વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 821 906396 904957 2026-10-17T18:17:58Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906396 wikitext text/x-wiki {{સુધારો|reason=અસ્પષ્ટ ભાષાંતર.|date=૨૦૨૧}} {{Infobox settlement | name = મુંબઈ | other_name = બોમ્બે | settlement_type = મેગાસીટી | image_shield = SealofMumbai.jpg | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Mumbai Skyline at Night.jpg | photo4a = Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg | photo3a = Gateway of India -Mumbai.jpg | photo3b = Taj Hotel, Mumbai - India. (14132561875).jpg | photo4b = | photo5a = Bandra Worli Sea-Link (cropped).jpg | spacing = 4 | color_border = #000000 | color = | size = 300 }} | image_alt = | image_caption = ''ઉપરથી ડાબેથી જમણે'': દક્ષિણ મુંબઈ, [[ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા]], તાજ મહાલ પેલેસ હોટેલ, છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ, ધ પાર્ક ટાવર્સ અને [[બાંદ્રા-વરલી સમુદ્રસેતુ]] | flag_size = | nickname = સાત ટાપુનું શહેર,<ref>{{cite web |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |publisher=The Mumbai Pages |date=16 July 1995 |access-date=27 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012}}</ref> ભારતનું બોલીવુડ,<ref>{{Cite web |url=https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/ |title=Indian Cities and Their Nicknames - Complete List |date=22 July 2015 |access-date=4 ફેબ્રુઆરી 2022 |archive-date=1 નવેમ્બર 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101063027/https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/ |url-status=dead }}</ref> ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા, સ્વપ્નાઓનું શહેર | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=India/Maharashtra/Mumbai City.map}} | map_caption = મુંબઈનો નકશો | mapsize = | map_alt = | pushpin_map = Mumbai#India Maharashtra#India3 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = મુંબઈનું મહારાષ્ટ્ર અને ભારતમાં સ્થાન | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = વિભાગ | subdivision_type3 = જિલ્લો | subdivision_name1 = [[મહારાષ્ટ્ર]] | subdivision_name2 = કોંકણ વિભાગ | subdivision_name3 = [[મુંબઈ શહેરી જિલ્લો|મુંબઈ શહેરી]]<br />[[મુંબઈ ઉપનગરી જિલ્લો|મુંબઈ ઉપનગરી]] | established_title = પ્રથમ વસાહત | established_date = ૧૫૦૭{{citation needed|date=January 2020}} | named_for = [[મુંબા દેવી મંદિર|મુંબાદેવી]] | government_type = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | governing_body = બૃહદમુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન | leader_title = મેયર | leader_name = કિશોરી પેડણેકર<ref>{{cite news |title=Kishori Pednekar's journey: From nursing Shiv Sena's image in BMC to mayoral office |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/kishori-pednekars-journey-from-nursing-shiv-senas-image-in-bmc-to-mayoral-office |access-date=27 November 2019 |work=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal |date=26 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pinto |first1=Richa |title=Mumbai Mayor: Shiv Sena's Kishori Pednekar named Mumbai mayor {{!}} Mumbai News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/shiv-senas-kishori-pednekar-named-mumbai-mayor/articleshow/72182037.cms |access-date=27 November 2019 |work=The Times of India |date=22 November 2019 }}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603 | area_rank = | area_metro_km2 = 4355 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,478,447 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards – Population Statistics in Maps and Charts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php |archive-date=6 October 2014}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br/>20,748,395 (Extended UA) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=INDIA STATS : Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |website=Press Information Bureau, Mumbai |publisher=National Informatics Centre |access-date=20 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015}}</ref> | population_rank = ૧ | population_demonym = મુંબઈકર, બોમ્બેઆઇટ, મુંબઈઆઇટ<ref name=MumbaiitesinMH>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |author=Neela Dabir, Naina Athale |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=Sage Publications Private Limited, Mathura Road, [[New Delhi]] |page=76 |isbn=9788132107651}}</ref> | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પિનકોડ | postal_code = ૪૦૦ ૦૦૧ થી ૪૦૦ ૧૦૭ | area_code = +૯૧-૨૨ | registration_plate = | blank_name_sec2 = {{nowrap|અધિકૃત ભાષા}} | blank_info_sec2 = [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]<!-- Do not add Hindi, Gujarati, Kannada, or English here --><ref name="NCLMreport">[http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date= 8 July 2016 }}. Government of India. Retrieved 15 July 2015.</ref><ref name="MCGMhistmilestone">{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |access-date=15 July 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015}}</ref> | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-date=13 May 2013 |title=Mumbai metropolitan area |language=it |publisher=Projectsecoa.eu |access-date=14 March 2013}}</ref> }} '''મુંબઈ''' ([[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]: मुंबई); પહેલા '''બોમ્બે''', તરીકે જાણીતું શહેર [[ભારત]]ના [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યનું પાટનગર છે. મુખ્ય શહેરની વસ્તી અંદાજે ૧ કરોડ ૧૪ લાખ જેટલી છે.<ref name=WG>{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=01-01-2008 માટેનું વર્લ્ડ ગેઝેટીયરનો અંદાજ |access-date=2010-01-10 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=%26men=gcis%26lng=en%26des=wg%26srt=npan%26col=abcdefghinoq%26msz=1500%26pt=c%26va=%26srt=pnan&date=2010-01-10+15:19:25 |url-status=live }}</ref>, જ્યારે શહેરને અડીને આવેલા ઉપનગરો જેવા કે [[નવી મુંબઈ]] અને [[થાણા|થાણે]]ની કુલ મળીને મુંબઈની વસ્તી 19 મિલિયન (1 કરોડ 90 લાખ) થાય છે. જેને કારણે તે સયુંકત રાષ્ટ્ર સંઘના વર્લ્ડ અર્બનાઈઝેશન પ્રોસ્પેક્ટ રિપોર્ટ મુજબ વિશ્વનું ચોથા નંબરનું સૌથી સોથી મોટું અર્બન અગ્લૉમરેશન ધરાવતું શહેર છે. જીડીપીની દૃષ્ટિએ તે વિશ્વનું ૩૮મું સૌથી મોટું શહેર છે. મુંબઈ ભારતના કોંકણ(કે પશ્ચિમ) કિનારે આવેલું છે, જે કુદરતી બંદર ધરાવે છે. ભારતના દરિયાઈ કાર્ગોના અડધા ભાગની હેરફેર મુંબઈના બંદરેથી થાય છે. <ref name="Manorama2006">{{ cite book | title = Manorama Yearbook 2006 | year = 2006 | publisher = Malayala Manorama | location = Kottayam, India | isbn = 8189004077 }}</ref> મુંબઈ, ભારતનું આર્થિક અને મનોરંજનનું કેન્દ્ર છે, તે ભારતના જીડીપી<ref>{{cite web |url=http://mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority|Mumbai Metropolitan Region Development Authority (MMRDA)]] |access-date=2008-07-18 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723020643/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |url-status=dead }}</ref>માં ૫ ટકાનું યોગદાન આપે છે. આ ઉપરાંત, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનના ૨૫%, દરિયાઈ વેપારના ૪૦% , અને ભારતીય અર્થતંત્રના નાણાકીય વહેવારોમાં ૭૦ ટકાનું યોગદાન મુંબઈ આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://img214.imageshack.us/img214/2299/dscn7619ql4.jpg |title=Navi Mumbai International Airport |publisher=City & Industrial Development Corporation of Maharashtra Limited |format=[[JPEG|JPG]] |access-date=2008-07-18 |archive-url=https://archive.today/20120709020456/http://img214.imageshack.us/img214/2299/dscn7619ql4.jpg |archive-date=2012-07-09 |url-status=live }}</ref> મુંબઈમાં મહત્વની નાણાકીય સંસ્થાઓના વડા મથક આવેલા છે જેમ કે, રીઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા, મુંબઈ શેર બજાર, નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઇન્ડિયા અને ઘણી ભારતીય કંપનીઓ અને બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓના મુખ્યમથક મુંબઈમાં આવેલા છે. તેમજ બોલીવુડ તરીકે જાણીતો હિન્દી ફિલ્મ અને ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ પણ આ જ શહેરમાં સ્થાયી થયો છે. મુંબઈમાં જીવનધોરણનું પ્રમાણ ભારતના અન્ય રાજ્યો કરતાંં ઉંચું હોવાથી ભારતભરમાંથી લોકો પ્રગતિની તક શોધતા મુંબઈ આવે છે, જેને કારણે મુંબઈ વિવિધ સમુદાયો અને સંસ્કૃતિઓનું કેન્દ્ર બન્યું છે. == વ્યુત્પત્તિ == ''મુંબઈ'' નામ ઈપોનીમ (સ્થાન કે સંસ્થાને પોતાનું નામ આપનાર) અને વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલજિ) મુજબ ''મુંબા'' અથવા ''મહા અંબા'', [[હિંદુ ધર્મ]] ધર્મના દેવી મુંબાદેવી અને ''આઈ'' જેનો અર્થ [[મરાઠી]]માં “માતા“ થાય છે તેના મિશ્રણ પરથી ઉદભવ્યું છે.<ref>{{cite book |last=Sheppard |first=Samuel T |title=Bombay Place-Names and Street-Names:An excursion into the by-ways of the history of Bombay City |url=https://archive.org/details/cu31924024157954 |year=1917 |publisher=The Times Press |location=Bombay, India |pages=[https://archive.org/details/cu31924024157954/page/n111 104]–105 |id={{ASIN|B0006FF5YU}} }}</ref>મુંબઈનું પહેલા જાણીતું નામ''બોમ્બે ''હતું, જેનો ઉદભવ 16મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો આ વિસ્તારમાં આવ્યા ત્યારે થયો હતો. તેઓ આ પ્રદેશને વિવિધ નામે બોલાવતા હતા, અંતે તેમણે ''બોમ્બેમ'' લખવાનું શરૂ કર્યું, જે હજૂ પણ પોર્ટુગીઝ ભાષામાં વપરાય છે. ૧૭મી સદીમાં આ પ્રદેશનો કબ્જો બ્રિટિશરોએ લઈ લેતા તેના નામનું અંગ્રેજીકરણ થયું અને તે ''બોમ્બે'' બન્યું. જો કે સ્થાનિક મરાઠી અને [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] રહેવાસીઓ તેને ''મુંબઈ'' અથવા ''મંબાઈ'', [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] , [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] અને [[ઉર્દૂ|પર્શિયન]] ભાષામાં તેને ''બાંમ્બાઈ'' કહેવાતું રહ્યું હતું. કેટલોક સમય મુંબઈ તેના જૂના નામે જેમ કે કાકામુચી અને ગાલાજુનકજા તરીકે પણ જાણીતું હતું.<ref>{{cite book |editor=Sujata Patel & Jim Masselos |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |url=https://archive.org/details/bombaymumbaicity0000unse_v9j7 |chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi, India |pages=pg 4 |isbn=0195677110}}</ref><ref>{{cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=[[Maximum City|Maximum City: Bombay Lost and Found]] |year=2004 |publisher=Penguin |location=Delhi, India |pages=pg 130 |isbn=0144001594 }}</ref> ૧૯૯૬માં તેના મરાઠી ઉચ્ચાર મુજબ શહેરનું નામ સત્તાવાર રીતે બદલીને ''મુંબઈ'' કરવામાં આવ્યું. <ref>{{cite news |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmumbaitravelguide |title=Mumbai Travel Guide |author= |access-date=2008-11-15 |date= |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204051907/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmumbaitravelguide |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Mumbai Taj.JPG|thumb|left|તાજ મહેલ પેલેસ અને ટાવર પાસે મરાઠી ભાષામાં લખેલું ''મુંબઈ''.]] અંગ્રેજી નામ ''બોમ્બે''ના ઉદભવ વિશે પ્રચલિત વાત એ છે કે તે પોર્ટુગીઝ ભાષાના એક શબ્દ જેનો અર્થ થાય છે કે “સારો કિનારો” તેમાથી આવ્યું છે. <ref>{{cite web |url=http://www.economist.com/cities/findStory.cfm?city_id=MBI&folder=Facts-History |title=Cities Guide: Mumbai |publisher=Economist.com}}</ref>આ એ હકિકત પર આધારીત છે જેમાં પોર્ટુગીઝમાં ''બોમ''નો અર્થ “સારો” થાય છે જ્યારે અંગ્રેજી ભાષાનો “બે” શબ્દ પોર્ટુગીઝ ભાષાના'' baía'' (જુના સ્પેલિંગમાં'' bahia'') સાથે સામ્ય ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે પોર્ટુગીઝ ભાષામાં “સારો કિનારા“ માટે'' બોબોહિઅ'' હોવું જોઈએ નહીં કે વ્યાકરણની દ્રષ્ટિએ ખોટું ''બોંમબાહિઈ''. જો કે ૧૬મી સદીની પોર્ટુગીઝ ભાષામાં ''બાઈમ''શબ્દનો અર્થ “નાનો કિનારો“ થાય છે. અન્ય સ્ત્રોત મુજબ આ શબ્દની ઉત્પતિ માટે અન્ય પોર્ટુગીઝ શબ્દ ''બોમ્બેઈમ''ને જવાબદાર ગણાવે છે. જોસે પેટ્રો માચાડોસ ''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa'' નામ અધ્યયન અને વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર અંગેના પોર્ટુગીઝ શબ્દકોશ”માં આ સ્થળનો ઉલ્લેખ મળે છે, જેને આ શહેરનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ ગણી શકાય. 1516માં ''બેનામાજાંબુ ''અને ''ટેના-માઈમંબુ '', <ref>{{cite book |last=Barbosa |first=Duarte |title=Livro Em Que Dá Relação Do Que Viu E Ouviu No Oriente |year=1516 |language=Portuguese |others=apud Machado, J.P., ''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa''}}</ref> હિન્દુ દેવી મુંબા દેવીના નામ પરથી મરાઠી ભાષામાં આ સ્થળનું નામ પડ્યુ હતું તેના તરફ નિર્દેશ કરે છે. તે જ સદીમાં તેની જોડણી''બોંબેયન''(૧૫૨૫)<ref>"Tombo do Estado da Índia"ના દસ્તાવેજ મુજબ (હાલમાં તે ગોવા હીસ્ટ્રોલિકલ આર્કાઇવ્ઝ અથવા ગોવા પુરાભીલેખા પાસે છે.)</ref> અને ત્યાર બાદ ''મોબાઈમ'' (૧૫૬૩) થઈ. <ref>{{cite book |last=Orta |first=Garcia da |title=Colóquios Dos Simples E Drogas Da Índia |url=https://archive.org/details/colquiosdossimp01lisbgoog |origyear=1565 |date=1891<!--to 1895--> |language=Portuguese |others=apud Machado, J.P., ''Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa''}}</ref> જ્યારે શબ્દનું છેલ્લુ સ્વરૂપ ''બોમ્બેઈમ'' 16મી સદીમાં જાણવા મળે છે. આ ઉલ્લેખ ગાસ્પર કોરિયાએ ''લેન્ડાસ ડી ઇન્ડિયા''( “લિજેન્ડ ઓફ ઇન્ડિયા“).<ref>{{cite book |last=Correia |first=Gaspar |title=Lendas da Índia |url=https://archive.org/details/bub_gb_YmVKAAAAYAAJ |others="originally from the 16th century" |year=1858<!--and 1866-->}}</ref> જે.પી.માચાડો બોંબાહિઈ અંગેની પુર્વધારણાઓને ફગાવી દે છે અને કહે છે કે પોર્ટુગીઝ રેકોર્ડ મુજબ આ સ્થળે એક કિનારો હોવાનો ઉલ્લેખ કરે છે જેના કારણે એંગ્રેજીમાં એવું માની લેવામાં આવે છે કે આ નામ (''બાહીયા''“બે“) એ પોર્ટુગીઝ ટોપોનીઈમનો એક ભાગ છે જેના કારણે બોમ્બેનું અંગ્રેજી રૂપાંતર પોર્ટુગીઝ ભાષામાંથી અપનાવવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |others=entry "Bombaim", Volume I |pages=265–266 }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Hajiali.jpg|thumb|જ્યારે મુંબઈમાં ઈસ્લામી શાસન હતું ત્યારે 1431માં [[હાજી અલી|હાજી અલી મસ્જિદ]] ([[:en:Haji Ali|Haji Ali Mosque]]) બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.mumbaimirror.com/net/mmpaper.aspx?page=article&sectid=15&contentid=2008080720080807031759454b559597f |title=Haji ali set to go, and rise again |access-date=2008-08-17 |publisher=[[Mumbai Mirror]] |date=2008-08-07 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024183614/http://mumbaimirror.com/net/mmpaper.aspx?Page=article |url-status=dead }}</ref>]] [[ચિત્ર:Mumbai_03-2016_30_Gateway_of_India.jpg|thumb|[[ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા]]<nowiki/>નું નિર્માણ ઈંગ્લેન્ડના રાજા [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમના જયોર્જ પંચમ|જ્યોર્જ પંચમ]] ([[:en:George V of the United Kingdom|George V]]) અને રાણી [[મેરી ઓફ ટેક|મેરી]] ([[:en:Mary of Teck|Mary]])ની ભારત મુલાકાતને આવકારવા માટે 2 ડિસેમ્બર, 1911નો રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યુ જે 2 ડિસેમ્બર, 1924ના રોજ પૂરૂ થયું. ]] ઉત્તર મુંબઈમાં આવેલા [[કાંદિવલી]] પાસે મળેલા પ્રાચીન અવશેષો મુજબ આ ટાપુ પાષાણયુગ થી વસવાટ ધરાવતો હતો. અહીં માનવીય વસવાટના દસ્તાવેજી પુરાવાઓ ઈસવીસન પુર્વે ૨૫૦ની સાલમાં લઈ જાય છે. ત્યારે આ પ્રદેશને ''હેપ્ટાનેશિયા'' (પ્ટોલેમી - પ્રાચીન ગ્રીક ): ''સાત ટાપુઓનું ઝુમખું'' તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો. ઈસવીસન પૂર્વેની ત્રીજી સદીમાં [[બૌદ્ધ ધર્મ|બુદ્ધ]] ધર્મ પાળનાર સમ્રાટ [[અશોક]] ના મૌર્ય સામ્રાજ્યનો હિસ્સો હતું. પહેલાની થોડી સદી દરમિયાન ભારતીય-શકો, પશ્ચિમી સતરાપ્શ અને સાતવાહન વચ્ચે મુંબઈ પર અંકુશને લઈને વિવાદ થયો. સિલહારા વંશ ના હિન્દુ શાસકો૧૩૪૩ સુધી, એટલે કે જ્યાં સુધી આ ટાપુઓને [[ગુજરાત]] સાથે જોડવામાં ન આવ્યા ત્યાં સુધી તેમણે અહીં રાજ કર્યું. દ્વીપસમૂહના જુના બાંધકામની વાત કરીએ તો [[એલિફન્ટાની ગુફાઓ]] અને બાણગંગા કુંડ કેવાલકેશ્વર મંદિર આ યુગ દરમિયાન બંધાયા હતા. ૧૫૩૪માં, પોર્ટુગીઝોએ આ ટાપુઓનો કબજો ગુજરાતના બહાદુર શાહ પાસેથી લઈ લીધો. ૧૬૬૧માં પોર્ટુગીઝોએ આ ટાપુનો કબજો ઈંગ્લેન્ડના ચાર્લ્સ બીજાને કેથરીન ડી બારાગિઝા સાથેના લગ્નને કારણે દહેજ <ref>{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019061813652 |title=UK Government Foreign and Commonwealth Office |access-date=2008-01-06 |date=2007-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030731063951/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019061813652 |archive-date=2003-07-31 |url-status=live }}</ref>તરીકે આપ્યો. ૧૬૬૮માં આ ટાપુઓ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને વાર્ષિક ૧૦ પાઉન્ડને ભાડે લીઝ પર આપવામાં આવ્યો. કંપનીને ટાપુના પૂર્વીય કિનારે કુદરતી બંદર મળ્યુ, જે ઉપખંડમાં માલની હેરફેર માટેના પ્રથમ બંદરની રચના માટે ઉત્તમ હતું. ૧૬૬૧માં તેની વસતિ ઝડપથી વધીને ૧૦,૦૦૦ થઈ, ૧૬૭૫માં આ સંખ્યા વધીને ૬0,000 થઈ અને ૧૬૮૭માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ તેનું વડું મથક [[સુરત|સૂરતથી]] મુંબઈ ખસેડ્યું. ક્રમે ક્રમે મુંબઈ તે વખતની [[બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી]]નું વડું મથક બની ગયું. ૧૮૧૭ બાદ, શહેરનો ઘાટ બદલવામાં આવ્યો, બાંધકામ ઈજનેરી દ્વારા દ્વીપસમૂહના ટાપુઓને એકબીજા સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યા. આ યોજના [[હોર્નબે વેલાર્ડ]] તરીકે જાણીતી છે, જેનો અંત ૧૮૪૫માં આવ્યો. આને કારણે મુંબઈનો કુલ વિસ્તાર ૪૩૮ ચો. કિમી થયો. ૧૮૫૩માં ભારતની પ્રથમ પેસેન્જર રેલવે લાઈન અહીં નાખવામાં આવી, જે મુંબઈને થાણે સાથે જોડતી હતી. અમેરીકન ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન(૧૮૬૧-૧૮૬૫), મુંબઈ વિશ્વનું મોટું [[કપાસ]] વેપાર કેન્દ્ર બન્યું. જેને કારણે અર્થતંત્રને સારો એવો લાભ થયો અને શહેરની પ્રતિષ્ઠા પણ વધી. ૧૮૬૯માં [[સુએઝ નહેર]] શરૂ થઈ જેને કરાણે [[અરબી સમુદ્ર]] માં બોમ્બે એક મહત્વનું બંદર બન્યું.<ref>{{cite book |last=Dossal |first=Mariam |title=Imperial Designs and Indian Realities. The Planning of Bombay City 1845–1875 |location=Delhi |publisher=Oxford University Press |year=1991}}</ref>ત્યાર બાદના 30 વર્ષમાં મુંબઈએ ઘણી પ્રગતિ સાધી અને આંતરમાળખાકિય સવલતોમાં વધારો કરવામાં આવ્યો. આ દરમિયાન શહેરમાં ઘણી નવી સંસ્થાઓનું બાંધકામ થયું. ૧૯૦૬માં મુંબઈની વસ્તી ૧૦ લાખના આંકડાને પાર કરી ગઈ, જેને કારણે ભારતના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં તેનું સ્થાન [[કોલકાતા]] પછી બીજું આવ્યું. બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી ના પાટનગરને કારણે તે [[ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] નું મોટું કેન્દ્ર હતું. [[મહાત્મા ગાંધી]] દ્વારા ૧૯૪૨માં શરૂ કરાયેલું [[ભારત છોડો આંદોલન]] મુંબઈમાંથી જ શરૂ થયું હતું. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી બાદ, મુંબઈ બોમ્બે સ્ટેટ નું પાટનગર બન્યું. ૧૯૫૦માં ઉત્તર તરફના વધુ કેટલાક ટાપુઓ તરફ પણ શહેરનો વધારો થયો. અહીં પણ વસ્તીએ વસવાટ શરૂ કર્યો હતો. [[ચિત્ર:Image-Mumbai fountain.jpg|thumb|left|[[સંયુકત મહારાષ્ટ્ર]] ની ચળવળ દરમિયાન શહીદ થયેલો લોકોની યાદમાં [[ફ્લોરા ફાઉન્ટેન]]ની બાજુમાં બનાવાયેલ સ્મારક. આ ચોકનું [[હુતાત્મા ચોક]] (શહીદ ચોક) તરીકે નામાકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. ]] ૧૯૫૫ બાદ, બોમ્બે સ્ટેટના ભાષાવાર ટુકડા કરીને મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની રચના કરવામાં આવી. તે સમયે એવી માંગણી કરવામાં આવી હતી કે મુંબઈને સ્વાયત્ત શહેર બનાવવામાં આવે. [[મુંબઈ નાગરિક સમિતિ]] એ જાણીતા [[ગુજરાતી]] ઉદ્યોગપતિઓની આગેવાનીવાળી સમિતિ હતી જેનો ઉદ્દેશ મુંબઈને સ્વાયત્ત શહેરનો દરજ્જો આપવાનો હતો. જો કે, સંયુક્ત મહારાષ્ટ્ર આંદોલન એ આ ખ્યાલનો વિરોધ કર્યો અને મુંબઈને મહારાષ્ટ્રના પાટનગર તરીકે ઘોષિત કરી દીધું. આ વિરોધ પ્રદર્શનોને કારણે પોલીસે કરેલા ફાયરિંગમાં ૧૦૫ લોકોના મોત થયા હતા. આ બાદ ૧ મે, 1960ના રોજ મુંબઈ સાથે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યની રચના કરવામાં આવી. ૧૯૯૬માં, આ શહેરનું નામ મહારાષ્ટ્રની શિવસેના સરકારે બોમ્બેને બદલે ''મુંબઈ'' <ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/b/2008/11/26/mumbai-was-bombay.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201074304/http://geography.about.com/b/2008/11/26/mumbai-was-bombay.htm |url-status=dead }}</ref> કર્યું. સ્થાનિક લોકો કેટલાક સમયથી અંગ્રેજોના કાળના નામોને ઐતિહાસિક સ્થાનિક નામોમાં બદલવાની માંગ કરી રહ્યા હતા તેમજ શિવસેનાએ પણ આ વાતને નીતિ તરીકે સ્વીકારી હતી જેથી બોમ્બેને બદલે મુંબઈ નામ કરવામાં આવ્યું. ૧૯૯૨-૯૩ના રમખાણો ફાટી નિકળ્યા ત્યારે મુંબઈ શહેરની બિનસાંપ્રદાયિક છબી ત્યારે ખરડાઈ હતી. આ રમખાણોમાં જાનમાલનું ઘણું નુકશાન થયું હતું. તેના થોડાક મહિના બાદ ઈસ્લામી આતંકવાદીઓ અને મુંબઈની અંધારીઆલમે શહેરની કેટલીક ઈમારતોને લક્ષ્યાંક બનાવીને ૧૯૯૩માં શ્રેણીબદ્ધ બોંબ વિસ્ફોટ કર્યા, આ હુમલામાં ૩૦૦ની આસપાસ લોકો મૃત્યુ પામ્યા. ૧૧ જુલાઈ ૨૦૦૬ના રોજ મુંબઈની ટ્રેનોમાં બોંબ વિસ્ફોટને કારણે બસોથી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ બોંબ વિસ્ફોટ મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવાને નિશાનો બનાવીને કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=2006-09-30 |publisher=BBC |access-date=2008-08-13}}</ref> [[મહારાષ્ટ્ર નવનિર્માણ સેના]] ના સભ્યો દ્વારા ૨૦૦૮માં મહારાષ્ટ્રમાં રહેતા ઉત્તર ભારતીયો પર રાજકીય હેતુપર્વક હુમલા થયા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.gulfnews.com/world/India/10255505.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202175826/http://www.gulfnews.com/world/India/10255505.html |url-status=dead }}</ref> ૨૬ નવેમ્બરથી ૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮ સુધી, ઈસ્લામી આતંકવાદીઓના એક જુથે નવેમ્બર ૨૦૦૮માં મુંબઈના દક્ષિણ ભાગ પર હુમલો કર્યો. જેમાં ૨૦૦ જેટલા લોકોના મોત થયા અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા. આતંકવાદીઓએ વિવિધ જગ્યાઓ જેવી કે છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ રેલવે સ્ટેશન, તાજ મહેલ હોટલ અને ઓબેરોય ટ્રાઈડન્ટ હોટલ, લીયોપોલ્ડ કાફે અને યહૂદી સેન્ટર, નરીમાન હાઉસ પર કેટલાક લોકોને બંધક બનાવ્યા હતા. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Mumbaicitydistricts.png|thumb|upright|મુંબઈ મહાનગરમાં તેની આજુબાજુમાં આવેલા ઉપનગરીય જિલ્લાઓ જેવા કે [[નવી મુંબઈ]] અને [[થાણા]]<nowiki/>નો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. ]]મુંબઈ ભારતના પશ્ચિમ કિનારે [[ઉલ્હાસ નદી]]<nowiki/>ને મુખ પર વચસેલુ છે, જેને [[કોંકણ]] ([[:en:Konkan|Konkan]])પ્રાંત કહેવામાં આવે છે. જે [[સાલસેટ્ટે ટાપુઓ|સાલસેટ્ટે ટાપુ]] ([[:en:Salsette Island|Salsette Island]])ઓ પર સ્થાન ધરાવે છે. આ ટાપુઓ થાણે જિલ્લા સાથે પણ આશિંક રીતે જોડાયેલા છે. મોટાભાગનું શહેર દરિયાઈ સપાટીથી થોડીક જ ઉંચાઈ પર વસેલું છે જેનું ચડાણ સરેરાશ રેન્જ {{convert|10|m|ft|0|abbr=on}}થી લઈને {{convert|15|m|ft|0|abbr=on}} છે. ઉત્તર તરફનું મુંબઈ ઉચું છે, અને શહેરનો સૌથી ઉંચો ભોગ અંહી છે જેની ઉંચાઈ{{convert|450|m|ft|0|abbr=on}}.<ref>{{cite web |url=http://www.bhramanti.com/kanheri.html |title=Kanheri, Lungs of Mumbai |access-date=2007-12-05 |author=Krishnadas Warrior |archive-date=2009-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615084707/http://www.bhramanti.com/kanheri.html |url-status=dead }}</ref>શહેરનો એક છેડેથી બીજા છેડા સુધીનો વિસ્તાર 603 ચોરસ કીલોમીટર છે. (233 ચોરકીમી.) શહેરની નજીક જ [[સંજય ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન|સંજય ગાંધી નેશનલ પાર્ક]] આવેલુ છે, જે શહેરનો છઠ્ઠા ભાગનો વિસ્તાર રોકે છે. અહીં નોંધવું જોઈએ કે લાખો લોકોની પાસે હોવા છતાં તેમજ તે પ્રજાતિની નિકંદન નીકળી જવાની અણી પર હોવા છતાં બિલાડી પ્રજાતિના પ્રાણીઓ જેવા કે [[ચિત્તો|દિપડા]] અને ચિત્તા હજી પણ નેશનલ પાર્ક<ref>[http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=45505 ચિત્તાઉછેર કેન્દ્ર થાણે ]</ref><ref>[http://ngcblog.nationalgeographic.com/explorer/?p=1 નેશનલ જિયોગ્રાફિક ચેનલ પર બિજલ ત્રિવેદી દ્વારા કિલર કેટ.]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ની અંદર રહે છે. [[ભાત્સા ડેમ]] ([[:en:Bhatsa Dam|Bhatsa Dam]])સિવાય, છ મોટા સરોવરો આ શહેરને પાણી પુરૂ પાડે છે જેમ કે, [[વિહાર સરોવર|વિહાર]] ([[:en:Vihar Lake|Vihar]]), [[મધ્ય વૈતરણા ડેમ|વૈતરણા]] ([[:en:Middle Vaitarna Dam|Vaitarna]]), ઉપરવાસનું વૈતરણા, [[તુલસી તળાવ|તુલસી]], તાન્સા અને [[પવાઈ|પવઈ]]. મુંબઈ શહેરની સરહદમાં જ આવતા [[બોરિવલ્લી નેશનલ પાર્ક]] ([[:en:Borivili National Park|Borivili National Park]])ની અંદર જ તુલસી અને વિહાર સરોવર આવેલા છે. પવાઈ સરોવર પણ શહેરની હદમાં આવે છે જેના પાણીનો ઉપયોગ ઉદ્યોગો માટે થાય છે. ત્રણ નાની નદીઓ જેવી કે , [[દહીંસર નદી|દહીસર]], પોઈનસાર (અથવા પોઈસાર) અને ઓહિવારા (અથવા ઓશિવારા) પણ આ જ પાર્કમાંથી ઉદભવ પામે છે. આ ઉપરાંત કુખ્યાત [[મીઠી નદી]] તુલસી સરોવરમાંથી નિકળે છે અને વિહાર અને પવાઈ સરોવરનું પાણી તેમાં ભળે છે. શહેરના દરિયાકાંઠે ઘણી બધી [[ક્રીક(ભરતી ઓટ)|ક્રીક]] ([[:en:Creek (tidal)|creeks]])અને કિનારા આવ્યા છે. આ ટાપુના પુર્વ તરફ મોટાપ્રમાણમાં [[મેંગ્રોવ]] ([[:en:mangrove|mangrove]])ના વૃક્ષો છે તેમજ ભેજવાળી પોચી જમીન પણ બાયોડાઈવર્સિટીને સમુદ્ધ બનાવે છે. પશ્ચિમ કિનારો મોટાભાગે રેતીવાળો અને ખડકાળ છે. દરિયાની નજીક હોવાને કારણે શહેરની જમીન રેતાળ છે. ઉપનગરોમાં જમીનનું પડ કાંપવાળું અને ચીકળું છે. આ પ્રદેશમાં ભૂમિતળેના ખડકો કાળા [[ડેક્કન]] ([[:en:Deccan|Deccan]])બેસાલ્ટ ફ્લોના બનેલા છે અને તેના એસીડ અને [[પાયા(રસાયણશાસ્ત્ર)|પાયા]] ([[:en:Basic (chemistry)|basic]])ના વિવિધ ભોગો [[ચાકનું( ક્રિટેશસ)|ક્રિટેશસ]] ([[:en:Cretaceous|Cretaceous]])અને [[આદિનૂતનમ યુગ|આદિનૂતનમ]] ([[:en:Eocene|Eocene]]) યુગનો ઈશારો કરે છે. મુંબઈ ધરતીકંપની રીતે સક્રિય ક્ષેત્ર <ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Tata Institute of Fundamental Research |access-date=2007-12-06}}</ref>પર બેઠેલું છે. તેની આસપાસના ભાગોમાં ત્રણ ફોલ્ટ લાઈનો છે. આ વિસ્તારને ત્રીજા ક્ષેત્રમાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યો છે, જેનો મતલબ એમ થયો કે રીક્ટર સ્કેલ પર ૬.૫ની તીવ્રતા ધરાવતો ભૂકંપ આવી શકે છે. <ref>{{cite map |publisher=[[Geological Survey of India]] |url=http://www.gsi.gov.in/images/zonation.gif |title=Seismic zoning map of India |access-date=2008-07-20}}</ref><ref>{{cite map |publisher=[[India Meteorological Department]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=2008-07-20}}</ref> == આબોહવા == [[ચિત્ર:India mumbai temperature precipitation averages chart.svg|thumb|મુંબઈમાં સરેરાશ તાપમાન અને વરસાદ( પ્રેસિપિટેશન)નું પ્રમાણ.]][[ટ્રૉપિકલ ઝોન|ટ્રોપિકલ]] ([[:en:tropical zone|tropical zone]])(ઉષ્ણકટિબંધ) ઝોનમાં આવતું હોવાથી તેમજ [[અરેબિનય સાગર|અરેબિયન સાગર]] ([[:en:Arabian Sea|Arabian Sea]]) નજીક હોવાથી મુંબઈની આબોહવા મુખ્યત્વે બે ઋતુઓમાં વહેંચાયેલી છે. એક ભેજવાળી અને બીજી સુકી ઋતુ.ભેજવાળી ઋતુ માર્ચ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે હોય છે, આ દરમિયાન ભેજનું પ્રમાણ ઉંચુ હોય છે અને તાપમાનનું પ્રમાણ સરેરાશ કરતા વધુ હોય છે.{{convert|30|°C|°F|0}}જુન અને સપ્ટેમ્બર સુધી વરસાદની ઋતુ હોય છે, આ દરમિયાન શહેરમાં ધોધમાર વરસાદ ત્રાટકે છે, આજ ભાગમાં શહેરનો વાર્ષિક વરસાદ વરસે છે.{{convert|2200|mm|in|1}}સૌથી વધુ વાર્ષિક વરસાદ {{convert|3452|mm|in|1}}1954માં<ref>{{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation (Government of Maharashtra) |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |url-status=dead }}</ref> નોંધાયો હતો.એક જ દિવસમાં [[2005નું મુંબઈ પૂર|સૌથી વધુ વરસાદ]] ([[:en:2005 Mumbai floods|highest rainfall]]) {{convert|944|mm|in|2}}26 જુલાઈ, 2005<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |publisher=Daily News and Analysis |location=Mumbai |date=2006-07-03}}</ref>ના રોજ નોંધાયો હતો.સુકી ઋતુ નવેમ્બરથી ફ્રેબ્રુઆરી દરમિયાન હોય છે, આ ઋતુમાં ભેજપનું પ્રમાણ મધ્યમ હોય છે અને વાતાવરણ ગરમથી ઠંડી તરફ જાય છે. જાન્યુઆરી અને ફ્રેબ્રુઆરી પડતી ઠંડી માટે ઉત્તરના ઠંડા પવનો જવાબદાર હોય છે. વાર્ષિક તાપમાનની સૌથી ઉચ્ચથી {{convert|38|°C|°F|0}}નીચી કક્ષા{{convert|11|°C|°F|0}}.વિક્રમ જનક રીતે ઉચું{{convert|43.3|°C|°F|1}} તપામાન અને નીચું તાપમાન {{convert|7.4|°C|°F|1}}22 જાન્યુઆરી, 1962માં નોંધાયું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=Extreme temperatures |last=Herrera |first=Maximiliano |access-date=2007-12-06}}</ref>જો કે, {{convert|7.4|°C|°F|1}}સૌથી ઓછું તાપમાન બે હવામાનખાતાની કચેરીઓ દ્વારા નોંધાયું હતું.{{convert|6.5|°C|°F|1}} 8 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ શહેરની હદમાં આવતી [[કાનહેરી ગુફાઓ|કાનહેરી ગુફા]] ([[:en:Kanheri Caves|Kanheri Caves]])ઓની નજીક આવેલી હવામાન કચેરીએ નોંધ્યું હતું. <ref>{{cite news |title=City continues to hover in 8-9 degree C range |publisher=[[Times of India]] |location=Mumbai |date=2008-02-10 }}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|upright|[[બોમ્બ સ્ટોક એક્સચેન્જ|બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ]] ([[:en:Bombay Stock Exchange|Bombay Stock Exchange]])એશિયાનું સૌથી જૂનુ સ્ટોક એક્સચેન્જ છે.]] જીડીપી મુજબ મુંબઈ વિશ્વનું 38મું સૌથી મોટું શહેર ([[:en:List of cities by GDP|38th largest city by GDP]]) છે. જ્યારે ભારતનું તે સૌથી મોટું શહેર છે જેને દેશની આર્થિક રાજધાની પણ કહેવાય છે.ભારત માટે તે આવકનું મોટું કેન્દ્ર છે. ફેક્ટરીની રોજગારીમાં તેનું પ્રદાન 10 %, કુલ [[આવક વેરા]] ([[:en:income tax|income tax]])માં 40 %, [[જકાત(વેરા)|જકાત વેરા]] ([[:en:Customs (tax)|customs duty]])(કસ્ટમ)માં 60 %, કેન્દ્રીય [[આવકારી કર|આબકારી કર]] ([[:en:excise tax|excise tax]])માં 20 %, [[વિદેશ વેપાર]] ([[:en:foreign trade|foreign trade]]) અને {{INRConvert|40|b|-1}}[[કોર્પોરેટ વેરા|કોર્પોરેટ ટેક્સ]] ([[:en:corporate tax|corporate tax]])માં 40 % છે. <ref>{{cite book |title=Manorama Yearbook |publisher=Malayala Manorama |year=2003 |page=678 |isbn=81-900461-8-7}}</ref>મુંબઈની માથાદીઠ આવક,{{INRConvert|48954||-1}} જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી ત્રણ ગણી વધું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/Trivia.html |title=Maharashtra&nbsp;— trivia |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |access-date=2007-12-07 |archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016224555/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FTrivia.html |url-status=dead }}</ref>ઘણા ભારતીય કોર્પોરેશન(જેમાં [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા]] ([[:en:State Bank of India|State Bank of India]]), [[એલઆઈસી]] ([[:en:LIC|LIC]]), [[તાતા ગ્રુપ|તાતા જૂથ]] ([[:en:Tata Group|Tata Group]]), [[ગોદરેજ]] ([[:en:Godrej|Godrej]])અને [[રિલાયન્સ]] ([[:en:Reliance|Reliance]])) અને [[ફોરચ્યુન ગ્લોબલ 500|ફોર્ચ્યુન ગ્લોબલ 500]] ([[:en:Fortune Global 500|Fortune Global 500]])માં સ્થાન ધરાવતી કંપનીઓ મુંબઈ સ્થિત છે. <ref>{{cite web | title=ફોરચ્યુન ગ્લોબલ 500-ઇન્ડિયા, 2008 | website=money.cnn.com | url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/countries/India.html | access-date=2025-11-15 | archive-date=2025-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250308025131/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/countries/India.html | url-status=dead }}</ref>ઘણી વિદેશી બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓની શાખાઓ મુંબઈમાં છે. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર(મુંબઈ)<ref>{{cite web |url=http://www.wtcmumbai.org/ |title= Welcome To World Trade Centre, Mumbai |access-date= 2008-02-14 |publisher=WTC Mumbai}}</ref>એ સૌથી પ્રતિષ્ઠ સ્થળો<ref>{{cite web |url= http://india.deepthi.com/indian-cities/maharashtra-india-cities-mumbai.html |title= Indian Cities - Mumbai |access-date= 2009-03-02 |publisher= Deepthi.com |archive-date= 2008-05-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080514085148/http://india.deepthi.com/indian-cities/maharashtra-india-cities-mumbai.html |url-status= dead }}</ref>માંથી એક છે. 1980 સુધી, મુંબઈમાં મોટાભાગે ટેક્ષટાઈલ મિલ અને દરિયાઈબંદરનો વ્યાપ વધુ હતો, પરંતુ ત્યાર બાદ સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં વધુ વિવિધતા આવવા લાગી. આ બાદ મુંબઈમાં એન્જિનિયરિંગ, ડાયમંડ પોલિશિંગ, હેલ્થકેર, અને ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજીના ઉદ્યોગો વિક્સ્યાં.<ref>{{cite web |url=http://www.city-data.com/world-cities/Mumbai-Bombay-Economy.html |title= Cities of the World: Mumbai (Bombay) |access-date= 2009-03-02 |publisher=City-Data.com}}</ref>[[ભાભા એટોમિક રીસર્ચ સેન્ટર|ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર]] ([[:en:Bhabha Atomic Research Centre|Bhabha Atomic Research Centre]]) મુંબઈમાં આવેલું છે. ભારતના મોટાભાગના સ્પેશિયલાઈઝ, ટેક્નિકલ ઉદ્યોગો પાસે આધુનિક આંતરમાળખાકિય સુવિધાઓ અને કુશળ માનવ બળ છે. મુંબઈમાં નાણાકીય સંસ્થાઓના ઉદય બાદ એરોસ્પેશ, ઓપ્ટિકલ એન્જિનિયરિંગ, મેડિકલ રીસર્ચ, કમ્પ્યુટર અને બધા જ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોનિક ઈક્વિપમેન્ટ, તેમજ વહાણ બાંધકામ, ઉર્જા અને રીન્યુએબલ એનર્જી અંગેના વિવિધ ઉદ્યોગો સારા પ્રમાણમાં વિકસ્યા છે.<ref>{{cite web |url= http://india.deepthi.com/indian-cities/maharashtra-india-cities-mumbai.html |title= Indian Cities - Mumbai |access-date= 2009-03-02 |publisher= Deepthi.com |archive-date= 2008-05-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080514085148/http://india.deepthi.com/indian-cities/maharashtra-india-cities-mumbai.html |url-status= dead }}</ref> શહેરના કુલ માનવબળમાં સરકારી અને કેન્દ્રીય સરકારી કર્મચારીઓનો સારો એવો હિસ્સો છે. <ref>{{cite web |url= http://www.mumbaionline.in/Profile/Economy/ |title= Mumbai Profile - Economy & Industry |access-date= 2009-03-02 |publisher= Mumbai Online.in |archive-date= 2009-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090302032347/http://mumbaionline.in/Profile/Economy/ |url-status= dead }}</ref>આ ઉપરાંત મુંબઈમાં મોટાપ્રમાણમાં બિનકુશળ અને ઓછી કુશળતા ધરાવતા લોકોની વિશાળ સંખ્યા છે. જેઓ મોટાભાગે ટેક્સી ચલાવીને, કે ફેરિયા તરીકે કામ કરીને રોજગારી કમાય છે. જ્યારે કેટલાક મિકેનિક તરીકે તો કેટલાક [[બ્લૂ કોલર|બ્લુ કોલર]] ([[:en:blue collar|blue collar]]) વ્યવસાયમાં સંકળાયેલા છે. બંદર અને જહાજ ઉદ્યોગમાં પણ પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે કેટલાય લોકોને રોજગારી આપે છે.{{Fact|date=March 2009}} મધ્ય મુંબઈમાં આવેલી [[ધારાવી]] ([[:en:Dharavi|Dharavi]])માં મોટાપ્રમાણમાં રીસાયક્લિંગ ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે. અહીં શહેરના નકામા કચરાને રીસાયકલ કરવામાં આવે છે. આ જિલ્લામાં એક રૃમ ધરાતવી ફેક્ટરીઓની સંખ્યા 15,000 જેટલી છે.<ref name="gua">{{cite web | last=McDougall | first=Dan | title=વેસ્ટ નોટ, વોન્ટ નોટ ઈન ધ 700 પાઉન્ડ સ્લમ | website=the Guardian | date=2007-03-04 | url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling | access-date=2025-11-15}}</ref> મુંબઈમાં મીડિયા ઉદ્યોગ પણ મોટા પ્રમાણમાં રોજગારી આપે છે. {{Fact|date=March 2009}}ભારતના મોટાભાગના ટેલિવિઝન અને સેટેલાઈટ નેટવર્ક, તેમજ મોટા પ્રકાશન ગૃહો મુંબઈમાં વડું મથક ધરાવે છે. હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર બોલીવુડ વર્ષ દરમિયાન વિશ્વમાં સૌથી વધુ ફિલ્મો બનાવે છે{{Fact|date=March 2009}}. બોલીવુડનું નામ બોમ્બે અને હોલીવુડને ભેગું કરીને [[પૉર્ટ્મૅન્ટો]] ([[:en:portmanteau|portmanteau]]) દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું છે. [[મરાઠી ટીવી|મરાઠી ટેલિવિઝન]] ([[:en:Marathi television|Marathi television]]) અને મરાઠી ફિલ્મ ઉદ્યોગ પણ મુંબઈમાં સ્થિત છે. ૧૯૯૧ બાદ ઉદારીકરણને કારણે મુંબઈની સાથે સાથે સમગ્ર ભારતમાં પણ અર્થતંત્રમાં તેજી જોવાઈ હતી. ૯૦ ના મધ્યમાં નાણાકીય, આઈટી, નિકાસ, સેવા અને આઉટસોર્સિંગમાં તેજી જોવાઈ હતી. મુંબઈના મધ્યમ વર્ગને આ તેજીની ઘણી અસર થઈ, જેથી તે ગ્રાહકીય તેજી લાવવામાંમુખ્ય પરિબળ બન્યું. {{Fact|date=March 2009}}મુંબઈકરની આવક વધતા તેઓને ખરીદશક્તિ પણ વધી જેથી ગ્રાહકોની ખર્ચવાની તાકાત પણ વધી.{{Fact|date=March 2009}}[[વિશ્વમાં વેપાર કેન્દ્રોની અનુક્રમણિકા]] ([[:en:Worldwide Centres of Commerce Index|Worldwide Centres of Commerce Index]]), 2008માં મુંબઈનું સ્થાન 48મું છે. <ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=Mastercard}}</ref>એપ્રિલ 2008માં, [[ફોર્બ્સ]] ([[:en:Forbes|Forbes]])મેગેઝિન દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા “અબજોપતિઓ માટેના ટોચના 10 શહેરો”માં મુંબઈને સાતમું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=In Pictures: The Top 10 Cities For Billionaires | website=Forbes | date=2008-04-30 | url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities_slide.html | access-date=2025-11-15}}</ref> == નગર વહીવટ == [[ચિત્ર:Bombay - The High Court from afar (2006).jpg|thumb|[[બોમ્બે હાઈકોર્ટ]] ([[:en:Bombay High Court|Bombay High Court]])નો ક્ષેત્રાધિકાર, [[મહારાષ્ટ્ર]] ([[:en:Maharashtra|Maharashtra]]), [[ગોવા]] ([[:en:Goa|Goa]]), [[દમણ અને દિવ]] ([[:en:Daman and Diu|Daman and Diu]]), અને [[દાદરા અને નગર હવેલી]] ([[:en:Dadra and Nagar Haveli|Dadra and Nagar Haveli]]) સુધી છે. ]] મુંબઈ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે. એક શહેર અને બીજુ ઉપનગર, આ દ્વારા મહારાષ્ટ્રના બે જિલ્લાઓ પણ રચાયા છે. શહેરના વિસ્તારનો સામાન્ય રીતે ''ટાપુ શહેર ''તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |title=MMRDA Projects |access-date=2007-12-06 |publisher=Mumbai Metropolitan Region Development Authority (MMRDA) |archive-date=2009-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |url-status=dead }}</ref> મુંબઈ, જેમાં ટાપુ શહેર અને ઉપનગરોનો સમાવેશ થાય છે તેનું સંચાલન બ્રૃહદમુંબઈ મહાનગરપાલિકા('''બીએમસી''') (જે પહેલા બોમ્બે મહાનગરપાલિકા તરીકે જાણીતી હતી) દ્વારા થાય છે. બધી સત્તા [[મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કમિશનર|મ્યુનિસિપલ કમિશનર]] ([[:en:Municipal Commissioner of Mumbai|Municipal Commissioner]]) પાસે હોય છે, જે [[ભારતીય સનદી સેવા|આઈએએસ અધિકારી]] ([[:en:Indian Administrative Service|IAS officer]])હોય છે, જેમની નિમણૂંક [[મહારાષ્ટ્ર સરકાર|રાજ્ય સરકાર]] ([[:en:Maharashtra#Government|state government]])કરે છે. મહાનગરપાલિકામાં 227 જેટલા કાઉન્સિલરો(નગર સેવકો) હોય છે જેવો વિવિધ 24 જેટલા [[મુંબઈના વહીવટી વિભાગ|મ્યુનિસિપલ વોર્ડ]] ([[:en:Administrative divisions of Mumbai|municipal wards]])નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ઉપરાંત પાંચ નિયુક્ત કરાયેલા કાઉન્સિલરો હોય છે, અંહી [[મુંબઈના મેયર|મેયર]] ([[:en:Mayor of Mumbai|Mayor]])ની પણ નિમણૂંક થાય છે. મેટ્રોપોલિટન શહેર મુંબઈની બધા જ પ્રકારની નાગરિકી અને આંતરમાળખાકીય સવલતો પર બીએમસીનો કાબુ હોય છે. વહીવટ માટે દરેક વોર્ડમાં મદદનીશ મ્યુનિસિપલ કમિશનરની નિમણૂંક કરાય છે. નગરસેવકોની ચૂંટણીમાં ઘણા બધા પક્ષો પોતાના ઉમેદવારો ઉભા કરે છે.[[મુંબઈનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રીઝન(પ્રદેશ)]] ([[:en:Mumbai Metropolitan Area|Mumbai Metropolitan Region]])માં સાત મહાનગરપાલિકા અને 13 મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલનો સમાવેશ થાય છે. બીએમસીમાં સાત જેટલી મહાનગરપાલિકાઓને પણ સામેલ કરવામાં આવી છે જેમાં [[થાણે]] ([[:en:Thane|Thane]]), [[કલ્યાણ-ડોમ્બિવલી]] ([[:en:Kalyan-Dombivali|Kalyan-Dombivali]]), [[નવી મુંબઈ મહાનગરપાલિકા|નવી મુંબઈ]] ([[:en:Navi Mumbai Municipal Corporation|Navi Mumbai]]), [[મિરા-ભાયંદર|મીરા- ભાયંદર]] ([[:en:Mira-Bhayandar|Mira-Bhayandar]]), [[ભિવંડી-નિઝામપુરા મહાનગરપાલિકા|ભિવંડી-નિઝામપૂર]] ([[:en:Bhiwandi-Nizampur Municipal Corporation|Bhiwandi-Nizampur]]) અને [[ઉલ્હાસનગર]] ([[:en:Ulhasnagar|Ulhasnagar]])નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="citymum">{{cite web |url=http://www.citiesalliance.org/doc/events/2006/ppf-06/mumbai.pdf |title=Presentation on Mumbai Transformation Process |access-date=2008-02-16 |publisher=The Cities Alliance |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923200433/http://www.citiesalliance.org/doc/events/2006/ppf-06/mumbai.pdf |url-status=dead }}</ref>બ્રૃહદ મુંબઈ મહારાષ્ટ્રના બે જિલ્લાઓનું નિર્માણ કરે છે. આ બન્ને જિલ્લાઓનું અધિકાર [[જિલ્લા કલેક્ટર]] ([[:en:District Collector|District Collector]]) હસ્તક હોય છે. કલેક્ટરે મુખ્યત્વે વિવિધ પ્રકારની સંપતિઓનો રેકોર્ડ રાખવાનું તેમજ [[ભારત સરકાર|કેન્દ્ર સરકાર]] ([[:en:Government of India|Central Government]])માટે મહેસુલ ઉઘરાવવાનું અને રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓની દેખરેખ રાખવાનું છે. [[મુંબઈ પોલીસ]] ([[:en:Mumbai Police|Mumbai Police]])ના વડા [[મુંબઈ પોલીસ કમિશનર|પોલીસ કમિશનર]] ([[:en:Police Commissioner of Mumbai|Police Commissioner]]) હોય છે જેઓ [[ભારતીય પોલીસ સેવા|આઈપીએસ]] ([[:en:Indian Police Service|IPS]])અધિકારી હોય છે. મુંબઈ પોલીસ રાજ્યના ગૃહ વિભાગના હાથ નીચે કામ કરે છે. શહેર સાત પોલીસ અને 17 ટ્રાફિક પોલીસ વિભાગમાં વહેંચાયેલું છે. દરેકની આગેવાની નાયબ પોલીસ કમિશનર કરે છે. ટ્રાફિક પોલીસ મુંબઈ પોલીસના હાથ નીચેની સ્વાયત્ત બોડી છે. <ref>{{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/ |title=MUMBAI POLICE: CUSTODIANS OF YOUR TRUST |access-date=2008-01-27 |publisher=Mumbai Police}}</ref>[[મુંબઈ ફાયર બ્રિગેડ]] ([[:en:Mumbai Fire Brigade|Mumbai Fire Brigade]])વિભાગની આગેવાની ચીફ ફાયર ઓફિસર કરે છે જેમના હાથ નીચે ચાર નાયબ ચીફ ફાયર ઓફિસર અને છ વિભાગીય અધિકારીઓ હોય છે. મુંબઈમાં [[બોમ્બે હાઈકોર્ટ]] ([[:en:Bombay High Court|Bombay High Court]])આવેલી છે બોમ્બે હાઈકોર્ટનો ક્ષેત્રાધિકાર, મહારાષ્ટ્ર, [[ગોવા]] ([[:en:Goa|Goa]]), અને [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ|કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] ([[:en:Union Territory|Union Territories]])[[દમણ અને દિવ]] ([[:en:Daman and Diu|Daman and Diu]]), અને [[દાદરા અને નગર હવેલી]] ([[:en:Dadra and Nagar Haveli|Dadra and Nagar Haveli]])સુધી છે. મુંબઈમાં બે નીચલી અદાલતો પણ છે, નાગરીકી બાબતો માટે [[સ્મોલ કોઝ કોર્ટ]] ([[:en:Small Causes Court|Small Causes Court]]) અને ગુનાઓ માટેની [[સેશન્સ કોર્ટ]] ([[:en:Sessions Court|Sessions Court]]).મુંબઈમાં આતંકવાદી પ્રવતિઓ ચલાવતા લોકો માટે વિશેષ ટાડા(''ટેરરીસ્ટ એન્ડ ડિસ્રપ્ટિવ એક્ટીવીટી'')કોર્ટ છે. ''[[ભારતીય સંસદ|લોકસભા]] ([[:en:Indian Parliament|Lok Sabha]]) ''માટે મુંબઈમાંથી છ સાંસદોની ચૂંટણી થાય છે જ્યારે'' [[મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા]] ([[:en:Maharashtra Vidhan Sabha|Maharashtra Vidhan Sabha]])'' માટે 34 ધારાસભ્યો ચૂંટાય છે.મુંબઈની આગેવાની મેયર [[શુભા રાઉલ]] ([[:en:Shubha Raul|Shubha Raul]]), [[મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કમિશનર|મ્યુનિસિપલ કમિશનર]] ([[:en:Municipal Commissioner of Mumbai|Municipal Commissioner]]) [[જયરાજ ફાટક]] ([[:en:Jairaj Phatak|Jairaj Phatak]]), અને [[મુંબઈના શેરીફ|શેરીફ]] ([[:en:Sheriff of Mumbai|Sheriff]]) [[ઈન્દુ શાહની]] ([[:en:Indu Shahani|Indu Shahani]]) કરે છે. == વાહનવ્યવહાર == [[ચિત્ર:Chhatrapati Shivaji Terminus (Victoria Terminus).jpg|thumb| [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ]] ([[:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]])જે પહેલા વિકટોરિયા ટર્મિનલ તરીકે જાણીતું હતું તે [[મધ્ય રેલવે(ભારત)|મધ્ય રેલવે]] ([[:en:Central Railway (India)|Central Railway]])નું વડું મથકે છે, આ ટર્મિનલને [[યુનેસ્કો]] ([[:en:UNESCO|UNESCO]])દ્વારા [[વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટ(વિશ્વનો સાંસ્કૃતિક વારસો)|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] ([[:en:World Heritage Site|World Heritage Site]]) ઘોષિત કરાયું છે. ]] [[ચિત્ર:Best cbd wad.jpg|thumb|આધુનિક [[બ્રૃહદમુંબઈ ઈલેક્ટ્રીક સપ્લાય અને ટ્રાન્સપોર્ટ|બેસ્ટ]] ([[:en:Brihanmumbai Electric Supply and Transport|BEST]])બસ(સ્ટારબસ).]] [[ચિત્ર:Mumbai Airport.jpg|thumb|[[છત્રપતિ શિવાજી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] ([[:en:Chhatrapati Shivaji International Airport|Chhatrapati Shivaji International Airport]])[[દક્ષિણ એશિયા]] ([[:en:South Asia|South Asia]])નું સૌથી વધુ વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. <ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |title=ટ્રાવેલ બિઝ મોનિટરઃ નવી ઈનિંગ્સ માટે મુંબઈ એરપોર્ટ તૈયાર<!--Bot-generated title--> |access-date=2009-06-08 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018234628/http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |url-status=dead }}</ref>]]મુંબઈની વાહનવ્યવહાર વ્યવસ્થામાં [[મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા]] ([[:en:Mumbai Suburban Railway|Mumbai Suburban Railway]]), [[બોમ્બે ઈલેક્ટ્રીક સપ્લાય ટ્રાન્સપોર્ટ|બેસ્ટ]] ([[:en:Bombay Electricity Supply Transport|BEST]]), બસ, ટેક્સી, [[ઓટોરીક્ષા]] ([[:en:auto rickshaw|auto rickshaw]]), ફેરી, અને એરોપ્લેનનો સમાવેશ થાય છે.મેટ્રો અને મોનોરેલવેનું હાલમાં બાંધકામ ચાલું છે. મુંબઈ બે રેલવે વિભાગનું વડું મથક છે. એક મધ્ય રેલવે(સીઆર) જેનું વડું મથક [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ]] ([[:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]])માં છે અને બીજૂં પશ્ચિમ રેલવે (ડબલ્યુઆર)જેનું વડું મથક [[ચર્ચ ગેટ|ચર્ચગેટ]] ([[:en:Churchgate|Churchgate]])નજીક છે. શહેરના વાહનવ્યવહારની કરોડરજ્જુ મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા છે, આ સેવા ત્રણ અલગ અલગ નેટવર્ક દ્વારા ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશામાં ચાલે છે. [[મુંબઈ મેટ્રો]] ([[:en:Mumbai Metro|Mumbai Metro]])ટ્રેન, અંડરગ્રાઉન્ડ એલિવેટેડ રેલવે સિસ્ટમનું હાલમાં બાંધકામ ચાલુ છે. 2011 તેનું કામ પૂરૂ થશે ત્યારે તે વર્સોવા, અંધેરી થી ઘાટકોપર સુધી જશે. જ્યારે [[મુંબઈ મોનોરેલ]] ([[:en:Mumbai Monorail|Mumbai Monorail]]) શરૂ થશે ત્યારે તે જેકોબ સર્કલથી વડાલા વચ્ચે દોડશેમુંબઈ દેશના અન્ય ભોગ સાથે [[ભારતીય રેલવે]] ([[:en:Indian Railways|Indian Railways]])દ્વારા જોડાયેલું છે. આ ટ્રેનો છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ, [[દાદર]] ([[:en:Dadar|Dadar]]), [[લોકમાન્ય તિલક ટર્મિનલ]] ([[:en:Lokmanya Tilak Terminus|Lokmanya Tilak Terminus]]), [[મુંબઈ સેન્ટ્રલ]] ([[:en:Mumbai Central|Mumbai Central]]), [[બાંદ્રા|બાંદ્રા ટર્મિનલ]] ([[:en:Bandra|Bandra terminus]]) અને અંધેરીથી ઉપડે છે. મુંબઈની ઉપનગરીય રેલવે સેવા દ્વારા રોજના 6.3 મિલિયન(60 લાખ 30 હજાર) લોકો પ્રવાસ કરે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=2008-07-07 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |url-status=dead }}</ref> બેસ્ટ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી બસો મોટાભાગના શહેરની સાથે સાથે [[નવી મુંબઈ]] ([[:en:Navi Mumbai|Navi Mumbai]]) અને [[થાણે]] ([[:en:Thane|Thane]])ને પણ આવરી લે છે. આ બસોનો ઉપયોગ ટુકાં અંતરથી લઈને લાંબા અંતરની મુસાફરી માટે થાય છે. જ્યારે લાંબા અંતર માટે ટ્રેન સેવાઓ સસ્તી પડે છે. બેસ્ટ કુલ 3,408 બસ ચલાવે છે, <ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=2006-10-12 |publisher=BEST Undertaking |archive-date=2006-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |url-status=dead }}</ref>જે દ્વારા વિવિધ 340 રૂટો દ્વારા 4.5 મિલિયન(40 લાખ 50 હજાર) પેસેન્જરોને તેમના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચાડે છે. બેસ્ટના બસના કાફલામાં સિંગલ ડેકર, ડબલ ડેકર, વેસ્ટિબ્યૂલ, લો ફ્લોર, વિકલાંગોને તકલીફ ન પડે તેવી, એર કન્ડિશન્ડ અને [[યુરો ત્રણ]] ([[:en:Euro III|Euro III]]) ધોરણોવાળી તેમજ સીએનજી દ્વારા ચાલતી બસોનો સમાવેશ થાય છે.[[એમએસઆરટીસી]] ([[:en:MSRTC|MSRTC]])મુંબઈને મહારાષ્ટ્ર અને ભારતના અન્ય વિસ્તારોને બસ સેવા દ્વારા જોડે છે. [[મુંબઈમાં પ્રવાસન સ્થળોની યાદી|મુંબઈમાં આવેલા પ્રવાસના સ્થળો]] ([[:en:List of tourist attractions in Mumbai|tourist attractions in Mumbai]])નું દર્શન કરાવતી મુંબઈ દર્શનએ પ્રવાસી બસ સર્વિસ છે. સમગ્ર મુંબઈમાં બીઆરટીએસની અલગ લાઈન બનાવવામાં આવશે જેનું બાંધકામ ૨૦૦૯માં શરુ થયું છે. કાળા અને પીળા કલરની અને મીટર ધરાવતી [[ટેક્સી]] ([[:en:taxis|taxis]]) મુંબઈના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં દેખાય છે.મુંબઈના ઉપનગરોમાં ઓટોરીક્ષાની સેવા છે. લોકોની મંનપસંદ સેવા ઓટોરીક્ષા છે, આ રીક્ષાઓ સીએનજી પર ચાલે છે. પોતાના મંઝીલ સુધી પહોંચવા માટે આ ત્રણ પૈડાની સેવા ઘણી ઝડપી છે. આ ઉપરાંત તે ઘણી સસ્તી સેવા છે, રીક્ષામાં ત્રણ યાત્રીઓ બેસી શકે છે. મુંબઈનું [[છત્રપતિ શિવાજી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] ([[:en:Chhatrapati Shivaji International Airport|Chhatrapati Shivaji International Airport]])શહેરનું મુખ્ય વિમાનસંચાલનનું કેન્દ્ર છે. આ દક્ષિણ એશિયાનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. <ref name="autogenerated2" />[[જુહૂ એરોડ્રામ]] ([[:en:Juhu aerodrome|Juhu aerodrome]])ભારતનું સૌથી પહેલું વિમાનીમથક હતું.હાલમાં તેનો ઉપયોગ ફ્લાઈંગ કલબ અને હેલીપોર્ટ માટે થાયછે. પ્રસ્તાવિત [[નવી મુંબઈ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] ([[:en:Navi Mumbai International airport|Navi Mumbai International Airport]])જે કોપરા પનવેલ વિસ્તારમાં બંધાવાનું છે. આ એરપોર્ટને કેન્દ્ર સરકાર પરવાનગી આપી દીધી છે. આ એરપોર્ટ બનવાથી હાલના એરપોર્ટની વ્યવસ્તતામાં ઘટાડો થશે. ભારતના ઘરેલુ પેસેન્જરનો ૨૫% અને દેશના કુલ આંતરરાષ્ટ્રીય પેસેન્જરનો ૩૮% ટ્રાફિક મુંબઈ વહન કરે છે. મુંબઈની વિશેષ પ્રકારની સ્થાનિક ભૂગોળને કારણે તે વિશ્વનું સૌથી શ્રેષ્ઠ કુદરતી બંદર છે. આ બંદર દેશના કુલ પેસેન્જર ટ્રાફિકના 50 % ટકા અને તેના જેટલો જ કાર્ગો ટ્રાફિક પણ વહન કરે છે. <ref name="Manorama2006" />ઉપરાંત [[ભારતીય નૌકાદળ]] ([[:en:Indian Navy|Indian Navy]])નું મહત્વનું મથક પણ અંહી આવ્યું છે, જે પશ્ચિમી નૌકા કમાન્ડનું વડૂં મથક છે.<ref>{{cite book |title=Manorama Yearbook 2003 |year=2003 |publisher=Malayala Manorama |location=Kottayam, India |pages=524 |isbn=8189004077}}</ref>અંહી ઉપલબ્ધ ફેરી સર્વિસને કારણે પણ લોકોને ટાપુ પર અને અન્ય બીચ પર જવાનું સસ્તું પડે છે. == ઉપયોગિતા સેવા == [[ચિત્ર:Bombay Municipal Corporation.JPG|right|240px|મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ ગ્રેટર મુંબઈ બીએમસી વડુંમથક]] [[મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ ગ્રેટર મુંબઈ|બીએમસી]] ([[:en:Municipal Corporation of Greater Mumbai|BMC]]) શહેરને પીવાનું પાણી પૂરુ પાડે છે. જે મોટાભાગે તુલસી અને વિહાર સરોવર તેમજ કેટલાક અન્ય સરોવરમાંથી આવે છે. આ પાણીને [[ભાંડુપ]] ([[:en:Bhandup|Bhandup]]) ખાતે શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, જે એશિયાનો સૌથી મોટો શુદ્ધીકરણ પ્લાન્ટ છે. ભારતની સૌપ્રથમ ભૂગર્ભ પાણીની પાઈપલાઈન પણ મુંબઈમાં બાંધવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1151960 | title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=2008-02-21 |publisher=DNA (Diligent Media Corporation Ltd.)}}</ref>આ ઉપરાંત, બીએમસી શહેરના રોડના રખરખાવ અને કચરાના એકત્રીકરણ માટે જવાબદાર છે. મુંબઈમાં દરરોજનો આશરે 7,800 મેટ્રીક ટન જેટલો કચરો ઉત્તર પશ્ચિમમાં આવેલા [[ગોરાઈ]] ([[:en:Gorai|Gorai]])માં, ઉત્તરપુર્વમાં આવેલા [[મુલુંડ]] ([[:en:Mulund|Mulund]])અને પુર્વમાં [[દેઓનાર]] ([[:en:Deonar|Deonar]])ના ગ્રાઉન્ડમાં ડમ્પ કરવામાં આવે છે. Sewage treatment is carried out at [[વરલી|Worli]] ([[:en:Worli|Worli]]) and [[બાંદ્રા|Bandra]] ([[:en:Bandra|Bandra]]), and disposed off by two independent marine outfalls of {{convert|3.4|km|mi|1|abbr=on}} and {{convert|3.7|km|mi|1|abbr=on}} at Bandra and Worli respectively. ત્રીજો આઉટફ્લોનું મલાડમાં આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. મુંબઈમાં વીજળીના પુરવઠાની વેંચણી [[બોમ્બે ઈલેક્ટ્રીક સપ્લાય ટ્રાન્સપોર્ટ|બેસ્ટ]] ([[:en:Bombay Electricity Supply Transport|BEST]]) દ્વારા કરવામાં આવે છે. જ્યારે ઉપનગરોમાં [[રિલાયન્સ એનર્જી|રીલાયન્સ એનર્જી]] ([[:en:Reliance Energy|Reliance Energy]]), [[તાતા પાવર]] ([[:en:Tata Power|Tata Power]])અને [[મહાવિતરણ]] ([[:en:Mahavitaran|Mahavitaran]])(મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ ઈલેક્ટ્રીસિટી ડિસ્ટ્રીબ્યુશન કું.લી) જેવી કંપનીઓ આ વ્યવસ્થા સંભાળે છે. મોટાભાગની વીજળીનું ઉત્પાદન પાણી દ્વારા અને પરમાણૂ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા કરતા તેની ખપત વધુ ઝડપે વધી રહી છે. મુંબઈમાં સૌથી મોટી ટેલિફોન સર્વિસ આપનાર કંપની કેન્દ્ર સરકાર હસ્તકની [[એમટીએનએલ]] ([[:en:MTNL|MTNL]]) છે. જેની પાસે 2000ની સાલ સુધી ફિક્સ લાઈન અને સેલ્યુલર સર્વિસ પુરી પાડવાનો ઈજારો હતો. આ કંપની મોબાઈલ અને [[વાયર્લેસ લોકલ લૂપ|ડબલ્યુએલએલ]] ([[:en:Wireless local loop|WLL]]) સેવા પણ આપે છે. મુંબઈમાં સેલફોનનું ક્ષેત્ર વ્યાપક છે. અંહીના મુખ્ય સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ, [[વોડાફોન એસ્સાર]] ([[:en:Vodafone Essar|Vodafone Essar]]), [[એરટેલ]] ([[:en:Airtel|Airtel]]), એમટીએનએલ, [[બીપીએલ ગ્રુપ]] ([[:en:BPL group|BPL group]]),[[રીલાયન્સ કમ્યૂનિકેશન]] ([[:en:Reliance Communications|Reliance Communications]]), [[આઈડિયા સેલ્યુલર]] ([[:en:Idea Cellular|Idea Cellular]]) અને [[તાતા ઈન્ડિકોમ]] ([[:en:Tata Indicom|Tata Indicom]])છે. શહેરમાં જીએસએમ અને સીડીએમએ એમ બન્ને પ્રકારની સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. શહેરમાં બ્રોડબેન્ડ ઈન્ટરનેટ જોડાણોની સંખ્યા વધી રહી છે. આ ક્ષેત્રમાં એમટીએનએલ અને [[તાતા જૂથ|તાતા]] ([[:en:Tata group|Tata]]) મુખ્ય સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ છે. == વસ્તી == {{IndiaCensusPop |title= Population Growth |1971= 5970575 |1981= 8243405 |1991= 9925891 |2001= 11914398 |footnote= <center>Source: [http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf www.mmrdamumbai.org] <br />Data is based on <br />[[Government of India]] Census.</center> }} 2001ની વસ્તી ગણતરી મૂજબ મુંબઈની વસ્તી 11,914,398 છે, ''વર્લ્ડ ગેઝેટીયર'' દ્વારા કરવામાં આવેલા <ref>[http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રીઝનની વસ્તી અને રોજગારી પ્રોફાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |date=2009-07-11 }}, સેન્સસ 2001, 5 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ મેળવવામાં આવ્યું.</ref>એક અનુમાન મુજબ 2008માં મુંબઈની વસ્તી 13,662,885 છે<ref>{{cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |title=India: largest cities and towns and statistics of their population |access-date=2008-01-31 |publisher=World Gazetteer |archive-url=https://www.webcitation.org/65KF2ukSE?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x= |archive-date=2012-02-09 |url-status=dead }}</ref> અને [[મુંબઈનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન એરિયા]] ([[:en:Mumbai metropolitan area|Mumbai Metropolitan Area]])ની વસ્તી 20,870,764 છે.<ref>{{cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&va=&pt=a |title=India: metropolitan areas |access-date=2008-01-17 |publisher=World Gazetteer |archive-url=https://www.webcitation.org/5nsxcLbvU?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x= |archive-date=2010-02-28 |url-status=live }}</ref>વસ્તીની ઘનતા અનુમાન ચોરસ કિલોમીટર દીઠ મુજબ 22,000 વ્યકિત છે. શહેરનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર 86 % છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા પણ ઉંચો છે. <ref>{{cite web |url=http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |title=Census GIS India&nbsp;— Census of India 2001 |year=2006 |publisher=Census of India |access-date=2009-06-08 |archive-date=2010-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706213221/http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |url-status=dead }}</ref>શહેરમાં દર એક હજાર પૂરૂષોએ મહિલાઓની સંખ્યા 875 છે જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઓછી છે. {{Fact|date=March 2009|date=August 2008}} મુંબઈમાં જે ધર્મના લોકો રહે છે તેમાં [[હિંદુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]])ઓ (67.39%), [[મુસ્લિમ]] ([[:en:Muslim|Muslim]])ઓ (18.56%), [[બૌદ્ધિસ્ટ|બૌદ્ધ ધર્મી]] ([[:en:Buddhist|Buddhist]])ઓ (5.22%), [[જૈન]] ([[:en:Jain|Jain]])ઓ (3.99%) અને [[ખ્રિસ્તી]] ([[:en:Christian|Christian]])ઓ (3.72%), [[શીખ]] ([[:en:Sikh|Sikh]])ઓ અને [[પારસી]] ([[:en:Parsi|Parsi]])ઓ જે વસ્તીનો બાકીનો હિસ્સો પૂરો કરે છે.<ref>{{cite web | title = Census GIS Household | work = www.censusindia.net | publisher = Office of the Registrar General | url = http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm | access-date = 2008-12-09 | archive-date = 2010-07-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100706213221/http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm | url-status = dead }}</ref>.ભાષાવાર મુજબ વસ્તી જોઈએ તો [[મહારાષ્ટ્રીયન]] ([[:en:Maharashtrians|Maharashtrians]]) (53%), [[ગુજરાતી|ગુજરાતીઓ]] ([[:en:Gujaratis|Gujaratis]]) (22%), [[ઉત્તર ભારતીયો]] ([[:en:North Indians|North Indians]]) (17%), [[તમિળ|તમિળો]] ([[:en:Tamils|Tamils]]) (3%), [[સિંધી લોકો|સિંધી]] ([[:en:Sindhi people|Sindhis]]) (3%), [[તુલુવાસ]] ([[:en:Tuluvas|Tuluvas]])/[[કન્નાડીગા|કન્નાડીગાઝ]] ([[:en:Kannadigas|Kannadigas]]) (2%) અને અન્ય<ref>{{cite book |last= Mehta|first= Suketu|title= Maximum City: Bombay Lost and Found|url= https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht|year= 2004|publisher= Alfred A Knopf|isbn= 0-375-40372-8}}</ref>.ભારતના વિવિધ છેડેથી લોકો આવતા હોવાથી અહીં વિવિધ પ્રકારની સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોઈ શકાય છે.શહેરમાં રહેલી વ્યાપારની તકોને કારણે વિદેશી નાગરીકો પણ આ શહેર તરફ આકર્ષાય છે. અન્ય ભારતીય [[ભારતીય શહેરોની સ્થિતિ|મહાનગરો]] ([[:en:Status of Indian cities|metropolitan city]])ની જેમ મુંબઈમાં પણ [http://en.wiktionary.org/wiki/polyglot#Adjective વિવિધ ભાષાઓ જાણતા] લોકોની સારી એવી સંખ્યા છે. મહારાષ્ટ્રની સત્તાવાર ભાષા [[મરાઠી]] ([[:en:Marathi|Marathi]]) છે જે વ્યાપક પણે બોલાય છે. અન્ય બોલાતી ભાષાઓમાં [[હિન્દી]] ([[:en:Hindi|Hindi]]), [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] ([[:en:Gujarati language|Gujarati]]) અને અંગ્રેજી મુખ્ય છે. હિન્દીની રોજબરોજની કામગીરીમાં બોલાતો પ્રકાર ''[[મુંબૈયા]] ([[:en:Mumbaiya|Mumbaiya]]) ''{{ndash}}તરીકે પ્રખ્યાત છે જેમાં મરાઠી, હિન્દુ, [[ભારતીય અંગ્રેજી]] ([[:en:Indian English|Indian English]]) અને અન્ય શોધાયેલા શબ્દો{{ndash}}નું મિશ્રણ હોય છે. આ ભાષા મુંબઈની ગલીઓમાં બોલાય છે. અંગ્રેજી ભાષાનો વ્યાપક પણે ઉપયોગ થાય છે. [[વાઈટ કોલર]] ([[:en:white collar|white collar]]) જોબ(મોટા પગારની નોકરી કરતા) કરતા લોકોની આ મુખ્ય ભાષા છે. [[વિકાસશીલ દેશો|વિકાસશીલ]] ([[:en:developing countries|developing countries]])દેશોના ઝડપથી ઉભરી રહેલા શહેરોમાં શહેરીકરણને કારણે જે સમસ્યાઓ ઉભી થાય છે તેવી જ સમસ્યાઓ મુંબઈમાં પણ છે, જેમ કે વ્યાપક પ્રમાણમાં ગરીબી, બેરોજગારી, આરોગ્ય, અને મોટાભાગના લોકો માટે નબળી કક્ષાનું શૈક્ષણિક ધોરણ અને સિવિક સેવાઓ. મુંબઈમાં રહેઠાણોની કિંમત ઘણી વધુ હોય છે, જેને કારણે લોકો સાંકડી જગ્યાઓ અને પ્રમાણમાં મોંઘા મકાનોમાં રહે છે. જે મોટાભાગે તેમના કામ કરવાના સ્થળથી દુર હોય છે. આ કારણે તેમને ઓફિસ સુધી જવા માટે લાંબુ અંતર રોડ દ્વારા કે ટ્રેન દ્વારા કાપવું પડે છે. 2001ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, મુંબઈના 54.1 % લોકો ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં રહે છે.<ref>http://nuhru.in/files/Slums%20in%20India%20-%20An%20Overview.pdf?download{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[એશિયા]] ([[:en:Asia|Asia]])ની બીજા નંબરની સૌથી મોટી [[ઝૂંપડપટ્ટી]] ([[:en:slum|slum]])<ref>{{Cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2007/05/dharavi-mumbai-slum/jacobson-text |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627140242/http://ngm.nationalgeographic.com/2007/05/dharavi-mumbai-slum/jacobson-text |url-status=dead }}</ref> [[ધારાવી]] ([[:en:Dharavi|Dharavi]])મધ્ય મુંબઈમાં આવેલી છે જેમાં આઠ લાખ લોકો રહે છે. <ref>[[:en:Mike Davis (scholar)|માઈક ડેવિસ]], ''પ્લેનેટ ઓફ સ્લમ'' [« Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global »], La Découverte, પેરીસ, 2006 (ISBN 978-2-7071-4915-2), p.31.</ref>1991 થી 2001ના દશકા દરમિયાન [[મહારાષ્ટ્ર]] ([[:en:Maharashtra|Maharashtra]])ની બહારથી જે લોકો મુંબઈમાં આવ્યા તેઓની સંખ્યા 1.12 મિલિયન( 10 લાખ 12 હજાર) છે. જે મુંબઈની વસ્તીના કુલ વધારાના 54.8 % છે. <ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |title=HIGHLIGHTS OF ECONOMIC SURVEY OF MAHARASHTRA 2005-06 |access-date=2008-02-13 |publisher=DIRECTORATE OF ECONOMICS & STATISTICS, PLANNING DEPARTMENT, GOVERNMENT OF MAHARASHTRA, MUMBAI |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |url-status=dead }}</ref>2004ના વર્ષમાં મુંબઈમાં અપરાધના 27,577 જેટલા બનાવો નોંધાયા છે.જે 2001માં નોંધાયેલા 30,991 ગુનાઓ કરતા 11 % ઓછા છે.શહેરની મુખ્ય જેલ [[આર્થર રોડ જેલ]] ([[:en:Arthur Road Jail|Arthur Road Jail]]) છે. == લોકો અને સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Asiatic Society of Mumbai 1804.jpg|thumb|શહેરનું સૌથી જુનું જાહેર પુસ્તકાલય એશિયાટીક સોસાયટી ઓફ બોમ્બે છે.]] મુંબઈમાં રહેતા લોકોને ''[[મુંબઈકર]] ([[:en:Mumbaikar|Mumbaikar]])''કહેવાય છે. ''મુંબઈવાસીઓ''.તેમના કામ કરવાના સ્થળે જલ્દી જઈ શકે તે માટે ઘણા લોકો રેલવે સ્ટેશનની પાસે જ રહે છે{{Fact|date=March 2009}}. કારણ કે પ્રવાસમાં ઘણો બધા સમય વ્યય થાય છે. ભારતના લોકો તીખી અને મસાલેદાર વસ્તુઓ આરોગે છે. મુંબઈમાં પણ સમુદ્ધ રાંઘણકળા છે. પરંતુ અંહી અન્ય ભારત કરતા ઓછા તીખા અને મસાલેદાર વ્યંજનો હોય છે. અંહીની કેટલીક ખાવાલાયક ચીજવસ્તુઓની યાદીમાં ''ધનશાક'',''ખીચડી'', ''બોમ્બાઈ બટાટા ભાજી'', ''કામાગ કાકરી'', ''સોલાચી કઢી'', ''મિનિ વેલા કરી''અને ''કરી[[બોમ્બે ડક]] ([[:en:Bombay Duck|Bombay Duck]])''નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.hillmanwonders.com/cuisines/mumbai_cuisine.htm |title=Mumbai Cuisine |access-date=2008-01-19 |author=Howard Hillman |publisher=HQP / Hillman Quality Publications |archive-date=2008-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111050831/http://www.hillmanwonders.com/cuisines/mumbai_cuisine.htm |url-status=dead }}</ref>રોડની આજૂબાજૂમાં સ્થાનિક વાનગીઓ જેવી [[વડાપાંઉ|વાડાપાંઉ]] ([[:en:vada pav|vada pav]]), [[પાણીપૂરી]] ([[:en:panipuri|panipuri]]), પાવભાજી અને [[ભેળપૂરી|ભેલપૂરી]] ([[:en:bhelpuri|bhelpuri]]) પ્રખ્યાત છે.શહેરમાં ઘણી નાની રેસ્ટૉરૉં પણ છે(જે ને ઉડીપી રેસ્ટૉરૉં પણ કહે છે.) જે દક્ષિણ ભારતીય અને પંજાબી વાનગીઓ પીરસે છે. શહેરમાં રેસ્ટૉરૉંનો એક અલગ પ્રકાર પણ છે જેને ઈરાની રેસ્ટૉરૉં કહે છે. આ રેસ્ટૉરૉંમાં એક પરંપરાગત મેનુ હોય છે જેની સાથે પ્રખ્યાત ઈરાની ચા અથવા ચાઈ આપવામાં આવે છે. [[ભારતીય સિનેમા(ચલચિત્ર)|ભારતીય સિનેમા]] ([[:en:Indian cinema|Indian cinema]]){{ndash}}નું જન્મસ્થળ મુંબઈ છે. [[દાદાસાહેબ ફાળકે]] ([[:en:Dadasaheb Phalke|Dadasaheb Phalke]])એ 20મી સદીમાં મુંગી ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું ત્યાર બાદ [[મરાઠી સિનેમા|મરાઠી ટોકી]] ([[:en:Marathi cinema|Marathi talkies]]){{ndash}}ની પણ શરૃઆત થઈ. સૌથી જૂની ફિલ્મો પ્રદર્શિત થઈ તે 20મી સદીમાં બની હતી. મુંબઈમાં મોટાપ્રમાણમાં પણ થિયેટર છે, જેમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું [[આઈમેક્સ]] ([[:en:IMAX|IMAX]]) ડોમ થિયેટરનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં<ref>{{cite web |url=http://www.adlabscinemas.com/imax.asp |title=AdLabs: The IMAX Experience |access-date=2007-08-22 |publisher=AdLabsCinemas.com |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820083416/http://www.adlabscinemas.com/imax.asp |url-status=dead }}</ref> બોલીવુડ, મરાઠી, અને [[હોલીવૂડ|હોલીવુડ]] ([[:en:Hollywood|Hollywood]])ની ફિલ્મો પ્રદર્શિત થાય છે. વર્ષ દરમિયાન ઘણા ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ આયોજીત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mumbaifilmfest.com/Mami/index_v2.php?page=home |title=મુંબઈ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ |publisher=મુંબઈ એકાદમિ ઓફ મુવિંગ ઇમેજ |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117215723/http://www.mumbaifilmfest.com/Mami/index_v2.php?page=home |url-status=dead }}</ref> મોટાભાગના વ્યવસાયી નાટ્ય મંડળો બ્રિટીશ રાજ દરમિયાન બન્યા હતા, તેઓ 1950ના દાયકામાં લુપ્ત થયા, આ બાદ મુંબઈમાં અનોખી “નાટ્ય ચળવળ“ ચાલી જેમાં મરાઠી, હિન્દી, {{Failed verification|date=March 2009}}અંગ્રેજી{{Failed verification|date=March 2009}} અને અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં નાટકો બનતા હતા.