વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1395 906455 906177 2026-10-20T03:33:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906455 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Solar System size to scale mul.svg|right|upright=1.5|thumb|સુર્યમંડળના ગ્રહો અને નાના ગ્રહોકદને માપવાના છે, પરંતુ સૂર્થી સંબધિત અંતર નથી. ]] [[ચિત્ર:Solar System True Color GU.png|right|upright=1.5|thumb|વાસ્તવિક રંગ, ચિત્રણ અને કદમાં સૌરમંડળ.]] '''સૂર્યમંડળ''' માં [[સૂર્ય]] તેમજ [[ગુરૂત્વાકર્ષણ]]ના નિયમને આધિન કેટલાક [[અવકાશી પદાર્થો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પદાર્થોનો ઉદ્ભવ અંદાજે 4.6 અબજ વર્ષો પહેલાં [[સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળાં|સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળો]]નાં તૂટી પડવાને કારણે થયો છે. આ તમામ અવકાશી પદાર્થોનો [[સમૂહ]] સૂર્યની આસપાસ [[પરિભ્રમણ]] કરે છે. આ સૂર્યમંડળ પરિવારના લગભગ 8 જેટલા [[ગ્રહો]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ગોળાકાર હોય છે. આ પ્રકારના ગ્રહોની સપાટી સમતળ હોય છે, જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] કહેવામાં આવે છે. અંદરની બાજુના ચાર નાના ગ્રહોઃ [[બુધ]], [[શુક્ર]], [[પૃથ્વી]] અને [[મંગળ]]ને [[પાર્થિવ ગ્રહો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો ખડકો અને ધાતુઓના બનેલા હોય છે અને સપાટીની દ્રષ્ટિએ ઠોસ હોય છે. બહારની બાજુના ચાર ગ્રહોઃ આ ગ્રહોમાં [[ગુરૂ]],[[શનિ]], [[યુરેનસ]] અને [[નેપ્ચ્યુન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ગ્રહોને [[ગેસના ગોળાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ વાયુના બનેલા હોય છે તેમજ તેઓ પાર્થિવ ગ્રહો કરતા વિશાળ કદના હોય છે. સૂર્યમંડળને નાના અવકાશી પદાર્થોથી બનેલા બે અન્ય પ્રાંતોનું પણ ઘર માનવામાં આવે છે. [[મંગળ અને ગુરૂ ગ્રહની વચ્ચે ઉલ્કા ઓના સમૂહનો એક પટ્ટો]] પથરાયેલો હોય છે જેમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો પાર્થિવ ગ્રહો જેવા જ હોય છે. આ ગ્રહો પણ ધાતુ તેમજ ખડકોના બનેલા હોય છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષાથી આગળ [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન]] અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ આવેલો છે. આ તમામ પદાર્થો મુખ્યત્વે ઠંડા પદાર્થો જેવા કે પાણી, બરફ, એમોનિયા અને મિથેન જેવા પદાર્થોના બનેલા છે. આ પ્રદેશોમાં પાંચ સ્વતંત્ર અવકાશી પદાર્થો જેવા કે [[સેરેસ]], [[પ્લુટો]], [[હાઉમિયા]], [[મેકેમેક]] અને [[એરિસ]] આવેલા છે. આ પદાર્થોનું ઘનત્વ ખૂબ જ વધારે હોય છે તેમજ તેમનું ગુરૂત્વાકષર્ણ બળ પણ વધારે હોય છે. એટલે જ તેમને [[વામન કદના વિશાળ તારાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે પ્રદેશોમાં હજારોની સંખ્યામાં નાના [[અવકાશી તત્વો]] ઉપરાંત નાના અવકાશી પદાર્થોની વસતી પણ રહેલી છે. જેમાં [[કોમેટ્સ]], [[સેન્ટાર્સ]] અને [[અંતિરક્ષની રજકણો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો બંને પ્રદેશોની વચ્ચે મુક્તપણે અવર-જવર કરતાં હોય છે. [[સૂર્ય પવનો]]માં [[આયન અને વીજાણુઓની સરખી સંખ્યા ધરાવતો વાયુ]] ધરાવે છે. આ વાયુ [[તારાઓની વચ્ચેના રહેલા માધ્યમ]]માં એક [[પરપોટા]]નું નિર્માણ કરે છે જેને [[હિલિઓસ્ફિયર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જેનું વિસ્તરણ સમતળ સપાટી સુધી થાય છે. પૂર્વપક્ષાત્મક [[ઊર્ટ વાદળ]] [[લાંબાગાળાના ધૂમકેતુ]]ના સ્રોત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. આ વાદળ હિલોસ્ફિયર કરતાં હજારો ગણું દૂર હોઇ શકે છે. છ ગ્રહો અને ત્રણ દ્વાર્ફ ગ્રહોની ફરતે [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સામાન્યતઃ તેમને [[ચંદ્ર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પૃથ્વીના ચંદ્ર બાદ તમામ ચાર બહારના ગ્રહો [[અવકાશી રજકણ અને અન્ય પદાર્થોથી બનેલી રિંગ]]થી ઢંકાયેલા હોય છે. == શોધ અને નીરિક્ષણ == {{Main|Discovery and exploration of the Solar System}} હજારો વર્ષો સુધી માનવજાતિમાં કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં સૂર્યર્મંડળના અસ્તિત્વનો કોઇને ખ્યાલ નહોતો. તેઓ માનતા હતા કે પૃથ્વી સ્થિર છે અને તે [[બ્રહ્માંડ]]ની મધ્યમાં આવેલી છે. તેમજ અવકાશમાં વિહરતા પવિત્ર પદાર્થોથી તે નિરપવાદપણે અલગ છે. જોકે [[ભારતીય]] ગણિતશાસ્ત્રી અને ખગોળશાસ્ત્રી [[આર્યભટ્ટ]] અને ગ્રીકના તત્ત્વચિંતક [[એરિસ્ટ્રેશસ ઓફ સામોસે]] સૂર્યકેન્દ્રી બ્રહ્માંડ અંગેનું અનુમાન લગાવ્યું હતું. પરંતુ [[નિકોલસ કોપરનિકસ]] ગાણિતિક દ્રષ્ટિએ સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થાનું ભાવિ ભાખનાર પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતો.<ref>{{cite journal|title= The astronomical system of Copernicus|author=WC Rufus|journal=Popular Astronomy|Volume=31|pages=510|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R|access-date= 2009-05--09}}</ref> સત્તરમી સદીના તેના અનુગામીઓ [[ગેલિલિયો ગેલિલી]],[[જ્હોન્સ કેપલર]] અને [[આઇસેક ન્યૂટન]] આ બધાએ [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]] અંગેની સમજ ઊભી કરી હતી જેના કારણે ધીમે-ધીમે લોકોને ખ્યાલ આવ્યો કે પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેમજ પૃથ્વી જે રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેવી જ રીતે અન્ય ગ્રહો પણ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. તાજેતરના સમયમાં ટેલિસ્કોપમાં આવેલાં પરિવતર્નો અને [[માનવરહિત અવકાશયાન]]ના ઉપયોગ મારફતે ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[ખડકો]] અને [[ક્રેટર્સ]] જેવા ભૂસ્તરશાસ્ત્રને લગતા પદાર્થોના અભ્યાસ અને સંશોધન સક્ષમ બન્યાં છે. આ ઉપરાંત ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[વાદળો]], [[રજકણનાં તોફાનો]] અને [[આઇસ કેપ્સ]] જેવા મોસમગત સંશોધનો પણ સરળ બન્યાં છે. == માળખું == [[ચિત્ર:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=1.5|સૂર્ય મંડળના શરીરમાંના ગ્રહોને માપવાના છ (ઘડિયાળના કાંટા પ્રમાણે ટોચથી ડાબી તરફ)]] સૂર્યમંડળનો મુખ્ય ઘટક સૂર્ય છે. સૂર્યમંડળનો [[જી2]] પ્રકારનો આ [[મુખ્ય તારો|મુખ્ય [[તારો]]]] મંડળના 99.86 ટકા જેટલા ભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને તેમના ઉપર ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભુત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12}}</ref> સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાના ચાર મુખ્ય અંગો છે. [[ગેસના ગોળાઓ]] બાકીના 99 ટકા પદાર્થોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં પણ ગુરૂ અને શનિનું પ્રદાન 90 ટકા જેટલું રહેલું છે.{{Ref label|C|c|none}} સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા વિશાળ કદના પદાર્થો પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા છે. જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગ્રહો કાન્તિવૃત્તની ખૂબ જ નજીક આવેલા હોય છે જ્યારે ધૂમકેતુઓ અને ક્વાઇપર પટ્ટે તેના કરતાં નોંધપાત્ર રીતે દૂર આવેલો છે.<ref>{{cite web|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration|author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli|url=http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|format=PDF|year=2003|access-date=2007-06-25|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204020651/http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=Icarus issue=1|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|access-date=2008-07-18|volume=127|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310073723/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|url-status=dead}}</ref> તમામ ગ્રહો અને મોટા ભાગના અન્ય અવકાશી પદાર્થો સૂર્યની સાથે જ અને તેની દિશામાં જ પરિભ્રમણ કરે છે. (સૂર્યના ઉત્તર ધ્રુવ ઉપરથી જોઇ શકાય છે તે રીતે દક્ષિણાવર્ત). જોકે આમાં [[હેલીના ધૂમકેતુ]] જેવા અપવાદો પણ છે. વધારે પડતાં અંતર સાથે તાલ મિલવવા માટે સૂર્યમંડળના ઘણા અવકાશી પદાર્થો સરખા અંતરે આવેલા હોય છે. હકીકતમાં જોઇએ તો થોડા અપવાદો સાથે ગ્રહો કે પટ્ટાનું અંતર સૂર્યથી અને તેની આગલી ભ્રમણકક્ષાથી વધારે હોય છે. દા.ત. શુક્ર બુધ કરતાં સૂર્યથી 0.33 [[એસ્ટ્રો યુનિટ (એયુ)]] (AU){{Ref label|D|d|none}} દૂર આવેલો છે. જ્યારે શનિ ગુરૂ કરતાં 4.3 એયુ અને નેપ્ચ્યુન યુરેનસ કરતા 10.5 એયુ દૂર આવેલો છે. ભ્રમણ કક્ષા વચ્ચે રહેલાં અંતર વચ્ચેનો સહસબંધ જાણવા અંગેના [[ટિટિયસ બોડે નિયમ]] જેવા પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે <ref>{{cite web|title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System|work=Space Physics Center: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|access-date=2007-11-03|archive-url=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archive-date=2012-05-24|url-status=dead}}</ref>પરંતુ કોઇ ચોક્કસ અભ્યાસને માન્યતા આપીને સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી. [[કેપલરના ગ્રહોની ગતિના નિયમ]]માં સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા પદાર્થોની ભ્રમણ કક્ષાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેપલરના નિયમ અનુસાર દરેક પદાર્થ સૂર્ય સાથે એક જ [[કેન્દ્ર]]ની આસપાસ [[દીર્ઘ વર્તુળાકારે]] ફરે છે. નાની તેમજ [[મધ્યમ ધરી]] ધરાવનારા અને સૂર્યની નજીક રહેલા ગ્રહોનાં [[વર્ષો]] ટૂંકા હોય છે. લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ દરમિયાન દરેક ગ્રહનું સૂર્યથી અંતર તેનાં વર્ષોને આધારે અલગ અલગ થાય છે. જ્યારે કોઇ ગ્રહ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવી જાય તેને ''[[પેરિહિલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે જ્યારે તે સૂર્યથી ખૂબ જ દૂર જતો રહે તેને ''[[એફેલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે. પેરિહિલિયન દરમિયાન દરેક ગ્રહો ઝડપી ગતિએ ભ્રમણ કરતા હોય છે જ્યારે એફિલિયન દરમિયાન તેઓ ધીમી ગતિએ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થોની ભ્રમણકક્ષા લગભગ ગોળાકાર જેવી હોય છે પરંતુ ધૂમકેતુઓ, એસ્ટોઇડ્સ અને ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો અતિશય લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યમંડળમાં રહેલા દરેક ગ્રહોને પોતાનું એક ગૌણ મંડળ પણ હોય છે. ઘણા બધા પદાર્થો ગ્રહોની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે જેમને [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] અથવા તો ચંદ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પૈકીના કેટલાક તો [[બુધ ગ્રહ]] કરતાં પણ વિશાળ હોય છે. મોટાભાગના વિશાળ કુદરતી ઉપગ્રહો [[સરખી ગતિએ ફરતા]] હોય છે તેમનો એક ભાગ તે જે ગ્રહની આસપાસ ફરતો હોય તેની તરફ રહે છે. ચાર વિશાળ ગ્રહોને એટલે કે [[ગેસના ગોળાઓ]]ને ફરતે [[અવકાશી પદાર્થોથી બનેલી એક રિંગ]] આવેલી હોય છે. આ રિંગો અવકાશી પદાર્થોની બનેલી પાતળી પટ્ટી જેવી હોય છે અને તે ગ્રહોને ફરતે એકાકારે ફરતી હોય છે. == પરિભાષા == કેટલીક વખત સૂર્યમંડળને વિવિધ પ્રાંતોમાં વહેંચવામાં આવે છે. અંદરનાં સૂર્યમંડળમાં ચાર ટેરેસ્ટેરિયલ એટલે કે પાર્થિવ ગ્રહો અને મુખ્ય એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો સમાવેશ થાય છે. ચાર ગેસના વિશાળ ગોળાઓ સહિતનું બહારનું સૂર્યમંડળ એસ્ટરોઇડ પટ્ટાની બહાર આવેલું હોય છે.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date= 2007-02-15}}</ref> સૂર્યમંડળના સૌથી બહારના કે દૂરના ભાગ તરીકે ક્વાઇપર પટ્ટાને ઓળખવામાં આવે છે. આ પટ્ટો સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય તેવો છે અને તેમાં નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર આવેલા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=2006-11-08 |archive-date=2006-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |url-status=dead }}</ref> ગતિની દૃષ્ટિએ અને સ્થૂળ રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ ત્રણ ભાગમાં કરી શકાય ''ગ્રહો'' , ''દ્વાર્ફ ગ્રહો'' અને ''સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો'' . [[ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એ પ્રકારનો પદાર્થ છે કે જેની પાસે પોતાને [[ગોળાકાર]] આકાર આપવા માટે પૂરતાં તત્વો ધરાવે છે અને તેણે તેની [[આસપાસના નાના અવકાશી પદાર્થોને સાફ કરી નાખ્યા છે.]] આ વ્યાખ્યા અનુસાર જોવામાં આવે તો સૂર્ય મંડળમાં 8 જાણીતા ગ્રહો આવેલા છે બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરૂ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન. આ વ્યાખ્યા પ્લુટોને લાગુ નથી પડતી, કારણ કે તેણે તેની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોને સાફ નથી કર્યા.<ref name="FinalResolution"/> [[દ્વાર્ફ ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એવો અવકાશી પદાર્થ છે કે જે પોતાના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને આધારે પરિભ્રમણ કરવાને સક્ષમ છે પરંતુ તેણે તેની આસપાસના [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ને સાફ નથી કર્યા તેમજ તે ઉપગ્રહ પણ નથી.<ref name="FinalResolution"/> આ વ્યાખ્યા પ્રમાણે જોઇએ તો સૂર્યમંડળમાં કુલ પાંચ દ્વાર્ફ ગ્રહો આવેલા છે. સેરેસ, પ્લુટો, હાઉમિયા, મેકેમેક અને એરિસ<ref name="name">{{cite web|date=2008-11-07 <!--11:42:58-->|title=Dwarf Planets and their Systems|work= Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets| access-date= 2008-07-13 | publisher= U.S. Geological Survey }}</ref> ભવિષ્યમાં કેટલાક અવકાશી પદાર્થોને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે ગણવામાં આવી શકે છે જેમાં [[સેધા]], [[ઓર્કસ]] અને [[ક્વાઓર]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|author=Ron Ekers|publisher=International Astronomical Union|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2008-10-13|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> જે દ્વાર્ફ ગ્રહો ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશમાં પરિભ્રમણ કરે છે તેમને "[[પ્લુટોઇડ]]"ના નામે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=June 11, 2008, Paris |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[International Astronomical Union]] (News Release - IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=2008-06-11 |archive-date=2008-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613121232/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |url-status=dead }}</ref> આ સિવાયના સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહેલા અવકાશી પદાર્થોને [[સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=2006-08-24 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2007-03-02 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |url-status=dead }}</ref> ખગોળ વૈજ્ઞાનિકો સૂર્યમંડળમાં મળી આવેલા વિવિધ પદાર્થોને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રહોનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે ''વાયુ'' , ''બરફ'' અને ''ખડક'' જેવી પરિભાષાનો પ્રયોગ કરે છે.<ref name="Podolak2000">{{cite journal|last= Podolak|first=M.|coauthors=Podolak, J.I.; Marley, M.S.|title=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |journal=Planet. Space Sci.|volume=48|pages=143–151|year=2000| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4}}</ref> ''ખડક'' શબ્દનો પ્રયોગ [[ઊંચુ તાપમાન ધરાવતા વરાળ જેવા પદાર્થો]]થી બનેલા તત્વોના કે ગલનબિંદુના વર્ણન માટે વાપરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના તત્વો [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ની વચ્ચે તમામ પ્રકારની સ્થિતિમાં સખત રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> ખડકોમાં રહેલા પદાર્થોમાં [[સિલિકેટ્સ]] અને નિકલ તેમજ લોખંડ જેવી ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Podolak1995">{{cite journal|last=Podolak|first=M.|coauthors=Weizman, A.; Marley, M.|title=Comparative models of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci.|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|year=1995| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5}}</ref> સામાન્યતઃ અંદરના સૂર્યર્મંડળમાં અમુક વસ્તુઓ સૌથી વધારે જોવા મળે છે. મોટાભાગના પાર્થિવ ગ્રહો અને [[એસ્ટરોઇડ]] તેનાથી બનેલા હોય છે. ''વાયુઓ'' અત્યંત નીચું ગલનબિંદુ અને [[વરાળનું ખૂબ જ ઊંચું દબાણ]] ધરાવતા પદાર્થો છે. જેમાં [[રાસાયણિક રૂપલ ગુમાવ્યા વિનાનો હાઇડ્રોજન]], [[હિલિયમ]], [[નિયોન]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો અવકાશના ગેસવાળા વિસ્તારોમાં રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ સૂર્યમંડળના મધ્યભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે જેમાં ગુરૂ અને શનિનો સમાવેશ થાય છે. [[પાણી]], [[મિથેન]], [[એમોનિયા]], [[હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ]] અને [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]<ref name="Podolak1995"/> વગેરે જેવા ''બરફ'' નું ગલનબિંદુ અમુક સો કેલ્વિન જેટલું હોય છે. જ્યારે તેમની કળા પરિસરતું દબાણ અને તાપમાન ઉપર આધાર રાખે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ પદાર્થો સૂર્યમંડળની વિવિધ જગ્યાઓ ઉપર બરફ, પ્રવાહી અને વાયુના સ્વરૂપે જોવા મળે છે. જ્યારે સૂર્યમંડળથી દૂરના પ્રદેશોમાં તેઓ સખત કે ગેસવાળા પદાર્થો તરીકે જોવા મળે છે.<ref name="Podolak2000"/> મોટા ભાગના વિશાળ ઉપગ્રહો ઉપર બર્ફીલા પદાર્થો વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન (કહેવાતા [[બરફના વિશાળ ગોળાઓ]]) ઉપરાંત નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર રહેલા અસંખ્ય અવકાશી પદાર્થો ઉપર તે જોવા મળે છે.<ref name="zeilik">{{cite book | pages=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] | author=Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil | edition=9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521800900 | oclc=223304585 46685453}}</ref><ref name="Podolak1995"/> ગેસ અને બરફ બંનેને સંયુક્ત રીતે વોલેટાઇલ એટલે કે ''[[અસ્થિર]] '' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Placxo">{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|coauthors=Gross, Michael|title=Astrobiology: a brief introduction|year=2006|publisher=JHU Press|page=66|isbn=9780801883675|url=http://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66&dq=inventory+volatiles+hydrogen&lr=&hl=ru#v=onepage&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&f=false}}</ref> == સૂર્ય == [[ચિત્ર:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|right|સંકેતસ્થાનનું વહન, ગ્રાહની તુલનામાં સૂર્યનું કદ દર્શાવે છે. ]] [[સૂર્ય]] એ સૂર્યમંડળનો એક તારો છે. તે તેના મુખ્ય ઘટકોથી દૂર આવેલો છે. તેનું [[વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના ગર્ભ|<ref>{{cite web|title=Sun: Facts & Figures|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|access-date=2009-05-14|archive-date=2008-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|url-status=dead}}</ref>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના [[[[ગર્ભ]]]][[સૂર્યમંડળ#cite note-16|<span class="mw-reflink-text">[16]</span>]]<nowiki/>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના <nowiki>[[ગર્ભ]]</nowiki>માં તાપમાન અને ઘનત્વ પેદા કરે છે જે પરમાણુ સંયોજનનો ભાર ઝીલવાને સક્ષમ હોય છે. સૂર્ય પ્રચંડ ઉર્જા પેદા કરે છે. મોટાભાગની ઊર્જા અવકાશમાં રેલાઇ જતી હોય છે. ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનથી 400 થી 700 NM બેન્ડ જેટલો પ્રકાશ ઉત્પાન્ન થાય છે જેને આપણે દૃશ્યમાન પ્રકાશ તરીકે ઓળખીએ છીએ. સૂર્યનું વર્ગીકરણ [[પીળા રંગના દ્વાર્ફ]] ગ્રહ તરીકે જી2 પ્રકારના તારા તરીકે કરી શકાય. પરંતુ આના કારણે ગેરસમજ થશે કારણ કે [[આપણી આકાશગંગા]]ના મોટાભાગના તારાઓ આ જ પ્રકારના છે. સૂર્ય તેના કરતા જરા વિશાળ અને વધારે પ્રકાશમાન છે.<ref name="sun">{{cite news |first=Ker |last=Than |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=SPACE.com |date=January 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |access-date= 2007-08-01}}</ref> તારાઓનું વર્ગીકરણ [[હર્ટ્ઝસ્પ્રુન્ગ રસેલની આકૃતિ]] પ્રમાણે કરી શકાય. આ આકૃતિ તારાની જમીન પર તેના [[તાપમાન]]ની સરખામણીએ તેની તેજસ્વીતા દર્શાવે છે. સામાન્યતઃ ગરમ તારાઓ વધારે તેજસ્વી હોય છે. તારાઓ દ્વારા અનુસરવામાં આવતી આ પ્રક્રિયાને [[મુખ્ય ઘટના ક્રમ]] કહેવામાં આવે છે. સૂર્ય બરાબર તેની મધ્યમાં રહેલો હોય છે. જોકે સૂર્ય કરતાં પણ તેજસ્વી અને ગરમ તારાઓ ખૂબ જ ઓછા છે. પરંતુ નોંધપાત્ર રીતે ઝાંખા અને ઠંડા તારાઓને [[લાલ દ્વાર્ફ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના ગ્રહો સામાન્ય છે. આકાશગંગામાં લગભગ 85 ટકા આ પ્રકારના ગ્રહો આવેલા છે.<ref name="sun"/><ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date= 2006-12-26}}</ref> એમ માનવામાં આવે છે કે સૂર્ય મુખ્ય ઘટના ક્રમમાં તેની સ્થિતિ તેને તારાઓના જીવનનો અગત્યનો સ્રોત બનાવે છે. આ કારણોસર તેણે તેનું પરમાણુ સંયોજન માટે જરૂરી એવું હાઇડ્રોજનનું તત્વ ગુમાવ્યું નથી. સૂર્યની તેજસ્વિતા સતત વિકાસ પામતી રહી છે. અગાઉ તેના ઇતહાસમાં સૂર્ય આજે જેટલો છે તેના કરતા 70 ટકા જેટલો તેજસ્વી હતો.<ref>{{cite journal|title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind|author=Nir J. Shaviv|journal=Journal of Geophysical Research|doi=10.1029/2003JA009997|url=http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2|access-date= 2009-01-26|year=2003|volume=108|pages=1437}}</ref> સૂર્ય એ [[પોપ્યુલેશન]] I પ્રકારનો તારો છે. તેનો ઉદ્ભવ [[બ્રહ્માંડના વિકાસ]]ના અંતિમ ચરણમાં થયો હતો. અને તેથી જ તે જૂના પોપ્યુલેશન II ગ્રહોની સરખામણીએ હાઇડ્રોજન, [[ધાતુઓ]] (ખગોળીય ભાષામાં) અને હિલિયમ કરતાં વધારે ભારે પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-01_185_1/page/n482 |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> હાઇડ્રોજન અને હિલિયમ કરતા પણ ભારે તત્વોનું નિર્માણ જૂના તેમજ ધડાકા સાથે ફાટતા તારાઓના [[ગર્ભ]]માં થાય છે. એટલે બ્રહ્માંડ જ્યારે નવાતારાઓથી ભરાઇ જાય ત્યારે જૂના તારાઓ નષ્ટ થઇ જશે. જૂના તારાઓમાં ધાતુઓનું પ્રમાણ ઓછુ હોય છે જ્યારે નવા તારામાં તેનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. ધાતુનું વધારે પડતું પ્રમાણ સૂર્ય માટે [[ગ્રહમંડળ]]ની રચનામાં મહત્તવનું સાબિત થાય છે. કારણ કે ગ્રહોનું નિર્માણ દ્રવ્ય પ્રકારના ધાતુઓથી થતું હોય છે.<ref> {{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=2001-03-09 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date= 2006-07-23}}</ref> [[ચિત્ર:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|હેલીસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રક]] === આંતરગ્રહીય માધ્યમ === [[પ્રકાશ]] ઉપરાંત સૂર્ય સતત સૂક્ષ્મકણોથી બનેલા પવનો રેલાવતો રહે છે જેને [[સૂર્યપવન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ સૂક્ષ્મકણોનો પ્રવાહ અંદાજે 15 લાખ કિલોમિટર પ્રતિ કલાક<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=2006-10-03 |archive-date=2015-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |url-status=dead }}</ref>ની ઝડપે ગતિ કરતો હોય છે. જેના કારણે સૂક્ષ્મ વાતાવરણ (હિલોસ્ફિયર)નું નિર્માણ થાય છે. રજકણોનો આ પ્રવાહ સૂર્યમંડળને કમ સેકમ 100 AU બહાર લઇ જાય છે. (જુઓ [[હેલિયોપોઝ]])<ref name="Voyager"/> આને [[આંતરગ્રહીય માધ્યમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સૂર્યની સપાટી ઉપર આવતા [[સોલાર ફ્લેર]] અને [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] જેવા [[ચુંબકીય]] તોફાનો હિલોસ્ફિયરને [[અવકાશનું વાતાવરણ]] નિર્માણ કરવામાં નડતરરૂપ બને છે.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરમાં રહેલું સાૈથી વિશાળ માળખું [[હિલોસ્ફેરિક કરન્ટ શીટ]] તરીકે ઓળખાય છે. શંકુ અાકારના ગૂંચળા જેવો અવકાશી પદાર્થ આંતરગ્રહીય માધ્યમ ઉપર રહેલા સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાંથી બને છે.<ref>રીલે, પેટે; લિંકર, જે.એ.મિકીક, ઝેડ., "[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R હિલીયોસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રકનો નૂનો આપે છે: સૂર્ય ચક્રમાં ફેરફાર]", (2002) ''જર્ન ઓફ જિયોફીઝીકલ રિસર્ચ'' (સ્પેસ ફિઝીક્સ), વોલ્યુમ 107, ઇસ્યુ એ A7, પૃષ્ઠ એએસએચ 8-1, સાઇટઆઇડી 1136, ડીઓટી 10.1029/2001જેએ000299. એનિમલ કંઝર્વેશન (61): 141-146 સંપૂર્ણ પાઠ્ય</ref><ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm બે ઉત્તર છેડાઓ સાથેનો તારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, એપ્રિલ 22, 2003, સાયંસ @ નાસા</ref> [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] [[તેના વાતાવરણને]] સૂર્યપવનોથી ધોવાઇ જતાં બચાવે છે. શુક્ર અને મંગળને પોતાનાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોતા નથી જેના કારણે સૂર્યપવન તેના વાતાવરણને અવકાશમાં દૂર સુધ ઢસડી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070310225740/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |url-status=dead }}</ref> [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] અને તેના જેવી ઘટનાઓ સૂર્યની સપાટી ઉપરથી ચુંબકીય ક્ષેત્રોને સાફ કરી નાખે છે તેમજ જંગી જથ્થામાં વિવિધ પ્રકારના પદાર્થોને ફૂંકી મારે છે. આ ચુંબકીય ક્ષેત્રોની જ્યારે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે પ્રતિક્રિયા થાય છે ત્યારે પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણમાં આ કણોની પ્રતિક્રિયા થાય છે જેના પરિણામે [[ચુંબકીય ધ્રુવ]]ની નજીક જોવા મળતા [[ઓરોરે]]નું નિર્માણ થાય છે. [[બ્રહ્માંડના કિરણો]]નો ઉદ્ભવ સૂર્યમંડળની બહાર થાય છે. હિલોસ્ફિયર સૂર્યમંડળ અને ગ્રહોનાં (જે ગ્રહોને પોતાના ચુંબકીય ક્ષેત્રો હોય છે તેવા ગ્રહોના) ચુંબકીય વિસ્તારોનું આંશિક રીતે રક્ષણ કરે છે. તેમજ તેમને સુરક્ષા પણ પૂરી પાડે છે. બ્રહમાંડના [[ઇન્ટરસ્ટેલર]]માં રહેલા કિરણોની ક્ષમતા અને સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રોની તાકાત લાંબા સમયગાળા ાદ હદલાય છે. એટલે સૂર્યમંડળમાં કોસ્મિક રેડિયેશનનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે જોકે તે કટલા પ્રમાણમાં બદલાય છે તે જાણી કાયું નથી.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |coauthors=M.S. Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |access-date= 2007-02-11}}</ref> આંતરગ્રહીય માધ્યમ એ [[બ્રહ્માંડની રજકણો]]થી બનેલા અને થાળી જેવો આકાર ધરાવતા કમ સેકમ બે પ્રાંતોનું ઘર છે. તેમાંનો પ્રથમ પ્રાંત [[ઝોડિયેકલ રજકણો]]થી બનેલાં વાદળોનો બનેલો હોય છે જે સૂર્યમંડળના અંદરના ભાગમાં આવેલો હોય છે અને જેનાં પરિણામે [[ઝોડિયેકલ પ્રકાશ]]નું નિર્માણ થાય છે. તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં ઊભા થતા પ્રતિરોધને કારણે થતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રતિરોધ ગ્રહો સાથે સંપર્ક થવાને કારણે થાય છે.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |access-date=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે બીજા પ્રાંતનો ઉદ્ભવ 10થી 40 પ્રકાશવર્ષ દૂર [[ક્વાઇપર પટ્ટા]]માં થતાં આ જ પ્રકારનાં પ્રતિરોધથી થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |coauthors=Liou, J.-C.; Zook, H. A.; Grün, E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |access-date= 2007-02-09}}</ref><ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date= 2007-02-03}}</ref> == આંતરિક સૂર્યમંડળ == જે પ્રાંતમાં પાર્થિવ ગ્રહો અને એસ્ટરોઇડ આવેલા છે તેવા પ્રાંતનું પરંપરાગત નામ આંતરિક સૂર્યમંડળ છે.<ref name="inner">{{cite web |title=Inner Solar System |publisher=NASA Science (Planets) |url=http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |access-date=2009-05-09 |archive-date=2009-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511182050/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |url-status=dead }}</ref> મુખ્યત્વે [[સિલિકેટ]] અને ધાતુઓથી બનેલા આંતરિક સૂર્યમંડળના તમામ પદાર્થો સૂર્યની વધારે નજીક આવેલા છે. === આંતરિક ગ્રહો === [[ચિત્ર:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|આંતરિક ગ્રહો ડાબથી જમણી તરફઃ મર્ક્યુરી, વેનુ, પૃથ્વી અને મંગળનો ગ્રહ (કદ માપવાના છે)]] અંદરના ચાર પાર્થિવ ગ્રહોનું બંધારણ ઘન અને [[ખડકોનું]] હોય છે. આ ગ્રહોને ઓછા [[ચંદ્ર]] હોય છે અથવા તો હોતા જ નથી તેમજ તેમની ફરતે [[રિંગ]] પણ હોતી નથી. તેઓ મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણ પ્રતિકારક]] પદાર્થો જેવા કે [[સિલિકેટ]] કે જે તેમના ઉપરના [[પોપડા]]નું નિર્માણ કરે છે. આ ઉપરાંત તેઓ [[પ્રવાહી]] અને [[લોખંડ]] અને [[નિકલ]] જેવી ધાતુઓના બનેલા હોય છે કે જે તેમના [[ગર્ભ]]નું નિર્માણ કરે છે. અંદરની ભાગે આવેલા ચાર પૈકી ત્રણ ગ્રહો શુક્ર, પૃથ્વી અને મંગળને સુવ્યવસ્થિત [[વાતાવરણ]] હોય છે. તમામ ગ્રહોને [[જ્વાળામુખીનાં મુખો]], [[ટેક્ટોનિક]] ઉપરાંત ભૂમિગત લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે [[ખીણ]] અને [[જ્વાળામુખીઓ]] વગેરે હોય છે. અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે ''આંતરિક ગ્રહો'' અને ''[[લઘુ ગ્રહો]]'' વચ્ચે તફાવત છે જે અંગે ગેરસમજ ન થવી જોઇએ. આંતરિક ગ્રહો જે ગ્સૂરહો પૃથ્વી કરતાં સૂર્નીયની વધારે નજીક આવેલા ગ્રહોને કહેવામાં આવે છે. (દા. ત. બુધ અને શુક્ર) ==== બુધ ==== : [[બુધ]] એ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવેલો ગ્રહ છે (0.4 પ્રકાશવર્ષ) બુધ સૂર્યમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.055 માસ (અવકાશી પદાર્થોનું કદ માપવાનો એકમ) જેટલું છે. બુધને કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહો નથી.અગાઉ તેના ઇતિહાસમાં થયેલા પ્રતિરોધોને કારણે તેના ઉપર જ્વાળામુખીના મુખો ધરાવતી [[ગીરિમાળા]]ઓ આવેલી છે.<ref>શેન્ક પી., મેલોશ એચ.જે. (1994), ''લાબોટે થ્રશ્ટ સ્ક્રેપ્સ અને મર્ક્યુરીના લિથોસ્ફીયર'' , 25મા ગ્રહણ અને પ્લાનેટરી સાયંસ કોન્ફરન્સનો સાર, 1994 એલપીઆઇ....25.1203S</ref> બુધ ઉપર નગણ્ય પ્રકારનું વાતાવરણ હોય છે. જેમાં વિસ્ફોટોનો સમાવેશ થાય છે. સૂર્યપવનોના કારણે તેની સપાટી નષ્ટ થઇ જાય છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date= 2006-09-14}}</ref> તેના ગર્ભમાં વિશાળ માત્રામાં લોખંડ રહેલું છે અને થોડું પ્રવાહી પણ રહેલું છે જોકે પ્રવાહી કેટલી માત્રામાં છે તેનો અંદાજ હજી મળ્યો નથી. એક પૂર્વધારણા અનુસાર મોટી તેમજ ગંભીર અસરોના કારણે તેનું બહારનું વાતાવરણ નાશ પામ્યું હતું પરંતુ હવે તેની રક્ષા સૂર્યની ઊર્જા દ્વારા થાય છે.<ref>કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ.(1985), ''ધી પાર્શિયલ વોલેટીનાઇઝેન ઓફ મર્ક્યુરી '' , ઇકારસ, વી. 64, પૃ. 285–294.</ref><ref>બેન્ઝ, ડબ્લ્યુ., સ્લેટરી, ડબ્લ્યુ.એલ., કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ (1988), ''કોલીઝનલ સ્ટ્રીપીંગ ઓફ મર્ક્યુરીઝ મેન્ટલ'' , ઇકારસ , વી. 74, પૃ. 516–528.</ref>બુધ પર આજ સુધી મા સૌથી વધુ તાપમાન રાત મા -૧૯૫ અને દિવસ મા ૩૬૦ સુધી નોધાયુ છે. ==== શુક્ર ==== : [[શુક્ર]] એ વધુ ચમકતો ગ્રહ છે. તેના વાતાવરણ માં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ ૯૭% હોય છે. શુક્રને પૃથ્વીનો જોડિયો પણ કહેવાય છે (આકાર અને દ્રવ્યમાનના આધારે). એ પૃથ્વીના કદ જેટલો સૂર્યની નજીક આવેલો છે (૦.૭ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને તેનું કદ ૦.૮૧૫ અર્થ માસ જેટલું છે. પૃથ્વીની જેમ જ શુક્રની ફરતે સિલિકેટ પ્રવાહીનું આવરણ આવેલું છે તેમજ તેનું ગર્ભ લોખંડનું છે. શુક્રને સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણ છે તેમજ તેની ઉપર આંતરિક ખગોળીય ઘતિવિધિઓના પણ પુરાવાઓ છે. જોકે પૃથ્વીની સરખામણીએ તે એકદમ સૂકોગ્રહ છે અને તેનું વાતાવરણ પૃથ્વીની સરખામણીએ ૯૦ ગણું ઘનતા વાળું છે. શુક્રને પણ કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહ નથી. શુક્ર સૌથી ગરમ ગ્રહ છે તેની સપાટી ઉપરનું તાપમાન ૪૦૦ અંશ [[સેલ્સિયસ]] જેટલું છે. જેની પાછળ શુક્રનાં વાતાવરણમાં રહેલા વધારે પડતા [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓ જવાબદાર ગણાવી શકાય. બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે શુક્ર ગ્રહ પૃથ્વીની નજીકનો ગ્રહ હોવાને કારણે તેને રાત્રીના સમયે આકાશમાં તારા સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે. <ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |access-date=2006-12-26 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના તબક્કે શુક્ર ઉપર કોઇ નિશ્ચિત ખગોળીય ગતિવિધિઓ બની રહી હોય તેવું નોંધાયું નથી. પરંતુ શુક્રને પોતાનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ન હોવાને કારણે તેના સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણમાં થતો ઘટાડો અટકે છે. જેનો સ્પષ્ટ મતલબ એ થાય છે કે તેના ઉપર ફાટતા જ્વાળા મુખીઓને કારણે તેનું વાતાવરણ ફરી ફરીને નિર્માણ પામે છે.