<ref>{{cite journal | last = Gilder | first = Rosamond | title = The New Theatre in India: An Impression | url = https://archive.org/details/sim_theatre-journal_1957-10_9_3/page/201 | journal = [[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] | volume = 9 | issue = 3 | pages = 201-204 | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | location = Washington, DC | date = October 1957 | issn = 0192-2882}}</ref> સમકાલિન કળા સરકારી નાણાં દ્વારા ચાલતી કળા સંસ્થાઓ અને અંગત વ્યવસાયી ગેલેરીઓમાં પ્રદર્શિત થતી રહે છે.સરકારી નાણા દ્વારા ચાલતી આર્ટ ગેલેરીઓમાં [[જહાંગીર આર્ટ ગેલેરી]] ([[:en:Jehangir Art Gallery|Jehangir Art Gallery]]) અને [[નેશનલ ગેલેરી ઓફ મોડર્ન આર્ટ]] ([[:en:National Gallery of Modern Art|National Gallery of Modern Art]])નો સમાવેશ થાય છે. 1833માં [[એશિયાટીક સોસાયટી ઓફ બોમ્બે]] ([[:en:Asiatic Society of Bombay|Asiatic Society of Bombay]])ની સ્થાપના થઈ હતી, જે શહેરનું સૌથી જૂનુ [[જાહેર પુસ્તકાલય]] ([[:en:public library|public library]])છે.[[દક્ષિણ મુંબઈ]] ([[:en:South Mumbai|South Mumbai]])માં આવેલું [[છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વસ્તુ સંગ્રહાલય]] ([[:en:Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya|Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya]])(પહેલા પ્રિન્સ વેલ્સ મ્યુઝીયમ તરીકે જાણીતું હતું.) જાણીતું મ્યુઝીયમ છે. [[ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા]] ([[:en:Gateway of India|Gateway of India]])ની નજીક આવેલા આ મ્યુઝીયમમાં ભારતીય ઇતિહાસની પ્રાચીન વસ્તુઓને પ્રદર્શીત કરવામાં આવી છે. <ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=2007-01-30 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |archive-date=2007-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |url-status=dead }}</ref>મુંબઈમાં પ્રખ્યાત પ્રાણી સંગ્રહાલય આવે છે જેને [[જીજામાતા ઉધાન]] ([[:en:Jijamata Udyaan|Jijamata Udyaan]]) કહેવાય છે. તેની સરહદ પર બગીચો અને બંદર આવેલું છે. <ref>{{cite web |url=http://www.mumbainet.com/travel/vjbudyan.htm |title=Veermata Jeejabai Udyan |access-date=2007-01-30 |publisher=Mumbai on the net |archive-date=2007-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312131533/http://www.mumbainet.com/travel/vjbudyan.htm |url-status=dead }}</ref> મુંબઈમાં બે યુનેસ્કો [[વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટ]] ([[:en:World Heritage Sites|UNESCO World Heritage Sites]])આવેલી છે, એક [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ]] ([[:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]]) અને [[એલિફન્ટાની ગુફાઓ]] ([[:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]]).<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=2007-08-09 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref>શહેરના અન્ય જાણીતા સ્થળો [[નરીમાન પોઈન્ટ]] ([[:en:Nariman Point|Nariman Point]]), [[ગિરગામ ચોપાટી]] ([[:en:Girgaum Chowpatti|Girgaum Chowpatti]]), [[જૂહૂ બીચ]] ([[:en:Juhu Beach|Juhu Beach]])અને [[મરીન ડ્રાઈવ]] ([[:en:Marine Drive|Marine Drive]]) છે. થીમ પાર્ક[[એસેલ વર્લ્ડ]] ([[:en:Essel World|Essel World]])<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=Essel World |access-date=2008-01-29}}</ref>પણ ઘણો પ્રખ્યાત છે, જે ગોરાઈ સમુદ્ર કિનારાથી નજીક છે. એશિયાનો સૌથી મોટો થીમ વોટર પાર્ક, વોટર કિંગ્ડમ પણ મુંબઈમાં આવેલો છે. મુંબઈના રહેવાસીઓ ભારે ધામધૂમપૂર્વક [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ|પશ્ચિમિ]] ([[:en:Western culture|Western]]) અને [[ભારતીય તહેવારો]] ([[:en:Indian festivals|Indian festivals]])ની ઉજવણી કરે છે. મુંબઈમાં પ્રખ્યાત તહેવારોમાં [[દિવાળી]] ([[:en:Diwali|Diwali]]), [[હોળી]] ([[:en:Holi|Holi]]), [[ઈદ]] ([[:en:Eid|Eid]]), [[ક્રિસમસ]] ([[:en:Christmas|Christmas]]), [[નવરાત્રી]] ([[:en:Navratri|Navratri]]), [[ગુડ ફ્રાઈડે]] ([[:en:Good Friday|Good Friday]]), [[દશેરા]] ([[:en:Dussera|Dussera]]), [[મોહરમ]] ([[:en:Moharram|Moharram]]), [[ગણેશ ચતૂર્થી]] ([[:en:Ganesh Chaturthi|Ganesh Chaturthi]]), [[દુર્ગા પૂજા|દુર્ગા પુજા]] ([[:en:Durga Puja|Durga Puja]]) અને [[મહાશિવરાત્રી]] ([[:en:Maha Shivratri|Maha Shivratri]])નો સમાવેશ થાય છે. સંગીત, નૃત્ય, નાટ્ય અને ફિલ્મ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રને સાંકળી લેતો એક ફેસ્ટીવલ યોજાય છે જેને [[કાલા ઘોડા આર્ટ ફેસ્ટિવલ]] ([[:en:Kala Ghoda Arts Festival|Kala Ghoda Arts Festival]])કહે છે. જેમાં વિવિધ લોકો પોતાની કળાનું પ્રદર્શન કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Association |access-date=2008-02-06 |archive-date=2008-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |url-status=dead }}</ref>બે અઠવાડીયા સુધી ચાલતો મેળો [[બાંદ્રા ફેર]] ([[:en:Bandra Fair|Bandra Fair]])તરીકે ઓળખાય છે જેમાં બધા જ ધર્મના લોકો ભાગ લે છે. સંગીત સમારોહ પર આધારિત બાણગંગા ફેસ્ટિવલ બે દિવસ સુધી ચાલે છે. જેનું આયોજન મહારાષ્ટ્ર ટુરીઝમ ડેવેલપ્મન્ટ કોર્પોરેશન દ્વારા મુંબઈમાં આવેલા ઐતિહાસિક [[બાણગંગા કૂંડ|બાણગંગા]] ([[:en:Banganga Tank|Banganga Tank]]) કૂડ પાસે કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=2008-02-07 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |archive-date=2012-08-05 |archive-url=https://archive.is/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |url-status=dead }}</ref>એલિફન્ટા ફેસ્ટિવલ જેનું આયોજન ફ્રેબ્રુઆરી મહિનામાં [[એલિફન્ટા ટાપૂ|એલિફન્ટા ટાપુઓ]] ([[:en:Elephanta Island|Elephanta Island]]) પર થાય છે. આ ફેસ્ટિવલમાં ભાગ લેવા માટે ક્લાસિકલ ભારતીય નૃત્ય અને સંગીતના કલાકારો અંહી ઉમટી પડે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=2008-02-07 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |archive-date=2007-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |url-status=dead }}</ref> મુંબઈને નીચેના કેટલાક શહેરો સાથે [[સિસ્ટર સીટી]] ([[:en:sister city|sister city]]) સમજૂતીઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |access-date=2008-07-18 |archive-date=2017-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|JPN}}[[યોકોહોમા]] ([[:en:Yokohama|Yokohama]]), [[જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]]) * {{flagicon|USA}}[[લોસ એન્જસલ, કેલિફોર્નિયા|લોસ એન્જસલ]] ([[:en:Los Angeles, California|Los Angeles]]), [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ|કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:United States|United States]]) * {{flagicon|UK}}[[લંડન]] ([[:en:London|London]]), [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ]] ([[:en:United Kingdom|United Kingdom]]) * {{flagicon|GER}}[[બર્લિન]] ([[:en:Berlin|Berlin]]), [[જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]]). * {{flagicon|Germany}}[[સ્ટુટગાર્ટ]] ([[:en:Stuttgart|Stuttgart]]), [[જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]]). * {{flagicon|RUS}}[[સેન્ટ પિટર્સબર્ગ]] ([[:en:Saint Petersburg|Saint Petersburg]]), [[રશિયા]] ([[:en:Russia|Russia]]). == માધ્યમો == મુંબઈમાં ઘણા બધા [[ભારતીય અખબારો|અખબારો]] ([[:en:Indian newspapers|newspaper]]), પ્રકાશનો, અને ટેલિવિઝન અને રેડીયો સ્ટેશન આવેલા છે. જે અંગ્રેજી ભાષાના જાણીતા અખબારો મુંબઈ ખાતેથી પ્રકાશિત અને વેચાય છે તેમાં ''[[ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા]] ([[:en:Times of India|Times of India]])'', ''[[મીડ ડે|મિડ-ડે]] ([[:en:MiD DAY|Mid-day]])'', ''[[હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ]] ([[:en:Hindustan Times|Hindustan Times]])'', ''[[ડીએનએ- ડેઈલી ન્યુઝ એન્ડ એનાલિસિસ|ડીએનએ]] ([[:en:D N A - Daily News And Analysis|DNA]])'', અને ''[[ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ]] ([[:en:Indian Express|Indian Express]])નો સમાવેશ થાય છે.''મરાઠી ભાષાના અખબારોમાં''[[લોકસત્તા]] ([[:en:Loksatta|Loksatta]])'', ''[[લોકમત]] ([[:en:Lokmat|Lokmat]])'' અને ''[[મહારાષ્ટ્ર ટાઈમ્સ]] ([[:en:Maharashtra Times|Maharashtra Times]])''નો સમાવેશ થાય છે.અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પણ અખબારો પ્રગટ થાય છે. મુંબઈમાંથી એશિયાનું સૌથી જૂના અખબાર ''[[બોમ્બે સમાચાર]] ([[:en:Bombay Samachar|Bombay Samachar]])'' પ્રગટ થાય છે, ગુજરાતી ભાષાનું આ દૈનિક 1822થી નિયમિત પણે પ્રગટ થાય છે. મરાઠી ભાષાનું પહેલુ અખબાર બોમ્બે દર્પણ -ની શરૂઆત મુંબઈમાં 1831માં બાલાશાસ્ત્રી જાંભેકરે કરી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/br/2002/02/05/stories/2002020500040500.htm |title=Privatising emancipation (A Book Review) |author=Veena Naregal |work=Language, Politics, Elites, and the Public Sphere |publisher=[[The Hindu]] |access-date=2007-12-24 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211071349/http://www.hinduonnet.com/thehindu/br/2002/02/05/stories/2002020500040500.htm |url-status=dead }}</ref>લોકપ્રિય સામાયિકોમાં મરાઠીમાં ''સાપ્તાહિક સકાલ'', ''લોકપ્રભા'', અને અંગ્રેજીમાં ''[[ઇન્ડિયા ટૂડે|ઇન્ડિયા ટુડે]] ([[:en:India Today|India Today]]) ''અને ''આઉટલુક''નો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Bolywood.jpg|thumb|[[બોલીવુડ]] ([[:en:Bollywood|Bollywood]])નું કામકાજ મુંબઈમાં થાય છે. ]] મુંબઈમાં કેટલીય[[ભારતમાં ટેલિવિઝન|ભારતીય]] ([[:en:Television in India|Indian]]) અને વિદેશી ચેનલો જોવાય છે. મુંબઈવાસીઓ કેબલ દ્વારા 100થી વધુ ચેનલો જોઈ શકે છે, આ ચેનલોના કાર્યક્રમ મુંબઈમાં વસતા [[બહુભાષાવાદ|વિવિધ પ્રદેશોના લોકો]] ([[:en:Multilingualism|polyglot]])ના મનોરંજન માટે પ્રસારીત કરવામાં આવે છે. {{Fact|date=March 2009}}મહાનગરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા કોર્પોરેશનનું પણ મથક છે. અંહી મોટી સમાચાર ચેનલો અને પ્રિન્ટ પબ્લિકેશનોનીવિશાળ હાજરી છે.રાષ્ટ્રીય પ્રસારણ સેવા [[દુરદર્શન|દૂરદર્શન]] ([[:en:Doordarshan|Doordarshan]])બે પ્રાદેશિક ચેનલ મફત પૂરી પાડે છે. જ્યારે ત્રણ મોટા કેબલ નેટવર્ક અન્ય લોકોને સેવા આપે છે. મુંબઈમાં [[ઈએસપીએન]] ([[:en:ESPN|ESPN]]), [[સ્ટાર સ્પોર્ટસ]] ([[:en:Star Sports|Star Sports]]), [[ઝી મરાઠી]] ([[:en:Zee Marathi|Zee Marathi]]), [[ઈટીવી મરાઠી]] ([[:en:ETV Marathi|ETV Marathi]]), ડીડી સહ્યાદ્રી, મી મરાઠી, ઝી ટોકીઝ, [[ઝી ટીવી]] ([[:en:Zee TV|Zee TV]]), [[સ્ટાર પ્લસ]] ([[:en:STAR Plus|STAR Plus]]) અને અન્ય સમાચાર ચેનલો જેવી કે સ્ટાર માઝા લોકપ્રિય છે. મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રના દર્શકોને સમર્પિત હોય તેવી મરાઠી સમાચાર ચેનલોમાં ''[[સ્ટાર માઝા]] ([[:en:Star Majha|Star Majha]])'','' [[ઝી 24 તાસ]] ([[:en:Zee 24 Taas|Zee 24 Taas]])''અને ''સહારા સમય મુંબઈ ''છે. [[ડાઈરેક્ટ બોડકાસ્ટ સેટેલાઈટ|સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન(ડીટીએચ)]] ([[:en:Direct broadcast satellite|Satellite television (DTH)]])સેવા તેની મોંઘી કિંમતને લીધે હજૂ સુધી બધા જ લોકો સુધી પહોંચી શકી નથી અંહી જે લોકપ્રિય ડીટીએસ સેવા છે તેમાં [[ડીશ ડીવી ઇન્ડિયા|ડીસ ટીવી]] ([[:en:Dish TV India|Dish TV]])અને [[ટાટા સ્કાય]] ([[:en:Tata Sky|Tata Sky]])નો સમાવેશ થાય છે. મુંબઈમાં 12 રેડિયો સ્ટેશન છે જેમાંથી 9 સ્ટેશનો [[ફ્રીકવન્સિ મોડ્યુલેશન|એફએમ]] ([[:en:Frequency modulation|FM]]) બેન્ડ પર પ્રસારિત થાય છે. અને ત્રણ [[ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો]] ([[:en:All India Radio|All India Radio]]) સ્ટેશન [[ઍમ્પ્લિટ્યૂડ મોડ્યુલેશન|એએમ]] ([[:en:Amplitude modulation|AM]]) બેન્ડ પર પ્રસારીત થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=2008-01-18 |publisher=Asiawaves}}</ref>મુંબઈમાં [[કમર્શિયલ પ્રસારણ|કમર્શિયલ રેડિયો]] ([[:en:Commercial broadcasting|Commercial radio]])પ્રોવાઈડર્સ જેમ કે [[વર્લ્ડ સ્પેશ]] ([[:en:WorldSpace|WorldSpace]]), [[સાઈરસ સેટેલાઈ રેડિયો|સાઈરસ]] ([[:en:Sirius Satellite Radio|Sirius]]) અને [[એક્સએમ સેટેલાઈટ રેડિયો|એક્સએમ]] ([[:en:XM Satellite Radio|XM]]) લોકપ્રિય છે. કન્ડિશનલ એક્સેસ સિસ્ટમ(સીએએસ)નો [[ભારત સરકાર|કેન્દ્ર સરકાર]] ([[:en:Government of India|Union Government]])દ્વારા 2006થી અમલ કરાવવામાં આવી રહ્યો છે પરંતુ [[ડાઈરેક્ટ બ્રોડકાસ્ટ સેટેલાઈટ|ડાઈરેક્ટ ટુ હોમ(ડીટીએચ)]] ([[:en:Direct broadcast satellite|Direct-to-Home (DTH)]]) સેવાની તીવ્ર સ્પર્ધાને કારણે જોઈએ તેટલા પ્રમાણમાં સીએએસ પ્રચલિત થયું નથી.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/856609.cms |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=2008-01-22 |date=2006-12-20 |publisher=[[The Times of India|Times Internet Limited]]}}</ref> હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ [[બોલીવુડ]] ([[:en:Bollywood|Bollywood]])મુંબઈમાં સ્થિત છે. ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગ વર્ષે 800 જેટલી ફિલ્મો બનાવે છે જે [[અમેરિકાનો સિનેમા ઉદ્યોગ|હોલીવુડ]] ([[:en:Cinema of the United States|Hollywood]])ની સરખામણીમાં બે ગણી છે. આમાંથી બોલીવુડ જ 150 જેટલી ફિલ્મો બનાવે છે. ગોરેગાંવમાં આવેલા ફિલ્મ સ્ટુડીયો જેમાં [[ફિલ્મ સીટી]] ([[:en:Film City|Film City]])નો પણ સમાવેશ થાય છે તેમાં ઘણી બધી ફિલ્મો માટેના સેટ્સ ઉપલબ્ધ છે. [[મરાઠી સિનેમા|મરાઠી ફિલ્મ ઉદ્યોગ]] ([[:en:Marathi cinema|Marathi Film Industry]])પણ મુંબઈમાં આવેલો છે. 2009ના વર્ષ માટેનો [[શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ|શ્રેષ્ઠ ચલચિત્ર]] ([[:en:Best Picture|Best Picture]]) માટેનો [[એકેડેમી એવોર્ડ]] ([[:en:Academy Award|Academy Award]]) મેળવનાર ફિલ્મ [[સ્લમડોગ મિલિયોનેર]] ([[:en:Slumdog Millionaire|Slumdog Millionaire]]) પણ મુંબઈના કેટલાક ભાગોમાં શુટ કરાઈ છે. તેની કથા પણ મુંબઈની ઝૂંપડપટ્ટીને લગતી છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:Clock Tower Mumbai University.jpg|મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં આવેલ [[રાજાબાઇ ટાવર]]|300px|thumb]] મુંબઈમાં આવેલી શાળાઓ મ્યુનિસિપલ સ્કુલ (બીએમસી દ્વારા સંચાલિત) અથવા ખાનગી શાળાઓ(ટ્રસ્ટ અથવા અંગત ધોરણે ચલાવાતી) હોય છે. જેમાં કેટલાક કેસોમાં તેઓ સરકાર તરફથી સહાય મેળવે છે. આ શાળઆઓ, [[મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ|મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ બોર્ડ(એમએસબીએસએચએસઈ)]] ([[:en:Maharashtra State Secondary and Higher Secondary Education Board|Maharashtra State Board (MSBSHSE)]]), ઓલ ઇન્ડિયા [[કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કુલ સર્ટિફિકેટ|કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કુલ સર્ટીફિકેટ એક્ઝામિનેશન(સીઆઈએસસીઈ)]] ([[:en:Council for the Indian School Certificate Examinations|Council for the Indian School Certificate Examinations (CISCE)]]) અને[[સીબીએસઈ|સેન્ટ્રલ બોર્ડ ફોર સેકન્ડ્રી એજ્યુકેજ્શન બોર્ડ]] ([[:en:CBSE|Central Board for Secondary Education (CBSE)]])સાથે જોડાયેલી હોય છે. મોટાભાગે શિક્ષણનું માધ્યમ મરાઠી અથવા અંગ્રેજી હોય છે. સરકારી શાળાઓમાં ઘણી બધી સુવિધાઓનો અભાવ હોય છે પરંતુ ખાનગી શાળાઓમાં ન જઈ શકતા ગરીબ લોકો માટે આ જ એક માત્ર વિકલ્પ હોય છે વધુ સારી સુવિધાઓને કારણે મોટાભાગના લોકો ખાનગી શાળાઓ જ પસંદ કરે છે. [[10+2+3 યોજના|10+2+3/4]] ([[:en:10+2+3 plan|10+2+3/4 plan]])યોજના મુજબ, વિદ્યાર્થીઓ 10 વર્ષમાં શાળાનું શિક્ષણ પૂરૂ કરે છે, અને ત્યાર બાદ બે વર્ષ માટે [[જુનિયર કોલેજ]] ([[:en:Junior College|Junior College]])માં દાખલ થાય છે. જેમાં તેઓ ત્રણ પ્રવાહ, વિનયન, વાણિજ્ય, અને વિજ્ઞાન માંથી એક પ્રવાહની પસંદગી કરે છે. આ બાદ પસંદ કરેલા અભ્યાસમાં ડિગ્રી મેળવી શકાય છે અથવા વ્યવસાયીક ડીગ્રી કોર્સ જેવા કે, કાયદો, એન્જિનિયરિંગ, તબીબી વગેરે. મોટાભાગની કોલેજો [[મુંબઈ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:University of Mumbai|University of Mumbai]]) સાથે જોડાયેલી હોય છે. મુંબઈ યુનિવર્સિટી સ્નાતકોને બહાર પાડવાની રીતે વિશ્વની સૌથી મોટી યુનિવર્સિટીઓમાંથી એક છે.ભારતની ટોચની એન્જિનિયરિંગ અને ટેક્નોલોજી સ્કુલ છે તેવી [[આઈઆઈટી બોમ્બે|ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી બોમ્બે]] ([[:en:IIT Bombay|Indian Institute of Technology, Bombay]]), [[વીજેટીઆઈ|વીરમાતા જીજાબાઈ ટેક્નોલોજી ઈન્સ્ટીટ્યુટ]] ([[:en:VJTI|Veermata Jijabai Technological Institute]])અને [[યુઆઈસીટી|યુનિવર્સિટી ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ કેમિકલ ટેક્નોલોજી]] ([[:en:UICT|University Institute of Chemical Technology]]), તેમજ [[એસએનડીટી મહિલા યુનિવર્સિટી|એસએનડીટી વુમન્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:SNDT Women's University|SNDT Women's University]]) સહીતની અન્ય યુનિવર્સિટીઓ મુંબઈમાં આવેલી છે. મુંબઈમાં [[જમનાલાલ બજાજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ|જમનાલાલ બજાજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ(જેબીઆઈએમએસ)]] ([[:en:Jamnalal Bajaj Institute of Management Studies|Jamnalal Bajaj Institute of Management Studies (JBIMS)]]), “[[સિડેનહામ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ, રીસર્ચ એન્ડ ઑન્ટ્રપ્રનિયર્સશીપ એજ્યુકેશન|સિડેનહામ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ, રીસર્ચ એન્ડ ઑન્ટ્રપ્રનિયર્સશીપ એજ્યુકેશન“]] ([[:en:Sydenham Institute of Management Studies, Research and Entrepreneurship Education|Sydenham Institute of Management Studies, Research and Entrepreneurship Education]]), [[એસઆઈએમએસઆરઈઈ]] ([[:en:SIMSREE|SIMSREE]]), [[એસ. પી. જૈન]] ([[:en:S.P.Jain|S.P.Jain]]). [[તાતા ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ સોશિયલ સ્ટડીઝ]] ([[:en:Tata Institute of Social Studies|Tata Institute of Social Studies]])(ટીઆઈએસએસ) અને અન્ય મેનેજમેન્ટ સ્કુલો આવેલી છે. ભારતની જૂનામાં જૂની લો સ્કુલ,[[સરકારી લો કોલેજ]] ([[:en:Government Law College|Government Law College]]), અને એશિયાની પહેલી વાણિજ્ય કોલેજ [[સિડેનહામ કોલેજ]] ([[:en:Sydenham College|Sydenham College]]) પણ મુંબઈમાં આવેલી છે. {{Fact|date=September 2008}}મુંબઈ યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલી [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]] શિલ્પ અને કળામાં વિવિધ ડીગ્રીઓ ઓફર કરે છે. મુંબઈમાં ભારતની ટોચની બે સંશોધન સંસ્થાઓ આવેલી છે. ધ ટાટા ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ફન્ડામેન્ટ રિસર્ચ ([[ટીઆઈએફઆર]] ([[:en:TIFR|TIFR]]))અને ભાભા એટોમિક રીસર્ચ સેન્ટર([[ભાભા એટોમિક રીસર્ચ સેન્ટર|બીએઆરસી]] ([[:en:Bhabha Atomic Research Centre|BARC]])).બીએઆરસી 40 મેગા વોટ પરમાણુ સંશોધન રિએક્ટર [[સીઆઈઆરયુએસ|સાઈરસ]] ([[:en:CIRUS|CIRUS]]) ચલાવે છે, જે [[ટ્રામબે|ટ્રોમબે]] ([[:en:Trombay|Trombay]]) ખાતે આવેલું છે. == રમત ગમત == [[ચિત્ર:Brabourne.jpg|thumb|[[બ્રેબ્રોન સ્ટેડીયમ]] શહેરમાં આવેલું જુનામાં જૂનું સ્ટેડીયમ છે. ]] મુંબઈમાં (અને દેશમાં) સૌથી લોકપ્રિય રમત ક્રિકેટ છે. ક્રિકેટ રમતા લોકોની સરખામણીમાં સ્ટેડિયમની ઓછી સંખ્યાને કારણે [[બેકયાર્ડ ક્રિકેટ|ક્રિકેટનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ]] ([[:en:Backyard cricket|modified versions of cricket]])(જેને મોટભાગે ગલી ક્રિકેટ કહેવાય છે) જેમાં વિવિધ પ્રકારના નિયમો હોય છે તે ગમે ત્યાં રમી શકાય છે જેમ કે પાર્કીગ લોટ, બગીચા કે પછી ચાલીઓમાં. મુંબઈમાં [[બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલ ફોર ક્રિકેટ ઈન ઇન્ડિયા]] ([[:en:Board of Control for Cricket in India|Board of Control for Cricket in India]])(બીસીસીઆઈ)નું વડું મથક આવેલું છે. ભારતની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત ઘરેલુ ટ્રોફી [[રણજી ટ્રોફી]] ([[:en:Ranji Trophy|Ranji Trophy]])માં [[મુંબઈ ક્રિકેટ ટીમ]] ([[:en:Mumbai cricket team|Mumbai cricket team]])મુંબઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. મુંબઈ ટીમ સૌથી વધુ સફળતા મેળવનાર ટીમ પણ છે. આ ઉપરાંત, [[ઈન્ડિયન પ્રિમિયર લીગ]] ([[:en:Indian Premier League|Indian Premier League]])માં [[મુંબઈ ઈન્ડિયન્સ]] ([[:en:Mumbai Indians|Mumbai Indians]])અને [[ઈન્ડિયન ક્રિકેટ લીગ]] ([[:en:Indian Cricket League|Indian Cricket League]])માં [[મુંબઈ ચેમ્પસ]] ([[:en:Mumbai Champs|Mumbai Champs]])ની ટીમો મુંબઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. શહેરમાં બે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ મેદાનો આવેલા છે. [[વાનખેડે સ્ટેડિયમ]] ([[:en:Wankhede Stadium|Wankhede Stadium]]) અને[[બ્રેબ્રોન સ્ટેડીયમ]] ([[:en:Brabourne Stadium|Brabourne Stadium]]).વાનખેડે સ્ટેડીયમ [[2011 ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ]] ([[:en:2011 Cricket World Cup|2011 Cricket World Cup]])ની યજમાની મેળવવાનું છે. હાલમાં વર્લ્ડ કપના આયોજનને લઈને સ્ટેડિયમનું વિસ્તૃતિકરણ અને રીનોવેશન થાય છે.મુંબઈમાંથી જે પ્રતિષ્ઠિત ક્રિકેટરો થયા છે તેમાં [[સચિન તેંડુલકર]] ([[:en:Sachin Tendulkar|Sachin Tendulkar]]), [[સુનિલ ગવાસ્કર|સૂનિલ ગવાસ્કર]] ([[:en:Sunil Gavaskar|Sunil Gavaskar]]), અને [[સંદીપ પાટીલ]] ([[:en:Sandip Patil|Sandip Patil]])નો સમાવેશ થાય છે. {{Fact|date=March 2009}} શહેરમાં ફૂટબોલ બીજી લોકપ્રિય રમત છે. {{Fact|date=March 2009}}મુંબઈમાં ટેલિવિઝન પર સૌથી વધુ જોવાયેલી ઈવેન્ટમાં [[ફીફા વર્લ્ડ કપ]] ([[:en:FIFA World Cup|FIFA World Cup]])નો સમાવેશ થાય છે. {{Fact|date=March 2009}}ભારતની રાષ્ટ્રીય રમત [[ફિલ્ડ હોકી]] ([[:en:field hockey|field hockey]]) ક્રિકેટની સરખામણીમાં તેની મહત્તા ખઈ બેસી છે. {{Fact|date=March 2009}}[[પ્રિમિયર હોકી લીગ|પ્રિમિયર હોકી લીગ(પીએચએલ)]] ([[:en:Premier Hockey League|Premier Hockey League (PHL)]])માં જે થોડી ટીમો ભાગ લઈ રહેલી છે તેમાંથી મહારાષ્ટ્ર તરફથી મુંબઈ સ્થિત [[મરાઠા વોરિયર્સ]] ([[:en:Maratha Warriors|Maratha Warriors]])ભાગ લે છે. મુંબઈમાં ચેસ પણ ઘણી લોકપ્રિય રમત છે. મુંબઈમાં અન્ય રમતો રમાય છે તેમાં ટેનિસ, સ્કવોશ, બિલિયર્ડ, બેડમિન્ટન, ટેબલ ટેનિસ અને ગોલ્ફનો સમાવેશ થાય છે. {{Fact|date=March 2009}}બહૂ ઓછા ભારતીય શહેરોમાં રમાતી [[રગ્બી યુનિયન]] ([[:en:Rugby union|Rugby union]]) પણ મુંબઈમાં રમાય છે. દર વર્ષે ફ્રેબ્રુઆરી મહિનામાં મુંબઈમાં [[મહાલક્ષ્મી રેસકોર્સ]] ([[:en:Mahalaxmi Racecourse|Mahalaxmi Racecourse]]) ખાતે [[ડર્બી(ઘોડાદોડ)|ડર્બી]] ([[:en:Derby (horse race)|Derby]]) રેસનું આયોજન કરવામાં આવે છે. તાજેતરમાં જ [[ફોર્મુલા વન]] ([[:en:Formula 1|Formula 1]]) રેસિંગ લોકપ્રિય બની છે. {{Fact|date=March 2009}}અને[[ફોર્સ ઇન્ડિયા]] ([[:en:Force India|Force India]])નામની એફવન ટીમ પણ મુંબઈમાં 2008માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motorSportsNews/idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=2008-01-25 |access-date=2008-01-27 |publisher=uk.reuters.com |archive-date=2008-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129132715/http://uk.reuters.com/article/motorSportsNews/idUKL2521523620080125 |url-status=dead }}</ref>માર્ચ 2004માં, [[એફ વન પાવરબોટ રેસિંગ|એફવન પાવરબોટ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશીપ]] ([[:en:F1 Powerboat Racing|F1 powerboat world championship]])અંતર્ગત મુંબઈ ગ્રાન્ડ પ્રીક્સનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. વોલીબોલ અને બાસ્કેટબોલ જેવી રમતો પણ શાળાઓ અને કોલેજોમાં લોકપ્રિય છે. {{Fact|date=March 2009}} 2004માં રમતો પર લોકોનું ધ્યાન કેન્દ્રીત થાય તે માટે [[મુંબઈ મેરેથોન]] ([[:en:Mumbai Marathon|Mumbai Marathon]])નું આયોજન કરવામાં આવ્યં હતું. 2006થી, [[અસોસિએશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ|એટીપી ટુર]] ([[:en:Association of Tennis Professionals|ATP Tour]])ની [[ઈન્ટરનેશનલ સિરિઝ ટુર્નામેન્ટ|આંતરરાષ્ટ્રીય સિરિઝ]] ([[:en:International Series Tournaments|International Series]])ની ટુર્નામેન્ટ [[કિંગફિશર એરલાઈન્સ ટેનિસ ઓપન]] ([[:en:Kingfisher Airlines Tennis Open|Kingfisher Airlines Tennis Open]])નું મુંબઈમાં આયોજન થાય છે. ફ્રેબ્રુઆરી મહિનામાં મુંબઈમાં આવેલી [[રોયલ વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયા ટર્ફ ક્લબ|ટર્ફ ક્લબ]] ([[:en:Royal Western India Turf Club|Turf club]])માં [[યુનાઈટેડ બ્રુવરીઝ ગ્રુપ|મેકડોવેલ]] ([[:en:United Breweries Group|Mcdowell's]]) ડર્બીનું આયોજન થાય છે. <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1233374.cms |publisher=[[The Times of India]] |date=2007-01-17 |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |access-date=2008-07-18}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == પૂરક વાચન == {{refbegin}} * અગ્રવાલ, જગદીશ''બોમ્બે — મુંબઈ: અ પિક્ચર બૂક'' (૧૯૯૮)— વિલ્કો પબ્લિશિંગ હાઉસ, ISBN 81-87288-35-3. * ચૌધરી, કે.કે.; ''મુંબઈનો ઇતિહાસ'' (૧૯૮૭) — મોડર્ન પિરિયડ ગેઝેટીયર્સ વિભાગ, [[મહારાષ્ટ્ર]] સરકાર * [[બેહરામ કોન્ટ્રાક્ટર]] ફ્રોમ'' બોમ્બે ટૂ મુંબઈ'' (૧૯૯૮) ઓરિયાના બૂક * દ્વીવેદી, શારદા અને મેહરોત્રા, રાહુલ ''બોમ્બે,ધ સીટીઝ વિથઈન'' (૧૯૯૫) — ઈન્ડિયન બૂક હાઉસ પ્રા.લીમિટેડ. ISBN 81-85028-80-X. * ફોક્સ, એડમન્ટ એ; ''શોર્ટ હિસ્ટ્રી ઓફ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી'' (૧૮૮૮૭);— ઠાકેર એન્ડ કું — ISBN નહીં. * ''ઈમ્પરિયલ ગેઝેટીયર્સ ઓફ ઇન્ડિયા, વોલ, સાત, બેહરામપૂર ટૂ બોમ્બે''.ક્લેરેડોન પ્રેસ ખાતે આવેલો ઓક્સફોર્ડ 1908. 421 પુષ્ઠ * [[અરૂણ કટિયાર]] એન્ડ ભોજાણી, નમાસ; ''બોમ્બે, અ કન્ટેમ્પરરી એકાઉન્ટ'' (1996) — હાર્પર કોલિન્સ ISBN 81-7223-216-0. * મેકલેન, જેમ્સ મેકેન્ઝી; '' અ ગાઈડ ટુ બોમ્બે '' (૧૮૭૫ & ૧૯૦૨) — વિવિધ આવૃતિઓ; ISBN નહીં. * મેપલ્સ— ''સેટેલાઈટ બેઝ કોમ્પ્રેહેન્સિવ મેપ્સ ઓફ મુંબઈ'' (૧૯૯૯) — સીઈ ઈન્ફો સિસ્ટમ લીમિટેડ ISBN 81-901108-0-2. * ''અવર ગ્રેટર બોમ્બે'' (૧૯૯૦) — મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ બ્યુરો ઓફ ટેક્સબૂક પ્રોડક્શન એન્ડ ક્યુરીક્યુલમ રીસર્ચ * [[સુકેતુ મહેતા]]; ''મેક્સિમમ સીટી: બોમ્બે લોસ્ટ એન્ડ ફાઉન્ડ'' (૨૦૦૪) — ક્નોફ ISBN 0-375-40372-8. * પટેલ, સુજાતા અને થોરમોર. એલિસ; ''બોમ્બે મેટાફોર ફોર મો઼ડર્ન ઇન્ડિયા '' (૧૯૯૫) — [[ઓક્સફોર્ડ઼ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]), ISBN 0-19-563688-0. * ''ધ ઓક્સફોર્ડ સ્કુલ એટલાસ''; 28મી સુધારેલી આવૃતિ (૧૯૯૧) — ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ ISBN 0-19-563316-4. * ટીનડાલ, ગિલિયન,'' સીટી ઓફ ગોલ્ડ''(૧૯૯૨)- પેન્ગવિન, ISBN 0-14-009500-4, * વિરાણી, પિન્કી; ''વન્સ વોઝ બોમ્બે'' (૧૯૯૯) — વાઈકિંગ, ISBN 0-670-88869-9. * શારદા દ્વિવેદી,[http://www.hvk.org/articles/0605/63.html ''ગોડેસ આઈલેન્ડ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929120930/http://www.hvk.org/articles/0605/63.html |date=2007-09-29 }} ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ, ૬ જૂન ૨૦૦૫. {{refend}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Mumbai|મુંબઈ}} {{wikivoyage|Mumbai}} * [http://www.mcgm.gov.in/ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ ગ્રેટર મુંબઈની સત્તાવાર વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |date=2017-10-28 }} * [http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php સત્તાવાર શહેર અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |date=2009-03-10 }} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus cities in India}} [[શ્રેણી:મુંબઈ]] 8qda46zwdc6ssq42rhrw7mex4sx37ha 0 4656 906390 906384 2026-10-17T12:20:35Z KartikMistry 10383 સા. સાફ-સફાઇ. 906390 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વિસનગર | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = શહેર | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Gujarat | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|23.7|N|72.55|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_name2 = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = રાજા વિશળદેવ | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 117 | population_total = 63073 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = <ref>http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=535620</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | timezone1 = | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પિનકોડ | postal_code = ૩૮૪૩૧૫ | area_code = ૦૨૭૬૫ | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | registration_plate = જીજે-૨ | website = | footnotes = }} '''વિસનગર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર તાલુકા]]નું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. == નામ == વિસનગર નામ વિશળદેવસિંહ વાઘેલા રાજાના નામ પરથી પડયું છે.{{સંદર્ભ|date=૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૨}} == શિક્ષણ == ઉત્તર ગુજરાતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણની શરુઆત એમ.એન. કૉલેજથી થઈ. તેથી તેને "રણની રાણી" કહેવામાં આવે છે. વિસનગરમાં ઇજનેરી કોલેજ અને ડેન્ટલ કોલેજ પણ આવેલી છે. == જાણીતા વ્યક્તિઓ == જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારથી સન્માનીત કવિ વી. કે. ગોકાક આ કોલેજના પ્રાચાર્ય રહી ચૂકયા છે. રંગભૂમિના નટ સમ્રાટ [[જયશંકર 'સુંદરી']] આ વિસનગરના હતા. સહકારી કાર્યકર સાંકળચંદ પટેલની આ કર્મભૂમિ છે. == ઉદ્યોગો == [[File:Visnagar Bus Station.jpg|thumb|વિસનગર બસ સ્ટેશન]] તાંબા-પિત્તળનાં ઘાટનાં વાસણો માટે તે પ્રખ્યાત છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વિસનગર તાલુકો]] h9vacz3suwyyq9o095idz6lzqlgoh2x 0 6977 906395 788336 2026-10-17T18:13:30Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906395 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Sadewa.jpg|thumb|right|જાવાનિઝ છાયા કઠપુતળી ખેલમાં સહદેવનું પાત્ર]] ભારતીય મહાકાવ્ય [[મહાભારત]] પ્રમાણે '''સહદેવ''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] सहदेवः, શબ્દાર્થ : સહસ્ત્ર દેવતા), [[પાંડુ]] તથા [[માદ્રી]]નો પુત્ર અને પાંડવોમાં સૌથી નાનો ભાઈ હતો. સહદેવ તથા [[નકુળ]] જોડીયા ભાઈ હતા જે અશ્વિનીકુમારના અવતાર માનવામાં આવે છે. તેઓ બન્ને ગૌ તથા અશ્વપાલનમાં નિષ્ણાત હતા. સહદેવ એક મહાન જ્યોતિષી પણ હતો. શસ્ત્રવિદ્યામાં સહદેવ ખાસ કરીને તલવારબાજીમાં નિપૂણ હતો.<ref>{{cite book|last=A. van Nooten|first=Barend|title=The Mahābhārata; attributed to Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa Volume 131 of Twayne's world authors series: India|year=1971|url=https://archive.org/details/mahabharataattri0131noot}}</ref> સહદેવની ઓળખ ઋજુ સ્વભાવ વાળા, શરમાળ અને નીતિમાન તરીકેની ગણાય છે.<ref>{{cite web|title=Mahabharata Text|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m04/m04019.htm}}</ref> અન્ય ભાઈઓની જેમ સહદેવને પણ [[દ્રૌપદી]]થી શ્રુતકર્મા નામનો એક પુત્ર પ્રાપ્ત થયો હતો. આ ઉપરાંત સહદેવે પોતાના મામા, મદ્રનરેશ દ્યુતિમાતની પુત્રી વિજયા સાથે પણ લગ્ન કર્યા હતા જેનાથી પણ તેમને સુહોત્ર નામનો પુત્ર હતો.<ref>{{cite web|title=Mahabharata Text|url=http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp113.htm}}</ref> પાંડવોના ગુપ્તવાસ દરમ્યાન તેઓ વિરાટ રાજાના રાજ્યની ગૌશાળામાં ગૌપાલક તરીકે રહ્યો હતો. જુગટામાં હાર અને અપમાન સમયે તેણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તે ગંધાર રાજા [[શકુની]]ની હત્યા કરશે. યુદ્ધના છેલ્લેથી બીજા દિવસે તેણે શકુનીનો વધ કરી પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી હતી. મહાભારતના યુદ્ધ પછી [[યુધિષ્ઠિર|યુધિષ્ઠિરે]] સહદેવ અને નકુળને મદ્રપ્રદેશના રાજાનું પદ આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Mahabharata Text|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12a041.htm}}</ref> અંતકાળે પાંડવો જ્યારે [[અર્જુન]]ના પૌત્ર [[પરિક્ષિત]]ને રાજકાજ સોંપી હિમાલય પર હેમાળો ગળવા (હેમાળો ગળવો = હિમાલયમાં જઈ દેહત્યાગ કરવો<ref>[http://www.gujaratilexicon.com/dictionary/GG/%E0%AA%B9%E0%AB%87%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B3%E0%AB%8B%20%E0%AA%97%E0%AA%B3%E0%AA%B5%E0%AB%8B*/ ભગવદ્‌ગોમંડળ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), સદેહે સ્વર્ગે જવા, નીકળી પડ્યા ત્યારે દ્રોપદી પછી બીજા ક્રમે દેહત્યાગ કરનાર સહદેવ હતો. ભીમે આશ્ચર્યવત્‌ યુધિષ્ઠિરને પુછ્યું કે સહદેવ કેમ સદેહે સ્વર્ગનો ભાગી ન થયો ? ત્યારે યુધિષ્ઠિરે જણાવ્યું કે સહદેવને પોતાના ડહાપણનું અભિમાન હતું, તે માનતો હતો કે ડહાપણ બાબતે જગતમાં પોતાની તોલે આવે એવું કોઈ નથી.<ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/m17/m17002.htm Mahabharata Text]</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * ''Dictionary of Hindu Lore and Legend'' (ISBN 0-500-51088-1) by Anna Dhallapiccola {{મહાભારત}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] aazq9ef98n94gbf06ab782g335w7ufu 0 21075 906407 905821 2026-10-18T02:00:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906407 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | નામ = Warren Buffett | ફોટો = Warren Buffett KU Visit.jpg | ફોટોસાઇઝ = 270px | ફોટોનોંધ =Buffett speaking to students from the Kansas University School of Business, May 6, 2005 | જન્મ તારીખ = Warren Edward Buffett | જન્મ સ્થળ = {{birth date and age|1930|8|30}}<br />[[Omaha, Nebraska]], [[United States|U.S.]] | રાષ્ટ્રીયતા = American | વ્યવસાય = Chairman & CEO, [[Berkshire Hathaway]] | પગાર = [[United States dollar|US$]] 100,000<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/lists/2006/12/C0R3.html |title=Warren E Buffett, CEO Compensation | વેબસાઇટ = http://www.forbes.com/2008/03/05/richest-people-billionaires-billionaires08-cx_lk_0305billie_land.html| publisher = Forbes | date = [[March 11]] [[2009]] | access-date = 2008-03-11}}</ref> | જીવનસાથી = [[Susan Buffett|Susan Thompson Buffett]] (Deceased) (1952–2004) (her death),<br />Astrid Menks (2006–)<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/09/01/business/01buffett.html?_r=1&oref=slogin/|title=How Does Warren Buffett Get Married? Frugally, It Turns Out|date=2006-09-01|publisher=New York Times|access-date= 2008-05-20}}</ref> | સંતાન = [[Susan Alice Buffett]],<br />[[Howard Graham Buffett]],<br />[[Peter Andrew Buffett]] }} '''વોરન એડવર્ડ બફેટ''' (જન્મ 30 ઓગસ્ટ, 1930) એક [[અમેરિકન]] [[રોકાણકાર]], [[ઉદ્યોગપતિ]], અને [[દાનેશ્વરી]] છે. તેઓ ઇતિહાસના સૌથી સફળ રોકાણકારોમાંના એક, [[પ્રાથમિક શેરહોલ્ડર]] અને [[બર્કશાયર હેથવે]]ના [[સીઇઓ (CEO)]] છે,<ref name="investopedia">{{cite web |url=http://www.investopedia.com/university/greatest/warrenbuffett.asp |title=The Greatest Investors: Warren Buffett |publisher=[[Investopedia.com]] |access-date= 2009-03-06}}</ref> અને વર્ષ 2008માં ''[[ફોર્બ્સ]]'' દ્વારા અંદાજે 62 બિલિયન ડોલરની [[કુલ સંપત્તિ]] સાથે વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>http://www.forbes.com/2008/03/05/richest-people-billionaires-billionaires08-cx_lk_0305billie_land.html</ref> 2009માં, સખાવતી કાર્યો માટે હજારો ડોલર દાનમાં આપ્યા બાદ, બફેટ 40 બિલિયન ડોલરની કુલ સંપત્તિ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બીજા ક્રમના સૌથી વધુ ધનિક વ્યક્તિ હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.nydailynews.com/money/work_career/2009/10/01/2009-10-01_bill_gates_warren_buffett_lawrence_ellison_top_2009s_forbes_400_richest_american.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-05 |archive-date=2009-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004005306/http://www.nydailynews.com/money/work_career/2009/10/01/2009-10-01_bill_gates_warren_buffett_lawrence_ellison_top_2009s_forbes_400_richest_american.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.usatoday.com/news/nation/2006-06-25-buffett-charity_x.htm</ref> બફેટને ઘણી વાર "ઓરેકલ ઓફ ઓમાહા"<ref>{{cite journal| first=Alex|last=Markels| title=How to Make Money the Buffett Way| journal=[[U.S. News & World Report]]| date=2007-07-29| url=http://www.usnews.com/usnews/biztech/articles/070729/6intro.htm}}</ref> અથવા "સેગ ઓફ ઓમાહા"<ref>{{cite journal| first=Aline| last=Sullivan| title=Buffett, the Sage of Omaha, Makes Value Strategy Seem Simple: Secrets of a High Plains Investor| journal=[[International Herald Tribune]]| date=1997-12-20| url=http://www.iht.com/articles/1997/12/20/mbuff.t.php| archive-url=https://web.archive.org/web/20100830082127/http://www.iht.com/articles/1997/12/20/mbuff.t.php| archive-date=2010-08-30| access-date=2010-02-05| url-status=dead}}</ref> કહેવામાં આવે છે અને તેઓ [[મૂલ્યઆધારિત રોકાણ]]ને વળગી રહેવાની વૃત્તિ અને અઢળક [[સંપત્તિ]] હોવા છતાં તેમની વ્યક્તિગત [[કરકસરવૃત્તિ]]ને કારણે જાણીતા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/18555690/ |publisher=[[MSNBC]] |title=What Warren Buffett might buy |author=Gogoi, Pallavi |date=2007-05-08 |access-date=2007-05-09 |archive-date=2007-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510011754/http://www.msnbc.msn.com/id/18555690/ |url-status=dead }}</ref> બફેટ જાણીતા દાનેશ્વવરી પણ છે અને તેમણે [[ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને તેમની સંપત્તિના 85 ટકા દાનમાં આપવાનું વચન આપ્યું છે. તેઓ [[ગ્રિનેલ્લ કોલેજ]]ના બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીઝના એક સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપે છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.grinnell.edu/offices/president/trustee/memberintro/buffett/|title=Warren E. Buffett 1968; Life Trustee 1987|publisher=[[Grinnell College]]|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829183506/http://www.grinnell.edu/offices/president/trustee/memberintro/buffett/|url-status=dead}}</ref> 1999માં, કાર્સન ગ્રુપ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક સર્વેક્ષણમાં બફેટને [[પિટર લિન્ચ]] અને [[જોહ્ન ટેમ્પલ્ટન]]થી પણ આગળ વીસમી સદીના ટોચના મની મેનેજર જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="findarticles.com">{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1999_Nov_22/ai_57747902|title=Warren Buffett and Peter Lynch Voted Top Money Managers of the Century|publisher=[[Business Wire]]|date=1999-11-22|archive-date=2005-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20050407085705/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1999_Nov_22/ai_57747902/print|url-status=dead}}</ref> 2007માં, તેમને [[ટાઇમ્સ|''ટાઇમ્સ'']] ના વિશ્વના [[100 સૌથી પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ]] તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|access-date=2008-05-20|url=http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/builders/100buffett.html|title=Warren Buffett|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|author=Cramer, James J.|archive-date=2008-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517062554/http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/builders/100buffett.html|url-status=dead}}</ref> == પૂર્વજીવન == બફેટનો જન્મ નેબ્રાસ્કાના ઓમાહા ખાતે જન્મ્યા હતા, અને તેઓ લૈલા (née Stahl) અને ઉદ્યોગપતિ/રાજકારણી [[હાવર્ડ બફેટ]]ના એક માત્ર સંતાન હતા અને ત્રણ બાળકોમાં બીજા હતા.<ref>http://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm</ref> તેઓ તેમના દાદાજીના ગ્રોસરી સ્ટોર ખાતે કામ કરતા હતા. 1943માં, બફેટે પ્રથમ આવકવેરાનું રિટર્ન ભર્યુ, જેમાં સમાચારપત્ર વહેંચવાના તેમના કામમાં 35 ડોલરના ખર્ચ તરીકે તેમની સાયકલ અને ઘડીયાળને બાદ કરી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7280569.stm|title=Buffett 'becomes world's richest'|access-date= 2008-05-20|publisher=BBC}}</ref> તેમના પિતા કોંગ્રેસ માટે પસંદગી પામ્યા ત્યાર બાદ, બફેટે વોશિંગ્ટન ડી.સી.ની [[વૂડરો વિલ્સન હાઇ સ્કૂલ]] ખાતે શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.nti.org/b_aboutnti/b1t.html|title=Warren E. Buffett|publisher=[[Nuclear Threat Initiative]]|archive-date=2010-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617011213/http://www.nti.org/b_aboutnti/b1t.html|url-status=dead}}</ref> 1945માં, [[હાઇ સ્કૂલ]]ના પ્રથમ વર્ષમાં, બફેટ અને તેના મિત્રોએ વપરાયેલા [[પિનબોલ મશીન]]ની ખરીદી કરવા માટે 25 ડોલરનો ખર્ચ કર્યો, જેને તેમણે [[બાર્બર શોપ]]માં મુક્યું. થોડા મહિનાઓમાં જ,તેમણે વિવિધ સ્થળોએ ત્રણ મશીન્સની માલિકી મેળવી લીધી. બફેટે પ્રથમ [[ધી વ્હોર્ટન સ્કૂલ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયા]], (1947-49) ખાતે પોતાનું નામ નોંધાવ્યું જ્યાં તેઓ [[આલ્ફા સિગ્મા ફી]] મંડળ સાથે જોડાયા. તેમના પિતા અને કાકાઓ નેબ્રાસ્કાના ચેપ્ટરમાંથી આલ્ફા સિગ્મા ફી ભાઈઓ હતા. 1950માં, તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]]માં તબદીલ થયા, જ્યાં તેમણે અર્થશાસ્ત્રમાં [[બી.એસ.]]ની પદવી મેળવી.<ref>{{cite web |url=http://www.unl.edu/ucomm/ucomm/notables/alumni.shtml |title=UNL &#124; Nebraska Notables &#124; Alumni |publisher=Unl.edu |date=1914-02-24 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205233439/http://www.unl.edu/ucomm/ucomm/notables/alumni.shtml |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Phil Fisher.jpg|thumb|75px|ફિલ ફિશર (1907–2004)]] [[કોલમ્બિયા બિઝનેસ સ્કૂલ]]માં [[બેન્જામિન ગ્રેહામ]] (''[[ધી ઇન્ટેલિજન્ટ ઇન્વેસ્ટર]]'' પુસ્તકના લેખક), અને [[ડેવિડ ડોડ]], બે ખ્યાતનામ [[સિક્યોરિટી એનાલિસ્ટ]] ભણાવે છે તેવું જાણ્યા બાદ તેમણે ત્યાં પ્રવેશ મેળવ્યો. ત્યાર બાદ તેમણે 1951માં [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]]માંથી [[અર્થશાસ્ત્ર]] વિષયમાં [[એમ.એસ.]] પદવી મેળવી. બફેટના પોતાના શબ્દોમાં: <blockquote><p>હું 15 ટકા [[ફિશર]] અને 85 ટકા બેન્જામિન ગ્રેહામ છું.<ref>{{harvnb|Hagstrom|2005|p= 27}}</ref> </p><p>રોકાણના પાયાના સૂત્રોમાં શેર તરફ વેપારની નજરે જૂઓ, બજારના ફેરફારને તમારા લાભમાં ફેરવો અને [[સલામત માર્જિન]]નો સમાવેશ થાય છે. જે અમને બેન ગ્રેહામે શીખવ્યું હતું. આજથી સો વર્ષો બાદ પણ તે રોકાણના પાયાના સિદ્ધાંતો બની રહેશે.<ref>{{harvnb|Hagstrom|2005|p=14 Warren Buffett is now the richest man in the world with $65 [[billion]]. GE Raises $15 [[billion]]; Buffett Gets Preferred Stake (Update3) }}</ref> </p></blockquote> == કારકીર્દિ == બફેટ 1951-54 દરમિયાન [[ઓમાહા]]માં ''બફેટ-ફોક એન્ડ કંપની'' માં ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સેલ્સમેન તરીકે, 1954-1956 દરમિયાન [[ન્યૂ યોર્ક]]ના ''ગ્રેહામ-ન્યૂમેન કોર્પોરેશન'' માં સિક્યોરિટી એનાલિસ્ટ તરીકે, 1956-1969ના ગાળામાં ઓમાહાની ''બફેટ પાર્ટનરશીપ લિમિટેડ'' માં જનરલ પાર્ટનર તરીકે કામ કરતા હતા અને 1970થી આજ સુધી તેઓ ઓમાહાની [[બર્કશાયર હેથવે]] ઇન્કના [[ચેરમેન]], [[સીઇઓ]] તરીકે કાર્યરત છે. 1952માં, બફેટે શોધી કાઢ્યું કે [[ગ્રેહામ]] [[જીઇઆઇસીઓ]] ઇન્શ્યોરન્સના બોર્ડના સભ્ય હતા. તેઓ શનિવારના રોજ ટ્રેનમાં બેસી વોશિંગ્ટન ડી.સી. ગયા અને દરવાજે તેમને અંદર જવાની મંજૂરી ન આપી ત્યાં સુધી જીઇઆઇસીઓ (GEICO)ના દ્વાર ખખડાવતા રહ્યા. ત્યાં તેઓ જીઇઆઇસીઓ (GEICO)ના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ, લોરિમોર ડેવિડસનને મળ્યા અને બંનેએ કલાકો સુધી ઇન્સ્યોરન્સ ઉદ્યોગ વિષે ચર્ચા કરી. ડેવિડસન અંતે બફેટના જીવનપર્યંતના મિત્ર બની ગયા અને તેમના પ્રભાવને<ref>{{cite book|author=Lowenstein, Roger|title=Buffett: The Making of an American Capitalist|page=43}}</ref> કારણે પાછળથી ફક્ત 15 મિનીટ બાદ તેમણે જણાવ્યું હતું કે બફેટ "અદભૂત વ્યક્તિ" છે. બફેટ કોલમ્બિયાથી સ્નાતક થયા હતા અને [[વોલ સ્ટ્રિટ]]માં કામ કરવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા, પરંતુ તેમના પિતા અને બેન ગ્રેહામ બંનેએ તેમ ન કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે ગ્રેહામ માટે વિના મૂલ્યે કામ કરવાની ઓફર કરી હતી, પરંતુ ગ્રેહામે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://investreview.wordpress.com/warren-buffet-page/ |title=W. Buffett Bio « Sean’s Investment Review |publisher=Investreview.wordpress.com |date= |access-date= 2009-02-23}}</ref> બફેટ ઓમાહા પરત આવ્યા અને [[ડેલ કાર્નેગી]] પબ્લિક સ્પીકીંગ કોર્સ કરવા સાથે સ્ટોકબ્રોકર તરીકે કામ કરવા લાગ્યા. {{Fact|date=June 2009}}તેઓ જે શીખ્યા હતા તેનો ઉપયોગ કરીને, તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા]] ખાતે રાત્રી ક્લાસમાં "રોકાણ માટેના સિદ્ધાંતો" વિષય શીખવવા માટે પૂરતા આત્મવિશ્વાસુ હતા. તેમના વિદ્યાર્થીઓની સરેરાશ ઉંમર પોતાના કરતા બમણાથી પણ વધારે હતી. આ સમય દરમિયાન, અન્ય રોકાણ તરીકે સિંકલેર ટેક્સાકો ગેસ સ્ટેશનની પણ ખરીદી કરી હતી. આમ છતાં, તે સફળ ઔદ્યોગિક સાહસ સાબિત થયું ન હતું. 1953માં, બફેટે [[સુસાન થોમ્પ્સન]] સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને બીજે વર્ષે તેણીએ પ્રથમ બાળક, [[સુસાન એલિસ બફેટ]]ને જન્મ આપ્યો હતો. 1954માં, બફેટે [[બેન્જામિન ગ્રેહામ્સ]] પાર્ટનરશીપ ખાતે નોકરી સ્વીકારી લીધી. તેમનો શરૂઆતનો પગાર પ્રતિ વર્ષ 12,000 ડોલર હતો (વર્ષ 2008ના ડોલર પ્રમાણે આશરે 97,000 ડોલર). ત્યાં તેમણે [[વોલ્ટર સ્ક્લોસ]] સાથે ઘણું કામ કર્યું. ગ્રેહામ સાથે કામ કરવું ખૂબ અઘરી બાબત હતી. તેઓ મક્કમ રીતે માનતા હતા કે શેરની કિંમત અને તેના મૂળભૂત મૂલ્ય વચ્ચેના વિનીમયના અભ્યાસ બાદ તે સલામતીની બહોળી તક પૂરી પાડે છે. બફેટ આ દલીલથી પ્રભાવિત થયા હતા, પરંતુ તેમણે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે માપદંડ ખૂબ કડક છે અને કંપનીને વધુ ગુણાત્મક મૂલ્ય ધરાવતા મોટા વિજેતાઓને ગુમાવવાનું નુક્શાન થઇ રહ્યું છે.<ref name="autogenerated1"/> તે સમાન વર્ષે જ બફેટને ત્યાં બીજા બાળક, [[હાવર્ડ ગ્રેહામ બફેટ]]નો જન્મ થયો. 1956માં, [[બેન્જામિન ગ્રેહામ]] નિવૃત્ત થયા અને તેમની ભાગીદારી બંધ કરી દીધી. તે સમયે બફેટની વ્યક્તિગત બચત 1,74,000 ડોલર હતી અને તેમણે ઓમાહામાં ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પાર્ટનરશીપ, બફેટ પાર્ટનરશીપ લિમિટેડની શરૂઆત કરી. 1957માં બફેટ ત્રણ ભાગીદારીઓ ધરાવતા હતા, જે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન ચાલી હતી. તેમણે ઓમાહામાં પાંચ બેડરૂમનું સાગોળનું ઘર 31,500 ડોલરની કિંમતે ખરીદ્યુ હતું, જ્યાં તેઓ હજુ પણ રહે છે. 1958માં, બફેટના ત્રીજા સંતાન, [[પિટર એન્ડ્રૂ બફેટ]]નો જન્મ થયો. બફેટે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પાંચ ભાગીદારીઓનું સંચાલન કર્યું. 1959માં, સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન ભાગીદારીઓની સંખ્યા વધીને છ થઇ અને બફેટની મુલાકાત [[ચાર્લિ મુંગર]] સાથે થઇ. 1960 સુધીમાં, બફેટ સાત ભાગીદારીઓનું સંચાલન કરતા હતા: બફેટ એસોશિએટ, બફેટ ફન્ડ, ડેકી, એમડી, ગ્લેનઓફ, મો-બફ અને અંડરવુડ. તેમણે પોતાના એક ડોક્ટર ભાગીદારને અન્ય દસ ડોક્ટરો શોધવા જણાવ્યું કે જેઓ પ્રત્યેક તેમની ભાગીદારીમાં 10,000 ડોલરનું રોકાણ કરવા તૈયાર હોય. અંતે અગિયાર સંમત થયા. 1961માં, બફેટે જાહેર કર્યું હતું કે તેમની ભાગીદારીની કુલ મિલકતોમાં સેનબોર્ન મેપ કંપની 35 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે 1958માં, સેનબોર્ન સ્ટોકનું વેચાણ ફક્ત શેરદીઠ 45 ડોલરની કિંમતે થયું હતું, જ્યારે સેનબોર્ન ઇન્વેસ્ટમેન્ટનો પોર્ટફોલિયો શેરદીઠ 65 ડોલરનો હતો. તે પ્રમાણે ખરીદકર્તાઓએ સેનબોર્નના શેરની કિંમત "20 ડોલર ઓછી" આંકી હતી અને તેઓ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પોર્ટફોલિયો માટે ડોલર પર 70 સેન્ટ્સથી વધારે ચૂકવવા માટે તૈયાર ન હતા, કેમકે મેપ બિઝનેસ કઇં ખાસ ઉકાળી શક્યો ન હતો. તેને પગલે સેનબોર્નના બોર્ડમાં તેમને સ્થાન મળ્યું હતું. === સંપત્તિના માર્ગે === 1962માં, બફેટ તેમની ભાગીદારીઓને કારણે [[મિલિયોનેર]] બન્યા, જેમાં જાન્યુઆરી 1962માં 71,78,500 ડોલરની વધારાની રકમ હતી, જેમાંથી 10,25,000 ડોલર બફેટની હતી. બફેટે બધી જ ભાગીદારીઓ એક ભાગીદારીમાં ભેળવી દીધી. બફેટે ટેક્સ્ટાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપની, બર્કશાયર હેથવેની શોધ કરી. બફેટની ભાગીદારી શેરદીઠ 7.60 ડોલરની કિંમતે ખરીદી સાથે શરૂ થઇ હતી. 1965માં, જ્યારે બફેટની ભાગીદારીએ આક્રમક રીતે બર્કશાયરને ખરીદવાની શરૂઆત કરી, ત્યારે તેમણે શેરદીઠ 14.86 ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી જ્યારે કંપની પાસે શેરદીઠ 19 ડોલરની [[કાર્યશીલ મૂડી]] હતી. તેમાં સ્થિર મિલકતો સમાવિષ્ટ ન હતી (ફેક્ટરી અને સાધનો). બફેટે બોર્ડની બેઠકમાં બર્કશાયર હેથવે પર અંકુશ મેળવી લીધો અને કંપનીના સંચાલન માટે કેન ચેસને નવા પ્રેસિડેન્ટ તરીકે નિમ્યા. 1966માં, બફેટે નવા નાણાં માટે ભાગીદારીને બંધ કરી. બફેટે તેમના પત્રમાં લખ્યું હતું કે: <blockquote>જ્યાં સુધી એવુ નહીં લાગે કે પરિસ્થિતીમાં ફેરફાર થયો છે (કેટલીક સ્થિતી હેઠળ વધારેલી મૂડી સારૂ પરિણામ લાવશે) અથવા નવા ભાગીદાર સામાન્ય મૂડી કરતા ભાગીદારીમાં કેટલીક સંપત્તિ લાવે નહીં, ત્યાં સુધી હું બીપીએલમાં કોઇ વધારાના ભાગીદારનો સમાવેશ નહીં કરુ. </blockquote> એક બીજા પત્રમાં, બફેટે ખાનગી ઉદ્યોગ - હોચશિલ્ડ, કોહ્ન એન્ડ કંપનીમાં પ્રથમ રોકાણની જાહેરાત કરી, જે બોલ્ટિમોર ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોરની ખાનગી માલિકીનો હતો. 1967માં, બર્કશાયરે તેનું પહેલુ અને એકમાત્ર 10 સેન્ટ્સનું ડિવિડન્ડ ચૂકવ્યું. 1969માં, તેના સૌથી સફળ વર્ષ બાદ, બફેટે ભાગીદારીનો અંત આણ્યો અને તેમની સંપત્તિ ભાગીદારોને તબદીલ કરી દીધી. ચૂકવવામાં આવેલી મિલકતોમાં બર્કશાયર હેથવેના શેરોનો સમાવેશ થતો હતો. 1970માં, બર્કશાયર હેથવેના ચેરમેન તરીકે, બફેટે શેરહોલ્ડરોને જાણીતા વાર્ષિક પત્રો લખવાની શરૂઆત કરી. આમ છતાં, તેઓ ફક્ત 50,000 ડોલરના વાર્ષિક પગાર અને તેમની રોકાણની આવક પર જ જીવતા હતા. 1979માં, બર્કશાયરે શેરદીઠ 775 ડોલરની કિંમતે ટ્રેડિંગ શરૂ કરી 1,310 ડોલરે પૂર્ણ કર્યું. બફેટની કુલ સંપત્તિ 620 મિલિયન થઇ અને તેને પગલે તેઓ પ્રથમ વાર [[ફોર્બ્સ 400]]માં સ્થાન પામ્યા. 2006માં, બફેટે જૂનમાં એવી જાહેરાત કરી કે તેઓ બર્કશાયરમાં રહેલા પોતાના 85 ટકા હિસ્સાને ધીમેધીમે જૂલાઇ 2006થી શરૂ કરી પાંચ સંસ્થાઓને આપી દેશે. તેઓ સૌથી વધુ ફાળો [[બિલ એન્ડ મલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને આપશે.<ref>{{cite journal|first=Carol J.|last=Loomis|title=Warren Buffett gives away his fortune|journal=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=2006-06-25}}</ref> 2007માં, શેરહોલ્ડરોને એક પત્રમાં, બફેટે જાહેરાત કરી કે તેઓ પોતાની કંપની ચલાવવા માટે યુવાન અનુગામી કે કદાચ અનુગામીઓની શોધ કરી રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://abcnews.go.com/Business/story?id=2916457&page=1|title=HELP WANTED: Warren Buffett Replacement|publisher=[[ABC News]]}}</ref> બફેટે અગાઉ તે ભૂમિકા માટે [[જીઇઆઇસીઓ (Geico)]] ખાતે ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ સંભાળી રહેલા લૌ સિમ્પ્સનની પસંદગી કરી હતી. આમ છતાં, સિમ્પ્સન બફેટ કરતા ફક્ત છ વર્ષ નાના હતા. 2008માં, બફેટ [[ફોર્બ્સ]],<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Warren-Buffett_C0R3.html|title=#1 Warren Buffett|publisher=[[Forbes]]|date=2008-03-05}}</ref> પ્રમાણે 62 બિલિયન ડોલર અને [[યાહૂ]] પ્રમાણે 58 બિલિયન ડોલરની સંપત્તિ સાથે [[બિલ ગેટ્સ]]ને પાછળ રાખી દઇ વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ બની ગયા.<ref>{{cite web|access-date=2008-10-10|url=http://tech.yahoo.com/news/nm/20081010/tc_nm/us_buffett_forbes|title=Buffett overtakes Gates to top new Forbes list|publisher=Reuters|date=2008-10-10|archive-date=2008-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014182749/http://tech.yahoo.com/news/nm/20081010/tc_nm/us_buffett_forbes|url-status=dead}}</ref> [[બિલ ગેટ્સ]] સતત 13 વર્ષો સુધી [[ફોર્બ્સ]]ની યાદીમાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.forbes.com/2008/03/05/richest-people-billionaires-billionaires08-cx_lk_0305billie_land.html|title=The World's Billionaires|publisher=[[Forbes]]|date=2008-03-05}}</ref> 11 માર્ચ, 2009ના રોજ, બિલ ગેટ્સે ફોર્બ્સ મેગેઝિનના મતે પ્રથમ ક્રમ પાછો મેળવ્યો અને બફેટ બીજા ક્રમે આવી ગયા. તેમના મૂલ્યોમાં અનુક્રમે 40 બિલિયન ડોલર અને 37 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો હતો,<ref>{http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_100_wealthiest_people} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014164424/http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_100_wealthiest_people%7D |date=2009-10-14 }}</ref> બફેટે (ફોર્બ્સના મતે) 2008/2009 દરમિયાનના 12 મહિનામાં 25 બિલિયન ડોલર ગુમાવ્યા હતા.<ref>[http://www.forbes.com/lists/2009/10/billionaires-2009-richest-people_Warren-Buffett_C0R3.html ]</ref> === હસ્તાંતરણ === * 1973માં, બર્કશાયરે [[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ કંપની]]માં શેર હસ્તગત કરવાની શરૂઆત કરી હતી. બફેટ [[કેથરિન ગ્રેહામ]]ના ગાઢ મિત્ર બની ગયા, જેઓ કંપની અને તેના મુખ્ય સમાચારપત્ર પર નિયંત્રણ ધરાવતા હતા અને તેઓ તેના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્ય બની ગયા. * 1974માં, એસઇસીએ વોરન બફેટ અને બર્કશાયરે વેસ્કોના કરેલા હસ્તાંતરણમાં હિતના શક્ય સંઘર્ષને ધ્યાનમાં લઇ ઔપચારિક તપાસનો આરંભ કર્યો. તે સાબિત થઇ શક્યું નહીં. * 1977માં, બર્કશાયરે અપ્રત્યક્ષ રીતે 32.5 મિલિયન ડોલરમાં ''બફેલો ઇવનીંગ ન્યૂઝ'' ને ખરીદી લીધી. તેમના પ્રતિસ્પર્ધી, ''બફેલો કુરિયર એક્સપ્રેસ'' દ્વારા અવિશ્વાસના આરોપો લગાવવામાં આવ્યા. ''કુરિયર એક્સપ્રેસ'' 1982માં બંધ ન થઇ ત્યાં સુધી બંને સમાચારપત્રોએ નાણાં ગુમાવ્યા. * 1979માં, બર્કશાયરે એબીસી (ABC)માં સ્ટોક હસ્તગત કરવાની શરૂઆત કરી. કેપિટલ સિટીઝે [[18મી માર્ચ]], [[1985]]ના રોજ 3.5 બિલિયન ડોલરમાં એબીસી (ABC)ને ખરીદવાની જાહેરાત કરીને માધ્યમ ઉદ્યોગને ચોંકાવી દીધો, કેમકે એબીસી (ABC) તે સમયે કેપિટલ સિટીઝ કરતા ચાર ગણી મોટી હતી. [[બર્કશાયર હેથવે]]ના ચેરમેન વોરન બફેટે આ સોદા માટે નાણાકીય મદદ કરી અને બદલામાં સંયુક્ત કંપનીમાં 25 ટકા હિસ્સો લીધો.<ref>ક્લેઇનફિલ્ડ, એન.આર. "ABC 3.5 બિલિયન ડોલરમાં વેચાઇ; પ્રથમ નેટવર્ક વેચાણ." ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 19, 1985.</ref> કેપિટલ સિટીઝ/એબીસી (અથવા કેપસિટીઝ/એબીસી)ના નામે ઓળખાતી આ નવી કંપનીને એફસીસી ઓનરશીપ રૂલ્સને કારણે કેટલાક સ્ટેશન્સ વેચી દેવાની ફરજ પાડવામાં આવી. આ બે કંપનીઓ સમાન બજારોમાં કેટલાક રેડિયો સ્ટેશન્સની માલિકી ધરાવતા હતા. <ref>"એફસીસીની કેપસિટીઝ માટે મંજૂરી/ABC સોદાની શક્યતા." ''[[પ્રસારણ]]'', માર્ચ 25, 1985.</ref> * 1987માં, બર્કશાયર હેથવેએ સેલોમોન ઇન્કમાં 12 ટકા હિસ્સો ખરીદીને તેને સૌથી મોટી શેરહોલ્ડર અને બફેટને કંપનીના ડિરેક્ટર બનાવી દીધા. 1990માં, [[જોહ્ન ગટફ્રીન્ડ]]ને (સેલોમોન બ્રધર્સના પૂર્વ સીઇઓ) સાંકળતુ એક કૌભાંડ બહાર આવ્યું. એક ઠગ ટ્રેડર, [[પૌલ મોઝરે]] ટ્રેઝરી રૂલ્સ કરતા વધારે બિડ સુપરત કરી હતી. જ્યારે તે પ્રકાશમાં આવ્યુ અને ગટફ્રિન્ડના ધ્યાનમાં આવ્યું ત્યારે તેણે તાત્કાલિક ધોરણે ઠગ ટ્રેડરને બરતરફ ન કર્યો. ગટફ્રિન્ડે ઓગસ્ટ 1991માં કંપની છોડી દીધી.<ref>{{Cite web |url=http://mbaa.fuqua.duke.edu/ldi/press_johngutfreund.html |title=''ઇનેક્શન્સ કેન બી એઝ ડેન્જરસ એડ બેડ એક્શન'' , એલિ ગોનીની, 2004ના ક્લાસ, ડ્યુક લિડરશીપ ડેવલોપમેન્ટ ઇનિશીયેટીવ |access-date=2010-02-05 |archive-date=2010-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618163023/http://mbaa.fuqua.duke.edu/ldi/press_johngutfreund.html |url-status=dead }}</ref> બફેટ કટોકટીભરી સ્થિતી પૂરી થઇ ત્યાં સુધી સેલોમોનના સીઇઓ બની રહ્યા; 4 સપ્ટેમ્બર, 1991ના રોજ, કોંગ્રેસ સમક્ષ તેમણે ખાતરી આપી.<ref>{{Cite web |url=http://www.c-spanarchives.org/library/index.php?main_page=product_video_info&products_id=21029-1 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2012-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308182509/http://www.c-spanarchives.org/library/index.php?main_page=product_video_info&products_id=21029-1 |url-status=dead }}</ref> * 1988માં, બફેટે [[કોકા-કોલા કંપની]]માં શેર ખરીદવાની શરૂઆત કરી, અંતે તેમણે 1.02 બિલિયન ડોલરમાં કંપનીના 7 ટકા શેર ખરીદી લીધા. બર્કશાયરના સૌથી વધુ વળતર અપાવનારા રોકાણોમાંનું આ એક હતું, અને તે હજુ પણ તેમાં રોકાણ ધરાવે છે. * 2002માં, બફેટે અન્ય ચલણોની સામે યુ.એસ. ડોલર પૂરા પાડવા માટે 11 બિલિયન ડોલરના [[ફોરવર્ડ કોન્ટ્રેક્ટ]]સ કર્યા. એપ્રિલ 2006 સુધીમાં, આ કોન્ટ્રેક્ટ્સ પરની તેમની કુલ આવક 2 બિલિયન ડોલરથી વધારે હતી. * 1998માં, તેમણે [[જનરલ રી]]ને હસ્તગત કરી, (સ્ટોક માટે ખૂબ ઓછા બનતા પ્રસંગમાં). 2002માં, બફેટ [[AIG]] ખાતે [[મોરિસ આર. ગ્રીનબર્ગ]] સાથે જોડાઇ ગયા, જ્યાં જનરલ રી [[રિઇન્સ્યોરન્સ]] પૂરા પાડતી હતી. [[15 માર્ચ]], [[2005]]ના રોજ, AIGના બોર્ડે [[ન્યૂ યોર્ક]]ના એટર્ની જનરલ ઓફ સ્ટેટ, [[ઇલિયટ સ્પીત્ઝર]]ની ટીકાને પગલે ગ્રીનબર્ગને ચેરમેન અને સીઇઓના પદેથી રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડી હતી. 9 ફેબ્રુઆરી, 2006ના રોજ, AIG અને ન્યૂયોર્ક સ્ટેટ એટર્ની જનરલનું કાર્યાલય પતાવટ કરવા સંમત થયું હતું, જેમાં AIG 1.6 બિલિયન ડોલરનો દંડ ભરશે.<ref>{{cite web|url=http://www.sec.gov/news/press/2006-19.htm |title=AIG to Pay $800 Million to Settle Securities Fraud Charges by SEC; Over $1.6 Billion to be Paid to Resolve Federal and New York State Actions |date=2006-02-09 |publisher=[[Securities and Exchange Commission]] }}</ref> * 2009માં, વોરન બફેટ [[સ્વિસ રી]]ની ઇક્વિટી મૂડીમાં વધારો કરવાના ભાગરૂપે 2.6 બિલિયન ડોલરનું રોકાણ કર્યું હતું.<ref>{{cite journal| url=http://www.forbes.com/2009/02/05/swiss-re-buffett-markets-equity-0205_insurance_08.html| title=Buffett Sinks Billions Into Swiss Re| work=Forbes Magazine| author=Lionel Laurent| date=02.05.09| archive-url=https://web.archive.org/web/20091230115858/http://www.forbes.com/2009/02/05/swiss-re-buffett-markets-equity-0205_insurance_08.html| archive-date=2009-12-30| journal=| access-date=2010-02-05| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal| url=http://www.nytimes.com/2009/02/06/business/worldbusiness/06swiss.html?ref=business| title=Swiss Re Gets $2.6 Billion From Berkshire Hathaway | work=The New York Times| author=DAVID JOLLY| date=February 5, 2009 }}</ref> બર્કશાયર હેથવે 20 ટકાથી વધુની માલિકી મેળવવાના હક સાથે અગાઉથી 3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite journal| url=http://www.ft.com/cms/s/0/8099d660-f354-11dd-9c4b-0000779fd2ac.html| title=Swiss Re turns to Buffett for new funding| work=The Financial Times| date=February 5, 2009| author=Haig Simonian, Francesco Guerrera }}</ref> * 2009માં, વોરન બફેટે 34 બિલિયન ડોલરમાં રોકડ અને સ્ટોકમાં [[બર્લિંગ્ટન નોર્ધર્ન સાન્ટે ફી કોર્પ.]]ને હસ્તગત કરી. === 2000ના દાયકાના અંત ભાગમાં મંદી === * [[2000ના દાયકાના અંત સમયની મંદી]]ના એક ભાગ વર્ષ [[2007-08ની સબપ્રાઇમ કટોકટી]] દરમિયાન બફેટની ટીકા<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.cnbc.com/id/27400058|title= WSJ to Warren Buffett: "Time to Get a New Crystal Ball"|publisher=[[CNBC]]|author=Crippen, Alex}}</ref> થઇ હતી કે તેમણે ખૂબ જલ્દી મૂડીની વહેંચણી કરી હતી અને તેને પગલે ઓછા શ્રેષ્ઠ સોદા થયા હતા. “અમેરિકન ખરીદો. હું છું.” તાજેતરમાં જ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં વોરન બફેટનો અભિપ્રાય દર્શાવતો આ સમાચાર પ્રસિદ્ધ થયા હતા. <ref>{{cite web |url= http://stock-broker-security.com/warren-buffet-way/ |title= Warren Buffet and the Recession |access-date= 2009-06-18 |date= 2009-06-18 |work= Warren Buffet and the Recession |archive-date= 2009-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090628143114/http://stock-broker-security.com/warren-buffet-way/ |url-status= dead }}</ref> * બફેટે નાણાકીય ક્ષેત્રની 2007ની હાલની મંદીને "[[પોએટિક જસ્ટીસ]]" કહી હતી.<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20| url=http://www.reuters.com/article/businessNews/idUSN0631767220080207| title=Buffett: Bank woes are "poetic justice"| publisher=Reuters|date=2008-02-07|author=Dabrowski, Wojtek}}</ref> * બફેટની બર્કશાયર હેથવેએ 2008ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં કમાણીમાં 77 ટકાનો ઘટાડો નોંધાવ્યો હતો અને તેના તાજેતરના કેટલાક સોદાઓ પણ જંગી [[માર્ક-ટુ-માર્કેટ]] ખોટ સાથે થઇ રહ્યા હોવાનું મનાય છે.<ref>{{cite web|access-date= 2008-11-14|url=http://www.insurancejournal.com/news/national/2008/11/10/95403.htm|title= Even Buffett Can't Escape Markets, Storms; Berkshire Profit Falls 77%|publisher=Insurance Journal}}</ref> * બર્કશાયર હેથવેએ [[ગોલ્ડમેન સેક્સ]]ના 10 ટકા પરપેચ્યુઅલ પ્રિફર્ડ સ્ટોક હસ્તગત કર્યો.<ref>{{cite web|access-date=2008-11-14|url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/berkshire-hathaway-invest.html|title=Berkshire Hathaway to Invest $5 Billion in Goldman Sachs|publisher=[[Goldman Sachs]]|author=Press Release|archive-date=2008-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220053032/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/berkshire-hathaway-invest.html|url-status=dead}}</ref> બફેટના કેટલાક ઇન્ડેક્સ પુટ ઓપ્શન્સ કે તેમણે જે વેચી દીધા હતા તે હાલમાં 6.73 બિલિયન ડોલરના માર્ક-ટુ-માર્કેટ ખોટથી ચાલી રહ્યા છે.<ref name="reuters.com">{{cite web|access-date= 2008-11-27|url=http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSTRE4AN8BQ20081124|title= Buffett to disclose more on derivatives|publisher=Reuters|author=Jonathan Stempel}}</ref> ભવિષ્યના નુક્શાનના અંદાજને કારણે એસઇસીએ એવી માગ કરી કે બર્કશાયરે કોન્ટ્રેક્ટ્સના મૂલ્યના ઉપયોગ માટેના પરિબળોમાં વધુ જંગી ડિસ્ક્લોઝર કર્યું છે.<ref name="reuters.com"/> * બફેટે [[ડાઉ કેમિકલ]]ને 18.8 બિલિયન ડોલરના [[રોહ્મ એન્ડ હાસ]]ના હસ્તાંતરણ માટે મદદ કરી હતી. આથી તેઓ તેમની [[બર્કશાયર હેથવે]] સાથે વિસ્તૃત કરાયેલા જૂથમાં સૌથી મોટા શેરહોલ્ડર બની ગયા, જેણે 3 બિલિયન ડોલર પૂરા પાડ્યા હતા અને દેવા અને ઇક્વિટી બજારની હાલની કટોકટી દરમિયાન તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકાને ઉજાગર કરી.<ref>{{cite web|last=Fontanella |first=James |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2008/07/11/14430/buffett-helps-dow-pay-19bn-for-rh/ |title=ftalphaville.ft.com, Buffett helps Dow pay $19bn for R&H |publisher=Ftalphaville.ft.com |date=2008-07-11 |access-date= 2009-02-23}}</ref> * ઓક્ટોબર 2008માં, માધ્યમોમાં આવ્યું કે વોરન બફેટ [[જનરલ ઇલેક્ટ્રીક]] (GE) પ્રિફર્ડ સ્ટોક ખરીદવા માટે સંમત થયા હતા.<ref>[http://www.guardian.co.uk/business/2008/oct/01/warrenbuffett.generalelectric વોરન બફેટ 3 બિલિયન ડોલરનો જનરલ ઇલેક્ટ્રીક પ્રિફર્ડ સ્ટોક ખરીદશે], [[ધી ગાર્ડિયન]] (1 October 2008)</ref> તેમાં વધારાના વિશેષ લાભો હતા: તેમને આવતા પાંચ વર્ષોમાં 22.25 ડોલરમાં 3 બિલિયન GE ખરીદવાનો વિકલ્પ મળ્યો, અને 10 ટકા ડિવિડન્ડ પણ મળ્યું (ત્રણ વર્ષમાં મેળવવાપાત્ર). ફેબ્રુઆરી 2009માં, વોરન બફેટે પોતાના પોર્ટફોલિયોમાંથી પ્રોક્ટર એન્ડ ગેમ્બલ કંપની, અને જ્હોન્સન એન્ડ જ્હોન્સનમાંથી પોતાનો હિસ્સો વેચી દીધો.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/berkshire-sells-johnson-&-johnson-procter-&-gamble/425035/ |title=Berkshire Hathaway unloads J&J and P&G |publisher=Financial Express |date=2009-02-17 |access-date= 2009-02-23}}</ref> * ખોટા સમયના સૂચનો ઉપરાંત, 1998માં 86 ડોલરની ટોચે પહોંચેલા કોલાકોલા કંપનીના (NYSE:KO) શેર સહિતના બર્કશાયરના મોટા હોલ્ડીંગ્ઝ રાખવાના ડહાપણ સામે કેટલાક પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા. બફેટે 2004ના કંપનીના વાર્ષિક અહેવાલમાં શેરનું વેચાણ ક્યારે કરવું એ અંગે સમસ્યા હોવા અંગે ચર્ચા કરી: "કોઇ વ્યક્તિ દૂરથી સ્થિતીને જૂએ ત્યારે તેને હંમેશા બધુ સરળ લાગતું હોય છે. કમનસીબે, આમ છતાં, આ એક વિન્ડશિલ્ડ છે જેના દ્વારા રોકાણકારોએ રક્ષણ મેળવવું જોઇએ, અને તે ગ્લાસ આગળ ધુમ્મસ આવી ગયું છે."<ref>સ્ક્રોડર, એલિસ ''ધી સ્નોબોલ: વોહન બફેટ એન્ડ ધી બિઝનેસ ઓફ લાઇફ'' ISBN 0-553-80509-6 બેન્ટમ સપ્ટેમ્બર 2008</ref> માર્ચ 2009માં, બફેટે કેબલ ટેલિવિઝનની મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે અર્થતંત્ર તેની "ટોચેથી નીચે આવી ગયું છે... ફક્ત અર્થતંત્ર જ ગર્તામાં ધકેલાઇ ગયું છે તેવુ નથી, લોકોએ પણ મેં ક્યારેય ન જોઇ હોય તેવી ટેવો અપનાવી લીધી છે." આ ઉપરાંત, બફેટે એવો ભય વ્યક્ત કર્યો હતો કે ફુગાવો વર્ષ 1970ની સપાટીએ ફરી પહોંચશે, જેના કારણે નિષ્ક્રીયતા આવી ગઇ હતી અને વર્ષો સુધી એવી સ્થિતી રહી હતી.<ref>જોશ ફન્ક, [https://web.archive.org/web/20090316073425/http://news.yahoo.com/s/ap/20090309/ap_on_bi_ge/buffett_economy "બફેટે જણાવ્યું રાષ્ટ્રે જંગી બેકારીનો સામનો કરવો પડશે"], [[AP]] [[MSNBC]] પર, માર્ચ 9, 2009, યાહૂ ન્યૂઝ વેબસાઇટ પર (માર્ચ 9, 2009ના રોજ સુધારો).</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/29593426/ "બફેટ: ધી ઇકોનોમિ હેઝ ફોલન ઓફ એ ક્લિફ’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924101047/http://www.msnbc.msn.com/id/29593426/ |date=2010-09-24 }}, MSN.com, માર્ચ 9, 2009 (April 3, 2009ના રોજ સુધારો).</ref> * 2009માં, બફેટે તેના કોનોકોફિલીપમાં રહેલા નિષ્ફળ રોકાણને વેચી દીધુ અને શેરહોલ્ડરોને જણાવ્યું "જ્યારે ઓઇલ અને ગેસની કિંમતો તેની ટોચની સપાટીની નજીક હતી ત્યારે મેં કોનોકોફિલીપનનો જંગી સ્ટોક ખરીદ્યો હતો. મેં ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે ઉર્જાની કિંમતોમાં નાટકીય રીતે ઘટાડો થશે, જેમ છેલ્લા અડધા વર્ષમાં બન્યું છે. હું હજુ પણ એવું માનું છું કે ભવિષ્યમાં ઓઇલની કિંમતો હાલની 40-50 ડોલરની સપાટીથી ઘણી ઉંચી જશે. પરંતુ અત્યાર સુધીમાં હું ખોટો સાબિત થયો છું. તેની કિંમતોમાં જો વધારો થશે તો પણ ખોટા સમયે કરવામાં આવેલી ખરીદીને કારણે બર્કશાયરને ઘણા બિલિયન ડોલરનું નુક્સાન થયું છે."<ref name="BuffettCOPBlunder">[http://www.gurufocus.com/news.php?id=50143 વોરન બફેટ્સ મલ્ટિમિલિયન મિસ્ટેક વીથ કોનોકોફિલ્લીપ (COP)]</ref> * 2009 - બર્લિંગ્ટન નોર્ધર્ન સાન્ટા એફઇ રેલવે ([[BNSF]] સાથેનું સૂચિત મર્જર, BNSF શેરહોલ્ડરોની 2010ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળાની મંજૂરી બાદ શક્ય બન્યું. આ સોદાનું મૂલ્ય આશરે 34 બિલિયન ડોલર હતું અને અગાઉના આશરે 22 ટકા હિસ્સામાં વધારાનો નિર્દેશ કરતો હતો. * 2009માં વેરિસ્ક સ્ટોક હસ્તાંતરણ- વેરિસ્કે(આઇએસઓ [ઇન્સ્યોરન્સ સર્વિસીઝ ઓફિસ]) મૂડીબજારમાં પ્રવેશ કર્યો તે અગાઉ બફેટ પાંચ ટકા માલિકી ધરાવતા હતા. મેં 2009માં જ્યારે વેરિસ્કે બજારમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે બફેટે વધુ છ ટકા શેરની ખરીદી કરી. == અંગત જીવન == બફેટ 1952માં [[સુસાન થોમ્પ્સન]]ને પરણ્યા હતા. તેમને [[સુસી]], [[હાવર્ડ]] અને [[પિટર]] એમ ત્રણ સંતાનો હતા. 1977થી બંનેએ અલગ રહેવાની શરૂઆત કરી હોવા છતાં 2004માં તેણીનું મૃત્યુ ન થયું ત્યાં સુધી તેઓ પરિણીત રહ્યા. તેમની દિકરી, સુસી ઓમાહામાં રહે છે અને ''સુસાન એ. બફેટ ફાઉન્ડેશન'' દ્વારા સખાવતી કાર્યો કરે છે અને તેણી [[ગર્લ્સ, ઇન્ક]]ની નેશનલ બોર્ડ મેમ્બર છે. 2006માં, તેમના છોત્તેરમા જન્મદિને, તેમના લાંબા સમયની અપરિણીત સાથી ઓસ્ટ્રીડ મેન્ક્સને પરણ્યા, જેમની ઉંમર 60 વર્ષ હતી. 1977માં તેમના પત્ની છોડીને સાન ફ્રાન્સિસ્કો ગયા ત્યારથી તેણી તેમની સાથે રહેતી હતી.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2006/08/31/business/main1954089.shtml CBS ન્યૂઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081027134342/http://www.cbsnews.com/stories/2006/08/31/business/main1954089.shtml |date=2008-10-27 }} અહેવાલ ''વેડીંગ બેલ ફોર વોરન બફેટ'' 31 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ પ્રકાશિત</ref> સુસાન બફેટ ગાયક તરીકે કારકીર્દિ માટે ઓમાહા છોડતા હતા ત્યારે તેણીએ જ આ બંનેને મેળવવાનું કાર્ય કર્યું. ત્રણેય એકબીજાની ખૂબ નજીક હતા અને મિત્રોને હોલિડે કાર્ડ્સમાં નીચે "વોરન, સુસી અને ઓસ્ટ્રીડ" લખતા.<ref name="lowenstein">{{cite book | last=Lowenstein | first=Roger | title=Buffett: The Making of an American Capitalist | year=2008 | url=https://archive.org/details/buffettmakingofa0000lowe_f7o9 | isbn= 0812979273 | publisher=Random House }}</ref> સુસાન બફેટના મૃત્યુના થોડા સમય પહેલા જ તેણીએ [[ચાર્લિ રોઝ શો]]માં મુલાકાત દરમિયાન આ સંબંધ વિષે થોડી ચર્ચા કરી હતી, જે બફેટની અંગત જિંદગી વિષે ભાગ્યે જ જાણવા મળેલી વાતો હતી.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.bookwormomaha.com/store/pc-34-9-susan-buffett-in-her-own-words-conversations-with-charlie-rose.aspx|title=Susan Buffett in Her Own Words: Conversations with Charlie Rose|publisher=Bookworm Omaha|archive-date=2007-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223012430/http://www.bookwormomaha.com/store/pc-34-9-susan-buffett-in-her-own-words-conversations-with-charlie-rose.aspx|url-status=dead}}</ref> 2006ની તેમનો વાર્ષિક [[પગાર]] આશરે 1,00,000 ડોલર હતો, જે સમકક્ષ કંપનીઓના વરિષ્ઠ [[એક્ઝિક્યુટીવના મહેનતાણા]]ની સરખામણીએ ઘણો ઓછો હતો.<ref name="fool1">{{cite news |url=http://www.fool.com/investing/small-cap/2005/06/29/stupid-ceo-tricks.aspx |title=Stupid CEO Tricks |author= Smith, Rich |publisher=[[Motley Fool]] |date=2005-06-29 |access-date= 2008-05-20}}</ref> 2007 અને 2008માં, તેમણે કુલ 1,75,000 ડોલરની કમાણી કરી હતી, જેમાં 1,00,000 ડોલરના મૂળ પગારનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.equilar.com/CEO_Compensation/BERKSHIRE_HATHAWAY_INC_Warren_E._Buffett.php 2007 સીઇઓ કોમ્પન્સેશન ફોર વોરન ઇ. બફેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224154608/http://www.equilar.com/CEO_Compensation/BERKSHIRE_HATHAWAY_INC_Warren_E._Buffett.php |date=2009-02-24 }}, [[Equilar]]</ref><ref>[http://www.equilar.com/CEO_Compensation/Berkshire_Hathaway_Warren_E._Buffett.php 2008 સીઇઓ કોમ્પન્સેશન ફોર વોરન ઇ. બફેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414092753/http://www.equilar.com/CEO_Compensation/Berkshire_Hathaway_Warren_E._Buffett.php |date=2009-04-14 }}, [[Equilar]]</ref> તેઓ હાલમાં ઓમાહાની નજીક આવેલા [[ડન્ડી]] ખાતે એ જ ઘરમાં રહે છે, જે તેમણે 1958માં 31,500 ડોલરમાં ખરીદ્યુ હતું, આજે તેમની કિંમત આશરે 70,000 ડોલર છે (જોકે તેઓ કેલિફોર્નિયાના લગુના બિચ ખાતે 4 મિલિયન ડોલરનું ઘર ધરાવે છે).<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.forbes.com/2005/03/10/cx_bill05_homeslide_2.html?thisSpeed=6000000000|title=Warren Buffett|publisher=[[Forbes]]}}</ref> 1989માં [[ખાનગી જેટ]] પર બર્કશાયરના ભંડોળમાંથી આશરે 10 મિલિયન ડોલરનો<ref>{{cite web |last=Canzano |first=John |url=http://www.omaha.com/index.php?u_page=3939&u_sid=10057503 |title=CWS |publisher=Omaha.com |date=2007-06-22 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715211720/http://www.omaha.com/index.php?u_page=3939&u_sid=10057503 |url-status=dead }}</ref> ખર્ચ કર્યા બાદ, બફેટે સંકોચપૂર્વક તેને "''ધી ઇનડિફેન્સિબલ'' " નામ આપ્યું. અન્ય સીઇઓ દ્વારા અગાઉ આ પ્રકારની કરવામાં આવેલી ખરીદીની તેમણે કરેલી ટીકા અને જાહેર વાહનવ્યવહારનો વધુ ઉપયોગ કરવાના તેમના ઇતિહાસનો ભંગ આ કાર્યને કારણે થયો.<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.berkshirehathaway.com/letters/1989.html|title=Chairman's Letter 1989|publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}</ref> તેઓ કાર્ડની રમત [[બ્રિજ]]ના ઉત્સુક ખેલાડી બની રહ્યા, જે તેમણે શેરોન ઓબ્સર્ગ પાસેથી શીખી હતી અને તેઓ તેણી તેમજ બિલ ગેટ્સ સાથે રમતા હતા.<ref>http://www.usatoday.com/news/education/2005-12-19-bridge-schools_x.htm</ref> તેઓ સપ્તાહમાં 12 કલાક આ રમત રમવા પાછળ ગાળતા.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/02/16/sunday/main3840748.shtml|title=Bringing Back Bridge|publisher=[[CBS News]]|date=2008-02-17|author=Blackstone, John|archive-date=2008-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526022755/http://www.cbsnews.com/stories/2008/02/16/sunday/main3840748.shtml|url-status=dead}}</ref> 2006માં, તેમણે [[બફેટ કપ]] માટે બ્રિજની મેચનું આયોજન કર્યું હતું. [[ગોલ્ફ]]ની રમતમાં યોજાતા [[રાઇડર કપ]]ની જેમ, સમાન શહેરમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તરફના બ્રિજના બાર ખેલાડીઓની ટીમ કાર્યક્રમમાં [[યુરોપ]]ના લોકોના બાર ખેલાડીઓ સાથે ટકરાઇ. વોરન બફેટે [[ડીઆઇસી એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]] અને ત્યાર બાદ [[એ સ્ક્વોર્ડ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]]ના [[એન્ડી હાવર્ડ]] સાથે તથા ક્રિસ્ટોફર વેબર સાથે એનિમેટેડ શ્રેણી પર કામ કર્યું. આ શ્રેણીમાં બફેટ અને મુંગરને દર્શાવવામાં આવતા હતા અને તેઓ બાળકોને જીવનની યોગ્ય નાણાકીય ટેવો વિષે શીખવી રહ્યા હતા.<ref>{{cite book| url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&newsId=20090724005103&newsLang=en| title=Warren Buffett, Martha Stewart, Gisele Bündchen, and Kosmos Featuring Carl Sagan Headline New Slate of Purpose-Driven Entertainment for Children| work=Business Wire| July 24, 2009 }}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.cnbc.com/id/32123530| title=CNBC TRANSCRIPT: Warren Buffett's 'Secret Millionaire's Club' Live Interview on Squawk Box| work=CNBC}}</ref> બફેટ પ્રેસ્બિટેરિઅન ગણાતા હતા, પરંતુ જ્યારે ધાર્મિક માન્યતાઓની વાત આવે છે ત્યારે તેઓ પોતાને [[અજ્ઞેયવાદી]]<ref>[http://www.wired.com/wired/archive/14.11/faces3.html ''વાયર્ડ'' ] અહેવાલ ''ફેસીસ ઓફ ધી ન્યૂ એથીઇઝમ: ધી સ્ક્રાઇબ'' નવેમ્બર 2006ના રોજ પ્રકાશિત, 10 નવેમ્બર, 2009માં પ્રવેશ</ref> ગણાવતા હતા. ડિસેમ્બર 2006માં, એવું નોંધાયુ હતું કે બફેટ સેલ ફોન રાખતા નથી, તેમના ડેસ્ક પર કોમ્પ્યુટર નથી અને તેઓ પોતાની ઓટોમોબાઇલ<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.rediff.com/money/2006/dec/26buffet.htm|title=How Warren Buffett made his billions|publisher=[[Rediff.com]]|date=2006-12-26}}</ref> [[કેડિલ્લેક ડીટીએસ]] જાતે ચલાવે છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/05/29/8378053/index.htm|title=Buffett backs GM—and buys a Caddy|publisher=CNN|date=2006-06-04|author=Taylor III, Alex|archive-date=2008-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929081715/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/05/29/8378053/index.htm|url-status=dead}}</ref> બફેટ ચાઇનીઝ લેબલ [[ટ્રેન્ડ્ઝ]]ના ટેલર દ્વારા બનાવેલા સૂટ પહેરે છે; અગાઉ તેઓ [[એર્મનોગિલ્ડો ઝેગના]] પહેરતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2009/09/23/news/companies/warren_buffett_dayang_suits.fortune/index.htm?postversion=2009092513 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-05 |archive-date=2010-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203161209/http://money.cnn.com/2009/09/23/news/companies/warren_buffett_dayang_suits.fortune/index.htm?postversion=2009092513 |url-status=dead }}</ref> === વંશાવલિ === બફેટના ડીએનએ અહેવાલોમાં એવું બહાર આવ્યું કે પિતૃપક્ષના પૂર્વજો મૂળ ઉત્તર [[સ્કેન્ડીનેવિયા]]ના હતા, જ્યારે તેમના માતૃપક્ષના પૂર્વજો મોટે ભાગે [[આઇબેરિયા]] અથવા [[એસ્ટોનિયા]]માં મૂળ ધરાવતા હતા.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/06/11/100060549/index.htm|title=The Buffett mystery|publisher=CNN|date=2007-05-28|author=Boyle, Matthew|archive-date=2009-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208081540/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/06/11/100060549/index.htm|url-status=dead}}</ref> માતા તરફથી, તેઓ ગાયક [[હેરી ચેપિન]]ના<ref>{{cite web|access-date= 2009-11-04|url=http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=PED&db=geolarson2&id=I092445 |title=Warren Buffett ancestry|publisher=ancestry.com|date=2009-11-04|author=Larson, George}}</ref> દૂરના પિતરાઇ ભાઈ છે. આ બાબતે ઘણા બધા સૂચનોની વિપરીત, અને તેમના કુટુંબ વચ્ચે ઉભી થયેલી અનિયમિત મિત્રતા હોવા છતાં, વોરન બફેટને જાણીતા ગાયક [[જીમ્મી બફેટ]] સાથે કોઇ સ્પષ્ટ સંબંધો ન હતા. === રાજકારણ === ઘણા વર્ષો સુધી રાજકારણમાં ફાળો આપ્યા ઉપરાંત, બફેટે [[બરાક ઓબામા]]ના [[પ્રેસિડેન્સિયલ કેમ્પેઇન]]ને પુષ્ટિ આપી અને કેમ્પેઇન માટે ફાળો આપ્યો. 2 જૂલાઇ, 2008ના રોજ, બફેટે ઓબામાની ઝૂંબેશ માટે ઓબામાના નેશનલ ફાઇનાન્સ ચેર, [[પેની પ્રિટ્ઝકર]] અને તેમના પતિ તેમજ ઓબામાના સલાહકાર [[વેલેરિ જેરેટ્ટ]] દ્વારા ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે પ્લેટદીઠ 28,500 ડોલરના કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2008/07/03/us/politics/03donate.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/U/United%20States%20Politics%20and%20Government |type = |title = Obama Picks Up Fund-Raising Pace |work = Washington Post |author = Michael Luo and Christopher Drew |date = 3 July 2008 |access-date = 2008-09-24 }}</ref> બફેટે પ્રેસિડેન્ટના પદ માટે ઓબામાને ટેકો આપ્યો, અને સૂચવ્યું કે [[સામાજિક ન્યાય]] અંગેના [[જ્હોન મેકકેઇન]]ના વિચારો પોતાના વિચારોથી ઘણા અલગ હતા અને બફેટ પોતાની પસંદગી બદલે તે માટે "[[લબૉટમિ]]"ની જરૂર પડશે.<ref>{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/24469771/site/14081545/page/3/|title="Squawk Box" Transcript: Becky Quick Sits Down with Billionaire Investor Warren Buffett|access-date=2008-09-12|publisher=[[CNBC]]|archive-date=2011-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610235708/http://www.cnbc.com/id/24469771/site/14081545/page/3/|url-status=dead}}</ref> બીજી [[2008ની યુએસ પ્રેસિડેન્સીયલ ડિબેટ]] દરમિયાન, પ્રેસિડેન્સીયલ ડિબેટના મિડીયેટર [[ટોમ બ્રોકો]] દ્વારા પ્રશ્ન પૂછાયા બાદ, ઉમેદવારો જ્હોન મેકકેઇન અને બરાક ઓબામા બંનેએ ભવિષ્યના શક્ય [[સેક્રેટરી ઓફ ધી ટ્રેઝરી]] તરીકે બફેટનું નામ આપ્યું હતું.<ref>{{cite news |url = http://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/07/presidential.debate.transcript/ |type = |title = Transcript of second McCain, Obama debate |work = CNN |author = |date = 10 October 2008 |access-date = 2008-10-10 }}</ref> પાછળથી, ત્રીજી અને અંતિમ પ્રેસિડેન્સીયલ ડિબેટમાં, ઓબામાએ બફેટને સંભવિત આર્થિક સલાહકાર ગણાવ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.moneyweb.co.za/mw/view/mw/en/page95?oid=234774&sn=Detail| title=Obama appoints Buffett as economic adviser| date=07 November 2008 |publisher=Reuters}}</ref> બફેટ [[કેલિફોર્નિયા]]ના [[રિપબ્લીકન]] ગવર્નર [[આર્નોલ્ડ સ્વાર્ઝનેગર]]ના 2003ની ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન નાણાકીય સલાહકાર પણ હતા.<ref>[http://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-13-buffett-calif_x.htm યુએસએ ટુડે: સ્વાર્ઝનેગર ટેપ્સ બફેટ એઝ ફાઇનાન્સ એડવાઇઝર] 14 ઓગસ્ટ, 2003</ref> === લખાણો === વોરન બફેટના લખાણોમાં તેમના વાર્ષિક અહેવાલો અને વિવિધ લેખોનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ફુગાવાની વિનાશક અસરો અંગે ચેતવણી આપી હતી: {{cquote|The arithmetic makes it plain that inflation is a far more devastating tax than anything that has been enacted by our legislatures. The inflation tax has a fantastic ability to simply consume capital. It makes no difference to a widow with her savings in a 5 percent passbook account whether she pays 100 percent income tax on her interest income during a period of zero inflation, or pays no income taxes during years of 5 percent inflation.<ref>''How Inflation Swindles the Equity Investor'', Warren Buffett, FORTUNE, May 1977</ref>}} ''[[ધી સુપરઇન્વેસ્ટર્સ ઓફ ગ્રેહામ-એન્ડ-ડોડ્સવિલ્લે]]'' શીર્ષક હેઠળના લેખમાં, બફેટે ગ્રેહામ એન્ડ ડોડ વેલ્યુ ઇન્વેસ્ટીંગ સ્કૂલના સંખ્યાબંધ વિદ્યાર્થીઓ પર પ્રકાશ ફેંકીને [[એસએન્ડપી 500]]ને પછાડનારા [[એફિસીયન્ટ-માર્કેટ હાઇપોથિસીસ]]નું ખંડન કરીને તેને એક "માત્ર અકસ્માત" ગણાવ્યો. બફેટે પોતાના ઉપરાંત, [[વોલ્ટર જે. સ્ક્લોસ]], ટોમ નેપ, એડ એન્ડરસન (ટ્વીડી, બ્રાઉન ઇન્ક.), બિલ રૂએન (સિક્વોઇયા ફન્ડ, ઇન્ક.), [[ચાર્લ્સ મંગર]] (બફેટના બર્કશાયરના પોતાના ભાગીદાર), રિક ગુરિન (પેસિફીક પાર્ટનર્સ, લિમિટેડ), અને સ્ટેન પર્લમિટર (પર્લમિટર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ)ના નામ આપ્યા.<ref>{{cite web |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2008/08/12/official-buffett-biography-to-hit-shelves/ | work=New York Times | title=Official Buffett Biography to Hit Shelves | date=2008-08-12 | access-date= 2008-08-15}}</ref> નવેમ્બર 1999ના તેમના ''ફોર્ચ્યુન'' લેખમાં, તેમણે રોકાણકારોની અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ માટે ચેતવણી આપી: {{cquote|Let me summarize what I've been saying about the stock market: I think it's very hard to come up with a persuasive case that equities will over the next 17 years perform anything like--anything like--they've performed in the past 17. If I had to pick the most probable return, from appreciation and dividends combined, that investors in aggregate--repeat, aggregate--would earn in a world of constant interest rates, 2% inflation, and those ever hurtful frictional costs, it would be 6%.<ref>{{cite journal|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1999/11/22/269071/index.htm|title=Mr. Buffett on the Stock Market|date=November 22, 1999|work=Fortune Magazine|author=Warren Buffett; Carol Loomis|access-date=ફેબ્રુઆરી 5, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821213746/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1999/11/22/269071/index.htm|url-status=dead}}</ref>}} === દાનવૃત્તિ === વર્ષ 1988 બાદના વોરન બફેટના તેમની સંપત્તિ અને શા માટે તેઓ તેની ફરી ફાળવણી કરવા માગે છે, તે અંગેના નીચેના નિવેદનો છે: {{cquote|I don't have a problem with guilt about money. The way I see it is that my money represents an enormous number of claim checks on society. It's like I have these little pieces of paper that I can turn into consumption. If I wanted to, I could hire 10,000 people to do nothing but paint my picture every day for the rest of my life. And the GDP would go up. But the utility of the product would be zilch, and I would be keeping those 10,000 people from doing AIDS research, or teaching, or nursing. I don't do that though. I don't use very many of those claim checks. There's nothing material I want very much. And I'm going to give virtually all of those claim checks to charity when my wife and I die. (Lowe 1997:165–166)}} ''એનવાય ટાઇમ્સ'' ના લેખમાંથી: "હું વારસાગત સંપત્તિમાં માનતો નથી," વોરન બફેટે ભાગ્યશાળી ધનિક જૂથના સભ્યો કે જેઓ ધનિક સ્થિતીમાં ઉછરેલા લોકોને ધ્યાનમાં લઇ તેમ જણાવ્યું હતું."<ref>એનવાય ટાઇમ્સ આર્ટિકલ શુડ ગો હિયર </ref> બફેટે તેમની માન્યતા વિષે વારંવાર જણાવ્યું હતું, બજારના અર્થતંત્રમાં, ધનિકોને તેમની યોગ્યતાનું વધારે પડતું વળતર મળે છે: {{cquote|A market economy creates some lopsided payoffs to participants. The right endowment of vocal chords, anatomical structure, physical strength, or mental powers can produce enormous piles of claim checks (stocks, bonds, and other forms of capital) on future national output. Proper selection of ancestors similarly can result in lifetime supplies of such tickets upon birth. If zero real investment returns diverted a bit greater portion of the national output from such stockholders to equally worthy and hardworking citizens lacking jackpot-producing talents, it would seem unlikely to pose such an insult to an equitable world as to risk Divine Intervention.<ref>"How Inflation Swindles the Equity Investor", Warren E. Buffett, ''Fortune'' May 1977 #</ref>}} તેમના બાળકોને વારસામાં સંપત્તિનો નોંધપાત્ર હિસ્સો પ્રાપ્ત નહીં થાય. એક પેઢીથી બીજી પેઢીને તબદીલ કરવામાં આવતી જંગી સંપત્તિ સામેના તેમનો વિરોધ દર્શાવતા તેમના કાર્યો પણ નિવેદનોને ટેકો આપતા હતા.<ref>"[http://www.economist.com/books/displaystory.cfm?story_id=12414924 એ બાયોગ્રાફિ ઓફ વોરન બફેટ]" (''[[ધી સ્નોબોલ]]'' ની સમીક્ષા), ''[[ધી ઇકોનોમિસ્ટ]]'' , 16 ઓક્ટોબર, 2008.</ref> બફેટે એક વાર ટિપ્પણી કરી હતી, "હું મારા બાળકોને પૂરતું આપીશ કે જેથી તેમને એવું લાગે કે તેઓ કઇંક કરી શકે છે, પરંતુ એટલું બધુ નહીં આપુ કે જેથી તેમને એવું લાગે છે કે કઇ નથી કરવું".<ref>{{cite video|access-date= 2008-05-20|title=An Exclusive Hour with Warren Buffett and Bill and Melinda Gates|publisher=[[Charlie Rose (talk show)|Charlie Rose]]}}</ref> * 2006માં, તેમણે [[ગર્લ્સ, ઇન્ક.]] માટે નાણાં એકત્ર કરવા માટે [[ઇબે]] પર 2001ની લિંકન ટાઉન કાર<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.forbesautos.com/advice/toptens/forbes400/vehicles/01-cadillac_dts.html|title=Warren Buffett|publisher=[[Forbes]]|author=Chapnick, Nate|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604052500/http://www.forbesautos.com/advice/toptens/forbes400/vehicles/01-cadillac_dts.html|url-status=dead}}</ref>ની હરાજી કરી હતી.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://members.ebay.com/ws/eBayISAPI.dll?ViewUserPage&userid=girls-inc|title=girls-inc|publisher=[[eBay]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611044635/http://members.ebay.com/ws/eBayISAPI.dll?ViewUserPage&userid=girls-inc|archive-date=2011-06-11|url-status=dead}}</ref> * 2007માં, તેમણે પોતાની સાથે બપોરનું ભોજન લેવાની તકની હરાજી કરી અને સખાવતી કાર્ય માટે 6,50,100 ડોલરની અંતિમ બિડ મેળવી.<ref>{{cite web |author=Lindsay Goldwert |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/07/01/business/main3002551.shtml |title=Lunch With Warren Buffett? $650,100, Charity Auction Winner Bids Big Money For Steak Lunch With Billionaire Buffett |publisher=CBS News |date=2007-07-01 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627111254/http://www.cbsnews.com/stories/2007/07/01/business/main3002551.shtml |url-status=dead }}</ref> * 2006માં, તેમણે તેમની સંપત્તિ દાનમાં આપવાના આયોજનની જાહેરાત કરી, જેમાંથી 83 ટકા [[બિલ એન્ડ મલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને અપાશે.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/|title=Warren Buffett gives away his fortune|publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=2006-06-25|author=Loomis, Carol J.|archive-date=2009-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703231327/http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/|url-status=dead}}</ref> જૂન 2006માં, બફેટે આશરે 10 મિલિયન [[બર્કશાયર હેથવે]] શ્રેણી બીના શેર [[બિલ એન્ડ મલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન]]ને આપી દીધા (23 જૂન, 2006ના રોજ આશરે 30.7 બિલિયન ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવતા)<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.msnbc.msn.com/id/13541144/|title=Gates: Buffett gift may help cure worst diseases|publisher=[[MSNBC]]|date=2006-06-26|archive-date=2010-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203174935/http://www.msnbc.msn.com/id/13541144/|url-status=dead}}</ref> અને તેને પગલે તે ઇતિહાસનું સૌથી મોટું દાન અને બફેટ [[ફિલાન્થ્રોકેપિટાલિઝમ]] ક્રાંતિના એક અગ્રણી બની ગયા.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=5517656 |title=The birth of philanthrocapitalism |publisher=Economist.com |date=2006-02-23 |access-date= 2009-02-23}}</ref> સંસ્થાને 2006થી પ્રત્યેક જૂલાઇ મહિનામાં વાર્ષિક ધોરણે કુલ દાનના પાંચ ટકા મળશે. બફેટ ગેટ્સ ફાઉન્ડેશનના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં પણ સ્થાન લેશે, જોકે તેઓ સંસ્થાના રોકાણમાં સક્રિયા રીતે ભાગ લેવાનું કોઇ આયોજન ધરાવતા નથી.<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2006/06/26/business/26buffett.html| title=Buffett to Give Bulk of His Fortune to Gates Charity | work=The New York Times| authors=TIMOTHY L. O'BRIEN and STEPHANIE SAUL| date=June 26, 2006 }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/25/AR2006062500801_2.html| title=Gates Foundation to Get Bulk of Buffett's Fortune| author=Yuki Noguchi| work=The Washington Post | date=June 26, 2006| page=A01}}</ref>{{Fact|date=September 2008}} * બફેટે અગાઉ કરેલા નિવેદનથી આ બાબત ઘણી વિરૂદ્ધ હતી, તેમણે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે તેમની મોટા ભાગની સંપત્તિ [[બફેટ ફાઉન્ડેશન]]ને આપી દેશે.<ref>{{cite journal|url=http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity2.fortune/index.htm|title=A conversation with Warren Buffett|author=Carol J. Loomis|work=Fortune Magazine|date=June 25 2006|access-date=2010-02-05|archive-date=2010-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100302052527/http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity2.fortune/index.htm|url-status=dead}}</ref> 2.6 બિલિયન ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવતી તેમની પત્નીની મિલકત તેણીના 2004માં થયેલા મૃત્યુ બાદ તે સંસ્થામાં આપવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://foundationcenter.org/pnd/news/story.jhtml?id=75900030|title=Most of Susan Buffett Estate to Go to Foundation|publisher=The Foundation Center|date=2004-08-11|archive-date=2010-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830082620/http://foundationcenter.org/pnd/news/story.jhtml?id=75900030|url-status=dead}}</ref> તેમણે વોશિંગ્ટનમાં [[ન્યુક્લિઅર થ્રેટ ઇનિશીયેટીવ]]ને પણ 50 મિલિયન ડોલરની જામિનગીરી આપી હતી, જ્યાં તેઓ 2002થી સલાહકાર તરીકે કાર્ય કરે છે.<ref>[http://philanthropy.com/stats/donors/detail.php?ID_Gift=1906 ''અમેરિકાના સૌથી દયાળું દાનવીર, ક્રમ: 1 વોરન ઇ. બફેટ'' , ક્રોનિકલ ઓફ ફિલાન્થ્રોપી]</ref> * 27 જૂન, 2008ના રોજ, પ્યોર હાર્ટ ચાઇના ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફન્ડના જનરલ મેનેજર, ઝ્હાઓ ડેનયાંગે 2,110,100 ડોલરની બિડ સાથે 2008ના પાંચ દિવસના ઓનલાઇન "પાવર લન્ચ વીથ વોરન બફેટ" સખાવતી [[હરાજી]]માં જીત મેળવી. હરાજીથી મેળવેલા નાણાથી [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો]]ના [[ગ્લાઇડ ફાઉન્ડેશન]]ને ફાયદો થયો.<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUKN2646483420080628 |title=uk.reuters.com, Warren Buffett lunch sells for record $2.11 mln |publisher=Uk.reuters.com |date=2008-06-28 |access-date=2009-02-23 |archive-date=2009-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112020143/http://uk.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUKN2646483420080628 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/25421046 |title=cnbc.com, Warren Buffett Charity Lunch Auction Ends with High Bid of $2,110,100 |publisher=Cnbc.com |date= |access-date= 2009-02-23}}</ref> == જાહેર પ્રતિષ્ઠાઓ == બફેટના વક્તવ્યો ઉદ્યોગની ચર્ચા સાથે રમૂજના મિશ્રણ માટે જાણીતા હતા. પ્રત્યેક વર્ષે, બફેટ [[નેબ્રાસ્કા]]ના [[ઓમાહા]] ખાતે આવેલા [[ક્વેસ્ટ સેન્ટર]]માં બર્કશાયર હેથવેના શેરહોલ્ડરોની વાર્ષિક બેઠકનું નિયમન કરે છે, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને વિદેશના આશરે 20,000 મુલાકાતીઓને ખેંચી લાવે છે, જેને "વુડસ્ટોક ઓફ કેપિટાલિઝમ"નું ઉપનામ પણ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.berkshirehathaway.com/letters|title=Warren Buffett's Letters to Shareholders|archive-url=https://web.archive.org/web/20070322071600/http://www.berkshirehathaway.com/letters|archive-date=2007-03-22|access-date=2008-05-20|publisher=[[Berkshire Hathaway]]|url-status=live}}</ref> બફેટ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા અને શેરહોલ્ડરોને મોકલવામાં આવતા વાર્ષિક અહેવાલો અને પત્રોને ઘણી વાર નાણાકીય માધ્યમોમાં સ્થાન મળે છે. બફેટનું લેખન [[બાઇબલ]]થી માંડી [[મે વેસ્ટ]] સુધીના લોકોના સાહિત્યીક અવતરણો,<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.berkshirehathaway.com/letters/1993.html|title=Chairman's Letter — 1993|publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}</ref> તેમજ મિડવેસ્ટર્ન સલાહો, અને સંખ્યાબંધ ટુચકાઓ માટે જાણીતું છે. વિવિધ વેબસાઇટ્સ બફેટના મૂલ્યોના વખાણ કરે છે, જ્યારે અન્ય બફેટના બિઝનેસ મોડેલને વખોડી કાઢે છે અને તેમની રોકાણ અંગેની સલાહો અને નિર્ણયોને નકારે છે. === બફેટ અને તમાકુ === 1987માં [[આરજેઆર નેબિસ્કો]], ઇન્ક. શત્રુતાભર્યા ટેકઓવર સમયે, બફેટે જ્હોન ગટફ્રિડને કહેતા હતા:{{cquote|I’ll tell you why I like the cigarette business. It costs a penny to make. Sell it for a dollar. It’s addictive. And there’s fantastic brand loyalty.<ref>{{cite book | author=Burrough, Bryan; Helyar, John | title=[[Barbarians at the Gate: The Fall of RJR Nabisco]] | publisher=[[Harper & Row]] | location=New York | year=1990 | isbn=0-060-16172-8}}</ref>}} બર્કશાયર હેથવે ઇન્ક.ની 1994ની વાર્ષિક બેઠકને સંબોધતા, બફેટે જણાવ્યું હતું કે તમાકુમાં રોકાણ એ:{{cquote|fraught with questions that relate to societal attitudes and those of the present administration. I would not like to have a significant percentage of my net worth invested in tobacco businesses. The economy of the business may be fine, but that doesn't mean it has a bright future.<ref>[http://legacy.library.ucsf.edu/tid/whg85e00/pdf ''Warren Buffett Cools on His Attraction to Tobacco Business'', Jenell Wallace, Bloomberg news, Apr/25/94, Legacy Tobacco Documents Library, University of California San Diego Library]</ref>}} === બફેટ અને કોલસો === 2007માં, બફેટે તેની [[મિડઅમેરિકન એનર્જી કંપની]]ની પેટાકંપની, [[પેસિફીકોર્પે]] છ કોલસાથી ચાલતા પાવર પ્લાન્ટને રદ કર્યા. જેમાં ઉતાહના [[ઇન્ટરમાઉન્ટેન પાવર પ્રોજેક્ટ]] યુનિટ 3, જીમ બ્રિજર યુનિટ 5, અને ચાર સૂચિત પ્લાન્ટ્સ કે જેને અગાઉ પેસિફીકોર્પના ઇન્ટીગ્રેટેડે રિસોર્સ પ્લાનમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા તેનો સમાવેશ થાય છે. નિયામકો અને નાગરિકોના જૂથ તરફના દબાણને કારણે તેને રદ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સોલ્ટ લેક સિટી કોમર્સિયલ રિયલ એસ્ટેટ બ્રોકર એલેક્ઝાન્ડર લોફ્ટ દ્વારા કરવામાં આવેલી અરજીનો સમાવેશ થાય છે. બફેટને લખેલા એક પત્રમાં પોતાને નાગરિકોનું જૂથ, ઉદ્યોગોના માલિકો અને સંચાલકો, સેવા આપતા વ્યાવસાયિકો, સરકારી અધિકારીઓ, સંસ્થાના પ્રતિનિધીઓ....મિત્રો અને ઉતાહના નવા ગ્રાહકો ગણાવતા 1,600 અરજદારોએ જણાવ્યું કે, તેમના મતે, ઉતાહમાં કોલસાના ઉત્પાદન માટે કોઇ પણ પ્રકારનું વિસ્તરણ "અમારા આરોગ્ય સાથે ચેડા સમાન હશે, અમારી દ્રષ્ટિને ઝાંખી બનાવી દેશે, પાણીને દૂષિત કરશે તેમજ અમારા સ્નો પેક પર જોખમકારક બનશે," આથી " આ સ્થળ પ્રત્યેનું અમારૂ આકર્ષણ ઓછુ થશે અને કામ પ્રત્યે જોખમ ઉભુ થશે, અને તેને પગલે મુખ્ય મેટ્રો તરીકે અમારી આર્થિક સ્પર્ધાત્મકતા પણ જોખમાશે તથા આમારી આવક અને સંપત્તિના મૂલ્યમાં પણ ઘટાડો નોંધાશે."<ref>[http://gristmill.grist.org/story/2008/4/14/01432/7381 "ધી એજ્યુકેશન ઓફ વોરન બફેટ: વ્હાય ડીડ ધી ગુરૂ કેન્સલ સિક્સ કોલ પ્લાન્ટ્સ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209201127/http://gristmill.grist.org/story/2008/4/14/01432/7381 |date=2009-02-09 }} ટેડ નેસ, ગ્રિસ્ટમિલ, એપ્રિલ 15, 2008</ref> === ક્લેમેથ નદી === અમેરિકન ભારતીય સમૂહ અને દરિયાઇ માછીમારોએ ક્લેમેથ નદી પરથી ચાર હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રીક બંધોને દૂર કરવાની દરખાસ્ત માટે વોરન બફેટ પાસેથી ટેકાની માગ કરી. તેમણે ડેવિડ સોકોલને જવાબ આપ્યો કે [[FERC]] આ અંગે નિર્ણય લેશે.<ref>{{cite journal|url=http://www.usatoday.com/money/topstories/2008-05-03-3055404993_x.htm|title=Buffett again rebuffs advocates who want Klamath dams out| author=Josh Funk|date=5/3/2008|work=USA Today}}</ref><ref>[http://www.indybay.org/newsitems/2009/05/01/18592169.php Indybay.org]</ref> === વેપાર ખાધ === બફેટે એવો મત દર્શાવ્યો કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વધતી જતી વેપાર ખાધ યુ.એસ. ડોલર અને યુ.એસ. અસ્ક્યામતોનું અવમૂલ્યન કરશે. તેઓ માને છે કે યુ.એસ.ની અસ્ક્યામતોની મોટે પાયે માલિકી વિદેશી લોકોના હાથમાં આપવામાં આવતી હોવાને પરિણામે, યુ.એસ. ડોલર લાંબા ગાળે પોતાનું મૂલ્ય ગુમાવશે. માર્ચ 2005માં, શેરહોલ્ડરોને લખેલા એક પત્રમાં, વોરન બફેટે એવી આગાહી કરી હતી કે આવતા 10 વર્ષના સમયગાળામાં યુ.એસ.ના બહારના લોકોની કુલ માલિકી વધીને 11 ટ્રિલીયન ડોલર થઇ જશે. "અમેરિકનો ... વિદેશમાં રહેલા તેમના લેણદારો અને માલિકોને કાયમ માટે ખંડણી આપતા હશે તે વિચારથી તેઓ ગુસ્સે થતા હશે. દેશ કે જે હવે '[[ઓનરશીપ સોસાયટી]]ની મહત્ત્વકાંક્ષા સેવી રહ્યો છે તે તેમાં ખુશી મેળવી નહીં શકે અને [[શેરક્રોપીંગ સોસાયટી]] પર ભાર મુકવાની પ્રવૃત્તિને હું અતિશયોક્તિ ગણાવીશ'." લેખક [[એન પેટ્ટિફોરે]] તેમના લેખનમાં આ બાબતને સ્થાન આપ્યુ અને જણાવ્યું: તેઓ સાચા છે. આથી હવે ફક્ત બેન્કો અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફન્ડ્ઝની નાદારી તથા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય માળખાના તૂટી પડવાની જ નહી, પરંતુ શેરક્રોપર સોસાયટીથી પણ ભય પામવાની જરૂર છે."<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/06/AR2005080600862.html |title=A Sharecropper's Society? |publisher=Washingtonpost.com |date=2005-08-07 |access-date= 2009-02-23}}</ref> === ડોલર અને સોનું === બફેટે 2002માં પ્રથમ વખત વિદેશી ચલણના બજારમાં પ્રવેશ કર્યો. આમ છતાં, વ્યાજદરોમાં થતા ફેરફારથી હોલ્ડીંગ કરન્સી કોન્ટ્રેક્ટ્સના ખર્ચમાં વધારો થવાથી 2005માં તેના હિસ્સામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો હતો. બફેટ સતત ડોલર માટે [[મંદીનું વલણ]] ધરાવે છે અને જણાવે છે કે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહારથી આવકનો નોંધપાત્ર હિસ્સો મેળવતી કંપનીઓના હસ્તાંતરણ તરફ તેઓ નજર કરી રહ્યા છે. બફેટે 1998માં [[હાર્વર્ડ]] ખાતે યુએસડી માટે [[ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ]]ના બિન-ઉત્પાદક મુદ્દાઓ પર ભાર મુક્યો:{{cquote|It gets dug out of the ground in Africa, or someplace. Then we melt it down, dig another hole, bury it again and pay people to stand around guarding it. It has no utility. Anyone watching from Mars would be scratching their head.}} 1977માં બફેટ શેર, સોનું, ખેતીની જમીન, અને ફુગાવા વિષે બોલતા જોવા મળ્યા: {{cquote|stocks are probably still the best of all the poor alternatives in an era of inflation—at least they are if you buy in at appropriate prices.<ref>{{Citation | last=Buffett | first=Warren | title=How Inflation Swindles the Equity Investor | journal=Fortune | date=1977–05}}</ref>}} === કરવેરા === બફેટે જણાવ્યું હતું કે તેમણે 2006ની (48.1 મિલિયન ડોલર) આવક માટે 19 ટકા કુલ ફેડરલ ટેક્સીસની ચૂકવણી કરી હતી (ડિવિડન્ડ્સ અને મૂડી નફો હોવા છતાં), જ્યારે તેમના કર્મચારીઓએ ઓછી કમાણી કરી હોવા છતાં 33 ટકા કર ભર્યો હતો.<ref>{{cite journal|journal=[[Forbes]]|date=[[2007-11-26]]|pages=24, 42–3|title=Warren Buffet}}</ref> બીજી તરફ 2008માં, બર્કશાયર હેથવેએ 7.5 બિલિયન ડોલરની કમાણી સામે 1.9 બિલિયન ડોલર ફેડરલ કોર્પોરેટ ઇન્કમ ટેક્સ ચૂકવ્યો હતો (ફક્ત ફેડરલ ટેક્સમાં 26 ટકાની વધારે).<ref>[http://www.hoovers.com/company/Berkshire_Hathaway_Inc/rftfji-1-1njea5.html ] (accessed November 30, 2009)</ref> બફેટે એવું કહેતા [[ઇન્હેરીટન્સ ટેક્સ]]ની તરફેણ કરી હતી કે "2020ના ઓલમ્પિકની ટીમ માટે [[2000 ઓલમ્પિક્સ]]ના ગોલ્ડ-મેડલ વિજેતાના મોટા સંતાનોને પસંદ કરવા સમાન આ બાબત છે".<ref>{{cite news|access-date= 2008-05-20| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1170874.stm| title=Rich Americans back inheritance tax|publisher=BBC|date=2001-02-14}}</ref> 2007માં, બફેટે સેનેટ સમક્ષ પુરાવા રજૂ કરીને વિનંતી કરી કે [[ધનિકશાહી]]ને દૂર કરવા માટે એસ્ટેટ ટેક્સને ટકાવી રાખવો જોઇએ.<ref>{{cite journal | url=http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html | title=Buffett tells Senate Finance panel ‘dynastic’ wealth on the rise in U.S. | author=Jim Snyder | date=2007-11-15 | work=The Hill | journal= | access-date=2010-02-05 | archive-date=2007-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html | url-status=dead }}</ref> કેટલાક ટીકાકારોએ એવી દલીલ કરી હતી કે બફેટ (બર્કશાયર હેથવે દ્વારા) એસ્ટેટ ટેક્સને ચાલુ રાખવામાં અંગત હિત ધરાવે છે, કેમકે બર્કશાયર હેથવેને અગાઉના ઔદ્યોગિક સોદાઓમાંથી લાભ મેળવ્યો હતો અને ભવિષ્યના એસ્ટેટ ટેક્સની ચૂકવણી સામે પોલિસી હોલ્ડરોને રક્ષણ આપવા માટે ઇન્સ્યોરન્સ પોલિસીનો વિકાસ કર્યો અને તેનું વેચાણ કર્યું હતું.<ref>{{cite journal| url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_16_56/ai_n13684021/?tag=content;col1=| title=Buffetted. The Sage of Omaha loves the estate tax — as well he might| author=Berlau, John| date=2004-08-24| work=National Review}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બફેટ એવું માનતા હતા કે સરકારે ખોટી બાબતોના ઉદ્યોગને ટેકો આપવો જોઇએ નહીં અથવા કેસિનોને કાયદેસરતા આપવી જોઇએ નહીં અને તેને અજ્ઞાનતા પરનો કરવેરો ગણાવ્યો હતો.<ref>{{cite web|access-date=2008-05-20|url=http://www.forbes.com/2004/10/11/cx_da_1011topnews_print.html|title=America, The Casino Nation|publisher=[[Forbes]]|date=2004-10-11|author=Ackman, Dan|archive-date=2008-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080413013010/http://www.forbes.com/2004/10/11/cx_da_1011topnews_print.html|url-status=dead}}</ref> === એક્સ્પેન્સીંગ ઓફ સ્ટોક ઓપ્શન્સ === તેઓ આવકના સ્ટેટમેન્ટ પર [[સ્ટોક ઓપ્શન એક્સ્પેન્સીંગ]]ના મજબૂત હિમાયતી રહ્યા છે. 2004ની વાર્ષિક બેઠકમાં, તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસ સમક્ષ વિધેયકની રજૂઆત કરી જે અમુક કંપની દ્વારા ઇસ્યુ કરવામાં આવેલા સ્ટોક ઓપ્શન કોમ્પન્સેશનને ખર્ચ તરીકે ગણવા અંગે વિચારણા હાથ ધરાશે, તે [[ઇન્ડિયાના હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્ઝ]] દ્વારા પસાર કરવામા આવ્યું હતું તેને સમાન હતું જેણે 3.14159 થી 3.2ના [[પીઆઇ]]માં ફેરફાર કર્યો હતો.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A29807-2004Jul5.html વોરન બફેટ, ''ફઝી મેથ એન્ડ સ્ટોક ઓપ્શન્સ '' , ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, જૂલાઇ 6, 2004, પાનું A19]</ref> <blockquote>જ્યારે કંપની કર્મચારીઓને તેમની સેવાઓ સામે બદલામાં કઇ મૂલ્ય પુરુ પાડે છે, ત્યારે તે સ્પષ્ટ રીતે કોમ્પન્સેશન એક્સપેન્સ ગણાય છે. અને જો ખર્ચા આવકના સ્ટેટમેન્ટ સાથે સંબંધ ધરાવતા ન હોય તો તે વિશ્વમાં કોની સાથે સંબંધ ધરાવે છે?<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B01EFD81538F937A15754C0A9649C8B63&amp;scp=1&amp;sq=buffett%20cooks%20books&amp;st=cse વોરન ઇ. બફેટ, ''હૂ રિયલી કૂક્સ ધી બુક્સ?'' , ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, જૂલાઇ 24, 2002]</ref> </blockquote> === ચીનમાં રોકાણ === બફેટે [[પેટ્રોચાઇના]] કંપની લિમિટેડમાં રોકાણ કર્યુ અને ક્યારેક બને તેવા કિસ્સામાં બર્કશાયર હેથવેની વેબસાઇટ પરની કોમેન્ટરી<ref>{{cite web|access-date= 2008-05-20|url=http://www.berkshirehathaway.com/sudan.pdf|format=PDF|title=Shareholder Proposal Regarding Berkshire’s Investment In PetroChina|publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}</ref>માં જણાવ્યું કે કેટલાક સક્રિય લોકોએ કંપનીના સુદાનીઝ જેનોસાઇડ સાથેના જોડાણને કારણે નકારાત્મક મત વ્યક્ત દર્શાવ્યો હોવા છતાં શા માટે તેઓ રોકાણ પાછું ખેંચવા માગતા નથી. જેને પગલે [[હાર્વર્ડે]] પણ 2005માં કંપનીમાંથી રોકાણમાં ઘટાડો કર્યો હતો. જોકે તેમણે ત્યારબાદ તરત જ આ હિસ્સો વેચી દીધો. વર્ષ 2008માં ઓઇલની કિંમતોમાં થયેલા ઘટાડા વચ્ચે કંપનીમાં જો તેમનો હિસ્સો જાળવી રાખ્યો હોત તો તેમને લાખો ડોલરનું નુક્શાન થયું હોત. ઓક્ટોબર 2008માં, બફેટે [[બીવાયડી કંપની]]ના 10 ટકા માટે 230 મિલિયન ડોલરની ચૂકવણી કરીને ન્યૂ એનર્જી ઓટોમોબાઇલમાં રોકાણ કર્યુ ([[SEHK]]: 1211), જે ઇલેક્ટ્રીક ઓટોમોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરર [[બીવાયડી ઓટો]]ની પેટાકંપનીનું સંચાલન કરે છે. એક વર્ષ કરતા પણ ઓછા ગાળામાં, રોકાણે તેમને નફા પર 500 ટકાથી વધારે વળતર મેળવી આપ્યું.<ref>{{cite web|access-date=2009-09-16|url=http://www.chinastakes.com/2009/9/warren-buffets-500-return-from-byd-the-show-just-begun.html|format=html|title=Warren Buffet's 500% Return from BYD: The Show Just Begun?|publisher=[[ChinaStakes]]|archive-date=2009-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906140143/http://www.chinastakes.com/2009/9/warren-buffets-500-return-from-byd-the-show-just-begun.html|url-status=dead}}</ref> == વોરન બફેટ પરના પુસ્તકો == વોરન બફેટ અને તેમના રોકાણ અંગેના વ્યૂહો વિષે સંખ્યાબંધ પુસ્તકો લખવામાં આવ્યા છે. ઓક્ટોબર 2008માં, ''[[યુએસ ટુડે]]'' ના અહેવાલ પ્રમાણે બફેટનું નામ શિર્ષકમાં હોય તેવા ઓછામાં ઓછા 47 પુસ્તકો છપાઇ રહ્યા છે. આ લેખમાં [[બોર્ડર્સ બુક્સ]]ના સીઇઓ, જ્યોર્જ જોન્સે જણાવ્યું હતું કે પોતાના નામના શિર્ષક ધરાવતા પુસ્તકોમાં જીવતા લોકોમાં યુ.એસ.ના રાષ્ટ્રપતિઓ, અગ્રણી વૈશ્વિક રાજકીય નેતાઓ અને [[દલાઇ લામા]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="name game">ડેલ જોન્સ, [http://www.usatoday.com/money/books/2008-10-22-buffett-books_N.htm "બુક ટાઇટલ લાઇક ટુ પ્લે ધી વોરન બફેટ નેમ ગેમ,"] ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , ઓક્ટોબર 22, 2008.</ref> બફેટે જણાવ્યું હતું કે ''ધી એસે ઓફ વોરન બફેટ'' તેમનું વ્યક્તિગત રીતે માનીતું પુસ્તક હતુ,<ref>{{Cite book | author=Buffett, Warren; Cunningham, Lawrence | authorlink= | coauthors= | title=The Essays of Warren Buffett: Lessons for Corporate America, Second Edition | year=2008 | url=https://archive.org/details/essaysofwarrenbu0000buff | publisher=The Cunningham Group | location= | isbn=978-0-9664461-2-8 | pages=}} </ref> જેને તેમણે "વાર્ષિક અહેવાલના પત્રોના વિચારોની સુસંગત ગોઠવણી" ગણાવી હતી અને તેનું સંપાદન [[લેરી કનિંગહામ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="name game"/> બફેટ વિષેના શ્રેષ્ઠ વેચાણ થયેલા અથવા અન્ય નોંધપાત્ર પુસ્તકોમાં નીચેની યાદીનો સમાવેશ થાય છે: * રોજર લાવન્સ્ટિન, ''[[બફેટ, મેકિંગ ઓફ એન અમેરિકન કેપિટાલિસ્ટ]]'' * રોબર્ટ હેગસ્ટ્રોમ, ''[[ધી વોરન બફેટ વે]]'' .<ref>{{Cite book | author=Hagstrom, Robert G.; Miller, Bill R.; Fisher, Ken | authorlink= | coauthors= | title=The Warren Buffett Way | date=2005 | publisher=John Wiley | location=Hoboken, N.J. | isbn=0-471-74367-4 | pages=}}</ref> (2008 સુધી, બફેટ વિષેની સૌથી વધુ વેચાયેલી પુસ્તક.)<ref name="name game"/> * [[એલિસ સ્ક્રોડર]], ''[[The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life]]'' .<ref>{{Cite book | last=Schroeder | first=Alice | authorlink=Alice Schroeder | coauthors= | title=The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life | year=2008 | url=https://archive.org/details/snowballwarrenbu00schr | publisher=Bantam Dell Pub Group 2008. | location= | isbn=978-0-553-80509-3 | pages=}}</ref> (બફેટના સહકાર સાથે લખાયેલી.)<ref>[[જેનેટ મેસ્લિન]], [http://www.nytimes.com/2008/09/29/books/29masl.html?_r=1 "બુક્સ ઓફ ધી ટાઇમ્સ: ધી રિચેસ્ટ મેન એન્ડ હાઉ હી ગ્રૂ (એન્ડ ગ્રૂ હીસ કંપની, ટુ),"] ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , સપ્ટેમ્બર 28, 2008.</ref> * [[મેરિ બફેટ]] અને ડેવિડ ક્લાર્ક, ''બફેટોલોજી'' <ref>{{Cite book | author=Buffett, Mary | authorlink=Mary Buffett | coauthors=Clark, David| title=Buffettology: The Previously Unexplained Techniques That Have Made Warren Buffett The World's Most Famous Investor | year=1999 | url=https://archive.org/details/buffettologyprev00mary | publisher=Scribner | location= | isbn=978-0-684-84821-1 | pages=}}</ref> અને ચાર અનુગામી પુસ્તકો. (1.5 મિલિયનથી વધુ નકલોનું સંયુક્ત વેચાણ.)<ref name="name game"/> * [[જેનેટ લોવ]], ''વોરન બફેટ સ્પીક્સ: વિટ એને વિઝડમ ફ્રોમ ધી વર્લ્ડ્સ ગ્રેટેસ્ટ ઇન્વેસ્ટર'' .<ref>{{Cite book | last=Lowe | first=Janet | authorlink=Janet Lowe | coauthors= | title=Warren Buffett Speaks: Wit and Wisdom from the World's Greatest Investor | date= | publisher=Wiley | location= | isbn=978-0-470-15262-1 | pages=}}</ref> * [[જ્હોન ટ્રેન]], ''ધી મિડાસ ટચ: ધી સ્ટ્રેટેજીસ ધેટ હેવ મેડ વોરન બફેટ 'અમેરિકાસ પ્રીમિનન્ટ ઇન્વેસ્ટર'.'' <ref>{{Cite book | last=Train | first=John | authorlink=John Train | coauthors= | title=The midas touch: the strategies that have made Warren Buffett America's pre-eminent investor | url=https://archive.org/details/midastouchstrate0000trai | date=1987 | publisher=Harper & Row | location=New York | isbn=978-0-06-015643-5 | pages=}}</ref> * એન્ડ્રૂ કિલપેટ્રીક, ''ઓફ પરમાનન્ટ વેલ્યુ: ધી સ્ટોરી ઓફ વોરન બફેટ'' .<ref>{{Cite book | last=Kilpatrick | first=Andrew | authorlink= | coauthors= | title=Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett/2008 Cosmic Edition/2 volumes | date= | publisher=Andy Kilpatrick Publishing Empire (AKPE) | location= | isbn=978-1-57864-455-1 | pages=}}</ref> (330 પ્રકરણો, 1,874 પાના અને 1,400 તસવીરો તથા 10.2 પાઉન્ડ્સનું વજન ધરાવતું બફેટ વિષેનું સૌથી મોટું પુસ્તક.)<ref name="name game"/> * વોરન બફેટ, [[લોરન્સ કનિંગહામ]] (એડિટર), ''ધી એસે ઓફ વોરન બફેટ'' .<ref>{{Cite book | last=Buffett | first=Warren | authorlink= | editor= Lawrence Cunningham| title=The Essays of Warren Buffett | url=https://archive.org/details/essaysofwarrenbu00buff_0 | date=April 11, 2001 | publisher=The Cunningham Group | location= | isbn=978-0966446111 | pages=256}}</ref> (શિર્ષક પ્રમાણે ચેરમેનના પત્રોની ફરી ગોઠવણી.) * જેનેટ એમ. તાવાકોલી, ''ડીયર મિસ્ટર બફેટ: વોટ એન ઇન્વેસ્ટર લર્ન્સ 1,269 માઇલ્સ ફ્રોમ વોલ સ્ટ્રિટ'' <ref>{{Cite book | last=Tavakoli | first=Janet | authorlink=http://www.tavakolistructuredfinance.com/biography.html | title=Dear Mr. Buffett: What An Investor Learns 1,269 Miles From Wall Street | url=https://archive.org/details/dearmrbuffettwha0000tava_y9z1 | date=January 9, 2009| publisher=Wiley | location= | isbn=978-0470406786 | pages=304}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{wikiquote}} {{commonscat}} * [http://www.berkshirehathaway.com/ બર્કશાયર હેથવેની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20100204010629/http://warren-buffett-portfolio.com/ બર્કશાયર હેથવે પોર્ટફોલિયોમાં હાલનું હોલ્ડીંગ] * [http://spreadsheets.google.com/pub?key=pq95Pd39mNBhgFVrCIYnEXA બર્કશાયર હેથવે પોર્ટફોલિયોમાં હાલનું હોલ્ડીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022073908/https://spreadsheets.google.com/pub?key=pq95Pd39mNBhgFVrCIYnEXA |date=2012-10-22 }} (ગૂગલ ફાઇનાન્સની કિંમતો સાથે) * [http://www.buffettbuys.com/ બર્કશાયર હેથવે પોર્ટફોલિયોમાં હાલનું હોલ્ડીંગ, ક્રિયાશીલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308064929/http://buffettbuys.com/ |date=2018-03-08 }} {{start box}} {{s-hon}} {{succession box| before=[[Ingvar Kamprad]]| title=[[List of billionaires|World's Richest Person]]| years=?—1995| after=[[Bill Gates]]| }} {{succession box| before=[[Bill Gates]]| title=[[List of billionaires|World's Richest Person]]| years=2008–2009| after=[[Bill Gates]]| }} {{end box}} {{WPO-PNS}} {{Berkshire Hathaway}} {{Persondata |NAME=Buffett, Warren Edward |ALTERNATIVE NAMES=Sage of Omaha; Oracle of Omaha |SHORT DESCRIPTION=Businessman; Billionaire |DATE OF BIRTH=August 30, 1930 |PLACE OF BIRTH=Omaha, Nebraska |DATE OF DEATH= |PLACE OF DEATH= }} {{DEFAULTSORT:Buffett, Warren}} [[શ્રેણી:અમેરિકાના અજ્ઞેયવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન બિલિયોનેર્સ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ્ઝ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના ધિરાણકર્તાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના રોકાણકારો]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના નાણાં સંચાલકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના દાનવીરો]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ઉદ્યોગપતિ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૦માં જન્મ]] otvqrh8cr9mtvqvyh51b8ycby03p0oi 0 25122 906404 904336 2026-10-18T00:54:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906404 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ઉપયોગી પદાર્થોનો બગાડ અટકાવવા, નવા કાચા માલસામાનનો વપરાશ ઘટાડવા, [[ઊર્જા]]નો ઉપયોગ ઘટાડવા, પરંપરાગત કચરાના નિકાલ માટેની જરૂરિયાત ઘટાડીને (વિવિધ પદાર્થો સળગાવવાને કારણે થતું) હવાનું પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને જમીન પૂરાણને કારણે જલ પ્રદૂષણ ઘટાડવા તેમજ શુદ્ધ ઉત્પાદનની તુલનાએ [[ગ્રીનહાઉસ]] ગેસનું ઉત્સર્જન ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે વપરાયેલા પદાર્થોને નવા ઉત્પાદનોમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયાને '''રિસાયક્લિંગ''' કહે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 PM Advisor hails recycling as climate change action | title=Lets recycle | access-date=2006-11-08 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112202343/http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 | url-status=dead }}</ref><ref name="gar"></ref> રિસાયક્લિંગ એ કચરો ઘટાડવા માટેની આધુનિક પદ્ધતિનું મુખ્ય ઘટક છે અને કચરો અધિશ્રેણી "ઘટાડો, પુનઃઉપયોગ કરો/0}, રિસાયકલ"નો ત્રીજો ઘટક છે. પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીમાં ઘણા પ્રકારના કાચ, [[કાગળ]], [[ધાતુ]], [[પ્લાસ્ટિક]], [[કાપડ]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. અસરમાં સમાન હોવા છતાં, જૈવિક રીતે વિઘટન પામતો કચરો – જેમ કે [[ખોરાક]] અથવા બગીચાનો કચરોના કમ્પોસ્ટિંગ અથવા પુનઃઉપયોગને રિસાયક્લિંગ નથી ગણવામાં આવતું.<ref name="gar">{{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons & Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}</ref> રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામગ્રીને એકત્રીકરણ કેન્દ્દમાં લાવવામાં આવે છે અથવા કર્બસાઇડમાંથી એકત્રકરવામાં આવે છે, બાદમાં તેની છટણી, સફાઇ અને ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લેવાનારા નવા પદાર્થ માટે ફેરપ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આમ જોવા જઇએ તો, કોઇ એક પદાર્થનું રિસાયક્લિંગ તે જ પદાર્થ માટે નવો પુરવઠો પુરો પાડે છે. દાખલા તરીકે ઓફિસમાં વપરાયેલા કાગળ ઉત્પાદન માટે વધુ પુરવઠો આપશે અને તેવી જ રીતે વપરાયેલા ફોમ્ડ પોલિસ્ટાયરિન વધુ પોલિસ્ટાયરિન આપશે. જો કે ઘણીવાર (કાચા માલસામાન અથવા અન્ય સંસાધનમાંથી તે જ પ્રોડક્ટના ઉત્પાદનની તુલનાએ) રિસાયક્લિંગ કરવું ઘણું મુશ્કેલ અથવા મોંઘું હોય છે. માટે ઘણી પ્રોડક્ટ અથવા સામગ્રીના રિસાયક્લિંગમાં અલગ મટિરીયલના ઉત્પાદનમાં તેનો '''પુનઃઉપયોગ''' સંકળાય છે (દા.ત. પેપરબોર્ડ). રિસાયક્લિંગનું અન્ય સ્વરૂપ જટીલ પ્રોડક્ટ્સમાંથી નિશ્ચિત પદાર્થોનો બચાવ કરવાનું છે. આવા પદાર્થોના આંતરિક મૂલ્ય (દા.ત. કાર બેટરીમાંથી [[કલાઇ]] અથવા [[કમ્પ્યુટર]] કમ્પોનન્ટ્સમાંથી [[સોનું]] કાઢવું)અથવા તેમના ઝેરી સ્વભાવને (દા.ત. વિવિધ સામગ્રીમાંથી [[પારો]] દૂર કરવો અને તેનો પુનઃઉપયોગ કરવો) કારણે તેમનો બચાવ કરવામાં આવે છે. સમીક્ષકો રિસાયક્લિંગના ખચર્ની સામે તેના ચોખ્ખા આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભ અંગે મતભેદ ધરાવે છે અને સૂચવે છે કે રિસાયક્લિંગની હિમાયત ઘણીવાર બાબતે વધુ ગંભીર બનાવે છે અને પુષ્ટી પૂર્વાગ્રહથી પીડાય છે. ખાસ કરીને વિવેચકોએ દલીલ કરી છે કે કચરાના એકત્રીકરણ અને પરિવહન પર કરવામાં આવતો ખર્ચ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં બચેલા ખર્ચ અને ઊર્જા કરતા ઘણી વધુ છે. વધુમાં રિસાયક્લિંગને કારણે લોગિંગ, માઇનિંગ અને નવા ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા અન્ય ઉદ્યોગોમાં ઉભી થનારી બેકારી રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગને કારણે ઉભી થયેલી રોજગારી કરતા વધુ છે. વધુમાં પેપર પલ્પ જેવી સામગ્રીને માત્ર અમુક વખત જ રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની હિમાયત આ તમામ દાવાઓને પડકારે છે અને દલીલોની માન્યતા બંને પક્ષોના વિવાદને વધુ ઘેરો બનાવે છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક રિસાયક્લિંગ === રિસાયક્લિંગ માનવ ઇતિહાસમાં ખૂબ જ લાંબા સમયથી ઊપયોગમાં લેવામાં આવતી પદ્ધતિ છે, જેના પૂરાવા ઇ.સ. પૂર્વે 400માં [[પ્લેટો]]ના સમયથી મળે છે. રાખ, તૂટેલા સાધનો અને માટીના વાસણો જેવા પ્રાચીન ઘરગથ્થુ કચરા અંગેનું પુરાતત્વીય સંશોધન દર્શાવે છે કે આ સમય દરમિયાનના જયારે સ્ત્રોત ખૂબ જ મર્યાદિત હોવાને કારણે નવી સામગ્રીની ગેરહાજરીમાં નકામી વસ્તુઓનો પુનઃઊપયોગ વધારે પ્રમાણમાં કરવામાં આવતો હતો.<ref name="guide">{{Cite book | last = Black Dog Publishing | publisher = Black Dog Publishing | year = 2006 | location = London, UK | isbn = 1904772366 | title = Recycle : a source book| url = https://archive.org/details/recycleessential0000unse }}</ref> ઔદ્યોગિક યુગ પૂર્વેના સમયમાં યુરોપમાં જસત અને અન્ય ધાતુઓના ભંગારને એકઠો કરીને તેને પુનઃ ઊપયોગમાં લેવા માટે તેને ગાળવામાં આવતો હોવાના પૂરાવાઓ મળે છે.<ref name="economisttruth"></ref> બ્રિટનમાં પણ લાકડા અને કોલાસાનો ભૂકો અને રાખ ડસ્ટમેન દ્વારા એકઠા કરીને તેને [[ઈંટ]] બનાવવામાં મુખ્ય ઘટક તરીકે ડાઉનસાયકલ કરવામાં આવતા હતા. કાચા માલ તરીકે નવી સામગ્રીને બદલે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતી સામગ્રીને કારણે થતા આર્થિક લાભ તેમજ ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં વસતિ ગીચતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કચરાના નિકાલની જાહેર વ્યવસ્થાના અભાવ વસ્તુના પુનઃઊપયોગ માટેના મહત્ત્વના પરિબળો ગણી શકાય.<ref name="guide"></ref> ઈ.સ. 1813 માં બેન્જામિન લોએ યોર્કશાયરના બેટલી શહેરમાં કાપડના નકામા ટુકડાઓમાંથી ‘શોડી’ અને ‘મન્ગો’ પ્રકારનું ઊન બનાવવાની પ્રક્રિયા વિકસાવી. આ મટીરીયલ નવા ઉન સાથે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતા કાપડને ઊપયોગમં લઇને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. વેસ્ટ યોર્કશાયરનો શોડી ઉદ્યોગ બેટલી અને ડ્યુઝબરી જેવા નગરોમાં 19મી સદીથી [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યો હતો.[[File:salvage.jpg|thumb|યુએસ એલ્યુમિનિયમ સાલ્વેજ ઝુંબેશ, 1942ની જાહેરાતનો ફોટો]] === યુદ્ધ સમયનું રિસાયક્લિંગ === [[વિશ્વયુદ્ધ]] ઊપરાંત વિશ્વમાં પરિવર્તન લાવનારી આ પ્રકારની અન્ય ઘટનાઓને કારણે ઉભી થયેલી સ્ત્રોતની અછતને કારણે રીસાયકિલંગને ખૂબ જ ઉત્તેજન મળ્યું હતું.<ref>''આઉટ ઓફ ધ ગાર્બેજ-પેઇલ ઇનટુ ફાયર: ફ્યુઅલ બ્રિક્સ નાવ એડેડ ટુ ધ લિસ્ટ ઓફ થિંગ્સ સાલ્વેજ્ડ બાય સાયન્સ ફોર ધ નેશન્સ વેસ્ટ'', પોપ્યુલર સાયન્સ મન્થલી, ફેબ્રુઆરી 1919, પાનું 50-51, ગૂગલ બૂક્સ દ્વારા સ્કેન થયેલું: http://books.google.com/books?id=7igDAAAAMBAJ&amp;pg=PA50</ref> દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, યુદ્ધમાં જોડાયેલા દરેક દેશમાં દેશદાઝને ધ્યાનમાં રાખીને ધાતુઓની વસ્તુઓને દાનમાં આપવા તથા કાપડને સાચવી રાખવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી હતી. યુદ્ધ સમયે ચાલુ કરવામાં આવેલી સ્ત્રોતની સાચવણીની પ્રવૃત્તિ યુદ્ધ પછી પણ કુદરતી સ્ત્રોતની વિપુલતા નહીં ધરાવતા [[જાપાન]] જેવા કેટલાક દેશોમાં ચાલુ રાખવામાં આવી. === વિશ્વયુદ્ધ બાદનું રિસાયક્લિંગ === ઊર્જાની વધતી જતી કિંમતને કારણે 1970ના દાયકામાં રિસાયક્લિંગમાં મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરવામાં આવ્યું. નવા ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં માત્ર 5% ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે, જયારે કાચ, કાગળ અને અન્ય ધાતુઓમાં આ પ્રમાણ આટલું ઓછું ન હોવા છતાં જયારે કાચી સામગ્રી તરીકે જે તે વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે ખૂબ જ ઓછી ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="economistrecycle"></ref> સમગ્ર અમેરિકામાં ન્યુજર્સીના વડૂબરી શહેરે સૌ પ્રથમ વખત રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવ્યું.<ref>[http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ ગો ગ્રીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123134746/http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 |date=2009-01-23 }}: જુલાઈ 18, 2007 અખબારી નિવેદન - NJBiz.com. સુધારો જુલાઈ 22, 2007</ref> 1970ના દાયકાના પ્રારંભના વર્ષોમાં રોઝ રોવાની આગેવાની હેઠળ<ref>કરન્ટલી ધ પ્રેસિડન્ટ ઓફ ધ પ્રમોશનલ પ્રોડકટ્સ બુટિક [http://www.rowanassoc.com/ રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215163828/http://www.rowanassoc.com/ |date=2010-12-15 }}.</ref> કચરા અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને એકસાથે એકઠી કરી શકાય તે માટે કચરાના વ્યવસ્થાપન અંગેના વાહનની પાછળ રિસાયક્લિંગ ટ્રેલર જોડવાનો વિચાર અમલમાં આવ્યો. અન્ય નગરો અને શહેરોએ પણ આ વ્યવસ્થાને અનુસરવાનું શ કર્યું અને આજે અમેરિકાના ઘણાં શહેરોમાં રિસાયક્લિંગ જરૂરિયાત બની ગયું છે. 1987માં મોર્બો 4000 નામની નૌકામાં કચરો [[ન્યૂ યોર્ક]]થી ઉત્તર કેલિફોર્નિયા લઇ જવામાં આવ્યો, જેને ત્યાં સ્વીકારવામાં ન આવ્યો. ત્યાંથી આ કચરો [[બેલિઝ]] લઇ જવામાં આવ્યો, જે ત્યાં પણ સ્વીકારાયો નહી. અંતે આ કચરો ન્યૂ યોર્ક પાછો લાવવામાં આવ્યો, જયાં તેને સળગાવીને નિકાલ કરવામાં આવ્યો. આ ઘટનાને કારણે મિડિયામાં કચરાના નિકાલ અને રિસાયક્લિંગ અંગે ખૂબ જ ઊગ્ર ચર્ચાઓ કરવામાં આવી. આ ઘટનાનો ઊલ્લેખ ઘણી વખત 1990ના દાયકાના રિસાયક્લિંગના "હિસ્ટેરીયા"ને પેદા કરવાના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> == કાયદો == === પુરવઠો === [[File:Recycling can.JPG|thumb|કેલિફોર્નિયા સ્થિત હાફ મૂન બેની એક રિસાયકલ બિન]] રિસાયક્લિંગનો કાર્યક્રમ ચાલુ રહી શકે તે માટે રિસાયકલ કરી શકાય તેવા પદાર્થોનો ખૂબ જ મોટો અને લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવો સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે. આ પ્રકારના પુરવઠાના સર્જન માટે ત્રણ કાનૂની વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રિસાયક્લિંગનું ફરજિયાત એકત્રીકરણ, કન્ટેઈનરને જમા કરાવવાનો કાયદો અને પ્રતિબંધને નકાર. ફરજિયાત એકત્રીકરણ શહેરોના રિસાયક્લિંગનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે નક્કી કરેલી તારીખ સુધીમાં શહેરના કચરાનો નક્કી કરેલો ભાગ રિસાયક્લિંગમાં લઈ આવવો. આ લક્ષ્યાંકને પાર પાડવાની જવાબદારી શહેરની રહેલી છે.<ref name="gar"></ref> કન્ટેઈનર ડિપોઝીટ કાયદામાં કાચ, પ્લાસ્ટિક અથવા તો ધાતુના કન્ટેઈનર (ડબ્બા) પાછા આપવાની સામે થોડા પ્રમાણમાં નાણાં પાછા આપવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારના કન્ટેઈનરમાં કોઇ વસ્તુ ખરીદવામાં આવે ત્યારે તેની કિંમતમાં સરચાર્જ ઊમેરવામાં આવે છે. જયારે ગ્રાહક આ કન્ટેઈનર કલેકશનના સ્થળે કન્ટેઈનર જમા કરાવે ત્યારે તે આ સરચાર્જની રકમ પાછી માંગી શકે છે. આ કાર્યક્રમ ઘણો સફળ રહ્યો છે અને કેટલીક વખત તો લગભગ 80% ટકા કન્ટેઈનર રિસાઈક્લિંગ માટે પરત આવે છે. આટલા સારા પરિણામ આવવા છતાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં ઊદ્યોગો અને ગ્રાહકો તરફથી આ પ્રકારના કાર્યક્રમ અંગે સ્થાનિક સરકાર સામે વિરોધ પ્રર્દિશત કરવામાં આવે છે.<ref name="gar"></ref> રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ વધારવાની ત્રીજી પદ્ધતિ છે તેલ, જૂની બેટરી, ટાયર તથા બગીચાના કચરા સહિતની વસ્તુઓના કચરા તરીકેને નિકાલ પર પ્રતિબંધ ફરમાવવો. આ વ્યવસ્થાનો એક ઊદ્દેશ પ્રતિબંધિત વસ્તુઓના નિકાલ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉભી કરવી. આ પ્રકારના રિસાયક્લિંગ માટેની પૂરતી [[સેવા]] ઉપલબ્ધ બની રહે તે જરી છે, અન્યથા આ પ્રકારનો પ્રતિબંધ ગેરકાયદે કચરો ઠાલવવાની પ્રવૃતિમાં વધારો કરાવશે.<ref name="gar"></ref> === સરકારી આદેશ મુજબની માગ === રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓની માગ વધે તેમજ જળવાઇ રહે તે માટે કાયદાનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના કાયદાની ચાર પદ્ધતિઓ અમલમાં છેઃ પુનઃ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગનો આદેશ, ઉપયોગના દર, ખરીદી, પુનઃઉપયોગ કરાયેલી વસ્તુઓનું લેબલિંગ.<ref name="gar"></ref> પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગ અંગેના આદેશ અને ઉપયોગ દરને કારણે ઉત્પાદકને તેની કામગીરીમાં વસ્તુઓના પુનઃઉપયોગની ફરજ પાડવા દ્વારા માંગમાં સીધો જ વધારો થાય છે. વસ્તુઓના ઉપયોગના આદેશમાં એવી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે કે કેટલીક નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નિશ્ચિત પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે. વપરાશ દર વધારે સાનુકૂળ વિકલ્પ છેઃ આ વિકલ્પમાં ઉદ્યોગને પોતાનો લક્ષ્યાંક ગમે ત્યારે પૂરો કરવાની અથવા તો વેચાઇ શકે તેવી ક્રેડિટ સામે રિસાયક્લિંગ બદલવાની સુવિધા મળે છે. આ બંને પદ્ધતિઓનો વિરોધ કરનારાઓ રીપોર્ટીંગની જરૂરીયાતમાં થતા અનેકગણા વધારા તરફ ધ્યાન દોરતાં એવો દાવો કરે છે કે આ પ્રકારના નિયમો ઉદ્યોગો માટેની જરી સાનુકૂળતા છીનવી લે છે.<ref name="gar"></ref><ref name="DeLong">{{cite web | url=http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html | title=Regulatory Policy Center - PROPERTY MATTERS - James V. DeLong | access-date=2008-02-28 | archive-date=2008-04-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html | url-status=dead }}</ref> સરકારોએ રિસાયક્લિંગની માગં વધારવા માટે "ખરીદ નીતિ"ઓ દ્વારા પોતાની [[ખરીદ શકિત]]નો ઉપયોગ કર્યો છે. આ નીતિઓમાં સરકાર રિસાયકલ કરેલી વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે કેટલી નિશ્ચિત રકમ "બાજુમાં રાખે" છે અથવા તો જયારે રિસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓની ખરીદી કરવાની હોય ત્યારે "કિંમત અગ્રતા" કાર્યક્રમ મારફતે મોટું ભંડોળ પુરું પાડે છે. વધારાના નિયમનો કેટલાક નિશ્ચિત કિસ્સાઓને લક્ષ્યાંક બનાવે છેઃ દા.ત. [[અમેરિકા]]માં એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સીએ જયાં પણ શકય હોય ત્યાં રિસાયકલ કરેલા અથવા તો રિ-રિફાઈન્ડ કરેલા ઓઈલ, પેપર, ટાયર અને બિલ્ડિંગ અવાહકોનો ઉપયોગ કરવાનો આદેશ આપેલો છે.<ref name="gar"></ref> રીસાયકલ પ્રોડકટની માગ વધારવા માટેનું સરકારી નિયમન રીસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓના લેબલિંગ અંગેનું છે. જયારે ઉત્પાદકો માટે તેમના ઉત્પાદનોમાં (પેકેજિંગ સહિત) કેટલા પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તેનું લેબલ લગાવવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવે તો ગ્રાહક જાણી વિચારીને યોગ્ય પસંદગી કરી શકે છે. પૂરતા પ્રમાણમાં ખરીદ શકિત ધરાવતો ગ્રાહક પર્યાવરણની અંગે વધારે સભાન બનીને વિકલ્પની પસંદગી કરીને ઉત્પાદકને વધારે પ્રમાણમાં રીસાયકલ્ડ વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે પ્રોત્સાહિત કરીને આડકતરી રીતે માંગમાં વધારો કરે છે. જો લેબલમાં વસ્તુઓને કયાં અને કઇ રીતે રીસાયકલ કરવામાં આવે છે તે અંગેની માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે તો આ પ્રકારનું સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ રિસાયક્લિંગ લેબલગ રીયાકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓના પુરવઠા પર હકારાત્મક અસર પાડી શકે છે.<ref name="gar"></ref> == પ્રક્રિયા == === એકત્રીકરણ === [[File:DeutscheBahnRecycling20050814 CopyrightKaihsuTai Rotated.jpg|thumb|જર્મન રેલવે સ્ટેશન પરની એક રિસાયકલ બિન]] સામાન્ય કચરામાંથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ માટે અનેકવિધ પદ્ધતિઓનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. આ પદ્ધતિઓ સામાન્ય લોકોની સગવડ અને સરકારની અનુકૂળતા અને ખર્ચના દાયરામાં રહીને કરવામાં આવે છે. સંગ્રહની મુખ્ય ત્રણ કક્ષા છેઃ "ડ્રોપ-ઓફ સેન્ટર", "બાય-બેક સેન્ટર" અને "કર્બસાઈડ કલેકશન". ડ્રોપ-ઓફ સન્ટર્સમાં કચરો પેદા કરનારે આ વસ્તુઓને સ્થાપિત કે હરતાં ફરતાં મધ્યસ્થ સ્થાન અથવા તો પ્રોસેસગ પ્લાન્ટ સુધી લઇ જવી પડે છે. આ પદ્ધતિ સૌથી સરળ છે પરંતુ તેમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી વસ્તુઓનું એકત્રીકરણ ઓછું હોવા ઉપરાંત અનિશ્ચિત પણ હોય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સ ડ્રોપ ઓફ સેન્ટર્સથી એ રીતે અલગ પડે છે કે તેમાં સાફ કરવામાં આવેલી રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓની ખરીદી કરવામાં આવે છે અને આ રીતે ઉપયોગ અને સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો પૂરો પાડવા માટે સ્પષ્ટ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. પ્રોસેસ બાદની સામગ્રીને વેચીને તેમાંથી નફો પણ મેળવી શકાય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સને આર્થિક દ્રષ્ટિએ યોગ્ય બનાવવા માટે સરકારી સબસીડી જરી બને છે કારણકે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશન સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન મુજબ એક ટન સામગ્રીના પ્રોસેસિંગ માટે 50 અમેરિકન ડોલરનો ખર્ચ થાય છે, જયારે તેના પુનઃ વેચાણથી માત્ર 30 અમેરિકન ડોલર મેળવી શકાય છે.<ref name="gar"></ref> ==== કર્બસાઈડ કલેક્શન (એકત્રીકરણ) ==== કર્બસાઈડ કલેકશનમાં ઘણી વિભિન્ન પદ્ધતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે, જે રીસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓને અલગ કરવાની અને તેની સફાઇની બાબતમાં અન્ય પદ્ધતિથી અલગ પડે છે. મુખ્ય કક્ષામાં મિશ્રિત કચરા, રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓના સંમીશ્રણ અને સ્થળ પર અલગ કરવાનો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="gar"></ref> કચરો ઉપાડવાનું કાર્ય કચરો એકત્રિત કરનાર વાહન દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[File:ACT recycling truck.jpg|thumb|ઓસ્ટ્રેલિયાના કેનબેરામાં એક રિસાયક્લિંગ ટ્રક રિસાયકલ બિનમાંથી સામગ્રી એકત્ર કરી રહી છે.]] સ્પેકટ્રમના એક છેડે મિશ્રિત કચરો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, જેમાં બાકીના કચરા સાથે મિકસ થયેલી હોય તેવી તમામ પ્રકારની રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે અને મધ્યસ્થ છટણી કેન્દ્ર પર તેમાંથી ઈચ્છીત વસ્તુઓ છૂટી પાડીને તેને સાફ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા મોટા પ્રમાણમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના સંગ્રહમાં પરીણમે છે, ખાસ કરીને કાગળ જે પુનઃઉપયોગમાં લેવા માટે ખૂબ જ ગંદા હોય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયાના કેટલાક ફાયદા પણ છેઃ શહેરના વહીવટી તંત્રને અલગથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ વ્યવસ્થા માટે નાણાં ખર્ચવા પડતા નથી અને લોકોમાં આ અંગે શિક્ષણની પણ જરીયાત ઉભી થતી નથી. વસ્તુઓની છટણી મધ્યસ્થ કેન્દ્રમાં થતી હોવાને કારણે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં કરવો જરી ફેરફાર સરળતાથી થઇ શકે છે.<ref name="gar"></ref> મિશ્રિત અથવા તો સિંગલ-સ્ટ્રીમ સિસ્ટમમાં, પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ એકસાથે જ હોય છે પરંતુ તેને બાકીના કચરાથી અલગ રાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં એકત્રીકરણ બાદની સફાઇની જરૂરીયાતમાં ઘટાડો થાય છે પરંતુ તેના માટે કઇ વસ્તુઓને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેમ છે તે અંગે લોકજાગૃતિ હોવી ખૂબ જરૂરી છે.<ref name="gar"></ref><ref name="economisttruth"></ref> અન્ય એક વૈકલ્પિક પદ્ધતિ છે સ્ત્રોત પર જ છટણી, જેમાં એકત્રીકરણ પહેલાં જ દરેક વસ્તુની સફાઇ કરીને છટણી કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં એકત્રીકરણ બાદની છટણીની સૌથી ઓછી જરૂર ઉભી થાય છે. અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ શુદ્ધતમ સ્વપમાં પેદા થાય છે, પરંતુ દરેક સામગ્રી અલગ-અલગ રીતે એકત્ર કરવામાં આવતી હોવાને કારણે એકત્રીકરણની કામગીરીનો ખર્ચ વધી જાય છે. આ પદ્ધતિમાં લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટેનો બહોળો પ્રચાર-પ્રસાર કાર્યક્રમ જરૂરી બને છે, જે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના પ્રદૂષણને રોકવા માટે સફળ થવો અનિવાર્ય છે.<ref name="gar"></ref> મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિમાં છટણી માટેના ઊંચા ખર્ચનો સમાવેશ થતો હોવાથી સ્ત્રોત પરની છટણીની પદ્ધતિને વધારે પસંદગી આપવામાં આવે છે. જોકે, છટણીની ટેકનોલોજીમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે ખર્ચમાં ઘણો ઘટાડો થયો છે - સ્ત્રોત પર છટણી કરવાની પદ્ધતિ અપનાવેલા ઘણાં વિસ્તારોએ હવે મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિ અપનાવી છે.