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |access-date=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ગ્રીક સંસ્કૃતિમાં શુક્રને પ્રેમ અથવા સૌન્દર્યની દેવી કહેવામાં આવે છે. ==== પૃથ્વી ==== :[[પૃથ્વી]] પર જળની ઉપસ્થિતિને કારણે તે ભૂરા રંગનો દેખાય છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ૨૩° નમેલી છે. પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ ફરી ને ૧૬૧૦0 કિ.મિ./કલાકની ગતિથી ૨૩ કલાક ૫૬ મિનિટ અને ૪ સેકન્ડમાં એક ચક્કર લગાવે છે જેને પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કહેવાય છે. સૂર્યની પરિક્રમા પૂરી કરતા તેને ૩૬૫ દિવસ ૫ કલાક ૪૮ મિનિટ અને ૪૬ સેકન્ડનો સમય લાગે છે. તેને પૃથ્વીની પરિક્રમા કહે છે. સૂર્ય પછી પૃથ્વીને સૌથી નજીકનો તારો પ્રોકિસમાં સૅનચુરી છે જે આલ્ફા સેન્ચ્યુરી સમૂહનો તારો છે. તે પૃથ્વીથી ૪.૨૨ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. (૧ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) આંતરિક ગ્રહોમાં પૃથ્વી સહુથી વિશાળ કદની અને ઘનતા ધરાવતી છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ ચાલી રહી છે. ઉપરાંત સમગ્ર [[બ્રહ્માંડ]]માં એક માત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[જીવસૃષ્ટિ]] અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref name="life">{{cite web |title=Is there life elsewhere? |publisher=NASA Science (Big Questions) |url=http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |access-date=2009-05-21 |archive-date=2009-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528004804/http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વીમાં રહેલું પ્રવાહી [[હાઇડ્રોસ્ફિયર]] તમામ પાર્થિવ ગ્રહો કરતાં અલગ છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[પ્લેટ કેક્ટોનિક્સ]] જોવા મળે છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ પૃથ્વી ઉપરનું વાતાવરણ ધરમૂળથી અલગ હોય છે. તેનું વાતાવરણ જીવસૃષ્ટિઓથી બદલાયા કરે છે અને તેમાં ૨૧ ટકા જેટલો મુક્ત [[પ્રાણવાયુ]] રહેલો હોય છે.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3= |url-status=dead }}</ref> [[ચંદ્ર]] એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે. જેનું પૃથ્વીથી અંતર ૩,૮૫,૫૦૦ કિમિ છે. પાર્થિવ ગ્રહને મળેલો આ સહુથી મોટો ઉપગ્રહ છે. ==== મંગળ ==== : [[મંગળ]] (1.5 પ્રકાશવર્ષ) એ શુક્ર અને પૃથ્વી કરતા નાના કદનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.107 અર્થ માસ જેટલું છે.તેની વેરનભૂમિ આયન ઓક્સાઇડને કારણે લાલ છે.આથી તેને લાલ ગ્રહ અથવા યુદ્ધનો દેવતા પણ કહે છે.પૃથ્વી સમાન ઋતુપરિવર્તન થાય છે કારણકે તે ધરી પર 25°ખૂણે નમેલો છે.ફોબોસ અને ડિમોસ એમ બે ઉપગ્રહ છે.માઉન્ટ એવરેસ્ટથી ત્રણ ગણો ઉંચો પર્વત 'નિક્સ ઓલપિયા' છે.જે સોંરમંડલ નો સોંથી ઉંચો પર્વત છે. સોંરમંડલ નો મોટો જ્વાળામુખી ઓલિપ્સ મેસી મંગળ પર અતિથ છે. તેના ઉપર મુખ્યત્વે [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]નું વાતાવરણ હોય છે. અને તેની સપાટી ઉપરનું દબાણ 6.1 મિલિબાર્સ જેટલું (અંદાજે પૃથ્વીની સરખામણીએ 0.6 ટકા) હોય છે.<ref>{{cite book|title= Encyclopaedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al.|chapter=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions|author=David C. Gatling, Conway Leovy|pages=301-314|year=2007}}</ref> તેની સપાટી [[ઓલિમ્પસ મોન્સ]] જેવા જ્વાળામુખીઓથી પથરાયેલી છે. તેમજ [[વેલ્સ મારિનરિઝ]] જેવી ઊંડી ખીણો પણ મંગળ ઉપર આવેલી છે. આ બાબત ઉપરથી સાબિત થાય છે કે મંગળ ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ 20 લાખ વર્ષો પૂર્વે શરૂ થઇ છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |url-status=dead }}</ref> મંગળની ધરતી ઉપર રહેલા [[આયર્ન ઓક્સાઇડ]]ની ધૂળને કારણે તેનો રંગ લાલ દેખાય છે.<ref>{{cite web|title=Mars: A Kid's Eye View|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|access-date=2009-05-14|archive-date=2014-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|url-status=dead}}</ref> મંગળને [[દેઇમોસ]] અને [[ફોબોસ]] નામના બે ખૂબ જ નાના કુદરતી ઉપગ્રહો છે. જે [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલા પટ્ટા]]માં રહે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> === મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો === [[ચિત્ર:InnerSolarSystem-en.png|upright=1.5|thumb|મુખ્ય મંગળ અને ગુરુની વચ્ચેના અંસંખ્ય તારાઓનો પટ્ટો અને ત્રોજન મંગળ અને ગુરના અસંખ્ય તારાઓ ]] [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો]] (એસ્ટરોઇડ) સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ છે. આ પદાર્થો મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણતાના પ્રતિરોધક]], ખડકો અને ધાતુઓ જેવા [[ખનીજ]]ના બનેલા છે.<ref>{{cite web|title=Are Kuiper Belt Objects asteroids? Are large Kuiper Belt Objects planets?|publisher=[[Cornell University]]|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|access-date=2009-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103110110/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|archive-date=2009-01-03|url-status=dead}}</ref>એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો મુખ્ય ભાગ મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો છે. તે સૂર્ય કરતાં 2.3થી 3.3 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. ગુરૂના ભારે ગુરૂત્વાકર્ષણને કારણે સૂર્યમંડળ તેના આસપાસના તમામ પદાર્થોને એકત્રિત કરી રાખવામાં નિષ્ફળ જાય છે.<ref>{{cite journal | author=Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. | title=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt | journal=Icarus | year=2001 | volume=153 | pages=338–347 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | format=PDF | access-date=2007-03-22 | doi=10.1006/icar.2001.6702 | archive-date=2007-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | url-status=dead }}</ref> સ્ટરોઇડનું કદ માઇક્રોસ્કોપિકથી અમુક સો કિલોમિટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું હોય છે. સમગ્ર એસ્ટરોઇડ વિશાળ કદના સેરેસને બચાવે છે. જેનું વર્ગીકરણ સૂર્યમંડળના નાના પદ્રાથો તરીકે કરવામાં આવે છે. પરંતુ [[વેસ્ટા]], [[હાઇજિયા]], વગેરે જેવા કેટલાક એસ્ટરોઇડ [[સ્થિરપ્રવાહીતા જેવું સંતુલન]] જાળવવામાં પાર ઉતરે તો તેમનું વર્ગીકરણ બદલીને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|publisher=International Astronomical Union|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2009-03-01|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> એસ્ટરોઇડ પટ્ટો પોતાના એક કિલોમિટરના વ્યાસમાં જ હજારો અને કરોડોની સંખ્યામાં અવકાશી પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html|access-date= 2006-06-23}}</ref> આમ છતાં પણ મુખ્યપટ્ટામાં રહેલા પદાર્થો પૃથ્વીની ફરતે રહેલા પદાર્થોના હજારમાં ભાગ જેટલા પણ નહીં હોય.<ref name="Krasinsky2002">{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |coauthors=[[Elena V. Pitjeva|Pitjeva, E. V.]]; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> મુખ્યપટ્ટા ઉપર રહેલા અવકાશી પદાર્થો ખૂબ જ છૂટાછવાયયેલા હોય છે. [[અવકાસયાન]] તેની વચ્ચેથી વિના કોઇ અકસ્માતે પસાર થઇ શકે છે. 10 અને 10^-4 [[એમ]] જેટલો વ્યાસ ધરાવતા એસ્ટરોઇડને [[મિટરોઇડ]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |coauthors=Duncan I. Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |access-date= 2006-08-31}}</ref> ==== સેરેસ ==== : [[સેરેસ]] (2.77 પ્રકાશવર્ષ) એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં રહેલો સહુથી મોટો અવકાશી પદાર્થ છે અને તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવે છે. તેનો વ્યાસ 1000 કિલોમિટર કરતા થોડો નાનો છે ગુરૂત્વાકર્ષણ બળના આધારે પોતાનો આકાર ગોશ રાખવા માટે તેની પાસે પૂરતું કદ રહેલું છે. 19મી સદીમાં જ્યારે સેરેસની શોધ થઇ ત્યારે તેને એક ગ્રહ તરીકે સ્વીકૃતી આપવામાં આવી હતી પરંતુ જ્યારે 1850માં અન્ય એસ્ટરોઇડની શોધ થઇ ત્યારે તેનું વર્ગીકરણ બદલી નાખવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date= 2006-08-29}}</ref> ત્યાર બાદ ફરીથી 2006માં તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ==== એસ્ટરોઇડ જૂથો ==== : મુખ્ય પટ્ટામાં આવેલા એસ્ટરોઇડને બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ જૂથો]] અને એસ્ટરોઇડ [[:Category:Asteroid groups and families|કુટુંબો]]. તેમનું વર્ગીકરણ તેમની ભ્રમણકક્ષાની લાક્ષણિકતાઓને આધારે કરવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ ચંદ્રો]] એસ્ટરોઇડેઝ છે કે જેઓ એસ્ટરોઇડના વિશાળ વિસ્તારમાં પરિભ્રમણ કરે છે. ખરા અર્થમાં જોઇએ તો આ પ્રકારના ચંદ્રોને ગ્રહો પ્રકારના ચંદ્રો ન કહી શકાય કારણ કે ઘણી વખત તેઓ તેના ભાગીદારો જેટલા જ વિશાળ હોય છે. એસ્ટરોઇડમાં [[મુખ્ય પટ્ટાના ધૂમકેતુ]]ઓ પણ આવેલા હોય છે. તેઓ પૃથ્વી ઉપર રહેલા પાણીના મુખ્ય સ્રોતો પણ હોઇ શકે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=2006-06-23 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |url-status=dead }}</ref> [[ટ્રોજાન એસ્ટરોઇડ]] ગુરૂના [[L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ|L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ]] પાસે આવેલો હોય છે. (ગુરૂત્વાકર્ષણની દ્રષ્ટિએ આ વિસ્તાર સ્થિર માનવામાં આવે છે. તે ગ્રહોને પોતાની ભ્રમણ કક્ષામાં રાખે છે.) ટ્રોજાન શબ્દનો પ્રયોગ નાના અવકાશી પદાર્થો અને ઉપગ્રહ લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ માટે પણ પ્રયોજવામાં આવે છે. [[હિલ્દા એસ્ટરોઇડ્સ]] ગુરૂ સાથે 2:3 [[રેઝનન્સ]] ઉપર આવેલા હોય છે. જેના કારણે તેઓ ગૂરૂના દર બે પરિભ્રમણે સૂર્યના ત્રણ પરિભ્રમણ કરે છે.<ref name="Barucci">{{cite book|last=Barucci|first=M.A.|coauthors=Kruikshank, D.P.; Mottola S.; Lazzarin M.|year=2002 |chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids|title=Asteroids III|publisher=University of Arizona Press|pages=273–87|location=Tucson, Arizona}}</ref>આંતરિક સૂર્યમંડળ [[રોગ એસ્ટરોઇડ]]થી પણ ઘેરાયેલું હોય છે. જેમાંના કેટલાક ગ્રહો આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષા ઓળંગી જતા હોય છે.<ref name="MorbidelliAstIII">{{cite journal|url = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|title = Origin and Evolution of Near-Earth Objects|author = A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel|journal = Asteroids III|editor = W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel|pages = 409–422|month = January | year = 2002|publisher = University of Arizona Press|format=PDF}}</ref> == બાહ્ય સૂર્યમંડળ == સૂર્યમંડળની બહારની બાજુએ આવેલો વિસ્તાર ગેસના ગોળાઓનું અને તેમના વિશાળ ચંદ્રોનું આશ્રયસ્થાન છે. [[સેન્ટોર્સ]] સહિતના અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓ આ પ્રાંતમાં પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યથી ખૂબ જ દૂરના અંતરે હોવાને કારણે બાહ્ય સૂર્યમંડળના અવકાશી પદાર્થો ''બરફ'' ના (જેમ કે પાણી, એમોનિયા, મિથેન વગેરે જેવા પદાર્થોને ખગોળીય વિજ્ઞાનની ભાષામાં બરફ કહેવામાં આવે છે.) બનેલા હોય છે. જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળના ગ્રહો ખડકોના બનેલા હોય છે. બાહ્ય સૂર્યમંડળનું તાપમાન ખૂબ જ નીચું હોવાને કારણે આ પદાર્થો બરફની જેમ જામી રહે છે. === બાહ્ય ગ્રહો === [[ચિત્ર:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|ટોચથી નીચે સુધીઃ નેપ્ચ્યુન, યુરેનસ, સેટર્ન અને ગુરુ(કદ માપવાના નથી)]] ચાર બાહ્ય ગ્રહો અથવા તો ગેસના ગોળાઓ (ક્યારેક તેમને જોવેઇન ગ્રહો પણ કહેવામાં આવે છે.) સંયુક્ત રીતે જોઇએ તો સૂર્યની પરિભ્રમણ કક્ષાનો લગભગ 99 ટકા વિસ્તાર આવરી લે છે.{{Ref label|C|c|none}} ગુરૂ અને શનિ પ્રચુર માત્રામાં હાઇડ્રોજન અને હિલિયમનો જથ્થો ધરાવે છે. જ્યારે યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન પુષ્કળ માત્રામાં બરફ ધરાવે છે. કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું સૂચન કર્યું હતું કે તેમને વિશાળ બરફના ગોળાઓ તરીકે ઓળખવા જોઇએ.<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326060004/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer%26stevenson%28PPV%29.pdf |url-status=dead }}</ref> ગેસના વિશાળ એવા દરેક ગોળાઓની ફરતે [[વલયો]] આવેલા છે પરંતુ માત્ર શનિને ફરતે આવેલાં વલયોને જ પૃથ્વી ઉપરથી નરી આંખે નિહાળી શકાય છે. ''બાહ્યગ્રહો'' ને ''[[ગુરૂ ગ્રહો]]'' માની લેવાની ભૂલ ન કરવી જોઇએ.બાહ્ય ગ્રહો એ પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષાની બહાર આવેલા ગ્રહો છે જેમાં મંગળ અને બાહ્ય ગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. ==== ગુરુ ==== : [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]] (5.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) નું કદ 318 અર્થ માસિઝ જેટલું છે.તમામ ગ્રહોનાં સંયુક્ત કદ કરતાં પણ તેનું કદ 2.5 ગણું વધારે છે. ગુરૂ મુખ્યત્વે [[હાઇડ્રોજન]] અને [[હિલિયમ]]નો બનેલો છે. ગુરૂમાં રહેલી પ્રચંડ ગરમીના કારણે તેના વાતાવરણમાં વાદળોના પટ્ટાઓ તેમજ [[ગ્રેટ રેડ સ્પોટ]] જેવી ઘણી અસ્થાયી વસ્તુઓનું નિર્માણ થાય છે. :: ગુરૂને [[63 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. [[ગેનિમિડ]], [[કેલિસ્ટો]], [[આઇઓ]] અને [[યુરોપા]] જેવા ચાર વિશાળ ઉપગ્રહો જ્વાળા મુખી અને આંતરિક ગરમી પ્રકારની પાર્થિવ ગ્રહો જેવી સમાનતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=2006-01-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |url-status=dead }}</ref> ગેનિમિડ સૂર્યમંડળનો સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે. તે બુધ કરતાં પણ મોટો છે. ==== શનિ ==== : [[શનિ]] (9.5 પ્રકાશવર્ષ) તેની ફરતે આવેલા વિશાળ [[વલયો]]ને કારણે પ્રખ્યાત છે. ગુરૂમાં અને શનિમાં વાતાવરણ તેમજ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દૃષ્ટિએ ઘણી સામ્યતા રહેલી છે. શનિનું વોલ્યૂમ ગુરૂના 60 ટકા જેટલું હોવા છતાં પણ કદમાં તે ત્રીજા ભાગનો એટલે કે 95 અર્થ માસિસ (ગ્રહોના કદ માપવાનો એક એકમ) જેટલો છે. તેથી તે સૂર્યમંડળમાં સહુથી ઓછું ઘનત્વ ધરાવતો ગ્રહ માનવામાં આવે છે. :: શનિને [[પાકે પાયે 60 ઉપગ્રહો]] છે. જે પૈકીના [[ટાઇટન]] અને [[એન્સિલેડસ]] પ્રખ્યાત છે. આ બંને ઉપગ્રહો [[બરફના બનેલા]] હોવા છતાં પણ તેમના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિ થતી હોવાના સંકેતો મળ્યા છે.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |access-date=2006-01-16 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટાઇટન બુધ કરતાં પણ વિશાળ ઉપગ્રહ છે અને સૂર્યમંડળમાં રહેલો તે એકમાત્ર ઉપગ્રહ છે કે જે નોંધપાત્ર વાતાવરણ ધરાવતો હોય છે, ==== યુરેનસ ==== : [[યુરેનસ]] (19.6 પ્રકાશવર્ષ)નું કદ 14 અર્થ માસિસ જેટલું છે અને તે બાહ્ય ગ્રહોમાં સહુથી ઓછું વજન ધરાવતો ગ્રહ છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ આ ગ્રહની વિશેષતા એ છે કે તે પોતાની દિશામાં રહીને સૂર્યની ફરતે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની [[ધરીની સ્થિતિ]] [[કાન્તિવૃત્ત]]થી 90 અંશના ખૂણે નમેલી હોય છે. અન્ય ગેસના ગોળાઓની સરખામણીએ તેનું ગર્ભ વધારે ઠંડું હોય છે. તેમજ અવકાશમાં તે ખૂબ જ નહિવત માત્રામાં ગરમી છોડે છે.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: યુરેનસને [[27 જાણીતા ઉપગ્રહો]] આવેલા છે જે પૈકી સહુથી મોટા ઉપગ્રહોમાં [[ટાઇટાનિયા]], [[ઓબેરોન]], [[અમ્બ્રિયલ]], [[એરિયલ]] અને [[મિરાન્ડા]]નો સમાવેશ થાય છે. ==== નેપ્ચ્યુન ==== : [[નેપ્ચ્યુન]](30 પ્રકાશવર્ષ) યુરેનસ કરતા નાનો હોવા છતાં પણ તેનું કદ મોટું છે.