<ref name="economisttruth"></ref> === છટણી === [[File:Glass and plastic recycling 065 ubt.JPG|thumb|250px|રિસાયક્લેબલ સામગ્રીની પ્રારંભિક છટણીઃ કાચ અને પ્લાસ્ટિક બોટલ (પોલેન્ડ)]] પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને મિશ્રિત અવસ્થામાં એકત્ર કરીને મધ્યસ્થ એકત્રીકરણ સુવિધા કેન્દ્ર પર લઇ ગયા બાદ વિવિધ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયા ઘણાં તબક્કામાં કરવામાં આવે છે, જેમાંથી કેટલાક તબક્કામાં ઓટોમેટીક પ્રક્રિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે જે એક ટ્રક જેટલા સામાનની છટણી માત્ર એકાદ કલાક જેટલા સમયમાં કરી શકે છે.<ref name="economisttruth"></ref> કેટલાક પ્લાન્ટમાં સામગ્રીની છટણી ઓટોમેટીક રીતે કરી શકાય છે, જેને સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયકલિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના પ્લાન્ટ અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય તેવા વિસ્તારોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં લગભગ ૩૦ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>સાયન્સડેઈલી. (2007). [http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm રિસાયક્લિંગ વગર છટણીઃ એન્જિનયરોએ એવા રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટનું નિર્માણ કર્યું જેમાં છટણીની જરૂર રહેતી નથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080831095259/http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm |date=2008-08-31 }}.</ref> સૌ પ્રથમ પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીને મિશ્રિત અવસ્થામાં વાહનમાંથી ઉતારીને એક જ સ્તરમાં પથરાયેલા કન્વેયર બેલ્ટ પર મૂકવામાં આવે છે. આ તબક્કામાં કોરૂગેટેડ ફાયબરબોર્ડના મોટા ટુકડાઓ અને પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને હાથે વિણીને દૂર કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેના કારણે મશીન જામ થઇ શકે છે.<ref name="economisttruth"></ref> ત્યારબાદ, ઓટોમેટિક મશીનરી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને તેના વજન પ્રમાણે હળવા વજનના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને વધારે વજન ધરાવતા કાચ અને ધાતુઓથી અલગ પાડે છે. કાર્ડબોર્ડને પેપરથી અલગ કરવામાં આવે છે અને સૌથી સામાન્ય ગણવામાં આવતા પ્લાસ્ટિક પીઇટી (#1) અને એચડીપીઇ (#2)ને એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની છટણી મોટાભાગે હાથથી કરવામાં આવે છે, પરંતુ કેટલાક છટણી કેન્દ્રોમાં તેને ઓટોમેટિક પણ બનાવવામાં આવી છેઃ સ્પેકટ્રોસ્કોપિક સ્કેનરનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને તેની વેવલેન્થના આધારે અલગ કરવા માટે કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ દરેક પ્રકારની સામગ્રીને યોગ્ય એકત્રીકરણ ચેનલ તરફ મોકલવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> [[લોખંડ]], [[સ્ટીલ]] અને ટીન-પ્લેટેડ સ્ટીલના ડબાઓ "(ટિન કેન)" જેવી લોહ ધાતુઓને અલગ કરવા માટે પ્રબળ ચુંબકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બિનલોહયુકત ધાતુઓને અલગ કરવા માટે મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં ફરતું [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] એલ્યુમિનિયમના ડબામાં ઈલેકટ્રીક કરન્ટ પેદા કરે છે, જે ડબામાં મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટ પેદા કરે છે. આ મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો વિશાળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા પ્રતિકાર થાય છે અને એલ્યુમિનિયમના ડબા અન્ય સામગ્રીથી અલગ થઇ જાય છે.<ref name="economisttruth"></ref> અંતે, કાચને તેના વિવિધ કલર જેમ કે બદામી, લીલા વગેરેને આધારે હાથથી જ અલગ કરવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> == ખર્ચ-લાભ પૃથક્કરણ == {| class="wikitable" border="1" style="float:right;font-size:85%;margin-left:15px" |- style="background:#efefef" | + રિસાયક્લિંગની પર્યાવરણીય અસરો<ref>આ આંકડા {{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons & Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}માંથી લેવામાં આવ્યા છે, "''ગાર્બેજ સોલ્યુશન્સ: એ પબ્લિક ઓફિસિયલ ગાઇડ ટુ રિસાયક્લિંગ એન્ડ અલ્ટરનેટિવ સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ ટેકનોલોજીસ,'' દર્શાવે છે. ''એનર્જી સેવિંગ્સ ફ્રોમ રિસાયક્લિંગ,'' જાન્યુઆરી/ફેબ્રુઆરી&nbsp;1989માં દર્શાવ્યા મુજબ; અને વર્લ્ડવોચ 76 ''માઇનિંગ અર્બન વેસ્ટઃ પોટેન્શિયલ ફોર રિસાયક્લિંગ,'' એપ્રિલ 1987."</ref> |- !દ્રવ્ય !ઊર્જા બચત !વાયુ પ્રદૂષણ બચત |- | એલ્યુમિનિયમ | 95%<ref name="gar"></ref><ref name="economistrecycle"></ref> | 95%<ref name="gar"></ref><ref name="WasteOnline"></ref> |- | કાર્ડબોર્ડ (પૂંઠા) | 24 | — |- | કાચ | 5-30% | 20% |- | કાગળ | 40%<ref name="economistrecycle"></ref> | 73% |- | પ્લાસ્ટિક | 70%<ref name="economistrecycle"></ref> | — |- | સ્ટીલ (પોલાદ) | 60%<ref name="economisttruth"></ref> | — |} રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ છે. લેન્ડફીલ ખર્ચમાં ઘટાડો થતો હોવાને કારણે મહાનગરપાલિકાઓને રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામના અમલમાં ઘણીવાર નાણાકીય ફાયદો દેખાય છે.<ref>લાવી ડી. (2007). [http://www.springerlink.com/content/r461lju585760316/ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે?]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''એનવાયર્નમેન્ટલ મેનેજમેન્ટ'' .</ref> [[ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ ડેન્માર્કે]] હાથ ધરેલા અભ્યારમાં એવું જાણવા મળ્યું કે 83 ટકા કિસ્સાઓમાં ઘરગથ્થુ કચરાના નિકાલમાં રિસાયક્લિંગ સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે.<ref name="economisttruth">{{cite news | title = The truth about recycling | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9249262 | publisher = ''The Economist''}}</ref><ref name="economistrecycle">{{cite news | title = The price of virtue | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9302727 | publisher = ''The Economist''}}</ref> જો કે, ઈ.સ. 2004માં ડેનિશ એન્વાયરમેન્ટલ એસેસમેન્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટે એવું તારણ કાઢ્યું હતું કે, એલ્યુમિનિયમ સહીતના પીણાંના કન્ટેઈનરના નિકાલ માટે દહન (વૈજ્ઞાનિક ઢબે કચરો બાળવો) સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ હતી.<ref name="Vigso2004">{{cite journal | last = Vigso | first = Dorte | year = 2004 | title = Deposits on single use containers - a social cost-benefit analysis of the Danish deposit system for single use drink containers | journal = Waste Management & Research | volume = 22 | issue = 6 | pages = 477 | doi = 10.1177/0734242X04049252 | url = http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | pmid = 15666450 | access-date = 2010-07-15 | archive-date = 2009-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090131115635/http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | url-status = dead }}</ref> નાણાકીય કાર્યક્ષમતા આર્થિક કાર્યક્ષમતાથી અલગ છે. રિસાયક્લિંગના આર્થિક પૃથક્કરણમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા એકસટર્નાલીટીઝ (બાહ્યતત્વો) તરીકે ઓળખાવવામાં આવતા વ્યકિતને વ્યકિતગત વ્યવહાર બહાર થતા હોય તેવા કિંમત ના આંકી શકાય તેવા ખર્ચ અને ફાયદાનો સમાવેશ થાય છે. દા.ત. હવાના પ્રદૂષણમાં ઘટાડો અને ગ્રીનહાઉસ ગેસનો નિકાલ, લેન્ડફીલ સાઈટમાં જોખમી કચરામાં ઘટાડો, [[ઉર્જા]]ના વપરાશમાં ઘટાડો અને કચરા અને સંસાધનના વપરાશમાં ઘટાડો, જે પર્યાવરણને નુકસાન કરતી [[ખનન]] અને જંગલ કાપવાની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો કરે છે. આશરે 4,000 જેટલા ખનિજોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 100 ખનિજોને સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે, જયારે બીજા સકડો ખનિજો અન્યની સરખામણીએ સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે અને બાકીના ખનિજોને અલભ્ય માનવામાં આવ્યા છે.<ref>"[http://faculty.uml.edu/Nelson_Eby/89.215/Assignments/Mineral%20Identification.pdf મિનરલ્સ એન્ડ ફોરેન્સિક સાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070226215255/http://faculty.uml.edu/Nelson_Eby/89.215/Assignments/Mineral%20Identification.pdf |date=2007-02-26 }}" (PDF). [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેસાચુશેટ્સ લોવેલ]], ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ, અર્થ, એન્ડ એટ્મોસ્ફેરિક સાયન્સ.</ref> જો રિસાયક્લિંગ કરવામાં ન આવે તો [[કલાઈ]]નો ઉપયોગ 2037 સુધી કરી શકાય તેમ છે, [[ઈન્ડિયમ]] અને [[હાફિનયમ]] બંને 2017માં ખતમ થઇ જશે અને ટર્બિયમ તો 2012 પહેલાં જ નહીં હોય.<ref>"[http://www.newscientist.com/article/mg19426051.200-earths-natural-wealth-an-audit.html?page=1 અર્થ્સ નેચરલ વેલ્થ: એન ઓડિટ]". ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ્સ. મેં 23, 2007</ref> એકસટર્નાલિટીઝને સમાવી લે તેવા ટેકસ અથવા સબસીડી જેવા મેકેનિઝમ વિના ભલે સમાજ પર તેનો ખર્ચ નાંખવામાં આવતો હોય તો પણ ઉદ્યોગો તેને નજરઅંદાજ કરશે. આ પ્રકારના બિન-નાણાકીય ફાયદાઓને આર્થિક રીતે સાંપ્રત બનાવવા માટે, હિતધારકો રિસાયકલ્ડ સામગ્રીની માગમાં વધારો થાય તે માટે કાનૂની પગલાં માટે માંગણી કરી રહ્યા છે.<ref name="gar"></ref> ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ) એ રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરતાં જણાવ્યું છે કે રિસાયક્લિંગ માટેના પ્રયાસોથી 2005માં દેશના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 49 મિલિયન [[મેટ્રિક ટન]]નો ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો હતો.<ref name="economisttruth"></ref> યુનાઈટેડ કિંગડમમાં વેસ્ટ એન્ડ રીસોર્સિસ એકશન પ્રોગ્રામે જણાવ્યું હતું કે ગ્રેટ બિ્રટેનના રિસાયક્લિંગના પ્રયત્નોને પરિણામે દર CO₂ ઉત્સર્જનમાં દર વર્ષે 10-15 મિલિયન ટનનો ઘટાડો થાય છે.<ref name="economisttruth"></ref> વધારે વસતિ ગીચતા ધરાવતા પ્રદેશોમાં મોટા પાયે ઉત્પાદનનો લાભ મળતો હોવાને કારણે આવા પ્રદેશોમાં રિસાયક્લિંગ વધારે કાર્યક્ષમ બને છે.<ref name="gar"></ref> રિસાયક્લિંગને આર્થિક રીતે યોગ્ય અને પર્યાવરણીય રીતે કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે કેટલીક જરૂરીયાતો પૂરી કરવી જ રહી. આ જરૂરીયાતોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો પૂરતો સ્ત્રોત, વેસ્ટ સ્ટ્રીમમાંથી આ સામગ્રીને અલગ કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા, નજીકમાં એવું કારખાનું જે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકે અને પુનઃઉત્પાદિત વસ્તુઓની માગની શકયતાઓનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લી બે જરૂરીયાતોને ઘણી વખત નજર અંદાજ કરવામાં આવે છે - એકત્રિત સામગ્રીના ઉપયોગ માટે ઔદ્યોગિક બજાર અને ઉત્પાદિત વસ્તુઓ માટે ગ્રાહક બજાર આ બંને સિવાય રિસાયક્લિંગ અધુરું છે અને માત્ર એકત્રીકરણ જ છે.<ref name="gar"></ref> ઘણાં અર્થશાસ્ત્રીઓ રિસાયક્લિંગ સેવા પૂરી પાડવા માટે સરકાર તરફથી પ્રમાણસરના હસ્તક્ષેપની તરફેણ કરે છે. આ પ્રકારના વિચાર ધરાવતા અર્થશાસ્ત્રીઓ કદાચ પ્રોડકટના નિકાલને એકસટર્નાલિટીઝ તરીકે જુએ છે અને તેના પરીણામે એવી દલીલ કરે છે કે આ દ્વીધા ઉકેલવામાં સરકાર જ સૌથી વધારે સક્ષમ છે. જોકે, મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગેના લેસીઝ ફેર વિચારો પ્રોડકટના નિકાલને ગ્રાહકો મૂલ્ય સમજતા હોય તેવી સર્વિસ તરીકે ઓળખાવે છે. મુકત-બજારનો સિદ્ધાંત કદાચ ગ્રાહકોની પસંદગીને વધારે અનુકૂળ આવે કારણ કે નફો મેળવવા માંગતા વ્યવસાય સરકારની સરખામણીએ ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ કે સેવા પૂરી પાડવામાં વધારે લાભ જુએ છે. વધુમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ થોડી કે એક્સ્ટર્નાલિટીઝ વગરના કોઇ પણ બજારમાં સરકારની દરમિયાનગીરીની વિરોધમાં હંમેશા સલાહ આપે છે. <ref>ગુન્ટર, મેથ્યૂ. "અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘરેલુ અને મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગે કોઇ તારણ પર પહોંચ્યાં?" (જાન્યુઆરી 2007). [http://econjwatch.org/issues/volume-4-number-1-january-2007]</ref> === પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર === [[File:Computer Recycling.JPG|thumb|ઓલિમ્પિયા, વોશિંગ્ટન, અમેરિકામાં એક પિકઅપ ઇવેન્ટ સમયે રિસાયક્લિંગ માટે એકત્ર કરાયેલા કમ્પ્યુટરો]] કેટલાક દેશોમાં પ્રક્રિયા કરવામાં ન આવી હોય તેવી પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર કરવામાં આવે છે. કેટલાક લોકોએ એવી પણ ફરિયાદ કરી છે કે અન્ય દેશોને વેચવામાં આવી હોય તેવી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો આખરે શેમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હશે તે જાણી શકાતું નથી અને તેના પર પ્રક્રિયા કરીને વસ્તુના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ કરવાને બદલે તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવામાં આવતી હોય તેવી પણ શકયતા છે. એક અહેવાલ મુજબ, અમેરિકામાં પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા કમ્પ્યુટરમાંથી 50થી 80 ટકા કમ્પ્યુટરનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.<ref>[http://www.usatoday.com/tech/news/2002/02/25/computer-waste.htm ઘણો ઝેરી કમ્પ્યુટર કચરો ત્રીજા વિશ્વમાં પહોંચે છે]</ref><ref>{{Cite web |url=http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |title=Environmental and health damage in China |access-date=2003-11-09 |archive-date=2003-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031109231707/http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |url-status=dead }}</ref> ચીનમાં ગેરકાનૂની રીતે બિનઉપયોગી ચીજોની આયાત કરીને કામદારોના આરોગ્ય કે પર્યાવરણથી થતી હાનિને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય માત્ર નાણાંકીય હિત માટે તેને પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. ચીનની સરકારે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હોવા છતાં સરકાર તેને નિર્મૂળ કરવામાં અસમર્થ રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |title=ગેરકાયદે ડમ્પિંગ અને આરોગ્ય અને પર્યાવરણને નુકસાન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217063630/http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. 2009માં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવા વસ્તુઓની કિંમતઓમાં સુધારો આવ્યો તે પહેલાં ઈ.સ. 2008માં તેમાં કડાકો બોલાયો હતો. ઈ.સ.2004-2008 દરમિયાન કાર્ડબોર્ડની સરેરાશ કિંમત 53 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન રહી હતી, જે ઘટીને 19 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન થઇ હતી, જે મે 2009માં 59 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી ઉછળી હતી. પેટ પ્લાસ્ટિકની સરેરાશ કિંમત 156 પાઉન્ડ પ્રતિથી ઘટીને 75 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી નીચે આવીને મે 2009માં 195 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી હતી.<ref>હોગ એમ. [http://www.ft.com/cms/s/0/feebdb2a-419d-11de-bdb7-00144feabdc0.html વેસ્ટ આઉટશાઇન્સ ગોલ્ડ એઝ પ્રાઇસિસ સર્જ]. ''ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ'' .{{Registration required}}</ref> કેટલાક પ્રદેશો જેટલા પ્રમાણમાં બિનઉપયોગી સામગ્રીના વપરાશથી નવું ઉત્પાદન કરે છે તેના ઉપયોગ અને નિકાસમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. આ પ્રકારની સમસ્યા મોટાભાગે કાચના કિસ્સામાં જોવા મળે છેઃ બ્રિટન અને અમેરિકા બંને લીલા રંગના કાચની વાઈનની બાટલીઓની મોટા પ્રમાણમાં આયાત કરે છે. આમાંથી મોટાભાગનો કાચ પુનઃઉત્પાદન માટે મોકલવામાં આવે છે, પરંતુ અમેરિકન મિડવેસ્ટમાં ફરી પ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી કાચની બાટલીઓનો ઉપયોગ થઇ શકે તેટલા પ્રમાણમાં વાઈનનું ઉત્પાદન થતું નથી. વધારાના જથ્થાને બાંધકામ સામગ્રી તરીકે અથવા તો પછી સામાન્ય કચરા તરીકે નિકાલ કરવામાં આવે છે.<ref name="gar"></ref><ref name="economisttruth"></ref> તેવી જ રીતે, વાયવ્ય અમેરિકાના પ્રદેશોને પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં આવેલાં છાપાંનું બજાર મેળવવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે અને તેના મુખ્ય કારણે આ પ્રદેશમાં આવેલી સંખ્યાબંધ પલ્પ મિલ્સ અને એશિયાના બજારોની નિકટતા ગણી શકાય. જોકે, અમેરિકાના બીજા પ્રદેશોમાં વપરાયેલી ન્યુઝપ્રિન્ટની માગમાં ઘણો જ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે.<ref name="gar"></ref> અમેરિકાના કેટલાક રાજયોમાં રિસાયકલબેન્ક કાર્યક્રમ હેઠળ લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં ઘટાડો કરવાના હેતુથી મ્યુનિસિપાલિટી પાસેથી નાણાં મેળવીને વસ્તુઓના પુનઃવપરાશ માટે લોકોને કૂપનથી ચૂકવણી કરવામાં આવે છે, કારણ કે લેન્ડફીલ સાઈટ માટેની જગ્યા ખરીદવી પડે છે. આ રાજયો સિંગલ સ્ટ્રીમ પ્રોસેસનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેમાં તમામ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી સ્વયંસંચાલિત રીતે થાય છે.<ref>બોની ડીસિમોન. 2006). [http://www.nytimes.com/2006/02/21/business/businessspecial2/21recycle.html?_r=2&amp;oref=slogin&amp;oref=slogin રિવોર્ડિંગ રિસાયક્લર્સ, એન્ડ ફાઇન્ડિંગ ગોલ્ડ ઇન ધ ગાર્બેજ]. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ.</ref> == વિવેચન == વસ્તુઓને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે મોટા ભાગની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરતી વખતે તેની ડિઝાઈનમાં તેના પુનઃવપરાશને ધ્યાનમાં લેવાતો નથી. સસ્ટેઈનેબલ ડિઝાઈનના ખ્યાલનો ઉદ્દેશ આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે અને આ ખ્યાલ પ્રથમ વખત આર્કિટેક્ટ વિલિયમ મેકડોનોફ અને કેમિસ્ટ માઈકલ બ્રૌગાર્ટના પુસ્તક "''[[Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things]]'' "માં કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ચૂકવ્યું હતું કે દરેક વસ્તુ (અને તેના માટે જરૂરી તમામ પેકેજિંગ )ની દરેક કોમ્પોનેન્ટ માટેની કલોઝ્ડ-લૂપ સાયકલની માપણી કરવામાં આવેલી હોવી જોઇએ - જ દર્શાવે કે [[જૈવિકવિઘટન]] કે વારંવારની પુનઃપ્રક્રિયા પછી દરેક કોમ્પોનેન્ટ પોતાની કુદરતી અવસ્થામાં પાછો ફરી શકશે કે નહીં.<ref name="economisttruth"></ref> પર્યાવરણીય અર્થશાસ્ત્રની રીતે પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ તમામ પ્રકારના ખર્ચ અને ફાયદાઓ અંગેનું સંપૂર્ણ ચિત્ર મળી રહે તે અંગે ખાતરી કરવી જ રહી. દા.ત. ખાદ્યપદાર્થના પેકેજિંગમાં વાપરવામાં આવતા કાર્ડબોર્ડ પર પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ સરળતાથી પ્રક્રિયા કરીને તેને પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે, પરંતુ તેનું વજન વધારે હોવાને કારણે વહાણ દ્વારા પરિવહનમાં તે વધારે બગાડમાં પરિણમે છે.<ref name="Tierney">{{cite news | first = John | last = Tierney | title = Recycling Is Garbage | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&sec=&spon=&pagewanted=1 | publisher = New York Times | location = New York | page = 3 | date = June 30, 1996 | access-date = 2008-02-28}}</ref> પુનઃપ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ઘણા લોકપ્રિય મુદ્દાઓની ટીકા-ટીપ્પણી નીચે મુજબ છે. ===ઊર્જાની બચત=== રિસાયક્લિંગ દ્વારા [[ઊર્જા]]ની કેટલી બચત થાય છે તે અંગે પણ વિવાદ છે. એનર્જી ઈન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (ઈઆઈએ) તેની વેબસાઈટ પર જણાવે છે કે, "નવા સામગ્રીની જગ્યાએ વપરાયેલા કાગળના ઉપયોગથી નવા કાગળનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો પેપર મિલ લગભગ 40 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત કરી શકે છે."<ref>એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/paperandglass.html#SavingEnergy રિસાયક્લિંગ પેપર અને કાચ]. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> કેટલાક વિવેચકો એવી પણ દલીલ કરે છે કે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇને નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં આ સામગ્રીને પરંપરાગત લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા કરતાં વધારે પ્રમાણમાં ઊર્જા વપરાય છે. આ દલીલ પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણની કર્બસાઈડ એકત્રીકરણ પદ્ધતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ દલીલ કરવામાં આવતી હોવાનું માની શકાય કારણ કે આ પદ્ધતિમાં સામગ્રીના એકત્રીકરણ માટે સામાન્ય કચરો લઇ જતી ટ્રક સિવાય અન્ય એક વેસ્ટ ટ્રકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જયારે રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારો વર્ગ જણાવે છે કે જયારે પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે વાપરવામાં કાગળને એકત્ર કરવામાં આવે છે ત્યારે લાકડા અથવા તો લોગિંગ ટ્રકનો ઉપયોગ તેમાંથી દૂર થાય છે. કચરાના નિકાલમાં કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે કે ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે નિશ્ચિત આંક જાણવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે તેનો આધાર પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવનાર વસ્તુઓ અને સમગ્ર પ્રક્રિયાના પ્રકાર પર રહેલો છે. જયારે પુનઃપ્રક્રિયા દ્વારા [[એલ્યુમિનિયમ]]નું ઉત્પાદન કરવામાં આવે ત્યારે નવી સામગ્રીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં ઘણી ઓછી ઊર્જાનો વપરાશ થતો હોવાનું સ્વીકારાયું છે. ઈપીએ જણાવે છે કે, "બોકસાઈટમાંથી કરવામાં આવતા એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના ડબા પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવાથી લગભગ 95 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત થાય છે."<ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> અર્થશાસ્ત્રી સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે એવું સૂચન કર્યું હતું કે લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં થતા ઘટાડાનો એકમાત્ર લાભ રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં થતા ઊર્જાના વપરાશ અને તેને પરીણામે થતાં પ્રદૂષણ કરતાં ઘણો ચઢિયાતો છે.<ref name="landsburg">લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ.''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.'' પાનું 86.</ref> જો કે અન્ય લોકોએ જીવનચક્રના આકરણી દ્વારા ગણતરી કરી છે કે ઝાડને વાવવા, તેનો માવો બનાવવા, તેના પર પ્રક્રિયા કરવા અને તેના પરિવહનમાં વપરાતા ઊર્જા અને પાણી કરતાં વપરાયેલા કાગળ પર પ્રક્રિયા કરીને તેમાંથી કાગળનું ફરી ઉત્પાદન કરવામાં ઓછા પાણી અને ઊર્જા વપરાય છે.<ref>સેલ્કી 116</ref> પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરાયેલા કાગળના ઓછા વપરાશને કારણે ઉગાડવામાં આવેલા જંગલો આત્મનિર્ભર ન બને ત્યાં સુધી તેની જાણવણીમાં વધારાની ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે. જાહેર નીતિના વિશ્લેષક જેમ્સ વી ડીલોન્ગ દર્શાવે છે કે રિસાયક્લિંગ પણ ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા છે અને ઘણી પ્રક્રિયામાં ઊર્જાની બચત કરતાં વપરાશ વધારે થાય છે. ઊર્જાના વપરાશથી વધારે રિસાયક્લિંગમાં નકામી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નાણાં અને શ્રમની પણ જરૂર પડતી હોવાનું તેમણે નાધ્યું છે. આ પ્રક્રિયા નૂતન કાચી સામગ્રીમાંથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં વધારે કાર્યક્ષમ હોવી જોઇએ અને પરંપરાગત કચરાના નિકાલની પદ્ધતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં વધારે શ્રેષ્ઠ ગણી શકાય.<ref name="RPC">રેગ્યુલેટરી પોલિસી સેન્ટર [http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html વેસ્ટિંગ અવે: મિસમેનેજિંગ મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html |date=2008-04-14 }}. સુધારો નવેમ્બર 4, 2006.</ref> ===નાણાંની બચત=== રિસાયક્લિંગ દ્વારા થતી નાણાંની ખરેખર બચત રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની કાર્યક્ષમતા પર આધારિત છે. ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ લોકલ સેલ્ફ-રિલાયન્સે એવી દલીલ કરી છે કે રીસાયકિલંગનો ખર્ચ લેન્ડફીલની ફી અને સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવતા રિસાયકલના પ્રમાણ સહિતના ઘણાં પરીબળો પર રહેલો છે. જયારે સમુદાય તેના એકત્રીકરણના સમયપત્રક અને અથવા ટ્રકની વ્યવસ્થામાં પરીવર્તન કરીને નકામી વસ્તુઓની પરંપરાગત વ્યવસ્થામાં ઉમેરો કરવાને બદલે રિસાયક્લિંગને તેના વિકલ્પ તરીકે જોવાનું ચાલુ કરે ત્યારે જ સમુદાય રીસાયકિલંગ દ્વારા નાણાંની બચત કરી શકતો હોવાનું સંસ્થાએ નાધ્યું છે.<ref>વેસ્ટ ટુ વેલ્થ [http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html રિસાયક્લિંગ અંગે પાંચ સૌથી ખતરનાક માન્યતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529062928/http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html |date=2009-05-29 }}. સુધારો ઓક્ટોબર 18, 2006.</ref> ઘણાં કિસ્સાઓમાં, પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદનમાં વાપરવામાં આવનારી સામગ્રીની કિંમત નવી કાચી સામગ્રી કરતાં વધી જાય છે. નવા પ્લાસ્ટિક રેઝિનની કિંમત પુનઃવપરાશમાં લેવાતા રેઝિન કરતાં 40 ટકા જેટલી ઓછી છે.<ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/plastics.html ઊર્જા-રિસાયક્લિંગ પ્લાસ્ટિક્સનું સંરક્ષણ]. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> વધુમાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ)એ 15 જુલાઈથી 2 ઓગસ્ટ 1991 દરમિયાન શુદ્ધ કુલેટની કિંમતના અભ્યાસ બાદ શોધી કાઢ્યું કે ટનદીઠ સરેરાશ કિંમત 40-60 ડોલર હતી,<ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/pubs/cok.pdf મેળવાયેલા કાચ માટેના બજારો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> જયારે યુએસજીએસનો અહેવાલ દર્શાવે છે કે 1993થી 1997 દરમિયાન કાચી સિલિકાની કિંમત ટન દીઠ 17.33 ડોલર અને 18.10 ડોલરની વચ્ચે હતી.<ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીયોલોજિકલ સરવે [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf મિનરલ કોમોડિટી સમરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531203302/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf |date=2010-05-31 }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માટેના 1996ના લેખમાં જહોન ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે ન્યૂ યોર્ક સીટીના કચરાને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવા કરતાં તેને રિસાયકલ કરવામાં વધારે નાણાંનો ખર્ચ થાય છે. ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે રીસાયકિલંગની પ્રક્રિયામાં વધારાના કચરાના નિકાલ, તેની છટણી, ચકાસણી માટે વધારાના લોકો રોકવામાં આવે છે અને વસ્તુની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવતો ખર્ચ વસ્તુના વેચાણથી થતાં નફા કરતાં વધારે હોવાને કારણે તેમાં ઘણી ફી વસુલવામાં આવે છે.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98638760 રિસાયક્લિંગ અચાનક મોંઘું થયું : એનપીઆર]</ref> ટીર્નીએ તેની દલીલમાં સોલિટ વેસ્ટ એસોસિયેશન ઓફ નોર્થ અમેરિકા (એસડબલ્યુએએનએ) દ્વારા હાથ ધરાવામાં આવેલા અભ્યાસનો સંદર્ભ આપ્યો જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, અભ્યાસમાં સાંકળવામાં આવેલા છ સમુદાયમાં માત્ર એક જ સમુદાય કર્બસાઈડ રિસાઈકલગ પ્રોગ્રામનો ઉપયોગ કરતો હતો અને કચરાને કમ્પોસ્ટ કરવાની અને કચરાથી ઊર્જા ઈન્સીનરેટરની કામગીરીને કારણે કચરાના નિકાલનો ખર્ચ વધી જતો હતો.<ref name="A">ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink રિસાયક્લિંગ... ][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink ઇસ ગાર્બેજ (nytimes.com 30 જૂન 1996ના રોજ પ્રકાશિત)] [http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html રિસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413170217/http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html |date=2010-04-13 }}[http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413170217/http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html |date=2010-04-13 }} [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 રાસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> ટર્નીએ એમ પણ દર્શાવ્યું હતું કે ભંગારની સામગ્રી માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત તેને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવા માટેનું પર્યાવરણીય મૂલ્ય છે. ભંગારના એલ્યુમિનિયમની કિંમત વધારે ચૂકવવામાં આવે છે કારણ કે નવા એલ્યુમિનિયમની સરખામણીએ તેમાં ભંગાર પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં ઓછી ઊર્જા વપરાય છે. ===કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ=== વિવેચકો ઘણીવાર દલીલ કરે છે કે રિસાયક્લિંગના કારણે રોજગારીનું સર્જન થતું હશે, પરંતુ આ નવી તકોમાં વેતન ખૂબ જ ઓછું હોવા ઊપરાંત કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ ખૂબ જ કથળેલી હોય છે.<ref>હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિયાક્લિંગઃ તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> આ પ્રકારની રોજગારીની તકો [[પરાણે કરવામાં આવતા કામ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કામ માટે ચૂકવવા પડતા વેતન જેટલું પણ વળતર મળતું હોતું નથી. પર્યાવરણ અંગેના કોઇ નિયંત્રણો અને અથવા કામદારોની સુરક્ષા અંગેની વ્યવસ્થા સિવાયના વિસ્તારોમાં, [[શિપબ્રેકિંગ]] જેવી રિસાયક્લિંગ જેવા વ્યવસાયમાં પરિસ્થિતિ કામદાર અને આજુબાજુના માનવ સમાજ એમ બંને માટે ખૂબ જ હાનિકારક હોય છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા લોકો વળતી દલીલ કરે છે કે સમાન પ્રમાણમાં શુદ્ધ સામગ્રી મેળવવા માટેના વ્યવસાયમાં ઉભી થતી રોજગારીની તકોમાં પરિસ્થિતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં પણ ખરાબ હોય છે. લાકડું મેળવવા કે ખાણમાં કામ કરવું તે કાગળ કે ધાતુના રિસાયક્લિંગ કરતાં ઘણું વધારે જોખમી હોય છે.{{Citation needed|date=December 2008}} ===વૃક્ષ બચાવે છે=== [[અર્થશાસ્ત્રી]] [[સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે]] દાવો કર્યો છે કે પેપર રિસાયક્લિંગ ઝાડની સંખ્યામાં ઘટાડો કરે છે. તેણે દલીલ કરી છે કે પેપર કંપનીઓને તેમની માલિકીના જંગલોમાં ફરીથી ઝાડ ઊગાડવા માટે મોટી રાહતો આપવામાં આવતી હોવાને કારણે કાગળની વધારે પડતી માગ વધારે પ્રમાણમાં મોટા જંગલો પેદા કરે છે. બીજી બાજુ, કાગળની માગમાં ઘટાડો થતાં વાવવામાં આવતા જંગલોમાં ઘટાડો થાય છે.<ref name="autogenerated1">લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ. ''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.'' પાનું 81.</ref> આ પ્રકારની દલીલ તેમણે 1995માં ધ ફ્રી માર્કેટ માટેના લેખમાં કરી હતી.<ref name="FM">ધ ફ્રી માર્કેટ [http://www.mises.org/freemarket_detail.aspx?control=212 રિયાકલ ના કરોઃ તેને ફેંકી દો!]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.</ref> જયારે ફોરેસ્ટિંગ કંપનીઓ ઝાડ કાપે છે ત્યારે તેની જગ્યાએ વધારે ઝાડ ઊગાડવામાં આવે છે. મોટાભાગના કાગળ ખાસ કાગળના ઊત્પાદન માટે જ ઊગાડવામાં આવતા પલ્પ ફોરેસ્ટ (માવો મળી શકે તેવા ઝાડના જંગલ)માંથી બનાવવામાં આવે છે.<ref name="RPC"></ref><ref name="A"></ref><ref name="FM"></ref><ref name="JWR">જેવિશ વર્લ્ડ રિવ્યૂ [http://www.jewishworldreview.com/cols/hart110599.asp રિસાયક્લિંગનો બગાડ]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.</ref> જો કે, ઘણાં [[પર્યાવરણવાદી]]ઓએ ધ્યાન દોર્યું છે કે આ પ્રકારના ફાર્મ ફોરેસ્ટ (ઊગાડવામાં આવેલા જંગલો) કુદરતી જંગલો કરતાં ઘણી રીતે ઊતરતી કક્ષાના હોય છે. ફાર્મ ફોરેસ્ટ કુદરતી જંગલો જેટલાં ઝડપથી જમીન સાથે ચોટી જતાં નથી, તેના કારણે મોટા પ્રમાણમાં જમીનનું ધોવાણ થાય છે અને ઘણી વાર નાના ઝાડ અને ઓછી વન્ય-જીવ જૈવિવિવિધતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કુદરતી જંગલની સરખામણીએ મોટા પ્રમાણમાં [[ખાતર]]ની જરૂર પડતી હોય છે.<ref name="baird">બૈર્ડ, કોલિન (2004) ''એનવાયર્નમેન્ટલ કેમિસ્ટ્રી'' (3જી આવૃત્તિ) ડબલ્યુ. એચ. ફ્રીમેન ISBN 0-7167-4877-0</ref> વધુમાં, નવા રોપવામાં આવેલા ઝાડ કાપવામાં આવેલા ઝાડ જેટલા મોટા હોતા નથી અને જયારે રોપાને ગણતરીમાં લઇને દલીલ કરવામાં આવતી હોય કે કાગળની માગમાં વધારો થતાં જંગલોમાં વધારો થાય છે તો તે દલીલ ગળે ઊતરે તેમ નથી. પેપર રિસાયક્લિંગને વિષુવવૃત્તીય જંગલોના બચાવ સાથે જોડીને ગેરસમજ ઉભી કરવી જોઇએ નહીં. ઘણાં લોકોમાં એવો ખોટો ખ્યાલ હોય છે કે કાગળના ઊત્પાદન માટે વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશના વરસાદી જંગલોનો નાશ કરવામાં આવે છે કારણ કે કાગળના ઉત્પાદનમાં ભાગ્યે જ વિષુવવૃત્તીય પ્રકારના ઝાડનો ઊપયોગ કરવામાં આવે છે. જંગલોનો નાશ વધતી જતી વસતિને કારણે ખેતી કે બાંધકામ માટે જમીનની માગને કારણે થાય છે. તેથી પેપર રિસાયક્લિંગથી લાકડાની માગમાં ઘટાડો થતો હોવા છતાં તેના કારણે વરસાદી જંગલોને મોટો ફાયદો થતો નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|title=All About Paper|publisher=[[Paper University]]|access-date=2009-02-12|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510055250/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|url-status=dead}}</ref> ===સંભવિત આવક નુકસાન અને સામાજિક ખર્ચ=== વિશ્વના કેટલાક સમૃદ્ધ અને ઘણાં ઓછા સમૃદ્ધ દેશમાં રીસાકલગનો વ્યવસાય પરંરાગત રીતે [[કારુન્ગ ગુની]], ઝબાલીન, ધ રેગ એન્ડ બોન મેન, કચરો વીણનારા અને ભંગારીયા જેવા ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. કાયદા અથવા તો [[મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદનના ધોરણે]] નફાકારક બની શકે તેવી મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાના નિર્માણથી<ref>{{Cite web |url=http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |title=એનઆરડીસી: ફેંકી દેવા જેટલું ઉત્તમ- એપેન્ડિક્સ એ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024350/http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |title=મિશન પોલીસ સ્ટેશન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2007-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915081514/http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |url-status=dead }}</ref> ગરીબ લોકો રિસાયક્લિંગના અને[પુનઃઉત્પાદનના વ્યવસાયમાંથી બહાર ધકેલાઈ જાય તેવી શકયતા વધારે છે. ગરીબ લોકોને થનારી આ ખોટને ભરપાઈ કરવા માટે સમાજને ગરીબોને સહાયરૂપ બનવા માટે સામાજિક કાર્યક્રમોના વધારાના સ્વપનું નિર્માણ કરવાની જરૂર પડશે<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન અંગે અહેવાલ</ref>. બ્રોકન વિન્ડોની પરીકથાની જેમ ગરીબોને ચોખ્ખી ખોટ છે અને સમગ્ર સમાજે રિસાયક્લિંગને કાયદાના માધ્યમથી કા ત્રિમ રીતે નફાકારક બનાવવી પડશે. રિસાયક્લિંગ કરતાં ગરીબ લોકોને થનારી ખોટની સમખામણીએ દેશ તરફથી મળતી સામાજિક સહોય ઓછી હોવાની શકયતાથી ગરીબ લોકો મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાઓ સાથે સંઘર્ષમાં આવે તેવી પ્રબળ શકયતા છે.<ref>[http://www.zwire.com/site/news.cfm?newsid=16878461&amp;BRD=1698&amp;PAG=461&amp;dept_id=21849&amp;rfi=6 ધ ન્યૂઝ હેરાલ્ડ- સ્ક્રેપ મેટલ એ સ્ટીલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92705125 વિસ્તારને આરક્ષિત કરવા કરતા રિસાયક્લિંગ બિન પર દરોડા મોંઘા : એનપીઆર]</ref> અર્થાત ઓછા લોકો એ નક્કી કરી શકે કે કેટલોક કચરો રીસાયકલ કરવાને બદલે તેના વર્તમાન સ્વપમાં વધારે ર્આિથક લાભ સાથે પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે. કેટલીક વસ્તુઓના રિસાયક્લિંગ બાબતમાં રિસાયક્લિંગ સાથે સંકળાયેલા ગરીબોની કાર્યક્ષમતા વધારે સારી હોય છે કારણ કે કચરા તરીકે ઓળવામાં આવતી વસ્તુઓ પર વ્યકિતગત રીતે લોકોનું જ્ઞાન વધારે સારું હોય છે.<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ</ref> ઈલેકટ્રોનિક અને કમ્પ્યુટર વેસ્ટ મજૂરલક્ષી ઓછા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા કચરામાં સ્થાન ધરાવે છે. કચરામાં ગણના થતી આ પ્રકારની વસ્તુઓ ચાલુ હાલતમાં હોવાથી અને ગરીબોને તેની સૌથી વધારે જરૂર હોવાને કારણે તેઓ તેને મોટા રીસાયકલર કરતાં વધારે સારી રીતે વેચાણ કરી શકે છે કે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા ઘણાં લોકો માને છે કે લેસીઝ-ફેર પ્રકારનું આ વ્યકિતઆધારીત રિસાયક્લિંગ તમામ સમાજની રિસાયક્લિંગ જરીયાતોને પૂરી કરી શકતું નથી. તેથી તે ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની જરીયાતને નકારી શકે નહીં.<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ</ref>. ઘણી સ્થાનિક સરકારો ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતી રિસાયક્લિંગની પ્રવૃત્તિને સમૃદ્ધિ પર દાગ સમાન ગણે છે. ===ન્યૂઝપ્રિન્ટ=== રિસાયકલ કરેલા રેસાઓમાંથી ઉત્પાદન કરવામાં આવતી [[ન્યૂઝપ્રિન્ટ]]ના વિશ્વસ્તરે થતા ઉત્પાદનના ટકાની એક ટોચ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવેલી છે. સૌથી મહત્ત્વની ટોચ મર્યાદા તો રિસાયક્લિંગના સ્વપે જ લાદેલી છે. કેટલાક રેસાઓ તો રીસાકલ કરવામાં આવેલા પલ્પની મીલમાં જતા જ તેની પ્રક્રિયાની બિનકાર્યક્ષમતાને કારણે નષ્ટ થઇ જાય છે. ફ્રેન્ડ્સ ઓફ ધ અર્થના યુકે ચેપ્ટની વેબસાઈટ અનુસાર રેસાઓને થતા નુકસાનને કારણે લાકડાના રેસાઓને માત્ર પાંચ જ વાર રીસાયકલ કરી શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |title=પૃથ્વીના મિત્રો |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529034114/http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |url-status=dead }}</ref> તેથી વિશ્વમાં દરવર્ષે વપરાતી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો જથ્થો નષ્ટ થયેલા રેસાઓના પ્રમાણમાં ન ઘટે ત્યાં સુધી, વ્યકિતગત રીતે ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો 100 ટકા રીસાયકલ ફાયબર વાપરે તો નવા ફાયબરની કેટલાક અંશે જરૂર પડે જ. ઉપરાંત, ઘરગથ્થુ વપરાશ અથવા તો ઔદ્યોગિક વપરાશ અથવા લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબાઈ જતા હોવાને કારણે ઘણાં જૂના છાપાં રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ સુધી પહાચી શકતા નથી. રિસાયકલનો દર (ર્વાિષક ન્યૂઝપ્રિન્ટનો વપરાશનો દર જે તે સમયે રીસાયકલ કરવાં આવ્યો હતો) દરેક દેશમાં અને દેશમાં પણ શહેરની સરખામણીએ ગ્રામ્ય વિસ્તાર અને શહેર પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે. ધ અમેરિકન ફોરેસ્ટ એન્ડ પેપર એસોસીયેશનના અંદાજ પ્રમાણે 2006માં ઉત્તર અમેરીકામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી 72 ટકા ન્યૂઝપ્રિન્ટ ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા અથવા નિકાસ કરવા માટે પાછી મેળવવામાં આવી હતી, જેમાંથી 58 ટકા પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલમાં પુનઃઉપયોગ માટે પાછી ગઇ હતી, 16 ટકાનો ઉપયોગ મોલ્ડેડ પલ્પ મિલ્સમાં (ઈંડાના કાર્ટન સહિતની વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ) કરવામાં આવ્યો હતો અને બાકીની વિદેશમાં મોકલવામાં આવી હતી. એએફપીએના અંદાજ મુજબ ઉત્તર અમેરિકાની પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો ત્રીજો ભાગ ન્યૂઝપ્રિન્ટના ઉત્પાદનમાં પાછો ગયો હતો. રિસાયકલ દરમાં સમયની સાથે પણ ફેરફાર આવી શકે છે કારણ કે બજારમાં જૂનાં છાપાં માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમતમાં ઘણો વધારો-ઘટાડો જોવા મળે છે. દા.ત. તાજેતરના વર્ષોમાં ચીન અમેરીકા અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવેલા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓના મોટા જથ્થાનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ પ્રકારના પેપર અને પેકેજિંગના ઉત્પાદક તરીકે વિકસી રહ્યું છે ત્યારે તેની જૂના છાપાંઓની માગ વિશ્વના રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની કિંમત પર પ્રભાવ પાડવા જેટલી મજબૂત બની છે. રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની ઊંચી કિંમત લેન્ડફીલ સાઈટનો જથ્થો ઘટાડવા માટેના લક્ષ્યને પૂરા કરવામા સારા સમાચાર કહી શકાય પરંતુ તેના કારણે રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની નફાકારતા પર તેની અવળી અસર પડે છે. કિંમત ઉપરાંત ઉચ્ચતમ ઝડપ ધરાવતા આધુનિક ન્યૂઝપ્રિન્ટ મશીન અને આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રિન્ટગ પ્રેસ એમ બંને પણ ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની રેસાઓની પસંદગીમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઉદ્યોગની માહિતી આપતા ગ્રૂપ આરઆઈએસઆઈ ઈન્ક અનુસાર અમેરિકામાં 1400 મીટર પ્રતિ મિનિટથી કામ કરતાં જયારે વિશ્વના નવા મશીનો (ચીનમાં તાજેતરમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા મશીનો સહિત) લગભગ 1800 મીટર પ્રતિ મિનિટની ઝડપે કામ કરે છે. આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રેસ કલાકની 90000 કોપીની ઝડપે કામ કરે છે (પ્રકાશન ઉદ્યોગના એસોસિયેશન આઈએફઆરએ મુજબ), જયારે કેટલાક મશીન કલાકના એક લાખ કોપીની ઝડપે પણ પહોંચી ગયા છે. પેપરનું ઉત્પાદન કરતાં મશીનો અને પ્રિન્ટગ કરતાં મશીનો એમ બંને આટલી ઊંચી ઝડપે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવાને કારણે કાગળ મજબૂત હોવો જોઈએ તેના પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. વિશ્વમાં એવી ઘણી બધી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો છે જે 100 ટકા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરીને પણ વ્યાપારીક દૃષ્ટિએ સ્વીકાૃત ન્યૂઝપ્રિન્ટનું ઉત્પાદન કરે છે. જો કે, આ મિલના સંચાલકો કચરાની શુદ્ધતા અંગે ચોકસાઈ રાખીને ઓછામાં ઓછા દૂષિત થયેલા કચરા ઉપરાંત શકય હોય ત્યાં સુધી લાંબા રેસાઓ ધરાવતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ ધરાવતા હોય કચરાની પસંદગી કરે છે નવી ન્યૂઝપ્રિન્ટ લાંબા રેસા ધરાવતા સ્પ્રૂસ, ફર, બોલસમ અને પાઈન સહિતના પોચું લાકડું ધરાવતા ઝાડમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જયારે કેટલાક પેપર અને પેપરબોર્ડનું ઉત્પાદન ટૂંકારેસા ધરાવતા કઠણ લાકડું ધરાવતા વાૃક્ષોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો જૂનાં છાપાઓ અને મેગેઝિનના મિશ્રણને અન્ય પ્રકારના કાગળ કરતાં વિશેષ પસંદગી આપે છે. અમેરિકન મ્યુનિસિપાલિટીઓ તાજેતરમાં સિંગલસ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ તરફ વળી હોવાને કારણે મિલોને પલ્પ બનવવા માટે શુદ્ધ કરેલી યોગ્ય સામગ્રી ખરીદવા માટે વધારે નાણાં ખર્ચવા પડે છે. ===અમેરિકામાં પરિસ્થિતિ=== [[જહોન ટીર્ની]]એ 1996માં ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માટેના લેખમાં દાવો કર્યો હતો કે સરકારી આદેશ પ્રમાણેનું રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોત બચાવવા કરતાં તેને વધારે વેડફે છે.<ref name="Tierney"></ref> આ લેખના મુખ્ય અંશો નીચે મુજબ છે. * એલ્યુમિનિયમનો ભંગારના જથ્થા સહિતના કિસ્સાઓમાં જયાં રિસાયક્લિંગથી સ્ત્રોતની ખરેખર બચત થાય છે તેની બજાર કિંમત પર અસર દેખાય છે અને પોતાની મેળે જ રિસાયક્લિંગ થવા લાગે છે. આમ, સરકારની આદેશની કોઇ જરૂર નથી. * કચરો આપવાની સામે વળતરની યોજનાનો સ્વીકાર કરવાથી લોકોને કઈ વસ્તુઓ રિસાયકલ કરવામાં ઉપયોગ કરી શકાય છે તે શોધી કાઢવામાં પ્રોત્સાહન મળશે અને રિસાયક્લિંગ માટેના કાયદાની કોઇ જરૂર નહીં પડે. આ યોજનાને કેટલાક પર્યાવરણવાદી જૂથોએ પણ ટેકો આપ્યો છે. * ઝાડ ઉગાડવા સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતો તેઓ કાપે છે તેના કરતાં વધારે ઝાડ રોપે છે. * કચરાને લેન્ડફીલ સાઈડમાં લઈ જવા કરતાં સરકારી આદેશ મુજબના રિસાયક્લિંગમાં વધારે ખર્ચ થાય છે. * લેન્ડફીલ સાઈટ ધરાવતા કેટલાક નાના શહેરો મોટા શહેરો અને રાજયોમાંથી કચરો આયાત કરવાથી ખુશ છે કારણ કે તેના કારણે વધારે પ્રમાણમાં રોજગારીનું સર્જન થાય છે અને ટેકસની આવક પણ મળે છે. * આજના યુગની લેન્ડફીલ સાઈટ્સ ભૂતકાળની સરખામણીએ વધારે ચોખ્ખી અને સુરક્ષિત છે અને તેમાથી લીકેજ કે પ્રદૂષણની શકયતાઓ ઓછી છે. * રિસાયક્લિંગથી બચતી ઉર્જા કરતાં [[ઈન્સીનરેટર]] વધારે ઉર્જા પેદા કરે છે. વધુમાં, કેટલીક વસ્તુઓ જેમ કે ગ્લોસી પેપર રિસાયકલ કરી શકાતા નથી અને તેને ઉર્જા મેળવવા માટે બાળી દેવા એ વધારે સારો વિકલ્પ છે. * અમેરિકામાં લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યા ખૂટી પડશે તેવા દાવા અંગે ટીર્નીએ લખ્યું છે કે, વોશિંગ્ટનના સ્પોકોનમાં આવેલી ગોન્ઝગા યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એ કલાર્ક વાઈમેનની ગણતરી અનુસાર જો અમેરિકા વર્તમાન દરે 1000 વર્ષ સુધી કચરો પેદા કરવાનું ચાલુ રાખે અને આ તમામ કરચરો ઊંડી લેન્ડફીલ સાઈટમાં નાંખવામાં આવે{{convert|100|yd|m}} તો વર્ષ 3000 સુધી દેશના તમામ કચરાનો ઢગલો દરેક સાઈડ પર માત્ર એક જ ચાર રસ્તા જેટલી જગ્યા ભરાશે.{{convert|35|mi|km}} તેની અમેરિકા જેવડા મોટા દેશ પર ખાસ અસર થાય તેમ લાગતું નથી. પર્યાવરણવાદીઓએ સોલર પેનલના રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉપયોગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં સૂચવવામાં આવેલી જમીનના માત્ર પાંચ જ ટકા જગ્યા આ કચરો રોકશે. મિલેનિયલ લેન્ડફીલ સાઈટ હાલમાં કોન્ટિનેન્ટલ અમેરિકામાં પશુઓને ચરવા માટે ઉપલબ્ધ જમીનના દસમા ભાગના માત્ર એક જ ટકા જમીન રોકશે. તેમ છતાં પણ જો આટલી નાનકડી જગ્યા ગુમાવવાનો આપને રંજ થયો હોય{{convert|35|mi|km|adj=on}} તો યાદ રાખો કે આ નુકસાન પણ માત્ર થોડા સમય પુરતું હશે. આખરે, અગાઉની લેન્ડફીલ સાઈટની જેમ, કચરાનો આ ઢગલો લીલાછમ ઘાસથી છવાઇ જશે અને પાર્કલેન્ડની નાની આવૃત્તિ બનશે.{{convert|150000|sqmi|km2}} ટીર્નીના આ લેખની એન્વાયરમેન્ટલ ડિફેન્સ ફંડે આકરી ટીકા કરતાં નાધ્યું કે, આ લેખમાં રિસાયક્લિંગની સામે સખત સૈદ્ધાંતિક વિરોધ ધરાવતા કન્સલ્ટન્ટ્સ અને વિચારકોના ગ્રૂપ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી અને અભિપ્રાયો પર આધાર રાખવામાં આવ્યો છે.<ref name="edf">{{cite web|url=http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|title=Anti-Recycling Myths|date=July 16, 1996|author=Richard A. Dension, Ph.D.|coauthor=John F. Ruston|publisher=Environmental Defense Fund|access-date=જુલાઈ 15, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130110918/http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|url-status=dead}}</ref> 2003માં [[કેલિફોર્નિયાના સાન્ટા કલેરીટા]] શહેર લેન્ડફીલ સાઈટમાં કચરો લઇ જવા માટે ટન દીઠ 28 ડોલર ચૂકવતું હતું. ત્યારબાદ આ શહેરે ફરજિયાત રીતે ડાયપર રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો જેમાં ટનદીઠ 1800 ડોલરનો ખર્ચ થતો હતો.<ref>[http://www.freeliberal.com/archives/000001.html કેલિફોર્નિયામાં ડાયપર રિસાયક્લિંગ] ધ ફ્રી લિબરલ, સપ્ટેમ્બર 8, 2003</ref> [[ડ્યુક યુનિવર્સિટી]]ના પોલિટીકલ સાયન્સ વિભાગના અધ્યક્ષ માઈકલ મુન્ગરે 2007માં એક લેખમાં લખ્યું હતું કે "...જો રિસાયક્લિંગ નવી સામગ્રી કરતાં વધારે ખર્ચાળ હોય તો તે કાર્યક્ષમ બને તેવી શકયતા રહેતી નથી... કોઈપણ વસ્તુ સ્ત્રોત... કે માત્ર કચરો છે તે નક્કી કરવા માટેની સરળ પરીક્ષા છે... જો કોઈ વ્યકિત કોઈ વસ્તુના બદલામાં નાણાં ચૂકવવા તૈયાર હોય તો તે સ્ત્રોત છે... પરંતુ તે વસ્તુના નિકાલ માટે તમારે નાણાં ચૂકવવા પડતા હોય તો તે કચરો છે."<ref>[http://econlib.org/library/Columns/y2007/Mungerrecycling.html "વૈશ્વિક રીતે વિચારો, અતાર્કિક રીતે વર્તો: રિસાયક્લિંગ]</ref> [[કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ]]ના કુદરતી સ્ત્રોત અભ્યાસના ડિરેકટર જેરી ટેલરે 2002માં ધ હાર્ટલેન્ડ ઈન્સ્ટિટ્યુટ માટેના એક લેખમાં લખ્યું હતું કે, "દા.ત. જો નવા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં વેચાણ માટે મૂકવામાં ઠ કિંમત લાગતી હોય, પરંતુ ફરીથી વપરાશમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં મૂકવામાં 10ઠ ખર્ચ થાય તો આપણે એવા તારણ પર આવી શકીએ કે પ્લાસ્ટિકના રિસાયક્લિંગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા સ્ત્રોતની ભંગારમાંથી બનાવવામાં આવતા પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ 10 ગણી અછત છે. અને રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોતના બચાવા અંગેની પ્રવૃત્તિ હોવાને કારણે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવવું સ્ત્રોતને ફાયદા કરતાં વધારે નુકસાન કરશે."<ref>[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિસાયક્લિંગ: તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }} ધ હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ, મે 1, 2002</ref> 2002માં [[ડબલ્યુએનવાયસી]]ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ન્યૂ યોર્ક શહેરના રહેવાસીઓ દ્વારા રિસાયક્લિંગ માટે અલગ કરવામાં આવેલો લગભગ 40 ટકા કચરો અંતે તો લેન્ડફીલ સાઈટમાં જ જાય છે.<ref>[http://www.wnyc.org/news/articles/38735 રિસાયક્લિંબ બચાવવા અંગે સિટી કાઉન્સિલે સુનાવણી યોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302105210/http://www.wnyc.org/news/articles/38735 |date=2009-03-02 }}, ડબલ્યુએનવાયસી, એપ્રિલ 18, 2002</ref> == રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામાન્ય સામગ્રી == ઘણી વસ્તુઓને રિસાયકલ કરી શકાય છે, પરંતુ દરેક માટે અલગ-અલગ પ્રકારની તકનિકની જર પડે છે. === કોન્ક્રિટ અને છારોડી === [[File:Concreteblocks.jpg|thumb|કોંક્રીટ બ્લોક્સ]] બાંધકામ તોડીને સાઈટ પરથી એકઠા કરવામાં આવેલા [[મિશ્ર]] કોન્ક્રિટને ડામર, ઈંટ, ધૂળ અને પથ્થર એમ તમામ વસ્તુઓને એક સાથે ભૂકો કરવા માટે [[ક્રશિંગ મશીન]]માં નાંખવામાં આવે છે. કોન્ક્રિટના નાના ટુકડાઓનો ઉપયોગ નવા બાંધકામમાં કપચી તરીકે કરવામાં આવે છે જો ભૂકો કરવામાં આવેલો કોન્ક્રિટ દૂષિત થયો ન હોય તો તેનો ઉપયોગ છારોડી તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. આમ કરવાથી નવા પથ્થરો ખોદવાની પ્રવૃત્તિ પર અંકુશ આવે છે જે અંતે ઝાડ અને તેના પર નિર્ભર જીવસૃષ્ટિને બચાવે છે.<ref>{{cite web | title=Concrete Recycling | url=http://acppubs.com/article/CA484296.html | publisher=Associated Construction Publications | access-date=2008-02-21 | archive-date=2008-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080618050050/http://www.acppubs.com/article/ca484296.html | url-status=dead }}</ref> ===બેટરી=== [[File:Varta batteries.JPG|thumb|કેટલીક બેટરીઓ ઝેરી ભારે ધાતુઓ ધરાવે છે જેને કારણે તેનું અગ્રતાના ધોરણે રિસાયક્લિંગ અથવા નિકાલ કરવો જરૂરી બની જાય છે.]] [[બેટરી]]ના કદ અને તેના પ્રકારમાં રહેલી વિવિધતા તેના [[રિસાયક્લિંગ]]ને ખૂબ જ મુશ્કેલ બનાવે છેઃ તેથી જ તેને તેના પ્રકાર મુજબ અલગ કરવામાં આવવી જોઈએ અને દરેક પ્રકારની બેટરીને અલગ પ્રકારની રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયાની જર પડે છે. વધુમાં જૂની બેટરીમાં પારો અને કેડમિયમ જેવા હાનિકારક મટીરીયલ હોવાથી ખૂબ જ કાળજી રાખવી પડે છે. પર્યાવરણ પર થતી હાનિકારક અસરને કારણે ઘણાં વિસ્તારોમાં તેના યોગ્ય નિકાલ માટે કાયદા પણ બનાવવામાં આવ્યા છે. કમનસીબે આ કાયદાઓનું પાલન કરાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="batt">{{cite web | url=http://www.epa.gov/garbage/battery.htm | title=Batteries | 3=Municipal Solid Waste (MSW) | 4=U.S. EPA | access-date=2008-02-21 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | archive-date=2008-07-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080726071707/http://www.epa.gov/garbage/battery.htm | url-status=dead }}</ref> [[વાહનો]]માં ઉપયોગમાં લેવાતી લેડ એસિડ બેટરીઓનું રિસાયક્લિંગ પ્રમાણમાં સરળ હોય છે અને ઘણાં પ્રદેશોમાં વેપારીઓ માટે આ પ્રકારની વપરાયેલી બેટરીઓ પાછી લેવાનું કાયદા દ્વારા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. અમેરિકામાં રિસાયક્લિંગનો દર 90 ટકા છે, જયારે નવી બેટરીમાં 80 ટકા રીસાયકલ્ડ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="batt"></ref> === જૈવિક રીતે વિઘટન પામી શકે તેવો કચરો === [[File:compost.jpg|thumb|કમ્પોસ્ટિંગ માટે બગીચાનો કચરો]] રસોડા, બગીચા અને અન્ય જગ્યાઓ પરથી પેદા થતો [[હરિત કચરો]] [[કંપોસ્ટ]] કરીને ઉપયોગી સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિજન પર આધાર રાખતા બેકટેરીયા કચરાનું વિઘટન કરીને ફળદ્રુપ [[જમીની સપાટી]] રચે છે. મોટા પ્રમાણમાં કંપોસ્ટગ ઘરગથ્થુ રીતે જ કરવામાં આવે છે, પરંતુ લીલા કચરાને એકત્ર કરવાનો કાર્યક્રમ મ્યુનિસિપાલિટી લેવલે પણ કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ જૈવિક વિઘટનને કારણે રચાયેલી ફળદ્રૂપ જમીનની સપાટીનું વેચાણ કરીને તેમની ભંડોળ જરૂરીયાત સંતોષી શકે છે. === કપડાં === [[કન્સાઈનમેન્ટ]] અથવા સ્વેપિંગના માધ્યમથી [[કપડાં]]નું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. [[ક્લોથિંગ સ્વેપમાં]] લોકોનું એક જૂથ એક સ્થળ પર એકત્ર થઇને એકબીજા સાથે કપડાંની અદલા-બદલી કરે છે. કલોધિંગ સ્વેપ ઈન્ક જેવી સંસ્થાઓમાં કોઈએ પસંદ ન કરેલા કપડાંને સ્થાનિક સ્તરે દાનમાં આપવામાં આવે છે. === ઈલેકટ્રોનિકસ વસ્તુઓમાંથી સ્પેરપાર્ટસ છૂટા પાડવા અને પાછા મેળવવા === [[File:Monitor in gutter.jpg|thumb|ત્યજી દેવાયેલું કમ્પ્યુટર મોનિટર]] ઝેરી તત્વોના ઉપયોગને કારણે જૂના [[કમ્પ્યુટર]] અને મોબાઈલ ફોન જેવા ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનોનો સીધો નિકાલ ઘણાં વિસ્તારોમાં પ્રતિબંધિત છે. આ પ્રકારના સાધનોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિક, ધાતુ અને [[સર્કિટ બોર્ડ]]ને મશીનથી અલગ કરીને રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. ઈલેકટ્રોનિક વેસ્ટ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ પર આ પ્રક્રિયા મોટા પાયા પર કરવામાં આવે છે ત્યારે વિવિધ ભાગોને પાછા મેળવવાની પ્રક્રિયા ઓછા ખર્ચે કરી શકાય છે. === લોહયુકત ધાતુઓ === [[File:Steel recycling bales.jpg|thumb|રિસાયક્લિંગ માટે તૈયાર સ્ટીલને કચડીને તૈયાર કરાયેલી ગાંસડીઓ]] લોખંડ અને સ્ટીલ વિશ્વમાં સૌથી વધારે રિસાયકલ થતી ધાતુઓ હોવા ઉપરાંત પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં સૌથી સરળ ધાતુમાં સમાવેશ પામે છે કારણ કે કચરામાંથી તેને ચુંબકનો ઉપયોગ કરીને અલગ કરી શકાય છે. (લગભગ 90થી 100 ટકા) સ્ટીલ ભંગારને [[ઈલેક્ટ્રિક આર્ક ભઠ્ઠી]]માં ઓગાળી નાંખવામાં આવે છે અથવા તો (લગભગ 25 ટકા) બેઝીક ઓક્સિજન ફર્નેસમાં ચાર્જના ભાગરૂપે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx | title=Sustainable Development and Steel, Canadian Institute of Steel Construction | access-date=2006-11-16 | archive-date=2011-07-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706172800/http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx | url-status=dead }}</ref> કોઈપણ ગ્રેડના સ્ટીલને ઉચ્ચગુણવત્તાયુકત નવી ધાતુમાં રિસાયકલ કરી શકાય છે અને તેની ગુણવત્તામાં કોઈ પણ પ્રકારના ઘટાડા વિના કારણ કે સ્ટીલને વારંવાર રિસાયકલ કરી શકાય છે. લગભગ 42 ટકા ક્રૂડ સ્ટીલ રિસાયકલ કરેલી સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf | title=Steel: The Foundation of a Sustainable Future—Sustainability Report of the World Steel Industry 2005 | access-date=2006-11-16 | format=PDF | archive-date=2010-07-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100705041952/http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf | url-status=dead }}</ref> === બિનલોહયુકત ધાતુઓ === એલ્યુમિનિયમ સૌથી કાર્યક્ષમ અને બહોળા પ્રમાણમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી ધાતુઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |title=DRLP Fact Sheets |access-date=2007-06-29 |archive-date=2007-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629154846/http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |url-status=live }}</ref><ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}</ref> [[એલ્યુમિનિયમ]]ને નાના ટુકાઓમાં કે ગાંસડીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ ટુકડાઓ કે ગાંસડીને મોલ્ટન એલ્યુમિનિયમ બનાવવા માટે એલ્યુમિનિયમ સ્મેલ્ટરમાં પીગળાવવામાં આવે છે. આ તબક્કા સુધીમાં રિસાયકલ કરવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમને બોકસાઈટમાંથી મેળવવામાં આવેલા નવા એલ્યુમિનિયમથી અલગ પાડવું મુશ્કેલ બની જાય છે અને ત્યારબાદની પ્રક્રિયા બંનેમાં સરખી જ છે. આ પ્રક્રિયામાં ધાતુમાં કોઇ પ્રકારનો બદલાવ લાવતી ન હોવાથી એલ્યુમિનિયમને અંનત વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે. નવા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવાની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં 95 ટકા જેટલી ઉર્જાની બચત થાય છે.<ref name="economistrecycle"></ref> તેનું કારણ એ છે કે રિસાયકલ કરેલા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 600 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનની જર પડે છે, જે ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમ ઓર પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું હોય છે. અમેરિકાના વ્યવસાયિક વિમાનોના કાફલાને ફરીથી બનાવી શકાય તેટલું એલ્યુમિનિયમ અમેરિકનો દર વર્ષે ફેંકી દે છે. ઉપરાંત, એલ્યુમિનિયમના ડબાને રિસાયકલ કરવામાં બચતી ઉર્જાથી ટેલિવિઝન ત્રણ કલાક ચાલી શકે છે.<ref name="WasteOnline">{{cite web | title = Recycling metals - aluminium and steel | url = http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm | access-date = 2007-11-01 | archive-date = 2007-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071016051136/http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm | url-status = dead }}</ref> === કાચ === [[File:Glass-recycling.jpg|thumb|કાચનો કચરો એકત્ર કરવા માટેનું જાહેર એકત્રીકરણ કેન્દ્ર જે પારદર્શક, લીલી અને એમ્બર રંગના કાચને છૂટા પાડે છે.]] કર્બસાઈડ સંગ્રહ ટ્રક અને બોટલ બેન્ક દ્વારા કાચની બોટલ અને બરણીઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે, જયાં તેને રંગ પ્રમાણે અલગ કરવામાં આવે છે. એકત્ર કરવામાં આવેલા કાચના ''કલેટ'' ને કાચ રિસાયકલ કરવાની ફેકટરી પર લઇ જવામાં આવે છે, જયાં તેની શુદ્ધતાની ચકાસણી કરીને તેના પ્રદૂષિત કરતી વસ્તુઓને દૂર કરવામાં આવે છે. કલેટને ભૂકો કરીને કાચી સામગ્રી સાથે મિશ્ર કરીને પીગળવા માટે ભઠ્ઠીમાં નાંખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને મશીન દ્વારા મોલ્ડ કરીને કે ફુલાવીને કાચની બરણીઓ કે બાટલીઓ બનાવવામાં આવે છે. કાચની કલેટનો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં એગ્રેગેટ તરીકે અથવા તો ગ્લાસફાલ્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. [[ગ્લાસફાલ્ટ]] રોડપર પાથરવામાં આવતું મટિરીયલ છે જેમાં લગભગ 30 ટકા જેટલા રિસાયકલ કરેલા કાચનો ઉપયોગ થાય છે. કાચ પર પ્રક્રિયા કરવાથી તેના બંધારણમાં ફેરફાર થતો ન હોવાને કારણે તેને અનેક વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે. === પેઈન્ટ === પેઈન્ટને સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ઘરગથ્થુ જોખમી કચરા સંગ્રહ કેન્દ્ર પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ કેન્દ્ર પરથી તેને પેઈન્ટ રિસાયકલ કેન્દ્ર પર લઈ જઈને તેની ગુણવત્તાને આધારે તેની છટણી કરવામાં આવે છે. ફરીથી પ્રક્રિયા કરી શકાય કે વેચી શકાય નહીં તેવા પેઈન્ટનો ઉપયોગ રિસાયકલ કરનારી વ્યકિતને આધારે અલગ-અલગ હોય છે. === કાગળ === કાગળને પલ્પ (માવો) બનાવી લાકડામાંથી બનાવેલા પલ્પ સાથે મિશ્ર કરીને રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં કાગળના રેસાઓ તૂટી જતા હોવાને કારણે કાગળને જયારે પણ રિસાયકલ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે. અર્થાત વધારે પ્રમાણમાં નવા રેસાઓ ઉમેરવામાં આવવા જોઈએ અથવા તો કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે. કાગળને રિસાયકલ કરતાં પહેલાં તેના પરથી કોઈપણ પ્રકારનો કલર હોય તેને [[ડિઇન્કિંગ]] દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે, જે ફીલર, માટી અને રેસાના ટુકડાઓને પણ દૂર કરે છે.<ref name="paper">{{cite web |url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |title=EarthAnswers - How is Paper Recycled? |access-date=2008-02-23 |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413010043/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |url-status=dead }}</ref> આજના યુગમાં લગભગ દરેક પ્રકારના કાગળને રિસાયકલ કરી શકાય છે પરંતુ કાગળના કેટલાક પ્રકાર અન્યની સરખામણીએ રિસાયકલ કરવામાં મુશ્કેલ હોય છે. પ્લાસ્ટિક અથવા એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ ચડાવેલા અથવા તો મીણ લગાવેલા, ચીપકાવેલા અથવા ગુંદરવાળા કાગળને સામાન્ય રીતે રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી કારણ કે આ પ્રક્રિયા મોંઘી પડે છે. ગીફટ પેક કરવામાં વાપરવામાં આવતા કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતા હોવાને કારણે તેને પણ રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી.<ref name="paper"></ref> રિસાયકલની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા લોકો કેટલીકવાર છાપામાંથી ગ્લોસી (ચળકતા) કાગળ દૂર કરવાનું જણાવે છે કારણ કે તેનો પ્રકાર છાપાના સામાન્ય કાગળથી અલગ પડી જાય છે. ચળકતા કાગળ ધરાવતી પૂર્તીઓ પર મોટા પ્રમાણમાં કલે કોટિંગ થયેલું હોવાને કારણે કાગળની મિલો તેને સ્વીકારતી નથી. મોટાભાગની કલે રિસાયકલ કરેલા પલ્પમાંથી દૂર કરીને ફેંકી દેવામાં આવે છે. જો કોટેડ પેપરના વજનમાં કલેનું વજન 20 ટકા જેટલું હોય તો એક ટન ગ્લોસી પેપરમાંથી 200 કિલો કાદવ અને 800 કિલો કરતાં ઓછા રેસા નીકળે.<ref name="paper"></ref> === પ્લાસ્ટિક === [[File:Rectangular plastic shipping crates in an Italian recycling plant.jpg|thumb|પ્લાસ્ટિક શિપિંગ ક્રેટ્સ]] પ્લાસ્ટિક રિસાયકલગ પ્લાસ્ટિકના ભંગારને ફરીથી પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલી સામગ્રીમાંથી ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે. કાચ અથવા ધાતુની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક રીસાયકિલંગમાં અલગ પડકારો રહેલા છે. પ્લાસ્ટિકની અનેક જાતો હોવાને કારણે દરેકના [[રેઝિન આઈડેન્ટીફીકેશન કોડ]] (ઓળખ સંજ્ઞા) રહેલી હોય છે અને આ તમામ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકને રીસાયકલ કરતાં પહેલાં અલગ કરવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા ખર્ચાળ છે, જયારે ધાતુને ઈલેકટ્રોમેગ્નેટ્સની મદદથી અલગ કરી શકાય છે, જયારે પ્લાસ્ટિકની બાબતમાં આ પ્રકારની કોઈ સરળ છટણી પ્રક્રિયા અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. વધુમાં, બાટલીઓના રિસાયકલગમાં લેબલ દૂર કરવાની જર પડતી નથી, ઢાંકણા અલગ પ્રકારના રીસાયલ ન થઇ શકે તેવા પ્લાસ્ટિકમાંથી બનવવામાં આવતા હોવાથી તેને દૂર કરવા પડે છે. વિવિધ પ્રકારની પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓમાં વપરાયેલી સામગ્રીને ઓળખવામાં મદદ કરવાના હેતુથી છ પ્રકારના સામાન્ય રિસાયકલ કરી શકાય તેવા રેઝીનને 1-6 રેઝીન ઓળખ સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે, તેની સાથે નંબર 7 તેનાથી અલગ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકની ઓળખ માટે આપવામાં આવેલી છે, ભલે તે રિસાયકલ થઇ શકે તેમ હોય કે નહીં. આ દરેક રેઝીન સંજ્ઞાને સમાવી લેતા સ્ટાન્ડર્ડ સિમ્બોલ ઉપલબ્ધ છે. === કાપડ === જયારે કાપડ રિસાયક્લિંગની વાત કરવામાં આવે ત્યારે તેમાં રહેલી સામગ્રી અંગે સમજણ મેળવવી જરૂરી છે. મોટાભાગના ટેકસટાઈલ્સ સુતર (બાયોડિગ્રેડેબલ મટીરીયલ) અને સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિકનું મિશ્રણ છે. કાપડમાં આ બંને તત્વોનાં મિશ્રણનું પ્રમાણ રિસાયક્લિંગના ટકાઉપણા અને પદ્ધતિને અસર કરે છે. કામદારો એકત્ર કરવામાં આવેલા કાપડને સારી ગુણવત્તા ધરાવતા કપડાં અને જૂતાં જેને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય કે ફકી દેવામાં આવે તે ધ્યાનમાં રાખીને અલગ કરે છે. આ પ્રકારની કામગીરીને વિકસીત દેશોમાંથી વિકસતા દેશોમાં લઈ જવાનો ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે, જે કયારેક સખાવતનો ભાગ હોય છે અથવા તો પછી સસ્તા દરે આ માલ વેચી દેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 UK in 'frightening' reliance on foreign textile sorting | title=www.letsrecycle.com | access-date=2006-11-08 | archive-date=2009-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090113095253/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 | url-status=dead }}</ref> ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ ત્રીજા વિશ્વના દેશોમાં દાન કરવાના હેતુથી વિકસીત દેશોમાંથી કાપડ ભેગું કરે છે. આ પ્રક્રિયાને એટલા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે કે તેના કારણે વણજોઈતા કચરામાં ઘટાડો થવા ઉપરાંત જરૂરીયાતમંદ લોકોને કપડાં મળી રહે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument Salvation Army | title=Salvation Army | access-date=2008-02-29 | archive-date=2010-05-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100523175248/http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument | url-status=dead }}</ref> નુકાસાની ધરાવતા કાપડને તેના ગ્રેડ પ્રમાણે કારખાનાઓમાં પોતું કરવાના કપડાં બનાવવા અને કાગળના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં કે રેસાઓ રીકલેઈમ કરવા અને ફિલગ મટીરીયલ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવા અલગ કરવામાં આવે છે. જો કાપડનું રિસાયક્લિંગ કરતાં લોકોને ભીનાં કે માટીવાળા કપડાં મળે તો તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવામાં આવે છે કારણ કે વસ્તુઓને અલગ કરવાની જગ્યાએ કપડાંને ધોવા કે સૂકવવાની સગવડ હોતી નથી.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 Councils "need to understand" importance of textile quality | title=www.letsrecycle.com | access-date=2006-11-24 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112170201/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 | url-status=dead }}</ref> રેસા પુનઃમેળવતી મીલો કાપડને તેના રેસાઓના પ્રકાર અને કલર પ્રમાણે અલગ કરે છે. કલર પ્રમાણે કાપડને અલગ કરવાને કારણે રિસાયકલ કરેલા કાપડને ફરીથી કલર કરવાની જર પડતી નથી. કાપડને શોડી ફાયબરમાં લીરા કરવામાં આવે છે અને રિસાયકલ કરવામાં આવનારા યાર્નના ઉપયોગને આધારે પસંદ કરવામાં આવેલા ફાયબર (રેસા) સાથે મિકસ કરી દેવામાં આવે છે. આ રીતે વણીને તૈયાર કરવામાં આવેલા રેસાઓનું મિશ્રણ સફાઈ કરીને ફાયબર સાથે મિકસ કરીને વણાટ અથવા ગૂંથણ માટે તૈયાર થાય છે. સાદડીઓ (મેટ્રેસ)ના ઉત્પાદન માટે રેસાઓને કામ્પ્રેસ પણ કરવામાં આવે છે. સંગ્રહ ઉદ્યોગમાં મોકલવામાં આવતા કાપડને કાર ઈન્સ્યુલેશન માટે, ફિંગ ફેલ્ટ્સ, લાઉડસ્પીકના ખોખા, પેનલ લાઈનિંગ અને ર્ફિનચરમાં પેડગ કરવા માટે લીરા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. === લાકડું === [[File:Tidy Stacks of Pallets.jpg|thumb|પુનઃઉપયોગ અથવા રિસાયક્લિંગની રાહ જોતો લાકડાનો ભંગાર]] લાકડાનું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યુ છે કારણ કે તેની છાપ પર્યાવરણને જાળવવામાં મદદ કરતા હોવાની છે, કેમ કે ગ્રાહકો સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા ધરાવે છે કે રિસાયકલ કરેલા લાકડાને ખરીદવાથી ''લીલાં લાકડા'' ની માગમાં ઘટાડો થાય છે અને અંતે પર્યાવરણને ફાયદા થાય છે. ગ્રીનપીસ પણ રિસાયકલ કરેલા લાકડાને પર્યાવરણ જાણવણીમાં મદદ કરતી પ્રોડકટ તરીકે જુએ છે અને તેને તેમની વેબસાઈટ પર લાકડાના સૌથી વધારે પસંદગીના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. બાંધકામની સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરેલા લાકડાનું આગમન આ ઉદ્યોગ અને ગ્રાહક બંનેમાં ઘટતાં જંગલો અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા અને લાકડાની મીલોને પર્યાવરણની જાળવણી કરતી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યું છે. લાકડાના રિસાયકલગે અત્યાર સુધીમાં આપણાં જીવનમાં કયારેય ન મેળવ્યું હોય તેટલું મહત્ત્વ મેળવ્યું છે. જો કે મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે ઘણી સ્થાનિક સત્તાઓને રિસાયક્લિંગનો વિચાર ગમ્યો છે પરંતુ તેઓ તેને સહાય કરતાં નથી. આ પ્રકારના અનેક ઉદાહરણોમાં સ્થાન ધરાવતું અને હાલમાં સમાચારોમાં રહેલું ઉદાહરણ એ છે કે લાકડાનું રિસાયક્લિંગ શહેરોમાં વિકાસ પામી રહ્યું છે. જેમ કે,રિસાયકલ કરેલું લાકડું, ઝાડ અને અન્ય સ્ત્રોત.<ref> , www.citywood.co.uk. સુધારો નવેમ્બર 24, 2006.</ref> === અન્ય તકનિકો === અન્ય ઘણી સામગ્રી સામાન્ય સંજોગોમાં રિસાયકલ કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી મોટાભાગની વ્યકિતગત ધોરણે રિસાયકલ થાય છે. [[શીપબ્રેકિંગ]] ઉદ્યોગ એવું ઉદાહરણ છે જેમાં પર્યાવરણ, આરોગ્ય અને જે વિસ્તારમાં કામગીરી કરવામાં આવતી હોય તેની સુરક્ષાના ખતરાને સાંકળી લે છે, આ તમામ ચતાઓનું સમતોલપણું એ [[પર્યાવરણીય ન્યાય]]ની સમસ્યા છે. [[ટાયરનું રિસાયક્લિંગ]] પણ સામાન્ય છે. વપરાયેલા ટાયરનો પુનઃઉપયોગ [[ડામર]] સાથે મેળવીને રોડને રીસરફેસ કરવા અથવા રમતના મેદાનમાં સુરક્ષા માટે [[રબર મલ્ક]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ઉપરાંત [[અર્થશીપ્સ]] તરીકે ઓળખવામાં આવતા ખાસ રીતે બાંધવામાં આવતા ઘરોમાં ગરમીને બહાર કાઢવા કે અંદરથી બહાર નહીં જવા દેવા માટે ઈન્સ્યુલેશન તરીકે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. ==રિયાક્લિંગના પ્રકાર== * સર્જનાત્કમ પુનઃઉપયોગ * ફૂલ ડેપ્થ રિસાયક્લિંગ * શિપ-સબમરિન રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ * સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ * થર્મલ ડિપ્લોયમરાઇઝેશન * કેમિકલ રિક્લેમેશન, દાખલા તરીકે, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ રિજનરેશન == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * એકરમેન, ફ્રાન્ક. (1997). ''વ્હાય ડુ વી રિસાયકલ?: માર્કેટ્સ, વેલ્યૂઝ એન્ડ પબ્લિક પોલિસી'' . આયલેન્ડ પ્રેસ ISBN 1-55963-504-5, 9781559635042 * પોર્ટર રિચાર્ડ સી. (2002). ''ધ ઇકોનોમિક્સ વેસ્ટ'' . [[રિસોર્સિસ ફોર ફ્યુચર]]. ISBN 1-891853-42-2, 9781891853425 01365vfg1qpx8ists60vmm8bz1hshe6 0 26046 906410 899596 2026-10-18T02:29:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906410 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = સાગુઆરો | image = Saguaro cactus in Arizona.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Dicotyledon|Magnoliopsida]] | ordo = [[Caryophyllales]] | familia = [[Cactaceae]] | subfamilia = [[Cactoideae]] | tribus = [[Pachycereeae]] | genus = '''''Carnegiea''''' | genus_authority = [[Nathaniel Lord Britton|Britton]] & [[Joseph Nelson Rose|Rose]] | species = '''''C. gigantea''''' | binomial = ''Carnegiea gigantea'' | binomial_authority = [[Nathaniel Lord Britton|Britton]] & [[Joseph Nelson Rose|Rose]] | synonyms = ''[[Cereus]] giganteus'' <small>[[Engelm.]]</small> }} '''સાગુઆરો''' એ એક જાતની વનસ્પતિ છે. આ થોર (કેકટસ)ની એક જાત ગણાય છે. આ જાતના થોર ખાસ રણપ્રદેશમાં જોવા મળે છે. આમાં પર્ણ નહીંવત અને જાડી છાલની શાખાઓ હોય છે. [[અમેરિકા]]ના એરિઝોનાના રણપ્રદેશમાં થતા સાગુઆરો થોર ખુબ જ વધુ ઊંચાઇ (૪૫ ફુટ જેટલી એટલે કે ચારથી પાંચ માળ જેટલી) ધરાવતા હોય છે. એટલું જ નહીં પણ ૧૫૦ વર્ષ જેટલું લાંબુ જીવે પણ છે. આ કેકટસનું થડ ૧૦ ફુટનો પરિઘ ધરાવે છે. આ થોર ઉપર પીળા રંગનાં આકર્ષક દેખાવનાં ફુલ બેસે છે અને સુંદર ભુરા રંગનાં બોર જેવાં ફળ થાય છે. પાકાં ફળ ખાવામાં મીઠાં લાગે છે. આ વનસ્પતિના થડમાં ઘણાં જીવજંતુઓ પોલાણ કરી ત્યાં પોતાનું રહેઠાણ બનાવે છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Carnegiea}} * [http://en.wiktionary.org/saguaro અંગ્રેજી વિક્સનરી પર સાગુઆરો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242412565 Flora of North America: ''Carnegiea gigantea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128003430/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242412565 |date=2022-01-28 }} * [https://web.archive.org/web/20080928084145/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2702,2705,2706 Jepson Flora Project: ''Carnegiea gigantea''] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=ucjeps&where-genre=Plant&where-taxon=Carnegiea+gigantea Calphotos: ''Carnegiea gigantea''] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CAGI10 USDA Plants Profile: ''Carnegiea gigantea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917161733/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CAGI10 |date=2008-09-17 }} * [http://www.amnh.org/nationalcenter/youngnaturalistawards/yna2003/kyle.html AMNH Young Naturalist report] [[શ્રેણી:મેક્સિકો]] [[શ્રેણી:રણની વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર‎]] k2t0uerlxxy985h0zl0cpr21clveva7 0 32311 906398 903993 2026-10-17T18:39:45Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906398 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} અર્થશાસ્ત્રમાં '''ફુગાવો''' એટલે સમયાંતરે અર્થતંત્રમાં માલસામાન અને સેવાના સામાન્ય ભાવના સ્તરમાં એકંદર વધારો.<ref>''જુઓ:'' * {{harvnb|Wyplosz|Burda|1997}} (Glossary); * {{harvnb|Blanchard|2000}} (Glossary) * {{harvnb|Barro|1997}} (Glossary) * {{harvnb|Abel|Bernanke|1995}} (Glossary)</ref> જ્યારે સામાન્ય ભાવ સ્તરમાં વધારો થાય છે, ત્યારે ચલણના દરેક એકમથી ઓછી માલસામાન અને સેવાની ખરીદી કરી શકાય છે. તેથી ફુગાવો નાણાંની ખરીદ શક્તિમાં ઘટાડાનો પણ સૂચક /છે. આમ હૂંડિયામણના આંતરિક માધ્યમ અને અર્થતંત્રના હિસાબના એક એકમના વાસ્તવિક મૂલ્યમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051102225117/www.sedlabanki.is/?PageID=195 વ્હાય પ્રાઇસ સ્ટેબિલિટી?], સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ આઇસલેન્ડ, સપ્ટેમ્બર 11, 2008.</ref><ref>પૌલ એચ. વાલ્ગેનબાક, નોર્મન ઇ. ડિટ્રીચ અને અર્નેસ્ટ આઇ હેન્સન, (1973), ફાઇનાન્સિયલ એકાઉન્ટિંગ, ન્યૂ યોર્ક: હાર્કોર્ટ બ્રાસ જેવોનોવિક, ઇન્ક. (Inc. Page 429. “માપન એકમનો સિદ્ધાંત: એકાઉન્ટિંગમાં માપનનો એકમ સૌથી પ્રચલિત ચલણના આધાર નાણાં એકમ હશે. આ સિદ્ધાંત તે પણ ધારણા કરે છે કે માપનનો એકમ સ્થિર છે, તેના સામાન્ય ખરીદ શક્તિમાં ફેરફાર મૂળભૂત નાણાંકીય નિવેદનોને અનુરૂપ થવા માટે એટલા મહત્ત્વના ગણવામાં આવતા નથી.”</ref> ભાવના ફુગાવાને માપવાનું મુખ્ય માધ્યમ ફુગાવાનો દર છે, જે સામાન્ય ભાવાંક (સામાન્ય રીતે ગ્રાહક ભાવાંક)માં વાર્ષિક ધોરણે ટકાવારીમાં થયેલા ફેરફારની ગણતરી કરે છે.<ref name="Mankiw 2002 22–32">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=22–32}}</ref> ફુગાવાની અર્થતંત્ર પરની અસરો વિવિધ પ્રકારની છે અને એક જ સાથે આ અસરો હકારાત્મક અને નકારાત્મક એમ બંને હોઇ શકે છે. ફુગાવાની નકારાત્મક અસરોમાં નાણાંના અને બીજા નાણાંકીય માધ્યમોના વાસ્તવિક મૂલ્યમાં ઘટાડો, ભાવિ ફુગાવાની અનિશ્ચિતતાથી રોકાણ અને બચતો પરની નકારાત્મક અસરો અને ભવિષ્યમાં ભાવમાં વધુ વધારો થશે તેવી ચિંતાએ ગ્રાહકો સંગ્રહ કરવાનું ચાલુ કરે તો ગૂડ્સની અછત ઊભી થવાનો સમાવેશ થાય છે. ફુગાવાની હકારાત્મક અસરોમાં મધ્યસ્થ બેન્કને વ્યાજદર નીચા રાખવાની (મંદીને દૂર કરવાના હેતુ સાથે) મળતી છૂટ તેમજ રોકાણ<ref>{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=238–255}}</ref> અને બિનનાણાંકીય મૂડી પરિયોજનામાં રોકાણને પ્રોત્સાહનનો સમાવેશ થાય છે. અર્થશાસ્ત્રીઓમાં સામાન્ય એકમત છે કે નાણાં પુરવઠામાં અતિશય વૃદ્ધિને કારણે ફુગાવાના ઊંચા દર અને અતિશય ફુગાવો થાય છે.<ref>રોબર્ટ બારો અને વિટ્ટોરીયો ગ્રિલી (1994), ''યુરોપીયન મેક્રોઇકોનોમિક્સ'' , પ્રકરણ. 8, પાનું. 139, આકૃતિ. 8.1. મેકમિલાન, ISBN 0-333-57764-7.</ref> ફુગાવાના નીચા કે મધ્યમ દર માટે કયા પરિબળો જવાબદાર છે તે અંગેના મંતવ્યો ભિન્નતા વધુ છે. નીચા કે મધ્યમ ફુગાવાનું કારણ ગૂડ્સ અને સેવા માટેની વાસ્તવિક માગમાં અસ્થિરતા હોઇ શકે છે અથવા અછત જેવી સ્થિતિ દરમિયાન ઉપલબ્ધ પુરવઠામાં ફેરફાર અને નાણાંના પુરવઠામાં વૃદ્ધિ હોઇ શકે છે. જોકે સર્વમાન્ય મત એ છે કે આર્થિક વૃદ્ધિ દર કરતા નાણાંના પુરવઠાનો વૃદ્ધિ દર વધુ ઝડપથી હોય ત્યારે લાંબા ગાળા સુધી ફુગાવો જળવાઈ રહે છે.<ref name="Mankiw 2002 pp=81–107">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=81–107}}</ref><ref>{{Harvnb|Abel|Bernanke|2005|pp=266–269}}</ref> હાલમાં મોટા ભાગના મુખ્યપ્રવાહના અર્થશાસ્ત્રીઓ ફુગાવાના નીચા અને સ્થિર દરની તરફેણ કરે છે.<ref name="econjournalwatch.org">હ્યુમેલ, જેફરી રોજર્સ. "ડેથ એન્ડ ટેક્સિસ, ઇન્ક્લુડિંગ ઇન્ફ્લેશન: ધ પબ્લિક વર્સિસ ઇકોનોમિસ્ટ્સ" (જાન્યુઆરી 2007).[http://econjwatch.org/articles/death-and-taxes-including-inflation-the-public-versus-economists] પાનું 56</ref> નીચો (શૂન્ય કે નકારાત્મકથી વિરુદ્ધ) ફુગાવોથી આર્થિક મંદીની ગંભીરતામાં ઘટાડો કરી શકે છે, કારણ કે નીચા ફુગાવાથી શ્રમ બજારને આર્થિક નરમાઇ સાથે ઝડપથી સાનુકુળતા સાધવામાં મદદ મળે છે. નીચા ફુગાવાથી તરલતાની જાળમાં ફસાઇ જવાના જોખમમાં ઘટાડો થાય છે. તરલતાની જાળને નાણાંકીય નીતિને અર્થતંત્રને સ્થિર કરતા અટકાવે છે.<ref>"[http://www.atypon-link.com/AEAP/doi/abs/10.1257/089533003772034934 એસ્કેપિંગ ફ્રોમ એ લિક્વિડિટી ટ્રેપ એન્ડ ડિફ્લેશન: ધ ફૂલપ્રૂફ વે એન્ડ અધર્સ]" લાર્સ ઇ. ઓ. સ્વેન્સોન, ''જર્નલ ઓફ ઇકોનોમિક પર્સ્પેક્ટિવ'' , ભાગ 17, અંક 4 ફોલ 2003, પાનાં 145-166</ref> ફુગાવાને નીચો અને સ્થિર રાખવાની કામગીરી સામાન્ય રીતે નાણાંકીય સત્તાવાળાને અપાઇ છે. સામાન્ય રીતે આ નાણાંકીય સત્તાવાળા મધ્યસ્થ બેન્કો હોય છે, જે વ્યાજ દર નિર્ધારિત કરીને, ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ મારફતે અને બેન્કિંગ અનામત જરૂરિયાત નિર્ધારિત કરીને બજારમાં નાણાંના પુરવઠા પર અંકુશ રાખે છે.<ref name="Taylor">{{Cite book |last = Taylor |first=Timothy |title=Principles of Economics |year = 2008 |url = https://archive.org/details/principlesofecon0000timo_f6f4 |publisher=Freeload Press |publication-date=2008 |isbn=193078905 }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:World Inflation Rate 2019.png|thumb|380px|2019ના દુનિયાભરના ફુગાવાના દર]] સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન વિવિધ સમાજોમાં નાણાંનો જથ્થો અથવા એકંદર નાણાં પુરવઠામાં (અથવા વિનિમનયના માધ્યમોના અવમૂલ્યનમાં) વધારો થયો છે, અને નાણાં વપરાશના વિવિધ સ્વરૂપ સાથે બદલાતો રહ્યો છે.<ref>{{Cite news | last = Dobson | first = Roger | title = How Alexander caused a great Babylon inflation | newspaper = [[The Independent]] | date = January 27, 2002 | url = http://www.independent.co.uk/news/world/europe/how-alexander-caused-a-great-babylon-inflation-671072.html | archive-url = https://www.webcitation.org/5ovyhfeCD?url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/how-alexander-caused-a-great-babylon-inflation-671072.html | archive-date = 2010-04-12 | access-date = 2010-04-12 | ref = harv | postscript = <!--None--> | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite document | last = Harl | first = Kenneth W. | author-link = Kenneth W. Harl | title = Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700 | url = https://archive.org/details/coinageinromanec0000harl | place = [[Baltimore]] | publisher = [[The Johns Hopkins University Press]] | date = June 19, 1996 | isbn = 0801852919 | ref = harv | postscript = <!--None-->}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે ચલણ તરીકે સોનાનો ઉપયોગ થતો હતો ત્યારે સરકાર સોનાના સિક્કા એકઠા કરીને તેમને ઓગાળીને તેમજ ચાંદી, તાંબુ કે સીસું જેવી બીજા ધાતુ સાથે તેને મિશ્ર કરીને સમાન નોમિનલ મૂલ્યે તેને ફરીથી બજારમાં મૂકી શકે છે. સોનાને બીજી ધાતુ સાથે ઓગાળીને સરકાર સિકકા બનાવવા માટે વપરાતી સોનાની માત્રામાં વધારો કર્યા વગર વધુ સિક્કા જારી કરી શકે છે. આ રીતે જ્યારે દરેક સિક્કાના ખર્ચમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે ત્યારે સરકાર સીનીયોરેજ (સિક્કા પર ટેક્સ)માં વધારામાંથી નફો કરે છે.<ref>[http://www.mint.ca/royalcanadianmintpublic/RcmImageLibrary.aspx?filename=RCM_AR06_E.pdf એન્યુઅલ રિપોર્ટ (2006), રોયોલ કેનેડીયન મિન્ટ, પાનું 4]</ref> આવા વ્યવહારથી નાણાંના પુરવઠામાં વધારો થાય છે પરંતુ સાથે સાથે દરેક સિક્કાના તુલનાત્મક મૂલ્યમાં ઘટાડો પણ થશે. સિક્કાનું સાપેક્ષ મૂલ્ય ઓછું થાય છે, તેથી ગ્રાહકોએ સમાન માલસામાન કે સેવાના બદલામાં અગાઉ કરતા વધુ સિક્કા આપવા પડશે. આ માલસામાન અને સેવાના ભાવમાં વધારો થશે કારણકે દરેક સિક્કાના મૂલ્યમાં ઘટાડો થયો છે.<ref>ફ્રાન્ક શોસ્તક, "[http://mises.org/story/3018 કોમોડિટી પ્રાઇસિસ એન્ડ ઇન્ફ્લેશન: વોટ્સ ધ કનેક્શન", માઇસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807064142/http://mises.org/story/3018 |date=2009-08-07 }}</ref> 15મી સદીના બીજા ભાગથી 17મી સદીની પ્રથમ ભાગ સુધી પશ્ચિમ યુરોપમાં ‘પ્રાઇસ રિવોલ્યુશન’ (ભાવ ક્રાંતિ) તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતું ફુગાવાનું ચક્ર જોવા મળ્યું હતું<ref>અર્લ જે. હેમિલ્ટન, ''અમેરિકન ટ્રેઝર એન્ડ ધ પ્રાઇસ રિવોલ્યુશન ઇન સ્પેન, 1501-1650'' હાર્વર્ડ ઇકોનોમિક સ્ટડીઝ, 43 (કેમ્બ્રીજ, મેસેચ્યુસેટ્સ: હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1934) </ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chass.utoronto.ca/ecipa/archive/UT-ECIPA-MUNRO-99-02.pdf |title=જોહન મનરો: ''ધ મોનેટરી ઓરિજિન્સ ઓફ ધ પ્રાઇસ રિવોલ્યુશન :સાઉથ જર્મની સિલ્વર માઇનિંગ, મર્ચન્ટ બેન્કિંગ, અને વેનિશિયન કોમર્સ, 1470-1540'' , ટોરોન્ટો 2003 |access-date=2011-05-25 |archive-date=2009-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306002320/http://www.chass.utoronto.ca/ecipa/archive/UT-ECIPA-MUNRO-99-02.pdf |url-status=dead }}</ref> અને ભાવમાં 150 વર્ષમાં સરેરાશ ધોરણે છ ગણો વધારો થયો હતો. તેનું મુખ્ય કારણ નવા વિશ્વ (અમેરિકા)માંથી હેબ્સબર્ગના શાસન હેઠળના સ્પેનમાં [[સોનું|સોના]] અને [[ચાંદી]]ના અચાનક પ્રવાહ હતું.<ref>{{cite book |author=Walton, Timothy R. |title=The Spanish Treasure Fleets |url=https://archive.org/details/spanishtreasuref0000walt |publisher=Pineapple Press (FL) |location= |year= 1994|pages=[https://archive.org/details/spanishtreasuref0000walt/page/85 85] |isbn=1-56164-049-2 |oclc= |doi=}}</ref> અગાઉના રોકડની તંગી અનુભવી રેહલા યુરોપમાં ચાંદી ફરી વળી અને વ્યાપક ફુગાવો સર્જ્યો.<ref>[http://www.wwz.unibas.ch/makro/arbpapiere/The%20Price%20Revolutiona.pdf ધ પ્રાઇશ રિવોલ્યુશન ઇન યુરોપ: ઇમ્પિરિકલ રિઝલ્ટ્સ ફ્રોમ એ સ્ટ્રક્ચરલ વેક્ટોરોટોગ્રેસન મોડલ. ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.wwz.unibas.ch/makro/arbpapiere/The%20Price%20Revolutiona.pdf પીટર કુગલેર અને પીટર બર્નહોલ્ઝ, યુનિવર્સિટી ઓફ બસેલ, 2007]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (સમજાવે છે કે કિંમતી ધાતુના વધુ પડતા પુરવઠાને તેને સર્જ્યો હતો અને તાજેતરના દાયકામાં પ્રચલિત બનેલી પ્રતિ દલીલોમાં રહેલી તાર્કિક ખામીઓને નોંધે છે)</ref><ref>{{cite book |author=Tracy, James D. |title=Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance, and Reformation |publisher=Brill Academic Publishers |location=Boston |year= 1994|pages=655 |isbn=90-04-09762-7 |oclc= |doi=}}</ref> બ્લેક ડેથ મહામારીને કારણે વસતીમાં ઘટાડા પછી યુરોપની વસતીમાં વધારાની સાથે વસતી વિષયક પરિબળોએ પણ ભાવમાં ઉપર તરફી દબાણ માટે પ્રદાન આપ્યું હતું. 19મી સદી સુધીમાં અર્થશાસ્ત્રીઓએ માલસામાનના ભાવમાં વધારો કે ઘટાડો કરવા માટે જવાબદાર હોય તેવા ત્રણ અલગ અલગ પરિબળોને વર્ગીકૃત કર્યા હતા, જેમાં માલસામાનના ''મૂલ્ય'' કે સંસાધન ખર્ચમાં ફેરફાર, ''નાણાના ભાવ'' માં ફેરફાર, જે તે સમયે ચલણમાં વપરાયેલા ધાતુ ઘટકની કોમોડિટીની ભાવમાં થયેલા ફેરફાર આધારિત હતો, અને ધાતુ આધારિત ચલણને લગતા ચલણના પુરવઠામાં વધારાથી પરિણમતા ''ચલણ અવમૂલ્યન'' નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકાના ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન ખાનગી બેન્ક નોટના સ્વરૂપના ચલણના પ્રસારને પગલે ‘ફુગાવા’ શબ્દનો ઉપયોગ ''ચલણમાં ઘસારા'' ના સીધા ઉલ્લેખ તરીકે થવા લાગ્યો હતો. વેચાણપાત્ર બેન્ક નોટ્સનો જથ્થો તેના વેચાણ માટે ઉપલબ્ધ ધાતુના જથ્થા કરતા વધુ થાય ત્યારે આ ઘસારો થતો હતો. તે સમયે ફુગાવા શબ્દનો ઉપયોગ માલસામાનના ભાવમાં વધારા તરીકે નહીં, પરંતુ ચલણના મૂલ્યમાં ઘટાડાના સંદર્ભમાં થતો હતો.<ref name="Bryan">માઇકલ. એફ, બ્રાયન, "[http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf ઓન ધ ઓરિજિન એન્ડ ઇવોલ્યુશન ઓફ ધ વર્ડ 'ઇન્ફ્લેશન'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819185226/http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf |date=2008-08-19 }}"</ref> ડેવિડ હ્યુમ અને ડેવિડ રિકાર્ડો જેવા પ્રારંભિક શ્રેષ્ઠ અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા બેન્ક નોટ્સના વધુ પડતા પુરવઠા અને તેના મૂલ્યમાં પરિણામી ઘસારા વચ્ચેના સંબંધની નોંધ લેવાઇ હતી. આ અર્થશાસ્ત્રીઓએ ચલણમાં ઘસારાની (જેને બાદમાં ''નાણાકીય ફુગાવો'' ગણાવાયો) માલસામાનની ભાવ (બાદમાં જેને ''ભાવ આધારિત ફુગાવો'' અને આખરે માત્ર ''ફુગાવો'' ગણાવાયો) પર કેવી અસર પડે છે તેનો અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref>માર્ક બ્લૌગ, "[http://books.google.com/books?id=4nd6alor2goC&amp;pg=PA127&amp;lpg=PA127&amp;dq=bullionist+inflation&amp;source=web&amp;ots=mG3_PT_O6q&amp;sig=ViD-klPJPpaZxCBjdcPKh9zlwyU&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=5&amp;ct=result#PPA128,M1 ઇકોનોમિક થિયરી ઇન રેટ્રોસ્પેક્ટ]", પાનું. 129: "...તે ફુગાવાનું કારણ હતું, અથવા, આજની ભાષાનો ઉપયોગ કરવા, 'બેન્કનોટ્સનું અવમૂલ્યન.'"</ref> 18મી સદીથી ઘણા દેશો દ્વારા આદેશ ચલણ (કાગળનું ચલણ) અપનાવાતા નાણાં પુરવઠામાં વધુ વિવિધતા શક્ય બની હતી. આ પછી સંખ્યાબંધ દેશોમાં કાગળના નાણાંના પુરવઠામાં જંગી વધારો થયો હતો અને તેનાથી અતિફુગાવો સર્જાયો હતો. અતિફુગાવો એટલે કોમોડિટી આધારિત નાણાંના સમયગાળામાં જોવા મળેલા ફુગાવાના દર કરતા અતિશય ઊંચા દરની સ્થિતિ. જર્મનીના વિમેર રિપબ્લિકમાં જોવા મળેલો અતિફુગાવો તેનું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે. == સંબંધિત વ્યાખ્યાઓ == ‘ફુગાવા’ શબ્દનો મૂળમાં બજારમાં ફરતા નાણાંના જથ્થામાં વધારાના સંદર્ભમાં ઉલ્લેખ થતો હતો અને કેટલાંક અર્થશાસ્ત્રીઓ હજુ પણ સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે હાલના મોટા ભાગના અર્થશાસ્ત્રીઓ ‘ફુગાવા’ શબ્દનો ઉલ્લેખ ભાવ સ્તરમાં વધારાના સંદર્ભમાં કરે છે. નાણાંના પુરવઠામાં વધારાને વધતી ભાવથી અલગ પાડવા તેને નાણાંકીય ફુગાવો કહી શકાય. સ્પષ્ટતા માટે શરૂઆતમાં ‘ભાવ ફુગાવા’ શબ્દનો પણ ઉપયોગ થતો હતો.<ref>માઇકલ એફ બ્રાયન્, ''ઓન ધ ઓરિજિન એન્ડ ઇવોલ્યુશન ઓફ ધ વર્ડ "ઇન્ફ્લેશન" [http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819185226/http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf|date=2008-08-19}}''</ref> અર્થશાસ્રીઓ સામાન્ય રીતે સંમત થાય છે કે લાંબા ગાળામાં ફુગાવાનું કારણ નાણાંના પુરવઠામાં વધારો છે. જોકે ટૂંકા અને મધ્યમ ગાળા માટે ફુગાવો મોટે ભાગે અર્થતંત્રમાં માગ અને પુરવઠાના દબાણ આધારિત છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/boarddocs/hh/2004/july/testimony.htm ફેડરલ રિઝર્વ બોર્ડનો કોન્ગ્રેસને અર્ધવાર્ષિક નાણાંકીય નીતિ અહેવાલ'''' ][http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics રાઉન્ડટેબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200359/http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics |date=2007-09-30 }}[http://www.ecb.int/press/pressconf/2004/html/is040701.en.html જીન-ક્લાઉડી ટ્રાઇચેટ દ્વારા 1 જુલાઈ, 2004ના રોજ પ્રારંભિક પ્રવચન]''''</ref> ફુગાવા સંબંધિત બીજી આર્થિક વિભાવનામાં ડિફ્લેશન- સામાન્ય ભાવ સપાટીમાં ઘટાડો, ડિસઇન્ફલેશન- ફુગાવાના દરમાં ઘટાડો, હાઇપરઇન્ફલેશન- અંકુશ બહારનો ફુગાવો, સ્ટેગફ્લેશન- ફુગાવો, નીચી આર્થિકવૃદ્ધિ અને ઊંચી બેરોજગારીનું મિશ્રણ, રિફ્લેશન- ભાવમાં ઘટાડા તરફી દબાણનો સામનો કરવા ભાવની એકંદર સપાટીમાં વધારો કરવાના પ્રયાસ. ભાવ સ્તરમાં વધારો કરતા ઘણા શક્ય પરિબળો છે, તેથી ભાવ ફુગાવાની ગણતરીની પણ ઘણી પદ્ધતિ છે. મોટાભાગે ‘ફુગાવો’ શબ્દ અર્થતંત્રમાં માલસામાન અને સેવા માટેની ભાવની એકંદર સપાટીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વ્યાપક ભાવાંકમાં વધારાનો ઉલ્લેખ કરે છે. ગ્રાહક ભાવાંક (સીપીઆઇ (CPI)) અને વ્યક્તિગત વપરાશ ખર્ચ ભાવાંક (પીસીઈપીઆઇ (PCEPI)) અને જીડીપી (GDP) ડિફ્લેટર વ્યાપક ભાવાંકના કેટલાંક ઉદાહરણો છે. જોકે અર્થતંત્રમાં માલસામાન અને સેવાના નિર્ધારિત નાના ક્ષેત્રમાં ભાવમાં વધારાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે પણ ‘ફુગાવા’ શબ્દનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જેમાં કોમોડિટી (ખાદ્યાન્ન, ઇંધણ, ધાતુ), નાણાકીય અસ્ક્યામતો (શેર, બોન્ડ અને રિયલ એસ્ટેટ જેવી), સેવા (મનોરંજન અને આરોગ્ય સંભાળ જેવી) અને શ્રમ જેવા ક્ષેત્રો માટેના અલગ અલગ ફુગાવાનો સમાવેશ થાય છે. રોઇટર્સ-સીઆરબી (CRB) સૂચકાંક (સીસીઆઇ (CCI)), ઉત્પાદક ભાવાંક અને રોજગારી ખર્ચ સૂચકાંક (ઇસીઆઇ (ECI)) અર્થતંત્રના ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં ભાવ ફુગાવાને માપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા મર્યાદિત ક્ષેત્રના ભાવાંકો છે. કોર ઇન્ફ્લેશન એ ગ્રાહક ભાવોના પેટા જૂથ માટે ફુગાવાનું માપ છે જેમાંથી ખાદ્યાન્ન અને ઊર્જા ભાવોને બાકાત રખાય છે જેની ભાવ ટૂંકા ગાળામાં અન્ય ભાવો કરતા વધુ વધે અને ઘટે છે. ફેડરલ રિઝર્વ બોર્ડ લાંબા ગાળાના ભાવિ ફુગાવાના વલણનો સારી રીતે અંદાજ મેળવવા કોર ઇન્ફ્લેશન પર વિશેષ ધ્યાન રાખે છે.<ref>{{Cite book |last=Kiley |first=Michael J. |title=Estimating the common trend rate of inflation for consumer prices and consumer prices excluding food and energy prices |work=Finance and Economic Discussion Series |publisher=Federal Reserve Board |publication-date=2008 |url=http://www.federalreserve.gov/Pubs/feds/2008/200838/200838pap.pdf |format=PDF}}</ref> == ગણતરી == [[ચિત્ર:US Historical Inflation Ancient.svg|thumb|350px|1066થી 2019ની વચ્ચે અમેરિકામાં વાર્ષિક ફુગાવાના દર]] સામાન્ય રીતે ગ્રાહક ભાવાંકના ફુગાવાના દરની ગણતરી કરીને ફુગાવાનો અંદાજ કાઢવામાં આવે છે.<ref>''જુઓ:'' * {{harvnb|Taylor|Hall|1993}}; * {{harvnb|Blanchard|2000}}; * {{harvnb|Barro|1997}}</ref> ગ્રાહક ભાવાંકની ગણતરી ‘ચોક્કસ ગ્રાહકો’ દ્વારા ખરીદવામાં આવેલી માલસામાન અને સેવાના ભાવને આધારે કરવામાં આવે છે.<ref name="Mankiw 2002 22–32"/> ફુગાવાનો દર એટલે ભાવાંકમાં ટકાવારીમાં થયેલો ફેરફાર. ઉદાહરણ તરીકે, જાન્યુઆરી 2007માં અમેરિકામાં ગ્રાહક ભાવાંક 202.416 હતો અને જાન્યુઆરી 2008માં 211.080 હતો. સીપીઆઇ (CPI)માં ફુગાવાનો વાર્ષિક દર ગણવા માટેનું સૂત્ર આ મુજબનું છેઃ :<math>\left(\frac{211.080-202.416}{202.416}\right)\times100\%=4.28\%</math> તેના પરિણામે અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં આ વર્ષે સીપીઆઇ (CPI)માં ફુગાવાનો દર 4.28 ટકા થાય છે. તેનો અર્થ એવો થાય છે કે અમેરિકામાં ભાવના એકંદર સ્તરમાં 2007 દરમિયાન આશરે ચાર ટકાનો વધારો થયો હતો.<ref>અહીં નોંધેલા આંકડા તમામ શહેરી ગ્રાહકો, તમામ વસ્તુઓ, શ્રેણી સીપીઆઇયુસીએનએસ (CPIAUCNS) માટે 1982ના પાયાના વર્ષમાં 100ના પાયાના સ્તરમાંથી અમેરિકન ગ્રાહક ભાવાંકનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેને ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક ઓફ સેન્ટ લુઇસ ખાતે [http://research.stlouisfed.org/fred2/series/CPIAUCNS?cid=9 ફ્રેડ (FRED) ડેટાબેઝ]માંથી 8 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ ડાઉનલોડ કરાયા હતા.</ref> ભાવ આધારિત ફુગાવાની ગણતરી કરવા માટે વ્યાપક સ્તરે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા બીજા ભાવાંકો નીચે મુજબ છેઃ * '''ઉત્પાદક ભાવાંક''' (પીપીઆઇએસ (PPIs)), જેમાં ઘરેલુ ઉત્પાદકને તેમના ઉત્પાદન માટે મળતી ભાવમાં થયેલા સરેરાશ ફેરફારની ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે સીપીઆઇ (CPI) કરતા અલગ પડે છે, કારણ કે તેમાં ભાવમાં સબસિડી, નફો અને ટેક્સને કારણે ઉત્પાદકને મળતી રકમ સામાન્ય રીતે ગ્રાહકે ચૂકવેલી રકમ કરતા અલગ આવે છે. પીપીઆઇ (PPI)માં વધારો અને તેના પરિમાણે સીપીઆઇ (CPI)માં વધારો વચ્ચે સામાન્ય રીતે વિલંબ પણ થતો હોય છે. ઉત્પાદક ભાવાંક સામાન્ય રીતે કાચા માલના ખર્ચ દ્વારા ઉત્પાદકો પર આવતા દબાણની ગણતરી થાય છે. આ દબાણને ગ્રાહકો પર નાંખીને, અથવા નફામાં ઘટાડો કરીને અથવા ઉત્પાદકતામાં વધારો કરીને સરભર કરવામાં આવે છે. [[ભારત]] અને અમેરિકામાં પીપીઆઇ (PPI)ના અગાઉના વર્ઝનને જથ્થાબંધ ભાવાંક (ડબલ્યુપીઆઇ (WPI)) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. * '''કોમોડિટી ભાવાંક''' , જે પસંદગીની કોમોડિટીની ભાવને માપે છે. હાલના કોમોડિટી ભાવાંકમાં કર્મચારી અંગેના ‘તમામ’ ખર્ચના ઘટકનાના તુલનાત્મક મહત્ત્વને ભારાંક આપવામાં આવે છે. * '''કોર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સઃ''' ફ્રૂડ અને ઓઇલ માર્કેટમાં માગ અને પુરવઠામાં ફેરફારને કારણે ફૂડ અને ઓઇલના ભાવમાં ઝડપથી ફેરફાર થતો હોવાથી આવા ભાવનો સમાવેશ કરવામાં આવે ત્યારે ભાવના સ્તરમાં લાંબા ગાળાના વલણનો અંદાજ કાઢવાનું મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી મોટાભાગની આંકડાકીય એજન્સીઓ ‘કોર ઇન્ફલેશન’ના આંકડાની પણ ગણતરી કરે છે, જેનાથી સીપીઆઇ (CPI) જેવા વ્યાપક ભાવાંકમાંથી સૌથી વધુ અસ્થિર પરિબળો (જેવા કે ફૂડ અને ઓઇલ)ને દૂર કરી શકાય છે. કોર ઇન્ફલેશનને ચોક્કસ બજારમાં ટૂંકાગાળાની માગ અને પૂરવઠાની સ્થિતિની ઓછી અસર થાય છે, તેથી મોટા ભાગની મધ્યસ્થ બેન્કો નાણાંકીય નીતિ પર ફુગાવાજન્ય અસરોની ગણતરી કરવા માટે આ ફુગાવા પર આધાર રાખે છે. ફુગાવાની માપણીની બીજી સામાન્ય પદ્ધતિઓઃ * '''જીપીડી (GDP) ડિફ્લેટર''' માં કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (જીપીડી (GDP))માં સમાવિષ્ટ તમામ માલસામાન અને સેવાના ભાવની માપણી કરવામાં આવે છે. અમેરિકાનો વાણિજ્ય વિભાગ યુએસ જીડીપી (US GDP) માટે ડિફ્લેટર સિરિઝ પ્રકાશિત કરે છે, જેમાં જીડીપી (GDP)ના પ્રવર્તમાન મૂલ્યને જીડીપીના વાસ્તવિક મૂલ્ય સાથે ભાગવામાં આવે છે. * '''પ્રાદેશિક ફુગાવો''' બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટિક્સ અમેરિકાના વિવિધ પ્રદેશો માટે સીપીઆઇ-યુ ((CPI-U))ની ગણતરી કરે છે. * '''ઐતિહાસિક ફુગાવોઃ''' વિવિધ સરકારો માટે સાતત્યપૂર્ણ આર્થિક ડેટા એકત્ર કરવાનું ધોરણ સ્થાપિત થયું તે પહેલા તુલનાત્મક જીવન ધોરણની જગ્યાએ કુલ જીવન ધોરણની સરખામણી કરવાના હેતુ માટે વિવિધ અર્થશાસ્ત્રીઓએ વાસ્તવિક આંકડા ન હોય ત્યારે અંદાજિત આંકડાના આધારે ફુગાવાના આંકડા ગણવાનું શરૂ કર્યું હતું. 20 સદીની શરૂઆતના ફુગાવાના મોટાભાગના આંકડા તે સમયે એકત્ર કરવામાં આવેલી માલસામાનની ભાવની માહિતીની જગ્યાએ જાણીતા ખર્ચને આધારે ગણવામાં આવ્યા હતા. ટેકનોલોજીની હાજરીને કારણે વાસ્તવિક જીવન ધોરણમાં ફેરફારના પરિબળને ધ્યાનમાં લેવા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. * '''અસ્ક્યામત ભાવ ફુગાવોઃ''' શેર (ઇક્વિટી) અને રિયલ અસ્ટેટ જેવી વાસ્તવિક અને નાણાંકીય અસ્ક્યામતની ભાવમાં અયોગ્ય વધારો છે. આ પ્રકારના ફુગાવા માટે કોઈ સ્વીકાર્ય સૂચકાંક નથી, તેથી કેટલીક મધ્યસ્થ બેન્કોએ સૂચવ્યું છે કે માત્ર સીપીઆઇ (CPI) કે કોર ફુગાવા પર નિયમન કરવાની જગ્યાએ અસ્ક્યામત ભાવ સહિત ભાવ સ્તરમાં એકંદર ફુગાવાનું નિયમન કરવાનો હેતુ વધુ સારો છે. આનું કારણ એ કે શેરના ભાવમાં કે રિયલ અસ્ટેટના ભાવમાં વધારા વખતે વ્યાજદરમાં વધારો કરવાથી અને આ એસેટના ભાવમાં ઘટાડો થાય ત્યારે વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાથી મધ્યસ્થ બેન્કોની અસ્ક્યામતની ભાવમાં પરપોટાને અને તીવ્ર કડાકાને ટાળવામાં વધુ સફળતા મળશે.{{Dubious|date=November 2008}} === ગણતરીમાં સમસ્યાઓ === અર્થતંત્રમાં ફુગાવાની ગણતરી કરવા માટે એવા નિરપેક્ષ સાધનોની જરૂર પડે છે કે જેમાં માલસામાન અને સેવાના ભાવમાં ફેરફાર તેમજ આ જ માલસામાન કે સેવાના કદ, ગુણવત્તા અને દેખાવ જેવા મૂલ્યવર્ધનને કારણે થયેલા ફેરફાર વચ્ચે ભેદ પારખી શકે. ઉદાહરણ તરીકે મકાઈના 10 ઔંશના કેનના ભાવ તેના જથ્થામાં ફેરફાર વગર એક વર્ષમાં 0.90 ડોલરથી બદલાઈને 1.00 ડોલર થયા હોય તો ભાવમાં થયેલો આ વધારો ફુગાવો છે. જોકે એક જ વસ્તુનો ભાવ ફેરફાર એકંદર અર્થતંત્રમાં ફુગાવામાં વધારો દર્શાવતો નથી. એકંદર ફુગાવાની ગણતરી કરવા માટે માલસામાન અને સેવાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વિશાળ ‘બાસ્કેટ’ના ભાવમાં ફેરફારની ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે ઘણા માલસામાન અને સેવાના ‘બાસ્કેટ’ના સંયુક્ત ભાવ એટલે કે ભાવાંકનો મૂળ હેતુ છે. સંયુક્ત ભાવ એટલે ‘બાસ્કેટ’માં સમાવિષ્ટ આઇટમના ભારાંક આધારિત સરેરાશ ભાવનો સરવાળો. સરેરાશ ગ્રાહક ખરીદતો હોય તેવી આઇટમની સંખ્યા સાથે એક આઇટમના એકમ ભાવનો ગુણાકાર કરીને ભાર ભાવ ગણવામાં આવે છે. ભાર ભાવ અર્થતંત્રમાં એકંદર ફુગાવામાં વ્યક્તિગત એકમ ભાવમાં ફેરફારની અસરની ગણતરી કરવા માટેનું જરૂરી સાધન છે. ઉદાહરણ તરીકે ગ્રાહક ભાવાંકમાં ચોક્કસ માલસામાન અને સેવા પર ગ્રાહક તેના કુલ ખર્ચમાંથી કેટલો ખર્ચ કરે છે તે તે નિર્ધારિત કરવા ઘરેલુ વપરાશની વસ્તુના એકત્ર કરવામાં આવેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તે મુજબ આ આઇટમોની સરેરાશ ભાવને ભારાંક આપવામાં આવે છે. એકંદર ભાવની ગણતરી કરવા સરેરાશ ભાવ ભાવોને સંયુકત કરવામાં આવે છે. નિર્ધારિત સમયગાળામાં ભાવમાં તફાવતની વધુ સારી સરખામણી કરવા માટે સૂચકાંકમાં સામાન્ય રીતે ‘પાયાના વર્ષ’ના ભાવની પસંદગી કરવામાં આવે છે અને તેને 100નું મૂલ્ય આપવામાં આવે છે. પછીના વર્ષોમાં ભાવાંકો પાયાના વર્ષના ભાવની સરખામણીમાં રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref name="Taylor"/> બાસ્કેટની વસ્તુના તુલનાત્મક ભારાંક માટે કે ભૂતકાળની માલસામાન અને સેવાની સરખામણી હાલની માલસામાન અને સેવા સાથે કરવા માટે સમય જતા ઘણીવાર ફુગાવાની ગણતરીની પ્રક્રિયામાં સુધારો કરવામાં આવે છે. ‘ચોક્કસ ગ્રાહકો’ દ્વારા ખરીદવામાં આવેલી માલસામાન અને સેવાના પ્રકારમાં ફેરફારને જાણવાના હેતુ સાથે પસંદ કરવામાં આવેલી માલસામાન અને સેવાના પ્રકારોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. નવી પ્રોડક્ટ્સનો ઉમેરો થઈ શકે છે અને જુની પ્રોડક્ટ્સના બાકાત રાખી શકાય છે. હાલની પ્રોડક્સ્ટની ગુણવત્તામાં ફેરફાર થઈ શકે છે અને ગ્રાહકોની પસંદગી બદલાઈ શકે છે. આ પ્રકારની પ્રકારની માલસામાન અને સેવાઓ, કે જેમનો ‘બાસ્કેટ’માં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને ફુગાવાની ગણતરી માટે તેમને ભારાંક આપવામાં આવ્યો છે, તેમાં સમય જતા બજારના બદલતા જતા પરિબળો સાથે તાલ મિલાવવા ફેરફાર કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} અપેક્ષિત ચક્રિય ખર્ચ ફેરફારને અલગ પાડવા ફુગાવાના આંકડા ઘણીવાર મોસમને અનુરૂપ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે હોમ હીટિંગના ખર્ચમાં શિયાળામાં વધારો થાય છે અને અને ઇંધણ કે ઊર્જાની માગમાં ચક્રિય વધારાની અસરને દૂર કરવા માટે સીઝનલ પરિબળને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. ફુગાવાના આંકડા સરેરાશ હોઈ શકે છે અને તે આંકડાકીય મુશ્કેલીઓ અને વ્યક્તિગત ભાવમાં વધઘટને દૂર કરવા માટે આંકડાકીય તકનીકને આધિન હોય છે.{{Citation needed|date=January 2010}} ફુગાવાની ચકાસણી કરવા માટે નાણાં સંસ્થાઓ માત્ર ચોક્કસ ભાવ અથવા કોર ઇન્ફ્લેશન ઇન્ડેક્સ જેવા ''વિશેષ સૂચકાંકો'' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. મધ્યસ્થ બેન્કો નાણાંકીય નીતિ ઘડતી વખતે કોર ઇન્ફ્લેશન સૂચકાંકને ધ્યાનમાં રાખે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} ફુગાવાના મોટાભાગના સૂચકાંકની ગણતરી પસંદગીની ભાવ ફેરફારના સરેરાશ ભાવાંકને આધારે કરવામાં આવે છે. તેનાથી વિસંગતતા પણ ઊભી થાય છે અને ફુગાવાનો વાસ્તવિક દર શું છે તે અંગે કાયદેસરનો વિવાદ ઊભો થઈ શકે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ગણતરીમાં તમામ ભાવ તફાવતનો સમાવેશ કરીને અને પછી મધ્યમ મૂલ્યની પસંદગી કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.clevelandfed.org/Research/commentary/1991/1201.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2011-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515145028/http://www.clevelandfed.org/Research/commentary/1991/1201.pdf |url-status=dead }}</ref> == અસરો == === સામાન્ય === ભાવોના સામાન્ય સ્તરમાં વધારાની સાથે ચલણની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો થાય છે. ભાવના સ્તરમાં વધારો થાય છે, ત્યારે દરેક નાણાંકીય એકમથી ઓછી માલસામાન અને સેવાની ખરીદી થઈ શકે છે.<ref>{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=81–107}}</ref> ફુગાવાની અસર અર્થતંત્રમાં સપ્રમાણ વહેંચાયેલી હોતી નથી અને તેના પરિણામે નાણાંની ખરીદશક્તિમાં આ ઘટાડાથી કેટલાંક માટે છૂપો ખર્ચ થાય છે અને કેટલાંકને લાભ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે ફુગાવાની સાથે લોન કે થાપણ પર વ્યાજનો નિર્ધારિત દર જેમને ચૂકવવામાં આવતો હોય ધિરાણકર્તા કે થાપણદર માટે તેમની વ્યાજકમાણીની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો થાય છે, જ્યારે તેમની પાસેથી ઋણ લેનારને ફાયદો થાય છે. રોકડ ભંડોળ સાથેના વ્યક્તિઓ કે સંસ્થાઓને તેમની આ મિલકતની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડાનો અનુભવ કરવો પડે છે. કામદારો અને પેન્શનર્સના અને ખાસ કરીને બાંધી રકમની ચૂકવણી ધરાવતા વ્યક્તિની ચૂકવણીમાં ફુગાવો મુજબ ઘણીવાર વધારો થતો નથી.<ref name="Taylor"/> ભાવ સ્તર (ફુગાવા)માં વધારાની સાથે નાણાંના (વ્યવહારુ ચલણ) તેમજ નાણાંકીય સ્વરૂપમાં રહેલી બીજી આઇટમ (દાખલા તરીકે લોન અને બોન્ડ)ના વાસ્તવિક મૂલ્યનું ધોવાણ થાય છે. જોકે ફુગાવાથી બિનનાણાંકીય આઇટમો (દાખલા તરીકે માલસામાન અને કોમોડિટીઝ, સોનું, રિયલ એસ્ટેટ) પર કોઇ અસર થતી નથી.<ref>પ્રો. ડો. ઉમિત જીયુસીઇએનએમઇ (GUCENME), ડો. ઐલિન પોરોય આર્સોય (ARSOY), ચેન્જીસ ઇન ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટિંગ ઇન તુર્કી, હિસ્ટોરિકલ ડેવલપમેન્ટ ઓફ ઇન્ફ્લેશન એકાઉન્ટિંગ 1960 - 2005, પાનું 9, ''"પરચેઝિંગ પાવર ઓફ નોન મોનેટરી આઇટમ્સ ડસ નોટ ચેન્જ ઇન સ્પાઇટ ઓફ વેરિયેશન ઇન નેશનલ કરન્સી વેલ્યૂ."'' [http://www.mufad.org/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=9&Itemid=100]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ફિકસ્ડ વ્યાજદર સાથે ઋણ લેનારા માટે ‘વાસ્તવિક’ વ્યાજદરમાં ઘટાડો થાય છે, કારણ કે ફુગાવામાં વધારો થાય છે. લોન પરના ‘વાસ્તવિક’ વ્યાજદર એટલે લાગુ પડતો વ્યાજદર માઇનસ ફુગાવાનો દર (આશરે <ref>સૂત્ર ''R = N-I'' સામાન્ય વ્યાજ દર અને ફુગાવાના દર નાના હોય ત્યારે સાચો જવાબ આપે છે. સાચુ સૂત્ર ''r = n/i'' છે જ્યાં, ''r'' , ''n'' અને ''i'' ને ગુણોત્તર તરીકે દર્શાવાય છે (દા.ત. +20% માટે 1.2, -20% માટે 0.8). </ref> ). ઉદાહરણ તરીકે જો તમે 6 ટકાના વ્યાજદરના આધારે લોન લીધી હોય અને ફુગાવાનો દર 3 ટકા હોય તો આ લોન માટે તમે ચૂકવી રહ્યા છો તેનો વાસ્તવિક વ્યાજદર 3 ટકા છે. તે પણ સત્ય છે કે જો તમે 6 ટકાના ફિકસ્ડ વ્યાજદરે લોન લીધેલી હોય અને ફુગાવો વધીને 20 ટકા થાય તો તમારા પરનો વાસ્તવિક વ્યાજદર -14 ટકા થાય છે. બેન્કો અને નાણાં સંસ્થાઓ ફુગાવાના આ જોખમને સરભર કરવા માટે નાણાંના ધિરાણ ખર્ચમાં ફુગાવાના પ્રીમિયમનો સમાવેશ કરે છે, જે માટે શરૂઆતમાં વધારે વ્યાજ વસૂલ કરવામાં આવે છે અથવા વ્યાજદરને ફ્લોટિંગ રાખે છે. ફુગાવાના દરમાં ઘટાડાની સાથે ઋણ લેનારા પર વિરુદ્ધ (નકારાત્મક) અસર થાય છે. === નકારાત્મક === ફુગાવાના ઊંચા કે અણધાર્યા દરને એકંદર અર્થતંત્ર માટે હાનિકારક માનવામાં આવે છે. તેનાથી બજારમાં બિનકાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે અને કંપનીઓ માટે બજેટ બનાવવાની કે લાંબા ગાળાની યોજના બનાવવાનું મુશ્કેલ બે છે. ફુગાવાથી ઉત્પાદકતામાં પણ ઘટાડો થાય છે, કારણ કે કંપનીઓને ચલણના ફુગાવાથી નફા અને નુકસાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે પ્રોડક્ટ્સ અને સેવામાંથી તેમના સંશાધનોને વાળી લેવાની ફરજ પડે છે.<ref name="Taylor"/> નાણાંની ભાવિ ખરીદશક્તિ અંગેની અનિશ્ચિતતાને કારણે રોકાણ અને બચતમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite journal | url=http://www.jstor.org/pss/2231702 | title=Personal Savings and Anticipated Inflation | journal=The Economic Journal | last=Bulkley | first=George | volume=91 | issue=361 | month=March | year=1981| pages=124–135 |access-date=2008-09-30 | doi=10.2307/2231702 | ref=harv}}</ref> ફુગાવાથી ટેક્સના ખર્ચમાં પણ છૂપો વધારો થાય છે કે કારણ કે જો કર માળખામાં ફુગાવાના પરિબળને સામેલ કરવામાં આવ્યું ન હોય તો ફુગાવા આધારિત કમાણીથી કરદાતા આવકવેરાના ઊંચા દર ચૂકવે છે. ઊંચા ફુગાવાની સાથે ખરીદ શક્તિમાં અસંતુલન ઊભું થાય છે, કારણ કે ભાવના સ્તર મુજબ પેન્શન આપવાની જોગવાઈ થયેલી નથી તેવા પેન્શનર જેવા બાંધી રકમની આવક ધરાવતા લોકોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે અને આ ખરીદશક્તિ ફુગાવા મુજબ વેતન મેળવતા હોય તેવા લોકો પાસે આવે છે.<ref name="Taylor"/> ખરીદશક્તિની આવી પુનઃવહેંચણી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ભાગીદારો વચ્ચે પણ થાય છે. વિનિમય દર બાંધી આંકનો હોય અને એક અર્થતંત્રમાં બીજા અર્થતંત્ર કરતા ઊંચો ફુગાવો હોય તો પ્રથમ અર્થતંત્રની નિકાસ વધુ મોંઘી બને છે અને વેપારના સંતુલનને અસર થાય છે. અણધાર્યા ફુગાવાને કારણે ચલણના હૂંડિયાણ ભાવમાં અસ્થિરતામાં વધારો થાય છે અને તેનાથી વેપાર પર નકારાત્મક અસરો થઈ શકે છે. ;ખર્ચ જન્ય ફુગાવો : ઊંચા ફુગાવાથી કર્મચારીઓ ગ્રાહક ભાવો મુજબ વેતનમાં ઝડપથી વધારો કરવાની માગણી કરે છે. ખર્ચ જન્ય ફુગાવાના સિદ્ધાંતમાં, વેતનમાં વધારો થવાથી ફુગાવાને ઉત્તેજન મળે છે. સામુહિક સમજૂતીના કિસ્સામાં વેતન વૃદ્ધિને ફુગાવાની ધારણા મુજબ નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે, જેમાં ફુગાવો ઊંચો હોય ત્યારે વધુ વેતન મળે છે. તે વેતનમાં વધારો પ્રેરી છે.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/287700/inflation/3512/The-cost-push-theory એનસાયક્લોપિડીયા બ્રિટનિકા], "ધ કોસ્ટ-પુશ થિયરી".</ref> આ રીતે ફુગાવો વધુ ફુગાવાજન્ય દબાણને જન્મ આપે છે, જે ફુગાવામાં વધુ વધારો કરે છે. ;[[સંગ્રહખોરી]] : લોકો નાણાંની શક્તિમાં ઘટાડાથી સંભવિત નુકસાનને ટાળવા માટે ડ્યુરેબલ અને/અથવા બિનનાશવંત અને બીજી માલસામાનની ખરીદી કરે છે અને સંગ્રહ કરી છે, જેનાથી સંગ્રહ થયો હોય તેવી માલસામાનની અછત ઊભી થાય છે. ;[[અતિફુગાવો]] : જો ફુગાવો સંપૂર્ણ પણે અંકુશ બહાર (ઊપરની દિશામાં) જાય તો તેનાથી અર્થતંત્રની સામાન્ય કામગીરીમાં સંપૂર્ણ દખલગીરી થાય છે અને માલસામાનનો પુરવઠો પૂરો પાડવાની અર્થતંત્રની ક્ષમતાને નુકસાન થાય છે. અતિશય ફુગાવાથી દેશના ચલણના ઉપયોગમાં ઘટાડો થઈ શકે છે અને તેનાથી સાટા પદ્ધતિમાં બિનકાર્યક્ષમતા આવી શકે છે. ;[[ફાળવણીમાં કાર્યક્ષમતા]] : માલસામાન માટેના પુરવઠા કે માગમાં ફેરફારથી સામાન્ય રીતે તેના સાપેક્ષ ભાવમાં ફેરફાર થાય છે તેમજ ખરીદદારો અને વેચાણકર્તાને સંકેત મળે છે કે તેમણે બજારની નવી સ્થિતિને આધારે સંસાધનોની પુનઃફાળવણી કરવી જોઇએ. પરંતુ ફુગાવાને કારણે ભાવમાં સતત ફેરફાર થતો હોય ત્યારે વાસ્તવિક ભાવ સંકેતોને કારણે ભાવમાં થતા ફેરફારને ફુગાવાને કારણે થતા ફેરફારથી અલગ પાડવાનું મુશ્કેલ બને છે. તેથી એજન્ટ તેનો પ્રતિસાદ આપવામાં ધીમા હોય છે. તેના પરિણામે ફાળવણીની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે. ;[[સમય અને પ્રયાસોનો ખર્ચ (શુ લેધર કોસ્ટ)]] : ઊંચા ફુગાવાથી રોકડ બેલેન્સ રાખવાના તકવાદી ખર્ચમાં વધારો થાય છે અને લોકોમાં વ્યાજની ચૂકવણી કરતા એકાઉન્ટમાં તેમની અસ્ક્યામતો મોટા હિસ્સાને રાખવાનું આકર્ષણ મળે છે. જોકે રોજિંદી લેવડદેવડ કરવા માટે રોકડ ભંડોળની જરૂર પડે છે, તેથી નાણાં ઉપાડવા માટે ‘બેન્ક તરફની વધુ ટ્રીપ્સ’ જરૂરી બને છે, જેને આવી દરેક ટ્રીપની સાથે ‘શુ લેધર’માં ધસારા તરીકે પણ સામાન્ય રીતે ઓળખવામાં આવે છે. ;[[મેનુ ખર્ચ]] : ઊંચા ફુગાવાની સાથે કંપનીઓને અર્થતંત્રમાં વ્યાપક ફેરફારની સાથે તાલ મિલાવવા માટે તેમની પ્રોડક્ટ્સના ભાવમાં વારંવાર ફેરફાર કરવો પડે છે. પરંતુ વારંવાર બદલાતા જતા ભાવ પણ તેની રીતે ખર્ચાળ પ્રવૃત્તિ છે, કારણે કે કંપનીઓએ નવું મેનું તૈયાર કરવાની તેનું છાપકાપ કરાવવું પડે છે. ;[[વ્યાપાર ચક્ર]] : ઓસ્ટ્રિયન બિઝનેસ ચક્ર સિદ્ધાંત મુજબ તે બિઝનેસ ચક્રની શરૂઆત કરે છે. ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ તેને ફુગાવાની સૌથી વધુ નુકસાનકર્તા અસર ગણે છે. ઓસ્ટ્રિયન સિદ્ધાંત મુજબ કૃત્રિમ રીતે નીચા વ્યાજદર અને નાણાંના પુરવઠામાં સંબંધિત વધારાથી અવિચારી અને સટ્ટાકીય ઋણ (ધિરાણ) લેવામાં આવે છે અને ખોટા રોકાણમાં વધારો થાય છે.આવા રોકાણને તે આર્થિક રીતે ટકી શકે નહીં તેવા બને ત્યારે આખરે તેમાંથી પીછહટ કરવી પડે છે.<ref>થોર્સ્ટન પોલીટ, "[http://mises.org/story/2901 ઇન્ફ્લેશન ઇસ એ પોલિસી ધેટ કેનનો લાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429052159/http://mises.org/story/2901 |date=2009-04-29 }}", માઇસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ.</ref> === હકારાત્મક === ;શ્રમ બજાર ગોઠવણ : કેનેશિયન્સ માને છે કે વાસ્તવિક વેતનમાં થયેલા ઘટાડાને અનુકૂળ થવાની પ્રક્રિયા ધીમી હોય છે. તેનાથી શ્રમ બજારમાં લાંબા સમયે અસંતુલન અને ઊંચી બેરોજગારીની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જો વાસ્તવિક વેતનને સ્થિર રાખવામાં આવ્યા હોય તો ફુગાવાથી વેતનમાં ઘટાડો થાય છે, ત્યારે કેનેશિયન્સ દલીલ કરે છે ફુગાવો અર્થતંત્ર માટે સારો પણ છે, કારણ કે તેનાથી શ્રમ બજારમાં ઝડપથી સમાનતા (આવકની વહેંચણીના સંદર્ભ)માં આવે છે. ;પગલાં લેવાનો અવકાશ : નાણાંના પુરવઠા પર અંકુશ રાખવા માટેનું પ્રાથમિક માધ્યમ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (બેન્કો મધ્યસ્થ બેન્કો પાસેથી ધિરાણ મેળવે છે તે વ્યાજદર) નિર્ધારિત કરવાની ક્ષમતા અને ઓપન માર્કેટ કામગીરી છે. ઓપન માર્કેટ કામગીરી એટલે વ્યાજદરને નિયંત્રિત રાખવાના હેતુ સાથે બોન્ડ માર્કેટમાં મધ્યસ્થ બેન્ક દ્વારા કરવામાં આવતી દરમિયાનગીરી. હવે જો અર્થતંત્રમાં નીચા અથવા લગભગ શૂન્ય વ્યાજદર સાથે મંદી હોય તો પછી મધ્યસ્થ બેન્ક અર્થતંત્રને વેગ આપવા (સ્ટીમ્યુલસ) માટે આ વ્યાજદરમાં વધુ ઘટાડો કરી શકતી નથી (કારણ કે નકારાત્મક વ્યાજદર રાખવાનું અશક્ય છે)- આ સ્થિતિ તરલતાની જાળ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ફુગાવાના મધ્યકક્ષાના દરથી વ્યાજદરને પણ શૂન્ય કરતા પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપર રાખી શકાય છે, તેથી તો જરૂરિયાત ઊભી થાય તો મધ્યસ્થ બેન્કને વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાનો અવકાશ મળે છે. ;મુન્ડેલ-ટોબિન અસર : [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબેલ પારિતોષિક]] વિજેતા રોબર્ટ મુન્ડેલે નોંધ્યું છે કે મધ્યકક્ષાના ફુગાવાથી બચતકર્તાને ભાવિ ખર્ચને પહોંચી વળવાના સાધન તરીકે કેટલાંક નાણાંના સંગ્રહમાથી ધિરાણની પ્રેરણા મળે છે. આ પ્રકારના અવેજીકરણથી વાસ્તવિક વ્યાજદરમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>મુન્ડેલ, જેમ્સ, જર્નલ ઓફ પોલિટિકલ ઇકોનોમી, LXXI (1963), 280-83 "ઇન્ફ્લેશ એન્ડ રિયલ ઇન્ટ્રેસ્ટ"</ref> વાસ્તવિક વ્યાજદર નીચા રહેવાથી રોકાણ માટે વધુ ધિરાણને ઉત્તેજન આપે છે. તેવી જ રીતે, નોબલ પારિતોષક વિજેતા જેમ્સ ટોબિને નોંધ્યું હતું કે આવો ફુગાવો તેમના અસ્ક્યામત પોર્ટફોલિયોમાં નાણાં સંતુલન માટે ભૌતિક મૂડી (પ્લાન્ટ, સાધનો અને ઇન્વેન્ટરી)માં બિઝનેસ રોકાણની અવેજી કરશે. અવેજીનો અર્થ છે વાસ્તવિક વળતરના નીચા દર સાથે રોકાણ કરવાની પસંદગી કરવી. (વળતરના દર નીચા હોય છે, કારણ કે વળતરના ઊંચા દરો સાથેનું રોકાણ અગાઉ થઈ ગયું છે)<ref> ટોબિન, જે. ઇકોનોમેટ્રિકા, વી 33, (1965), 671-84 "મની એન્ડ ઇકોનોમિક ગ્રોથ"</ref> આ બંને સંબંધિત અસરો મુન્ડેન-ટોબિન અસર તરીકે ઓળખાય છે. આર્થિક વૃદ્ધિના સિદ્ધાંતના મોડલ મુજબ જો અર્થતંત્રમાં વધુ પડતું રોકાણ ન થઈ રહ્યું હોય તો આ અસરથી આ વધારાનું રોકાણ હકારાત્મક છે. ;ડિફ્લેશન (ભાવમાં સતત ઘટાડો) સાથે અસ્થિરતા : અર્થશાસ્ત્રી એસ.સી ત્સાઇંગે નોંધ્યું છે કે ભાવમાં સતત ઘટાડા (ડિફ્લેકશન)ની ધારણા હોય ત્યારે બે મહત્ત્વની અસરો દેખાવા લાગે છે, જે બંને અસરો બચતના માધ્યમ તરીકે ધિરાણની જગ્યાએ નાણાંના સંગ્રહના પરિણામે ઉદભવે છે.<ref> સૈન્ગ, એસ. સી., જર્નલ ઓફ મની, ક્રેડિટ એન્ડ બેન્કિંગ, આઇ (1969), 266-80 "એ ક્રિટિકલ નોટ ઓન ધ ઓપ્ટિમમ સપ્લાય ઓફ મની"</ref> પ્રથમ એ કે ભાવમાં સતત ઘટાડો થાય છે અને તેના પરિમાણે નાણાંનો સંગ્રહ કરવાનું પ્રોત્સાહન મળે છે અને આ પ્રવૃત્તિમાં વધુ વધારાની ધારણાએ અસ્થિરતા ઊભી થાય છે. નાણાંના સંગ્રહમાં મૂલ્યના સંદર્ભમાં વધારો થાય છે, પરંતુ સંગ્રહ કરવામાં આવેલા નાણાંના આ મૂલ્ય સામે જોખમ હોય છે, કારણ કે પછીથી લોકોને લાગે છે કે સંગ્રહ કરવામાં આવેલા આ નાણાંનો બજારમાં પ્રવાહ આવ્યા પછી માલસામાન અને અસ્ક્યામતોના ભાવમાં ઝડપથી વધારો થશે. આ સંગ્રહ કરાયેલા નાણાંનો ખર્ચ કરવાની કોઇપણ હિલચાલની ‘એકવખત શરૂઆત ત્યારે તે પુષ્કળ નાણાં પ્રવાહ બને છે અને આ નાણાં ખર્ચાઇ જાય તે પહેલા લાંબા સમય સુધી બજારમાં ધમાલ મચાવી દે છે.’<ref>(પાનું 272)</ref> તેથી લાંબા ગાળાના ડિફ્લેશન પછી ઝડપી તીવ્ર ફુગાવાની સ્થિતિ ઊભી થવાની શક્યતા રહે છે અને તેના પરિમાણે અર્થતંત્રમાં જોરદાર વિક્ષેપ ઊભો થાય છે. મધ્યમ કક્ષાનો અને સ્થિર ફુગાવો ભાવમાં આ તીવ્ર વઘઘટ જેવી સ્થિતિને ટાળે છે. ;ડિફ્લેશનની સાથે નાણાંકીય બજારમાં બિનકાર્યક્ષમતા : ત્સાઇંગે નોંધેલી બીજી અસર એ છે કે જ્યારે બચતકર્તા નાણાં બજારમાં ધિરાણ માટેના નાણાંનો સંગ્રહ કર્યો હોય ત્યારે બચતોને રોકાણમાં વાળવાની બજારોની ભૂમિકાની અવગણના થાય છે. ઊંચુ વળતર આપતા નાણાંકીય અસ્ક્યામત સાથે સ્પર્ધાને કારણે પ્રવર્તમાન વ્યાજદર શૂન્ય અથવા લગભગ શૂન્ય થઈ જાય છે અને આવા બજારમાં કોઇ ભાવ નિર્ધારણ વ્યવસ્થાતંત્ર રહેતું નથી. જયારે નાણાંકીય બજારની કાર્યક્ષમતાનું મરણ જાય છે, ત્યારે બાકીના માલસામાન અને ભૌતિક અસ્ક્યામતના ભાવો અનુરુચિત દિશામાં આગળ વધે છે. ઉદાહરણ તરીકે બચત માટેની ઇચ્છામાં વધારો થવાથી વ્યાજદરમાં વધુ ઘટાડો (અને તેના પગલે રોકાણમાં પ્રોત્સાહન) થતો નથી, પરંતુ તેની જગ્યાએ વધુ નાણાંનો સંગ્રહ થાય છે અને ગ્રાહક ભાવમાં વધુ ઘટાડો થાય છે અને તેથી ગ્રાહક પ્રોડક્સના ઉત્પાદન માટેનું રોકાણ ઓછું આકર્ષક બને છે. મધ્યમ કક્ષાનો ફુગાવો, કે જેની ધારણામાં વ્યાજ દરના પરિબળનો સમાવેશ થઇ જાય છે તે પછી તે વ્યાજ દરને વધારા અને ઘટાડા તરફી દિશા માટે અવકાશ પૂરો પાડે છે. અહીં રોકાણની તક કે બચતકર્તાની પસંદગીના આધારે તેમાં વધઘટ શક્ય બને છે. તેથી નાણાંકીય બજારો રાબેતા મુજબ કામગીરી કરી શકે છે. == કારણો == [[ચિત્ર:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|right|યુનાઇટેડ કિંગડમની મધ્યસ્થ બેન્ક બેન્ક ઓફ ઇન્ગ્લેન્ડ ફુગાવાના કારણ પર નજર રાખે છે અને તેને અંકુશમાં રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે.]] વર્ષોથી ફુગાવાના કારણ શું છે અને તેની અસર શું છે તે પ્રશ્ન અંગે ઘણું આર્થિક સાહિત્ય લખાયું છે. ફુગાવાના કારણ માટે જુદા જુદા અભિપ્રાય પ્રવર્તે છે. મોટા ભાગના અભિપ્રાયને બે વ્યાપક વર્ગમાં વિભાજિત કરી શકાય છે, જેમાં ફુગાવાના ગુણવત્તા સિદ્ધાંત અને ફુગાવાની જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતનો સમાવેશ થાય છે. ફુગાવાનો ગુણવત્તા સિદ્ધાંત વેચાણકર્તાની એવી ધારણા પર આધાર રાખે છે કે જેમાં વેચાણકર્તા એક ખરીદદાર તરીકે ઇચ્છનીય વસ્તુઓ પછીના સમયે ખરીદી શકાય તે માટે ચલણનો સ્વીકાર કરે છે. ફુગાવાનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત નાણાંના જથ્થાત્મક સમીકરણો પર આધાર રાખે છે, જેમાં નાણાંના પુરવઠા, તેનો વેગ, હૂંડિયામણનું વાસ્તવિક મૂલ્ય વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આદામ સ્મિથ અને ડેવિડ હ્યુમે નાણાં માટે ફુગાવાનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત અને ઉત્પાદન માટે ફુગાવાનો ગુણવત્તા સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. {{Citation needed|date=February 2009}} હાલમાં ફુગાવાના જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતનો લાંબા ગાળામાં ફુગાવાના સચોટ મોડલ તરીકે વ્યાપક સ્વીકાર થઈ રહ્યો છે. તેના પરિમાણે હવે અર્થશાસ્ત્રીમાં એવી વ્યાપક સર્વસંમતી પ્રવર્તે છે કે ફુગાવાનો દર ખાસ કરીને નાણાં પુરવઠાના વૃદ્ધિ દર પર વધારે આધાર રાખે છે. જોકે ટૂંકા અને મધ્યમ ગાળા માટે ફુગાવાને અર્થતંત્રના માગ અને પુરવઠાના દબાણની અસર થઈ શકે છે તેમજ તેને વેતન, ભાવ અને વ્યાજ દરની તુલનાત્મક અનુકુલન ક્ષમતાની અસર થાય છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/boarddocs/hh/2004/july/testimony.htm ''ફેડરલ રિઝર્વ બોર્ડનો કોંગ્રેસને અર્ધવાર્ષિક નાણાંકીય નીતિ અહેવાલ'' ][http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics રાઉન્ડ ટેબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200359/http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics |date=2007-09-30 }}[http://www.ecb.int/press/pressconf/2004/html/is040701.en.html ''જીન ક્લાઉડી ટ્રાઇચેટનું 1 જુલાઇ 2004ના રોજ પ્રારંભિક પ્રવચન'' ]</ref> ટૂંકા ગાળાની અસરો મહત્ત્વની બની શકે તેટલી લાંબી ચાલે છે કે નહીં તે પ્રશ્ન મોનેટારિસ્ટ અને કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ વચ્ચેની ચર્ચાનો કેન્દ્રીય મુદ્દો છે. મોનેટરિઝમ મુજબ ભાવ અને વેતનમાં એટલા ઝડપથી ફેરફાર થાય છે કે જેનાથી સામાન્ય ટ્રેન્ડ પર બીજા પરિબળોની અસર નજીવી બની જાય છે. કેનેશિયન અભિપ્રાય મુજબ ભાવ અને વેતન જુદા જુદા દરે એડજસ્ટ થાય છે અને આ તફાવતોની અર્થતંત્રમાં લોકોની દ્રષ્ટિમાં ‘લાંબા ગાળા’ની વાસ્તવિક ઉત્પાદન પર અસર થાય છે. === કેનેશિયન અભિપ્રાય === કેનેશિયન આર્થિક સિદ્ધાંત મુજબ નાણાંના પુરવઠામાં ફેરફારથી ભાવને સીધી અસર થતી નથી અને ફુગાવો અર્થતંત્રના દબાણોનું પરિણામ છે, આ દબાણો ભાવમાં ફેરફારના સ્વરૂપમાં દેખાય છે. ફુગાવો માટે નાણાંનો પુરવઠો મહત્ત્વનું પરિબળ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર પરિબળ નથી. રોબર્ટ જે ગોર્ડન જેને ‘ત્રિભૂત મોડલ’ તરીકે ઓળખાવે છે તે મોડલના ભાગ તરીકે ફુગાવાના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:<ref>રોબર્ટ જે. ગોર્ડન (1988), ''મેક્રોઇકોનોમિક્સ: થીયરી એન્ડ પોલિસી'' , બીજી આવૃત્તિ, પ્રકરણ. 22.4, 'મોડર્ન થિયરીઝ ઓફ ઇન્ફ્લેશન'. મેકગ્રો હિલ</ref> * ''માગ આધારિત ફુગાવો'' નું કારણ ખાનગી અને સરકારી ખર્ચ વગેરેમાં વધારાને કારણે એકંદર માગમાં વધારો છે. માગ આધારિત ફુગાવો આર્થિક વૃદ્ધિના ઝડપી દર માટે હકારાત્મક છે, કારણ કે વધારાની માગ અને બજારની સાનુકુળ સ્થિતિથી રોકાણ અને વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન મળે છે. * ''ખર્ચ આધારિત ફુગાવો'' , જે ‘સપ્લાય શોક ફુગાવા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે, આવો ફુગાવો એકંદર પુરવઠા (સંભવત ઉત્પાદન)માં ઘટાડાને કારણે ઉદભવે છે. તેનું કારણ કુદરતી આપત્તિ અથવા કાચા માલના ઊંચા ભાવ હોઇ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે ક્રૂડ તેલના પુરવઠામાં આકસ્મિક ઘટાડો થાય તો ક્રૂડ તેલના ભાવમાં વઘારો થાય છે અને તેનાથી ખર્ચ આધારિત ફુગાવો ઉદભવે છે. ક્રૂડ તેલ જેમના માટે કાચા માલો હોય છે તેવા ઉત્પાદકો પછી તેમની પ્રોડક્ટ્સના ભાવ વધારાના સ્વરૂપમાં આ બોજ ગ્રાહકો પર નાંખે છે. * બિલ્ટ-ઇન ફુગાવો, ભૂતકાળમાં થયું હતું તેના આધારે ભવિષ્યમાં થશે તેવી લોકોની સ્વીકાર્ય ધારણાને આધારે ઉદભવે છે અને તેને ઘણીવાર ‘ભાવ/વેતનમાં તીવ્ર વધારા’ સાથે જોડવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં કામદારો ભાવો (ફુગાવાના દર કરતા ઊંચા સ્તર) કરતા તેમના વેતનને ઊંચા રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે અને કંપનીઓ ભાવ વધારાના સ્વરૂપમાં મજૂર ખર્ચમાં થયેલા આ વધારાને ગ્રાહકો પર નાંખે છે અને તેનાથી ‘દુશ્ચક્ર’ ચાલુ થાય છે. બિલ્ડ ઇન ફુગાવો ભૂતકાળની ઘટનાઓ દર્શાવે છે અને તેથી તેને હેન્ગઓવર ફુગાવા તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. માગ આધારિત ફુગાવાના સિદ્ધાંત મુજબ અર્થતંત્ર (તેની સંભિવત ઉત્પાદન)ની ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા કરતા પણ કુલ માગમાં જ્યારે વધુ વધારો થાય છે ત્યારે ફુગાવાના દરને વેગ મળે છે. માટે કુલ માંગને વધારતા કોઇ પણ પરિબળને કારણે ફુગાવો થાય છે.<ref>{{cite book |last1=O'Sullivan |first1=Arthur |authorlink1=Arthur O'Sullivan |last2=Sheffrin |first2=Steven M. |title=Economics: Principles in Action |url=http://www.amazon.com/Economics-Principles-Action-OSullivan/dp/0130630853 |access-date=May 3, 2009 |edition=2nd |series=The Wall Street Journal:Classroom Edition |year=2003 |origyear= January 2002|publisher= Pearson Prentice Hall: Addison Wesley Longman|location=Upper Saddle River, New Jersey 07458 |isbn=0130630853 |page= 341}}</ref> જોકે લાંબા ગાળે અર્થતંત્રના વાસ્તવિક વૃદ્ધિ દર કરતા બજારમાં નાણાંના પુરવઠામાં વધુ ઝડપી વધારો કરીને ઉત્પાદક ક્ષમતા કરતા માગને વધુ ઊંચી રાખી શકાય છે. બીજુ કારણ (ઓછુ જાણીતું છે) નાણાં માટેની ''માગ'' માં તીવ્ર ઘટાડો છે, આવી સ્થિત બ્લેક ડેથના રોગચાળા દરમિયાન યુરોપમાં અને 1945માં જાપાનના પરાજયના થોડા સમય પહેલા જાપાનના કબજા હેઠળના વિસ્તારમાં જોવી મળી હતી. ગૃહ યુદ્ધ જેવી કટોકટીમાં સરકાર ખૂબ જ વધુ નાણાંનું છાપકાપ કરીને ખર્ચ કરે ત્યારે ફુગાવા પર નાણાંની અસર સૌથી વધારે દેખાય છે. તેનાથી ઘણીવાર અતિફુગાવા ઉદભવે છે, જેમાં ભાવો એક મહિના અથવા તેના કરતા ઓછા સમયમાં ભાવ બમણા થઈ શકે છે. ફુગાવાના મધ્યકક્ષાના સ્તરને નિર્ધારિત કરવામાં નાણાંનો પુરવઠો મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવું પણ માનવામાં આવે છે, પરંતુ તે પરિબળ કેટલાં મહત્ત્વનું છે તે અંગે જુદા જુદા મત છે. ઉદાહરણ તરીકે મોનેટરિસ્ટ અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે આ જોડાણ ખુબ જ મજબૂત છે. કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે ફુગાવાને નક્કી કરવામાં નાણાંના પુરવઠા કરતા અર્થતંત્રમાં કુલ માગ વધુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ રીતે કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે નાણાંનો પુરવઠો બજારમાં એકંદર માગને અસર કરતા ઘણા પરિબળો પૈકીનું એકમાત્ર પરિબળ છે. કેટલાંક કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ એવા અભિપ્રાય સાથે પણ સંમત થતા નથી કે મધ્યસ્થ બેન્કોનો નાણાંના પુરવઠા પર સંપૂર્ણ અંકુશ છે. તેઓ દાવો કરે છે કે મધ્યસ્થ બેન્કનો અંકુશ ઘણો ઓછો છે, કારણ કે નાણાંનો પુરવઠો વાણિજ્યિક બેન્ક દ્વારા જારી કરવામાં આવતા બેન્ક ધિરાણની માગ મુજબ રહે છે. આ અભિપ્રાયને બજાર તેની જરૂરિયાત મુજબ નાણાંનો પુરવઠો રાખે છે તે ઇન્ડોજિનિયસ મની સિદ્ધાંત તરીકે પણ ઓળખાય છે અને તેનું 1960ના દાયકા સુધી પોસ્ટ કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓએ જોરદાર સમર્થન કર્યું હતું. તે હાલમાં ટેલર રૂલના હિમાયતીઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની છે. આ અભિપ્રાયનો સર્વત્ર સ્વીકાર થયો નથી, કારણ કે બેન્કો લોન આપીને નાણાંનું સર્જન કરે છે, પરંતુ લોનના એકંદર કદમાં વાસ્તવિક વ્યાજદરમાં વધારો થાય ત્યારે ઘટાડો થાય છે. તેથી મધ્યસ્થ બેન્ક નાણાંને સસ્તા બનાવી કે મોંઘા બનાવીને નાણાં પુરવઠાને નિર્ધારિત કરે છે અને તેથી તેના ઉત્પાદમાં વધારો કે ઘટાડો થાય છે. ફુગાવાના પૃથક્કરણમાં મૂળભૂત ખ્યાલ ફુગાવો અને બેરોજગારી વચ્ચેનો સંબંધ છે, જેને ફિલિપ્સ કર્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ મોડલ સૂચવે છે કે ભાવ સ્થિરતા અને રોજગારી વચ્ચે ટ્રેડ ઓફ (એકના ભોગે બીજાનું બલિદાન) છે. તેથી બેરોજગારીને લઘુતમ રાખવા માટે ફુગાવાનો અમુક સ્તર ઇચ્છનીય માનવામાં આવે છે. ફિલિપ્સ કર્વ મોડલમાં 1960ના દાયકાના અમેરિકાના અનુભવનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, તે મોડલ 1970ના દાયકામાં જોવા મળેલી આર્થિક સ્થગિતતા અને વધતા જતા ફુગાવાના મિશ્રણ (ઘણીવાર ''સ્ટેગફ્લેશન'' તરીકે ઓળખાય છે)ને સમજવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે. તેથી આધુનિક સર્વાંગી અર્થવ્યવસ્થામાં ફિલિપ્સ કર્વનો ઉપયોગ કરીને ફુગાવાનું વર્ણન કરવામાં આવે છે, જેમાં પુરવઠામાં આંચકા જેવા પરિબળોને કારણે ''ફેરફાર'' (ફુગાવા અને બેરોજગારીમાં ફેરફાર વચ્ચે સંતુલન) થાય છે અને ફુગાવો અર્થતંત્રની સામાન્ય કાર્યપદ્ધતિના આધારે સર્જાય છે. પહેલા પરિબળ 1970ના દાયકાની ઓઇલ શોક જેવી ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યારે પછીનું પરિબળમાં ફુગાવાથી અર્થતંત્રને થતી ‘સામાન્ય’ અસર માટે જવાબદાર ભાવ/વેતન વધારા અને ફુગાવાજન્ય ધારણાનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેથી ફિલિપ્સ કર્વ તેમના ત્રિભૂજ મોડલના માત્ર માગ આધારિત પરિબળનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ થીયરીનો બીજો ખ્યાલ સંભવિત ઉત્પાદન (ઘણીવાર ‘કુદરતી કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન’તરીકે ઓળખાય છે), જે જીડીપી (GDP)નું એક સ્તર છે અને તેમાં અર્થતંત્ર સંસ્થાકીય અને કુદરતી અવરોધોની વચ્ચે ઉત્પાદનની શ્રેષ્ઠતમ સપાટીએ હોય છે. (ઉત્પાદનનું આ સ્તર બેરોજગારીના બિન-વૃદ્ધિજનક ફુગાવા, એનએઆઇઆરયુ (NAIRU), અથવા બેરોજગારીના ‘કુદરતી’ દર અથવા સંપૂર્ણ રોજગારી દર સાથે સાનુકુળ હોય છે.) જો જીડીપી (GDP)માં તેની સંભાવના કરતા વધુ વધારો થાય (અને બેરોજગારી એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) કરતા નીચી હોય) તો આ થીયરી કહે છે કે ફુગાવામાં ''વધારો'' થશે, કારણ કે સપ્લાયર્સ તેમના ભાવમાં વધારો કરે છે અને બિલ્ડ-ઇન ફુગાવો વધુ તીવ્ર બને છે. જો જીડીપી (GDP) તેની સંભાવના સ્તરથી નીચી હોય તો (અને બેરોજગારી એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) કરતા વધુ હોય) તો ફુગાવામાં ''ઘટાડો'' થશે, કારણ કે સપ્લાયર્સ ભાવમાં ઘટાડો કરીને તેમની વધારાની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરશે અને બિલ્ડ-ઇન ફુગાવો ઘટશે.<ref>{{cite journal | last = Coe | first = David T | title = Nominal Wages. The NAIRU and Wage Flexibility. | publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development | url = http://www.oecd.org/dataoecd/59/19/33917832.pdf | ref = harv }}</ref> જોકે નીતિ નિર્ધારણના હેતુ માટે આ થીયરીની એક સમસ્યા એ છે કે સંભવિત ઉત્પાદનનું (અને એનએઆઇઆરયુ (NAIRU))નું ચોક્કસ સ્તર સામાન્ય રીતે જાણી શકાતું નથી અને તેમાં સમય સાથે ફેરફાર થાય છે. ફુગાવો અપ્રમાણસર રીતે પણ વર્તે છે એટલે કે ફુગાવામાં વધારો ઝડપી થાય છે અને ઘટાડો તેટલી ઝડપથી થતો નથી. વધુ ખરાબ સ્થિતિ એ કે તેમાં નીતિને કારણે ફેરફાર થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે બ્રિટનના વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરના શાસન હેઠળ ઊંચી બેરોજગારીને કારણે એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) (અને સંભવિત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો) વધારો થયો હતો, કારણ કે ઘણા બેજરોગાર લોકો માળખાકીય રીતે બેરોજગાર બન્યા હતા (બેરોજગારી પણ જુઓ), તેઓ પોતાની કુશળતા મુજબની નોકરી શોધી શક્યા ન હતા. માળખાકીય બેરોજદારીમાં વધારો સૂચવે છે કે માનબળની ઓછી ટકાવારી એનએઆઇઆરયુ (NAIRU)એ રોજગારી મેળવી શકે છે, જેમાં અર્થતંત્ર વૃદ્ધિજનક ફુગાવાની સ્થિતિમાં પ્રવેશ કરવાનું ટાળે છે. === મોનેટારિસ્ટ અભિપ્રાય === {{details|Monetarists}} મોનેટારિસ્ટ્સ માને છે કે ફુગાવો કે ડિફ્લેશન (ભાવમાં ઘટાડો)ને અસર કરતું સૌથી વધુ મહત્ત્વનું પરિબળ નાણાંના પુરવઠામાં કેટલો ઝડપથી વધારે કે ઘટાડો થાય છે તે છે. તેઓ માને છે કે નાણાંકીય નીતિ અથવા સરકારનો ખર્ચ અને કરવેરા, ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે અસરકારક છે.<ref>{{cite book |author=Lagassé, Paul |title=The Columbia Encyclopedia |url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2000 |chapter=Monetarism |isbn=0-7876-5015-3 |edition=6th}}</ref> જાણીતા મોનેટારિસ્ટ અર્થશાસ્રી મિલ્ટન ફ્રિડમેનના જણાવ્યા અનુસાર ‘''ફુગાવો નાણાંકીય વ્યવસ્થામાં હંમેશા અને સર્વત્ર હોય છે.’'' <ref name="Friedman">{{cite book|last=Friedman|first=Milton|title=A Monetary History of the United States 1867-1960 (1963)}}</ref> જોકે કેટલાંક મોનેટારિસ્ટ્સ ખૂબ ટૂંકાગાળાની સ્થિતિ માટેનો અપવાદ આપીને આ સિદ્ધાંતને માન્ય રાખે છે. મોનેટારિસ્ટ દ્રઢપણે માને છે કે નાણાંકીય ઇતિહાસનો અનુભવ આધારિત અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ફુગાવો હંમેશા નાણાંકીય ઘટના છે. નાણાંનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત જણાવે છે કે સિસ્ટમમાં નાણાંના પ્રમાણમાં કોઇ પણ ફેરફારથી ભાવના સ્તરમાં ફેરફાર થશે. આ સિદ્ધાંત નીચે મુજબના વિનિમયના સમીકરણથી શરૂ થાય છેઃ :<math>M \cdot V = P \cdot Q</math> જ્યાં :<math>M</math> એ નાણાંનો જથ્થો સૂચવે છે ::<math>V</math> એ અંતિમ ખર્ચમાં નાણાંનો વેગે દર્શાવે છે. :::<math>P</math> એ સામાન્ય ભાવ સ્તર દર્શાવે છે. ::::<math>Q</math> એ અંતિમ ખર્ચના વાસ્તવિક મૂલ્યનો સૂચકાંક છે. આ સૂત્રમાં સામાન્ય ભાવ સ્તર સામાન્ય રીતે અર્થતંત્રની વાસ્તવિક પ્રવૃત્તિના સ્તર(''Q'' ), નાણાંના જથ્થા(''M'' ) અને નાણાંના વેગ (''V'' ) સાથે જોડાયું છે. આ સૂત્ર સ્થિર સમીકરણ છે, કારણ કે નાણાંના વેગ (''V'' )ને અંતિમ વાસ્તવિક ખર્ચ <math> P \cdot Q </math> અને નાણાંના જથ્થા(''M'' )ના ગુણોત્તર તરીકે ગણવામાં આવે છે. મોનેટારિસ્ટ એવી પૂર્વધારણા બાંધે છે કે નાણાંકીય નીતિથી નાણાંની તીવ્રતાને અસર (ઓછામાં ઓછા લાંબા ગાળા) થતી નથી અને ઉત્પાદનનું વાસ્તવિક મૂલ્ય લાંબા ગાળે અર્થતંત્રની ઉત્પાદક ક્ષમતા દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. આ પૂર્વધારણા હેઠળ સામાન્ય ભાવ સ્તરમાં ફેરફારનું પ્રાથમિક કારણ નાણાંના જથ્થામાં ફેરફાર છે. બાહ્ય પરિબળો આધારિત વેગ (એટલે કે આ વેગ નાણાંકીય નીતિથી નહીં, પરંતુ બાહ્ય પરિબળોથી નિર્ધારિત થાય છે) સાથે નાણાંનો પુરવઠો ટૂંકાગાળા માટે કુલ ઉત્પાદનના મૂલ્ય (જે અંતિમ ખર્ચ જેટલું છે) નિર્ધારિત કરે છે. વ્યવહારમાં તીવ્રતા ટૂંકાગાળા માટે બાહ્ય પરિબળ આધારિત હોતી નથી અને તેથી આ સૂત્ર નાણાં પુરવઠા અને કુલ ઉત્પાદન વચ્ચેના ટૂંકા ગાળાના સ્થિર સંબંધને સૂચિત કરે તે જરૂરી નથી. જોકે લાંબા ગાળે ચુકવણીના માધ્યમોના આવિષ્કાર સાથે લાંબા ગાળા માટે તીવ્રતામાં ફેરફાર નિર્ધારિત થતો હોવાની ધારણા છે. જો વેગને નાણાંકીય નીતિથી અસર થતી ન હોય તો લાંબા ગાળે ભાવમાં વધારાનો દર (ફુગાવાનો દર) નાણાંના પુરવઠામાં લાંબા ગાળાના વધારાના દર જેટલો હોય તેમજ વેગ વૃદ્ધિના લાંબા ગાળાના દર માઇનસ વાસ્તવિક ઉત્પાદનના લાંબા ગાળાના દર જેટલી હોય છે.<ref name="Mankiw 2002 pp=81–107"/> === બેરોજગારી === 19મી સદીમાં મોટા પાયે બેજરોજગારીનો ઉદભવ થયો ત્યારથી ફુગાવા અને બેરોજગારી વચ્ચેના સંબંધને જોડવામાં આવી રહ્યો છે અને આજે પણ આ સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. માર્કસિયન અર્થશાસ્ત્રમાં બેરોજગાર લોકો કામદારોની અનામત ફોજની ગરજ સારે છે, જે વેતનમાં ફુગાવાને નિયંત્રિત કરે છે. 20મી સદીમાં કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રમાં આવા જ કન્સેપ્ટ્સમાં એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) (બેરોજગારીના દરમાં બિન વૃદ્ધિજનક ફુગાવો) અને ફિલિપ્સ કર્વનો સમાવેશ થાય છે. === તાર્કિદ ધારણાઓ આધારિત સિદ્ધાંત === {{Main|Rational expectations theory}} તાર્કિદ ધારણા આધારિત સિદ્ધાંત મુજબ આર્થિક ખેલાડીઓ તેમની સુખાકારીને મહત્તમ કરવા માટે ભાવિ સ્થિતિનો તાર્કિક વિચાર કરે છે અને માત્ર હાલના તકવાદી ખર્ચ કે દબાણને આધારે નિર્ણય કરતા નથી. ખાસ કરીન મોનેટારિઝમ આધારિત આ સિદ્ધાંતમાં ભાવિની ધારણાઓ અને વ્યૂહરચનાઓ પણ ફુગાવા માટે મહત્ત્વના પરિબળો બને છે. તાર્કિક ધારણા આધારિત સિદ્ધાંતનું હાર્દ પાસુ એ છે કે આર્થિક ખેલાડીઓ ઊંચા ફુગાવાની ધારણાને પૂરી કરતા હોય તેમ વરતીને મધ્યસ્થ બેન્કના નિર્ણયોની ‘અવગણના’ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આનો અર્થ એવો થાય છે કે મધ્યસ્થ બેન્કોએ ફુગાવા સામે લડત આપવા માટે તેની વિશ્વસનિયતા સ્થાપિત કરવી પડે છે અથવા આર્થિક ખેલાડીઓ એવી ધારણા બાંધી લે છે કે મધ્યસ્થ બેન્ક ઊંચા ફુગાવાના ભોગે પણ મંદીને અટકાવવા માટે નાણાંના પુરવઠામાં ઝડપથી વધારો કરશે. તેથી જો ફુગાવા સામે લડત આપવાની નીતિ જાહેર કરતી વખતે મધ્યસ્થ બેન્ક ફુગાવા અંગે ‘નરમ’ છે તેવી છાપ પડે તો આર્થિક ખેલાડીઓ એવી ઘારણા બાંધી લે છે કે આ નીતિ ચાલુ રહેશે અને તેથી તેમની ફુગાવાની ધારણા ઊંચી હોય છે અને તેથી ફુગાવો પણ ઊંચો રહે છે. બીજી તરફ જો મધ્યસ્થ બેન્ક ફુગાવા અંગે ‘કડક’ હોવાની છાપ હોય તો આવી નીતિવિષયક જાહેરાત પર લોકોને વિશ્વાસ બેસે છે અને ફુગાવાજન્ય ધારણામાં ઝડપથી ઘટાડો થાય છે અને તેથી ફુગાવો પણ ઓછામાં ઓછા આર્થિક વિક્ષેપ સાથે ઝડપથી ઘટે છે. === ઓસ્ટ્રિયન અભિપ્રાય === :''આ મુદ્દા માટેની વધુ વિગત માટે નાણાંકીય ફુગાવા અને ફુગાવા અંગેના ઓસ્ટ્રિયન અભિપ્રાયને જુઓ.'' ઓસ્ટ્રિયન સિદ્ધાંત માને છે કે ફુગાવો વાસ્તવમાં નાણાંના પુરવઠામાં વધારો છે, ભાવ વધારો માત્ર તેનું પરિણામ છે અને આર્થિક ભાષાકીય ફેરફાર ફુગાવાની વ્યાખ્યા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વના છે.<ref>{{cite web |url=http://mises.org/story/908 |title=Defining Inflation |access-date=2008-09-20 |last=Shostak, Ph. D |first=Frank |date=2002-03-02 |publisher=Mises Institute |archive-date=2008-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930073724/http://mises.org/story/908 |url-status=dead }}</ref> ઓસ્ટ્રિયન ભાર મૂકીને જણાવે છે કે ફુગાવો વિવિધ પ્રમાણમાં ભાવને અસર કરે છે, એટલે કે અર્થતંત્રના એક ક્ષેત્ર કરતા બીજા ક્ષેત્રોમાં ભાવ વધારો વધુ તીવ્ર હોય છે. આ અસમાનતાનું કારણ એ છે કે વધારાના નાણાં હાઉસિંગ, શેર, કે આરોગ્ય સંભાળ જેવા કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં એકત્રિત થાય છે. આ અસમાનતાને કારણે ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ દલીલ કરે છે કે ફુગાવાની અસરનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે એકંદર ભાવ સ્તરની માહિતી સંપૂર્ણપણે ગેરમાર્ગે દોરે છે. ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ નાણાંના નવા એકમોની વૃદ્ધિ જે વિનિમયમાં તાકીદે ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ છે, અને જેનું સર્જન સમયાંતરે થયું છે તેને ધ્યાનમાં રાખીને ફુગાવાની ગણતરી કરે છે.<ref>લડવિગ વોન માઇસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, "[http://mises.org/content/nofed/chart.aspx?series=TMS ટ્રૂ મની સપ્લાય]"</ref><ref>જોસફ ટી. સાલેર્નો, (1987), ઓસ્ટ્રીયન ઇકોનોમિક ન્યૂઝલેટર, "[http://www.mises.org/journals/aen/aen6_4_1.pdf ધ "ટ્રૂ" મની સપ્લાય: એ મેઝર ઓફ ધ મિડીયમ ઓફ એક્સ્ચેન્જ ઇન ધ યુએસ ઇકોનોમી]"</ref><ref>ફ્રાન્ક શોસ્તક, (2000), "[http://www.mises.org/journals/qjae/pdf/qjae3_4_3.pdf ધ મિસ્ટ્રી ઓફ ધ મની સપ્લાય ડેફિનેશન]"</ref> === રિયલ બિલ્સ સિદ્ધાંત === {{Main|Real bills doctrine}} નાણાં આધાર તરીકે સ્થાવર અસ્ક્યામત (સોના કે ચાંદીના સિક્કા વગેરે)નો સંદર્ભ નાણાંનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત અને રિયલ બિલ્સ સિદ્ધાંત (આરબીડી (RBD)) વચ્ચેનો એક મહત્ત્વનો વિવાદ છે. આ કન્સેપ્ટ મુજબ જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતમાં આંશિક અનામત નાણાંનું સ્તર બેન્ક પાસેના સિક્કા સામાન્ય રીતે સોનાના સિક્કા આધારિત હોય છે. અર્થશાસ્ત્રના ચલણ અને બેન્કિંગના સિદ્ધાંત આરબીડી (RBD)ની તરફદારી કરતા જણાવે છે કે બેન્કો પાસે ટ્રેડના બિલ કે જે ‘વાસ્તવિક બિલ’ છે અને વેપારીઓ પાસેથી ખરીદવામાં આવે છે તેના આધારે ચલણ ઇશ્યૂ કરવાની સત્તા આપવી જોઇએ. આ સિદ્ધાંત નાણાંકીય મજબૂતાઈની ‘બેન્કિંગ’ અને ‘ચલણ’ વિચારસરણી વચ્ચેના 19મી સદીના વિવાદ અને ફેડરલ રિઝર્વની રચનાના સંદર્ભમાં મહત્ત્વની હતી. 1913 પછી ઇન્ટરનેશનલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના પતનને પગલે અને સરકારની ખાધ આધારિત નાણાં વ્યવસ્થાની સિસ્ટમ અમલી બન્યા પછી આરબીડી (RBD) બિનમહત્ત્વનો ટોપિક બની રહ્યો છે અને તેનો કરંસી બોર્ડ જેવા મર્યાદિત સંદર્ભમાં ઉપયોગ થાય છે. તે હાલમાં સામાન્ય રીતે ખરાબ પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે અને ફેડરલ રિઝર્વના ગવર્નર ફ્રેડ્રિક મિશ્કીને આ સિદ્ધાંતને ‘સંપૂર્ણપણે બદનામ’ ગણાવીને તેની આકરી ટીકા કરી હતી. બ્રિટનમાં 19મી સદી દરમિયાન ચલણ અથવા જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત અને બેન્કિંગ સ્કૂલ વચ્ચેની ચર્ચા હાલમાં પણ નાણાંની વિશ્વસનિયતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. 19મી સદીમાં બેન્કિંગ સિદ્ધાંતની અમેરિકા અને ગ્રેટ બ્રિટનની નીતિ પર વ્યાપક પ્રભાવ પડ્યો હતો, જ્યારે કરંસી સ્કૂલની બિન- બ્રિટિશ દેશો અને ખાસ કરીને લેટિન મોનેટરી યુનિયન અને અગાઉના સ્કેન્ડેનેવિયન મોનેટરી યુનિયન એટલે કે ‘આ ખંડ’ પર વધુ પ્રભાવ પડ્યો હતો. === એન્ટી ક્લાસિક અથવા બેકિંગ સિદ્ધાંત === ક્લાસિકલ પોલિટિકલ ઇકોનોમીની સંબંધિત બીજો મુદ્દો નાણાંની એન્ટી-ક્લાસિક પૂર્વધારણા કે ‘બેકિંગ સિદ્ધાંત’ છે. બેકિંગ સિદ્ધાંત મુજબ નાણાંનું મૂલ્ય તેની જારીકર્તા એજન્સીની અસ્ક્યામતો અને જવાબદારીને આધારે નક્કી થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.econ.ucla.edu/workingpapers/wp830.pdf|title=Workingpapers<!--INSERT TITLE-->|format=PDF}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ક્લાસિક પોલિટિકલ ઇકોનોમી જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતથી તદ્દન વિરુદ્ધ બેકિંગ સિદ્ધાંતમાં જારી કરનાર સત્તાવાળોએ ત્યાં સુધી ફુગાવાને અસર કર્યા વગર નાણાંને જારી કરી શકે છે જ્યાં સુધી તેમની પાસે પરત ખરીદીને આવરી લેવા માટે પૂરતી અસ્ક્યામતો હોય. આ સિદ્ધાંતના સમર્થકોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે, જેથી ફુગાવાના સંદર્ભમાં જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતનું વર્ચસ્વ છે.