(લગભગ 17 પૃથ્વીઓ જેટલું) જેના કારણે તેનું [[ઘનત્વ]] વધારે છે. તે આંતરિક ગરમી પુષ્કળ પ્રમાણમાં અવકાશમાં ફેકે છે જોકે ગુરૂ અને શનિ જેટલી માત્રામાં તો નહીં જ<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: નેપ્ચ્યુનને [[13 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. તે પૈકીનો [[ટ્રાઇટોન]] સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે કે જે ખગોળીય રીતે સક્રિય છે. તેના ઉપર [[પ્રવાહી નાઇટ્રોજન]]ના [[ઝરા]]ઓ આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> ટ્રાઇટોન [[અધોગામી રીતે પરિભ્રમણ]] કરતો એકમાત્ર વિશાળ ઉપગ્રહ છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષામાં ઘણા [[નાના ગ્રહો]] પણ આવેલા છે જેમને [[નેપ્ચ્યુન ટ્રોજાન]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ નેપ્ચ્યનના 1:1 રેઝનન્સ સાથે હોય છે. === ધૂમકેતુઓ === [[ચિત્ર:Comet c1995o1.jpg|right|thumb|કોમેટ હેલ બોપ]] ધૂમકેતુઓ એ સૂર્યમંડળમાં આવેલા નાના પદાર્થો છે. તેઓ થોડા કિલોમિટરના અંતરે જ આવેલા છે અને મુખ્યત્વે અસ્થિર બરફના બનેલા હોય છે. તેમની ભ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત હોય છે. સામાન્ય રીતે તેમની ભ્રમણ કક્ષા આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષાની માફક સૂર્યની નજીકમાં નજીકથી લઇને પ્લુટોની પેલે પાર સુધીની હોય છે. ધૂમકેતુ જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે સૂર્ય સાથેની તેની નિકટતાના કારણે તેની બરફથી બનેલી સપાટી [[પીગળે]] છે. જેના કારણે [[આયન]] અણુઓ દ્વારા એક [[કોમા]] અને ગેસ તેમજ રજકણોની બનેલી એક લાંબી પૂંછડીનું નિર્માણ થાય છે. મોટે ભાગે આ પૂંછડીને નરી આંખે પણ જોઇ શકાય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓની ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો 200 વર્ષ કરતાં ઓછો હોય છે. જ્યારે દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓની પરિભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો હજારો વર્ષોનો હોય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓએ ક્ાઇપર પટ્ટાનું સર્જનકર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે જ્યારે [[હેલી બોપ]] જેવા દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓએ ઊર્ટ વાદળનું સર્જન કર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. [[ક્રેયુટ્ઝ સનગ્રેઝર્સ]] જેવા કેટલાક ધૂમકેતુના જૂથોનું સર્જન એક જ ગ્રહના તૂટી પડવાને કારણે થયું હોવાનું અનુમાન છે.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> [[શંકુ આકાર]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ધરાવતા કેટલાક ધૂમકેતુઓનું સર્જન સૂર્યમંડળની બહાર થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેમની ભ્રમણકક્ષાનું ચોક્કસ માપ કાઢવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |access-date= 2007-01-02}}</ref> સૂર્ય ઊર્જાને કારણે ઘણા ધૂમકેતુઓ ઉપર વરાળ ઉત્પન્ન થતી જોવા મળે છે જેના કારણે તેનો સમાવેશ એસ્ટરોઇડ્ઝમાં પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |access-date=2006-12-26 |date=1992-04 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== સેન્ટોર્સ ==== સેન્ટોર્સ એ બર્ફીલા ધૂમકેતુઓ જેવા અવકાશી પદાર્થો હોય છે. તેમની ધરી ગુરૂ કરતા મોટી (5.5 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને નેપ્ચ્યુન કરતા નાની ( 30 પ્રકાશ વર્ષ) જેટલી હોય છે. સહુથી વધુ જાણીતો અને વિશાળ સેન્ટોર્સ [[10199 ચારિક્લો]] છે તેનો વ્યાસ આશરે 250 કિલોમિટરનો છે.<ref name="spitzer">{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date= 2008-09-21}}</ref> પ્રથમ સેન્ટોર તરીકે [[2060 શિરોન]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી જેનું વર્ગીકરણ ધૂમકેતુ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. (95P) જેવી રીતે ધૂમકેતુ સૂર્યની નજીક જાય તેમ તેમની પૂંછડી લાંબી થતી જાય તેમ શિરોનમાં પણ તે જ લાક્ષણિકતાઓ છે.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |access-date=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશ == નેપ્ચ્યુનથી આગળનો વિસ્તાર અથવા તો [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યનિયન પ્રદેશ]] એવો વિસ્તાર છે કે હજી સુધી આ પ્રાંત બાજુ ખાસ [[મોટાપાયે નીરિક્ષણ કરવામાં આવ્યું નથી.]] આ પ્રદેશ કદમાં ખૂબ જ નાનો છે તેનો વ્યાસ પૃથ્વી કરતાં પાંચમા ભાગનો છે અને તેનું કદ ચંદ્ર કરતાં પણ ઓછું છે. તે મુખ્યત્વે ખડકો અને બરફનો બનેલો છે. આ પ્રદેશને ક્યારેક બાહ્ય સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે ઘણા લોકો બાહ્ય સૂર્યમંડળ પરિભાષાનો પ્રયોગ એસ્ટરોિડ પટ્ટાની પેલે પાના વિસ્તારો માટે ઉપયોગમાં લેતા હોય છે. === ક્વાઇપર પટ્ટો === [[ચિત્ર:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|left|thumb|upright=1.5|તમામ જાણીતા કુઇપીર પટ્ટા પદાર્થોનો પ્લોટ, ચાર બહારના ગ્રહોની સામે બેસાડેલ]] ક્વાઇપર પટ્ટાનાં બંધારણમાં અેસ્ટરોઇડ પટ્ટે જેવા જ કાટમાળથી ભરેલા વલયો આવેલા હોય છે જે બધા મુખ્યત્વે બરફના બનેલા હોય છે.<ref name="physical">{{cite book|title=Encyclopedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al. |chapter=Kuiper Belt Objects: Physical Studies|author=Stephen C. Tegler|pages=605-620|year=2007}}</ref> આ તમામ સૂર્યથી 30થી 50 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દૂર ફેલાયેલા હોય છે. ક્વાઇપર પટ્ટો મુખ્યત્વે સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો બનેલો હોય છે પરંતુ તેમાં રહેલા [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[ઓરકસ]] જેવા મોટા અવકાશી પદાર્થોને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પમ ઓળખવામાં આવે છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા 1 લાખ કરતાં પણ વધારે અવકાશી પદાર્થોનો વ્યાસ 50 કિલોમિટર જેટલો હોય છે પરંતુ સમગ્ર ક્વાઇપર પટ્ટાનું કદ પૃથ્વી કરતાં 10 કે 100 માસ ઓછું માનવામાં આવે છે.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |access-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archive-date=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા ઘણા અવકાશી પદાર્થોને બહુવિધ <ref>{{cite web|title=Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects|author=M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, and P. L. Wizinowich|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029|year=2006|access-date= 2007-06-24}}</ref>ઉપગ્રહો હોય છે. આ પૈકીના મોટાભાગના ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા તેમને કાન્તિવૃત્તની બહાર લઇ જાય છે.<ref name="trojan">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/126/1/430/203022.html | author=Chiang ''et al.'' | title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances | journal=The [[Astronomical Journal]] | volume=126 | issue=1 | pages=430–443 | year=2003 | doi=10.1086/375207 | access-date= 2009-08-15}}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટાને [[ક્લાસિકલ]] અને [[રેઝનન્સિસ]] એમ બે ભાગમાં વહેચવામાં આવે છે.<ref name="physical"/> રેઝનન્સની ભ્રમણ કક્ષા નેપ્ચ્યુન સાથે સંકળાયેલી છે. (દા. ત. નેપચ્યુનની ત્રણ ભ્રમણ કક્ષાએ બે અવા તો દર બે ભ્રમણ કક્ષાએ એક) પ્રથમ રેઝનન્સની શરૂઆત નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષામાંથી જ થાય છે. ક્લાસિકલ પટ્ટામાં એ પ્રકારના પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે કે જેમને નેપ્ચ્યુન સાથે કોઇ રેઝનન્સ નથી તેઓ 39.4થી 47.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) સુધી ફેલાયેલા હોય છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |access-date=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ વખત જ્યારે શોધ થઇ{{mpl|(15760) 1992 QB|1}} ત્યારે ક્લાસિકલ ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ [[ક્યુબ્યુનોસ]] તરીકે પણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની ભ્રમણકક્ષા હજી પણ ઓછી અનિયમિત માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |format=PDF |title=Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System |author=E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni |access-date=2006-12-26 |date=2006-08-24 |archive-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825122005/http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== પ્લુટો અને શેરોન ==== <imagemap> [[એરિસ]], [[પ્લુટો]], [[મેકેમેક]], [[હાઉમિયા]], [[સેડના]], [[ઓરકસ]], [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[પૃથ્વી]] (all to scale) # પૃથ્વી આરઇસીટી 646 1714 2142 1994 [[પૃથ્વી]] # એરિસ અને ડિસ્નોમિયા વર્તુળ 226 412 16 [[ડિસ્નોમિયા]] વર્તુળ 350 626 197 [[એરિસ]] # પ્લુટો અને શેરોન વર્તુળ 1252 684 86 [[શેરોન]] વર્તુળ 1038 632 188 [[પ્લુટો]] # મેકેમેક વર્તુળ 1786 614 142 [[મેકેમેક]] # હાઉમિયા વર્તુળ 2438 616 155 [[હાઉમિયા]] # સેડના વર્તુળ 342 1305 137 [[સેડના]] # ઓરકસ વર્તુળ 1088 1305 114 [[ઓરકસ]] # ક્વાઓઆર વર્તુળ 1784 1305 97 [[ક્વાઓઆર]] # વરૂણ વર્તુળ 2420 1305 58 [[વરૂણ]] # છબી પરની લિંક (તમામ લિંક્સ સાથે) આરઇસીટી 0 0 2749 1994 ડીઇએસસી નન # આને છેક નીચે જમણી બાજુએ ગોઠવો જરૂર જણાય તો આ ચિત્ર સાથે સંકળાયેલા આઇકોન મોટા બનાવો # નોંધ # ક્લિક કરીને જોઇ શકાય તેવા ચિત્રોના નવા કોડિંગ અહીં દરાશાવાયા છે.[[mw:Extension:ImageMap]] # આ જર અજુગતું લાગશે પરંતુ એ બાબત અગત્યની છે કે જે તે સિસ્ટમને સુવ્યવસ્થિત રાખો. ક્લિક કરી શકાય તેવા કોડિંગનો મતલબ એ થાય છે કે તે વિસ્તારમાં તૈયાર કરવામાં આવેલો પ્રથમ વિષય સૌથી ઉપર છે. # ચંદ્રને સહુથી ઉપર રાખવા જોઇએ જેથી કરીને તેના નાના વર્તુળો પ્રિમારિઝમાં ઢંકાઇ ન જાય </imagemap> : [[પ્લુટો]] (સરેરાશ 39 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દ્વાર્ફ ગ્રહ, ક્વાઇપર પટ્ટામાંનો સહુથી વધુ જાણીતો ગ્રહ જ્યારે 1939માં તેની શોધ કરવામાં આવી ત્યારે તેને નવમો ગ્રહ માનવામાં આવતો હતો. પરંતુ વર્ષ 2006માં [[ગ્રહોની વ્યાખ્યા]]નો સ્વીકાર કરવામાં આવતા આ માન્યતા બદલાઇ છે. પ્લુટો લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની ધરી કાન્તિવૃત્તથી 17 ડિગ્રી જેટલી હોય છે અને તેનું અંતર સૂર્યથી 29.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષા નજીક)થી માંડીને 49.5 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. : પ્લુટોના સહુથી વિશાળ ચંદ્ર [[શેરોન]]ને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહ ગણવામાં આવે છે કે નહીં તે અંગે હજી સુધી કોઇ સ્પષ્ટતા થઇ શકી નથી. પોતાની સપાટી ઉપર રહેલા ગુરૂત્વાકર્ષણને આધારે પ્લુટો અને શેરોન બંને [[બારિસેન્ટર]]માં ભ્રમણ કરતા હોય છે. જેના કારણે પ્લુટો અને શેરોનની [[દ્વિસંગી સિસ્ટમ]] બને છે. [[નિક્સ]] અને [[હાઇડ્રા]] નામના બે નાના ચંદ્રો પ્લુટો અને શેરોનની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. :: પ્લુટો રેઝનન્ટ પટ્ટામાં આવેલો છે અને તેની [[રેઝેનન્સ]] 3 :2ની છે એનો મતલબ એ થાય કે નેપ્ચ્યુન સૂર્યની ફરતે ત્રણ ચક્કર મારે ત્યારે પ્લુટોના બે ચક્કર પૂરાં થાય છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં વસતા અવકાશી પદાર્થો કે જેમની ભ્રમણ કક્ષા આ રેઝનન્સ સાથે વહેંચાયેલી હોય તેમને [[પ્લુટિનો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{Cite journal |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> ==== હાઉમિયા અને માકેમાકે ==== : [[હાઉમિયા]] (સરેરાશ 43.34 પ્રકાશવર્ષ) અને [[માકેમાકે]] (સરેરાશ 45.79 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) પ્લુટો કરતા કદમાં નાના છે. આ પદાર્થો [[ક્લાસિકલ|''ક્લાસિકલ'']] ક્વાઇપર પટ્ટામાંના વિશાળ પદાર્થો માનવામાં આવે છે. તેથી તેમનું નેપ્ચ્યુન સાથેનું [[રેઝનન્સ]] નક્કી નથી. હાઉમિયા ઇંડાં આકારનો બે ચંદ્રો ધરાવતો અવકાશી પદાર્થ છે. પ્લુટો બાદ મેકેમેક ક્વાઇપર પટ્ટાનો સહુથી વધારે પ્રકાશિત પદાર્થ છે. મૂળ અનુક્રમે '''2003 ઇએલ ₆₁''' અને '''2005 એફવાય ₉''' તરીકે જાણીતા બનેવા આ અવકાશી પદાર્થોને 2008માં દ્વાર્ફ ગ્રહોનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> તેમની ભ્રમણ કક્ષા પ્લુટો કરતાં વધારે નમતી એટલે કે 28 અને 29 અંશની હોય છે.<ref name="Buie">{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=2008-04-05 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date= 2008-07-13}}</ref> === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક ક્વાઇપર પટ્ટાને ઢાંકી દે છે અને તે ખૂબ જ દૂર સુધી ફેલાયેલી છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓના ઉદ્ભવ સ્થાન તરીકે તેની ગણના કરવામાં આવે છે. [[નેપ્ચ્યુનની અગાઉ બહારની તરફ કરવામાં આવેલી હિજરત]]ને કારણે તેના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભાવિત થઇને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોની પરિભ્રમણ કક્ષા અવ્યવસ્થિત બની ગઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. સ્કેટર્ડ ડિસ્કના મોટાભાગના પદાર્થો (એસઓડી)નો પેરિહિલિયા ક્વાઇપર પટ્ટામાં આવેલો હોય છે પરંતુ તેમનો એફેલિયા સૂર્યથી 150 પ્રકાશવર્ષ જેટલો દૂર આવેલો છે. એસઓડીની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ નમેલી હોય છે. મોટાભાગે તે લંબગોળાકારની હોય છે. કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કને ક્વાઇપર પટ્ટાનો બીજો પ્રાંત માનતા નથી અને તેઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોને સ્કેટર્ડ ક્વાઇપર પટ્ટાના અવકાશી પદાર્થો તરીકે ઓળખે છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021215074450/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date=2002-12-15 |url-status=live }}</ref> કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓ સેન્ટોર્સનું વર્ગીકરણ પણ ક્વાઇપર પટ્ટાની અંદરની બાજુએ આવેલા પદાર્થો તરીકે કરે છે.એવા અવકાશી પદાર્થો કે જે સ્કેટર્ડ ડિસ્કમાં જેમનું ઠેકાણું બહારની બાજુએ આવેલું હોય.<ref>{{cite web |url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/Centaurs.html |title=List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |work=IAU: Minor Planet Center |access-date= 2007-04-02}}</ref> ==== એરિસ ==== : એરિસ (સરેરાશ 68 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના સૌથી મોટા અવકાશી પદાર્થ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ પદાર્થ શેનો બનેલો છે તે અંગે અનેક તર્ક વિતર્કો થઇ રહ્યા છે. આ પદાર્થ પ્લુટો કરતાં 5 ટકા જેટલો મોટો છે અને તેનો વ્યાસ 2400 કિમી છે. જાણીતા દ્વાર્ફ ગ્રહો પૈકીનો આ સૌથી મોટો ગ્રહ છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date= 2006-09-15}}</ref> આ ગ્રહના ચંદ્રને [[ડાયસ્નોમિયા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્લુટોની જેમ જ આ ગ્રહની ઙ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત કે અવ્યવસ્થિત હોય છે.તેનું પેરિહિલિયન 38.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (અંદાજે પ્લુટોથી સૂર્ય જેટલા અંતરે) એ એફિલિયન 97.6 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. તેની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ ખૂબ જ નમેલી હોય છે. == દૂરના પ્રદેશો == સૂર્યમંડળના અંત અને તારાઓ વચ્ચેનું અંતરિક્ષ શરૂ થવાના બિંદુ ઉપર આવેલી જગ્યાની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપી શકાઇ નથી. જોકે તેની સીમારેખાઓનું નિર્માણ સૂર્યપવનો અને સૂર્યના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સૂર્યપવનોનો પ્રભાવ સૂર્યથી પ્લુટોના અંતર કરતાં ચારગણો વધારે દૂર સુધી ફેલાયેલો હોય છે. આ ''[[હેલિયોપોઝ]]'' ને [[તારાઓ વચ્ચેના માધ્યમ]]ની શરૂઆતનો ભાગ માનવામાં આવે છે.<ref name="Voyager"/> જોકે સૂર્યનું [[રોશેસ્ફિયર]], તેના ગુરૂત્વાકર્ષણની પ્રભુત્વતા તેના કરતા હજારો ગણી દૂર ફેલાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Littmann">{{cite book|last=Littmann|first=Mark|title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|year=2004|pages=162–163|publisher=Courier Dover Publications|isbn=9780486436029}}</ref> === હેલિયોપોઝ === [[ચિત્ર:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|left|thumb|વોયેજરો હિલીયોશિયાથમાં પ્રવેશે છે. ]] હેલિયોસ્ફિયરને બે અલગ પ્રાંતમાં વહેચવામાં આવે છે. તારાઓ વચ્ચે રહેલી જગ્યા (ઇન્ટરસ્ટેલર)ના પવનો જે [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]માં ફૂંકાતા વાયુઓ છે. તેની સાથે અથડાય નહીં ત્યાં સુધી સૂર્ય પવનોની ઝડપ અંદાજે 400 કિ.મિ. જેટલી હોય છે. આ બંને પવનો વચ્ચેની અથડામણ [[ટર્મિનેશન શોક]]માં થાય છે. આ ઘટના ઇન્ટર સ્ટેલર માધ્યમથી 80થી 100 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ઉપર વહેતા સૂર્ય પવનો અને નીચેથી વહેતા સૂર્ય પવનોથી 200 પ્રકાશ વર્ષ દૂર બને છે.<ref name="fahr"/> અહીં પવન નાટકીય ઢબે ધીમો પડી જાય છે અને તે સંકોચાઇને વધુ તોફાની બને છે.<ref name="fahr"/>અહીં તે મોટા ઇંડાકાર માળખાંની રચના કરે છે જેને [[હેલિયોશિથ]]ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તેનો દેખાવ અને તેમાં થતી પ્રક્રિયા ધૂકેતુંની પૂંછડી જેવી હોય છે. તે ઉપરના સૂર્યપવનોથી 40 પ્રકાશવર્ષ પરંતુ તેની પૂંછડી ઘમી વખત નીચેના પવનો તરફ વળેલી હોય છે. ''[[વોયેજર 1]]'' અને ''[[વોયેજર 2]]'' એ ટર્મિનેશન શોક પસાર કરીને હિલિયોશિથમાં પ્રવેશ કરી લીધો છે. સૂર્યથી વોયેજર 1નું અંતર 94 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અને વોયેજર 2નું અંતર 84 પ્રકાશ વર્ષનું છે.<ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/71 | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-23_309_5743/page/2017 | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> હિલિયોસ્ફિયરની સીમારેખા તરીકે ઓળખાતા [[હેલિયોપોઝ]]ને એક એવું બિંદુ માનવામાં આવે છે કે જ્યાં સૂર્યપવનોનો અંત આવે છે અને તારાઓ વચ્ચેનાં અવકાશ (ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસ)ની શરૂઆત થાય છે.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરની બહારની ધરીનો આકાર તેમજ તેનું બંધારણ ઇન્ગટર સ્તિટેલર મિડિયમ સાથેના સંપર્શીકથી ઉદદ્ભવનારા [[ગતિશીલ પ્રવાહી]]થી અસરગ્રસ્ત છે. તેવી જ રીતે સૂર્યનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર દક્ષિણ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો તેનો આકાર ઉત્તરીય હેમિસ્ફિયરમાં થાય છે. જે દક્ષિણ હેમિસ્ફિયરથી 9 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અંદાજે 90 કરોડ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=357 |pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf |format=PDF |bibcode=2000A&A...357..268F |access-date=2010-01-05 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010928/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf%20 |url-status=dead }} આંકડાઓ 1 અને 2 જુઓ.</ref> હેલિયોપોઝથી 230 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)ના અંતરે [[બો શોક]] આવેલું છે. એવા પ્રકારની રજકણોનો બનેલો અવકાશી પદાર્થ કે જે સૂર્ય [[આકાશ ગંગા]]માંથી પસાર થતી વખતે છોડતો જાય છે.<ref>{{cite web | date=June 24, 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause | work=[[Astronomy Picture of the Day]] | url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date= 2006-06-23}}</ref> હેલિયોપોઝની પેલેપાર કોઇ જ અવકાશ યાન જઇ શક્યું નથી એટલે સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસની સ્થિતિ કેવી છે તે ચોક્કસપણે જાણી શકાયું નથી. એવી આશા રાખવામાં આવી રહી છે કે [[નાસા]]નું [[વોયેજર અવકાશયાન]] આગામી દાયકા સુધીમાં હેલિયોપોઝ સુધી પહોંચશે ત્યારબાદ સૂર્યપવનો દ્વારા પૃથ્વી તરફ કેટલી માત્રામાં કિરણોત્સર્ગ કરવામાં આવે છે તેની માહિતી મેળવી શકાશે.<ref>{{cite web | year=2007 | title=Voyager: Interstellar Mission | work=NASA Jet Propulsion Laboratory | url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date= 2008-05-08}}</ref> બ્રહ્માંડના કિરણોથી હેલિયોસ્ફિયર સૂર્યમંડળનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે છે તે બાબત ખૂબ જ નજીવી માત્રામાં જાણી શકાઇ છે. નાસા દ્વારા ભંડોળ આપવામાં આવેલી એક ટુકડી વિઝન મિશન નામનો એક કોન્સેપ્ટ બનાવી રહી છે જેનું ધ્યેય હિલિયોસ્ફિયર અંગેનું સંશોધન કરવાનું છે.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |access-date=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref> === ઊર્ટ વાદળ === [[ચિત્ર:Kuiper belt oort cloud.svg|thumb|upright=1.3|ઉર્ટ ક્લાઉડ, ધી હિલીસ ક્લાઉડ અને કુઇપીર બેલ્ટ(ઇનસેટ)નું કલાકારનું ચિત્ર]] પૂર્વપક્ષાત્મક ઊર્ટ વાદળ એ લાખો કરોડો બર્ફીલા પદાર્થોનું બનેલું ગોળાકાર વાદળ છે. આ વાદળને દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓના સ્રોત તરીકે માનવામાં આવે છે. આ વાદળ સૂર્યમંડળમાં 50,000 AU (એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]) સુધી ફેલાયેલું છે અને તેનો વિસ્તાર 1,00,000 AU સુધી (1.87 પ્રકાશ વર્ષ સુધી પણ હોઇ શકે છે. બાહ્ય ગ્રહો સાથે સર્જાતી ગુરૂત્વાકર્ષણ પ્રક્રિયાને કારણે આંતરિક સૂર્યમંડળમાંથી બહાર ધકેલાઇ આવતા ધૂમકેતુઓથી ઊર્ટ વાદળનું નિર્માણ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઊર્ટ વાદળમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોની ગતિ ખૂબ જ ધીમી હોય છે. તેમજ અથડામણો, પસાર થતાં તારાની ગુરૂત્વાકર્ષણ અસરો, [[આકાશ ગંગા]]માંથી [[ઉછળતા મોજાંઓ]] કે તેના [[બળ]] વગેરે જેવી અનિશ્ચિત ઘટનાને કારણે તેની ગતિમાં અવરોધો આવે છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date= 2006-06-23}}</ref><ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado| url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date= 2006-11-19}}</ref> ==== સેડના ==== [[90377 સેડના]] (સરેરાશ 525.86 AU) એક વિશાળ, લાલાશ પડતો પ્લુટો પ્રકારનો અવકાશી પદાર્થ છે. તેની પરિભ્રમમ કક્ષા ખૂબ જ વિશાળ અને લંબગોળ છે.તે પેરિહિલિયનથી 76 AU અને એફેલિયનથી 928 AU દૂર આવેલો છે.તેની ભ્રમણ કક્ષા પૂરી કરતાં 12,050 વર્ષનો સમય લાગે છે. આ પદાર્થની શોધ [[માઇક બ્રાઉને]] વર્ષ 2003માં કરી હતી. તેના મતાનુસાર નેપ્ચ્યુનની હિજરતથી અસરગ્રસ્ત થઇને તેનું પેરિહિલિયન ખૂબ જ દૂર હોવાને કારણે સેડના [[સ્કેટર્ડ ડિસ્ક]] કે ક્વાઇપર પટ્ટાનો ભાગ નથી. તેના સહિત અન્ય કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓના મતાનુસાર આ એક નવા પ્રકારનો પદાર્થ છે. તેના પોતાના પણ અવકાશી {{mpl|2000 CR|105}}પદાર્થો હોઇ શકે જેનું પેરિહિલિયન 45 AU અને એફિલિયન 415 AU નું હોઇ શકે છે તેમજ તેનો ભ્રમણ કાળ 3,420 વર્ષ સુધીનો હોઇ શકે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=2006-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040624224040/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date=2004-06-24 |url-status=live }}</ref> આ પ્રકારના પદાર્થોને બ્રાઉને ઊર્ટ વાદળની અંદરના પદાર્થો તરીકે ઓળખાવ્યા છે. કારણ કે સૂર્યની ખૂબ જ નજીક હોવા છતાં પણ તે એક જ પ્રકારની પ્રક્રિયામાંથી બનેલા છે.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date= 2007-05-02}}</ref> સેડનાનો આકાર ચોક્ક્સપણે માપી શકાયો નથી તેમ છતાં પણ તે દ્વાર્ફ ગ્રહો જેવો જ પદાર્થ છે. === સીમારેખાઓ === આપણા મોટાભાગના સૂર્યમંડળને હજી પૂરી રીતે જાણી શકાયું નથી. સૂર્યનું ગુરૂત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર તેની [[આસપાસ રહેલા તારાઓ]]ના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને પ્રભાવિત કરે છે. તેની અસર બે પ્રકાશ વર્ષ (1,25,000 AU) સુધી ફેલાયેલી છે. ઊર્ટ વાદળની ત્રિજ્યાનો ઓછામાં ઓછો અંદાજ 50,000 AU થી વધારે નથી તેમ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> સેડના જેવા પદાર્થોનું સંશોધન થયું હોવા છતાં પણ ક્વાઇપર પટ્ટો અને ઊર્ટ વાદળની વચ્ચે આવેલો હજારો AU જેટલા વિસ્તારનું સંશોધન કરી શકાયું નથી. બુધ અને સૂર્યની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશનો અભ્યાસ પણ ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |access-date=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> જે પ્રદેશો અંગે સૂર્યમંડળમાં હજી સુધી સંશોધન થયું નથી કે ચાલી રહ્યું છે તેમાંથી પણ નવા પદાર્થો અંગેની જાણકારી મળવાની શક્યતા છે. == આકાશ ગંગા સાથે સંબંધ == [[ચિત્ર:Milky Way Spiral Arm.svg|left|thumb|આપણી આકાશગંગામાં સૂર્ય મંડળનું સ્થાન ]] આપણું સૂર્યમંડળ [[આકાશગંગા]]માં આવેલું છે. આ એક [[ગૂંચળા જેવો આકાર ધરાવતી]] [[આકાશગંગા]] છે જેનો વ્યાસ 1,00,000 [[પ્રકાશ વર્ષ]] સુધી ફેલાયેલો છે અને આકાશ ગંગામાં 200 અબજ જેટલા તારાઓ આવેલા છે.<ref name="fn9"> {{cite press |last=English |first=J. |title=Exposing the Stuff Between the Stars |url = http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |publisher=Hubble News Desk |year=2000 |access-date = 2007-05-10 }}</ref> સૂર્ય આકાશ ગંગાની બહારની બાજુએ આવેલા ગૂંચળાવાળા વિસ્તારમાં આવેલો છે. આ વિસ્તારને [[ઓરિયન આર્મ]] અથવા તો સ્થાનિક ધાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date= 2006-07-23}}</ref> સૂર્ય [[આકાશ ગંગાના કેન્દ્ર]]થી,<ref name="distance2"> {{cite journal |last=Eisenhauer |first=F. |coauthors=et al. |title=A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=597 |issue=2 |pages=L121–L124 |year=2003 |doi=10.1086/380188 |bibcode=2003ApJ...597L.121E }}</ref> 25,000થી 28,000 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. આકાશ ગંગામાં તેની પરિભ્રમણની ઝડપ 220 [[કિ.મિ. પ્રતિ સેકન્ડ]]ની છે. તેથી તેને આખું પરિભ્રમણ પૂરૂં કરતાં 22.5 કરોડથી 25 કરોડ વર્ષનો સમય લાગે છે. સૂર્યના આ પરિભ્રમણને સૂર્યમંડળના [[બ્રહ્માંડ વર્ષ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date= 2007-04-02}}</ref> ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસમાંથી [[સૂર્યપથ]]ની શરૂઆત થાય છે તે [[હરક્યુલિસ]] નાં ઝૂમખાં પાસેથી નીકળીને [[વેગા]] તારાના હાલના સ્થાન ભણી ગતિ કરે છે.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |access-date=2007-02-12 |archive-date=2005-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વી ઉપર [[જીવન]]ની જે [[ઉત્ક્રાન્તિ]] થઇ તેના માટે આકાશ ગંગામાં સૂર્યમંડળની સ્થિતિ પણ ખૂબ જ અગત્યનું પાસું ગણાવી શકાય. તેની પરિભ્રમણ કક્ષા એકદમ ગોળ છે અને અંદાજે તેની ઝડપ પણ આકાશ ગંગાના સ્પાઇરલ આર્મ જેટલી જ છે. તેથી પૃથ્વી સ્પાઇરલ આર્મને ક્યારે વટાવતી નથી. સ્પાઇરલ આર્મ [[સુપરનોવા]] જેવા ખતરનાક પદાર્થોનું આશ્રયસ્થાન હોવાને કારણે પૃથ્વીને લાંબા સમય સુધી જીવનકાળ ચલાવવાનો મોકો મળ્યો છે.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date= 2006-06-23}}</ref> સૂર્યમંડળ આકાશ ગંગાના સહુથી વધારે તારાઓથી ભરેલા ગીચ વિસ્તારથી પણ દૂર આવેલું છે. કેન્દ્રની નજીક તારાઓના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી ખેંચાઇને કેટલાય અવકાશી પદાર્થો ઊર્ટ વાદળમાં આવે છે. જેમાંથી આંતરિક સૂર્યમંડળમાં અનેક પ્રકારના ધૂમકેતુઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે ધડાકાઓ સાથે અવકાશમાં અથડાય છે. જેના કારણે પૃથ્વી ઉપર જોખમ હોવાની શક્યતા છે. આકાશ ગંગાના મધ્ય ભાગમાંથી આવતા પ્રચંડ કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ જટિલ જીવનના વિકાસમાં અવરોધ આવી શકે છે.<ref name="astrobiology"/> સૂર્યમંડળની હાલની સ્થિતિને જોતાં ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું અનુમાન કર્યું છે કે તાજેતરના સુપરનોવે છેલ્લા 35,000 વર્ષો દરમિયાન પૃથ્વી ઉપરનાં જીવનને સૂર્યના વાતાવરણમાં મોટા ધૂમકેતુઓ તેમજ અન્ય અવકાશી પદાર્થો ફેંકીને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |access-date= 2007-02-02}}</ref> === પડોશીઓ === [[સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર વાદળ]]ને આકાશ ગંગાનું પ્રથમ પડોશી માનવામાં આવે છે. આ વાદળને લોકલ ફ્લફ તેમજ આ વાદળના વિસ્તારને [[સ્થાનિક પરપોટો]] એટલે કે લોકલ બબલ તરીકે પણઓળખવામાં આવે છે. તેનો આકાર રેતીની ઘડિયાળ જેવો છે અને તેનું સ્થાન [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]થી 300 પ્રકાશ વર્ષ સુધી ફેલાયેલો છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ અતિશય ગરમ કિરણો દ્વારા થયું છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ કેટલાક સુપરનોવા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોય તેમ જણાઇ રહ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |url-status=dead }}</ref> સૂરેયની આસપાસ [[દસ પ્રકાસ વર્ષના વિસ્તાર (95 લાખ કરોડ કિ.મિ.)]]ના વિસ્તારમાં ખૂબ જ ઓછાં તારાઓ આવેલાં છે. સૂર્યની સૌથી નજીક ત્રેવડા તારાની એક સિસ્ટમ [[આલ્ફા સેન્ટાઉરી]] આવેલી છે જેનું અંતર સૂર્યથી 4.4 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું છે. આલ્ફા સેન્ટાઉરીમાં એ અને બી તારાની જોડી નજીકમાં આવેલી છે. તેઓ સૂર્ય પ્રકારના જ તારાઓ છે. જ્યારે ત્રીજો [[લાલ રંગનો તારો નાનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ જેવો છે. જેને આલ્ફા સેન્ટોરી સી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આલ્ફા સેન્ટોરીને [[પ્રોક્સિમા સેન્ટોરી]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે તારાની જોડી 0.2 પ્રકાશ વર્ષના અંતરે પરિભ્રમણ કરે છે. ત્યારબાદ [[બર્નાર્ડ તારા]] નામનો અન્ય એક લાલ દ્વાર્ફ સૂર્યની સહુથી નજીક આવેલો તારો છે.(5.9 પ્રકાશ વર્ષ) ત્યાર બાદ [[વુલ્ફ 359]] (7.8 પ્રકાશ વર્ષ), [[લેલેન્ડે 21185]] (8.3 પ્રકાશ વર્ષ) સૂર્યના કરતા દસ પ્રકાશ વર્ષ કરતાં પણ નજીક આવેલા તારાઓ પૈકીનો સહુથી મોટો તારો [[સાઇરિયસ]] માનવામાં આવે છે. તે ખૂબ જ ચળકતો અને [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો છે તેનું માસ સૂર્ય કરતાં બમણું છે.તેની આસપાસ [[સફેદ રંગનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ પરિભ્રમણ કરે છે. તેને સાઇરિયસ બીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તે 8.6 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. દસ પ્રકાશ વર્ષમાં બાકી રહેલાં મંડળને લાલ દ્વાર્ફ મંડળ કહેવામાં આવે છે. જેમાં [[લુઇટેન 726-8]] (8.7 પ્રકાશ વર્ષ), તેમજ એકલવાયો લાલ દ્વાર્ફ [[રોઝ 154]] (9.7 પ્રકાશ વર્ષ) આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216125505/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |url-status=dead }}</ref> આપણી નજીક સૂર્ય જેવો એક માત્ર તારો [[તાઉ સેટી]] છે. જે 11.9 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. તેની પાસે સૂર્યનું 80 ટકા જેટલું માસ છે પરંતુ તેની તેજસ્વીતા માત્ર 60 ટકા જેટલી છે.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103202726/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |url-status=dead }}</ref> [[એપ્સિલોન ઇરેડાની]] નામનો ગ્રહસૂર્યથી 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે જેને [[અધિક સઉર ગ્રહ]] પણ કહેવામાં આવે છે. આ તારો સૂર્ય કરતાં થોડો ઝાંખો અને લાલાશ પડતો છે જે 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. એક નિશ્ચિત ગ્રહ [[એપ્સિલોન ઇરેડાની બી]] છે તેનું માસ ગુરૂના માસ કરતા 1.5 ગણું છે તે દર 6.9 વર્ષે તેના તારાનું પરિભ્રમણ કરે છે.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |accessdate-2008-01-13}}</ref> {{wide image|Universe Reference Map (Location) 001.jpeg|1000px|alt=A series of five star maps that show from left to right our location in the Solar System, in the Sun's neighborhood of stars, in the local area of the Milky Way galaxy, in the Local Group of galaxies, and in the Supercluster of galaxies|A diagram of our location in the [[Local Supercluster]]{{ndash}} [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Universe_Reference_Map_%28Location%29_001.jpeg click here] to view more detail}} == બંધારણ અને ઉત્ક્રાન્તિ == {{wide image|Sun Life.png|upright=2|alt=Projected timeline of the Sun's life.}} સૂર્યમંડળનું સર્જન 4.6 અબજ વર્ષો પહેલા [[મોટાં વાદળ]]નું ગુરૂત્વાકર્ષણના કારણે તૂટી પડવાથી થયું હતું શરૂઆતમાં આ વાદળ દ્વારા કેટલાક તારાઓનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |access-date=2006-12-27 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |url-status=dead }}</ref> જેના હાલમાં સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેને અગાઉ [[પ્રિ સોલાર નેબ્યુલા]]ના નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી. [[તીત્ર્ણ ઝડપમાં]] વાદળ તૂટી પડવાને કારણે તેની ગતિ વધારે ઝડપી બની ગઇ હતી.<ref>{{cite web |title=The chemical composition of the pre-solar nebula |author=Irvine, W. M. |work=Amherst College, Massachusetts |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I |access-date= 2007-02-15}}</ref> કેન્દ્ર સ્થાનમાં જ મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થો ભેગા થતાં તે ભાગ આજુ બાજુના વલયો કરતાં વધારે ગરમ બની ગયો.<ref name="Arizona"/> જેમ જેમ નેબ્યુલા પરિભ્રમણ કરવા માેડી તેમ તેમ તેણે [[પ્રોટો પ્લેનેટરી ડિસ્ક]]ને સમતળ કરી નાખી આ ડિસ્કનો વ્યાસ 200 AU<ref name="Arizona"/>નો હતો અને તે ઘટ્ટ તેજ ગરમ હતી તેની મધ્યમાં [[પ્રોટો સ્ટાર]] આવેલો હતો.<ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |access-date=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 |access-date= 2006-11-16}}</ref> હાલની [[ઉત્ક્રાન્તિ]] અનુસાર સૂર્યને [[ટી ટોરી તારો]] માનવામાં આવી રહ્યો છે. ટી ટોરી તારાના અભ્યાસ ઉપરથી માલુમ પડે છે કે તેઓની આસપાસ 0.001થી 0.1 [[સોલાર માસ]] ધરાવતા પ્રિ પ્લેનેટરી અવકાશી પદાર્થો જોવા મળે છે. આ પ્રકારના પદાર્થો નેબ્યુલામાંથી કે તે તારામાંથી જ છૂટા પડેલા હોય છે.<ref name="Kitamara">{{cite conference | author=M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida | title=Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm | booktitle=The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I | year=2003 | publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series | volume=289 | editor=Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) | pages=85 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF}}</ref> [[સેન્દ્રિય વૃદ્ધિ]]થી જન્મેલાં ગ્રહો આ પ્રકારની ડિસ્કનું નિર્માણ કરે છે.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> પાંચ કરોડ વર્ષો સુધીમાં પ્રોટોસ્ટારની મધ્યમાં રહેલા [[હાઇડ્રોજન]]ની ઘનતા તેને [[થર્મોન્યુક્લિયર મિશ્રણ]] બનાવવાને પર્યાપ્ત હતાં.<ref name="Yi2001">{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> [[હાઇડ્રોસ્ટેટિક સમતુલા]]નું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી દબાણ, તાપમાન, પ્રતિક્રિયાનો દર અને ઘનતા વધતા રહે છે. થર્મલ એનર્જી ગુરૂત્વાકર્ષણનો પ્રતિકાર કરે છે. આ મુદ્દે સૂર્ય એક પૂર્ણરૂપી [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો બને છે.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> [[હર્ટ્જસ્પ્રન્ગ રસેલની આકૃતિ]]ની મુખ્ય શ્રેણી સુધી સૂર્ય તેનો વિકાસ શરૂ કરશે ત્યાં સુધી આજે આપણે જાણઈએ છીએ તેમ સૂર્ય મંડળ અસ્તિત્વમાં રહેશે. જેમ સૂર્ય તેના હાઇડ્રોજન ઇંધણ મારફતે બળે છે, તેમ ઉર્જા ઉત્પાદન ઘટાડાના કડક વલણને ટેકો આપે છે, જે તેને તેની પર જ પડી ભાંગવામાં પરિણમે છે. દબાણમાં વધારો કોરને ગરમ કરે છે, તેથી વધુ ઝડપથી બળે છે. પરિણામે, સૂર્ય દરરોજના આશરે 1.1 અબજ વર્ષોના દરે તેજસ્વી વૃદ્ધ પામે છે.<ref>{{cite web|title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date= 2007-10-29}}</ref> અત્યારથી આશરે 5.4 અબજ વર્ષો પછી સૂર્યના ગર્ભની અંદરનો હાઇડ્રોજન સંપૂર્ણ રીતે હિલીયમમાં રૂપાંતર પામશે, જે મુખ્ય શ્રેણીના તબક્કાનો અંત લાવશે. આ સમયે, સૂર્યના બહારના આવરણ તેના પ્રવર્તમાન વ્યાથી આરે 260 ગણા સુધી વિસ્તરશે; સૂર્ય [[રેડ જાયંટ (લાલ ગોળો)]] બની જશે. તેની બહોળા પ્રમાણમાં વધેલી સપાટી વિસ્તારને કારણે, સૂર્યની સપાટી, મુખ્ય શ્રેણી (ઠંડામાં ઠંડુ 26000 કે) ની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઠંડો થઇ જશે. <ref>{{cite journal|author=K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |pages=155–163 |year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S}}</ref> આખરે, સૂર્યના બહારના સ્તરો ખરી જશે, અને [[સફેદ નાનો તારો]] છોડી દેશે, જે અત્યંત અદભૂત ઘન પદાર્થ છે, અને સૂર્યના મૂળ જથ્થાથી અર્ધો છે, પરંતુ પૃથ્વીના કદ જેટલો છે. <ref>{{cite web|author=Pogge, Richard W.|year=1997|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html|title=The Once & Future Sun|format=lecture notes|work=[http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/Vistas/ New Vistas in Astronomy]|access-date= 2005-12-07}}</ref> ખરી ગયેલા બહારના સ્તરો [[ગ્રહને લગતો નિહારીકા]]તરીકે જાણીતાનું સર્જન કરશે, જે તારાઓની વચ્ચે જે સમાગ્રીઓથી સૂર્યની રચના થઇ હતી તેમાંથી થોડી સામગ્રી પરત કરશે. == નોંધ == <div class="references-small"> <ol type="a"> <li>નામનું {{Note label|A|a|none}}[[મૂડીકરણ]] બદલાય છે, ખગોળશાસ્ત્રીય સ્મૃતિસહાયકને લગતું સત્તાવાર શરીર, [http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ તમામ વ્યક્તિગત ખગોળશા્ત્રીય પદાર્થોના નામનું મોટા અક્ષરમાં લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ |date=2008-12-16 }} ('''સૂર્ય મંડળ''' )નિશ્ચિત કરે છે. જોકે, નામો લોઅર કેસ ('''સૂર્ય મંડળ''' )માં સામાન્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે ઉદા. તરીકે ''[[ઓક્સફોર્ડ ઇંગ્લીશ ડિક્શનરી]]'' માં, [http://www.m-w.com/dictionary/solar%20system ''મેરીયન-વેબસ્ટર્સ 11મી કોલીજિયેટ ડિક્શનરી'' ], અને[http://www.britannica.com/eb/article-9110143 ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211122208/http://www.britannica.com/eb/article-9110143 |date=2007-12-11 }}.</li> </ol></div> <li>આઠ ગ્રહ અને પાંચ નાના ગ્રહોની કુદરતી ઉપગ્રહોની સંપૂર્ણ યાદી માટે {{Note label|B|b|none}}જુઓ [[કુદરતી ઉપગ્રહોની યાદી]]</li> <li>{{Note label|C|c|none}}સૂર્ય, ગુરુ અને સેટ્રન સિવાયના સૂર્ય મંડળના સમૂહને ગણતરીપૂર્વકના તમામ સમૂહોના મોટા પદાર્થોનો એકી સાથે ઉમેરો કરીને અને ઉર્ટ ક્લાઉડ (આશરે 3 પૃથ્વી સમૂહો અંદાજત)ના સમૂહો માટે કાચી ગણતરીનો ઉપયોગ કરીને,<ref>{{cite web|title=Origin and dynamical evolution of comets and their reservoirs|author=Alessandro Morbidelli|work=CNRS, Observatoire de la Côte d’Azur|year=2006|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512256v1|access-date= 2007-08-03}}</ref> કુપીયર બેલ્ટ (આશરે 0.1 પૃથ્વી સમૂહને અંદાજિત)<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets"/>અને મંગળ અને ગુરુની કક્ષાની વચ્ચેના પટ્ટાનો એક ગ્રહ (0.0005 પૃથ્વી સમૂહ હોવાનો અંદાજ)<ref name="Krasinsky2002"/> આમ કુલ થઇને, 37 પૃથ્વી સમૂહોના ઉપર ગોળાકાર, અથવા સૂર્યની ફરતેના ગ્રહમાં 8.1 ટકા સમૂહ યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન(~31 પૃથ્વી સમૂહો)ના સંલગ્ન સમૂહોની બાદબાકી કરાઇ છે ત્યારે, બાકીના ~6 પૃથ્વી સમૂહ સામગ્રીઓમાં કુલના 1.3 ટકાનો સમાવેશ થાય છે. </li> <li>{{note label|D|d|none}}ખગોળશા્ત્રીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રીય એકમ]](AU)માં સૂર્યમંડળ સુધીનું અતર માપે છે. એક AU બરાબર પૃથ્વી અને સૂર્યના કેન્દ્રની વચ્ચેનું સરેરાશ અંતર અથવા 149,598,000કીમી થાય છે. સૂ્ર્યથી પ્લુટો આશરે 38 AU છે અને સૂર્ય ગુરુથી આશરે 5.2 AU છે. એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]એ 63,240 AU.</li> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} {{સૌરમંડળ}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm નાસાના સોલર સિસ્યમ એક્સપ્લોરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=2006-04-25 }} દ્વારા [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview સોલર સિસ્ટમ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://space.jpl.nasa.gov નાસાના સોલર સિસ્ટમ સિમ્યુલેટર ] * [http://www.jpl.nasa.gov/solar_system નાસા/જેપીએલ સોલર સિસ્ટમ મુખ્ય પાનું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217011615/http://www.jpl.nasa.gov/solar_system |date=2016-12-17 }} * [http://www.nineplanets.org/ નવ ગ્રહો- બીલ આર્નેટ્ટ દ્વારા વ્યાપક સૂર્ય મંડળ સાઇટ ] * [http://www.space.com/solarsystem/ SPACE.com: સૂર્ય મંડળ વિશે તમામ ] * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 ગ્રહો વચ્ચેના અંતરનું વર્ણન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209085341/http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 |date=2009-12-09 }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહોનું એક બીજા સૂર્ય અન્ય તારાઓ, એકબીજા સાથેનું કદને સમાવતું વર્ણન ] * [http://www.psrd.hawaii.edu/ પ્લાનેટરી સાયંસ રિસર્ચ ડિસકવરીઝ] સૂર્ય મંડળ બોડી વિશે લેખો સાથેની શૈક્ષણિક જર્નલ [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] 0ycc5ulqa96dvg64sve8ucxb531gzik 0 12586 906459 905934 2026-10-20T03:57:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Novel series | name = Harry Potter | books = [[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]<br />[[Harry Potter and the Chamber of Secrets]]<br />[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]<br />[[Harry Potter and the Goblet of Fire]]<br />[[Harry Potter and the Order of the Phoenix]]<br />[[Harry Potter and the Half-Blood Prince]]<br />[[Harry Potter and the Deathly Hallows]] | image = [[ચિત્ર:Harry potter stamps.jpg|300px]] | image_caption =A set of stamps commissioned by [[Royal Mail]], featuring the British children's covers of the seven books | author = [[J. K. Rowling]] | country = United Kingdom | language = English | genre = [[Fantasy literature|Fantasy]], [[Thriller (genre)|thriller]], [[bildungsroman]], [[Young-adult fiction]] | publisher = [[Bloomsbury Publishing]] (UK)<br />[[Scholastic Publishing]] (USA) | pub_date = 26 June 1997&nbsp;– 21 July 2007 | media_type = Print ([[hardcover]] and [[paperback]])<br />[[Audiobook]] }} '''''હેરી પોટર''''' બ્રિટિશ લેખિકા [[જે. કે. રોલિંગ|જે. કે. રોલિંગે]] ([[:en:J. K. Rowling|J. K. Rowling]]) લખેલી [[સપ્તગ્રંથશ્રેણી (હેપ્ટાલોજી)|સાત [[કાલ્પનિક નવલકથા]] ([[:en:fantasy novel|fantasy novel]])ઓની શ્રેણી]] ([[:en:Heptalogy|series of seven]]) છે. પુસ્તક નાયક કિશોર જાદુગર [[હેરી પોટર (પાત્ર)|હેરી પોટરે]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) [[હોગવર્ટ્સ જાદુગરી અને તંત્ર વિદ્યાલય]] ([[:en:Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry|Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry]])ના તેના મિત્રો [[રોન વીઝ્લી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]]) અને [[હર્માઇની ગ્રેન્જર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]]) સાથે મળીને આદરેલા સાહસોને વર્ણવે છે. મુખ્ય [[કથાવસ્તુ|કથા વસ્તુ]] ([[:en:story arc|story arc]]) દુષ્ટ જાદુગર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) સામેના હેરી પોટરના સંઘર્ષ સંબંધિત છે. લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટે [[હેરી પોટરનું વિશ્વ|જાદુગરીની દુનિયા]] ([[:en:Harry Potter universe|wizarding world]]) જીતવા માટે હેરીના માતાપિતાની હત્યા કરી હતી અને બિન-જાદુગર ([[મગલ]] ([[:en:Muggle|Muggle]])) લોકોને તેના શાસન હેઠળ આણ્યા હતા. આ શ્રેણીના આધારે કેટલીક સફળ ફિલ્મો, વિડીયો ગેમ્સ અને અન્ય થીમયુક્ત વ્યાપારી ચીજો બની. અમેરિકામાં ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' નામના નવા શીર્ષકથી મુકાયેલી ''[[હેરી પોટર એન્ડ ફિલૉસફર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)|હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' નામની પ્રથમ નવલકથા 1997માં બહાર પાડી ત્યારથી આ પુસ્તકોને વિશ્વભરમાં બેહદ લોકપ્રિયતા, વિવેચકોની પ્રશંસા અને વ્યાપારી સફળતા મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|title=Potter's place in the literary canon|publisher=[[BBC]]|last=Allsobrook |first=Dr. Marian|date=2003-06-18|access-date= 2007-10-15}}</ref>જૂન, 2008 સુધીમાં આ પુસ્તક શ્રેણીની 40 કરોડ કરતા વધારે નકલો વેચાઈ અને 67 ભાષાઓમાં અનુવાદો થયા છે <ref name="Translations for Harry Potter" /><ref name="boxofficemojo" />અને છેલ્લા ચાર પુસ્તકોએ ઇતિહાસમાં સૌથી ઝડપથી વેચાતા પુસ્તકોના એક પછી એક વિક્રમો સ્થાપિત કર્યા છે. પુસ્તકોના અંગ્રેજી-ભાષાના વિવિધ રુપાંતરો બ્રિટનમાં [[બ્લુમ્સબરી પ્રકાશન|બ્લુમ્સબરી]] ([[:en:Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]), યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic Press]]), ઓસ્ટ્રેલીયામાં [[એલન એન્ડ અનવિન]] ([[:en:Allen & Unwin|Allen & Unwin]]) અને કેનેડામાં[[રેઇનકોસ્ટ બુક્સ|રેઇકોસ્ટ બુક્સે]] ([[:en:Raincoast Books|Raincoast Books]]) પ્રગટ કર્યા છે. આમ અત્યાર સુધીમાં પ્રથમ પાંચ પુસ્તકો પરથી [[હેરી પોટર ફિલ્મ શ્રેણી|ચલચિત્રોની શ્રેણી]] ([[:en:Harry Potter film series|a series of motion pictures]]) [[વોર્નર બ્રધર્સ|વોર્નર બ્રધર્સે]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) બનાવી છે. છઠ્ઠી ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (ફિલ્મ)|}હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'' 17 જુલાઇ, 2009એ બહાર પડશે.શ્રેણીએ મોટા પાયે વ્યાપારી ચીજવસ્તુઓ પેદા કરી, જેણે હેરી પોટરની બ્રાન્ડને 7 અબજ [[બ્રિટિશ પાઉન્ડ|£]] ([[:en:British pound|£]]) (15 અબજ[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર|US$]] ([[:en:United States dollar|US$]])) મૂલ્યની બનાવી. {{TOClimit|limit=3}} == પ્લોટ == {{see|Harry Potter universe}} નવલકથાઓ [[હેરી પોટર (પાત્ર)|હેરી પોટર]] ([[:en:Harry Potter (character)|Harry Potter]]) નામના એક અનાથ બાળકની આસપાસ વણાયેલી છે, જેને એવી જાણ થાય છે કે તે એક જાદુગર છે.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/|title=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire'|date=2000-07-14|publisher=CNN|access-date= 2008-09-28}}</ref>જાદુગરીની ક્ષમતા જન્મજાત છે, પરંતુ જાદુગરીની દુનિયામાં સફળતા મેળવવા માટે બાળકોને જાદુના કૌશલ્યો શીખવા [[જાદુગરીની દુનિયા|જાદુગરી શાળા]] ([[:en:wizarding world|wizarding world]])માં મોકલવામાં આવે છે. <ref name="muggle guide" />હેરીને નિવાસી શાળા [[હોગવર્ટ્સ|હોગવર્ટ્સ જાદુગરી અને તંત્ર વિદ્યાલય]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry]])માં ભણવા માટે નિમંત્રણ આપવામાં આવે છે. દરેક પુસ્તકમાં હેરીના જીવનનું એક વર્ષ આલેખાયું છે અને મોટા ભાગના બનાવો હોગવર્ટ્સ ખાતે બન્યા છે.<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|title=Harry Potter, Hogwarts and Home|last=Frauenfelder|first=David|date=17 July 2007|publisher=The News & Observer Publishing Company|access-date=2008-09-29|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218171928/http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|url-status=dead}}</ref>કિશોરાવસ્થામાં સંઘર્ષ કરતા કરતા હેરી અસંખ્ય જાદુઈ, સામાજિક અને લાગણીશીલ અવરોધો પાર કરવાનું શીખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story|title=Plot summaries for the first five Potter books|last=Hajela|first=Deepti|date=14 July 2005|publisher=SouthFlorida.com|access-date=2008-09-29}}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === જાદુગરીની દુનિયામાં પ્રવેશ === સમગ્ર શ્રેણી દરમિયાન ભૂતકાળના અવલોકનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જ્યારે હેરી બાળક હતો, ત્યારે [[લોહીની શુદ્ધતા (હેરી પોટર)|વંશીય શુદ્ધતા]] ([[:en:Blood purity (Harry Potter)|racial purity]])ના વળગણથી પીડાતા શેતાની જાદુગર [[લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Lord Voldemort|Lord Voldemort]]) દ્વારા પોતાના માતાપિતાની હત્યા થતી જોઈ હતી.<ref name="hp-stories">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm|title=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review|publisher=''USA Today'' |access-date= 2008-09-28}}</ref>તત્કાળ નહીં જણાવાતા કારણોસર વોલ્ડેમોર્ટના હેરીની હત્યા કરવાના પ્રયાસો ઉલટા પડે છે.<ref name="hp-stories" /> વોલ્ડેમોર્ટ દેખીતી રીતે મૃત્યુ પામે છે અને હૂમલાના સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે કપાળે વીજળીના આકારની છાપ સાથે હેરી બચી જાય છે.<ref name="hp-stories" /> વોલ્ડેમોર્ટના આંતકી સામ્રાજ્યમાંથી જાદુગરીની દુનિયાને બચાવનાર અભાન તારણહાર જેવો હેરી પોટર એક જીવંત દંતકથા બને છે.હેરીને તેના આશ્રયદાતા જાદુગર [[એલ્બસ ડમ્બલડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]])ના આદેશથી તેના [[મગલ]] ([[:en:Muggle|Muggle]]) (બિન-જાદુગર) સંબંધીઓના ઘરે મુકવામાં આવે છે, જેઓ તેના સાચા વારસાથી સંપૂર્ણપણે અજ્ઞાન છે.<ref name="hp-stories" /> [[ચિત્ર:Hogwarts.jpg|thumb|right|[[હેરી પોટર અને પારસમણિ (ફિલ્મ)|પ્રથમ ફિલ્મમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણેની હોગવર્ટ્સ સ્કુલ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|first film]])]] શ્રેણીની પ્રથમ નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' હેરીની 11મી વર્ષગાંઠની આસપાસ શરુ થાય છે.અર્ધ-[[દાનવ (દંતકથા)|દાનવ]] ([[:en:giant (mythology)|giant]]) [[રુબીયસ હેગ્રીડ]] ([[:en:Rubeus Hagrid|Rubeus Hagrid]]) હેરીના ઇતિહાસનો ઘટસ્ફોટ કરે છે અને તેને [[જાદુગરીની દુનિયા]] ([[:en:wizarding world|wizarding world]])નો પરિચય કરાવે છે. <ref name="hp-stories" />જે. કે. રોલિંગે સર્જેલું જગત વાસ્તવિક જગતથી એકદમ અલગ છે અને સાથે સાથે તેની સાથે ઘનિષ્ટતાથી જોડાયેલું પણ છે. [[નાર્નીયા (વિશ્વ)|નાર્નીયા]] ([[:en:Narnia (world)|Narnia]])નું [[કાલ્પનિક વિશ્વ|કાલ્પનિક જગત]] ([[:en:fantasy world|fantasy world]]) એક [[પરંપરાગત બ્રહ્માંડ (કલ્પિત કથા)|વૈકલ્પિક બ્રહ્માંડ]] ([[:en:Parallel universe (fiction)|alternative universe]]) છે અને ''[[લોર્ડ ઓફ ધી રિંગ્સ]] ([[:en:Lord of the Rings|Lord of the Rings]])''ની [[મીડલ-અર્થ]] ([[:en:Middle-earth|Middle-earth]]) દંતકથાનો અતીત છે, તો ''હેરી પોટર''ની જાદુગરીની દુનિયા વાસ્તવિક જગતની હારોહાર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બિન-જાદુઈ દુનિયાની ચીજો જેવા જ જાદુઈ તત્વો ધરાવે છે.તેની ઘણી સંસ્થાઓ અને સ્થળો એવી જગ્યાએ છે, જે વાસ્તવિક જગતમાં ઓળખી શકાય છે, જેમ કે લંડન.