{{Citation needed|date=December 2009}} == ફુગાવા પર નિયંત્રણ == ફુગાવા પર અંકુશ કરવાના પ્રયાસો તરીકે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. === નાણાં નીતિ === {{Main|Monetary policy}} [[ચિત્ર:Federal Funds Rate (effective).svg|thumb|right|પચાસ વર્ષના યુ. એસ. ઇફેક્ટિવ ફેડરલ ફંડ દર]] હાલમાં ફુગાવીને અંકુશમાં લેવા માટેનું પ્રાથમિક સાધન નાણાં નીતિ છે. મોટાભાગની મધ્યસ્થ બેન્કોને વાર્ષિક 2થી 4 ટકાના લક્ષ્યાંક દરને ધ્યાનમાં રાખીને ફેડરલ ફંડના ધિરાણદરને નીચા રાખવાની કામગીરી સોંપવામાં આવે છે, આ બેન્કો ફુગાવાને પણ પણ સામાન્ય રીતે વાર્ષિક આશરે 2થી 6 ટકાના રેન્જમાં રાખવાનો લક્ષ્યાંક નિર્ધારિત કરતી હોય છે. નીચા હકારાત્મક ફુગાવાને સામાન્ય રીતે લક્ષ્ય બનાવવામાં આવે છે કારણકે ડિફ્લેશનરી સ્થિતિને અર્થતંત્રના આરોગ્ય માટે જોખમી ગણવામાં આવે છે. ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે સંખ્યાબંધ પદ્ધતિના સૂચન થયેલા છે. અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ જેવી મધ્યસ્થ બેન્કો વ્યાજ દરને નિર્ધારિત કરીને અને બીજા કામગીરી કરીને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ફુગાવાને અસર કરી શકે છે. ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે મધ્યસ્થ બેન્કો સામાન્ય રીતે વ્યાજ દરમાં વધારો કરે છે અને નાણાંના પુરવઠાના ઘટાડો કરે છે. જે પરંપરાગત પદ્ધતિ છે અને તેમાં જુદો જુદો અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે કેટલીક મધ્યસ્થ બેન્કો સપ્રમાણ રીતે ફુગાવાને લક્ષ્ય બનાવે છે, જ્યારે બીજી કેટલીક મધ્યસ્થ બેન્કો ફુગાવા લક્ષ્યાંક કરતા વધી જાય ત્યારે તેને અંકુશમાં લેવાના પગલાં લે છે. મોનેટારિસ્ટ્સ નાણાંના પુરવઠાના વૃદ્ધિદરને સ્થિર રાખવા પર ભાર મૂકે છે અને ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા નાણાંકીય નીતિ (વ્યાજદરમાં વધારો અને નાણાં પુરવઠામાં ધીમો વધારો)નો ઉપયોગ કરે છે. કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે આર્થિક વિસ્તરણ દરમિયાન કુલ માગમાં ઘટાડો કરવા પર અને મંદી દરમિયાન માગમાં વધારો કરવા પર ભાર મૂકે છે. કુલ માગ પર અંકુશ મૂકવા માટે નાણાંકીય નીતિ અને રોજકોષીય નીતિ (માગમાં ઘટાડો કરવા માટે કરમાં વધારો અથવા સરકારી ખર્ચમાં ઘટાડો) એમ બંનેને ઉપયોગ થઈ શકે છે. === પૂર્વ નિર્ધારિત વિનિમય દરો === {{Main|Fixed exchange rate}} પૂર્વ નિર્ધારિત હૂંડિયામણ દર ચલણ વ્યવસ્થામાં દેશના ચલણના મૂલ્યને બીજા દેશના ચલણ અથવા બીજા ચલણોના સમુહ (બાસ્કેટ) (અથવા ઘણીવાર મૂલ્યના બીજા માધ્યમ દાખલ તરીકે સોનું) સાથે જોડવામાં આવે છે. પૂર્વનિર્ધારિત હૂંડિયામણ દરનો સામાન્ય રીતે જે ચલણ સાથે કોઇ દેશના ચલણને જોડવામાં આવ્યું હોય તે મુજબ તેનું મૂલ્ય રાખવા માટે ઉપયોગ થાય છે. તે ફુગાવા પર અંકુશ કરવાના સાધન તરીકે પણ વાપરી શકાય છે. જોકે જો રેફરન્સ ચલણ (જે દેશ સાથે ચલણને જોડવામાં આવ્યું છે તે દેશનું ચલણ)ના મૂલ્યમાં વધારો કે ઘટાડો થાય તો) તેની સાથે જોડવામાં આવેલા ચલણના મૂલ્યમાં પણ વધારો કે ઘટાડો થાય છે. આનો અર્થ એવો થાય કે જો નિર્ધારિત વિનિમય દર ધરાવતા દેશોમાં ફુગાવાનો દર બીજા દેશ (જેની સાથે ચલણ જોડવામાં આવેલું છે તે દેશ)ના ફુગાવા દરને આધારે નક્કી થાય છે. વધુમાં પૂર્વનિર્ધારિત વિનિમય દરની વ્યવસ્થાને કારણે દેશ સર્વાંગી અર્થવ્યવસ્થામાં સ્થિરતા માટે પોતાની રીતે નાણાંકીય પગલા લઈ શકતા નથી. બ્રેટોન વૂડ્સ સમજૂતી હેઠળ વિશ્વના મોટાભાગના દેશોએ તેમના ચલણને અમેરિકાના ડોલર સાથે જોડ્યા હતા. તેનાથી આ દેશોમાં ફુગાવો મર્યાદિત રહ્યો હતો, પરંતુ તેઓ સટ્ટાકીય હુમલાના જોખમનો શિકાર બન્યા હતા. બ્રેટન વૂડ્સ સમજૂતી 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં તૂટી પડી હતી અને વિશ્વના દેશો ધીમે ધીમે ફ્લોટિંગ એક્સ્ચેન્જ રેટ તરફ આગળ વધ્યા હતા. જોકે 20મી સદીના અંતિમ ભાગમાં કેટલાંક દેશો ફુગાવાને અંકુશમાં લેવાના પ્રયાસને ભાગ રૂપે ફરી ફિસ્ક્ડ એક્સ્ચેન્જ રેટ તરફ વળ્યા હતા. ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે નિર્ધારિત વિનિમય દરની નીતિનો 20મી સદીની બીજા ભાગમાં (એટલે કે આર્જેન્ટિના (1991-2002), બોલિવિયા, [[બ્રાઝિલ]] અને ચીલી) દક્ષિણ અમેરિકાના ઘણા દેશોમાં ઉપયોગ થયો હતો. === સુવર્ણમાન ચલણ પદ્ધતિ (ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ) === {{Main|Gold standard}} [[ચિત્ર:Goldkey logo removed.jpg|thumb|સુવર્ણમાન ચલણ પદ્ધતિ હેઠળ, કાગળની નોટો સોનાના પૂર્વ નિર્ઘારિત ચોક્કસ જથ્થામાં પરિવર્તનશિલ છે.]] ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એક નાણાંકીય વ્યવસ્થા છે, જેમાં દેશના વિનિમયના સામાન્ય માધ્યમ તરીકે પેપર નોટ્સનો ઉપયોગ થાય છે અને આ પેપર નોટ્સને [[સોનું|સોના]]ના પૂર્વનિર્ધારિત મૂલ્ય અને જથ્થાના આધારે સંપૂર્ણપણે રૂપાંતર કરી શકાય છે. ચલણને સોનાનું સમર્થન કેટલું છે તે આ ધોરણને આધારે નક્કી થાય છે, જેમાં દરેક ચલણના એકમ માટે કેટલા સિક્કા રહેશે તે નક્કી થાય છે. ચલણમાં પોતાની રીતે કોઇ કોઇ ''અંગભૂત મૂલ્ય'' હોતું નથી પરંતુ વેપારીઓ તેનો સ્વીકાર કરે છે કારણ કે તેને સમાન મૂલ્યના સિક્કાના બદલામાં વેચી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે યુ.એસ સિલ્વર સર્ટિફિકેટને ચાંદીના વાસ્તવિક ટુકડાના બદલામાં વેચી શકાય છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની વ્યવસ્થાને બ્રેટન વૂડ્સ સિસ્ટમના આંતરરાષ્ટ્રીય અમલ મારફત આંશિક રીતે દૂર કરવામાં આવી હતી. આ સિસ્ટમમાં બીજા તમામ મહત્ત્વના ચલણોને ડોલરના નિર્ધારિત દર સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા અને ડોલરને સોનાના ઔંશ દીઠ 35 ડોલરના ભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. બ્રેટન વૂડ્સ સિસ્ટમ 1971માં તૂટી પડી હતી અને મોટા ભાગના દેશો આદેશ નાણાંની વ્યવસ્થા તરફ વળ્યા હતા. આદેશ નાણાંને માત્ર દેશના કાયદાનું સમર્થન હોય છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ લાંબા ગાળાના ફુગાવા (કે ડિફ્લેશન)નો દર કુલ ઉત્પાદનના પ્રમાણમાં સોનાના પુરવઠામાં વૃદ્ધિદર આધારે નક્કી થાય છે.<ref>બોર્ડો, એમ. (2002) [http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ"] ''કન્સાઇઝ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ઇકોનોમિક્સ'' </ref> ટીકાકારો જણાવે છે કે તેનાથી ફુગાવાના દરમાં મનસ્વી વઘઘટ થાય છે અને તેમાં નાણાંકીય નીતિ ગોલ્ડ માઇનિંગના આધારે નક્કી થાય છે.<ref name="BarskyDeLong">{{cite journal |last=Barsky |first=Robert B |coauthors=J Bradford DeLong |year=1991 |title=Forecasting Pre-World War I Inflation: The Fisher Effect and the Gold Standard |journal=Quarterly Journal of Economics |volume=106 |issue=3 |pages=815–36 |url=http://ideas.repec.org/a/tpr/qjecon/v106y1991i3p815-36.html |access-date=2008-09-27 |doi=10.2307/2937928 |jstor=2937928 |ref=harv |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830054017/http://ideas.repec.org/a/tpr/qjecon/v106y1991i3p815-36.html |url-status=dead }}</ref><ref name="DeLong">{{cite web |url=http://www.j-bradford-delong.net/Politics/whynotthegoldstandard.html |title=Why Not the Gold Standard? |last=DeLong |first=Brad |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018035441/http://www.j-bradford-delong.net/politics/whynotthegoldstandard.html |url-status=dead }}</ref> કેટલાંક નિષ્ણાતો માને છે કે મહામંદી માટે આ નીતિએ મોટું પ્રદાન આપ્યું હતું.<ref name="DeLong"/><ref name="jdh">હેમિલ્ટન, જે.ડી. (ડિસેમ્બર 12, 2005) [http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html "ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડિપ્રેસન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016101704/http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |date=2011-10-16 }} ''ઇકોનબ્રાઉઝર'' , "ધ રોલ ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઇન પ્રોપેગેટિંગ ધ ગ્રેટ ડિપ્રેસન," ''કન્ટેમ્પરરી પોલિસી ઇશ્યુ'' માં 1988માં પ્રસિદ્ધ થયેલું.</ref><ref name="Warburton">વોરબર્ટન, સી. "ધ મોનેટરી ડિસઇક્વિલિબ્રીયમ હાયપોથેસિસ," ''ડિપ્રેસન, ઇન્ફ્લેશન એન્ડ મોનેટરી પોલિસી, સિલેક્ટેડ પેપર્સમાં, 1945-1953'' (જોહ્ન્સ હોપકિન્સ પ્રેસ, 1966), પાનાં 25-35.</ref> === વેતન અને ભાવ અંકુશો === {{Main|Incomes policies}} ભૂતકાળમાં અજમાવવામાં આવેલી બીજી પદ્ધતિ વેતન અને ભાવ અંકુશો (‘આવક નીતિઓ’) છે. યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં વેતન અને ભાવ અંકુશોની પદ્ધતિ રેશનિંગ સાથે સફળ રહી છે. જોકે બીજી પરિસ્થિતિઓમાં તેનો ઉપયોગ ઘણો જ મિશ્ર રહ્યો છે. આ પદ્ધતિના ઉપયોગની નિષ્ફળતાઓના જાણીતા ઉદાહરણોમાં રિચાર્ડ નિક્સન દ્વારા 1972માં લાદવામાં આવેલા વેતન અને ભાવ અંકુશોનો સમાવેશ થાય છે. વધુ સફળ ઉદાહરણોમાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં ભાવ અને આવક સમજૂતી અને [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]]માં વેસેનાર સમજતીનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય વેતન અને ભાવ અંકુશને હંગામી અને અસાધારણ પગલા ગણવામાં આવે છે. તે ત્યારે જ અસરકારક બને છે જ્યારે તેની સાથે વેતરન અને ભાવ અંકુશ પ્રથા દરમિયાન ફુગાવાના કારણને ઘટાડવા માટે ઘડાયેલી નીતિઓની સાથે અમલ કરવામાં આવે છે. દા.ત. લડાયેલી લડાઇ જીતવી. આ પદ્ધતિની ઘણીવાર અવળી અસર થાય છે, કારણ કે તેનાથી બજારને ખોટા સંકેતો મળે છે. કૃત્રિમ રીતે નીચા ભાવ ઘણીવાર રેશનિંગ અને અછતની સ્થિતિ ઊભી કરે છે તેમજ ભાવિ રોકાણને અવરોધે છે, તેથી વધુ અછત ઊભી થાય છે. સામાન્ય આર્થિક વિશ્લેષણ એવું છે કે નીચા ભાવની કોઇપણ પ્રોડક્ટ કે સેવાનો વધુ પડતો વપરાશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે જો બ્રેડના સત્તાવાર ભાવ નીચા હોય તો સત્તાવાર ભાવે બ્રેડનો પૂરતો પુરવઠો હોતો નથી અને ભાવિ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે બજાર દ્વારા બ્રેડના ઉત્પાદન માટે નહિવત રોકાણ થાય છે, તેથી લાંબા ગાળે સમસ્યા વણસે છે. કામચલાઉ અંકુશો ફુગાવાને લડત આપવાના એક માર્ગ તરીકે મંદીને ''પૂરક'' છેઃ અંકુશો ફુગાવાને લડત આપવાના માર્ગ (બેરોજગારીમાં વધારો કરવાની જરૂરિયાત ઘટાડીને) મંદીને વધુ અસરકારક બનાવે છે, જ્યારે મંદી માગ ઊંચી હોય ત્યારે અંકુશો દ્વારા ઊભા કરવામાં આવતા તમામ પ્રકારના અવરોધને રોકે છે. જોકે અર્થશાસ્ત્રીઓની સામાન્ય સલાહ એવી છે કે ભાવ અંકુશો લાદવાની નહીં, પરંતુ એવી ધારણાએ ભાવને ઉદાર બનાવવા જોઇએ કે અર્થતંત્ર બિનનફાકારક આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને સરભર કરીને તેને પડતી મૂકશે. નીચી આર્થિક પ્રવૃત્તિને કારણે ફુગાવાને વેગ આપતી હોય તેવી કોઇપણ કોમોડિટી પછી તે શ્રમ હોય કે સંસાધન હોય તેની માગમાં ઘટાડો થશે અને કુલ આર્થિક ઉત્પાદનની સાથે ફુગાવો ઘટશે. તેનાથી ઘણીવાર તીવ્ર મંદી ઊભી થાય છે, કારણ કે ઉત્પાદક ક્ષમતાની પુનઃફાળવણી થાય છે અને તેથી તે તેમની આજીવિકા છીનવાઈ જાય છે તેવા લોકો માટે ખૂબ જ અપ્રિય છે. (જુઓ સર્જનાત્મક વિનાશ) === જીવનખર્ચ ભથ્થુ === {{details|Cost of living}} જો નિર્ધારિત ચૂકવણી (વેતન)ના વાસ્તવિક મૂલ્યને સ્થિર રાખવા માટે તેને ફુગાવા આધારિત (ઇન્ફ્લેશન એડજસ્ટેડ) રાખવામાં આવી ન હોય તો ફુગાવાને કારણે નિર્ધારિત ચૂકવણીની વાસ્તવિક ખરીદીશક્તિનું ધોવાણ થાય છે. ઘણા દેશોમાં નોકરીના કરારો, નિવૃત્તિના લાભો અને સરકારી હકો (જેવા કે સામાજિક સુરક્ષા)ને જીવન ખર્ચના ઇન્ડેક્સ (કોસ્ટ-ઓફ લિવિંગ ઇન્ડેક્સ) સાથે અને ખાસ કરીને ગ્રાહક ભાવાંક સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref name="cola wars">{{cite web |url=http://www.govexec.com/dailyfed/0906/090806rp.htm |title=COLA Wars |date=2006-09-08 |work=Government Executive |publisher=[[National Journal Group]] |access-date=2008-09-23 |last=Flanagan |first=Tammy |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119021536/http://www.govexec.com/dailyfed/0906/090806rp.htm |url-status=dead }}</ref> કોસ્ટ-ઓફ-લિવિંગ ઇન્ડેક્સમાં થયેલા ફેરફારના આધારે ''જીવનનિર્વાહ ખર્ચ ભથ્થા'' (કોલા (COLA))માં ફેરફાર થાય છે અને તેથી વેતનમાં ફેરફાર થાય છે. નીચો ફુગાવો ધરાવતા અર્થતંત્રોમાં વેતનોમાં સામાન્ય રીતે વાર્ષિક ધોરણે ફેરફાર થાય છે. અતિશય ફુગાવાના સમયમાં વેતનોમાં વધુ વાર ફેરફાર કરવામાં આવે છે.<ref name="cola wars"/> વેતનોને ભૌગોલિક સ્થળને આધારે અલગ અલગ હોય તેવા કોસ્ટ-ઓફ લિવિંગ ઇન્ડેક્સ સાથે પણ જોડી શકાય છે. રોજગારી કરારમાં વાર્ષિક વૃદ્ધિની કલમો ઇન્ડેક્સ સાથે જોડવામાં આવેલા નથી તેવા કામદારોના વેતનમાં ભૂતકાળની અસરથી કે ભવિષ્યમાં કેટલો વધારો થશે તેની સ્પષ્ટતા હોઈ શકે છે. વેતનમાં આવો વાટાઘાટ આધારિત વધારો સામાન્ય ભાષામાં જીવનનિર્વાહ ખર્ચમાં ફેરફાર કે જીવન ખર્ચમાં વધારા તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તે બાહ્ય પરિબળ દ્વારા નિર્ધારિત ઇન્ડેક્સ મુજબના વધારા સાથે સમાનતા ધરાવે છે. ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ અને વેતન એનાલિસ્ટ્સ ભાવિ ‘જીવનનિર્વાહ ખર્ચમાં વધારા’ને અગાઉથી નિર્ધારિત કરવાની પદ્ધતિને બે કારણોસર ગેરમાર્ગે દોરનારીની ગણે છેઃ (1) ઔદ્યોગિક જગતમાં તાજેતરના ભૂતકાળમાં સરેરાશ વેતનમાં વધારો જીવનનિર્વાહ સૂચકાંકમાં વધારો કરતા વધુ ઝડપથી થયો છે, જે માત્ર જીવન નિર્વાહ ખર્ચની જગ્યાએ વધતી જતી ઉત્પાદકતા અને કામદારોની સોદાબાજી ક્ષમતામાં વધારાનો સંકેત આપે છે અને (2) મોટાભાગના જીવનનિર્વાહ ખર્ચ ઇન્ડેક્સ દૂરંદેશી હોતા નથી, પરંતુ તે માત્ર હાલના ડેટાની સરખામણી કરે છે. == આ પણ જુઓ == <div> * ફુગાવાનું હેજ * ફુગાવાના દરને આધારે દેશોની યાદી * વાસ્તવિક વિરુદ્ધ કુલ મૂલ્ય (અર્થશાસ્ત્ર) * સ્થિર સ્થિતિ અર્થતંત્ર * ફુગાવાનો કલ્યાણ ખર્ચ </div> == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{Cite document |last=Abel |first=Andrew |last2=Bernanke |first2=Ben |authorlink2=Ben Bernanke |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000abel_v2w2 |publisher=Pearson |year=2005 |edition=5th |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book |last=Barro |first=Robert J. |authorlink =Robert Barro |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000barr_a8t9 |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass |year=1997 |pages= 895 |isbn=0-262-02436-5 |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book |last=Blanchard |first=Olivier |authorlink=Olivier Blanchard |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000blan |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2000 |pages= |isbn=013013306x |edition=2nd |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite document |last=Mankiw |first=N. Gregory |authorlink=N. Gregory Mankiw |title=Macroeconomics |publisher=Worth |year=2002 |edition=5th |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book |last=Hall |first=Robert E. |authorlink=Robert Hall (economist) |last2=Taylor |first2= John B. |authorlink2=John B. Taylor |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics00hall |publisher=W.W. Norton |location=New York |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/macroeconomics00hall/page/637 637] |isbn=0-393-96307-1 |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book |last=Burda |first=Michael C. |authorlink=Michael C. Burda |last2=Wyplosz |first2=Charles |title=Macroeconomics: a European text |url=https://archive.org/details/macroeconomicseu0000burd |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |isbn=0-19-877468-0 |ref=harv |postscript=<!--None--> }} == વધુ વાંચન == * બૌમોલ, વિલિયમ જે. અને અલાન એસ બ્લાઇન્ડર, ''મેક્રોઇકોનોમિક્સ: પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પોલિસી'' , દસમી આવૃત્તિ. થોમસન સાઉથ-વેસ્ટર્ન, 2006. ISBN 0-324-22114-2 * મિશ્કિન, ફ્રેડેરિક એસ., ''ધ ઇકોનોમિક્સ ઓફ મની, બેન્કિંગ એન્ડ ફાઇનાન્સિયલ માર્કેટ્સ'' , ન્યૂ યોર્ક, હાર્પર કોલિન્સ, 1995. * ફ્રીડમેન, મિલ્ટન, નોબલ લેક્ચર: [http://www.hilbertcorporation.com.ar/nobellecturemf.pdf ઇન્ફ્લેશન એન્ડ અનએમ્પ્લોયમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325235928/http://www.hilbertcorporation.com.ar/nobellecturemf.pdf |date=2009-03-25 }} 1977 * હેન્રી હઝલિટ્ટ, ''[http://mises.org/books/inflation.pdf વોટ યુ નો એબાઉટ ઇન્ફ્લેશન]'' * ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક ઓફ બોસ્ટન, [http://www.bos.frb.org/economic/conf/conf53/index.htm "અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ઇન્ફ્લેશન એન્ડ ધ ઇમ્પલિકેશન્સ ફોર મોનેટરી પોલિસી: એ ફિલિપ્સ કર્વ રેટ્રોસ્પેક્ટિવ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826003309/http://www.bos.frb.org/economic/conf/conf53/index.htm |date=2013-08-26 }}, કોન્ફરન્સ સિરીઝ 53, જૂન 9–11, 2008, ચેટહામ, મેસેચ્યુસેટ્સ. (સીએફ. ફિલિપ્સ કર્વ લેખ પણ) * વાસુદેવન, રમા, "[http://www.dollarsandsense.org/archives/2006/0906drdollar.html વોટ ઇસ ધ રિલેશન બિટવીન ઇન્ફ્લેશન એન્ડ અનએમ્પ્લોયમેન્ટ?]", ''ડોલર્સ એન્ડ સેન્સ'' માં, સપ્ટેમ્બર/ઓક્ટોબર 2006 * નેનોવ્સ્કી. એન, (2007). [http://www.nikolaynenovsky.com/uploads/file/Aftalion_en.pdf „એક્સચેન્જ રેટ એન્ડ ઇન્ફ્લેશન: ફ્રાન્સ એન્ડ બલ્ગેરીયા ઇન ધ ઇન્ટરવોર પિરીયડ એન્ડ ધ કન્ટ્રીબ્યુશન ઓફ એલ્બર્ટ એફ્ટાલિયોન(1874-1956)“'''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510001329/http://www.nikolaynenovsky.com/uploads/file/Aftalion_en.pdf |date=2011-05-10 }}.બલ્ગેરીયન નેશનલ બેન્ક,(2006) == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [[નાસા]] (NASA) ફુગાવા [http://cost.jsc.nasa.gov/inflateGDP.html ગણક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022024532/http://cost.jsc.nasa.gov/inflateGDP.html |date=2009-10-22 }} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=8855 ઓઇસીડી (OECD) ભાવ આંકડાશાસ્ત્ર]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bls.gov/cpi/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટિક્સ કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ હોમપેજ.] * [http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=27404 ઇન્ફ્લેશન 1290-2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422012228/http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=27404 |date=2008-04-22 }} - સ્વીડીશ રિક્સબેન્કના ઐતિહાસિક ગ્રાહક ભાવાંકને આધારે * [http://www.bls.gov/data/inflation_calculator.htm ફુગાવા ગણક] * [http://www.global-rates.com/economic-indicators/inflation/inflation.aspx વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય ફુગાવાના આંકડા સીપીઆઇ (CPI) અને એચઆઇસીપી (HICP)ની સમરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200602000112/http://www.global-rates.com/economic-indicators/inflation/inflation.aspx |date=2020-06-02 }} * [http://www.rivaluta.it/inflazione.asp?T=EA16 યુરો વિસ્તારમાં વર્તમાન ફુગાવો સીપીઆઇ (CPI) અને એચઆઇસીપી (HICP)ની સમરી] [[શ્રેણી:ફુગાવો]] [[શ્રેણી:મૂળ નાણાંકીય ખ્યાલો]] [[શ્રેણી:આર્થિક સમસ્યાઓ]] [[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્ર]] io2qi2ahw91pfxp4vtgv46zuoaylzwm 0 32980 906402 904990 2026-10-18T00:49:57Z Kent Wang 89443 Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg 906402 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Other uses6|Knights Templar (disambiguation)|Templar (disambiguation)}} {{Infobox military unit |unit_name= Knights Templar <br /> <small>Poor Fellow-Soldiers of Christ and of the Temple of Solomon<br />''Pauperes commilitones Christi Templique Solomonici''</small> |image=[[File:Templarsign.jpg|165px]] |caption=A [[Knights Templar Seal|Seal of the Knights Templar]], with their famous image of two knights on a single horse, a symbol of their early poverty. The text is in Greek and Latin characters, ''Sigillum Militum Χρisti:'' followed by a [[cross]], which means "the Seal of the Soldiers of Christ". |dates= c. 1119–1314 |allegiance=[[Pope|Papacy]] |type= [[Western Christianity|Western Christian]] [[military order]] |role= Protection of Pilgrims |size= 15,000–20,000 members at peak, 10% of whom were knights<ref name=burman-45>[[#Burman|Burman]], p. 45.</ref><ref name=quantity>Barber, in "Supplying the Crusader States" says, "By Molay's time the Grand Master was presiding over at least 970 houses, including [[Commandry (feudalism)|commanderies]] and castles in the east and west, serviced by a membership which is unlikely to have been less than 7,000, excluding employees and dependents, who must have been seven or eight times that number."</ref> |command_structure= |garrison=[[Temple Mount]], [[Jerusalem]] |garrison_label=Headquarters |nickname=Order of the Temple |patron=St. [[Bernard of Clairvaux]] |motto= ''Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam'' (Not to us, Lord, but to Your Name give the glory) |colors=White mantle with a red cross |colors_label=Attire |march= |mascot= 2 Knights riding one horse |equipment= |equipment_label= |battles=The [[Crusades]], including:<br /> [[Siege of Ascalon|Siege of Ascalon (1153)]],<br />[[Battle of Montgisard|Battle of Montgisard (1177)]]<br />[[Battle of Hattin|Battle of Hattin (1187)]],<br />[[Siege of Acre (1189–1191)|Siege of Acre (1190–1191)]],<br />[[Battle of Arsuf|Battle of Arsuf (1191)]],<br /> [[Siege of Acre (1291)]]<br /> [[Reconquista]] |anniversaries= |decorations= |battle_honours= <!-- Commanders --> |commander1=[[Hugues de Payens]] |commander1_label=First [[Grand Masters of the Knights Templar|Grand Master]] |commander2=[[Jacques de Molay]] |commander2_label=Last Grand Master |commander3= |commander3_label= |notable_commanders= }} '''ખ્રિસ્તી અને સોલોમનના મંદિરના નિર્ધન સાથી સૈનિકો''' સંયુક્ત રીતે '''નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર''' {{lang-la|Pauperes commilitones Christi Templique Solomonici}}, '''ટેમ્પલનો ઓર્ડર ''' {{lang-fr|'''Ordre du Temple''''' or '''''Templiers'''}}અથવા સરળ ભાષામાં '''ટેમ્પ્લરસ''' , તરીકે ઓળખાય છે, જે પશ્ચિમી ખ્રિસ્તી લશ્કરી ઓર્ડરોમાં અત્યંત જાણીતું હતું.<ref name="Barber">માલ્રોલ્મ બાર્બર, ''ધી ન્યુ નાઈટહુડ: ટેમ્પ્લરના ઓર્ડરનો ઇતિહાસ'' . કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ૧૯૯૪. આઇએસબીએન 0-521-42041-5.</ref> મધ્ય યુગમાં લગભગ બે સદીઓ સુધી સંગઠનનું અસ્તિત્વ હતું. ઓર્ડર સમગ્ર ખ્રિસ્તી જગતમાં એક ઈષ્ટ પરોપકારી બની ગયું અને તેના સભ્યપદ અને સત્તામાં સતત વધારો થયો હતો એવું રોમન કેથોલીક ચર્ચ દ્વારા 1129ની આસપાસ સરકારીપણે સમર્થન આપ્યું. એક લાલ ક્રોસની સાથે લાક્ષણિક સફેદ બાંય વિનાના ખુલ્લા ઝભ્ભાઓમાં,ટેમ્પ્લર નાઈટ્સ, ચળવળોના સૌથી કુશળ લડવૈયાઓની ટુકડીઓમાંના એક હતાં.<ref name="HC" /> ઓર્ડરના બિન-લડાયક સભ્યો સમગ્ર ખ્રિસ્તી સમાજના એક મોટા આર્થિક માળખાનું સંચાલન કરતાં હતાં, નાણાકીય ટેક્નીકનું નવીનકરણ જે બેન્કીંગનું પ્રારંભિક સ્વરૂપ હતું <ref>માર્ટીન, પાનું 47.</ref><ref>નીકોલ્સન, પાનું . 4.</ref> અને સમગ્ર યુરોપ અને પવિત્ર ભૂમિ પર ઘણાં રક્ષણાત્મક બાંધકામ કર્યાં. ચળવળો સાથે ટેમ્પ્લરનું અસ્તિત્વ ખૂબ જ નિકટતાપૂર્વક જોડાયેલું હતું, જ્યારે પવિત્ર ભૂમિને ખોઈ નાખી ત્યારે ઓર્ડરની ઘેલછા માટે ટેકો આપ્યો હતો. ટેમ્પ્લરની ગુપ્ત શરૂઆત સમારંભની અફવાઓએ અવિશ્વાસનું સર્જન કર્યું અને ફ્રાંસના રાજા ફિલિપ ચોથાએ જે ઓર્ડરનો અત્યંત ઋણી હતો તેણએ પરિસ્થિતીનો લાભ લઈ લીધો. 1307માં, ફ્રાંસમાં ઓર્ડરના ઘણાં સભ્યોની ધરપકડો થઈ, યાતનાઓ આપી ખોટી કબૂલાત કરાવવામાં આવી અને પછી થાંભલા સાથે જડીને જીવતાં બાળવામાં આવ્યાં.<ref name="Barber-trial">માલ્કોલ્મ બાર્બર, ''ઘી ટ્રાયલ ઓફ ધી ટેમ્પ્લરસ'' . કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1978. આઇએસબીએન 0-521-45727-0.</ref> રાજા ફિલિપના દબાણ હેઠળ પોપ ક્લેમેન્ટ વીએ 1312માં ઓર્ડરનું વિસર્જન કર્યું. યુરોપિયન માળખાનો એક મોટો ભાગ અચાનક ગાયબ થઈ જવાથી કલ્પનાઓ અને અટકળો વધી, જેણે આધુનિક સમયમાં જીવંત રહેલું નામ "ટેમ્પ્લર" રાખવામાં આવ્યું. ==ઇતિહાસ== <!--{{Main|History of the Knights Templar}} --> ===ઉદય=== [[File:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|thumb|right|નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરનું પ્રથમ મુખ્યમથક, અલ અક્સા મોસક્યુ, જેરુસલેમ ટેમ્પલ માઉન્ટની ઉપર. જેહાદીઓ તેને સોલોમનનું ટેમ્પલ કહેતાં હતાં, તે મૂળ મંદિરને લૂંટીને બાંધવામાં આવ્યું હતું અને આ તે સ્થળ છે, જ્યાં નાઈટ્સે ટેમ્પ્લર નામ લીધું.]] પહેલી ચળવળ પછી 1099માં જેરૂસલેમ પર કાબૂ કરવામાં આવ્યો, ઘણાં ખ્રિસ્તી તીર્થવાસીઓ પવિત્ર સ્થળો સાથેની સંબંધ હોવાથી તેઓએ યાત્રા કરી. તેમ છતાં, જો કે જેરૂસલેમ શહેર સાપેક્ષ રીતે સલામત નિયંત્રણમાં હતું, તે સિવાયનો આઉટરેમેર સલામત ન હતો. ડાકુઓનો ઉપદ્વવ ઘણો હતો અને તીર્થવાસીઓનો નિયમિતરીતે સંહાર થતો હતો, જ્યારે તેઓ દરિયાકિનારાથી પવિત્ર ભૂમિ જાફ્ફા જવાનો પ્રયત્ય કરતાં ત્યારે ઘણી વખત તેમનો સંહાર સોની સંખ્યામાં થતો હતો.<ref>બુરમન, પીપી. 13, 19.</ref> લગભગ 1119માં, ફ્ર્નેચ શૂરવીર હ્યુગસ ડે પાયેન્સ અને તેના સંબંધી ગોડફ્રેય ડે સેન્ટ-ઓમેર, પ્રથમ ચળવળના બે યોદ્ધાઓએ, આ તીર્થવાસીઓના રક્ષણ માટે મઠનું નિર્માણ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.<ref>નાંચો, ''ધી ટેમ્પ્લરસ'' . પાનું 91.</ref> જેરુસલેમના રાજા બાલ્ડવીન બીજો તેમની વિનંતીથી સહમત થયો અને કાબુ કરેલાં અલ અક્સા મસ્જિદમાં, ટેમ્પલ માઉટ ઉપર તેમને મુખ્ય મથકો બનાવવા માટે જગ્યા આપી. કારણ કે સોલોમન મંદિર લૂટાંયું તે અંગેની માન્યતા કરતાં વધારે ઊંડુ રહસ્ય ટેમ્પલ માઉન્ટમાં હતું.<ref name="HC">ધી હિસ્ટ્રી ઓફ ચેનલ, ''ડીકોડીંગ ધી પાસ્ટ: ધી ટેમ્પ્લર કોડ'' , 7 નવેમ્બર 2005, મર્સી માર્ઝુની દ્વારા લખાયેલ વિડિયો દસ્તાવેજીકરણ.</ref><ref>બાર્બર, ''ધી ન્યુ નાઈટ્સહુડ'' , પાનું. 7.</ref> તેથી જેહાદીઓને સોલોમનના મંદિરનો અલ અક્સા મસ્જિદ તરીકે સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો, અને તેથી આ સ્થળના નામ પરથી ઓર્ડરે ''પુઅર નાઈટ્સ ઓફ ક્રિસ્ત એન્ડ ધી ટેમપ્લ ઓફ સોલોમન '' અથવા "ટેમ્પ્લર" નાઈટ્સ નામ લીધુ. લગભગ 9 નાઈટ્સ સાથે ઓર્ડર પાસે ઘણાં ઓછા આર્થિક સ્રોતો હતાં અને જીવતાં રહેવા માટે દાન ઉપર આધાર હતો. એક ઘોડા ઉપર સવાર બે નાઈટ્સ તેનું પ્રતિક હતું, જે ઓર્ડરની દરિદ્રતા પર ભાર આપે છે. {{quote|A Templar Knight is truly a fearless knight, and secure on every side, for his soul is protected by the armour of faith, just as his body is protected by the armour of steel. He is thus doubly armed, and need fear neither demons nor men." | Bernard de Clairvaux, c. 1135, ''De Laude Novae Militae—In Praise of the New Knighthood''<ref>{{cite web | author = Stephen A. Dafoe | url = http://www.templarhistory.com/praise.html | title = In Praise of the New Knighthood | publisher = TemplarHistory.com | access-date = March 20, 2007 | archive-date = માર્ચ 26, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170326012543/http://www.templarhistory.com/praise.html | url-status = dead }}</ref>}} ટેમ્પ્લરની નિર્ધનતાની સ્થિતી લાંબા સમય સુધી ન હતી. તેઓએ ક્લેરવોક્સના સેન્ટ બેર્નાર્ડ, એક મુખ્ય ચર્ચના નિરૂપક અને એન્ડ્રે ડે મોન્ટ્બાર્ડના ભત્રીજા સાથે સશક્ત હિમાયત કરી. ટેમ્પ્લરના પક્ષે તેમણે સચોટ જણાવ્યું અને લખ્યું, અને 1129માં ટ્રોયસ કાઉન્સીલ ખાતે ઓર્ડરને ચર્ચ દ્વારા અધિકૃત પણે પૃષ્ટિ આપવામાં આવી. આ ઔપચારિક આશીર્વાદ સાથે, ટેમ્પ્લરો સમગ્ર ખ્રિસ્તી સમાજમાં એક ઈષ્ટ પરોપકારી બની ગયું. અને પવિત્ર ભૂમિ મેળવવાની લડાઈમાં મદદ કરવામાં આતુર હતાં એવા પરિવારોમાંથી નાણાં, ભૂમિ, વેપારો અને ખાનદાન કુળમાં જન્મેલા પુત્રો મળવા લાગ્યાં. જ્યારે પોપ ઈનોસેન્ટ બીજાના પોપ આજ્ઞાપત્ર'' ઓમ્ને ડાટુમ ઓપ્ટીમમ '' રજૂ થયો ત્યારે ઓર્ડરને સ્થાનિક કાયદાઓના પાલનમાંથી મુક્તિ મળતાં 1139માં અન્ય મોટો ફાયદો થયો. આ નિર્ણયનો અર્થ છે કે ટેમ્પ્લરો તમામ સીમાઓ પરથી મુક્ત પણે પસાર થઈ શકતાં હતાં, તેમને કોઈ પણ કર ચૂકવવાની જરૂરિયાત નહતી અને પોપ સિવાય તમામ સત્તાધિકારીઓમાંથી તેમને મુક્તિ આપવામાં આવી હતી.<ref>બુર્મન, પાનું. 40.</ref> {{Knights Templar}} ઓર્ડરનો સ્પષ્ટ મિશન અને વિપુલ સ્રોતોની સાથે, સતત વિકાસ થયો. વિરોધ પક્ષની રેખાઓ તોડવાના પ્રયત્નમાં, શત્રુઓને સજા આપવા માટે વજન ધરાવતાં બખતરવાળા નાઈટ્સ યુદ્ધના ઘોડાઓની જેમ ટોમ્પ્લરો મોટાભાગે ખ્રિસ્તીસમાજની મહત્તવની લડાઈમાં વધારે સેના રાખતાં હતાં. 1177માં મોન્ટ્ગીસાર્ડના યુદ્ધ દરમિયાન 26000થી વધુ સૈન્ય ધરાવતાં સાલાદીનના લશ્કરને હરાવવામાં લગભગ 500 ટેમ્પલર નાઈટ્સએ મદદ કરી હતી, તે તેમની અત્યંત જાણીતી બનેલી જીતમાંની એક હતી.<ref name="Worlds">ધી હિસ્ટ્રી ચેનલ, ''લોસ્ટ વર્લ્ડસ: નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર'' , જુલાઈ 10, 2006, સ્ટુઆર્ટ ઈલીઓટ્ટ દ્વારા નિર્દેશિત અને લખાયેલો વિડિયો દસ્તાવેજીકરણ.</ref> તુલનાત્મક રીતે ખૂબ ઓછા સભ્યો લડવૈયા હતાં, તેમ છતાં ઓર્ડરનું પ્રાથમિક મિશન લશ્કર હતું. નાઈટ્સને મદદ કરવામાં અને નાણાંકીય માળખાગત સુવિધાઓના પ્રબંધમાં અન્યો ટેકારૂપ ભૂમિકા ભજવતાં હતાં. ટેમ્પ્લર ઓર્ડરના સભ્યોની ગરીબાઈ સાથે નિકટતતા હોવા છતાં, તેમને દાતાઓ સાથે સીધા ઉપરાંતની સંપત્તિનું નિયંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. એક ઉમરાવ, જેને ચળવળમાં ભાગ લેવામાં રસ હતો, તે જ્યારે દૂર હતો ત્યારે તેની તમામ સંપત્તિ ટેમ્પ્લર વ્યવસ્થાપન હેઠળ રાખી શકાતી હતી. આવી રીતે સમગ્ર ખ્રિસ્તી સમાજમાંથી સંપત્તિનો ઉમેરો થતો અને 1150માં ઓર્ડરે પવિત્ર ભૂમિ તરફ યાત્રા કરતાં પ્રવાસીઓ માટે શાખ પત્રો તૈયાર કરવાની શરૂઆત કરીઃ પ્રવાસીઓ કામ પર જતાં પહેલાં તેમના કિમતી સાધનો સ્થાનિક ટેમ્પ્લર ગુરુ પાસે જમા કરાવતાં, તેના બદલામાં તેઓ તેમના કિમતી સાધનો જમા કરાવ્યા સૂચક રૂપે દસ્તાવેજ મેળવતાં, પછી પવિત્ર ભૂમિ પર પાછા આવ્યા બાદ તે દસ્તાવેજનો તેમના નાણાં પાછા મેળવવા માટે ઉપયોગ કરતાં હતાં. આ સર્જનાત્મક વ્યવસ્થા બેન્કીગ વ્યવસ્થાનું પ્રારંભિક રૂપ હતું અને તે કદાચ ચેકના ઉપયોગને ટેકો આપનારી સૌપ્રથમ ઔપચારિક પદ્ધતિ હશે. ચોરોના લક્ષ્યથી ઓછા આકર્ષિત કરતાં પ્રવાસીઓની સલામતીમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો અને તેનાથી ટેમ્પ્લરના ભંડોળમાં પણ ફાળો ઉમેરાતો હતો.<ref name="HC" /><ref name="Martin" /> દાન અને વેપારની આપ-લેના સંયોજનના આધાર પર, ટેમ્પ્લરોએ સમગ્ર ખ્રિસ્તી સમાજમાં નાણાકીય નેટવર્ક સ્થાપ્યું. તેઓએ યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વ એમ બંનેમાં વિશાળ જમીનો મેળવી. તેમણે ખેતરો અને બગીચાઓ ખરીદ્યાં અને સંચાલન કર્યું; તેઓએ ચર્ચો અને કિલ્લાઓ બાંધ્યાં; તેઓ વસ્તુઓના ઉત્પાદન, આયાત અને નિકાસમાં સંકળાયા; તેઓ પાસે તેમનો પોતાના વહાણોનો કાફલો હતો અને એક સમયે તેઓ સમગ્ર [[સાયપ્રસ]] ટાપુના પણ માલિક હતાં. ટેમ્પ્લર નાઈટ્સના ઓર્ડરે દુનિયાના પ્રથમ બહુરાષ્ટ્રીય નિગમ તરીકે લાયકાત સિદ્ધ કરી છે. .<ref name="Worlds" /><ref>{{cite book|author=Ralls, Karen|title=Knights Templar Encyclopedia|url=https://archive.org/details/knightstemplaren0000rall|pages=[https://archive.org/details/knightstemplaren0000rall/page/28 28]|publisher=Career Press|year=2007|isbn=978-1-56414-926-8}}</ref><ref>{{cite book|title=Inside Secret Societies|author=Benson, Michael|pages=90|publisher=Kensington Publishing Corp.|year=2005}}</ref> [[File:Battle of Cresson.jpg|thumb|right|1187માં હાટ્ટીનના હોર્ન્સનું યુદ્ધ , ચળવળમાં અગત્યનો વળાંક]] ===પતન=== 12મી સદીના મધ્યમાં, ચળવળમાં ભરતી આવવાની શરૂઆત થઈ. મુસ્લિમ સમાજ સાલાદીન જેવા અસરકારક નેતાઓ હેઠળ વધુ સંગઠિત બનવા લાગ્યાં, અને ખ્રિસ્તી પક્ષોમાં અને પવિત્ર ભૂમિ અંગે કૂટ પડવા લાગી. નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર પ્રસંગોપાત બે અન્ય લશ્કરી ઓર્ડરો, નાઈટ્સ હોસ્પીટલર અને ટેઉટોનીક નાઈટ્સ સાથે ઝઘડો કર્યો, અને દશકાઓ સુધીના જમાતો વચ્ચેના મતભેદોથી રાજનીતિ અને લશ્કરમાં ખ્રિસ્તીઓનું સ્થાન નબળું પડી ગયું. મહત્વપૂર્ણ હાટ્ટીનના હાર્ન્સના યુદ્ધની સાથે ટેમ્પ્લરો જ્યારે કેટલાંક અસફળ ઝુંબેશોમાં જોડાયા બાદ, 1187માં સાલાદીનના દળો દ્વારા જેરુસલેમ પર કબ્જો કરી લેવામાં આવ્યો. ચળવળકારીઓએ 1229માં ટેમ્પ્લરની મદદ વિના તે શહેર ફરી વખત મેળવ્યું, પણ માત્ર સંક્ષિપ્ત રીતે તેને રાખ્યું. 1244માં ખ્વારેઝ્મી ટુર્કસએ ફરી વખત જેરુસલેમ પર કબ્જો કરી લીધો અને 1917 સુધી જ્યારે અંગ્રેજોએ ઓટ્ટોમન તુર્કસ પાસેથી કબ્જો ન કર્યું ક્યાં સુધી શહેર પશ્ચિમી નિયંત્રણ હેઠળ ન આવ્યું.<ref>માર્ટીન,પાનું. 99.</ref> ટેમ્પ્લરો ઉત્તરમાં અન્ય શહેરો જેમ કે અકરના દરિયાઈકાંઠે તેમનું મુખ્ય મથક પુનસ્થાપિત કરવા દબાણ કરી રહ્યાં હતાં, જ્યાં તેઓએ પછીની સદી માટે રહ્યાં. પણ તેઓની મુખ્ય ભૂમિ ટોર્ટોસા (જે હવે [[સિરિયા|સીરિયા]] છે) અને એટલીટ પરની મજબૂત પકડ ચાલી જતાં, તેઓ તેને પણ 1291માં જ ગુમાવી ચૂક્યાં. તેઓનું મુખ્ય મથક સાઈપ્રસના ટાપુ લીમાસ્સોલ પર ખસી ગયું,<ref>માર્ટીન, પાનું. 113.</ref> અને તેઓએ નાના અર્વાદ ટાપુ પર, માત્ર ટોર્ટોસાથી કિનારાથી દૂર, લશ્કર તરીકે કબજો જાળવી રાખવાના પણ પ્રયત્નો કર્યાં. 1300માં, અર્વાદ ખાતે નવા આક્રમણ દબાણ દ્વારા મોન્ગોલોની સાથે લશ્કરી પ્રયત્નોના કોર્ડીનેશનમાં જોડાઈને કેટલાંક અન્ય પ્રયત્નો કર્યાં.<ref>ડેમુર્ગર, પાનું .139 "ચાર વર્ષો દરમિયાન, જેક્વાસ ડે મોલય અને તેમનું ઓર્ડર સાયપ્રયસ અને અરમેનીયાના અન્ય ખ્રિસ્તી દબાણ સાથે પવિત્ર ભૂમિને પુનજીતવા, સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ હતું, ઘાઝાન, પેર્સીયાના મોંગલ ખાનના આક્રમણ સાથે સહકારથી offensives</ref> 1302 અથવા 1303માં, તેમ છતાં, ઈજિપ્તીયન મામલુક્સથી અર્વાદના સીએજમાં ટાપુ ગુમાવી ચૂક્યાં. ટાપુ જતાંની સાથે ચળવળકારીઓ તેમનો છેલ્લો પગની પકડ પવિત્ર ભૂમિ પરથી ગુમાવી ચૂક્યાં.<ref name="Worlds" /><ref>નિકોલ્સન, પાનું ૨૦૧. "જ્યારે મામલુક્સ દ્વારા અરવાડ ટારુ પર કબજો કરવામાં આવ્યો હતો ત્યારે ઓક્ટોમ્બર 1302 અથવા 1303 ટેમ્પ્લરોએ અરવાદ ટાપુને આધાર તરીકે પકડી રાખ્યો.</ref> ઓર્ડરનું લશ્કરી મિશન હવે ઓછું અગત્યનું હોવાની સાથે, સંગઠન સાથેનો ટેકો ક્ષીણ થવાની શરૂઆત થઈ. ખ્રિસ્તી સમાજ દ્વારા દૈનિક જીવનનો ભાગ બની ચૂકેલાં ટેમ્પ્લરો, તેમના બસોથી વધુ વર્ષ સુધીના અસ્તિત્વ હોવા છતાં, પરિસ્થિતી જટિલ બની હતી.<ref>નિકોલ્સન , પાનું. 5.</ref> સમગ્ર યુરોપ અને પૂર્વની પાસે સંગઠનોના સૌથી વધુ ટેમ્પ્લર આવાસો પથરાયેલાં હતાં, જે તેમને સ્થાનિક સ્તરે મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલી તેમની હાજરી આપતાં હતાં.<ref name="quantity" /> ટેમ્પ્લરો હજી પણ ઘણાં વેપારોનું સંચાલન કરતાં હતાં, અને ઘણાં યુરોપીયનો ટેમ્પ્લરના નેટવર્ક સાથે દૈનિક સંપર્કમાં પણ હતાં, જેમ કે ટેમ્પ્લરના ખેતર અથવા બગીચામાં કામ કરતાં અથવા વ્યક્તિગત સંપત્તિના સંગ્રહ માટે ઓર્ડરનો બેન્ક તરીકે ઉપયોગ કરવો. ઓર્ડર પાસે સુવ્યાખ્યાયિત મિશન લાંબા સમય સુધી ન હોવા છતાં, ઓર્ડર હજી પણ સ્થાનિક સરકારની હુકુમત નીચે ન હતી, દરેક જગ્યાએ એક શહેરમાં શહેર બનાવતું, તેનું સ્થાયી લશ્કર હતું, જે તમામ સરહદોને મુક્તપણે પસાર કરી શકતું હતું. ખાસ કરીને, ટ્યુટનિક નાઈટ્સે પ્રુસ્સીયામાં <ref name="Martin" /> અને નાઈટ્સ હોસ્પીટલરે રાર્હોડીઝ સાથે જે રીતે તેઓના પોતાના મઠની સ્થાપના કરી તેવી રીતે ટેમ્પ્લરોએ તેમના પોતાના મઠની સ્થાપના કરવાનો રસ દર્શાવતાં આ પરિસ્થિતી કેટલાંક યુરોપના ઉમરાવો સાથે વધીરે તીવ્ર તણાવ ઉત્પન્ન કરતી હતી.<ref>નિકોલ્સન, પાનું. 237.</ref> ====ધરપકડો અને વિસર્જન ==== 1305માં ફ્રાસમાં રહેતાં નવા પોપ ક્લેમેન્ટ પાંચમા, એ બે ઓર્ડરોના જોડાણની શક્યતા અંગેની ચર્ચા કરવા માટે ટેમ્પલર ગ્રાન્ડ માસ્ટર જેક્વાઝ ડે મોલય અને હોસ્પીટોલર ગ્રાન્ડ માસ્ટર ફુલ્ક ડે વીલ્લારેટ પત્ર મોકલ્યો. તેમાંથી કોઈ પણ તે વિચારને તાબે થયા નહીં, પણ પોપ ક્લેમેન્ટ દૃઢતાપૂર્વક આગ્રહને વશ રહ્યા, અને 1306માં તેમણે આ મુદ્દાની ચર્ચા માટે બંને ગ્રાન્ડ માસ્ટરોને ફાન્સ બોલાવ્યાં. ડે મોલય 1307ની શરૂઆતમાં પહેલાં આવ્યાં, પણ જે વિલ્લારેટે કેટલાંક મહિનાઓ માટે વિલંબ કર્યો. જ્યારે રાહ જોતી વખતે. ડે મોલય અને ક્લેમેન્ટ એ જગ્યા લઈ લેનાર ટેમ્પ્લર દ્વારા બે વર્ષ પહેલાં બનેલા હવાલાઓ અંગે ચર્ચા કરી. સમાન્યપણે તે વાતે સહમતિ સધાઈ કે હવાલાઓ ખોટા હતાં, પણ ક્લેમેન્ટએ સંશોધનમાં મદદ કરવા અંગે ફ્રાંસના રાજા ફિલિપ ચોથાને લેખિતમાં વિનંતી મોકલી. રાજા ફિલિપ તેના અંગ્રેજો સાથેના યુદ્ધથી ટેમ્પ્લરોના પહેલેથી જ ઋણી હતાં અને તેમના પોતાના હેતુ માટે તે અફવાઓને અટકાવી દેવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે પોતાની જાતને ઋણથી મુક્ત થવાના માર્ગ તરીકે, ઓર્ડરની વિરૂદ્ધ પગલાં લેવા માટે ચર્ચની ઉપર દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું.<ref>બાર્બર, ''ટ્રાયલ ઓફ ધી ટેમ્પ્લરસ'' , બીજી આવૃત્તિ. "રીસન્ટ હીસ્ટોરીઓગ્રાફી ઓન ધી ડીઝોલ્યુશન ઓફ ધી ટેમ્પ્લ." આ પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિમાં,બાર્બરે ફિલિપની ચોક્કસ ફિલ્મો પર આધુનિક ચર્ચાના સર્વનિરિક્ષણ સાથે, વિવિધ ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિકોણનો ઉપસંહાર રજૂ કર્યો.</ref> શુક્રવાર, 13 ઓક્ટોબર, 1307ના (13મીના શુક્રવારની અંધશ્રદ્ધાના ઉદ્દભવ સાથે ઘણી વખત તારીખ જોડવામાં આવે છે)<ref>{{cite web |url= http://www.snopes.com/luck/friday13.asp |title=Friday the 13th |access-date=March 26, 2007 |work=snopes.com}}</ref><ref>{{cite web | author= David Emery | url= http://urbanlegends.about.com/cs/historical/a/friday_the_13th_4.htm | title= Why Friday the 13th is unlucky | access-date= March 26, 2007 | work= urbanlegends.about.com | archive-date= ડિસેમ્બર 18, 2003 | archive-url= https://web.archive.org/web/20031218025919/http://urbanlegends.about.com/cs/historical/a/friday_the_13th_4.htm | url-status= dead }}</ref> દિવસે ફિલિપએ ડે મોલય અને અન્ય ફ્રેન્ચ ટેમ્પ્લરોને એક સાથે ધરપકડ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ધરપકડનું વોરન્ટ વાક્યસમૂહ સાથે શરૂ થયું- "Dieu n'est pas content, nous avons des ennemis de la foi dans le Royaume" (મુક્ત ભાષાંતર "ઈશ્વર રાજી નથી. અમે રાજ્યમાં વિશ્વાસના દુશ્મનો છીએ").<ref name="Science">{{cite journal|title=Les derniers jours des Templiers|journal=Science et Avenir|year=2010|month=July|pages=52–61|access-date=2010-07-22}}</ref> ટેમ્પ્લરો પર અસંખ્ય ગુનાઓનો હવાલો સોપવામાં આવ્યો ( જેમાં સ્વપક્ષ, મૂર્તિપૂજા, પાખંડ, અશ્લીલ ધાર્મિક વિધિઓ અને સમલૈંગીકતા, નાણાકીય ઉપાચત અને છેતરપીંડી અને ગુપ્તતાનો સમાવેશ થતો હતો).<ref>[http://books.google.com/books?id=GEu58-OIT1MC&amp;lpg=PA80&amp;dq=isbn%3A0521457270&amp;pg=PA178#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Barber, ''Trial of the Templars'' , p. 178].</ref> યાતના હેઠળ ઘણાં આરોપીઓએ આ હવાલાઓનો સ્વીકાર કર્યો હતો અને તે જબરદસ્તી હેઠળ હોવા છતાં, આ પાપનો એકરાર કર્યો હતો, જે પેરીસમાં કૂથલીનું કારણ બન્યું. તમામ ઝીણવટ ભર્યા પ્રશ્નો 30 મીટર લાંબા ચર્મપત્ર પર નોંધી, પેરિસમાં "આર્ચીવ્સ નેશનલસ"માં રાખવામાં આવ્યાં. કેદીઓએ જબરદસ્તી પૂર્વક કબૂલાત કરી હતી કે તેઓ પાસે ક્રોસ પર ઢાંકવાની કાપડની પટ્ટી હતી: "Moi Raymond de La Fère, 21 ans, reconnais que (J'ai) craché trois fois sur la Croix, mais de bouche et pas de coeur" (મુક્ત ભાષાંતરઃ "હું, રેમન્ડ ડે લા ફેર, 21 વર્ષનો છું, હું કબુલ કરું છું કે હું ક્રોસની ઉપર ત્રણ વખત થૂક્યો હતો, પણ તે માત્ર મારા મોં દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, અને મારા હૃદય દ્વારા કરવામાં આવ્યું ન હતું.") ટેમ્પ્લરો પર મૂર્તિપૂજાનો આરોપ હતો. ચર્મપત્રમાં લીનન અથવા કોટન પર એક માણસની લાલ, એક જ રંગની છબીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જે ઝીણવટથી પ્રશ્નો પૂછીને તપાસ દ્વારા મૂર્તિ તરીકે લાયક ઠરે છે. આ ટુરીનના છુપાપણાની હાજરીને સૂચવે છે. 1307માં, થોડાક લોકો તેના ઠેકાણા વિશે જાણતાં હતાં. 1204માં ચોથી ચળવળ દ્વારા કોન્સ્ટન્ટીનોપલને કાઢી મૂક્યા બાદ, શ્રાઉન્ડે સમ્રાટ પર કબજો કરી લઈ, લગભગ એક સદી માટે અદૃશ્ય થઈ ગયો. તે 1353થી 1357ના વર્ષો દરમિયાન જીઓફ્ફરોય ડે ચાર્નીના કબજામાં ફ્રાન્સના ચામ્પાગ્ને વિસ્તારના લીરેયના નાના શહેરમાં પુન દેખાયો અને પછી ડુકના સાવોયના કબજામાં ચામ્બેરીમાં દેખાયો.<ref name="Science" /><ref>બાર્બારે ફ્રાલે, " I Templari e la sindone di Cristo", મુલીનો બીજો, બોલોગ્ના, 2009</ref> ફિલિપની વધુ પડતી દમદાટી ભરી ડરામણીથી, પોપ ક્લેમેન્ટે પછી પોપનું આજ્ઞાપત્ર ''પાસ્ટોટાલીસ પ્રાઈમીનેનટીયાઈ'' 22 નવેમ્બર, 1307ના રોજ રજૂ કર્યું, જેમાં યુરોપમાં તમામ ખ્રિસ્તી સમ્રાટોને તમામ ટેમ્પ્લરસ અને તેમના સાથીઓની ધરપકડ કરવાની સૂચના હતી.<ref>માર્ટીન, પાનું. 118.</ref> [[File:Templars on Stake.jpg|thumb|left|વધસ્તંભ ખાતે ટેમ્પ્લરો બળી ગયા હતાં.]] ટેમ્પ્લરની ભૂલ અથવા નિર્દોષતા નક્કી કરવા માટે પોપ ક્લેમેન્ટે પોપ સુનાવણી બોલાવી, અને એક વખત તપાસ કરનાર અધિકારીની સ્વતંત્ર્યતાથી, ઘણાં ટેમ્પ્લરો પોતાના વિધાનોનું સ્વયં ખંડન કરવાનું તેઓએ કબૂલ્યું. સુનવણીમાં તેઓની જાતે જ બચાવ કરવાનો કેટલાકને પૂરતો કાયદાકીય અનુભવ હતો, પણ 1310માં ફિલિપે દબાણપૂર્વક કરાવવામાં આવેલા પાપના એકરારના ઉપયોગ વડે પેરિસમાં એક ડઝન જેટલા ટેમ્પ્લરોને સ્તંભ પર જીવતાં સળગાવી દઈ, આ પ્રયત્નોને અટકાવી દીધા.<ref>માર્ટીન, પાનું. 122.</ref><ref name="Barber-Trial3">બાર્બર, ''ટ્રાયલ'' , 1978, પાનું. 3.</ref> [[File:Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg|thumb|upright|કોન્વેન્ટ ઓફ ક્રીસ્ત ઈન કાસ્ટલ ટોમર, પોર્ટુગલ. નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરની મજબૂત હાજરી તકીતે 1160માં કરવામાં આવેલું બાંધકામ, તેનું પુન નામકરણ ઓર્ડર ઓફ ક્રિસ્ત થઈ મુખ્ય મથક બન્યું. 1983માં, તેનું નામ યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટ થયું.<ref>[48]</ref>]]પોપ તેની ઈચ્છાઓ સાથે જો ફરિયાદ કરે ત્યાં સુધી ફિલિપના ભયજનક લશ્કરી ક્રિયા સાથે, પોપ ક્લેમેન્ટ અંતે ઓર્ડરનું વિસર્જન કરવા સહમત થયા, જાહેર ઘોટાળાનો હવાલો આપતાં તે કબૂલનામા દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યું. 1312માં વિઈન્નેની કાઉન્સીલ ખાતે, તેમણે પોપના આજ્ઞાપત્રની શ્રેણીઓ રજૂ કરી, જેમાં, ''વોક્સ ઈન એક્સેસો'' નો સમાવેશ થાય છે, જે અધિકૃત પણે ઓર્ડરનું વિસર્જન કરતું હતું અને'' એડ પ્રોનીડામ'' , જે મોટાભાગના ટેમ્પ્લરની સંપત્તિને હોસ્પીટલરમાં પરિવર્તિત કરવાની હતી.<ref>માર્ટીન, પીપી. 123–124.</ref> વડીલ ગ્રાન્ડ માસ્ટર જેક્યુઝ ડે મોલય, ઓર્ડરના નેતાઓ તરીકે, જેમણે યાતનાઓ હેઠળ ગુનાની કબૂલાત કરી હતીસ તેમણે તેમનું વિધાન ફેરવી નાખ્યું. તેમના સાથી જ્યોફ્ફ્રેય ડે ચાર્મનીય, નોર્મોન્ડીના ગુરુએ ડે મોલયના ઉદાહરણનું અનુસરણ કર્યું અને તેમની નિષ્કપટતા સતત માંગણી કરી. બંને વ્યક્તિઓને પોતે પાખંડી બન્યાની હીનભાવનાની જાહેરાત કરી અને તેઓને 18 માર્ચ, 1314ના દિવસે પેરિસમાં થાંભલા સાથે જીવતાં સળગાળી દેવાની સજા કરવામાં આવી હતી. ડે મોલય અંત સુધી તેમની અવગણના થયાનું નિવેદન કરતાં રહ્યા, તેમણે એવી રીતે બાંધવામાં આવ્યાં કે તે નોર્ટે ડમે કાર્થેડ્રલને જોઈ શકે અને તેમના બંને હાથ પ્રાર્થના કરતાં એક સાથે પકડી રાખ્યા.<ref>માર્ટીન, પાનું. 125.</ref> દંતકથા અનુસાર, તેઓ જ્વાળાઓમાંથી બૂમ પાડતાં હતાં કે પોપ ક્લેમેન્ટ અને રાજા ફિલિપ ઈશ્વરને મળે તે પહેલાં થોડા સમય પછી તેમને મળશે. તેમના વાસ્તવિક શબ્દો ચર્મપત્ર પર આ પ્રમાણે નોંધાયેલાં હતાં- "Dieu sait qui a tort et a pëché. Il va bientot arriver malheur à ceux qui nous ont condamnés à mort" (મુક્ત ભાષાંતરઃ"ઈશ્વર જાણે છે કે કોણ ખોટું છે અને કોણે પાપ કર્યું છે. જેઓએ અમને સજા આપી છે તેઓને તરત જ ભારે આપત્તિનો ભોગ બનવું પડશે.").<ref name="Science" /> પોપ ક્લેમેન્ટ માત્ર એક મહિના પછી મૃત્યુ પામ્યા અને રાજા ફિલિપ એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં પહેલાં શિકાર કરતી વખતે અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા.<ref>માર્ટીન, પાનું. 140.</ref> ઓર્ડરના છેલ્લા નેતા જતાં રહ્યાં બાદ, યુરોપની આસપાસ બાકી રહેલાં ટેમ્પ્લરોની કાં તો ધરપકડ કરવામાં આવી અથવા પોપના તપાસ હેઠળ તેમને પકડી લેવામાં આવ્યાં (વાસ્તવિક રીતે તો કોઈ ગુનેગાર ન હતાં), નાઈટ્સ હોસ્પીટલરની જેમ અન્યને લશ્કરી આદેશોમાં લઈ લેવામાં આવ્યાં હતાં, અથવા કેદી બનાવવામાં આવ્યાં હતાં અને શાંતિ પૂર્વક જીવનના બાકીના દિવસો વ્યતીત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. કેટલાંક પોપના નિયંત્રણથી બહારની બાજુએ અન્ય મુલકમાં નાસી ગયા હતાં, જેમ કે ધાર્મિક સામાજિક બહિષ્કારવાળા સ્કોટલેન્ટ અથવા સ્વીત્ઝરલેન્ડ. પોર્ટુગલમાં ટેમ્પ્લર સંગઠનોએ તેમનું નામ નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરમાંથી ''નાઈટ્સ ઓફ ખ્રિસ્ત'' - ખ્રિસ્ત (પોર્ટુગલ)ના ઓર્ડરને જુઓ- કરવામાં આવ્યું.<ref>માર્ટીન, પાનું. 140–142.</ref> ===ચિનોન ચર્મપત્ર === 2001માં, ચિનોન ચર્મપત્ર તરીકે ઓળખાતો દસ્તાવેજ, સ્પષ્ટ પણે 1628માં ખોટી જગ્યાએ ભરાઈ ગયા બાદ, વેટિકન સીક્રેટ આર્ચીવઝમાં મળી આવ્યો. તે ટેમ્પ્લરની સુનાવણીની નોંધો છે અને એવું દર્શાવે છે કે ક્લેમેન્ટે ઔપચારિકપણે 1312માં ઓર્ડરનું વિસર્જન કર્યાં પહેલાં 1308માં ટેમ્પ્લરોના તમામ પાખંડીઓને નિરઅપરાધી ઠેરવ્યાં હતાં.<ref name="msn-chinon">{{cite news|title=Long-lost text lifts cloud from Knights Templar|url=http://www.msnbc.msn.com/id/21267691/?GT1=10450|date=October 12, 2007|access-date=October 12, 2007|publisher=msn.com|archive-date=ઑક્ટોબર 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021225718/http://www.msnbc.msn.com/id/21267691/?GT1=10450|url-status=dead}}</ref> મધ્યયુગમાં નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરનું દમન અન્યાયી હતું એવી વર્તમાન સમયમાં રોમન કેથોલીક ચર્ચનું મનોવલણ છે, ઓર્ડર અથવા તેના શાસન સાથે કશું અસ્વાભાવિક કરવામાં આવ્યું ન હતું અને જાહેર કૌભાંડના પરિમાણ અને રાજા ફિલિપ ચોથાના પ્રભાવ વર્ચસ્વ અને જાહેર કૌભાંડના મોટાપણા દ્વારા પોપ ક્લેમેન્ટને તેમના કાર્યમાં દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news | url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/10/12/knights.pardon.ap/index.html | publisher=CNN | date=October 12, 2007 | access-date=October 12, 2007 | title=Knights Templar secrets revealed | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013025546/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/10/12/knights.pardon.ap/index.html | archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2007 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | first = Barbara | last = Frale | year = 2004 | title = The Chinon chart—Papal absolution to the last Templar, Master Jacques de Molay | journal = [[Journal of Medieval History]] | volume = 30 | issue = 2 | pages = 109–134 | doi = 10.1016/j.jmedhist.2004.03.004 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VC1-4CC314K-3&_user=1589142&_handle=V-WA-A-W-Z-MsSAYWW-UUA-U-AAVADBEZEV-AABEBWUVEV-ZBZVECBYZ-Z-U&_fmt=summary&_coverdate=06%2F30%2F2004&_rdoc=2&_orig=browse&_srch=%23toc%235941%232004%23999699997%23504102!&_cdi=5941&view=c&_acct=C000053912&_version=1&_urlVersion=0&_userid=1589142&md5=cc8dc869d6bc4326929c25a42c118a60 | access-date = April 1, 2007 | archive-date = એપ્રિલ 4, 2014 | archive-url = https://archive.today/20140404115158/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VC1-4CC314K-3&_user=1589142&_handle=V-WA-A-W-Z-MsSAYWW-UUA-U-AAVADBEZEV-AABEBWUVEV-ZBZVECBYZ-Z-U&_fmt=summary&_coverdate=06/30/2004&_rdoc=2&_orig=browse&_srch=%23toc%235941%232004%23999699997%23504102!&_cdi=5941&view=c&_acct=C000053912&_version=1&_urlVersion=0&_userid=1589142&md5=cc8dc869d6bc4326929c25a42c118a60 | url-status = dead }}</ref> ==સંગઠન== [[File:Chapelletemplier.jpg|right|thumb|160px|મેટ્ઝ, ફ્રાન્સમાં 12મી સદીના ટેમ્પ્લર ચેપલ. મેટ્ઝનો ટેમ્પ્લરનો એક ભાગ કબજામાં લેવો, પવિત્ર રોમન એમ્પાયરનું સૌથી જૂની ટેમ્પ્લર સંગઠન.]] ટેમ્પ્લરોની ગોઠવણી બર્નાર્ડના સીસટરસીન ઓર્ડરની જેમ મઠવાસીઓના ક્રમ તરીકે થઈ હતી, જે ગણના યુરોપમાં સૌ પ્રથમ અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન તરીકે થતી હતી.<ref>બુર્મન,પાનું. 28.</ref> સંગઠનના માળખામાં સત્તાધિકારીઓને મજબૂત સાંકળ હતી. મુખ્ય ટેમ્પ્લરની હાજરી સાથે દરેક દેશમાં (ફ્રાંસ, ઈંગ્લેન્ડ, આરાગોન, પોર્ટુગલ, પોઈટુઉ, એપુલીયા, જેરુસલેમ, ટ્રીપોલી, એન્ટીઓચ, એન્જૌઉ, હંગેરી અને ક્રૌટીયા)<ref>બાર્બર, ''ટ્રાયલ'' , 1978, પાનું. 10.</ref> તે ક્ષેત્રમાં ટેમ્પ્લર માટે ઓર્ડરના માસ્ટર હોય છે. તેમાંના દરેક જેઓ પૂર્વમાં ઓર્ડરના લશ્કરી પ્રયાસો અને પશ્ચિમમાં તેમની આર્થિક પક્કડ એમ બંને પર દેખરેખ રાખે તેઓની આજીવન નિમણૂંક ગ્રાન્ડ માસ્ટરના શાસનને આધિન કરવામાં આવી હતી. કોઈ ચોક્કસ સંખ્યા નક્કી ન હતી, પણ તેવો અંદાજ છે કે જ્યારે ઓર્ડર શિખર પર હતું ત્યારં લગભગ 15000 થી 20000 ટેમ્પ્લરો હતાં, જેઓમાંથી માત્ર દશમાં ભાગના જ વાસ્તવિક નાઈટ્સ હતાં.<ref name="burman-45" /><ref name="quantity" /> તે બર્નાર્ડ ડે ક્લેરવૌક્સ અને હગ્ઝ ડે પેયેનસના સ્થાપક હતાં, જેઓએ ટેમ્પ્લર ઓર્ડર માટે ચોક્કસ વર્તણૂંકની આચારસંહિતા તૈયાર કરી હતી, જે આધુનિક ઇતિહાસકાર તરીકે ''લેટીન રૂલ'' તરીકે જાણીતા હતાં. તેની 72 કલમો નાઈટ્સ માટે આદર્શ વર્તણૂંક વ્યાખ્યાયિત કરતી હતી, જેમ કે તેઓએ પહેરવાના કપડાંના પ્રકારો અને તેઓ કેટલાં ઘોડાઓ રાખી શકે છે. નાઈટ્સ તેમનું ભોજન શાંત વાતાવરણમાં લેતાં હતાં, જે અઠવાડિયામાં ત્રણ વખતથી વધુ વખત ન હતું, અને તેના માટે કોઈ મહિલાઓ સાથે કે પોતાના પરિવારના સભ્યો સાથે પણ ભૌતિક સંપર્ક ન હતો. ઓર્ડરના માસ્ટર "ચાર ઘોડાઓ અને એક પાદરી અને ત્રણ ઘોડાઓ સાથે ક્લાર્ક અને બે ઘોડાઓ સાથે એક અધિકારી અને તેની ઢાલ અને ભાલો ઊંચકવા માટે એક ઘોડા સાથે અંગત નોકર"ની નિમણૂંક કરતાં.<ref>બુર્મન, પાનું. 43.</ref> જેમ ઓર્ડરનો વિકાસ થયો, વધુ માર્ગદર્શિકામાં ઉમેરો થયો અને તેના અંતિમ સ્વરૂપમાં મૂળ 72 કલમોની યાદી કેટલાંય સૌ કલમોમાં વિસ્તાર પામી.<ref>બુર્મન, પાનું. 30–33.</ref><ref>માર્ટીન, પાનું. 32.</ref> [[File:Flag of the Knights Templar.svg|left|upright|thumb|નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરના ઘણાં નોંધાયેલી ધ્વજામાંની એક]] ટેમ્પ્લરોના ક્રમાંકના એરીસ્ટોક્રેટીક નાઈટ્સ, નાની ઉમંરના અધિકારીઓ અને પાદરીઓ, એમ ત્રણ વિભાગો હતા. નાઈટ્સને સરદારના વંશનો ઉદ્દગમ હોવા માટે અને સફેદ બાંય વિનાનો ખુલ્લો ઝભ્ભો પહેરવાની જરૂરિયાત હતી. તેઓ ભારે દળો, ત્રણ અથવા ચાર ઘોડાઓ અને એક અથવા બે પાટીદારોની જેમ સજ્જ રહેતાં. પાટીદારો સામાન્ય રીતે ઓર્ડરના સભ્યો ન હતાં, પણ તેઓને બહારની વ્યક્તિ રાખવાને બદલે તેમને ચોક્કસ સમયના ગાળા માટે હાયર કરવામાં આવ્યાં હતાં. ઓર્ડરમાં નાઈટ્સની નીચે અને અધિકારીઓ નિમ્ન સામાજિક સ્થિતીમાંથી આવેલાં હતાં.<ref>બાર્બર, ''ન્યુ નાઈટ્હુડ'' , પાનું. 190.</ref> તેઓ ક્યાં તો એક ઘોડા સાથે હળવા દળોની જેમ સજ્જ હતાં અથવા ઓર્ડરની સંપત્તિનું વ્યવસ્થાપન કરવા જેવી અન્ય પદ્ધતિથી સેવા કરતાં હતાં, અથવા ઘરકામ અને વેપાર કરતાં હતાં.<ref>માર્ટીન, પાનું. 54.</ref> પાટીદારો ટેમ્પ્લર વર્ગના ત્રીજા બંધારણનું સર્જન કરી પાદરીઓને નિયુક્ત કરતાં હતાં જેઓ ટેમ્પ્લરોની આધ્યાત્મિક જરૂરિયાતોને જોતાં હતાં.<ref>{{1913CE|The Knights Templars}}</ref> [[File:Saint-Martin-des-Champs Chapelle.JPG|right|thumb|120px|સેઈન્ટ માર્ટીન ડેસ કેમ્પસ ખાતે ટેમ્પ્લરનું બાંધકામ, ફ્રાન્સ]] નાઈટ્સે લાલ ક્રોસ અને એક સફેદ બાય વિનાના ઝભ્ભાની સાથે એક સફેદ સરકોટ પહેર્યો હતો. પાટીદારોએ કાળા અથવા કથ્થઈ બાંય વિનાના ઝભ્ભાની આગળ અને પાછળની બાજુએ એક લાલ ક્રોસની સાથે એક કાળું ઉપવસ્ત્ર પહેર્યું હતું.<ref>બાર્બર, ''ન્યુ નાઈટહુડ'' , પાનું. 191.</ref><ref name="burman-44">બુર્મન, પાનું. 44.</ref> 1129માં કાઉન્સીલ ઓફ ટ્રોયેસ ખાતે ટેમ્પ્લરોને સફેદ બાંય વગરનો ઝભ્ભો નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો, અને મોટાભાગે 1147માં બીજી ચળવળની શરૂઆતમાં જ્યારે પોપ ઈયુજીનીયસ ત્રીજો, ફ્રાંસનો રાજા લુઈસ સાતમો અને ઘણાં અન્ય ઉમરાવોએ પેરિસ નજીક આવેલાં તેમના મુખ્ય મથક ફ્રેન્ચ ટેમ્પ્લરઓની મિટિંગમાં હાજરી આપી હતી, ત્યારે તેમના ઝભ્ભામાં ક્રોસ ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.<ref>બાર્બર, ''ધી ન્યુ નાઈટહુડ'' , પાનું 66: "ટાયરના વિલિયમ અનુસાર, ટેમ્પ્લરોને ઈયુજીનિયસ ત્રીજા હેઠળ તેમના ઝભ્ભાઓ પર લાક્ષણિક લાલ ક્રોસ પહેરવાનો અધિકાર મળ્યો હતો, જે પવિત્ર ભૂમિની લડતમાં તેમની સ્વૈચ્છાએ શહાદત સ્વીકારવાના પ્રતીક સમો છે." (ડબલ્યુટી, 12.7, પાનું. 554. વિટ્રાયના જેમ્સ, 'હિસ્ટોરીયા હીરોસોલીમોટાના', એડિસન. જે.એઆરએસ, ગેસ્ટા ડેઈ પ્રતિ ફ્રાન્રોસ, ભાગ 1 (ii), હેનઓવર,1611, પાનું. 1083, શહાદતના ચિહ્ન તરીકે દુભાષિત થાય છે.)</ref><ref>માર્ટિન, ''ધી નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર'' , પાનું 43: "પોપે ટેમ્પ્લરોને તેમના સફેદ ઝભ્ભા પર લાલ ક્રોસ પહેરવાના અધિકાર અંગે સલાહ લીધી, જે પવિત્ર ભૂમિની લડતમાં તેમની સ્વૈચ્છાએ શહાદત સ્વીકારવાના પ્રતીક સમો છે.</ref><ref>વાંચો, ''ધી ટેમ્પ્લરસ'' , પાનું 121: "પોપ ઈયુજીનીયસે તેમને તેમના હૃદયની નજીક કીરમજી ક્રોસ પહેરવાનો અધિકાર આપ્યો હતો, તેથી શિલ્ડની જેમ વિજયનું પ્રતિક બને અને નાસ્તિકનો સામનો કરવામાં તેઓ ક્યારેય પાછા નહીં પડેઃ શહીદનું લાલ રંગ તેમના સફેદ ઝભ્ભા પર મૂકેલું હતું." (મેલ્વિલ્લે, ''લા વિએ ડેસ ટેમ્પીયર'' , પાનું. 92.)</ref> તેમના ''નિયમ'' અનુસાર, નાઈટ્સોએ સંપૂર્ણ સમય માટે સફેદ બાંય વિનાનો ઝભ્ભો પહેરવાનો હતો, ઉપરાંત તેને પહેર્યાં વિના ખાવું કે પીવું તેમના માટે વર્જિત હતું.<ref>બર્મન, પાનું. 46.</ref> શરૂઆતમાં<ref>માર્ટીન, પાનું. 52.</ref> ઓર્ડરમાં રિસેપ્શન (''receptio'' ) iતરીકે જાણીતી ઊંડું જ્ઞાન ધરાવતી સમિતિ હતી અને તે પ્રભાવી ઔપચારિક વિધિ સાથે સંકળાયેલી હતી. બહારનાઓ તે ઔપચારિક વિધિમાં હાજરી આપવાનું ટાળતાં હતાં, જે સુનવણીઓ પછી મધ્યયુગીન તપાસ અધિકારીઓ અંગે શંકા ઊભી કરતાં હતાં. નવા સભ્યો સ્વૈચ્છાએ તેઓની સંપત્તિ અને સાધનો ઓર્ડરને નામે લખી આપે છે અને ગરીબી, પવિત્રતા, ધાર્મિકતા અને આજ્ઞાપાલનના શપથ લે છે.<ref>{{cite book|title=The Real History Behind the Templars|publisher=Berkeley Publishing|year=2007|pages=304–312|author=Newman, Sharan}}</ref> જોકે કેટલાંકને થોડા સમયગાળા માટે જોડાવા માટેની પરવાનગી હોવા છતાં મોટાભાગના ભાઈઓ જીવનભર જોડાયા હતાં. જો પરણિત પુરુષને તેની પત્ની મંજૂરી આપે તો કેટલીક વખત પરણિત પુરુષોને જોડાવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref name="burman-44" /> પણ તેમને સફેદ બાંય વિનાનો ઝભ્ભો પહેરવાની અનુમતી ન હતી.<ref>બાર્બર, ''ટ્રાયલ'' , 1978, પાનું. 4.</ref> ટેમ્પ્લરો તેમના ઝભ્ભા પર જે લાલ ક્રોસ પહેરતાં હતાં તે શહાદતની નિશાની હતી અને લડતમાં મુત્યુ પામવાને શ્રેષ્ઠ આદર કે જે સ્વર્ગમાં પોતાની જગ્યા સુનિશ્ચિત કરવા તરીકે ગણતરી કરવામાં આવતી.<ref>નિકોલ્સન, પાનું. 141.</ref> ઓર્ડરના લડવૈયાએ માટે મૂળભૂત નિયમ એ હતો કે તેણે ટેમ્પ્લરનો ધ્વજ ઉપરથી નીચે પડી રહ્યો હોય તે સિવાય અને જો તેઓ હોસ્પીટલરસની જેમ ખ્રિસ્તી ઓર્ડરનું અન્ય જૂથ પહેલી વખત બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, ત્યારે પણ તાબે થવું ન જોઈએ. માત્ર દરેક ધ્વજાઓ પડી ગઈ હોય ત્યારે તેમને યુદ્ધ ભૂમિ છોડી જવાની પરવાનગી હતી.<ref>બાર્બર ''ન્યુ નાઈટહુડ'' , પાનું. 193.</ref> મધ્યયુગીન સમયમાં ટેમ્પ્લરોને પ્રતિષ્ઠા, ઉત્તમ તાલીમ અને ભારે શસ્ત્ર સરંજામની સાથે તેમની ધૈર્યતાનો આ અણનમ સિદ્ઘાંતએ, અત્યંત ભયજનક લડતમાં બળ પૂરું પાડવા માટે તૈયાર કર્યા હતાં.<ref name="TR">{{cite book|author=Picknett, Lynn and Prince, Clive|title=The Templar Revelation|year=1997|isbn=0-684-84891-0|publisher=Simon & Schuster|location=New York, N.Y.}}</ref> ===ગ્રાન્ડ માસ્ટરો=== {{Main|Grand Masters of the Knights Templar}} 1118-119માં ઓર્ડરના સ્થાપક હુગ્યુસ ડે પાયેન્સથી શરુઆત કરતાં, ઓર્ડરની સૌથી વધુ ઓફિસ ગ્રાન્ડ માસ્ટરોની હતી, એ એવો દરજ્જો હતો જે જીવનભર માટે હતો, જો કે ઓર્ડરના લડાયક સ્વભાવને ધ્યાનમાં રાખતાં તેનો અર્થ ખૂબ ઓછા સમયગાળા માટે કરી શકાતો હતો. તમામ પણ ગ્રાન્ડ માસ્ટરોમાંના બેનું મૃત્યુ ઓફિસમાં થયું અને કેટલાંય લશ્કરી ઝુંબેશમાં મૃત્યુ પામ્યાં. ઉદા તરીકે, 1153માં એસ્કાલોનમા સીએઝ દરમિયાન ગ્રાન્ડ માસ્ટર બર્નાડ ડે ટ્રેમેલેય શહેરની દિવાલોમાં ગાબડું પાડી 40 ટેમ્પ્લરોના જૂથની ગોઠવણી કરી. જ્યારે બાકીના મુઝાહિદ્દીન લશ્કરે ટેમ્પ્લપરોનું અનુસરણ કર્યું ન હતું, ત્યારે તેમને ઘેરી લેવામાં આવ્યાં અને શિરવિચ્છેદન કરી નાખવામાં આવ્યું હતું, જેમાં તેમના ગ્રાન્ડ માસ્ટરનો પણ સમાવેશ થયો હતો.<ref>રીડ, પાનું. 137.</ref> ગ્રાન્ડ માસ્ટર જીરાર્ડ ડે રીડેફોર્ડનું અકરેના સીએજ ખાતે 1189માં સલાદીન દ્વારા શિરવિચ્છેદન કરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રાન્ડ માસ્ટર ઓર્ડરના તમામ હિલચાલની દેખરેખ કરે છે, જેમાં પવિત્ર ભૂમિ અને પૂર્વ યુરોપની લશ્કરી હિલચાલ અને પશ્ચિમ યુરોપમાં ટેમ્પ્લરોના નાણાકીય અને વેપારી વિનિમયનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાંક ગ્રાન્ડ માસ્ટરો યુદ્ધભૂમિના કમાન્ડર તરીકે સેવા પણ આપતાં હતાં, જો કે તે હંમેશા ડાહપણ ભર્યું ન હતું- હાટ્ટીન યુદ્ધભૂમિ ખાતે થયેલી નિષ્ફળતામાં ડે રીડેફોર્ડના યુદ્ધની નેતાગીરીની કેટલીય બેદરકારીભરી ભૂલોનો ફાળો રહેલો હતો. છેલ્લાં ગ્રાન્ડ માસ્ટર જેક્વાસ ડે મોલય હતાં, જેને રાજા ફિલિપ ચોથાના આદેશ દ્વારા 1314માં પેરિસમાં વધસ્તંભ બાળી મૂકવામાં આવ્યાં.<ref name="Barber-Trial3" /> ==વારસો== [[File:TempleChurch-Exterior.jpg|thumb|right|ટેમ્પ્લ ચર્ચ, લંડન. લંડનમાં નવા મંદિરના દેવઘર તરીકે, મંદિરની શરૂઆતની ઉજવણી સ્થળ પર કરવામાં આવી હતી. આધુનિક સમયમાં, ઈન્સ ઓફ કોર્ટના બે, મિડલ અને ઈનર મંદિરોનું પારિશ ચર્ચ છે. તે પ્રવાસીઓ માટે જાણીતું આકર્ષણ છે.]] {{See also|List of places associated with the Knights Templar}} યુરોપ અને પવિત્ર ભૂમિની આસપાસ લશ્કરી મિશન અને અઢળક નાણાંકીય સ્રોતો સાથે નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરે અસંખ્ય બાંધકામના પ્રોજેક્ટોમાં રોકાણ કર્યું હતું. તેમાંના ઘણાં બાંધકામો હજુ પણ છે. ઘણાં સ્થળોની ટેમ્પ્લરો સાથેના સદીઓ જૂના સંબંધને કારણે તેનું નામ "ટેમ્પ્લર" તરીકે હજુ પણ દુરસ્ત રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>માર્ટીન, પાનુ. 58.</ref> ઉદા તરીકે, લંડમાં ટેમ્પ્લરોની કેટલીક જમીન પાછળથી વકીલોને ભાડે આપવામાં આવી, જેનું નામ ટેમ્પ્લર બાર ગેટવે અને ટેમ્પ્લર ટ્યુબ સ્ટેશન રાખવામાં આવ્યું. ચાર ઈનસ ઓફ કોર્ટમાંથી બે ઈનર ટેમ્પ્લર અને મિડલ ટેમ્પ્લર છે, જેને બેરીસ્ટરનું કાર્ય કરવા માટે સભ્યો એવું કહી શકાય છે. ટેમ્પ્લરના બાંધકામોની આગવી બાંધકામની શૈલીના તત્વોમાં એક ઘોડા પર બે નાઈટ્સ છબીના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે, જે નાઈટ્સની ગરીબાઈની રજૂઆત કરે છે અને ગોળાકાર બિલ્ડીંગોની ડિઝાઈન જેરુસલેમમાં પવિત્ર સેપુલ્ચ્રેના ચર્ચને મળતી આવે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ===આધુનિક ટેમ્પ્લર સંગઠનો === પોપના હુકમનામાથી, ટેમ્પ્લરોની સંપત્તિ હોસ્ટપીટલરના ઓર્ડરને સોંપવામાં આવી હતી, જેમાં ઘણાં ટેમ્પ્લરોના સભ્યોનો પણ સમાવેશ થયો હતો. તેની અસરમાં, બે પ્રતિસ્પર્ધી ઓર્ડરોના એકીકરણ તરીકે ટેમ્પ્લરોનું વિસર્જન જોઈ શકાય.<ref>{{cite web | url =http://www.newadvent.org/cathen/14493a.htm|title=The Knights Templars, Catholic Encyclopedia 1913|access-date = October 13, 2007}}</ref> રહસ્યમય વાર્તા પણ શક્તિશાળી મધ્યયુગીન ટેમ્પ્લરો, ખાસ કરીને તેઓનું દમન અને અચાનક વિસર્જન અન્ય જૂથો માટે લલચાવનારા સ્રોત હતાં, તેઓની પોતાની છબી અને રહસ્યોને તીવ્ર બનાવવાના માર્ગ તરીકે ટેમ્પ્લરો સાથેના જોડાણોનો આક્ષેપ અનુસાર ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7050713.stm|title=What are the Knights Templar up to now?|date=October 19, 2007|author=Finlo Rohrer|work=BBC News Magazine|access-date=2008-04-13}}</ref> ઓછામાં ઓછી 18મી સદીથી ફ્રીમાસનસએ કેટલાંક ટેમ્પ્લરોના ચિહ્નો અને ધાર્મિક વિધીઓનો સાંકળ્યાં હતાં,<ref name="HC" /> મોટાભાગના મેસોનીક બંધારણમાંથી મળવા લાગ્યાં, જે યુનાઈટેડ રીલિજીયસ, ટેમ્પ્લરના મિલેટ્રરી અને મેસોનીક ઓર્ડરો અને જેરુસલેમના સેઈન્ટ જોહ્ન, પેલેસ્ટાઈન, રહોડીસ અને માલ્ટા અથવા ફક્ત નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર તરીકે સંદર્ભ ટાંકવામાં આવ્યો હતો. આ સંગઠન ક્યાં તો સ્વતંત્ર્ય પણે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અથવા મોટાભાગના સમગ્ર વિશ્વમાં યોર્ક રીટના ભાગ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેરુસલેમના ટેમ્પ્લરના સોવેરૈગ્ન મિલેટરી ઓર્ડરની સ્થાપના 1804માં થઈ હતી, જેણે ચેરીટેબલ સંસ્થા તરીકે[[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઈટેડ નેશનસ]]ની સ્વૈચ્છિક સંસ્થા નામના મેળવેલી છે.<ref>{{cite web | url =http://www.un.org/esa/coordination/ngo/pdf/INF_List.pdf | title= List of non-governmental organizations in consultative status with the Economic and Social Council as at 31 August 2006 | publisher = [[United Nations Economic and Social Council]] | format = PDF | date = 31 August 2006 | access-date = April 1, 2007}}</ref> 14મી સદીમાં ખંડિત થયેલાં અને 18મી સદીમાં જાહેર પણ ઉદ્ભવેલાં આ અન્ય સંગઠનોમાંની કોઈ પણનું સ્પષ્ટ ઔતિહાસીક જોડાણ નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર વચ્ચે રહેલું નથી. તેમ છતાં, મોટાભાગે સાર્વજનિક ગુંચવાડો રહેલો છે અને 400 વર્ષ વચ્ચેના મોટા અંતર જોઈ શકાતું નથી. લારમેનીયસ ચાર્ટર ઘણી વખત મેસોનીક ટેમ્પ્લરાઝમ સાથે ઔતિહાસિક નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરને જોડાણ કરે છે. ઘણાં સ્વ-શૈલી ધરાવતાં ઓર્ડરો છે. ===દંતકથા અને અવશેષો === {{Main|Knights Templar legends|Knights Templar and popular culture}} પ્રાચીન સમયથી [[એસોટેરિક (અમુક વ્યક્તિઓ જ સમજી શકે તેવું)|રહસ્યો અને ગૂઢ બાબતો]]ની પસંદગીને લગતી દંતકથાઓનું જોડાણ નાઈટ્સ ટેમ્પ્લરો સાથે છે. ટેમ્પ્લરોના સમય દરમિયાન પણ અફવાઓ ઉડતી હતી. ફ્રીમાસોનીક લેખકે 19મી સદીમાં તેમનું પોતાનું અનુમાન પણ ઉમેર્યું અને જાણીતી નવલકથાઓમાં જેમ કે ''ઈવાન્હોઈ'' , ''ફોઉકાઉલ્ટસ પેન્ડુલમ '' અને ''ધી ડા વિન્ચી કોડ'' ,<ref name="HC" /> ''આધુનિક ફિલ્મો'' જેમ કે ''નેશનલ ટ્રેઝર '' અને ''ઈન્ડિયાના જોન્સ એન્ડ ધી લાસ્ટ ક્રુસાડે'' ઉપરાંત વિડિયો ગેમ જેમ કે ''બ્રોકન સ્વોડ '' અને ''એસાસીન્સ ક્રીડ'' માં કાલ્પનિક ઉમેરા કરી તેને શણગારવામાં આવી.<ref>{{cite web |first=Magy Seif |last=El-Nasr |coauthors=Maha Al-Saati; Simon Niedenthal; David Milam |title=Assassin’s Creed: A Multi-Cultural Read |pages=6–7 |quote=we interviewed Jade Raymond ... Jade says ... Templar Treasure was ripe for exploring. What did the Templars find |url=http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewPDFInterstitial/51/46 |format=PDF |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091106113413/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewPDFInterstitial/51/46 |url-status=dead }}</ref> [[File:Harhab mini.JPG|thumb|right|પહાડની ઉપર ડોમ, ટેમ્પલ માઉન્ટ ખાતેના બાંધકામોનું એક]] મોટાભાગની ટેમ્પ્લરની દંતકથાઓનું જોડાણ જેરુસલેમમાં ટેમ્પલ માઉન્ટના ઓર્ડરના પ્રારંભિક વ્યવસાય સાથે કરવામાં આવે છે અને ત્યાં ટેમ્પ્લરોના મળેલાં અવશેષો અંગે અનુમાન કરવામાં આવે છે, જેમ કે હોલી ગ્રેઈલ અથવા કોવેન્ન્ટનો અર્ક.<ref name="HC" /><ref name="Martin">સીન માર્ટીન, ''ધી નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર: ધી હિસ્ટ્રી એન્ડ મિથ્સ ઓફ ધી લીજેન્ડરી મિલેટરી ઓર્ડર'' , 2005. આઇએસબીએન 1-56025-645-1.</ref><ref name="TR" /> તે ટેમ્પ્લરો કબજામાં હતાં, તેવા એવું ખાતરીપૂર્વક કેટલાંક અવશેષો ખાતરીપૂર્વક રહે છે. ઘણાં ચર્ચો હજી પણ પવિત્ર અવશેષો તરીકે પ્રદર્શનમાં છે જેમ કે સંતોના હાડકાઓ, પવિત્ર પુરુષ દ્વારા એક વખત પહેરવામાં આવેલાં કપડાંની ચીંદડીઓ, અથવા શહીદોની ખોપડી, ટેમ્પ્લરોએ એવું જ કર્યું હતું. તેઓએ સાચ્ચા ક્રોસના ટુકડાને રાખીને દસ્તાવેજીકરણ કર્યું હતું, જે હાટ્ટીનના વિનાશક હોર્ન્સ ખાતેના યુદ્ધમાં અકરેના બિશપ(ઘર્માઘિકારી) માંથી ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું.<ref>વાંચો, પાનું. 91.</ref> જ્યારે યુદ્ધમાં પરાજય થયો ત્યારે સાલાદીને અવશેષો ભેગા કર્યાં, 1191માં જ્યારે મુસ્લિમોએ અકરે શહેરનો કબજો પાછો આપ્યો ત્યારે તેને ખંડણી રૂપે જેહાદીઓને પાછા આપ્યાં હતાં.<ref>વાંચો, પાનું. 171.</ref> ચાલ્સેડોનના સંત યુફેમીયાનું માથું સાચવી રાખવા માટે ટેમ્પ્લરો જાણીતાં હતાં.<ref>માર્ટીન, પાનું. 139.</ref> જેમ કેટલાંક સુનવણીના દસ્તાવેજમાં કેટલાક પ્રકારની મૂર્તિપૂજાનો સંદર્ભ હતો તેમ ટેમ્પ્લરોની શોધ દરમિયાન અવશેષોની પાત્રતાનો મુદ્દો પણ આગળ આવ્યો, જે કેટલાંક કિસ્સામાં એક બિલાડી, રીંછનું માથું અથવા કેટલાંક કિસ્સામાં બાફોમેટ તરીકે સંદર્ભ ટાંકવામાં આવ્યો હતો. ટેમ્પ્લરની વિરુદ્ધમાં મૂર્તિપૂજાનો આરોપ મેલીવિદ્યા કરનારા કેટલાંક ટેમ્પ્લરો દ્વારા આધુનિક માન્યતા મુજબ પણ મૂકવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite book|author=Sanello, Frank|title=The Knights Templars: God's Warriors, the Devil's Bankers|url=https://archive.org/details/knightstemplarsg00sane|publisher=Taylor Trade Publishing|year=2003|isbn=0-87833-302-9|pages=[https://archive.org/details/knightstemplarsg00sane/page/208 207]–208}}</ref> તેમ છતાં, આધુનિક સ્કોલરો સુનવણીના દસ્તાવેજમાંથી સામાન્ય પણે બાફોમેટ (Baphomet )ને સમજાવતાં કહે છે તે મોહમ્મદ (Mahomet- [[મુહંમદ|Muhammad]]) ના નામની ફેન્ચ ભાષાની ખોટી જોડણી કરવાથી થઈ છે.<ref name="HC" /><ref>બાર્બપ, ''ટ્રાયલ ઓફ ધી ટેમ્પ્લરસ '' , 1978, પાનું. 62.</ref> 12 સદીમાં પણ પવિત્ર ગ્રેઈલ ખૂબ જ ઝડપી ટેમ્પ્લરો સાથે જોડાઈ ગયાં. પ્રથમ ગ્રેઈલ રોમાન્સ, લે કોન્ટે ડુ ગ્રાલ (''Le Conte du Graal'' ), ચરેટીયન ડે ટ્રોયસ દ્વારા 1180માં લખવામાં આવ્યો. કદાચ વીસ વર્ષ પછી ''પાર્ઝીવલ'' , વોર્ફ્રામ વોન ઈસ્કેનબાચની વાર્તાઓની આવૃત્તિ નાઈટ્સને સંદર્ભ ટાંકતું હતું, જે " ટેમ્પ્લેઈસેન" ગ્રેઈલ કીંગડમને કાબુમાં રાખે છે.<ref>માર્ટીન, પાનું. 133.</ref> ગ્રેઈલ ક્વેટના અન્ય હીરો સર ગાલાહાદએ સેઈન્ટ જ્યોર્જના ક્રોસ સાથે શિલ્ડના હાવભાવની રજૂઆત કરી હતી, એવી રીતે ટેમ્પ્લરના પદ ચિહ્નઃ આ આવૃત્તિ ખ્રિસ્તી અવશેષ તરીકે "પવિત્ર" ગ્રેઈલની રજૂઆત કરતી હતી. તેમ છતાં, ટેમ્પ્લર પદ ચિહ્નના અતિમૂલ્યવાન દસ્તાવેજોમાં ગ્રેઈલ અવેશેષો જેવો કંઈ પણ એક માત્ર ક્યારેય ઉલ્લેખ જોવા મળ્યો ન હતો,<ref name="Worlds" /> ચાલો ટેમ્પ્લરો દ્વારા તેના કબજાને વિખુટું પાડીએ. વાસ્તવમાં, મોટા ભાગના સ્કોલરો સહમત છે કે મધ્યયુગીન સમયમાં કાલ્પનિક વાતોનો પ્રસાર થયો તે જ પ્રમાણે ગ્રેઈલની વાર્તા હતી.<ref name="HC" /><ref name="Martin" /> ટેમ્પ્લરો ટુરીનના શ્રાઉન્ડ છે તેની સાથેનું કંઈક જોડાણ રહેલું છે તે એક દંતકથાનો હેતુ છે. 1357માં, જીફ્ફરેય ડે ચાર્નેય, 1314માં જેક્વાસ ડે મોલયની સાથે વધસ્તંભ પર જે ટેમ્પ્લરને બાળી નાખવામાં આવ્યો હતો, તેના પૌત્રના પરિવાર દ્વારા સૌ પ્રથમ શ્રાઉન્ડનું જાહેર પ્રદર્શન થયું હતું, શ્રાઉન્ડનું મૂળ હજી પણ વિસંગતતાની બાબત છે, પણ 1988માં, કાર્બન કિરણોસર્ગી પૃથ્થકરણથી ફલિત થયું હતું કે શ્રાઉન્ડ 1260 થી 1390, વચ્ચે બન્યું હતું, આ સમયગાળોમાં ટેમ્પ્લરોના અસ્તિત્વની છેલ્લી અડધી સદીનો સમાવેશ થયા છે.<ref>{{cite journal|url=http://www.uthscsa.edu/mission/spring96/shroud.htm|title=Science and the Shroud: Microbiology meets archeology in a renewed quest for answers|journal=The Mission|date= Spring 1996|access-date=February 13, 2009|author=Barrett, Jim}}</ref> કિરણોસર્ગી પદ્ધતિની પ્રમાણભૂતતા અંગે ક્રમશ પ્રશ્નો ઉદ્ભવ્યાં છે, અને શ્રાઉન્ડની ઉંમર હજી પણ વધુ ચર્ચાનો વિષય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.advancedchristianity.com/DatingTheShroud/DatingTheShroud.htm|title=Dating The Shroud|publisher=Advanced Christianity|access-date=2009-08-20|archive-date=2009-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090725100350/http://www.advancedchristianity.com/DatingTheShroud/DatingTheShroud.htm|url-status=dead}}</ref><ref>રેલીક, હાર્રી ગોવ (1996) આઈકોન ઓર હોઅક્સ? કાર્બન ડેટીંગ ધી ટુરીન શ્નાઉન્ડ આઈએસબીએન 0-7503-0398-0.