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3|title=Harry Potter and the parallel universe|publisher=Telegraph.com|access-date=2008-09-28|archive-date=2019-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029012225/https://www.telegraph.co.uk/culture/?xml=%2Farts%2F2007%2F07%2F15%2Fsvharry15.xml&page=3|url-status=dead}}</ref>તેમાં [[મગલ|મગલો]] ([[:en:Muggle|Muggle]])ની બિન-જાદુગરી વસતી માટે અદ્રશ્ય રહેલો ગુપ્ત શેરીઓનો વેરવિખેર ઝમેલો, ઉવેખાયેલા અને પ્રાચીન મયખાના, એકલા અટુલા ગ્રામીણ સામંતી ઘરો અને એકલવાયા કિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="muggle guide">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm|publisher=BBC|title=A Muggle's guide to Harry Potter|date=2004-05-28|access-date= 2008-08-22}}</ref> હેગ્રીડની મદદથી હેરી હોગવર્ટ્સ ખાતે તેના અભ્યાસના પ્રથમ વર્ષ માટેની તૈયારીઓ આદરે છે અને તેનો પ્રારંભ કરે છે.જાદુઈ દુનિયામાં ડુબકી મારવાની હેરી શરુઆત કરે છે, તેની સાથે વાચકને શ્રેણી દરમિયાન આવતા ઘણા મૂળભૂત સ્થળોનો પરિચય થાય છે.હેરી મોટા ભાગના મુખ્ય પાત્રોને મળે છે અને તેના બે સૌથી ઘનિષ્ઠ મિત્રો પ્રાપ્ત કરે છેઃ એક પ્રાચીન જાદુગર કુટુંબનો મોજીલો સભ્ય [[રોન વીઝ્લી|રોન વિઝલી]] ([[:en:Ron Weasley|Ron Weasley]]) અને બિન-જાદુગર માબાપની પુસ્તક-ઘેલી જાદુગરણી [[હર્માઇની ગ્રેન્જર]] ([[:en:Hermione Granger|Hermione Granger]]).<ref name="hp-stories" /><ref>{{cite web|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|title=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival|date=2004-08-15|publisher=J.K. Rowling.com|access-date=2008-09-27|archive-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|url-status=dead}}</ref>હેરીને શાળાના જાદુઈ કાઢાના શિક્ષક [[સીવીયરસ સ્નેપ]] ([[:en:Severus Snape|Severus Snape]])નો પણ ભેટો થાય છે, જેને હેરી પ્રત્યે ઊંડો અને અતાર્કિક ધિક્કાર હોવાનું જણાય છે. કથા-વસ્તુની હેરીની લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ સાથેની બીજી મૂઠભેડથી પૂર્ણાહૂતિ થાય છે. લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ અમર થવાની તેમની ખોજમાં [[પારસમણિ]] ([[:en:Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]])ની શક્તિ મેળવવા ઝંખે છે.<ref name="hp-stories" /> હોગવર્ટ્સ ખાતે હેરીના બીજા વર્ષનું વર્ણન કરતા પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને રહસ્યમય ભોંયરુ]] ([[:en:Harry Potter and the Chamber of Secrets|Harry Potter and the Chamber of Secrets]])'' સાથે શ્રેણી ચાલુ રહે છે. તે અને તેના મિત્રો 50 વર્ષ જુના રહસ્યની તપાસ કરે છે, જેનો સંબંધ શાળામાં તાજેતરમાં બનેલા અશુભ બનાવો સાથે છે.નવલકથા હોગવર્ટ્સના ઇતિહાસ અને એક પ્રાચીન અનિષ્ટ તત્વની ભોંયરામાં આવેલી બોડ, એટલે કે રહસ્યમય ભોંયરાની આસપાસ ઘૂમરાતી એક દંતકથાની શોધખોળ ચલાવે છે. પ્રથમ વાર હેરીને અહેસાસ થાય છે કે જાદુગરીની દુનિયામાં પણ વંશીય પૂર્વગ્રહ હયાત છે અને તે એ પણ શીખે છે કે વોલ્ડેમોર્ટના આતંકનું રાજ મોટે ભાગે મગલોમાંથી ઉતરી આવેલા જાદુગરોની સામે તકાયેલું હતું.હેરીને એ જાણીને પણ આઘાત થાય છે કે તે [[સર્પભાષા]] ([[:en:Parseltongue|Parseltongue]]) બોલી શકે છે, આ વિરલ ક્ષમતા મોટે ભાગે [[ગુઢ કલા]] ([[:en:Black magic|dark arts]]) સાથે સરખાવાય છે.વોલ્ડેમોર્ટે એક ડાયરીમાં સંઘરેલી પોતાની યાદદાસ્ત દ્વારા પુનઃજીવિત થવાના વોલ્ડેમોર્ટના પ્રયાસને નિષ્ફળ બનાવીને હેરી રોનની નાની બહેન [[જિની વિઝ્લી]] ([[:en:Ginny Weasley|Ginny Weasley]])ની જિંદગી બચાવે છે અને અહીં નવલકથા પૂરી થાય છે. <ref name="hp-stories" /> ત્રીજી નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])'' જાદુઈ શિક્ષણના હેરીના ત્રીજા વર્ષનુ વર્ણન કરે છે.શ્રેણીનું આ એક માત્ર પુસ્તક છે, જેમાં વોલ્ટેમોર્ટ નથી.એના બદલે હેરીના માતા-પિતાની હત્યામાં જેણે મદદ કરી હોવાનું મનાય છે તેવા ભાગી છૂટેલા હત્યારા [[સીરીયસ બ્લેક|સીરીયસ બ્લેકે]] ([[:en:Sirius Black|Sirius Black]]) હેરીને લક્ષ્ય બનાવ્યો હોવાની હેરીને થયેલી જાણકારી સાથે તેણે પનારું પાડવાનું છે.દેખીતી રીતે શાળાની રક્ષા કરતા અને માનવ આત્માને ચૂસી જવાની શક્તિ ધરાવતા શેતાની જીવો [[જાદુઈ જીવો (હેરી પોટર)#દમપિશાચો|દમ પિશાચ]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)#Dementors|dementors]]) સામે હેરી સંઘર્ષ કરે છે, ત્યારે તે [[રીમસ લ્યુપિન]] ([[:en:Remus Lupin|Remus Lupin]])ને મળે છે, જે [[ગુઢ કલાથી રક્ષણ|ગુઢ કલાથી રક્ષણના શિક્ષક]] ([[:en:Defence Against the Dark Arts|Defence Against the Dark Arts]]) છે.લ્યુપિન હેરીને રક્ષણાત્મક પગલાં શીખવે છે, જે તેની ઉંમરના લોકો દ્વારા સામાન્યપણે દર્શાવાતા જાદુના સ્તરથી ખાસા ઉપર છે. હેરીને જાણવા મળે છે કે લ્યુપિન અને બ્લેક બંને તેના પિતાના ખાસ મિત્રો હતા અને બ્લેકને તેમના ચોથા મિત્ર [[પીટર પેટીગ્રુ]] ([[:en:Peter Pettigrew|Peter Pettigrew]]) દ્વારા ફસાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="hp-plot-azkaban">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html?ex=1222747200&en=c3365ba3baa3bf40&ei=5070|title=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|last=Maguire|first=Gregory|date=1999-09-05|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref> === વોલ્ડેમોર્ટ પાછો ફરે છે === ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''માં હેરીનું શાળાનું ચોથું વર્ષ વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેમાં હેરી અનિચ્છાએ ખતરનાક જાદુઈ સ્પર્ધા [[જાદુની ત્રિકોણીય સ્પર્ધા]] ([[:en:Triwizard Tournament|Triwizard Tournament]])માં ભાગ લે છે. <ref name="hp-plot-goblet">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?ex=1222747200&en=6a7b0d89257dcebb&ei=5070|title=Harry Potter and the Goblet of Fire|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref>પોતાને કોણે અને શા માટે સ્પર્ધામા ભાગ લેવાની ફરજ પાડી તે જાણવાના હેરીના પ્રયાસોની આસપાસ કથાવસ્તુ વણાયેલું છે.<ref name="hp-plot-goblet2">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|title=Harry Potter and the Goblet of Fire 2|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|access-date=2008-09-28|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416015356/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|url-status=dead}}</ref>બેચેન હેરીને ગુઢ કલાથી રક્ષણના નવા શિક્ષક [[અલેસ્ટર મૂડી|પ્રોફેસર એલ્સેટર મૂડી]] ([[:en:Alastor Moody|Professor Alastor Moody]])ના માર્ગદર્શન હેઠળ સ્પર્ધામાં આગળ ધપે છે.જે બિન્દુએ રહસ્યોદ્ધાટન થાય છે, ત્યાંથી શ્રેણી પૂર્વ-સૂચના અને અનિશ્ચિતતા છોડીને સીધા સંઘર્ષ તરફ ગતિ કરે છે.નવલકથા વોલ્ડેમોર્ટના પુનરોદય અને એક વિદ્યાર્થીના મૃત્યુથી સમાપ્ત થાય છે.<ref name="hp-plot-goblet2" /> પાંચમા પુસ્તક, ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]])''માં હેરીએ નવી રીતે પુનરોદય પામેલા વોલ્ડેમોર્ટનો સામનો કરવાનો છે. ફરી પ્રગટ થયેલા વોલ્ડેમોર્ટ સામે ડંબલડોર [[ફિનિક્સની ફોજ (સંગઠન)|ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Order of the Phoenix (organisation)|Order of the Phoenix]])ને ફરી સક્રિય કરે છે, આ ફોજ વોલ્ડેમોર્ટના સાગરિતોને પરાજય આપવા અને વોલ્ડેમોર્ટના હેરી સહિતના લક્ષ્યોને રક્ષણ આપવા માટે કામ કરતો ગુપ્ત સમાજ છે.આ ફોજમાં લ્યુપિન, બ્લેક અને [[વીઝ્લી કુટુંબ]] ([[:en:Weasley family|Weasley family]])સહિતના હેરીના ઘણા વિશ્વાસુ વડીલોનો સમાવેશ થાય છે. વોલ્ડેમોર્ટની તાજેતરની પ્રવૃત્તિઓ અંગેના હેરીએ કરેલા વર્ણનો પછી પણ [[જાદુ મંત્રાલય]] ([[:en:Ministry of Magic|Ministry of Magic]]) અને જાદુઈ દુનિયાના ઘણા લોકો એવું માનવાનો ઇનકાર કરે છે કે વોલ્ડેમોર્ટ પાછો ફર્યો છે.<ref name="hp-phoenix-plot">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html?ex=1222747200&en=c19fb010046d89c7&ei=5070|title=Harry Potter and the Order of the Phoenix’ |date=2003-07-13|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref> પોતાના મનગમતા અભ્યાસક્રમને લાગુ કરવા મંત્રાલય હોગવાર્ટ્સના નવા નિર્દેશક તરીકે [[ડોલોરસ અંબ્રિજ]] ([[:en:Dolores Umbridge|Dolores Umbridge]])ની નિમણૂંક કરે છે.તે શાળાને અર્ધ-તાનાશાહી શાસનમાં પરીવર્તિત કરે છે અને ગુઢ કલા સામે પોતાનું રક્ષણ કરવાના માર્ગો જાણવાની વિદ્યાર્થીઓને છૂટ આપવાનો ઇનકાર કરે છે.<ref name="hp-phoenix-plot" />હેરી ગુપ્ત અભ્યાસ જૂથ રચે છે અને તેના વર્ગમિત્રોને તેણે શીખેલા ઉચ્ચ-કક્ષાના કૌશલ્યો શીખવાડે છે. નવલકથા હેરીને વિચિત્ર [[ષડયંત્ર સિદ્ધાંતો]] ([[:en:conspiracy theories|conspiracy theories]])માં માનતી એક મોજીલી યુવાન જાદુગરણી [[લુના લવગુડ]] ([[:en:Luna Lovegood|Luna Lovegood]])નો ભેટો થાય છે.વધુમાં, તે હેરી અને વોલ્ડેમોર્ટ સંબંધિત એક મહત્વની આગાહીનો ઘટસ્ફોટ કરે છે.<ref name="Ivory Tower 1">{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/371 371]}}</ref>હેરીને એ પણ જાણવા મળે છે કે તેની અને વોલ્ડર્મોટની વચ્ચે ટેલીફોનિક જોડાણ છે, જેનાથી હેરી વોલ્ડર્મોટના કેટલાંક કૃત્યોને હેરી નિહાળી શકે છે.નવલકથાની પરાકાષ્ટામાં હેરી અને તેની શાળના મિત્રોની વોલ્ડેમોર્ટના [[પ્રાણભક્ષી|પ્રાણભક્ષીઓ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]]) સાથે મૂઠભેડ થાય છે.ફિનિક્સની ફોજના સભ્યોનું સમયસરનું આગમન બાળકોની જિંદગીઓ બચાવે છે અને મૃત્યુભક્ષીઓ પૈકીના ઘણા પકડાઈ જાય છે.<ref name="hp-phoenix-plot" /> છઠ્ઠુ પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'' સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે વોલ્ડેમોર્ટે જાદુગરીના બીજા યુદ્ધની આગેવાની લીધી છે, એ એટલું હિંસક બન્યું છે કે મગલોએ પણ તેની કેટલીક અસરોની નોંધ લીધી છે.હેરી આ ભયથી કૈંક અંશે સુરક્ષિત રહે છે અને એવામાં તેનું હોગવર્ટ્સ ખાતે છઠ્ઠુ વર્ષ પૂરું થાય છે.નવલકથાના પ્રારંભમાં હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ નામના એક રહસ્યમય લેખકની સહી ધરાવતું, વિવરણો અને ભલામણો-સભર એક જૂનું કાઢા પાઠ્યપુસ્તક હેરીની ઠોકરે ચડે છે.<ref name="harry-potter-prince">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html?pagewanted=all|title=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |last=Kakutani|first=Michiko|date= 2005-07-16|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-09-28}}</ref>પુસ્તકમાં લખાયેલા શોર્ટકટ્સ હેરીને કાઢામાં નિપુણતા મેળવવામાં છેવટે મદદ કરે છે, ત્યારે તેને પાછળથી સમજાય છે કે તેમાંના કેટલાક મંત્રોની અનિષ્ટકારી અસરો છે. હેરી એલ્બસ ડંબલડોર સાથે ખાનગી પ્રશિક્ષણ સત્રોમાં પણ હિસ્સો લે છે. ડંબલડોર તેને વોલ્ડેમોર્ટના પ્રારંભિક જીવન સંબંધિત વિવિધ યાદો બતાવે છે.આ સત્રોથી જણાય છે કે વોલ્ડેમોર્ટનો આત્મા વિવિધ સ્થળોએ છુપાયેલી અનિષ્ટ સંમોહિત ચીજો એટલે કે [[હોરક્રક્સ]] ([[:en:horcrux|horcrux]])ની શ્રેણીમાં વિભાજીત થયેલો છે. <ref name="harry-potter-prince" /> શ્રેણીનું સૌથી છેલ્લું પુસ્તક ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])'' છઠ્ઠા પુસ્તકની ઘટનાઓ પછી તુરત જ શરુ થાય છે.ડંબલડોરના મૃત્યુ પછી વોલ્ડેમોર્ટ સત્તાનશીન થાય છે અને જાદુ મંત્રાલય પર અંકુશ જમાવે છે. હેરી, રોન અને હર્માઇની શાળા છોડી દે છે, જેથી તેઓ વોલ્ડેમોર્ટના બાકી બચેલા હોરક્રક્સને શોધીને તેમનો નાશ કરી શકે.પોતાની તેમ જ પોતાના કુટુંબ અને મિત્રોની સુરક્ષા માટે તેમને એકાંતવાસમાં જવાની ફરજ પડે છે.હોરક્રક્સની શોધ દરમિયાન ત્રિપુટીને ડંબલડોરના ભૂતકાળ તેમ જ સ્નેઇપના સાચા ઉદ્દેશોની જાણ થાય છે. પુસ્તકના અંતે હોગવર્ટ્સ ખાતે ઘમસાણ યુદ્ધ થાય છે.હેરી, રોન અને હર્માઇની ફિનિક્સની ફોજના સભ્યો અને ઘણા બધા શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓની સાથે મળીને હોગવર્ટ્સને વોલ્ડેમોર્ટ, તેના મૃત્યુભક્ષી અને વિવિધ [[જાદુઈ જીવો (હેરી પોટર)|જાદુઈ જીવો]] ([[:en:Magical creatures (Harry Potter)|magical creatures]]) સામે બચાવે છે.યુદ્ધના પ્રથમ તબક્કામાં કેટલાક મુખ્ય પાત્રો માર્યા જાય છે.બચેલા લોકોને બચાવવાના પ્રયાસરુપે હેરી પોતે વોલ્ડેમોર્ટને શરણે થઈ જાય છે, જે હેરીને મારવાના પ્રયાસો કરે છે.હોગવર્ટ્સ શાળાના ઘણા વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ અને નજીકના ગામ [[હોગ્સમીડ]] ([[:en:Hogsmeade|Hogsmeade]])ના રહીશો ફિનિક્સની ફોજ ફરી તૈયાર કરવા આવે છે, ત્યારે યુદ્ધ ફરી શરુ થાય છે.છેલ્લા હોરક્રક્સના નાશ સાથે હેરી વોલ્ડેમોર્ટને મારવામાં સફળ થાય છે.ઉપસંહારમાં બચી ગયેલા પાત્રોના જીવનોનું વર્ણન આવે છે અને જાદુગરીની દુનિયામાં શાંતિ સ્થપાઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. === પૂરક કાર્યો === {{seealso|J. K. Rowling#Philanthropy|l1=J. K. Rowling: Philanthropy}} રોલિંગે વિવિધ સખાવતી સંસ્થાઓ માટે રચેલી કેટલીક પુસ્તિકાઓએ ''હેરી પોટરના વિશ્વ''ને વ્યાપક બનાવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6903111.stm|title=How Rowling conjured up millions|publisher=BBC|access-date= 2008-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alibris.com/search/books/qwork/1198169/used/Comic%20Relief%20:%20Quidditch%20through%20the%20ages|title=Comic Relief : Quidditch through the ages|publisher=Albris|access-date= 2008-09-07}}</ref>2001માં, તેમણે ''[[વિચિત્ર પશુ અને તેમને ક્યાં શોધવા|વિચિત્ર પશુઓ અને તેમને ક્યાં શોધવા]] ([[:en:Fantastic Beasts and Where to Find Them|Fantastic Beasts and Where to Find Them]])'' (હોગવર્ટ્સનું કથિત પાઠ્યપુસ્તક) અને ''[[ક્વિડિચ વિવિધ યુગોમાં]] ([[:en:Quidditch Through the Ages|Quidditch Through the Ages]])'' (હેરી જેને આનંદ માટે વાંચે છે તે પુસ્તક) બહાર પાડ્યા હતા.આ બે પુસ્તકોના વેચાણમાથી મળેલી કમાણી સખાવતી સંસ્થા [[કોમિક રીલીફ]] ([[:en:Comic Relief|Comic Relief]])ને આપવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|title=The Money|publisher=Comic Relief|access-date=2007-10-25|archive-date=2007-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029034316/http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|url-status=dead}}</ref>2007માં, રોલિંગે છેલ્લી નવલકથામાં આવતા પરીકથાઓના સંપુટ ''[[ધી ટેલ્સ ઓફ બીડલ ધી બાર્ડ|ધી ટેલ્સ ઓફ બીટલ ધી બાર્ડ]] ([[:en:The Tales of Beedle the Bard|The Tales of Beedle the Bard]])''ની હાથે લખેલી સાત નકલો કમ્પોઝ કરી હતી. આ પૈકીની એકનુ ગરીબ દેશોના માનસિક રીતે વિકલાંગ બાળકો માટેના ફંડ ચિલ્ડ્રન્સ હાઈ લેવલ ગ્રુપ માટે નાણા એકઠાં કરવા લિલામ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકનું 4 ડીસેમ્બર, 2008એ આંતરરા્ટ્રીય સ્તરે પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=JK Rowling Fairy Tales To Go On Sale For Charity|work=ANI|year=2008|url=http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|access-date=2008-08-02|archive-date=2008-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080810012453/http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|url-status=dead}}</ref><ref name="fetches">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7142656.stm|title=JK Rowling book fetches £2&nbsp;m|date= 2007-12-13|publisher=BBC|access-date= 2007-12-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/gp/feature.html?docId=1000137983|title=Amazon purchase book|publisher=Amazon.com Inc|access-date= 2007-12-14}}</ref>રોલિંગે 2008માં પુસ્તક વિક્રેતા [[વોટરસ્ટોન્સ]] ([[:en:Waterstones|Waterstones]]) દ્વારા યોજાએલા ભંડોળ એકઠું કરવાના કાર્યક્રમના ભાગરુપે 800 શબ્દોની [[હેરી પોટર પૂર્વકથા|પૂર્વકથા]] ([[:en:Harry Potter prequel|prequel]]) પણ લખી હતી.<ref>[[2008-05-31]] ([[:en:2008-05-31|2008-05-31]])એ {{cite web|title=Rowling pens Potter prequel for charities|author=Williams, Rachel |year=2008|publisher=''[[The Guardian]]''|url=http://www.guardian.co.uk/books/2008/may/29/harrypotter.jkjoannekathleenrowling|}}પુનઃ પ્રાપ્ત. </ref> == માળખું અને પ્રકાર == {{seealso|Harry Potter influences and analogues}} ''હેરી પોટર'' નવલકથાઓ [[કાલ્પનિક સાહિત્ય]] ([[:en:fantasy literature|fantasy literature]])ના પ્રકારમાં આવે છે. જોકે, ઘણા પાસાઓમાં તેઓ [[બિલ્ડોનસ્રોમેન|બિલ્ડોનસ્રોમન]] ([[:en:bildungsroman|bildungsroman]]) અથવા તો [[કિશોરાવસ્થાથી પુખ્તાવસ્થા તરફ|કિશોરાવસ્થાથી પુખ્તાવસ્થા તરફના પરીવર્તન]] ([[:en:coming of age|coming of age]])ની નવલકથાઓ પણ છે.