</ref> ==નોંધ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==સંદર્ભો== ઈઝલે ઓફ ઓવાલોન, લુન્ડી . "ધી રુલ ઓફ ધી નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર એ પાવરફુલ ચેમ્પેઈન." નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર માયસ્ટીક રીલમ્સ, 2010. વેબ. 30 May 2010. <http://www.lundyisleofavalon.co.uk/templars/tempic09.htm>. * <cite id="Barber1994">{{cite book | last = Barber | first = Malcolm | title = The New Knighthood: A History of the Order of the Temple | url = https://archive.org/details/newknighthoodhis0000barb | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 1994 | isbn = 0-521-42041-5|authorlink=Malcolm Barber }}</cite> * <cite id="Barber1993">{{cite book | last = Barber | first = Malcolm | title = The Trial of the Templars | url = https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 1993 | isbn = 0-521-45727-0|authorlink=Malcolm Barber|edition=1 }}</cite> * <cite id="Barber2006">{{cite book | last = Barber | first = Malcolm | title = The Trial of the Templars | url = https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb_e6s2 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 2006 | isbn = 978-0-521-67236-8|authorlink=Malcolm Barber|edition=2 }}</cite> * <cite id="Barber1992">{{cite book|chapter=Supplying the Crusader States: The Role of the Templars|title=The Horns of Hattin| last = Barber | first = Malcolm |year=1992|pages=314–326|publisher=Jerusalem and London|editor=Benjamin Z. Kedar|authorlink=Malcolm Barber}}</cite> * <cite id="Burman">{{cite book | last = Burman | first = Edward | title = The Templars: Knights of God | url = https://archive.org/details/templarsknightso0000burm | publisher = Destiny Books | location = Rochester | year = 1990 | isbn = 0-89281-221-4|authorlink= Edward Burman}}</cite> * {{cite journal|last=Frale|first=Barbara|year=2004|title=The Chinon chart&nbsp;– Papal absolution to the last Templar, Master Jacques de Molay|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medieval-history_2004-06_30_2/page/109|journal=[[Journal of Medieval History]]|volume=30|issue=2|doi=10.1016/j.jmedhist.2004.03.004|pages=109}} * {{cite journal|last=Hietala|first=Heikki|year=1996|title=The Knights Templar: Serving God with the Sword|journal=[[Renaissance Magazine]]|url=https://www.renaissancemagazine.com/backissues/templar.html|access-date=2008-12-26|archive-date=2008-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002212952/http://www.renaissancemagazine.com/backissues/templar.html|url-status=dead}} *{{cite video| people = Marcy Marzuni| title = Decoding the Past: The Templar Code| medium = Video documentary| publisher = [[The History Channel]] | location = |date = 2005|url=http://www.imdb.com/title/tt0843844/}} * {{cite video| people = Stuart Elliott| title = Lost Worlds: Knights Templar| medium = Video documentary| publisher = [[The History Channel]] | location = |date = 2006|url=}} * {{cite book | last = Martin | first = Sean | title = The Knights Templar: The History & Myths of the Legendary Military Order | url = https://archive.org/details/knightstemplarhi00mart | publisher = Thunder's Mouth Press | location = New York | year = 2005 | isbn = 1-56025-645-1|authorlink=Sean Martin (writer and director)}} * {{cite journal|last=Barrett |first=Jim |title=Science and the Shroud: Microbiology meets archaeology in a renewed quest for answers|journal=The Mission|publisher=University of Texas Health Science Center|issue=Spring|url=http://www.uthscsa.edu/mission/spring96/shroud.htm|access-date=2008-12-25|year=1996}} * {{cite book | last = Newman | first = Sharan | title = The Real History behind the Templars | url = https://archive.org/details/realhistorybehin00newm_0 | publisher = Berkley Trade | location = New York| year = 2007 | isbn = 978-0-425-21533-3 }} * <cite id="Nicholson2001">{{cite book | last = Nicholson | first = Helen | title = The Knights Templar: A New History | publisher = Sutton | location = Stroud | year = 2001 | isbn = 0-7509-2517-5 }}</cite> * {{cite book | last = Picknett | first = Lynn | title = The Templar Revelation | url = https://archive.org/details/templarrevelatio0000pick | publisher = Touchstone | location = New York | year = 1998 | isbn = 0-684-84891-0|coauthor=Clive Prince|authorlink =Lynn Picknett}} * {{cite book | last = Read | first = Piers | title = The Templars | url = https://archive.org/details/templars0000read_b6q2 | publisher = Da Capo Press | location = New York | year = 2001 | isbn = 0-306-81071-9 |authorlink = Piers Paul Read}} ==વધુ વાંચન== {{Commons category|Knights Templar}} * એન્ડ્રે ડી'અલબોન, ''[http://visualiseur.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k91414v Cartulaire général de l'ordre du Temple: 1119?–1150] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016110113/http://visualiseur.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k91414v |date=2020-10-16 }} (1913–1922) (ગાલ્લીકા)ખાતે '' * {{cite journal|last=Barber|first=Malcolm|date=2006-04-20|title=The Knights Templar&nbsp;– Who were they? And why do we care?|journal=Slate Magazine|url=http://www.slate.com/id/2140307/|authorlink=Malcolm Barber}} ; * પાટ્રીક લેવાયે, જીઓપોલીટીક્યુ ડુ કેથોલીસીસમ(એડીશનસ ઈલીપ્સીસ, 2007) આઈએસબીએન 2-7298-3523-7 ; * {{cite book| last = Brighton| first = Simon| title = In Search of the Knights Templar: A Guide to the Sites in Britain| date = 2006-06-15| url = http://www.orionbooks.co.uk/HB-38882/In-Search-of-the-Knights-Templar.htm| format = Hardback| publisher = Orion Publishing Group| location = London, England| isbn = 0-297-84433-4| access-date = 2011-06-24| archive-date = 2010-03-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20100308041627/http://www.orionbooks.co.uk/HB-38882/In-Search-of-the-Knights-Templar.htm| url-status = dead}} * {{cite book | last = Butler | first = Alan |coauthor= Stephen Dafoe| title = The Warriors and the Bankers: A History of the Knights Templar from 1307 to the present | url = https://archive.org/details/warriorsbankersh0000butl | publisher = Templar Books | location = Belleville | year = 1998 | isbn = 0-9683567-2-9 }} * {{cite book | last = Haag | first = Michael | title = The Templars: History and Myth | url = https://archive.org/details/templarshistorym0000haag | publisher = Profile Books Ltd | location = London | year = 2008 | isbn = 978-1-84668-148-6 }} * {{cite book | last = Hodapp | first = Christopher | coauthor = Alice Von Kannon | title = The Templar Code For Dummies | url = https://archive.org/details/templarcodefordu0000hoda | publisher = Wiley | location = Hoboken, NJ | year = 2007 | isbn = 0-470-12765-1 | authorlink=Christopher Hodapp}} * {{cite book | last = Partner | first = Peter | title = The Knights Templar & Their Myth | url = https://archive.org/details/knightstemplarth00part | publisher = Destiny Books | location = Rochester | year = 1990 | isbn = 0-89281-273-7 }} * {{cite book | last = Ralls | first = Karen | title = The Templars and the Grail | url = https://archive.org/details/templarsgrailkni0000rall | publisher = Quest Books | location = Wheaton| year = 2003 | isbn = 0-8356-0807-7 }} * {{cite book | last = Smart | first = George | title = The Knights Templar Chronology | url = https://archive.org/details/knightstemplarch0000smar | publisher = Authorhouse | location = Bloomington| year = 2005 | isbn = 1-4184-9889-0 }} * {{cite book | last = Upton-Ward | first = Judith Mary| title = The Rule of the Templars: The French Text of the Rule of the Order of the Knights Templar | url = https://archive.org/details/ruleoftemplarsfr0000unse | publisher = Boydell Press | location = Ipswich | year = 1992 | isbn = 0-85115-315-1 }} * {{cite book | last = Frale | first = Barbara| title = The Templars: The secret history revealed | url = https://archive.org/details/templars0000fral | publisher = Maverick House Publishers | location = Dunboyne | year = 2009 | isbn = 978-1-905379-60-6 }} *એડીશન ચાર્લ્સ . [http://www.sacred-texts.com/sro/hkt/index.htm ''The History of the Knights Templar'' ] (1842) [[શ્રેણી:નાઈટ્સ ટેમ્પ્લર]] [[શ્રેણી:1119 સંસ્થાનો]] [[શ્રેણી:1312 બિનસંસ્થાન]] [[શ્રેણી:કેથોલીક વીર ઓર્ડરો]] [[શ્રેણી:લશ્કરી ઓર્ડરો]] [[શ્રેણી:રોમન કેથોલીક ઓર્ડરો અને સમાજ orders and societies]] [[શ્રેણી:યુદ્ધ વ્યવસાયો]] bp5fml4zfyxgxmvw1itv3bsl11yg2bj 0 35687 906392 906376 2026-10-17T12:23:41Z KartikMistry 10383 સા. સુધારા. 906392 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = મેકણ દાદા | image = | image_size = | caption = | birth_date = ૧૬૬૭ | birth_place = ખોભંડી, કચ્છ | death_date = ૧૭૩૦ | death_place = [[ધ્રંગ (તા. ભુજ)|ધ્રંગ]], [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | occupation = હિંદુ સંત, ધાર્મિક ગુરૂ | spouse = | parents = હળધોળજી ભાટી , પબાબા | children = }} '''મેકણ દાદા''' અથવા '''મેકરણ દાદા''' (૧૬૬૭-૧૭૩૦) ‍([[વિક્રમ સંવત]]: ૧૭૨૩-૧૭૮૬) એ ''કચ્છના કબીર'' તરીકે ઓળખાતા એક કાપડી સંત હતા. [[સંત કબીર]]ની માફક તેમણે [[કચ્છી ભાષા]]માં અનેક દોહાઓની રચના કરી છે. == જીવન == તેમનો જન્મ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના ખોભંડી ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ હળધોળજી ભાટી અને માતાનું નામ પબાબા હતું, તેમનું બાળપણનું નામ મેકોજી હતું જે તેમની માતાએ પાડ્યું હતું.<ref> {{cite web |url= https://www.divyabhaskar.co.in/news/KUT-BUJ-mekran-dada-kavadiya-saint-of-kutch-2046592.html|title= કચ્છના કાવડિયા સંતવર્ય મેકરણ દાદા|author= પ્રા.સૂર્યકાંત ભટ્ટ|date= |work= |publisher= [[દિવ્ય ભાસ્કર]]|accessdate= ૦૮ માર્ચ ૨૦૨૩|archiveurl = |archivedate = }}</ref> ૧૨ વર્ષની ઉંમરે જ તેમણે સાધુ તરીકે દીક્ષા લીધી હતી, દીક્ષા લીધા બાદ તે મેકણ કે મેકરણ કરાયું હતું. તેઓ હંમેશા પોતાના ખભા પર કાવડમાં રોટલો અને પાણી ભરીને કચ્છના રણમાં ભૂખ્યાંતરસ્યાં લોકોને પૂરું પાડતા. તેમની સાથે મોટે ભાગે એક 'લાલીયો' નામનો ગધેડો અને 'મોતિયો' નામનો કૂતરો રહેતા. તેમણે તેમના ૧૧ શિષ્યો સાથે [[ધ્રંગ (તા. ભુજ)|ધ્રંગ]] ગામમાં સમાધિ લીધી હતી. == મેકણ દાદાનો મેળો == ધ્રંગમાં [[શિવરાત્રિ|મહાશિવરાત્રી]]ના દિવસે મેળાનું આયોજન કરવામાં આવે છે.<ref name=ti>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-02-25/ahmedabad/27807401_1_kutchi-foreign-tourists-mahashivratri|title=All roads leads in remembrance of Mekan Dada|author=Tridiv Vaidya|work=The Times of India|date=૨૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૬|access-date=૨૫ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2012-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025072034/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-02-25/ahmedabad/27807401_1_kutchi-foreign-tourists-mahashivratri|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tourism-of-india.com/kutch.html|title=Kutch Tourism|access-date=૨૫ જૂૂન ૨૦૧૬}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fokia.org/Fair%20and%20Festival.html|title=Festival|access-date=૨૫ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2010-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411085043/http://www.fokia.org/Fair%20and%20Festival.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://international.zeenews.com/nri_dest_ind_events.asp|title=State Events: Guajarat: Dharang Fair|work=Zee News|access-date=૨૫ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812030937/http://international.zeenews.com/nri_dest_ind_events.asp|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{wikisource|Category:મેકણ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો]] nhu2w46r9mbfa6eev44uhifhvedlmke 1 42398 906393 906383 2026-10-17T12:24:28Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/U. s. gorahava|U. s. gorahava]] ([[User talk:U. s. gorahava|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Snehrashmi|Snehrashmi]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 690260 wikitext text/x-wiki {{પ્રોજેક્ટ ટાઇગર લેખ ૨૦૧૯|expanded=yes}} a9a3q5m7q3qnuechr458cm5yka36jk1 0 54597 906391 882243 2026-10-17T12:23:07Z KartikMistry 10383 સા. સાફ-સફાઇ. 906391 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.392564 | longd = 69.842169 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ=યોગ્ય | }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-date=૨૫ માર્ચ ૨૦૧૬ |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર ભુજ તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = }}</ref>. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.<ref name="bvndp1234" /> == ધાર્મિક સ્થળો == ધ્રંગ ગામમાં સંતશ્રી [[મેકણ દાદા]]ની સમાધિ આવેલી છે. ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{ભુજ તાલુકાના ગામ}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] 5d6pd92r179h8x6u1pb0r1721ll02ql 0 71509 906411 427686 2026-10-18T03:07:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906411 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Hispaniolan Solenodon crop.jpg|350px|thumbnail|હિસ્પાનિયોલન સોલેનોડોન]] '''સોલેનોડોન''' (અંગ્રેજી ભાષા:Solenodon) એ એક સસ્તન પ્રાણી છે, જેની લાળ ઝેરી હોય છે. હાઈતી ટાપુઓ પર જોવા મળતા આ પ્રાણી ઉંદર જેવું હોય છે. મોં લાંબી ચાંચ જેવું અણીદાર હોય છે. તેની પૂંછડી લાંબી અને જાડી હોય છે તથા લંબાઈ ૬ ઈંચથી ૧૨ ઈંચ જેટલી હોય છે. તે જમીનમાં દર કરીને રહે છે. તે ઊંચા ખડકો પર ચઢી શકે છે. આ પ્રાણી ઉત્ક્રાંતિકાળના સસ્તન પ્રાણીઓના કૂળનું ગણાય છે. તેની બે જાતિ હોય છે. ૧. ક્યુબન સોલેનોડોન અને ૨. હિસ્પાનિયોલન સોલેનોડોન. તીવ્ર ગંધશક્તિ ધરાવતું આ પ્રાણી જમીન સૂંધીને ખોરાકની શોધ કરે છે. તે જમીન પરની વનસ્પતિ તથા નાનાં જીવજંતુ ખાય છે<ref name=MSW3>Hutterer R. 2005. Order Soricomorpha. In Wilson D.E. & Reeder D.M. ''Mammal species of the world''. 3rd ed, Johns Hopkins University Press. pp. 222–223. ISBN 978-0-8018-8221-0 [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13700014] {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:સસ્તન પ્રાણીઓ]] h1s38qcrusxsk5iynw7021g0vnb4jyz 0 102258 906401 766683 2026-10-18T00:38:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906401 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''રશ્મિ બંસલ''' એક ભારતીય લેખિકા અને ઉદ્યોગપતિ છે. ૨૦૧૯ સુધીમાં, તેઓએ ઔદ્યોગિક સાહસને લગતા નવ પુસ્તકો લખ્યા છે.<ref>{{Cite web|url=http://youthdevelopers.com/author-rashmi-bansal-biography-books-marriage/|title=Author Rashmi Bansal Biography, Books, Blog, Marriage, Husband, Daughter|publisher=Youth Developers|language=|access-date=5 November 2016}}</ref> <ref name="yo">{{Cite web|url=http://www.yosuccess.com/success-stories/rashmi-bansal/|title=Rashmi Bansal: An Author, Speaker and Entrepreneur!|date=15 July 2015|publisher=Yo! Success|language=|access-date=5 November 2016}}</ref> તેમનુ પહેલુ પુસ્તક, ''સ્ટે હંગ્રી સ્ટે ફુલિશ'' માં ૨૫ એમબીએ સાહસિકોની પ્રગતિનો અભ્યાસ પ્રગટ કર્યો હતો અને તેની ૫,૦૦,૦૦૦ નકલો વેચાઈ હતી, જે ભારતમાં પ્રકાશિત પુસ્તકોનો રેકોર્ડ છે.<ref>{{Cite web|url=http://satyamsarvaiya.blogspot.in/2017_01_01_archive.html?m=1|title=ASSIGNMENT COMMUNICATION SKILLS BOOK REVIEW ON: "STAY HUNGRY STAY FOOLISH"|last=Satyam Sarvaiya|date=9 January 2017|publisher=Satyam Sarvaiya|language=|access-date=17 March 2017}}</ref> તેમના પુસ્તકો ''વેસ્ટલેન્ડ'' (પ્રકાશક) દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે. == પ્રકાશનો == * Bansal, Rashmi. ''Stay Hungry Stay Foolish''. Westland. 2008. {{ISBN|978-9381626719}}. * Bansal, Rashmi. ''Connect the Dots''. Westland. 2010. {{ISBN|978-93-81626-70-2}}. * Bansal, Rashmi, ''I Have a Dream''. Westland. 2011. {{ISBN|978-93-80658-38-4}}. * Bansal, Rashmi. ''Poor Little Rich Slum''. Westland. 2012. {{ISBN|978-93-81626-18-4}}. * Bansal, Rashmi. ''Follow Every Rainbow''. Westland. 2013. {{ISBN|978-93-82618-42-3}}. * Bansal, Rashmi. ''Take me Home''. Westland. 2014. {{ISBN|978-93-83260-80-5}}. * Bansal, Rashmi. ''Arise Awake''. Westland. 2015. {{ISBN|978-93-84030-87-2}}. * Bansal, Rashmi. ''God's Own Kitchen''.<ref>[http://www.vowelor.com/book/gods-own-kitchen-rashmi-bansal-review/ "God's Own Kitchen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322025842/https://vowelor.com/book/gods-own-kitchen-rashmi-bansal-review/ |date=2025-03-22 }} by Rashmi Bansal, ''Westland''</ref> Westland. 2017. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] pghe5u8xsx132nkvwkcq7yoj0sahpjf 0 104780 906397 904242 2026-10-17T18:39:18Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906397 wikitext text/x-wiki {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 100 | width2 = 168 | footer = ભારતમાંથી ઉદ્ભવેલી અન્ય અનેક વિચારસરણીઓ સહિત જૈન અને બૌદ્ધ માર્ગ એવા છે જેને શ્રમણ પરંપરાના માનવામાં આવે છે | image1 = Jain Prateek Chihna.svg | image2 = Dharma Wheel.svg }} [[ચિત્ર:Digamabar Jain Monk.jpg|thumb|દિગંબર જૈન સાધુ ]] [[ચિત્ર:Jain_Sthanakvasi_monk.jpg|thumb|શ્વેતાંબર જૈન સાધુ ]] '''શ્રમણ''' એટલે કે "જે કામ કરે છે, મજૂરી કરે છે, અથવા પોતાને (કેટલાક ઉચ્ચ અથવા ધાર્મિક હેતુ માટે) ઉપયોગ કરે છે" <ref>Dhirasekera, Jotiya. Buddhist monastic discipline. Buddhist Cultural Centre, 2007.</ref> <ref>Shults, Brett. "A Note on Śramaṇa in Vedic Texts." Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies 10 (2016).</ref> અથવા "શોધક, જે તીવ્રતા થી ક્રિયા કરે છે, સન્યાસી છે". <ref name="mmw1096">Monier Monier-Williams, श्रमण śramaṇa, Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press, page 1096</ref> શરૂઆતમાં આ શબ્દ [[વેદ|વૈદિક સાહિત્યમાં]] મુખ્યત્વે ઉપનામ તરીકે ઋષિઓ કે જે ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલ હતા તેમને માટે વાપરવામાં આવ્યો હતો. આ ગ્રંથોમાંનો શબ્દ બિન વૈદિક અર્થઘટનને વ્યક્ત કરતો નથી જે રીતે કે તે વૈદિક બૌદ્ધ અને જૈન શાસ્ત્રીય લખાણોમાં કરે છે. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/asramasystemhist0000oliv|title=The =Aśrama System: The History and Hermeneutics of a Religious Institution|last=Olivelle|first=Patrick|date=1993-10-14|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195344783|location=|pages=[https://archive.org/details/asramasystemhist0000oliv/page/11 11]–16|language=en}}</ref> તેના પછીનાં અર્થપૂર્ણ વિકાસ દરમિયાન, આ શબ્દનો અર્થ વૈદિક ધર્મથી અલગ હોવા છતાં પણ અસંખ્ય બિન-બ્રાહ્મણિક સંપ્રદાયિક ગતિવિધિઓનો ઉલ્લેખ થયો. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/asramasystemhist0000oliv|title=The =Aśrama System: The History and Hermeneutics of a Religious Institution|last=Olivelle|first=Patrick|date=1993-10-14|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195344783|location=|pages=[https://archive.org/details/asramasystemhist0000oliv/page/11 11], 12|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=|title=Collected Papers on Buddhist Studies|last=Jaini|first=Padmanabh S.|date=2001|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120817760|location=|pages=48|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ghurye|first=G. S.|date=1952|title=Ascetic Origins|journal=Sociological Bulletin|volume=1|issue=2|pages=162–184|doi=10.1177/0038022919520206|jstor=42864485}}</ref> આ પરંપરામાં [[જૈન ધર્મ]], {{Sfn|Zimmer|1952}} [[બૌદ્ધ ધર્મ]], <ref>Svarghese, Alexander P. 2008. ''India : History, Religion, Vision And Contribution To The World.'' p. 259-60.</ref> અને અન્ય લોકો જેવા કે આજીવિક, ચાર્વાકનો પણ સમાવેશ થાય છે . <ref>AL Basham (1951), History and Doctrines of the Ajivikas - a Vanished Indian Religion, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120812048}}, pages 94-103</ref> <ref name="Lochtefeld">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g6FsB3psOTIC&pg=PA639|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z, Volume 2 of The Illustrated Encyclopedia of Hinduism|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=9780823922871|page=639}}</ref> શ્રમણ આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ માં વિવિધતાપૂર્ણ માન્યતાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[આત્મા]]<nowiki/>નો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર, [[કર્મ]]<nowiki/>નો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર, કૌટુંબિક જીવનમાં ભારે વિશ્વાસથી લઈને જાહેરમાં દિગંબર ફરવાનો, સખ્ત [[અહિંસા]] થી લઈને શાકાહાર અને માંસાહારનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref name="Jaini_2001">Padmanabh S Jaini (2001), Collected papers on Buddhist Studies, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120817760}}</ref> {{Rp|57–77}} <ref name="Jaini_2000">Padmanabh S Jaini (2000), Collected papers on Jaina Studies, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120816916}}</ref> {{Rp|3–14}} == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર અને મૂળ == ''શ્રમણ  ''શબ્દનો સૌથી પહેલો ઉપયોગ, એક સંવેદનાત્મક અર્થમાં, બ્રહ્ધરનારાયક [[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ|ઉપનિષદની]] 4.3.22 ની કલમમાં થયો છે, કે જે 8 મી શતાબ્દી માં લખાયેલ છે. <ref name="Jaini_2001">Padmanabh S Jaini (2001), Collected papers on Buddhist Studies, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120817760}}</ref> {{Rp|48}} <ref>Max Muller, [https://archive.org/stream/upanishads02ml#page/168/mode/2up Brihadaranyaka Upanishad 4.3.22] Oxford University Press, page 169</ref> <br /> == તત્ત્વજ્ઞાન == === જૈન તત્ત્વજ્ઞાન === ''વાંચો:- [[જૈન ધર્મ]]''  [[જૈન ધર્મ]] તેના તત્ત્વજ્ઞાનને ચોવીસ [[તીર્થંકર|તીર્થંકરોના]] ઉપદેશો અને જીવનમાંથી પ્રાપ્ત કરે છે, જેમનામાંથી [[મહાવીર સ્વામી|મહાવીર]] અંતિમ હતા. [[આચાર્ય]] [[ઉમાસ્વાતી|ઉમાસ્વાતિ]] , કુંદકુંદ, [[આચાર્ય હરિભદ્ર|હરિભદ્ર]] અને અન્ય લોકોએ તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં જૈન તત્ત્વજ્ઞાનનો વિકાસ અને પુનર્ગઠન કર્યો. જૈન તત્ત્વજ્ઞાનની વિશિષ્ટતાઓ માં આત્મા અને દ્રવ્યનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ, [[કર્મ|કર્મના]] પ્રભુત્વ, સર્જનાત્મક અને સર્વશક્તિમાન ભગવાનનો ઇનકાર, શાશ્વત અને અવિશ્વસનીય બ્રહ્માંડમાં વિશ્વાસ, અહિંસા પરનો ભાર, [[અનેકાંતવાદ]] પર [[અનેકાંતવાદ|ભાર]] અને આત્માની મુક્તિ પર આધારિત નૈતિકતા અને નીતિશાસ્ત્ર નો સમાવેશ થાય છે. જૈન તત્ત્વજ્ઞાન માં અનેકાંતવાદ અને સ્યાદ્વાદ મુખ્ય છે, જેમાં સત્ય અથવા વાસ્તવિકતા અલગ દ્રષ્ટિકોણથી અલગ જોવામાં આવે છે. પ્રાચીન ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન માં, ખાસ કરીને સાપેક્ષતા અને નાસ્તિકતા માં જૈન તત્ત્વજ્ઞાન નું ખાસ યોગદાન રહેલું છે. <ref>{{Cite book|title=The Shape of Ancient Thought|url=https://archive.org/details/liang.shapeofancientth0001mcev|last=McEvilley|first=Thomas|publisher=Allworth Communications|year=2002|isbn=978-1-58115-203-6|page=[https://archive.org/details/liang.shapeofancientth0001mcev/page/335 335]}}</ref> === બૌદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાન === [[ગૌતમ બુદ્ધ|બુદ્ધે]] પ્રારંભમાં ગંભીર તીવ્રતા ઉપજાવી હતી, અને પોતાના લગભગ મૃત્યુ સુધી ઉપવાસ કર્યો હતો. જો કે, તે પછીથી અત્યંત કઠોરતા અને આત્મનિર્ભરતાને બિનજરૂરી માનવામાં આવતું હતું અને સુખવાદ અને આત્મનિર્ભરતા વચ્ચેના "મધ્ય માર્ગ" ની ભલામણ થઈ. <ref name="randallcollins204">Randall Collins (2000), The sociology of philosophies: a global theory of intellectual change, Harvard University Press, {{ISBN|978-0674001879}}, page 204</ref> <ref>Laumakis, Stephen. ''An Introduction to Buddhist philosophy''. 2008. p. 4</ref> આર્યસત્યની સંકલ્પના એ બુદ્ધના તત્ત્વજ્ઞાનનો પાયો છે. તે નીચે મુજબ છે:- # દુઃખ:- સંસારમાં દુઃખ છે. # સમુદય:- દુઃખનું કારણ છે. # નિરોધ:- દુઃખનું નિરાકરણ છે. # માર્ગ:- દુઃખ નિવારવા માટે આષ્ટાંગિક માર્ગ છે. === આજીવિક === 5 મી શતાબ્દી પૂર્વમાં [[આજીવિક]] સંપ્રદાયની સ્થાપના મ્કખવી ગોશાલ દ્વારા થઇ હતી, તેની મુખ્ય સ્પર્ધા જૈન અને બૌદ્ધ સંપ્રદાય સાથે હતી. તેમનો સુવર્ણકાળ પહેલી શતાબ્દી પૂર્વમાં હતો અને ધીરે ધીરે તે ઉત્તર ભારતમાંથી લુપ્ત થતો ગયો, પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં તેનું પ્રમાણ ૧૪મી સદી સુધી જોવા મળે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/hindu/ascetic/ajiv.html|title=Ajivikas|website=www.philtar.ac.uk|access-date= 2019-07-01}}</ref> આજીવિક લોકો નિયતિના સિદ્ધાંતમાં માને છે, એટલે કે બધું જ પૂર્વનિર્ધારિત હતું, છે ને થશે, તેના વિષે કશું જ થઈ શકે નહીં. તેઓ નાસ્તિક હતા, તેમણે [[વેદ]] ને અને કર્મના સિદ્ધાંતને નકાર્યા હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/830367873|title=The Oxford handbook of atheism|others=Bullivant, Stephen Sebastian, 1984-, Ruse, Michael,|isbn=9780199644650|edition=First|location=Oxford, United Kingdom|oclc=830367873}}</ref> == સંદર્ભ == <references /> mnpo6bqeyef17ks94ysu3jnd9x4zm6b 0 111452 906405 822359 2026-10-18T01:12:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906405 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = લીલા રોય |ફોટો = Lila Nag.jpg |ફોટોસાઇઝ = 200px |ફોટોનોંધ = |જન્મ તારીખ = {{Birth date|df=yes|1900|10|2}} |જન્મ સ્થળ = ગોયલપારા, સિલહટ, આસામ, બ્રિટિશ ભારત |મૃત્યુ તારીખ = {{Death date and age|df=yes|1970|6|11|1900|10|21}}<ref>শতকন্ঠ-১৯৯৮-৯৯, শেরে বাংলা বালিকা মহাবিদ্যালয়</ref> |મૃત્યુ સ્થળ = [[કોલકાતા]], પશ્ચિમ બંગાળ, ભારત |મૃત્યુનું કારણ = ભારતીય |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = |હુલામણું નામ = |જન્મ સમયનું નામ = લીલાબોતી (લીલાવતી) નાગ |નાગરીકતા = |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = |વ્યવસાય = |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = અનિલ ચંદ્ર રોય |ભાગીદાર = |સંતાન = |માતા-પિતા = |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''લીલા રોય''' (નાગ) ({{lang-bn|লীলা রায়}}; ૨ ઑક્ટોબર ૧૯૦૦ - ૧૧ જૂન ૧૯૭૦) એ કટ્ટરવાદી ડાબેરી [[ભારત|ભારતીય]] રાજકારણી, સુધારક અને નેતાજી [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]]ના નિકટના સાથી હતા.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nag,_Lila|title=Nag, Lila - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|language=en|access-date=2017-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907021346/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Nag,_Lila|archive-date=2021-09-07|url-status=dead}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Sansad Bangali Charitavidhan (Bengali)|last=Sengupta|first=Subodh|last2=Basu|first2=Anjali|publisher=Sahitya Sansad|year=2002|isbn=81-85626-65-0|volume=|location=Kolkata|pages=}}</ref> == કુટુંબ == તેમનો જન્મ એક ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગના બંગાળી હિન્દૂ કાયસ્થ પરિવારમાં સિલહટમાં (હવે [[બાંગ્લાદેશ]]) થયો હતો અને તેઓ કોલકતાની બેથુન કોલેજમાંથી અંગ્રેજીમાં સુવર્ણ ચંદ્રક સાથે સ્નાતક થયા હતા. તેમના પિતા ગિરિશ્ચંદ્ર નાગ, સુભાષચંદ્ર બોઝના શિક્ષક હતા. તેઓ ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયના અધિકારીઓ સાથે લડ્યા અને તેમાં પ્રવેશ મેળવનારી પહેલી મહિલા બન્યા. અહીંથી તેમણે એમ.એ.ની પદવી મેળવી. તે સમયે ઢાકા યુનિવર્સિટીમાં સહ-શિક્ષણની મંજૂરી નહોતી. તત્કાલીન કુલપતિ ફિલિપ હાર્ટોગે તેમને પ્રવેશ માટે વિશેષ મંજૂરી આપી હતી. <ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=https://roar.media/bangla/biography/leela-nag-the-first-female-student-of-dhaka-university/|script-title=bn:ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ের প্রথম ছাত্রী লীলা নাগ ও তার সংগ্রামী জীবন|last=Amin|first=Rubayet|date=2017-03-12|work=Roar বাংলা|access-date=2017-12-21|language=bn-IN}}</ref> == સામાજિક કાર્ય == અભાસ બાદ તેમણે ઢાકામાં સામાજિક કાર્યો શરૂ કર્યા. તેમણે ઢાકામાં બીજી કન્યા વિદ્યાલય શરૂ કરી. તેમણે છોકરીઓને શિક્ષણમાં કુશળતા અને વ્યાવસાયિક તાલીમ પ્રાપ્ત કરવા પ્રોત્સાહન આપ્યું .આ સિવાય છોકરીઓના પોતાના બચાવ માટે માર્શલ આર્ટ શીખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં તેમણે મહિલાઓ માટે સંખ્યાબંધ શાળાઓ અને સંસ્થાઓની સ્થાપના કરી. ઈ. સ. ૧૯૨૧ના બંગાળ પૂર પછી સુભાષચંદ્ર બોઝ રાહત કાર્યવાહીનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓ જઈને તેમને મળ્યા. લીલા નાગ જ્યારે ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયની વિદ્યાર્થીની હતા ત્યારે તેમણે ઢાકા મહિલા સમિતિની રચનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી અને તેના સભ્ય તરીકે નેતાજી માટે દાન અને રાહત સામગ્રી એકત્રિત કરી હતી. ઈ.સ. ૧૯૩૧ માં, તેમણે ''જયશ્રી''નું પ્રકાશન કરવાનું શરૂ કર્યું, તે સંપૂર્ણ રીતે મહિલા દ્વારા સંપાદિત, સંચાલિત અને મહિલા લેખકો દ્વારા લખાતું સૌ પ્રથમ સામાયિક હતું. તેનું નામ [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે]] સૂચવ્યું હતું અને જાણીતી હસ્તીઓનો તેમને આશીર્વાદ મળ્યો હતો.<ref name=":0" /> ==રાજકીય પ્રવૃત્તિ== લીલા નાગે ડિસેમ્બર ૧૯૨૩ માં ઢાકામાં દીપાલી સંઘ નામે એક મહિલા ક્રાંતિકારી સંગઠન બનાવ્યું, જેમાં મહિલાઓને લડાઇની તાલીમ આપવામાં આવી હતી. [[પ્રીતીલતા વાડ્ડેદાર|પ્રીતીલતા વાડ્ડેદારે]] ત્યાંથી અભ્યાસક્રમો લીધા હતા. તેમણે [[દાંડી સત્યાગ્રહ|સવિનય કાનૂન ભંગ ચળવળ]]માં ભાગ લીધો અને છ વર્ષ સુધી જેલમાં રહ્યા હતા. ઈ.સ. ૧૯૩૮માં, તેમને તે સમયના કૉંગ્રેસ અધ્યક્ષ, સુભાષચંદ્ર બોઝે કોંગ્રેસની રાષ્ટ્રીય યોજના સમિતિમાં નિયુક્ત કર્યા હતા. ઈ.સ. ૧૯૩૯ માં તેમણે અનિલચંદ્ર રોય સાથે લગ્ન કર્યા. સુભાષચંદ્ર બોઝના કોંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપ્યા બાદ આ દંપતી તેમની સાથે ફોરવર્ડ બ્લૉકમાં જોડાયા હતા. ઈ.સ. ૧૯૪૧ માં, જ્યારે ઢાકામાં કોમી રમખાણો ગંભીર બન્યા ત્યારે તેમણે શરતચંદ્ર બોઝ સાથે મળીને યુનિટી બોર્ડ અને રાષ્ટ્રીય સેવા બ્રિગેડની રચના કરી. ઈ.સ. ૧૯૪૨માં, [[ભારત છોડો આંદોલન]] દરમિયાન તેમની અને તેમના પતિ બંનેની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમનું સામયિક બંધ કરવાની ફરજ પાડી હતી. ઈ.સ. ૧૯૪૬ માં તેમની જેલમાંથી મુક્તિ પછી તેમની ભારતની બંધારણ સભામાં ચૂંટાઇ આવી. [[ભારતના ભાગલા]] સમયની હિંસા દરમિયાન, તેઓ [[મહાત્મા ગાંધી|ગાંધીજી]]ને નોઆખાલીમાં મળ્યા હતા. ગાંધીજી ત્યાં પહોંચે તે પહેલાં જ, તેમણે એક રાહત કેન્દ્ર ખોલ્યું હતું અને માત્ર છ દિવસમાં ૯૦ માઇલ પગપાળા પ્રવાસ કર્યા પછી ૪૦૦ મહિલાઓને બચાવી હતી. ભારતના ભાગલા પછી, તેમણે કોલકાતામાં નિરાધાર અને ત્યજી દેવાયેલી મહિલાઓ માટે આશ્રય ઘરો ચલાવ્યાં અને પૂર્વ બંગાળના શરણાર્થીઓને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. <ref name=":0" /> ઈ. સ. ૧૯૪૭માં તેમણે પશ્ચિમ બંગાળમાં જતિયા મહિલા સંગઠનની સ્થાપના કરી હતી. == પછીના વર્ષો == ઈ.સ. ૧૯૬૦ માં તેઓ ફોરવર્ડ બ્લૉક (સુભાષ) અને પ્રજા સમાજવાદી પાર્ટીના વિલિનીકરણથી રચાયેલી નવી પાર્ટીની અધ્યક્ષ બની હતી, પરંતુ તેની કામગીરીથી નિરાશ થઈ અને બે વર્ષ પછી તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તી લીધી.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.streeshakti.com/bookL.aspx?author=11|title=StreeShakti - The Parallel Force|website=www.streeshakti.com|access-date=2017-12-21}}</ref> લાંબી માંદગી પછી, જૂન ૧૯૭૦ માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=":1"/> == આ પણ જુઓ == * [[પ્રીતીલતા વાડ્ડેદાર]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સમાજ સેવક]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૦૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં મૃત્યુ]] duz1ir45jyjramor9frs54f32bk9okx 0 111512 906406 904352 2026-10-18T01:26:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906406 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = વરાહગીરી વેંકટગીરી | image = VV Giri 1974 stamp of India.jpg | caption = વી. વી. ગીરી | office = [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિઓની યાદી|૪થા]] [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] | vicepresident = ગોપાલ સ્વરૂપ પાઠક | term_start = ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૬૯ | term_end = ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૭૪ | predecessor = [[મોહમ્મદ હિદાયતુલ્લા]] <small>(કાર્યકારી)</small> | successor = [[ફકરુદ્દીન અલી અહેમદ]] | primeminister2 = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] | term_start2 = ૩ મે ૧૯૬૯ | term_end2 = ૨૦ જુલાઈ ૧૯૬૯ | predecessor2 = [[ડૉ. ઝાકીર હુસૈન|ઝાકીર હુસૈન]] | successor2 = [[મોહમ્મદ હિદાયતુલ્લા]] <small>(કાર્યકારી)</small> | primeminister3 = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] | office3 = [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિઓની યાદી|૩જા]] [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] | primeminister4 = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] | president3 = [[ડૉ. ઝાકીર હુસૈન|ઝાકીર હુસૈન]] | term_start3 = ૧૩ મે ૧૯૬૭ | term_end3 = ૩ મે ૧૯૬૯ | predecessor3 = [[ડૉ. ઝાકીર હુસૈન|ઝાકીર હુસૈન]] | successor3 = ગોપાલ સ્વરૂપ પાઠક | office4 = કર્ણાટકના રાજ્યપાલ | 1blankname4 = મુખ્યમંત્રી | 1namedata4 = [[એસ. નિજલિંગપ્પા]] | term_start4 = ૨ એપ્રિલ ૧૯૬૫ | term_end4 = ૧૩ મે ૧૯૬૭ | predecessor4 = સત્યવંત મલ્લાનાહ શ્રીનાગેશ | successor4 = ગોપાલ સ્વરૂપ પાઠક | office5 = કેરળના રાજ્યપાલ | 1blankname5 = મુખ્યમંત્રી | 1namedata5 = પી. ટી. પિલ્લાઈ<br/>આર. શંકર | term_start5 = ૧ જુલાઈ ૧૯૬૦ | term_end5 = ૨ એપ્રિલ ૧૯૬૫ | predecessor5 = બર્ગુલા રામાક્રિષ્ના રાવ | successor5 = અજીત પ્રસાદ જૈન | office6 = [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલ | 1blankname6 = મુખ્યમંત્રી | 1namedata6 = સંપૂર્ણાનંદ | term_start6 = ૧૦ જૂન ૧૯૫૬ | term_end6 = ૩૦ જૂન ૧૯૬૦ | predecessor6 = [[કનૈયાલાલ મુનશી]] | successor6 = બર્ગુલા રામાક્રિષ્ના રાવ | office7 =શ્રમ અને ઉદ્યોગ મંત્રી— મદ્રાસ પ્રેસીડન્સી | 1blankname7 = મુખ્યમંત્રી | 1namedata7 = ટી. પ્રકાશમ | term_start7 = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૪૬ | term_end7 = ૨૩ માર્ચ ૧૯૪૭ | birth_name = વરાહગીરી વેંકટગીરી | birth_date = {{birth date|1894|8|10|df=y}} | birth_place = બરહામપુર [[ઓરિસા]], [[ભારત]] | death_date = {{death date and age|1980|6|24|1894|8|10|df=y}} | death_place = [[મદ્રાસ]], [[તમિલનાડુ]], [ભારત]]<br />(હાલ [[ચેન્નઈ]]) | party = અપક્ષ | spouse = સરસ્વતી બાઈ (૧૯૦૪–૧૯૭૮) | relatives = * અદ્રુતિ લક્ષ્મીબાઈ (બહેન)<ref name="Participation of Women of Ganjam District in the Freedom Movement of India">{{cite web |author1=Dasarathi Bhuyan |title=Participation of Women of Ganjam District in the Freedom Movement of India |url=http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2010/August/engpdf/august%202010.pdf |publisher=Orissa Review |access-date=27 November 2018 |pages=18–20 |archive-date=19 જાન્યુઆરી 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119044728/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2010/August/engpdf/august%202010.pdf |url-status=dead }}</ref> * પાલગ્ગુમી સૈનાથ (પૌત્ર)<ref name="cockburn">{{cite web|url=http://www.counterpunch.org/cockburn08042005.html |title=Why Indian Farmers Kill Themselves; Why Lange's Photographs are Phony |publisher=Counterpunch.org |date=4 August 2005 |access-date=29 November 2011 |url-status=bot: unknown |archive-url = https://web.archive.org/web/20050807232632/http://www.counterpunch.org/cockburn08042005.html |archive-date=7 August 2005 }}</ref><br/> | alma_mater = ખાલીકોટે કોલેજ<br/>યુઇવર્સિટી કોલેજ ડબલીન | awards = [[ભારત રત્ન]] (૧૯૭૫) | signature = }} '''વરાહગીરી વેંકટગીરી''' ‍‍({{audio|Vvg.ogg|ઉચ્ચાર}}) ([[ઓગસ્ટ ૧૦|૧૦ ઓગસ્ટ]] ૧૮૯૪ – [[જૂન ૨૪|૨૪ જૂન]] ૧૯૮૦), અથવા '''વી. વી. ગીરી''' ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૬૯થી ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૭૪ સુધી ભારતના ચોથા રાષ્ટ્રપતિ હતા. તેઓ અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે ચૂંટાયેલા એકમાત્ર વ્યક્તિ હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-vs-opposition-india-set-to-witness-tightest-presidential-poll-since-1969/story-sZ5LlpWvMBaxPULLoQHZbN.html |title=NDA vs Oppn: India might to witness tightest presidential poll since 1969 |author=Saubhadra Chatterji |date=26 April 2017 |website=Hindustan Times|access-date=21 June 2018}}</ref>૧૯૭૪માં [[ફકરુદ્દીન અલી અહેમદ]] તેમના અનુગામી તરીકે ચૂંટાયા હતા.<ref>{{cite web | url=http://pib.nic.in/archieve/others/gal.html | title=Gallery of Indian Presidents |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212121818/http://pib.nic.in/archieve/others/gal.html |archive-date=12 December 2017 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=21 June 2018 }}</ref> રાષ્ટ્રપતિ તરીકેનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યા બાદ ૧૯૭૫માં ભારત સરકાર દ્વારા [[ભારત રત્ન]]થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. ૨૪ જૂન ૧૯૮૦ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. ==પ્રારંભિક જીવન== તેમનો જન્મ બરહામપુર, [[ઓરિસા]]માં [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ ભાષી]] નિયોગી બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.<ref>{{cite book | last=Jai | first=Janak Raj | title=Presidents of India, 1950-2003 | publisher=Regency Publications | date=2003 | isbn=978-81-87498-65-0 | url=https://books.google.co.in/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA72&lpg=PA72&dq=vv+giri+brahmin | access-date=2025-11-19 | page=72}}</ref> તેમના પિતા વી. વી. જોગય્યા પંતુલુ એક સફળ વકીલ અને [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના સક્રિય કાર્યકર્તા હતા.<ref>{{Cite book|title=The Great Indian Patriots, Volume 1|author=P. Rajeswar Rao|publisher=Mittal Publications|year=1991|isbn=9788170992806|location=India|pages=279–282}}</ref> તેમની માતા સુભદ્રાઅમ્મા [[અસહકારની ચળવળ]] અને [[સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ]] દરમિયાન બરહામપુરમાં રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં સક્રીય હતા. નાગરિક અવજ્ઞા આંદોલન દરમિયાન હડતાલનું નેતૃત્ત્વ કરવા બદલ તેમની ધરપકડ કરાવામાં આવી હતી.<ref>{{cite journal|author=Bina Kumari Sarma|title=Women's Role in the Freedom Movement in South Orissa|journal=Orissa Review|date=August 2010|pages=34–35|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/August/engpdf/34-38.pdf|access-date=8 February 2015}}</ref>તેમના લગ્ન સરસ્વતીબાઇ સાથે થયા હતા અને તેમને ૧૪ સંતાનો હતા.<ref name="Rao1991">{{cite book|author=P. Rajeswar Rao|title=The Great Indian Patriots|url=https://books.google.com/books?id=eTrs9MF9374C&pg=PA278|year=1991|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-280-6|page=282}}</ref>તેમણે પોતાનું પ્રારંભિક શિક્ષણ બરહામપુરની ખલીલકોટ કોલેજથી પુરૂં કર્યું.<ref>{{cite web|title=Varahagiri Venkata Giri|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/234218/Varahagiri-Venkata-Giri|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=8 February 2015}}</ref> ૧૯૩માં તેઓ કાયદાશાસ્ત્રના અભ્યાસ માટે [[આયરલેંડનું ગણતંત્ર|આયરલેન્ડ]] ગયા. અહીં તેમણે યુનિવર્સિટી કોલેજ ડબલીન ખાતે ૧૯૧૩થી ૧૯૧૬ દરમિયાન અભ્યાસ કર્યો..<ref>{{cite news|title=University College Dublin announces special scholarships for Indian students|url=http://indiatoday.intoday.in/story/university-college-dublin-announces-special-scholarships-for-indian-students/1/328125.html|access-date=8 January 2015|publisher=India Today|date=6 November 2013}}</ref> [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન તેઓ ડબલીનથી લંડન ગયા અને ત્યાં [[મહાત્મા ગાંધી]] સાથે મુલાકાત કરી.<ref name=":0">{{Cite book|title=Irish Days, Indian Memories: V. V. Giri and Indian Law Students at University College Dublin, 1913–1916|url=https://archive.org/details/irishdaysindianm0000mulv|author=Conor Mulvagh|publisher=Irish Academic Press|year=2016 |isbn=978-1-911024-18-7|location=Sallins, Co. Kildare, Ireland|pages=[https://archive.org/details/irishdaysindianm0000mulv/page/34 34], 49–50|quote=|via=http://irishacademicpress.ie/product/irish-days-indian-memories-v-v-giri-and-indian-law-students-at-university-college-dublin-1913-1916/}}</ref> ગાંધીજીની ઇચ્છાને માન આપી તેઓ યુદ્ધ દરમિયાન રેડક્રોસ સ્વયંસેવક તરીકે જોડાયા.<ref>{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/gandhi-an-expelled-future-president-and-first-aid-crews-the-indians-of-1916-rising-1.2529440|title=Gandhi, an expelled future president and first aid crews: the Indians of 1916 Rising|author=Conor Mulvagh|date=10 February 2016|work=|newspaper=The Irish Times|access-date=17 January 2017|via=}}</ref> અભ્યાસ દરમિયાન તેઓ ભારતીય અને આયરીશ બન્ને રાજનીતિમાં સક્રીય રહ્યા. સાથી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સાથે મળીને તેમણે [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં ભારતીયો પર તથા અત્યાચાર વિરુદ્ધ ચોપાનિયાં તૈયાર કર્યા હતા. આ ચોપાનિયાં ભારતીય રાજનૈતિક ખુફિયા વિભાગ દ્વારા જપ્ત કરાતાં ડબલીનમાં ગીરી અએ તેમના સાથીઓ પર પોલીસનો જાપ્તો વધ્યો હતો.<ref name=":0" /> તેમનો સંબંધ ઇસ્ટર રાઇઝીંગના પ્રમુખ નેતાઓ જેમ્સ કોનોલી, પેટ્રીક પિયર્સ તથા એમોન ડી વેલેરા સાથે હોવાની શંકા પણ પોલીસ દ્વારા સેવવામાં આવી.<ref>{{cite news|url=http://www.counterpunch.org/2005/08/04/why-indian-farmers-kill-themselves-why-lange-s-photographs-are-phony/|title=Why Indian Farmers Kill Themselves; Why Lange's Photographs are Phony|date=25 March 2005|publisher=Counter Punch|author=Alexander Cockburn|access-date=19 January 2015}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Bhattacharya2013">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iLxnAgAAQBAJ&pg=PA636|title=NOTHING BUT!|date=December 2013|publisher=Author Solutions|isbn=978-1-4828-1626-6|pages=636–|author=Brigadier Samir Bhattacharya}}</ref><ref name="Lentz2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RwfKAgAAQBAJ&pg=PA1538|title=Heads of States and Governments Since 1945|date=4 February 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-134-26497-1|pages=1538–|author=Harris M. Lentz}}</ref> ઇસ્ટર રાઇઝીંગ આંદોલન બાદ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસે છાપા માર્યા. ગીરીના જણાવ્યા અનુસાર તેમને ૧ જૂન ૧૯૧૬ પહેલાં આયરલેન્ડ છોડવાની નોટીસ આપવામાં આવી.<ref>{{Cite web|url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1916/jun/01/mr-t-a-chettiar-of-madras#S5CV0082P0_19160601_CWA_3|title=MR. T. A. CHETTIAR, OF MADRAS. (Hansard, 1 June 1916)|website=hansard.millbanksystems.com|access-date=17 January 2017|archive-date=18 જાન્યુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052733/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1916/jun/01/mr-t-a-chettiar-of-madras#S5CV0082P0_19160601_CWA_3|url-status=dead}}</ref> ==ભારતના રાષ્ટ્રપતિ== [[File:State Visits by V V Giri.png|right|thumb|ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ગીરીએ [[દક્ષિણ એશિયા]], દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા, [[સોવિયેત યુનિયન]] તથા [[આફ્રિકા]]ના દેશોની ૧૪ રાજ્યયાત્રાઓનું નેતૃત્ત્વ કર્યું.]] તેમણે ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૬૯ના રોજ [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] તરીકે શપથ લીધા.<ref>{{cite web|title=Former Presidents |url=http://presidentofindia.nic.in/former-presidents.htm |publisher=The President of India |access-date=17 January 2015 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20141016060850/http://presidentofindia.nic.in/former-presidents.htm |archive-date=16 October 2014 }}</ref> તેઓ અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે ચૂંટાયેલા એકમાત્ર વ્યક્તિ હતા.<ref name="Bhardwaj 1">{{cite book|author=A. P. Bhardwaj|title=Legal Awareness and Legal Reasoning for the CLAT and LLb Entrance Examinations, 4/e|url=https://books.google.com/books?id=RchoBAAAQBAJ&pg=SL1-PA241|isbn=978-93-325-3732-3|pages=1–|year=2014}}</ref> રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ગીરીએ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]માં [[ચરણસિંહ]] સરકારને બરખાસ્ત કરવાના પ્રધાનમંત્રી [[ઈન્દિરા ગાંધી]]ના નિર્ણયને કોઈ પ્રકારના વિચાર વિમર્શ વિના જ સ્વીકાર કરી ૧૯૭૧માં તત્કાળ ચૂંટણી માટે મંજૂરી આપી દીધી.<ref>{{cite news|title=Past Presidents: Waning power|url=http://indiatoday.intoday.in/story/office-of-the-president-a-glamorous-edifice-but-with-a-timorous-reserve-of-real-power/1/391902.html|access-date=6 January 2015|publisher=India Today|date=18 October 2013}}</ref> [[રાજ્ય સભા]]માં સરકારના ખરડાની હાર છતાં ગીરીએ દેશી રાજ્યોના પૂર્વવર્તી શાસકોને મળતા વિશેષાધિકારો અને સાલિયાણાં સમાપ્ત કરવાનો અધ્યાદેશ બહાર પાડ્યો હતો.<ref name="Steinberg2008">{{cite book|author=Blema Steinberg|title=Women in Power: The Personalities and Leadership Styles of Indira Gandhi, Golda Meir, and Margaret Thatcher|url=https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC&pg=PA33|date=1 January 2008|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-7502-8|pages=33–}}</ref> ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ગીરીએ [[દક્ષિણ એશિયા]], દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા, [[સોવિયેત યુનિયન]] તથા [[આફ્રિકા]]ના ૨૨ દેશોની ૧૪ રાજ્ય યાત્રાઓ કરી હતી.<ref>{{cite web|title=DETAILS OF MEDIA PERSONS ACCOMPANYING THE PRESIDENT IN HIS/HER VISITS ABROAD SINCE 1947 TO 2012|url=http://rashtrapatisachivalaya.gov.in/media_abroad.pdf|publisher=The President's Secretariat|access-date=5 June 2013|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130817094728/http://rashtrapatisachivalaya.gov.in/media_abroad.pdf|archive-date=17 August 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=President's visits undertaken after careful appraisal|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/presidents-visits-undertaken-after-careful-appraisal/article3255825.ece|access-date=19 January 2015|publisher=The Hindu|date=29 March 2012}}</ref> ગીરીને એક એવા રાષ્ટ્રપતિ માનવામાં આવે છે જે પૂર્ણ રીતે [[વડાપ્રધાન]]ને આધીન હતા. ''પ્રધાનમંત્રીના રાષ્ટ્રપતિ'',<ref>{{cite journal|title=Changing Roles of the Presidents of India|journal=Mainstream Weekly|date=17 August 2012|volume=L|url=http://www.mainstreamweekly.net/article3633.html|access-date=17 January 2015}}</ref> ''વફાદાર રાષ્ટ્રપતિ,'' ''રબર સ્ટેમ્પ રાષ્ટ્રપતિ'' તરીકે ઓળખાતા વી. વી. ગીરીના કાર્યકાળ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલયની સ્વતંત્રતા અને શક્તિઓ ક્ષીણ થઈ ગઈ.<ref name="BaakliniDesfosses1997">{{cite book|author1=Abdo I. Baaklini|author2=Helen Desfosses|title=Designs for Democratic Stability: Studies in Viable Constitutionalism|url=https://books.google.com/books?id=NFhiXjPle1AC&pg=PA162|date=1 January 1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0052-3|pages=162–}}</ref><ref>{{cite news|title=Pranab won't be a 'rubber stamp'|url=http://archive.asianage.com/india/pranab-won-t-be-rubber-stamp-935|access-date=17 January 2015|publisher=The Asian Age|date=23 July 2012|archive-date=18 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118013532/http://archive.asianage.com/india/pranab-won-t-be-rubber-stamp-935|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=A G Noorani|title=The Parliamentary System in South Asia|journal=Criterion Quarterly|date=4 October 2013|volume=2|issue=3|url=http://www.criterion-quarterly.com/the-parliamentary-system-in-south-asia/|access-date=2 February 2015}}</ref> ૧૯૭૪માં તેમનો કાર્યકાળ પૂરો થતાં તેમને પુન:અવસર ન આપતાં [[ઈન્દિરા ગાંધી]]એ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે [[ફકરુદ્દીન અલી અહેમદ]] ઉપર પસંદગી ઉતારી.<ref name="Ananth">{{cite book|author=Ananth|title=India Since Independence: Making Sense of Indian Politics|url=https://books.google.com/books?id=CBQ7BAAAQBAJ&pg=PA84|isbn=978-81-317-4282-2|pages=84–|year=2008}}</ref> ==અવસાન== ૨૪ જૂન ૧૯૮૦ના રોજ મદ્રાસ ખાતે હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું અવસાન થયું.<ref name="Lentz2014 2">{{cite book|author=Harris M. Lentz|title=Heads of States and Governments Since 1945|url=https://books.google.com/books?id=D6HKAgAAQBAJ&pg=PA379|access-date=21 June 2018|date=4 February 2014|publisher=Routledge |isbn=9781134264902|pages=379–380}}</ref> બીજા દિવસે પૂરા રાજકીય સન્માન સાથે તેમની અંતિમવિધિ કરવામાં આવી તથા [[ભારત સરકાર]] દ્વારા એક સપ્તાહનો રાષ્ટ્રીય શોક જાહેર કરવામાં આવ્યો.<ref name="Kamath2009">{{cite book|author=M.V. Kamath|title=Journalist's Handbook|url=https://books.google.com/books?id=7A90vWbKyDEC&pg=PA222 |date=1 November 2009|publisher=Vikas Publishing House Pvt Ltd|isbn=978-0-7069-9026-3|pages=222–}}</ref> [[રાજ્ય સભા]], જ્યાં તેઓ ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે અધ્યક્ષ રહ્યા હતા, તેમના સન્માનમાં બે દિવસની કાર્યવાહી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite book|title=Rajya Sabha at Work – Chapter 16: Obituary and Other References|page=386|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/rsat_work/chapter-16.pdf|access-date=6 January 2015|url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20151123165001/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/rsat_work/chapter-16.pdf|archive-date=23 November 2015}}</ref> ==સન્માન== * ફારસી સામ્રાજ્યની સ્થાપનાની ૨૫૦૦મી વર્ષગાંઠની ઉજવણીના ભાગ રૂપે સ્મારક પદક. (૧૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૧) * રાજા જીગ્મે સિંગયે અલંકરણ પદક, ભૂતાન રાજ્ય. (૨ જૂન ૧૯૭૪)<ref>Karma Galay ed. (1999) [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/315/1/Coronation.pdf Final Programmes for The Coronation and The Silver Jubilee Celebration]. The Centre for Bhutan Studies</ref> * [[ભારત રત્ન]] (૧૯૭૫) * ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા ૧૯૭૪માં એક સ્મારક [[ટપાલ ટિકિટ]] બહાર પાડવામાં આવી.<ref>{{cite web|title=Postal Stamp Name : V V Giri|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/V/V.%20V.%20GIRI%20(PRESIDENT%20OF%20INDIA)|publisher=IndianPost|access-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Stamps 1974|url=http://iic.ac.in/projects/nic/Contrivers/1974.html|publisher=Philately World|access-date=9 January 2015|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109162534/http://iic.ac.in/projects/nic/Contrivers/1974.html|url-status=dead}}</ref> * ૧૯૯૫માં તેમના સન્માનમાં રાષ્ટ્રીય શ્રમ સંસ્થાનનું નામકરણ ''વી. વી. ગીરી રાષ્ટ્રીય શ્રમ સંસ્થાન'' કરાયું.<ref>{{cite web|title=V. V. Giri National Labour Institute: History|url=http://www.vvgnli.org/institute/history|publisher=VV Giri National Labour Institute|access-date=9 January 2015|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109172509/http://www.vvgnli.org/institute/history|url-status=dead}}</ref> ==લેખન સર્જન== * તેમણે ''ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રીલેશન્સ'' અને ''લેબર પ્રોબ્લેમ ઇન ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ'' નામના બે પુસ્તકો લખ્યા હતા. <ref name="Durai 387">{{cite book|author=Pravin Durai|title=Human Resource Management: For VTU|url=https://books.google.com/books?id=EWQ8BAAAQBAJ&pg=PA387|isbn=978-81-317-9873-7|pages=387–|year=2011}}</ref> * ૧૯૭૬માં ''માય લાઇફ એન્ડ ટાઇમ્સ'' શીર્ષક હેઠળ તેમને પોતાન સંસ્મરણો પ્રકાશિત કર્યા હતા.<ref name=":2">{{cite book|author=V V Giri|title=My Life and Times, Volume 1|date=1976|publisher=Macmillan Company of India|url=https://books.google.com/books?id=blEKkgEACAAJ|isbn=9780333901335}}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist|30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons category|V. V. Giri}} * [https://www.britannica.com/biography/Varahagiri-Venkata-Giri V. V. Giri] બ્રિટાનિકા એન્સાયક્લોપીડિયા {{ભારતના રાષ્ટ્રપતિ}} {{ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ}} {{ભારત રત્ન}} [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[category:ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૦માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૯૪માં જન્મ]] nh9nh0bnxzheq5h7ib65mco1hoprxxe 0 128167 906394 906377 2026-10-17T12:25:57Z KartikMistry 10383 [[Special:Contributions/~2026-55793-07|~2026-55793-07]] ([[User talk:~2026-55793-07|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 859725 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = રતુદાન રોહડિયા | image = | caption = | birth_name = રતુદાન બાણીદાન રોહડિયા | birth_date = ૧૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૮ | birth_place = [[સુમરી ભાલસન (તા. જામનગર)|સુમરી]], ગુજરાત | death_date = ૧૭ ફેબ્રઆરી ૨૦૦૮ | death_place = રાજકોટ | occupation = નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, સંપાદક અને સાહિત્ય સંશોધક | nationality = ભારતીય | pseudonym = દેવહંસ | period = | genre = | subject = ચારણી સાહિત્ય | movement = | notableworks = ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો | awards = | influenced = | signature = }} '''રતુદાન બાણીદાન રોહડિયા''' (૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૭ - ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮) એ એક નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, સંપાદક અને સાહિત્યના વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસી હતા. તેઓ [[સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી]] માટે ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો એકત્ર કરવાના કાર્ય માટે જાણીતા હતા. તેમણે [[ઝવેરચંદ મેઘાણી પુરસ્કાર]] અને [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]]નો પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો. == જીવન == તેમનો જન્મ ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૭ના દિવસે [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર જિલ્લા]]ના [[સુમરી ભાલસન (તા. જામનગર)|સુમરી]] ગામે થયો હતો. તેઓ બાળપણથી જ મૂક–બધિર હતા.<ref name="DB">{{Cite web|title=ચારણી હસ્તપ્રત ભંડાર સાથે રતુદાન રોહડિયાનું નામ જોડાયું - દિવ્ય ભસ્કર|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-1523743-2344539.html|access-date=2021-10-01|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|last=GujLit|first=ગુજરાતી લિટરેચર !|title=ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યનો ઈતિહાસ (અભ્યાસ અને સંશોધન) / રતુદાન રોહડિયા|url=http://gujlit.com/book-details.php?bId=132|access-date=2021-10-01|website=GujLit|language=en|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001174124/http://gujlit.com/book-details.php?bId=132|url-status=dead}}</ref> તેમણે બીજા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો. એમની ચારણી સાહિત્ય પ્રત્યેનો લગાવ જોઈ સૌરાષ્ટ્ર વિશ્વવિદ્યાલયના આધ્ય કુલપતિ [[ડોલરરાય માંકડ]] તેમને રાજકોટ લઇ આવ્યા અને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી માટે ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો એકત્ર કરવાની જવાબદારી સોંપી.<ref name="DB"/> આગળ જતા તેમણે ચારણી સાહિત્યની હસ્તપ્રતો એકઠી કરી. આ કાર્ય માટે તેમણે [[ગુજરાત]], [[રાજસ્થાન]], [[હરિયાણા]], દિલ્હી, [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]]માં શોધ ચલાવી હતી. ચારણી સાહિત્ય અને લોકસાહિત્ય સાથે તેમણે જૈન સાહિત્ય, મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો પણ અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૬૯-૭૦ અને ૧૯૯૬-૯૭ દરમ્યાન તેમણે સૌરાષ્ટ્ર વિશ્વવિદ્યાલયમાં હસ્તપ્રત-નિરીક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref name="GVK">{{Cite web|title=રોહડિયા, રતુદાન બાણીદાન, ‘દેવહંસ’ – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AB%8B%E0%AA%B9%E0%AA%A1%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE-%E0%AA%B0%E0%AA%A4%E0%AB%81%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%A8-%E0%AA%AC%E0%AA%BE%E0%AA%A3%E0%AB%80%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%A8/|access-date=2021-10-01|language=en-GB}}</ref> == સાહિત્ય રચના == 'દેવહંસ' એ ઉપનામથી તેઓ સાહિત્યકૃતિઓ રચતા. તેમણે ચારણી સાહિત્યની લગભગ ૧૨૦૦૦થી વધુ હસ્તપ્રતો એકત્ર કરી હતી આ કૃતિઓને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીમાં રાખવામાં આવી છે. તેમણે ૧૨૫૦ જેટલા લેખો અને અનેક માસિકો તથા અખબારોમાં કટારો લખી છે. તેમના ૩૦થી વધુ પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થયા છે. તેમણે જીવનકથા, વાર્તાસંગ્રહ, સંતસાહિત્ય, નવલકથા, ચારણી સાહિત્યનાં સંશોધનપૂર્ણ સંપાદનો જેવા સાહિત્ય પ્રકારો રચ્યા છે. ‘દેવીપુત્ર’ અને ‘રત્નાકર’ના સામાયિકોના તંત્રીપદે અને ‘હિંદી ચારણવાણી’ના સહસંપાદક તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યું હતું.<ref name="GVK"/> === પ્રકીર્ણ === * ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યનો ઇતિહાસ (૧૯૮૫) * વિપ્ર વોળાવળ (૧૯૮૯) * લીંબડીની ઝમાળ * સભાપર્વ (૧૯૯૮) * ચારણી સાહિત્ય: આપણો સમૃદ્ધ અને સાંસ્કૃતિક વારસો (૧૯૮૨) * નાગદમણ (૧૯૮૬) * ચંદ્રલેખા ચોપાઈ (જૈન સાહિત્ય - ૧૯૮૮ ) === અન્ય સાહિત્ય === * લાખેણી (લોકકથાસંગ્રહ - ૧૯૯૧) * જોબન જુદ્ધે ચડે (નવલકથા - ૧૯૯૩) * વહીવંચા બારોટ: પરિચય અને પ્રદાન (બારોટી સાહિત્ય - ૧૯૯૮) * જગદંબા જેતબાઈ (જીવનકથા) * રતન સવાયાં (વાર્તાસંગ્રહ) * અમૃતવાણી (સંતસાહિત્ય) == સન્માન == તેમને ''દુલા કાગ ઍવૉર્ડ'' (૧૯૮૭), ‘રાજકોટ રત્ન’ ઍવૉર્ડ (૨૦૦૦) તથા લોકકલાક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ [[ગુજરાત સરકાર]]ના યુવક સેવા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ વિભાગ તરફથી ૧૯૯૯–૨૦૦૦ના વર્ષનો [[ઝવેરચંદ મેઘાણી પુરસ્કાર]] એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="GVK"/> તેમના ''ગુજરાતના ચારણી સાહિત્યનો ઇતિહાસ'' (૧૯૮૫), ''વિપ્ર વોળાવળ'' (૧૯૮૯), ''લીંબડીની ઝમાળ અને સભાપર્વ'' (૧૯૯૮) નામક ગ્રંથોને [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]] દ્વારા પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યા છે.<ref name="GVK"/> સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી ભાષા સાહિત્ય ભવનના હસ્તપ્રત ભંડાર સાથે તેમનું નામ જોડવામાં આવ્યું છે.<ref name="DB"/> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૮માં મૃત્યુ]] biorv7ohnufhmu35ud50kwst2rv5k38 0 128815 906408 905066 2026-10-18T02:13:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906408 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = બંગબંધુ<br/>বঙ্গবন্ধু | name = શેખ મુજીબુર રહેમાન | native_name = শেখ মুজিবুর রহমান | native_name_lang = bn | image = Sheikh Mujibur Rahman in 1950.jpg | caption = શેખ મુજીબુર રહેમાન, {{Circa|1950}} | imagesize = | office = બાંગ્લાદેશના પ્રથમ અને ચોથા રાષ્ટ્રપતિ | primeminister = તાજુદ્દીન અહેમદ | vicepresident = સઈદ નજરુલ ઇસ્લામ | term_start = ૧૭ એપ્રિલ ૧૯૭૧ | term_end = ૧૨ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ | predecessor = | successor = સઈદ નજરુલ ઇસ્લામ <small>(કાર્યકારી)</small> | primeminister2 = મોહમ્મદ મંસૂર અલી | term_start2 = ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૭૫ | term_end2 = ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૭૫ | predecessor2 = મોહમ્મદ મોહમદુલ્લાહ | successor2 = ખોન્દારકર મુસ્તાક અહેમદ | office3 = બાંગ્લાદેશના દ્વિતીય પ્રધાનમંત્રી | president3 = અબુ સઈદ ચૌધરી<br />મોહમ્મદ મોહમદુલ્લાહ | term_start3 = ૧૨ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ | term_end3 = ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૭૫ | predecessor3 = તાજુદ્દીન અહેમદ | successor3 = મોહમ્મ્દ મન્સૂર અલી | office4 = બાંગ્લાદેશ સંસદ સભ્ય | constituency4 = ઢાકા ૧૨ | term_start4 = ૭ માર્ચ ૧૯૭૨ | term_end4 = ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૭૫ | predecessor4 = ''મતવિસ્તાર સ્થાપિત'' | successor4 = જહાંગીર મોહમ્મદ આદેલ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1920|3|17}} | birth_place = તુંગીપરા, બંગાળ પ્રાંત, બ્રિટીશ ભારત<br /><small>(વર્તમાન [[બાંગ્લાદેશ]])</small> | death_date = {{Death date and age|df=yes|1975|8|15|1920|3|17}} | death_place = [[ઢાકા]], [[બાંગ્લાદેશ]] | death_cause = રાજકીય હત્યા | nationality = બ્રિટીશ ભારતીય (૧૯૨૦–૧૯૪૭)<br />પાકિસ્તાની (૧૯૪૭–૧૯૭૧)<br />બાંગ્લાદેશી (૧૯૭૧–૧૯૭૫) | party = બાંગ્લાદેશ કૃષક શ્રમિક આવામી લીગ (BAKSAL) <small>(૧૯૭૫)</small> | otherparty = અખિલ ભારતીય મુસ્લિમ લીગ <small>(૧૯૪૯ પહેલાં)</small><br />બાંગ્લાદેશી આવામી લીગ <small>(૧૯૪૯–૧૯૭૫)</small> | spouse = શેખ ફાજીલાતુન્નેસા મુજીબ | children = શેખ હસીના<br />શેખ કમાલ<br />શેખ જમાલ<br />શેખ રેહાના<br />શેખ રસેલ | mother = સાયરા ખાતુન | father = શેખ લુટફુર રહેમાન | relatives = | alma_mater = મૌલાના આઝાદ કૉલેજ<br />ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલય | signature = Sheikh Mujibur Rahman Sign.svg }} '''શેખ મુજીબુર રહેમાન''' [[બાંગ્લાદેશ]]ના રાષ્ટ્રપિતા હતા. તેઓ બાંગ્લાદેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ તથા ૧૭ એપ્રિલ ૧૯૭૧ થી ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૭૫ના રોજ તેમની હત્યા સુધી વડાપ્રધાન પદે રહ્યા હતા. બાંગ્લાદેશની આઝાદી પાછળ તેઓ પ્રેરક બળ હોવાનું માનવામાં આવે છે. બાંગ્લાદેશના લોકો દ્વારા તેમને "બંગબંધુ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ ૧૯૪૯માં પાકિસ્તાનમાં પૂર્વ પાકિસ્તાન સ્થિત રાજકીય પક્ષ તરીકે સ્થપાયેલી આવામી લીગના સ્થાપક સભ્ય હતા. પૂર્વ પાકિસ્તાન માટે રાજકીય સ્વાયત્તતા મેળવવાના પ્રયાસોમાં અને બાદમાં ૧૯૭૧માં બાંગ્લાદેશ મુક્તિ ચળવળ અને બાંગ્લાદેશ મુક્તિ યુદ્ધ પાછળના કેન્દ્રીય વ્યક્તિ તરીકે મુજીબને એક મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિ તરીકે શ્રેય આપવામાં આવે છે. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == [[File:House of Bangabandhu Tungipara.jpg|thumb|left|તુંગીપારામાં જ્યાં મુજીબનો જન્મ થયો હતો તે ઘર]] મુજીબનો જન્મ બ્રિટિશ ભારતના બંગાળ પ્રાંતના ગોપાલગંજ જિલ્લાના એક ગામ તુંગીપરામાં<ref name="REF">{{cite book |last=Harun-or- Rashid |year=2012 |chapter=Rahman, Bangabandhu Sheikh Mujibur |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rahman,_Bangabandhu_Sheikh_Mujibur |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213024229/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rahman,_Bangabandhu_Sheikh_Mujibur |archive-date=2017-12-13 |access-date=2021-11-11 |url-status=dead}}</ref> ગોપાલગંજ સિવિલ કોર્ટના ક્લાર્ક શેખ લુત્ફુર રહેમાન અને તેમની પત્ની શેખ સયેરા ખાતુનને ત્યાં થયો હતો. ચાર પુત્રીઓ અને બે પુત્રોના પરિવારમાં ત્રીજા બાળક તરીકે તેઓ બંગાળી મુસ્લિમ પરિવારમાં જન્મ્યા હતા.<ref name="REF"/> તેમના માતાપિતા તેમને પ્રેમથી "ખોકા" કહેતા હતા.<ref>{{cite web|url=https://mujib100.gov.bd/pages/mujib/timeline.html|title=Mujib Timeline|access-date=18 December 2020|archive-date=14 નવેમ્બર 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114105858/https://mujib100.gov.bd/pages/mujib/timeline.html|url-status=dead}}</ref> ૧૯૨૯માં મુજીબે ગોપાલગંજ પબ્લિક સ્કૂલમાં ત્રીજા ધોરણમાં પ્રવેશ કર્યો અને બે વર્ષ પછી મદારીપુર ઇસ્લામિયા હાઈસ્કૂલમાં ધોરણ ચારમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. {{sfn|Kādira|2004|p=440}} નાનપણથી જ મુજીબે નેતૃત્વની સંભાવના દર્શાવી હતી. તેમના માતાપિતાએ એક ઇન્ટરવ્યુ (સાક્ષાત્કાર)માં નોંધ્યું હતું કે નાની ઉંમરે, તેમણે અયોગ્ય આચાર્યને દૂર કરવા માટે તેમની શાળામાં વિદ્યાર્થી વિરોધ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું.{{સંદર્ભ}} મુજીબે ૧૯૩૪માં આંખની શસ્ત્રક્રિયા કરાવવા માટે અભ્યાસ છોડી દીધો હતો, અને શસ્ત્રક્રિયાની તીવ્રતા અને ધીમી રિકવરીને કારણે ચાર વર્ષ પછી જ શાળામાં પાછા ફર્યા હતા.{{sfn|Mujibur Rahman|2012|p=9}} બાદમાં તેમણે ૧૯૪૨માં ગોપાલગંજ મિશનરી સ્કૂલમાંથી મેટ્રિક, ૧૯૪૪માં ઇસ્લામિયા કોલેજ (હવે મૌલાના આઝાદ કોલેજ)માંથી ઇન્ટરમિડિયેટ ઓફ આર્ટ્સ અને ૧૯૪૭માં આ જ કોલેજમાંથી બીએ પાસ કર્યું હતું.<ref name="REF"/> [[ભારતના ભાગલા]] પછી, તેમને કાયદાનો અભ્યાસ કરવા માટે ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા પરંતુ તેમણે અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યો ન હતો કારણ કે તેમને વિશ્વવિદ્યાલય પ્રાધિકરણ (ઓથોરીટી)ની તેમની કાયદેસર માંગણીઓ પ્રત્યેની ઉદાસીનતા સામેના આંદોલનમાં 'ચોથા વર્ગના કર્મચારીઓને ઉશ્કેરવાના' આરોપસર ૧૯૪૯ની શરૂઆતમાં વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા. ૬૧ વર્ષ પછી, ૨૦૧૦માં, આ હકાલપટ્ટીને અન્યાયી અને અલોકશાહી જાહેર કરી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.<ref name="REF"/><ref>{{cite news |last=Ahammed |first=Rakib |title=DU rights historic wrong |url=http://www.thedailystar.net/news-detail-150811 |work=The Daily Star}}</ref><ref name=BD>{{Cite web |url=https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/248617 |title=Mujib's DU expulsion order withdrawn |access-date=2017-12-30 |archive-date=2017-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230172107/https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/248617 |url-status=dead }}</ref> == બ્રિટિશ ભારતમાં રાજકીય સક્રિયતા == [[File:Mujib-Suhra.gif|thumb|૧૯૪૯માં હુસેન શહીદ સુહરાવર્દી સાથે મુજીબ (જમણે)]] મુજીબ ૧૯૪૦માં અખિલ ભારતીય મુસ્લિમ વિદ્યાર્થી મહાસંઘમાં જોડાયા અને રાજકીય રીતે સક્રિય થયા હતા.<ref>{{cite book |last1=Ahmad |first1=Syed Nur |year=1985 |orig-year=First published in Urdu in 1965 |editor-last1=Baxter |editor-first1=Craig|translator-last=Ali |translator-first=Mahmud |title=From martial law to martial law: politics in the Punjab, 1919–1958 |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |page=338 |isbn=978-0-86531-845-8 |quote=Sheikh Mujibur Rahnan ... entered politics in 1940 in the A11-India Muslim Students Federation and later was a student at Islamia Co1lege, Calcutta.}}</ref> તેઓ ૧૯૪૩ માં બંગાળ મુસ્લિમ લીગમાં જોડાયા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન, મુજીબે લીગના અલગ મુસ્લિમ રાજ્ય [[પાકિસ્તાન]]ના હેતુ માટે સક્રિયપણે કામ કર્યું હતું. ૧૯૪૬માં તેઓ ઇસ્લામિયા કોલેજના વિદ્યાર્થી સંઘના મહાસચિવ બન્યા હતા. એમ. ભાસ્કરન નાયર વર્ણવે છે કે મુજીબની હુસેન શહીદ સુહરાવર્દી સાથેની નિકટતા હતી અને તેઓ "પક્ષના સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા".<ref name="Nair1990">{{cite book |last=Nair |first=M. Bhaskaran |date=1990 |title=Politics in Bangladesh: A Study of Awami League, 1949–58 |url=https://books.google.com/books?id=mB9N4oxuSY8C&pg=PA99 |publisher=Northern Book Centre |pages=99– |isbn=978-81-85119-79-3}}</ref> ૧૯૪૭માં બીએની પદવી મેળવ્યા બાદ, મુજીબ ભારતના ભાગલા પહેલાં ૧૯૪૬માં કલકત્તામાં ફાટી નીકળેલી કોમી હિંસા દરમિયાન સુહરાવર્દીના વડપણ હેઠળ કામ કરતા મુસ્લિમ રાજકારણીઓમાંના એક હતા.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Zillur Rahman |date=1996 |title=The Third World Charismat: Sheikh Mujib and the Struggle for Freedom |publisher=University Press Limited |location=Dhaka |page=32 |isbn=978-984-05-1353-6}}</ref> == પાકિસ્તાની નેતા == === પ્રારંભિક રાજકીય કારકિર્દી === [[ભારતના ભાગલા]] પછી મુજીબે નવા બનેલા [[પાકિસ્તાન]]માં રહેવાનું પસંદ કર્યું. પૂર્વ પાકિસ્તાન તરીકે ઓળખાતી સંસ્થામાં પાછા ફર્યા બાદ તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ કરવા માટે ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો અને પૂર્વ પાકિસ્તાન મુસ્લિમ વિદ્યાર્થી સંઘની સ્થાપના કરી હતી. તેઓ પ્રાંતના સૌથી અગ્રણી વિદ્યાર્થી રાજકીય નેતાઓમાંના એક હતા. આ વર્ષો દરમિયાન, મુજીબે સામૂહિક ગરીબી, બેરોજગારી અને નબળી જીવનશૈલીના ઉકેલ તરીકે સમાજવાદ પ્રત્યે લગાવ વિકસાવ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.daily-sun.com/printversion/details/75909/Bangabandhu-wanted-to-establish-socialism-within-Democratic-state-framework:-Amu |title=Bangabandhu wanted to establish socialism within Democratic state framework: Amu |newspaper=Daily Sun |date=14 September 2015 |access-date=3 August 2017 |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803010136/http://www.daily-sun.com/printversion/details/75909/Bangabandhu-wanted-to-establish-socialism-within-democratic-state-framework:-Amu |url-status=dead }}</ref> === બાંગ્લા ભાષા આંદોલન === [[File:Rally on 21Feb1954 Abdul Hamid and Bangabandhu.jpg|thumb|left|૨૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૫૪ના રોજ ભાષા આંદોલનના શહીદોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે ખુલ્લા પગે કૂચ કરી રહેલા મૌલાના અબ્દુલ હમીદ ખાન ભશાની અને મુજીબુર રહેમાન.]] ૨૧ માર્ચ, ૧૯૪૮ના રોજ [[મહમદ અલી ઝીણા]]ની [[ઉર્દૂ]]ને રાજ્ય ભાષા તરીકેનો દરજ્જો આપવાની ઘોષણા બાદ પૂર્વ બંગાળના લોકોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યા હતા.<ref name="Banglapedia">{{cite book |last=Al Helal |first=Bashir |year=2012 |chapter=Language Movement |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Language_Movement |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |access-date=2021-11-14 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225042957/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Language_Movement |url-status=dead }}</ref> મુજિબે તાત્કાલીક મુસ્લિમ લીગના આ પૂર્વ આયોજિત નિર્ણય સામે આંદોલન શરૂ કરવાનું નક્કી કર્યું. આ સંબંધમાં તે જ વર્ષે ૨ માર્ચે ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયના ફઝલુલ હક મુસ્લિમ હોલમાં વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ વચ્ચે એક પરિષદ યોજાઈ હતી. આ પરિષદમાં મુસ્લિમ લીગ સામેની ચળવળ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. અહીંથી સર્વપક્ષીય સંસદીય પરિષદના બંધારણનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આ કાઉન્સિલના નિર્દેશ પર ૧૧ માર્ચ, ૧૯૪૮ના રોજ [[ઢાકા]]માં હડતાળનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. હડતાળ દરમિયાન સચિવાલયની ઇમારતની સામે મુજીબુર સહિત અન્ય કેટલાક રાજકીય કાર્યકરોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ વિદ્યાર્થી વિરોધના દબાણને કારણે મુજીબ અને અન્ય વિદ્યાર્થી નેતાઓને ૧૫ માર્ચે મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="JSToldenburg">{{cite journal |last = Oldenburg |first = Philip|date=August 1985|title = "A Place Insufficiently Imagined": Language, Belief, and the Pakistan Crisis of 1971|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1985-08_44_4/page/711 |journal = The Journal of Asian Studies|publisher = Association for Asian Studies|volume = 44|issue = 4|pages = 711–733|issn = 0021-9118 |doi = 10.2307/2056443|jstor=2056443}}</ref> તેમની મુક્તિ પ્રસંગે ''રાષ્ટ્રભાષા સંગ્રામ પરિષદ'' (રાષ્ટ્રીય ભાષા ક્રિયા સમિતિ) દ્વારા ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયમાં એક રેલીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. પોલીસે આ રેલીને અવરોધિત કરી હતી. પોલીસ પ્રવૃત્તિઓનો વિરોધ કરતાં મુજિબે તરત જ ૧૭ માર્ચ ૧૯૪૮ના રોજ દેશવ્યાપી વિદ્યાર્થી હડતાળની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="Banglapedia"/><ref name=TDS>{{cite news |last=Hossain |first=Zahid |date=21 February 2007 |title=Bangabandhu and Language Movement |url=https://archive.thedailystar.net/suppliments/2007/21stfeb/bangabandhu.htm |newspaper=The Daily Star}}</ref> ૧૯ માર્ચના રોજ તેમણે ઢાકા વિશ્વવિદ્યાલયના ચોથા વર્ગના કર્મચારીઓના અધિકારો મેળવવાના ઉદ્દેશથી એક આંદોલનનું આયોજન કર્યું હતું. ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮ના રોજ તેમની ફરીથી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ૨૧ જાન્યુઆરી ૧૯૪૯ના રોજ મુજીબને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. જેલમાંથી છૂટેને તેઓ ફરી ચોથા વર્ગના કર્મચારીઓની માંગમાં સામેલ થયા હતા, જેના માટે તેમને વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા હતા. ૨૩જૂનના રોજ સુહરાવર્દી અને મૌલાના ભસાનીએ પૂર્વ પાકિસ્તાન આવામી મુસ્લિમ લીગની રચના કરી હતી. આ સંઘની રચના બાદ મુજીબે મુસ્લિમ લીગ છોડીને આ નવી ટુકડીમાં સામેલ થયા હતા. તેઓ પાર્ટીના પૂર્વ પાકિસ્તાનના સંયુક્ત મહાસચિવ તરીકે ચૂંટાયા હતા. જૂનના અંતમાં તેમને જેલમાંથી મુક્ત થયા બાદ તેઓ ખાદ્ય કટોકટી સામેની ચળવળમાં જોડાયા હતા. તે વર્ષના સપ્ટેમ્બરમાં કલમ ૧૪૪ ના ઉલ્લંઘન બદલ તેમને કામચલાઉ રીતે અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા પરંતુ તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name=BD/> જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ની શરૂઆતમાં અવામી મુસ્લિમ લીગે પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન લિયાકત અલી ખાનના આગમન પ્રસંગે ઢાકામાં દુષ્કાળ વિરોધી સરઘસ કાઢ્યું હતું. આ સરઘસની આગેવાની માટે મુજીબની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમને બે વર્ષ માટે કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૨ના રોજ પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન ખ્વાજા નઝીમુદ્દીને જાહેરાત કરી હતી કે ઉર્દૂ પાકિસ્તાનની એકમાત્ર રાજ્ય ભાષા હશે. આ જાહેરાત બાદ જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હોવા છતાં મુજીબે રાજ્ય બંગાળી ભાષા આંદોલનને જેલમાંથી સૂચનાઓ આપીને વિરોધ પ્રદર્શન યોજવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ પછી ૨૧ ફેબ્રુઆરીને રાજ્ય ભાષા માટે માન્યતાના દિવસ તરીકે મનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. તે જ સમયે મુજીબે જેલમાંથી ૧૪ ફેબ્રુઆરીએ ઉપવાસ કરવાનું નક્કી કર્યું. તેમનો ઉપવાસ ૧૩ દિવસ ચાલ્યો હતો. ૨૬ ફેબ્રુઆરીએ, તેમને જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="REF" /><ref>{{cite book|last=Bishwas|first=Sukumar|date=2005|title=Bangladesh Liberation War, Mujibnagar Government Documents, 1971|url=https://books.google.com/books?id=U-1tAAAAMAAJ|publisher=Mawla Brothers|location=Dhaka |page=167|isbn=978-984-410-434-1}}</ref><ref>{{cite news|url= http://dailyasianage.com/news/11509|title= The lighthouse of Bengali mentality|author= Dr. Atiur Rahman|newspaper= The Asian Age|date= 21 February 2016|access-date= 3 August 2017}}</ref><ref name="BAL">{{cite web|url= http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm|title = Political Profile of Bongobondhu Sheikh Mujibur Rahman|website = Bangladesh Awami League|archive-url = https://web.archive.org/web/20060426174108/http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm|archive-date = 26 April 2006|access-date = 6 July 2006}}</ref> == રાજકીય હત્યા == ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૫ના રોજ જુનિયર આર્મી અધિકારીઓના એક જૂથે ટેન્કો સાથે રાષ્ટ્રપતિના નિવાસસ્થાન પર આક્રમણ કર્યું અને મુજીબ, તેમના પરિવાર અને અંગત સ્ટાફની હત્યા કરી હતી.<ref name="REF" />{{sfn|Frank|2001|pp=388–389}} તે સમયે પશ્ચિમ જર્મનીની મુલાકાતે ગયેલી તેમની પુત્રીઓ શેખ હસીના અને શેખ રેહાના આ હત્યાકાંડમાંથી બચી ગયા હતા. બન્નેના બાંગ્લાદેશ પરત ફરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ સત્તાપલટાની યોજના અસંતુષ્ટ આવામી લીગના સાથીદારો અને લશ્કરી અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમાં મુજીબના સાથીદાર અને ભૂતપૂર્વ વિશ્વાસપાત્ર ખોન્ડાકર મોસ્તાક અહમદનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ તેમના તાત્કાલિક અનુગામી બન્યા હતા. અમેરિકન કેન્દ્રિય ગુપ્ત એજન્સી પર આ કાવતરાને ઉશ્કેર્યા હોવાનો આરોપ મૂકાતા મીડિયામાં તીવ્ર અટકળો ચાલી હતી.<ref name="CIA">{{cite news | last =Shahriar | first = Hassan | date = 7 July 2006 |url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp | title = Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman | newspaper = Deccan Herald | access-date = 7 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518203706/http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 18 May 2006}}</ref> જે તે સમયના યુ.એસ. દ્વારા કરવામાં આવેલા નિવેદનો પરની ધારણાને આધાર લોરેન્સ લિફશુલ્ટઝે આરોપ લગાવ્યો છે કે સીઆઈએ સત્તાપલટા અને હત્યામાં સામેલ હતું.<ref>{{cite news |last=Lifschultz |first=Lawrence |date=15 August 2015 |title=The long shadow of the August 1975 coup |url=http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.html |newspaper=The Daily Star |access-date=8 June 2007}}</ref> મુજીબના મૃત્યુએ રાષ્ટ્રને રાજકીય ઉથલપાથલમાં ધકેલી દીધું હતું. સત્તાપલટાના નેતાઓને ટૂંક સમયમાં જ ઉથલાવી દેવામાં આવ્યા હતા અને શ્રેણીબદ્ધ પ્રતિ-સત્તાપલટા અને રાજકીય હત્યાઓએ દેશને લકવાગ્રસ્ત કરી દીધો હતો.<ref name="JSTOR">{{cite journal |last=Maniruzzaman |first=Talukder |date=February 1976 |title=Bangladesh in 1975: The Fall of the Mujib Regime and Its Aftermath |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1976-02_16_2/page/119 |journal=Asian Survey |volume=16 |issue= 2 |pages=119–29 |doi=10.2307/2643140|jstor=2643140 }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Second Revolution |magazine=Time |date=10 February 1975 |page=39}}</ref> ૧૯૭૬ માં સત્તાપલટા પછી મોટા ભાગે વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. ૧૯૭૮માં પોતાને રાષ્ટ્રપતિ જાહેર કરતાં ઝિયાઉર રહેમાને ઇન્ડેમ્નિટી ઓર્ડિનન્સ (ક્ષતિપૂર્તિ અધ્યાદેશ) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેણે મુજીબની હત્યા અને ઉથલાવી નાખવાનું કાવતરું ઘડનારા માણસોને કાર્યવાહીમાંથી મુક્તિ આપી હતી.<ref>[http://www.akhonsamoy.com/back/Vol10/102/pages/Page_01.htm Ziaur Rahman informed Sheikh Mujibur Rahman earlier about coup threat] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130305163532/http://www.akhonsamoy.com/back/Vol10/102/pages/Page_01.htm |date=5 March 2013 }}</ref> મુજીબના પુત્રી શેખ હસીના વડા પ્રધાન બનતાં તેમણે મુક્તિના હુકમનામાને ઉલટાવી દીધો હતો અને ૧૯૯૮માં અબ્દુલ મજીદ સહિત એક ડઝન સૈન્ય અધિકારીઓને ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. બાંગ્લાદેશની સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો હતો અને તેમાંથી પાંચને ફાંસી આપવામાં આવી હતી.{{citation needed |date=June 2020}} ૧૨ એપ્રિલ, ૨૦૨૦ના રોજ છૂપાતા ફરતા ભૂતપૂર્વ લશ્કરી અધિકારી અબ્દુલ મજીદ મળી આવ્યા હતા અને મુજીબુર રહેમાનની હત્યા માટે તેમને પણ ફાંસીની સજા આપવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-52258557|title=Bangladesh executes killer of founding president|date=12 April 2020|work=BBC News|access-date=12 April 2020|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-executes-ex-army-officer-for-assassinating-bangabandhu/articleshow/75105396.cms |title=Bangladesh executes ex-Army officer for assassinating Bangabandhu |date=12 April 2020 |work=The Times of India |agency=PTI |access-date=12 April 2020}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૨૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૫માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રાજનેતા]] 9t27cg4u9mrzjee6ksaoe9xya8l7mez 0 150941 906409 887771 2026-10-18T02:15:41Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906409 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Dr. Syama Prasad Mookerjee.jpg | caption = | office = લોક સભા સભ્ય | termstart = ૧૭ એપ્રિલ ૧૯૫૨ | termend = ૨૩ જૂન ૧૯૫૩ | constituency = કલકત્તા દક્ષિણ પૂર્વ, [[પશ્ચિમ બંગાળ]] | successor = સાધન ગુપ્તા | office2 = ભારતીય સંવિધાન સભાના સભ્ય | termstart2 = ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ | termend2 = ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ | constituency2 = [[પશ્ચિમ બંગાળ]] | office1 = પ્રથમ ઔદ્યોગિક અને પુરવઠા મંત્રી | primeminister1 = [[જવાહરલાલ નેહરુ]] | term_start1 = ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ | term_end1 = ૬ એપ્રિલ ૧૯૫૦ | predecessor1 = ''નવનિર્મિત પદ'' | successor1 = [[નિત્યાનંદ કાનૂનગો]] | office3 = ભારતીય જન સંઘના સ્થાપક-પ્રમુખ | term_start3 = {{Start date|1951||}} | term_end3 = {{End date|1952||}} | predecessor3 = ''નવનિર્મિત પદ'' | successor3 = મૌલીચંદ્ર શર્મા | office4 = નાણા મંત્રી, બંગાળ પ્રાંત | primeminister4 = એ.કે.અફઝલ હક | term_start4 = ૧૨ ડિસેમ્બર ૧૯૪૧ | term_end4 = ૨૦ નવેમ્બર ૧૯૪૨ | office5 = બંગાળ વિધાનસભા | constituency5 = કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલય | term_start5 = ૧૯૨૯ | term_end5 = ૧૯૪૭{{sfn|Mishra|2004|p=96}} | office6 = કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયના ઉપકુલપતિ | term_start6 = ૮ ઓગસ્ટ ૧૯૩૪ | term_end6 = ૮ ઓગસ્ટ ૧૯૩૮<ref>{{cite web|url=http://www.caluniv.ac.in/about/vc.html|title=Our Vice-Chancellors|publisher=University of Calcutta|access-date=1 December 2016|archive-date=1 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101181608/https://www.caluniv.ac.in/about/vc.html|url-status=live}}</ref> | predecessor6 = હસન સુહરાવર્ધી | successor6 = મોહમ્મદ અઝીઝુલ હક | office7 = અખિલ ભારતિય હિંદુ મહાસભાના પ્રમુખ | term_start7 = ૧૯૪૩ | term_end7 = ૧૯૪૭ | birth_date = {{birth date|df=yes|1901|07|06}} | birth_place = [[કોલકાતા]], બંગાળ પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત <br />(વર્તમાન [[કોલકાતા]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ભારત]]) | death_date = {{death date and age|df=yes|1953|06|23|1901|07|06}} | death_place = [[શ્રીનગર]], જમ્મુ કાશ્મીર, ભારત | party = [[ભારતીય જનસંઘ]] | otherparty = [[હિન્દુ મહાસભા]]<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/sp-mukherjee-was-part-of-muslim-league-govt-in-bengal-in-1940s-cong-hits-back-at-pm/articleshow/109095340.cms|title='SP Mukherjee was part of Muslim League govt in Bengal in 1940s': Cong hits back at PM|newspaper=The Times of India |date=7 April 2024}}</ref> [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]](૧૯૨૯-૧૯૩૦)<ref>{{cite web | url=https://www.deccanherald.com/india/congress-didn-t-probe-syama-prasad-mukherjee-s-death-in-1953-says-jp-nadda-1124473.html | title=Congress didn't probe Syama Prasad Mukherjee's death in 1953, says JP Nadda }}</ref> | alma_mater = પ્રેસિડેન્સી કોલેજ (બી.એ., એમ.એ., એલએલબી, ડી.લીટ.)<br />લિંકન્સ ઇન્ન | profession = {{hlist|શિક્ષણવિદ્|બેરિસ્ટર|રાજકારણી|ચળવળકાર}} | spouse = {{marriage|સુધા દેવી|1922|1933|reason=અવસાન}} | children = ૫ | parents = [[આશુતોષ મુખર્જી]] (પિતા)<br />જોગમાયાદેવી મુખર્જી (માતા) | relatives = ચિત્તાતોષ મુખર્જી (ભત્રીજો) | signature = Shyamaprasad Mookharjee signature B&W 1.jpg }} '''શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી''' (૬ જુલાઈ ૧૯૦૧ – ૨૩ જૂન ૧૯૫૩) એક ભારતીય વકીલ, શિક્ષણવિદ, રાજકારણકર્તા, સામાજિક કાર્યકર, અને રાજ્ય તેમજ રાષ્ટ્રીય સરકારોમાં મંત્રી હતા. સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં [[ભારત છોડો આંદોલન]]ના વિરોધ માટે જાણીતા, તેમણે પછીથી [[હિંદુ મહાસભા]] સાથેના સંબંધ તોડી નાખ્યા હતા અને પ્રધાનમંત્રી [[જવાહરલાલ નહેરુ]]ની કેબિનેટમાં ભારતના પ્રથમ ઔદ્યોગિક અને પુરવઠા મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી. નેહરુ સાથેના મતભેદ પછી<ref name="Nag2015">{{cite book|author=Kingshuk Nag|title=Netaji: Living Dangerously|url=https://books.google.com/books?id=duHwCgAAQBAJ&pg=PT53|date=18 November 2015|publisher=AuthorsUpFront {{!}} Paranjoy|isbn=978-93-84439-70-5|pages=53–}}</ref>, લિયાકત-નેહરૂ સંધિના વિરોધમાં, મુખર્જીએ નેહરુ કેબિનેટમાંથી રાજીનામું આપી દીધું.<ref>{{Cite web|url=http://www.shyamaprasad.org/biography.htm|title=Dr. Shyama Prasad Mookerjee|website=www.shyamaprasad.org|access-date=1 June 2019|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721220952/http://shyamaprasad.org/biography.htm|url-status=live}}</ref> [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ]]ની મદદથી<ref>{{Cite web |date=2023-06-23 |title=What was the Liaquat-Nehru pact, due to which Syama Prasad Mookerjee resigned from the Union cabinet? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/liaquat-nehru-pact-syama-prasad-mookerjee-resigned-8682347/ |access-date=2024-06-24 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>, તેમણે ૧૯૫૧માં [[ભારતીય જનસંઘ]]ની સ્થાપના કરી, જે ભારતીય જનતા પાર્ટીની પૂર્વજ છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Bharatiya-Jana-Sangh|title=Bharatiya Jana Sangh {{!}} Indian political organization|website=Encyclopædia Britannica|access-date=1 June 2019|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220121501/https://www.britannica.com/topic/Bharatiya-Jana-Sangh|url-status=live}}</ref> તેઓ ૧૯૪૩ થી ૧૯૪૬ સુધી અખિલ ભારતીય હિંદુ મહાસભાના અધ્યક્ષ હતા. રાજ્યની સરહદ પાર કરવાનો પ્રયત્ન કરતાં ૧૯૫૩માં જમ્મૂ અને કાશ્મીર પોલીસ દ્વારા તેમની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. કારાવાસ દરમિયાન હૃદયઘાતનો હુમલો થયાનું નિદાન થયા બાદ હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ એક દિવસ પશ્ચાત તેમનું નિધન થયું હતું.{{sfn|Bakshi|1991|pp=278–306}}{{sfn|Smith|2015|p=87}} ભારતીય જનતા પાર્ટી ભારતીય જન સંઘની વારસ હોવાથી, મુખર્જીને ભારતીય જનતા પાર્ટીના સભ્યો પાર્ટીના સંસ્થાપક તરીકે ગણાવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.bjp.org/en/historyoftheparty|title=History of the Party|website=www.bjp.org|access-date=6 August 2019|archive-date=12 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812020512/https://www.bjp.org/en/historyoftheparty|url-status=live}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન અને શૈક્ષણિક કારકિર્દી == શ્યામા મુખર્જીનો જન્મ બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન ૬ જુલાઈ ૧૯૦૧ના રોજ કલકત્તામાં થયો હતો,{{sfn|Chaturvedi|2010|p=25}}{{sfn|MK Singh|2009|p=240}}<ref>{{cite book |title=Buddhism |date=April 2019 |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1-911407-40-9 |url=https://books.google.com/books?id=MjOSDwAAQBAJ&dq=syama+prasad+mookerjee+brahmin&pg=PT84 |language=en |access-date=19 March 2023 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822004210/https://books.google.com/books?id=MjOSDwAAQBAJ&dq=syama+prasad+mookerjee+brahmin&pg=PT84 |url-status=live }}</ref> જે વર્તમાનમાં ભારતના [[પશ્ચિમ બંગાળ]] રાજ્યમાં સ્થિત છે. તેમના દાદા ગંગાપ્રસાદ મુખર્જીનો જન્મ જીરાટમાં થયો હતો અને તેઓ [[કોલકાતા|કલકત્તા]]માં સ્થળાંતર કરીને સ્થાયી થનારા પરિવારના પહેલા સભ્ય હતા.<ref>Ghatak, Atulchandra, ''Ashutosher Chatrajiban Ed. 8th (Bengali Ed.)'', 1954, p 3, Chakraborty Chatterjee & Co. Ltd.</ref> શ્યામા પ્રસાદના પિતા [[આશુતોષ મુખર્જી]] હતા, જે બંગાળ પ્રેસિડેન્સીના કલકત્તા હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ હતા અને કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયના ઉપ કુલપતિ પણ હતા.{{sfn|Dash|1968|p=566}}<ref>{{citation |date=1972 |title=Parliamentary Debates: Official Report. Rajya Sabha, Volume 81, Issues 9–15 |publisher=Council of States Secretariat |page=216}}</ref> તેમની માતા જોગમાયા દેવી મુખર્જી હતા.{{sfn|MK Singh|2009|p=240}} તેઓ ખૂબ જ પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થી હતા અને જીરાટના શ્રીમંત લોકોની મદદથી મેડિકલ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા માટે કલકત્તા આવ્યા હતા. બાદમાં તેઓ કલકત્તાના ભવાનીપુર વિસ્તારમાં સ્થાયી થયા.<ref name = "Ghatak1">Ghatak, Atulchandra, ''Ashutosher Chatrajiban Ed. 8th'', 1954, p 1, Chakraborty Chatterjee & Co. Ltd.</ref> ૧૯૦૬માં શ્યામાપ્રસાદે ભવાનીપુરની મિત્ર સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવ્યો અને શાળામાં તેમના વર્તનને પાછળથી તેમના શિક્ષકો દ્વારા પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. ૧૯૧૪માં, તેમણે મેટ્રિક પરીક્ષા પાસ કરી અને પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો.{{sfn|Roy|2014|p=22}}{{sfn|Trilochan Singh|1952|p=91}} ૧૯૧૬માં તેઓ ઇન્ટર આર્ટ્સ પરીક્ષામાં સત્તરમા ક્રમે આવ્યા<ref>''Calcutta Gazette'', 7 July 1916, part 1c, page 639</ref> અને ૧૯૨૧માં પ્રથમ વર્ગમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવીને અંગ્રેજીમાં સ્નાતક થયા.{{sfn|Chander|2000|p=75}} ૧૬ એપ્રિલ ૧૯૨૨ના રોજ તેમના લગ્ન સુધા દેવી સાથે થયા.{{sfn|Chander|2000|p=75}} મુખર્જીએ બંગાળીમાં એમએ પૂર્ણ કર્યું, ૧૯૨૩માં તેમને પ્રથમ વર્ગમાં ગ્રેડ મેળવ્યો{{sfn|KV Singh|2005|p=275}} અને ૧૯૨૩માં કલકત્તા યુનિવર્સિટીના સેનેટના ફેલો બન્યા.{{sfn|Mukhopadhyay|1993|p=vii}} તેમણે ૧૯૨૪માં એલએલબી પૂર્ણ કર્યું.{{sfn|MK Singh|2009|p=240}} ૧૯૨૪માં તેમણે કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં વકીલ તરીકે નોંધણી કરાવી, એ જ વર્ષે તેમના પિતાનું અવસાન થયું હતું.{{sfn|Bakshi|1991|p=1}} ત્યારબાદ, ૧૯૨૬માં તેઓ લિંકન્સ ઇનમાં અભ્યાસ કરવા માટે ઈંગ્લેન્ડ ગયા અને તે જ વર્ષે તેમને ઈંગ્લિશ બારમાં આમંત્રણ મળ્યું.{{sfn|Das|2000|p=22}} ૧૯૩૪માં, ૩૩ વર્ષની ઉંમરે, તેઓ કલકત્તા યુનિવર્સિટીના સૌથી નાની વયના ઉપ કુલપતિ બન્યા; તેમણે ૧૯૩૮ સુધી આ પદ સંભાળ્યું.{{sfn|Gandhi|2007|p=328}} ઉપ કુલપતિ તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે]] પહેલી વાર બંગાળીમાં યુનિવર્સિટી દીક્ષાંત ભાષણ આપ્યું, અને ભારતીય સ્થાનિક ભાષાને સર્વોચ્ચ પરીક્ષા માટે એક વિષય તરીકે રજૂ કરવામાં આવી.{{sfn|Sen|1970|p=225}}{{sfn|Aich|1995|p=27}} ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ, કલકત્તા યુનિવર્સિટીની સેનેટે ભૂતપૂર્વ ઉપ કુલપતિને માનદ ડી.લિટ. એનાયત કરવાનો નિર્ણય લીધો, જેમાં તેમના મતે "પ્રતિષ્ઠિત પદ અને સિદ્ધિઓને કારણે, આવી ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ્ય અને ઉચિત વ્યક્તિ" હતા.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.819|title=The Calcutta Review, October 1938|publisher=Calcutta University, Kolkata|year=1938|pages=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.819/page/n528/mode/1up]}}</ref> મુખર્જીએ ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ કલકત્તા યુનિવર્સિટી તરફથી ડી.લિટ. ની પદવી પ્રાપ્ત કરી.<ref>{{Cite web|url=http://www.caluniv.ac.in/convocation/hony_degrees.html|title=Recipients of Hony. Degrees|website=caluniv.ac.in|access-date=27 October 2017|archive-date=19 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150119223845/http://www.caluniv.ac.in/convocation/hony_degrees.html|url-status=live}}</ref> તેઓ ૧૯૪૧-૪૨ દરમિયાન ભારતીય યુનિવર્સિટીઓના સંગઠનના ૧૫મા પ્રમુખ પણ હતા.{{સંદર્ભ}} == સ્વતંત્રતા પહેલા રાજકીય કારકિર્દી == તેમણે ૧૯૨૯માં કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] (INC)ના ઉમેદવાર તરીકે બંગાળ વિધાનસભા પરિષદમાં પ્રવેશ કરીને તેમની રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી.{{sfn|Lal|2008|p=315}} જોકે, બીજા વર્ષે જ્યારે કોંગ્રેસે વિધાનસભાનો બહિષ્કાર કરવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે તેમણે રાજીનામું આપી દીધું. ત્યારબાદ, તેમણે સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટણી લડી અને તે જ વર્ષે ચૂંટાયા.{{sfn|Bakshi|1991|p=4}} ૧૯૩૭માં, તેઓ કૃષક પ્રજા પાર્ટીને સત્તામાં લાવનારી ચૂંટણીમાં સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટાયા.{{sfn|Sengupta|2011|p=393}}{{sfn|Harun-or-Rashid|2003|p=214}}{{sfn|Mukherjee|2015|p=60}} તેમણે ૧૯૪૧-૪૨માં એ.કે. ફઝલુલ હકની પ્રગતિશીલ ગઠબંધન સરકાર હેઠળ બંગાળ પ્રાંતના નાણામંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી, જે ૧૨ ડિસેમ્બર ૧૯૪૧ના રોજ કોંગ્રેસ સરકારના રાજીનામા પછી રચાયેલી હતી. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, સરકાર વિરુદ્ધના તેમના નિવેદનો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને તેમની ગતિવિધિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૪૨માં જ્યારે ભયંકર પૂરને કારણે ભારે જાનમાલનું નુકસાન થયું ત્યારે તેમને મિદનાપુર જિલ્લાની મુલાકાત લેતા અટકાવવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ૨૦ નવેમ્બર ૧૯૪૨ના રોજ બ્રિટિશ સરકાર પર કોઈપણ કિંમતે ભારતને પકડી રાખવાનો પ્રયાસ કરવાનો આરોપ લગાવીને રાજીનામું આપ્યું હતું અને [[ભારત છોડો આંદોલન|ભારત છોડો ચળવળ]] સામેની તેની દમનકારી નીતિઓની ટીકા કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/1942-quit-india-movement|title=1942 Quit India Movement - Making Britain|website=www.open.ac.uk|access-date=18 October 2017|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623193852/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/1942-quit-india-movement|url-status=live}}</ref> રાજીનામું આપ્યા પછી, તેઓ મહાબોધિ સોસાયટી, [[રામકૃષ્ણ મિશન]] અને મારવાડી રિલીફ સોસાયટીની મદદથી રાહત કાર્યોને ટેકો આપવા અને તેનું આયોજન કરવા માટે એકત્ર થયા.<ref name="Censorship">{{citation|url=https://books.google.com/books?id=gDqsCQAAQBAJ |title=Censorship: A World Encyclopedia|publisher=Routledge|date=2001|page=1623|isbn=9781136798641}}</ref>{{sfn|Sengupta|2011|p=407}}{{sfn|Vishwanathan Sharma|2011|p=56}} ૧૯૪૬માં, તેઓ ફરીથી કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાંથી સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટાયા. {{sfn|Sengupta|2011|p=393}} તે જ વર્ષે તેઓ ભારતની [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]ના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા.{{sfn|Urmila Sharma|SK Sharma|2001|p=381}} === હિન્દુ મહાસભા અને બંગાળી હિન્દુ માતૃભૂમિ ચળવળ === [[File:Syama Prasad Mookerjee.jpg|thumb|left]] મુખર્જી ૧૯૩૯માં બંગાળમાં હિન્દુ મહાસભામાં જોડાયા{{sfn|Urmila Sharma|SK Sharma|2001|p=381}} અને તે જ વર્ષે તેના કાર્યકારી પ્રમુખ બન્યા.<ref>{{Cite web|title=Mukherji, Shyama Prasad - Banglapedia|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mukherji,_Shyama_Prasad|access-date=19 September 2020|website=en.banglapedia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713031157/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mukherji,_Shyama_Prasad|archive-date=13 જુલાઈ 2020|url-status=dead}}</ref> ૧૯૪૦માં તેમને સંગઠનના કાર્યકારી પ્રમુખ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.{{sfn|Trilochan Singh|1952|p=91}} ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૧માં, મુખર્જીએ એક હિન્દુ રેલીમાં કહ્યું કે જો મુસ્લિમો પાકિસ્તાનમાં રહેવા માંગતા હોય તો તેમણે "પોતાનો સામાન બાંધીને ભારત છોડી દેવું જોઈએ... જ્યાં તેઓ ઇચ્છે ત્યાં જવું જોઈએ".<ref name=Test>Legislative Council Proceedings [BLCP], 1941, Vol. LIX, No. 6, p 216</ref> છતાં, હિન્દુ મહાસભાએ સિંધ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદી પ્રાંતમાં ઓલ-ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ સાથે પ્રાંતીય ગઠબંધન સરકારો પણ બનાવી, જ્યારે મુખર્જી તેના નેતા હતા.<ref>{{cite book |last=Savarkar|first=Vinayak Damodar|date=1963 |title=Collected Works of V.D. Savarkar|publisher=Maharashtra Prantik Hindusabha|pages=479–480}}</ref> તેઓ ૧૯૪૩માં અખિલ ભારતીય હિન્દુ મહાસભાના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. {{sfn|Urmila Sharma|SK Sharma|2001|p=381}} તેઓ ૧૯૪૬ સુધી આ પદ પર રહ્યા, અને તે જ વર્ષે લક્ષ્મણ ભોપાતકર નવા પ્રમુખ બન્યા.{{sfn|Sarkar|Bhattacharya|2008|p=386}}{{sfn|Christenson|1991|p=160}} ૧૯૪૬માં મુખર્જીએ બંગાળના વિભાજનની માંગણી કરી જેથી તેના હિન્દુ બહુમતીવાળા વિસ્તારોને મુસ્લિમ પ્રભુત્વ ધરાવતા પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં સામેલ ન કરી શકાય.{{sfn|MK Singh|2009|p=240}} ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૪૭ના રોજ તારકેશ્વરમાં મહાસભા દ્વારા યોજાયેલી એક બેઠકમાં તેમને બંગાળના વિભાજનને સુનિશ્ચિત કરવા માટે પગલાં લેવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો. મે ૧૯૪૭માં, તેમણે લોર્ડ માઉન્ટબેટનને પત્ર લખીને જણાવ્યું કે બંગાળનું વિભાજન થવું જ જોઈએ.{{sfn|Amrik Singh|2000|p=219}} તેમણે ૧૯૪૭માં સુભાષ ચંદ્ર બોઝના ભાઈ શરત બોઝ અને બંગાળી મુસ્લિમ રાજકારણી હુસૈન શહીદ સુહરાવર્દી દ્વારા કરવામાં આવેલા સંયુક્ત પરંતુ સ્વતંત્ર બંગાળના નિષ્ફળ પ્રયાસનો પણ વિરોધ કર્યો.{{sfn|Begum|1994|p=175}}{{sfn|Chatterji|2002|p=264}} તેમના વિચારો પૂર્વ બંગાળમાં નોઆખલી નરસંહારથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા, જ્યાં મુસ્લિમ લીગના ટોળાએ હિન્દુઓની હત્યા કરી હતી.{{sfn|Sinha|Dasgupta|2011|pp=278–280}} મુખર્જીએ બંગાળી હિન્દુ માતૃભૂમિ ચળવળ શરૂ કરી હતી. === ભારત છોડો આંદોલનનો વિરોધ === હિન્દુ મહાસભાના ભારત છોડો આંદોલનનો બહિષ્કાર કરવાના સત્તાવાર નિર્ણય{{sfn|Bapu|2013|pp=103–}} અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના આંદોલનમાં ભાગ ન લેવાના નિર્ણય બાદ{{sfn|Chandra|2008|pp=140–}}{{sfn|Andersen|Damle|1987|p=44}}{{sfn|Bandopadhyaya|2004|pp=422–}}{{sfn|Golwalkar|1974|p=}} મુખર્જીએ બંગાળના ગવર્નર સર જોન હર્બર્ટને એક પત્ર લખ્યો કે "ભારત છોડો" આંદોલનનો કેવી રીતે પ્રતિભાવ આપવો જોઈએ. ૨૬ જુલાઈ ૧૯૪૨ના રોજના આ પત્રમાં તેમણે લખ્યું: <blockquote>હવે હું કોંગ્રેસ દ્વારા શરૂ કરાયેલા કોઈપણ વ્યાપક આંદોલનના પરિણામે પ્રાંતમાં સર્જાઈ શકે તેવી પરિસ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરું છું. યુદ્ધ દરમિયાન, જો કોઈ પણ વ્યક્તિ લોકલાગણી ઉશ્કેરવાની યોજના બનાવે, જેના પરિણામે આંતરિક અશાંતિ કે અસુરક્ષા થાય તો, તેનો પ્રતિકાર વર્તમાનમાં કાર્યરત કોઈપણ સરકાર દ્વારા કરવો જોઈએ.{{sfn|Mookherjee|2000|p=179}}</blockquote> આ પત્રમાં મુખર્જીએ પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે ફઝલુલ હકની આગેવાની હેઠળની બંગાળ સરકાર, તેના સહયોગી હિન્દુ મહાસભા સાથે મળીને બંગાળ પ્રાંતમાં ભારત છોડો આંદોલનને હરાવવા માટે શક્ય તમામ પ્રયાસો કરશે અને આ સંદર્ભમાં એક નક્કર પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો: <blockquote>પ્રશ્ન એ છે કે બંગાળમાં આ ચળવળ (ભારત છોડો)નો સામનો કેવી રીતે કરવો? પ્રાંતનો વહીવટ એવી રીતે ચલાવવો જોઈએ કે કોંગ્રેસના શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો છતાં, આ ચળવળ પ્રાંતમાં મૂળિયાં પકડી શકે નહિ. આપણે, ખાસ કરીને જવાબદાર મંત્રીઓ, જનતાને કહી શકીએ કે કોંગ્રેસે જે સ્વતંત્રતા માટે આંદોલન શરૂ કર્યું છે તે આંદોલન પહેલાથી જ લોકોના પ્રતિનિધિઓનું છે. કેટલાક ક્ષેત્રોમાં, કટોકટી દરમિયાન તે મર્યાદિત હોઈ શકે છે. ભારતીયોએ બ્રિટિશરો પર વિશ્વાસ કરવો પડશે, બ્રિટન ખાતર નહીં, બ્રિટિશરો મેળવી શકે તેવા કોઈ ફાયદા માટે નહીં, પરંતુ પ્રાંતના સંરક્ષણ અને સ્વતંત્રતાની જાળવણી માટે. ગવર્નર તરીકે, તમે પ્રાંતના બંધારણીય વડા તરીકે કાર્ય કરશો અને તમારા મંત્રીઓની સલાહ પર સંપૂર્ણપણે માર્ગદર્શિત રહેશો.{{sfn|Noorani|2000|pp=56–57}}</blockquote> ભારતીય ઇતિહાસકાર આર.સી. મજુમદારે આ હકીકત નોંધી અને કહ્યું: <blockquote>શ્યામાપ્રસાદે પત્રનો અંત કોંગ્રેસ દ્વારા આયોજિત જન આંદોલનની ચર્ચા સાથે કર્યો. તેમણે એવી આશંકા વ્યક્ત કરી કે આ આંદોલન આંતરિક અવ્યવસ્થા પેદા કરશે અને યુદ્ધ દરમિયાન લોકોની ભાવનાઓને ભડકાવીને આંતરિક સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકશે અને તેમણે અભિપ્રાય આપ્યો કે સત્તામાં રહેલી કોઈપણ સરકારે તેને દબાવવી પડશે, પરંતુ તેમના મતે ફક્ત ઉત્પીડન દ્વારા જ આ શક્ય નથી... તે પત્રમાં, તેમણે પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે લેવાના પગલાંનો મુદ્દાવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે...{{sfn|Majumdar|1978|p=179}}</blockquote> જોકે, મુખર્જીના રાજીનામાના ભાષણ દરમિયાન, તેમણે ચળવળ પ્રત્યે બ્રિટિશ સરકારની નીતિઓને "દમનકારી" ગણાવી હતી.{{sfn|Hashmi|1994|p=221}}<ref name="Censorship"/> == સ્વતંત્રતા પછી રાજકીય કારકિર્દી == [[File:The first Cabinet of independent India.jpg|thumb|(ડાબેથી જમણે બેઠેલા) [[બાબાસાહેબ આંબેડકર|બી.આર. આંબેડકર]], [[રફી અહમદ કિદવઈ]], [[સરદાર બલદેવ સિંહ]], [[અબુલ કલામ આઝાદ|મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ]], [[જવાહરલાલ નેહરુ]], [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]], [[વલ્લભભાઈ પટેલ|સરદાર પટેલ]], [[જોન મથાઈ]], [[જગજીવન રામ]], [[રાજકુમારી અમૃત કૌર|અમૃત કૌર]] અને શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી. (ડાબેથી જમણે ઊભેલા) ખુર્શેદ લાલ, આર.આર. દિવાકર, [[મોહનલાલ સક્સેના]], એન. ગોપાલસ્વામી અયંગર, એન.વી. ગાડગીલ, કે.સી. નેઓગી, જયરામદાસ દોલતરામ, કે. સંથાનમ, સત્ય નારાયણ સિન્હા અને બી.વી. કેસકર.]] [[File:Dr. Babasaheb Ambedkar and Dr. Shamprasad Mukherjee President, Bhartiya Janasangha (Now BJP) talking on the Campus of Parliament, 1951.jpg|thumb|૧૯૫૧માં સંસદ પરિસરમાં [[બાબાસાહેબ આંબેડકર|બી. આર. આંબેડકર]] અને શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી]] ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ વડા પ્રધાન [[જવાહરલાલ નહેરુ]]એ મુખર્જીને ઉદ્યોગ અને પુરવઠા મંત્રી તરીકે વચગાળાની કેન્દ્ર સરકારમાં સામેલ કર્યા હતા.<ref>{{citation|title=Council of Ministers, 1947–2004: names and portfolios of the members of the Union Council of Ministers, from 15 August 1947 to 25 May 2004|publisher=Lok Sabha Secretariat|date=2004|page=50}}</ref> મુખર્જીએ મહાત્મા ગાંધીની હત્યાને "ભારત પર પડી શકે તેવો સૌથી ભયાનક ફટકો" ગણાવીને વખોડી કાઢી હતી. જેમણે ભારતને સ્વતંત્ર અને આત્મનિર્ભર બનાવ્યું હતું, બધાના મિત્ર હતા અને કોઈના દુશ્મન નહોતા, લાખો લોકો તેમને પ્રેમ કરતા અને માન આપતા હતા, તેમના સમુદાય અને દેશવાસીઓમાંથી એક હત્યારાના હાથે પડી જવું એ ખૂબ જ શરમજનક અને દુર્ઘટના છે.<ref>{{cite book|title=Dr. Rajendra Prasad : Correspondence and Select documents, Vol. 8, Volume 8|page=415|publisher=Allied Publishers}}</ref> ગાંધીજીની હત્યા પછી તેમના હિન્દુ મહાસભા સાથે મતભેદો થવા લાગ્યા, જેમાં વલ્લભભાઈ પટેલે મહાસભાને હત્યાનું વાતાવરણ બનાવવા માટે દોષી ઠેરવી હતી. મુખર્જીએ સંગઠનને તેની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ સ્થગિત કરવાનું સૂચન કર્યું. તેના થોડા સમય પછી, ડિસેમ્બર ૧૯૪૮માં, તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. તેમના કારણોમાંનું એક બિન-હિન્દુઓને સભ્ય બનવાની મંજૂરી આપવાના તેમના પ્રસ્તાવને નકારી કાઢવાનું હતું.{{sfn|Urmila Sharma|SK Sharma|2001|p=381}}{{sfn|Kedar Nath Kumar|1990|pp=20–21}}{{sfn|Islam|2006b|p=227}} ૮ એપ્રિલ ૧૯૫૦ના રોજ પાકિસ્તાની વડા પ્રધાન લિયાકત અલી ખાન સાથે ૧૯૫૦ના દિલ્હી કરાર અંગે મતભેદને કારણે મુખર્જીએ કે.સી. નેગી સાથે મંત્રીમંડળમાંથી રાજીનામું આપ્યું. મુખર્જી બંને દેશોમાં લઘુમતી કમિશન સ્થાપવા અને લઘુમતી અધિકારોની ખાતરી આપવાના તેમના સંયુક્ત કરારના સખત વિરોધમાં હતા કારણ કે તેમને લાગતું હતું કે તેનાથી પૂર્વ બંગાળના હિન્દુઓને પાકિસ્તાનની દયા પર છોડી દેવામાં આવશે. ૨૧ મેના રોજ કલકત્તામાં એક રેલીને સંબોધતા, તેમણે જણાવ્યું હતું કે પૂર્વ બંગાળ અને ત્રિપુરા, આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ અને બિહાર રાજ્યો વચ્ચે પ્રાદેશિક ધોરણે સરકારી સ્તરે વસ્તી અને મિલકતનું વિનિમય એ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં એકમાત્ર વિકલ્પ છે.{{sfn|Kedar Nath Kumar|1990|pp=20–21}}{{sfn|Das|2000|p=143}}{{sfn|Roy|2007|p=227}} મુખર્જીએ ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૯૫૧ના રોજ દિલ્હીમાં ભારતીય જન સંઘની સ્થાપના કરી,<ref name=ht0902>{{citation |title=Shyama Prasad Mukherjee |url=http://www.hindustantimes.com/india/shyama-prasad-mukherjee/story-J6ST2hkuXUhOAXI3eZJDVK.html |work=Hindustan Times |date=9 September 2002 |access-date=18 October 2017 |archive-date=18 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133600/http://www.hindustantimes.com/india/shyama-prasad-mukherjee/story-J6ST2hkuXUhOAXI3eZJDVK.html |url-status=live }}</ref> અને તેના પ્રથમ પ્રમુખ બન્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણીમાં, ભારતીય જન સંઘ (BJS) એ ભારતની સંસદમાં ત્રણ બેઠકો જીતી, જેમાં મુખર્જીની બેઠકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમણે સંસદમાં રાષ્ટ્રીય લોકશાહી પક્ષની રચના કરી હતી. તેમાં લોકસભાના ૩૨ સભ્યો અને રાજ્યસભાના ૧૦ સભ્યો હતા; જોકે, સ્પીકરે તેને વિરોધ પક્ષ તરીકે માન્યતા આપી ન હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/919608/Bharatiya-Jana-Sangh |title=Bharatiya Jana Sangh (Indian political organization) – Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |access-date=8 June 2014 |archive-date=26 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114053/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/919608/Bharatiya-Jana-Sangh |url-status=live }}</ref> જન સંઘની રચના રાષ્ટ્રનિર્માણ અને તમામ બિન-હિન્દુઓમાં "ભારતીય સંસ્કૃતિનું સિંચન" કરીને રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે કરવામાં આવી હતી. આ પક્ષ વૈચારિક રીતે [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ|આરએસએસ]]ની નજીક હતો અને તેને વ્યાપકપણે હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદનો સમર્થક માનવામાં આવતો હતો.{{sfn|Dossani|Rowen|2005|p=191}} == જમ્મુ અને કાશ્મીરના વિશેષ દરજ્જા પર અભિપ્રાય == કાયદા અંગે સંસદીય ચર્ચા દરમિયાન કલમ ૩૭૦ ને ટેકો આપ્યા બાદ,<ref name="g064">{{cite web | last=नक़वी | first=क़मर वहीद | title=जनसंघ चाहता था अनुच्छेद 370, सिर्फ़ हसरत मोहानी ने किया था विरोध | website=www.satyahindi.com | date=2019-08-06 | url=https://www.satyahindi.com/india/shyamaprasad-mukherjee-supported-article-370-103769.html}}</ref> નેહરુ સાથે મતભેદ થયા પછી મુખર્જી કલમ ૩૭૦ના કાયદાના વિરોધી બન્યા. તેમણે સંસદની અંદર અને બહાર તેની વિરુદ્ધ લડાઈ લડી, ભારતીય જનસંઘના ધ્યય પૈકી એક આ કલમને રદ કરવાનો હતો. તેમણે ૨૬ જૂન ૧૯૫૨ના રોજ લોકસભાના ભાષણમાં આ જોગવાઈ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.<ref name=ht0902/> તેમણે અનુચ્છેદ હેઠળની વ્યવસ્થાઓને ભારતનું બાલ્કનાઇઝેશન અને શેખ અબ્દુલ્લાના ત્રિ-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત તરીકે ગણાવી.{{sfn|Ram|1983|p=115}}{{sfn|Kedar Nath Kumar|1990|pp=78–79}} રાજ્યને એક વડા પ્રધાન અને તેની સાથે તેનો ધ્વજ આપવામાં આવ્યો હતો, જેની પરવાનગી રાજ્યમાં પ્રવેશવા માટે કોઈપણ વ્યક્તિ માટે જરૂરી હતી. આના વિરોધમાં, મુખર્જીએ એકવાર કહ્યું હતું કે "એક દેશ મેં દો વિધાન, દો પ્રધાન ઔર દો નિશાન નહીં ચલેંગે" (એક જ દેશમાં બે બંધારણ, બે વડા પ્રધાન અને બે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો ન હોઈ શકે).<ref>{{citation|url=http://www.dailyexcelsior.com/a-tribute-to-mookerjee/|title=A tribute to Mookerjee|publisher=Daily Excelsior|date=23 August 2013|access-date=1 September 2016|archive-date=11 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911210413/http://www.dailyexcelsior.com/a-tribute-to-mookerjee/|url-status=live}}</ref> ભારતીય જન સંઘે હિન્દુ મહાસભા અને જમ્મુ પ્રજા પરિષદ સાથે મળીને આ જોગવાઈઓ દૂર કરવા માટે એક વિશાળ સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો.{{sfn|Ram|1983|p=115}}{{sfn|Yoga Raj Sharma|2003|p=152}} ૩ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૩ના રોજ નેહરુને લખેલા પત્રમાં તેમણે લખ્યું હતું કે જમ્મુ અને કાશ્મીરના ભારતમાં પ્રવેશના મુદ્દામાં વિલંબ થવો જોઈએ નહીં, જેના જવાબમાં નેહરુએ આ મુદ્દાથી ઊભી થઈ શકે તેવી આંતરરાષ્ટ્રીય ગૂંચવણોનો ઉલ્લેખ કર્યો.<ref name=ht0902/> ૧૯૫૩માં મુખર્જી કાશ્મીર ગયા અને ભારતીય નાગરિકોને રાજ્યમાં સ્થાયી થવા પર પ્રતિબંધ મૂકતા અને ઓળખપત્ર રાખવા ફરજિયાત બનાવતા કાયદાના વિરોધમાં ભૂખ હડતાળ કરી હતી.{{sfn|MK Singh|2009|p=240}} મુખર્જી જમ્મુ અને કાશ્મીર જવા માંગતા હતા પરંતુ પ્રવર્તમાન પરવાના પદ્ધતિ (પરમિટ સિસ્ટમ)ને કારણે તેમને પરવાનગી આપવામાં આવી ન હતી. ૧૧ મેના રોજ લખનપુર ખાતે ગેરકાયદેસર રીતે કાશ્મીરમાં સરહદ પાર કરતી વખતે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.{{sfn|Chander|2000|p=234}}{{sfn|Kadian|2000|p=120}} જોકે તેમના પ્રયાસોને કારણે ઓળખપત્રનો નિયમ રદ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમ છતાં ૨૩ જૂન ૧૯૫૩ના રોજ અટકાયતમાં તેમનું મૃત્યુ થયું.{{sfn|Bakshi|1991|p=274}}<ref name=ht0902/> ૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ ના રોજ, જ્યારે ભારત સરકારે કલમ ૩૭૦ રદ કરવા માટે બંધારણીય સુધારાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, ત્યારે ઘણા ભાજપના સભ્યોએ આ ઘટનાને શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીના સ્વપ્ન સાકાર થવા તરીકે વર્ણવી હતી.<ref>{{citation|url=https://www.indiatoday.in/india/story/ek-desk-mein-do-vidhan-nahi-chaleinge-bjp-realises-founder-shyama-prasad-mukherjee-dream-1577345-2019-08-05|title=Ek desh mein do vidhan nahi challenge: BJP realises founder Shyama Prasad Mukherjee's dream|publisher=India Today|date=8 August 2019|access-date=5 August 2019|archive-date=5 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805091821/https://www.indiatoday.in/india/story/ek-desk-mein-do-vidhan-nahi-chaleinge-bjp-realises-founder-shyama-prasad-mukherjee-dream-1577345-2019-08-05|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.thehindu.com/news/national/article-370-martyrdom-of-dr-mukherjee-for-complete-integration-of-jk-honoured-says-ram-madhav/article28820818.ece|title=Article 370: Martyrdom of Dr Mukherjee for complete integration of J&K honoured, says Ram Madhav|newspaper=The Hindu|date=8 August 2019|access-date=5 August 2019|archive-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806154824/https://www.thehindu.com/news/national/article-370-martyrdom-of-dr-mukherjee-for-complete-integration-of-jk-honoured-says-ram-madhav/article28820818.ece|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન == શ્યામા પ્રસાદને ત્રણ ભાઈઓ હતા; રામા પ્રસાદ જેમનો જન્મ ૧૮૯૬માં થયો હતો, ઉમા પ્રસાદ જેમનો જન્મ ૧૯૦૨માં થયો હતો અને બામા પ્રસાદ મુખર્જી જેમનો જન્મ ૧૯૦૬માં થયો હતો. રામા પ્રસાદ કોલકાતા હાઇકોર્ટમાં ન્યાયાધીશ બન્યા હતા, જ્યારે ઉમા પ્રસાદ એક ટ્રેકર અને પ્રવાસ (ટ્રાવેલ) લેખક તરીકે પ્રખ્યાત થયા. તેમને ત્રણ બહેનો પણ હતી; કમલા જેમનો જન્મ ૧૮૯૫માં થયો હતો, અમલા જેમનો જન્મ ૧૯૦૫માં થયો હતો અને રામલા જેમનો જન્મ ૧૯૦૮માં થયો હતો.{{sfn|Roy|2014|p=11}} તેમના લગ્ન ૧૯૨૨માં સુધા દેવી સાથે થયા હતા. ૧૧ વર્ષના તેમના લગ્નજીવનમાં તેમને પાંચ બાળકો હતા - સૌથી નાનો પુત્ર, ચાર મહિનાની ઉંમરે ડિપ્થેરિયાથી મૃત્યુ પામ્યો હતો. ૧૯૩૩ કે ૧૯૩૪માં તેમની પત્ની ન્યુમોનિયાના બેવડા હુમલાથી મૃત્યુ પામી હતી.{{sfn|Roy|2014|p=34}}{{sfn|Basu|1995|p=16}}{{sfn|Baxter|1969|p=63}} શ્યામા પ્રસાદે તેણીના મૃત્યુ પછી પુનર્લગ્ન કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.{{sfn|Raj Kumar|2014|p=173}} તેમને બે પુત્રો, અનુતોષ અને દેબાતોષ, અને બે પુત્રીઓ, સવિતા અને આરતી હતા.{{sfn|Das|2000|p=20}} તેમની પૌત્રી કમલા સિંહાએ આઇ. કે. ગુજરાલ મંત્રાલયમાં વિદેશ રાજ્ય મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{cite news | url = http://www.business-standard.com/article/pti-stories/former-mos-for-external-affairs-kamala-sinha-passes-away-115010100744_1.html | title = Former MoS for External Affairs Kamala Sinha passes away | first = Rita | last = Basu | publisher = Business Standard | date = 1 January 2015 | access-date = 2 January 2015 | archive-date = 1 January 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150101231644/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/former-mos-for-external-affairs-kamala-sinha-passes-away-115010100744_1.html | url-status = live }}</ref> શ્યામા પ્રસાદ બૌદ્ધ મહાબોધિ સોસાયટી સાથે પણ જોડાયેલા હતા. ૧૯૪૨માં, તેઓ એમ.એન. મુખર્જીના સ્થાને સંસ્થાના પ્રમુખ બન્યા હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૦૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૩માં મૃત્યુ]] ne7zilzei2zegvl3izg7xg31euas632 0 151106 906399 904034 2026-10-17T18:53:55Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 906399 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} '''ગુજરાતનો ઇતિહાસ''' પાષાણથી જ શરૂ થયો હતો, ત્યારબાદ [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] જેવી તામ્રયુગી અને કાંસ્ય યુગની વસાહતોએ આ ક્ષેત્રમાં વસવાટ કર્યો.[૧] [[ભરૂચ]] જેવા [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] દરિયાકાંઠાના શહેરો નંદ, [[મૌર્ય સામ્રાજ્ય|મૌર્ય]], [[સાતવાહન વંશ|સાતવાહન]] અને ગુપ્ત સામ્રાજ્યો તેમજ પશ્ચિમી ક્ષત્રપોના સમયગાળા દરમિયાન બંદરો અને વેપારી કેન્દ્રો તરીકે વિકસ્યા હતા. છઠ્ઠી સદીમાં ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતન પછી ગુજરાત એક સ્વતંત્ર હિન્દુ-બૌદ્ધ રાજ્ય તરીકે વિકસ્યું હતું. ગુપ્ત સેનાપતિના વંશજ એવા મૈત્રક રાજવંશે ૬ઠ્ઠી થી ૮મી સદી સુધી તેમની રાજધાની [[વલ્લભીપુર|વલ્લભીથી]] આ ક્ષેત્ર પર શાસન કર્યું હતું, જોકે ૭ મી સદી દરમિયાન થોડા સમય માટે અહીં હર્ષવર્ધન દ્વારા શાસન કરવામાં આવ્યું હતું. [[સિંધ]] આરબ શાસકોએ ૭૭૦માં વલ્લભીનો નાશ કર્યો અને મૈત્રક રાજવંશનો અંત આવ્યો. ૮મીથી ૧૦મી સદી સુધી ગુજરાત પર ગુર્જર-પ્રતિહાર સામ્રાજ્ય શાસન કર્યું હતું. આ પ્રદેશ [[રાષ્ટ્રકૂટ વંશ|રાષ્ટ્રકૂટ સામ્રાજ્યના]] નિયંત્રણ હેઠળ પણ આવ્યો હતો. ૭૭૫માં પ્રથમ [[પારસી]] (પારસી) શરણાર્થીઓ ગ્રેટર ઈરાનથી ગુજરાતમાં આવ્યા હતા.[૨]<ref>{{Cite web|title=History of Gujarat|url=https://www.freejobadvice.com/2022/02/Angel-academy-Study-Material.html|quote=Gujarat : The State took its name from the Gujara, the land of the Gujjars, who ruled the area during the 700's and 800's.|access-date=2025-07-03|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204042616/https://www.freejobadvice.com/2022/02/Angel-academy-Study-Material.html|url-status=dead}}</ref> ૧૦મી સદી દરમિયાન, સ્થાનિય એવો [[સોલંકી વંશ|ચાલુક્ય રાજવંશ]] સત્તા પર આવ્યો. ૧૨૯૭ થી ૧૩૦૦ સુધી દિલ્હીના તુર્કી સુલતાન અલાઉદ્દીન ખિલજીએ [[પાટણ|અણહિલવાડ]]<nowiki/>નો નાશ કર્યો અને ગુજરાતને દિલ્હી સલ્તનતમાં શામેલ કર્યું. ૧૪મી સદીના અંતમાં તૈમુર દ્વારા [[દિલ્હી|દિલ્હીના]] સુલતાનની બરતરફી બાદ દીલ્હી સલ્તનત નબળી પડી અને ગુજરાતના સુબા ઝફર ખાન મુઝફ્ફરે પોતાની સ્વતંત્રતાનો દાવો કરી [[ગુજરાત સલ્તનત|ગુજરાત સલ્તનતની]] સ્થાપના કરી. તેના પુત્ર, સુલતાન અહમદ શાહ પહેલા (શાસન કાળ - ૧૪૧૧ થી ૧૪૪૨ સુધી) એ [[અમદાવાદ|અમદાવાદની]] રાજધાની તરીકે પુનઃરચના કરી. ૧૬મી સદીની શરૂઆતમાં [[રાણા સાંગા|રાણા સાંગાએ]] ગુજરાત પર કરેલા આક્રમણથી ગુજરત સલ્તનત નબળી પડી. અને રાણા સાંગાએ ઉત્તર ગુજરાતને પોતાના કબજા હેઠળ લઈ ત્યાં શાસન કરવા માટે પોતાના એક જાગીરદારની નિમણૂક કરી હતી. જો કે રાણા સાંગાના મૃત્યુ પછી, ગુજરાતના સુલતાને તે ક્ષેત્ર પાછું મેળવ્યું અને ૧૫૩૫માં ચિત્તોડ કિલ્લાને પણ લૂંટી લીધો હતો.[૩] ગુજરાત સલ્તનત ૧૫૭૬ સુધી સ્વતંત્ર રહી. ત્યાર બાદ [[મુઘલ સામ્રાજ્ય|મુઘલ]] સમ્રાટ [[અકબર|અકબરે]] તેને જીતી લીધી અને તેને એક પ્રાંત તરીકે મુઘલ સામ્રાજ્ય સાથે જોડી દીધી. મુઘલ શાસન દરમિયાન [[સુરત]] ભારતનું અગ્રણી અને મુખ્ય બંદર બન્યું હતું. ત્યાર બાદ ૧૮મી સદીમાં, ગુજરાત [[મરાઠા સામ્રાજ્ય|મરાઠા સામ્રાજ્યના]] નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું, જેણે તે સમયે ભારતના રાજકારણ પર પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું. [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ]] બીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધ દરમિયાન મરાઠાઓ પાસેથી ગુજરાતના મોટા ભાગનો કબજો છીનવી લીધો હતો. ઘણા સ્થાનિક શાસકોએ, ખાસ કરીને [[વડોદરા|બરોડા]] ગાયકવાડોએ, અંગ્રેજો સાથે અલગ શાંતિ સંધિ કરી અને સ્થાનિક સ્વ-શાસન જાળવી રાખવાના બદલામાં બ્રિટિશ સાર્વભૌમત્વને સ્વીકાર્યું. આ સમયે ગુજરાતને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની રાજકીય સત્તા હેઠળ મૂકવામાં આવ્યું હતું, જેમાં [[વડોદરા રાજ્ય|બરોડા રાજ્ય]] અપવાદ હતું, બરોડા રાજ્યનો ભારતના ગવર્નર-જનરલ સાથે સીધો સંબંધ હતો. ૧૮૧૮ થી ૧૯૪૭ સુધી, [[કાઠિયાવાડ]], કચ્છ અને ઉત્તર અને પૂર્વીય ગુજરાત સહિત હાલના ગુજરાતનો મોટાભાગનો પ્રદેશ સેંકડો રજવાડાઓમાં વહેંચાયેલો હતો, પરંતુ મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક જિલ્લાઓ પર બ્રિટિશ અધિકારીઓ સીધું જ શાસન ચલાવવામાં આવતું હતું. ભારતના "રાષ્ટ્રપિતા" ગણાતા [[મહાત્મા ગાંધી]] એક [[ગુજરાતી લોકો|ગુજરાતી]] હતા જેમણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ વસાહતીય રાજશાસન]] સામે [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ|ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળનું]] નેતૃત્વ કર્યું હતું.[૧]<ref>{{Cite web|title=Modern Gujarat|url=https://www.freejobadvice.com/2022/02/Angel-academy-Study-Material.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204042616/https://www.freejobadvice.com/2022/02/Angel-academy-Study-Material.html|archive-date=4 February 2022|access-date=16 July 2010|publisher=Mapsofindia.com}}</ref> ૧૯૬૦માં ભાષાકીય આધાર પર બોમ્બે સ્ટેટનું વિભાજન કરીને ગુજરાતની રચના કરવામાં આવી હતી. ૧૯૬૦ થી ૧૯૯૫ સુધી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે]] [[ગુજરાત વિધાનસભા|ગુજરાત વિધાનસભામાં]] સત્તા જાળવી રાખી હતી જ્યારે અન્ય રાજકીય પક્ષોએ ૧૯૭૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં અપૂર્ણ મુદત માટે શાસન કર્યું હતું. [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] ૧૯૯૮થી ગુજરાતમાં સત્તા પર છે. == પ્રારંભિક ઇતિહાસ (૪૦૦૦ બીસીઇ પહેલાં) == ગુજરાતનો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ મધ્ય પ્લેઇસ્ટોસીન કાળથી શરૂ થાય છે. ગુજરાતની જમીનો પર નીચલા પાષાણયુગ (આશરે ૨૦૦,૦૦૦ બી. પી.) થી સતત વસવાટ કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતની [[સાબરમતી નદી|સાબરમતી]], [[મહી નદી]] અને [[નર્મદા નદી|નર્મદા]] નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પથ્થર યુગના કેટલાક પુરાતાત્વીક સ્થળો મળી આવ્યા છે.[૧][૨]<ref name="Zeuner1950">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S1glAAAAMAAJ|title=Stone Age and Pleistocene Chronology in Gujarat|last=Frederick Everard Zeuner|publisher=Deccan College, Postgraduate and Research Institute|year=1950}}</ref> મધ્ય પાષાણ યુગના સ્થળો કચ્છ, જામનગર, પંચમહાલ, સૌરાષ્ટ્રની હિરણ નદીની ખીણ અને વલસાડ જિલ્લાના વાપી અને લવાચાથી મળી આવ્યા છે. વિસાદી, પંચમહાલ, ભમરિયા, કાંતાલી, પાલનપુર અને વાવરીમાંથી ઉચ્ચ પાષાણયુગ સમયગાળાના પુરાતાત્ત્વીક સ્થળો પણ મળી આવ્યા છે.[૧] મધ્ય (સી. ૪૫,૦૦૦-૨૫,૦૦૦ બી. પી. અને પાછલા પેલિઓલિથિક કલાકૃતિઓમાં હાથ-કુહાડીઓ, ક્લીવર્સ, કાપવાના સાધનો, બોરર્સ, પોઇન્ટ્સ અને સ્ક્રેપર્સનો સમાવેશ થાય છે.[૨] કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં ભાદર નદીના પટ પરના સ્થળોથી પણ પથ્થર યુગના ઓજારો પ્રાપ્ત થયા છે. ભંડારપુર નજીક ઓરસાંગ ખીણ આવા પુરાપાષાણ યુગના ઓજારોથી સમૃદ્ધ છે. આવા કેટલાક અન્ય સ્થળોમાં હિરપુરા, ડેરોલ, [[કપડવંજ|કાપડવંજ]], લંગનાજ અને [[શામળાજી|શામળાજીનો]] સમાવેશ થાય છે.[૩]<ref name="Malik 1966 p=162">{{Cite journal|last=Malik|first=S. C.|year=1966|title=The Late Stone Age Industries from Excavated Sites in Gujarat, India|journal=Artibus Asiae|volume=28|issue=2/3|pages=162–174|doi=10.2307/3249352|jstor=3249352}}</ref> ગુજરાતમાં ૭૦૦ થી વધુ સ્થળો આવેલા છે જે ૭૦૦૦ બીસીઇથી ૨૦૦૦ બીસીઇ સુધીના કાળખંડમાં વિસ્તરેલા પૂર્વ-તામ્રપાષાણ અને તામ્રપાષાણ ઓજારો વાપરતા મધ્યપાષાણ/સૂક્ષ્મપાષાણ સમુદાયોનું અસ્તિત્વ સૂચવે છે.[૧] કેટલાક મધ્યપાષાણ કાલીન સ્થળોમાં [[લાંઘણજ]], [[વલ્લી (તા. તારાપુર)|કાનેવાલ]], [[તરસંગ (તા. શહેરા)|તરસંગ]], [[ધનસુરા]], [[લોટેશ્વર (તા. શંખેશ્વર)|લોટેશ્વર]], [[સાંથલી (તા. રાધનપુર)|સાંથલી]], [[દત્રાણા (તા. સાંતલપુર)|દત્રાણા]], [[મોટી પીપળી (તા. રાધનપુર)|મોટી પિપળી]] અને [[આંબાખુંટ (તા. પાવીજેતપુર)|અંબાકુટ]]<nowiki/>નો સમાવેશ થાય છે. મધ્યપાષાણ કાળના લોકો વિચરતા શિકારીઓ હતા, જેમાંથી કેટલાક ઘેટાં-બકરા અને પશુઓના ટોળાનું સંચાલન કરતા હતા. [૨][૩] ઉત્તર ગુજરાતના લાંઘણજ ખાતે નવપાષાણ યુગના ઓજારો મળી આવ્યા છે.[૪]<ref name="Pruthi2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uRMGDmdE9FkC&pg=PA104|title=Prehistory and Harappan Civilization|last=Raj Pruthi|date=1 January 2004|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-581-4|page=104}}</ref> == તામ્રપાષાણથી કાંસ્ય યુગ (૪૦૦૦-૧૩૦૦ BCE) == [[ચિત્ર:Lothal_-_ancient_well.jpg|right|thumb|[[લોથલ]] ખાતે એક પ્રાચીન કૂવો અને શહેરની ગટર નહેરો.]] ગુજરાતમાં ઈ. સ. પૂર્વે ૩૭૦૦ થી ઈ. સ પૂર્વે ૯૦૦ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેલી વિવિધ પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિઓ સાથે સંબંધ ધરાવતી કુલ ૭૫૫ તામ્રપાષાણ કાલીન વસાહતોના અવશેષો મળી આવ્યાં છે, જેમાંથી કુલ ૫૯ સ્થળોએ ખોદકામ કરવામાં આવ્યું છે જ્યારે અન્યનો અભ્યાસ ત્યાંથી મળીઆવેલી કલાકૃતિઓ થકી કરવામાં આવ્યો છે. આ વસાહતો [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ|હડપ્પા સંસ્કૃતિ]] સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે અને તેમની વચ્ચેનો તફાવત માટીકામ અને લઘુ પાષાણ ઓજારો દ્વારા જાણવામાં આવે છે. આ પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિઓમાં અનાર્તા પરંપરા (ઈ. પૂ. ૩૯૫૦-૧૯૦૦ સદી) પાદરી માટીકામ (ઈ. પૂ. ૩૯૫૦-૧૯૦૦ સદી) પ્રી-પ્રભાસ એસેમ્બલેજ (ઈ. પૂ. ૩૦૦૦-૨૬૦૦), શહેરી હડપ્પા સિંધ પ્રકારનું માટી કામ (દફનાવવા માટે વપરાતા માટીના ઢાંચાઓ) કાળા અને લાલ માટીના વાસણો (ઈ. સ. પૂ. ૩૯૫૦-૯૦૦) રીઝર્વ્ડ સ્લિપ વેર (ઈ. પૂ.૩૯૫૦-૧૯૦૦) માઇકેશીયસ રેડ વેર (ઈ. પૂ. ૨૬૦૦-૧૬૦૦). પ્રભાસ એસ્સેમ્બલેજ (ઈ. પૂ. ૨૨૦૦-૧૭૦૦) અને લસ્ટ્રસ રેડ વેર (ઈ. પૂ. ૧૯૦૦-૧૩૦૦) જેવા પાછલા કાળની સંસ્કૃતિઓના અવશેષો પણ અહીં મળ્યા છે. માલવા વેર અને જોર્વે વેર સાથે સંકળાયેલ કેટલીક પુરાતાત્વીક સ્થળો પણ અહીં મળી આવ્યા છે.[૧]<ref name="chal">{{Cite journal|last=K.|first=Krishnan|last2=S. V.|first2=Rajesh|date=2015|editor-last=Dr.|editor-first=Shakirullah|editor2-last=Young|editor2-first=Ruth|title=Scenario of Chalcolithic Site Surveys in Gujarat|url=https://www.academia.edu/27091436|journal=Pakistan Heritage|language=en|volume=7|pages=1–34|via=Academia.edu}}</ref> [[ચિત્ર:DHOLAVIRA_SITE_(36).jpg|left|thumb|ધોલાવીરા સાઈટ ૩૬]] ગુજરાતમાં [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] સાથે સંકળાયેલા પુરાતત્વીય સ્થળો મોટી સંખ્યામાં મળી આવ્યા છે. ગુજરાતમાં શાસ્ત્રીય હડપ્પા (ઇ. સ. પૂ. ૨૬૦૦-૧૯૦૦) અને સોરઠ હડપ્પા (ઈ. સ. પૂ ૨૬૦૦-૧૭૦૦) સંસ્કૃતિના કુલ ૫૬૧ પુરાતાત્વીક સ્થળો મળી આવ્યા છે.[૧] [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છમાં]] આવેલા [[સુરકોટડા|સુરકોટાડા]], [[દેશલપર (તા. નખત્રાણા)|દેસલપુર]], પાબુમઠ અને [[ધોળાવીરા]] શહેરી સમયગાળાના કેટલાક મુખ્ય પુરાતાત્ત્વીક સ્થળો છે. શહેરી કાળ પછીના સ્થળોમાં [[લોથલ]] બી, [[રંગપુર (તા. ધંધુકા)|રંગપુર]] IIC અને III, [[રોઝડી|રોજડી]] સી, કુંતાસી, વાગડ I બી, સુરકોટાડા ૧ સી, ધોળાવિરા VI અને VII નો સમાવેશ થાય છે.[૨] એવું નોંધવામાં આવ્યું છે કે ઉત્તરપશ્ચિમની સરખામણીમાં ગુજરાતમાં શહેરી સંસ્કૃતિનો વિસ્તાર ઝડપથી થયો હતો.[૩]<ref>{{Cite book|title=Early India: From the Origins to AD 1300|last=Thapar|first=Romila|publisher=University of California Press|year=2004|pages=78}}</ref> [[ચિત્ર:Indus_Valley_Civilization,_Late_Phase_(1900-1300_BCE).png|thumb|રંગપુર સંસ્કૃતિ અને અન્ય સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિઓનો નકશો]] સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના અંત દરમિયાન સિંધથી લોકોનું સ્થળાંતર ગુજરાત તરફ થયું અને [[રંગપુર (તા. ધંધુકા)|રંગપુર સંસ્કૃતિ]] અસ્તિત્વમાં આવી. [૧][૨]<ref>{{Cite journal|last=Witzel|first=Michael|date=2019|title=Early 'Aryans' and their neighbors outside and inside India|url=https://www.ias.ac.in/article/fulltext/jbsc/044/03/0058|journal=Journal of Biosciences|volume=44|issue=3|pages=5|doi=10.1007/s12038-019-9881-7|pmid=31389347}}</ref> == લોહ યુગ (ઈ. પૂ ૧૬૦૦-૨૦૦) == હડપ્પા પછીના કાળમાં સંસ્કૃતિ અનેક સ્થળોએ વિકસી રહી હતી. આ સંસ્કૃતિઓમાં પશુપાલન પણ વ્યાપક હતું અને તે વિભિન્ન સ્થળો વચ્ચે વેપાર-જોડાણો માટે કારક હતું. [૧][૨] [[વેદ|વૈદિક સાહિત્ય]]<nowiki/>માં ગુજરાતનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી.[૩] [[ભરૂચ]] લોહ યુગનું મુખ્ય બંદર શહેર હતું.[૪]<ref name="AllchinErdosy1995">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA20|title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States|last=F. R. Allchin|last2=George Erdosy|date=7 September 1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-37695-2|page=20}}</ref> === પ્રારંભિક ઐતિહાસિક === ગુજરાતની પ્રારંભિક ઐતિહાસિક સાધન સંસ્કૃતિમાં ઉત્તરી બ્લેક પોલિશ કરેલ વાસણો, કાળા અને લાલ પોલીશ કરેલ વાસણોનું સતત વર્ચસ્વ, લાલ પોલિશ કરેલા માટીના વાસણોની ધીમી શરૂઆત અને પછીથી વર્ચસ્વ, રોમન એમ્ફોરીની પ્રાકટ્ય, રંગ મહેલ કાળના માટીના વાસણો (૧૦૦-૩૦૦), કાચ અને સીસાની શરૂઆત, ત્યારબાદ લોખંડનો ક્રમિક અતિક્રમણ, કૃષિ આધારિત અર્થતંત્ર, શંખ-છીપ ઉદ્યોગ, લિપિનો વિકાસ, શહેરી વસાહતોના ઉદય, ઈંટના માળખાકીય અવશેષો, સ્મારક ઇમારતો, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને [[જૈન ધર્મ]], [[બૌદ્ધ ધર્મ]] અને વૈષ્ણવ ધર્મ શાખાનો વિકાસ શામેલ છે.[૧][૨]<ref>{{Cite journal|last=Kumaran|first=R. N.|date=2014|title=Second urbanization in Gujarat|url=https://www.jstor.org/stable/24103529|journal=Current Science|volume=107|issue=4|pages=580–588|issn=0011-3891|jstor=24103529}}</ref> પ્રારંભિક ઐતિહાસિક સમયગાળાના ખોદકામ કરાયેલા પુરાતાત્વિક સ્થળોમાં દક્ષિણ ગુજરાતના ધત્વા, જોખા, [[કામરેજ]], [[કાયાવરોહણ|કરવાણ]], [[ભરૂચ]], નાગલ, ટિમ્બર્વા, [[અકોટા]], મધ્ય ગુજરાતના નાગર, ઉત્તર ગુજરાતના [[વડનગર]],[[શામળાજી]], [[દેવની મોરી (તા. ભિલોડા)|દેવની મોરી]] અને સૌરાષ્ટ્રના [[અમરેલી]], [[વલ્લભીપુર|વલ્લભી]], પ્રભાસ પાટણ, પાદરી અને દ્વારકાનો સમાવેશ થાય છે.[૧] ભરૂચ શહેર લોહ યુગનું મુખ્ય બંદર હતું.[૨]<ref name="AllchinErdosy1995"/> ==== મૌર્ય ==== [[ચિત્ર:Edicts_of_Ashoka_at_Junagadh_Gujarat.jpg|thumb|જૂનાગઢનો શિલાલેખ, જે ગુજરાત પર મૌર્ય શાસનની પુષ્ટિ કરે છે]] [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢમાં]] આવેલા રુદ્રદમનના શિલાલેખ દ્વારા હાલના [[ગુજરાત]] પર [[ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય]] શાસનની પુષ્ટિ થાય છે. તેમના શાસન દરમ્યાન, ત્યાંના પ્રાંતીય રાજ્યપાલ પુષ્યગુપ્ત નામના એક વૈશ્યએ ગિરનારથી પર્વત પરથી વહેતી સુવર્ણસિકાટા અને પલશિની નદીઓ પર બંધ બનાવીને સુદર્શન તળાવનું નિર્માણ શરૂ કર્યું હતું. આ બંધનું કાર્ય સમ્રાટ [[અશોક|અશોકના]] શાસનકાળ દરમિયાન યવન રાજા તુસાષ્પ દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. અત્યારના ગુજરાત ને તે સમયે બે પ્રાંતોમઆં વહેંચાયેલું હતું, [[આનર્ત]] (ગુજરાતનો ઉત્તરીય ભૂભાગ અને ઉત્તર [[કાઠિયાવાડ]]) અને સુરાષ્ટ્ર (દક્ષિણ કાઠિયાવાડ).[૧][૨][૩][૪][૫][૨૫]{{Sfn|Sankalia|1949}} પેટવથ્થુ અને પરમથ્થદીપાની નામના ગ્રંથ અનુસાર, સુરથ્થનો શાસક, પિંગલ ઈ. પૂ. ૨૮૩ માં રાજા બન્યો હતા. તેમના સેનાપતિ નંદક દ્વારા તેમને "નથિક દીથ્થી" (એક શૂન્યવાદી સિદ્ધાંત) માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યો હતો અને સમ્રાટ અશોકનો પણ ધર્મપરિવર્તન કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ પોતે બૌદ્ધ ધર્મમાં અપનાવ્યો હતો.[૧][૨]<ref>{{Cite book|title=The Notion of Diṭṭhi in Theravāda Buddhism: the Point of View|url=https://archive.org/details/notionofditthiin0000full|last=Fuller|first=Paul|publisher=RoutledgeCurzon|year=2005|pages=[https://archive.org/details/notionofditthiin0000full/page/16 16]}}</ref> [[ચાણક્ય|કૌટિલ્ય]] અનુસાર, સુરાષ્ટ્રના [[ક્ષત્રિય|ક્ષત્રિયો]] અને વૈશ્યો વિવિધ શ્રેણીઓ - "નિગમો અથવા સંઘ"માં વહૅંચાયેલા હતા. શ્રેણીઓ અનુક્રમે "હથિયારોના ધારણ કરવા" અથવા "કૃષિ, પશુપાલન અને વેપાર"ને આધારીત હતી.[૧][૨]<ref>{{Cite book|title=Indian Epigraphical Glossary|url=https://archive.org/details/indianepigraphic00sircuoft|last=Sircar|first=D. C.|publisher=Motilal Banarsidass|year=1966|pages=[https://archive.org/details/indianepigraphic00sircuoft/page/316 316]}}</ref> ==== ઇન્ડો-ગ્રીક ==== બરુગાઝા (ભરુચ) બંદર પર ગ્રીક વેપારીઓની હાજરી હતી, પરંતુ ઈન્ડો-ગ્રીક સામ્રાજ્ય દ્વારા ગુજરાત પર શાસન હતું કે નહીં તે વિષે ઇતિહાસકારો શંકા ધરાવે છે.[૧][૨][૩]<ref>{{Cite journal|last=Bhandarkar|first=Ramkrishna Gopal|date=1896|editor-last=Campbell|editor-first=James M.|title=Early History of the Dakhan Down to the Mahomedan Conquest|journal=Gazetter of the Bombay Presidency: History of the Konkan Dakhan and Southern Maratha Country|publisher=Government Central Press|volume=I|issue=II|pages=174}}</ref> [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 9kvqgsfab8qeo34wvjnqmwiurn6unyw 3 155423 906400 2026-10-17T21:01:50Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906400 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Amitsinh Bhati}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૨:૩૧, ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 91zwd0opaphctknraxgrq43r0f1s1f7 3 155424 906403 2026-10-18T00:49:59Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906403 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Kent Wang}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૬:૧૯, ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) op2pwuvg14v2pf96uh41qi6bk8r4hc1