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|title=Wizards and wainscots: generic structures and genre themes in the Harry Potter series|last=Anne Le Lievre|first=Kerrie|year=2003|publisher=CNET Networks, Inc., a CBS Company|access-date=2008-09-01|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206041643/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|url-status=dead}}</ref>તેમને બ્રિટિશ બાળકોના [[નિવાસી શાળા]] ([[:en:boarding school|boarding school]]) પ્રકારના ભાગરુપ ગણી શકાય, જેમાં [[એનિડ બ્લાઇટન]] ([[:en:Enid Blyton|Enid Blyton]])ની ''[[મેલોરી ટાવર્સ]] ([[:en:Malory Towers|Malory Towers]])'', ''[[સેન્ટ ક્લેર શ્રેણી|સેંટ ક્લેર્સ]] ([[:en:St. Clare's series|St. Clare's]])'' અને ''[[નોટીએસ્ટ ગર્લ]] ([[:en:Naughtiest Girl|Naughtiest Girl]])'' શ્રેણી અને [[ચાર્લ્સ હેમિલ્ટન (લેખક)|ફ્રાન્ક રિચાર્ડ્સની]] ([[:en:Charles Hamilton (writer)|Frank Richards's]])'' [[બિલી બન્ટર]] ([[:en:Billy Bunter|Billy Bunter]])'' નવલકથાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Harry Potter Boarding">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/563232.stm|title=Harry Potter makes boarding fashionable |year=1999|publisher=BBC|access-date= 2008-09-01}}</ref>જ્યાં અભ્યાસક્રમમાં [[જાદુ (હેરી પોટર)|જાદુ]] ([[:en:magic (Harry Potter)|magic]])ના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે, તેવી જાદુગરો માટેની એક કાલ્પનિક બ્રિટિશ નિવાસી શાળા [[હોગવર્ટ્સ]] ([[:en:Hogwarts|Hogwarts]])ની પૃષ્ઠભૂમિમાં બહુધા ''હેરી પોટર''ના પુસ્તકો રચાયા છે.<ref name="Harry Potter Boarding" />એ અર્થમાં આ પુસ્તકો "[[થોમસ હ્યુજીસ]] ([[:en:Thomas Hughes|Thomas Hughes]])ના'' [[ટોમ બ્રાઉન્સ સ્કુલ ડેઝ]] ([[:en:Tom Brown's School Days|Tom Brown's School Days]])'' અને [[પબ્લિક સ્કુલ|બ્રિટિશ જાહેર શાળા]] ([[:en:Public school|British public school]]) જીવન પરની વિક્ટોરીયા-યુગની અને એડવર્ડ-યુગની અન્ય નવલકથાઓમાંથી સીધા ઉતરી આવ્યા છે."<ref>{{cite book|last=Ellen Jones|first=Leslie|title=J.R.R. Tolkien: A Biography|url=https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000jone|publisher=Greenwood Press|year=2003|access-date= 2005-09-09|isbn=978-0313323409|page=[https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000jone/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/28 28]}}</ref>[[સ્ટીફન કિંગ]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]])ના શબ્દોમાં તેઓ "કલાત્મક રહસ્ય વાર્તાઓ"<ref name="Wild About Harry">{{cite news|publisher=''The New York Times''|title=Wild About Harry|date= 2000-07-23}}</ref> છે અને દરેક પુસ્તક [[શેરલોક હોમ્સ]] ([[:en:Sherlock Holmes|Sherlock Holmes]])ની શૈલીમાં [[રહસ્ય કથા|રહસ્ય]] ([[:en:Mystery fiction|mystery]]) સાહસની પદ્ધતિથી રચાયું છે.''[[હેરી પોટર એન્ડ ફીલોસોફર સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)|પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]])'' અને ''[[હેરી પોટર એન્ડ ડેથ્લી હેલોસ (Harry Potter and the Deathly Hallows)|કાતિલ સંતોના]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Deathly Hallows]])'' પ્રારંભિક પ્રકરણો અને ''[[હેરી પોટર એન્ડ હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (Harry Potter and the Half Blood Prince)|હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ]] ([[:en:Harry Potter and the Half Blood Prince|Half-Blood Prince]])''ના પ્રથમ બે પ્રકરણો જેવા બહુ થોડા અપવાદોને બાદ કરતા આ કથાઓ [[ત્રીજો પુરુષ કથન#થર્ડ પર્સન.2C લિમિટેડ|ત્રીજા પુરુષના મર્યાદિત]] ([[:en:Third-person narrative#Third person.2C limited|third person limited]]) દ્રષ્ટિકોણથી કહેવામાં આવી છે. દરેક પુસ્તકની મધ્યમાં હેરી તેની સમક્ષ આવતા પ્રશ્નો સામે ઝઝુમે છે અને તેમ કરવામાં શાળાના કેટલાક નિયમોનો ભંગ કરવાની જરૂર પડે છે. પકડાઈ જવાથી હોગવર્ટ્સના નિયમનોમાં નક્કી કર્યા પ્રમાણે શિસ્તભંગ બદલ સજાઓ ભોગવવી પડે છે. આ બાબતમાં ''હેરી પોટર''ના પુસ્તકો નિવાસી શાળા [[પ્રકાર|પેટા પ્રકાર]] ([[:en:Genre|sub-genre]])માં ઘણી પરંપરાઓ અનુસરે છે. <ref name="Harry Potter Boarding" />જોકે, કથાઓ [[અંતિમ પરીક્ષા|અંતિમ પરીક્ષાઓ]] ([[:en:Final examination|final exams]]) નજીક હોય ત્યારે અથવા તેની સમાપ્તિ બાદ તુરત જ [[ઉનાળુ સત્ર]] ([[:en:summer term|summer term]])માં પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે, જ્યારે ઘટનાઓ શાળાની અંદરના નાના મોટા ઝઘડા અને સંઘર્ષોથી ક્યાંય આગળ નીકળીને મોટું સ્વરુપ ધારણ કરે છે. હવે હેરીએ ક્યાં કો [[વોલ્ડેમોર્ટ]] ([[:en:Voldemort|Voldemort]]) અથવા તેના અનુયાયી [[પ્રાણભક્ષી|પ્રાણભક્ષીઓ]] ([[:en:Death Eaters|Death Eaters]])માંના કોઈ એકનો સામનો કરવો જ રહ્યો. જીવન-મરણના સવાલ જેવી આ બાબત છેલ્લા ચાર પુસ્તકો પૈકીના દરેકમાં એકથી વધારે પાત્રોના મૃત્યુથી ઉજાગર થાય છે.<ref name="Harry Potter Last Adventure" /><ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/arts/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|title=Two characters to die in last 'Harry Potter' book: J.K. Rowling|year=2006|publisher=CBC|access-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302090331/http://www.cbc.ca/arts/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|archive-date=2007-03-02|url-status=live}}</ref> ત્યાર બાદ તે [[વડા શિક્ષક]] ([[:en:head teacher|head teacher]]) અને [[માર્ગદર્શક]] ([[:en:mentor|mentor]]) [[એલ્બસ ડંબલડોર]] ([[:en:Albus Dumbledore|Albus Dumbledore]]) સાથે સ્પષ્ટીકરણ અને ચર્ચાઓ દ્વારા મહત્વના પાઠ શીખે છે. છેલ્લી નવલકથા ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો|હેરી પોટર અને કાતિલ સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''માં હેરી અને તેના મિત્રો તેમનો મોટા ભાગનો સમય હોગવાર્ટ્સથી દૂર વીતાવે છે અને [[અંત]] ([[:en:dénouement|dénouement]])માં વોલ્ડમોર્ટનો સામનો કરવા જ પાછા ફરે છે. <ref name="Harry Potter Last Adventure">{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|title=Harry Potter's Last Adventure|last=Grossman|first=Lev|publisher=Time Inc|access-date=2008-09-01|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827145911/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|url-status=dead}}</ref>બિલ્ડોનસ્રોમેન શૈલી પ્રમાણે, આ ભાગમાં હેરીએ શાળામાં વિદ્યાર્થી તરીકેનું છેલ્લુ વર્ષ ગુમાવવાની શક્યતા સાથે અકાળે પુખ્ત થવાનું છે અને તેના નિર્ણયો પર અબાલ-વૃદ્ધ સૌ નિર્ભર છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6910106.stm|title=Press views: The Deathly Hallows |publisher=Bloomsbury Publishing|access-date= 2008-08-22}}</ref> == વિષયો == રોલિંગના જણાવ્યા પ્રમાણે, શ્રેણીનો મુખ્ય વિષય મૃત્યુ છેઃ "મારા પુસ્તકો મોટા ભાગે [[મૃત્યુ]] ([[:en:death|death]]) અંગેના છે.તેઓ હેરીના માતા-પિતાના મૃત્યુથી શરુ થાય છે.કોઈ પણ જાદુગરના ઉદ્દેશની જેમ તેમાં વોલ્ડેમોર્ટનું મૃત્યુ પર વિજય મેળવવાનું વળગણ અને કોઈ પણ ભોગે [[અમરત્વ]] ([[:en:immortality|immortality]]) પામવાની તેની ખોજ છે. શા માટે વોલ્ડેમોર્ટ મૃત્યુ પર વિજય મેળવવા માગે છે તે હું આમ સમજી છું.આપણે સૌ તેનાથી ભયભિત છીએ."<ref>{{cite web|author=Geordie Greig|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/01/10/nrowl110.xml|title='There would be so much to tell her...'|publisher=[[Daily Telegraph]]|access-date=2007-04-04|date=January 11, 2006|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml|url-status=dead}}</ref> શિક્ષણવિદો અને પત્રકારોએ પુસ્તકોના વિષયોના ઘણા અર્થો ઘટાવ્યા છે. એકબીજાથી ગહન અને કેટલાક [[હેરી પોટરની રાજનીતિ|રાજકીય ગર્ભિતાર્થોથી સભર.]] ([[:en:politics of Harry Potter|political subtexts]])[[સામાન્યતા (વર્તન)|સામાન્યતા]] ([[:en:Normality (behavior)|normality]]), દમન, મૃત્યુ સામે ટકી જવું અને મોટા અવરોધો પાર કરવા - આ બધા વિષયો સમગ્ર શ્રેણીમાં વારંવાર આવ્યા છે.<ref name="Greenwald2005">{{cite journal|last=Greenwald|first=Janey|title=Understanding Harry Potter: Parallels to the Deaf World|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-deaf-studies-and-deaf-education_fall-2005_10_4/page/442|journal=The Journal of Deaf Studies and Deaf Education|volume=10|issue=4|pages=442–450|year=2005|doi=10.1093/deafed/eni041|pmid=16000691}}</ref>એ જ રીતે, કિશોરાવસ્થામાંથી પસાર થવાના અને જીવનની સૌથી કપરી કસોટીઓમાંથી પાર પડવાના અને એથી કરીને તેમની સાથે અનુકૂલન સાધવાના વિષયની પણ વિચારણા કરવામાં આવી છે.<ref name="Duffy2002">{{cite journal|last=Duffy|first=Edward|title=Sentences in Harry Potter, Students in Future Writing Classes|journal=Rhetoric Review|volume=21|issue=2|year=2002|pages=177|doi=10.1207/S15327981RR2102_03}}</ref>રોલિંગે જણાવ્યું છે કે પુસ્તકોમાં સહિષ્ણુતા માટેની એક પ્રલંબિત દલીલ, [[ધર્માંધતા]] ([[:en:bigotry|bigotry]])નો અંત આણવાની એક પ્રલંબિત દલીલ છે. અને "સત્તાધીશોને પ્રશ્ન પૂછો અને...એવું માની ના લો કે વ્યવસ્થા કે અખબારો તમને જે કંઈ કહે છે તે સાચું છે", અવો સંદેશ પણ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/10/20/j-k-rowling-at-carnegie-hall-reveals-dumbledore-is-gay-neville-marries-hannah-abbott-and-scores-more|title=J. K. Rowling at Carnegie Hall|work=The Leaky Cauldron|publisher= The Leaky Cauldron|access-date= 2007-10-21|year=2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7053982.stm|title=JK Rowling outs Dumbledore as gay|access-date= 2007-10-21|date=2007-10-21|work=BBC News|publisher=[[BBC]]}}</ref> સત્તા કે સત્તાનો દુરુપયોગ, [[પ્રેમ]] ([[:en:love|love]]), [[પૂર્વગ્રહ]] ([[:en:prejudice|prejudice]]) અને મુક્ત પસંદગી જેવા અન્ય ઘણા વિષયો આ પુસ્તકોમાં હોવાનું કહી શકાય છે, તેમ છતાં જે. કે. રોલિંગના શબ્દોમાં કહીએ તો, "તેઓ સમગ્ર કથાનકમાં ઊંડે સુધી ધરબાયેલા" છે. લેખિકા પલાંઠી વાળીને અને સભાનપણે આવા વિચારો તેના વાચકોને માથે મારવાના બદલે વિષયોને "કુદરતી રીતે વિકસવા " દેવાનું પસંદ કરે છે.<ref name="Mzimba, Lizo, moderator. Interview with [[Steve Kloves]] and J.K. Rowling">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm|publisher=Quick Quotes Quill|title=Mzimba, Lizo, moderator. Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling|date=February, 2003|access-date=2008-07-28|archive-date=2015-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509001737/http://quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htmaccess|url-status=dead}}</ref>સદા-હાજર કિશોરાવસ્થાનો વિષય પણ આ જ રીતે આવે છે, જેના વર્ણનમાં રોલિંગ પોતાના પાત્રોની લૈંગિકતાનો સ્વીકાર કરવામાં અર્થપુર્ણ રહ્યા છે, તેઓ કહે છે, હેરીને "કાયમી પૂર્વ-કિશોરાવસ્થાની સ્થિતિમાં ફસાયેલો" છોડી દેતા નથી.<ref name="Favourite chapter">{{cite news|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|publisher=Quick-Quote-Quill|title=About the Books: transcript of J.K. Rowling's live interview on Scholastic.com|date=February 16, 1999|access-date=2008-07-28|archive-date=2004-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20040110094409/http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|url-status=dead}}</ref>રોલિંગે કહેલું કે, તેમના માટે તેમની કથાઓનું નૈતિક મહત્વ "અતાર્કિકપણે સ્પષ્ટ" જણાય છે.શું સાચુ અને શું સરળ છે એ બેની વચ્ચેની પસંદગી એ જ એમના માટે ચાવીરુપ હતું. "કારણ કે... [[તાનાશાહી]] ([[:en:tyranny|tyranny]]) આ રીતે શરૂ થાય છે જ્યારે લોકો [[સંવેદનહીન]] ([[:en:apathetic|apathetic]]) બની જાય છે અને સરળ માર્ગો અપનાવે છે અને એકાએક પોતાની જાતને ઊંડી મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી જુએ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|first=Wyman|last=Max|title="You can lead a fool to a book but you cannot make them think": Author has frank words for the religious right|publisher=The Vancouver Sun (British Columbia)|date=October 26, 2000|access-date=2008-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184844/http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|archive-date=2007-09-30|url-status=dead}}</ref> == પ્રારંભ અને પ્રકાશનનો ઇતિહાસ == 1990માં, જે. કે. રોલિંગ [[માંચેસ્ટર]] ([[:en:Manchester|Manchester]])થી [[લંડન]] ([[:en:London|London]])ની ગીચોગીચ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અચાનક હેરીનો વિચાર "તેમના મગજમાં આવ્યો હતો".રોલિંગે તેમની વેબસાઇટ પર આ અનુભવનું વર્ણન કરતા કહેલું,<ref name="Harry falls into author's head">{{cite web|publisher=JKRowling.com|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|title=Biography|first=J. K.|last=Rowling|access-date=2006-05-21|year=2006|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217022342/http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|url-status=dead}}</ref> {{quote|"I had been writing almost continuously since the age of six but I had never been so excited about an idea before. I simply sat and thought, for four (delayed train) hours, and all the details bubbled up in my brain, and this scrawny, black-haired, bespectacled boy who did not know he was a wizard became more and more real to me."}} રોલિંગે 1995માં ''હેરી પોટર અને પારસમણિ'' પૂરું કર્યું હતું અને તેની [[હસ્તપ્રત]] ([[:en:manuscript|manuscript]]) કેટલાક સંભવિત [[સાહિત્યિક એજન્ટ|એજન્ટો]] ([[:en:literary agent|agents]])ને મોકલવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_57676/entertainment/FACTBOX-Final-Harry-Potter-book-set-for-release/|title=Final Harry Potter book set for release|date=2007-07-15|publisher=[[Euskal Telebista]]|access-date= 2008-08-21}}</ref>તેમણે સંપર્ક કરેલા બીજા એજન્ટ ક્રિસ્ટોફર લિટલે તેમના વતી રજુઆત કરવાનું સ્વીકાર્યું અને બ્લુમ્સબરીને હસ્તપ્રત મોકલી હતી.અન્ય આઠ પ્રકાશકોએ ''પારસમણિ''ને પાછી ઠેલી ત્યાર બાદ બ્લુમ્સબરીએ રોલિંગને પુસ્તકના પ્રકાશન માટે આગોતરા 2,500 £ આપ્યા હતા.<ref>{{cite web|publisher=The McGraw-Hill Companies Inc.| url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_22/b3935414.htm| title=Nigel Newton | first=John| last=Lawless| access-date = 2006-09-09|year=2005}}</ref><ref name="Ivory Tower 2">{{cite book|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=[https://archive.org/details/ivorytowerharryp0000lana/page/351 351]}}</ref>''હેરી પોટર'' પુસ્તક લખવાનો પ્રારંભ કર્યો ત્યારે પોતાના મગજમાં કોઈ ચોક્કસ [[વસતીને લગતાં આંકડા|વય-જૂથ]] ([[:en:Demographic profile|age group]]) ન હતું, એવા રોલિંગના નિવેદન છતાં પ્રકાશકોએ પ્રારંભમાં નવથી અગિયાર વયના બાળકોને લક્ષ્ય બનાવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|title=The magic years|last=Huler|first=Scott|publisher=The News & Observer Publishing Company|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218170339/http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|url-status=dead}}</ref>પ્રકાશનની સંધ્યાએ રોલિંગને તેના પ્રકાશકે આ વય-જૂથના કિશોરોને સ્પર્શવા માટે વધુ [[લિંગ-તટસ્થ]] ([[:en:gender-neutral|gender-neutral]]) [[તખલ્લુસ]] ([[:en:pen name|pen name]]) અપનાવવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. તેમને ડર હતો કે તેઓ કોઈ મહિલા દ્વારા લખાયેલી નવલકથા વાંચવાનું પસંદ નહીં કરે.તેઓ મધ્ય નામ નહીં ધરાવતા હોવાથી પોતાની દાદીના નામનો [[મધ્ય નામ]] ([[:en:middle name|middle name]]) તરીકે ઉપયોગ કરીને તેમણે જે. કે. રોલિંગ (જોઆન કેથલીન રોલિંગ) લખવાનું પસંદ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1349288/Harry-Potter-and-the-mystery-of-J-Ks-lost-initial.html|title=Harry Potter and the mystery of J K's lost initial|last=Savill|first=Richard|date=2001-06-21|publisher=Telegraph.com|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref name="Ivory Tower 2" /> બ્રિટનમાં ''હેરી પોટર''ના તમામ પુસ્તકોના પ્રકાશક [[બ્લુમ્સબરી]] ([[:en:Bloomsbury|Bloomsbury]])એ 1007માં ''હેરી પોટર એન્ડ ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Philosopher's Stone)''નું પ્રકાશન કર્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820885.stm|title=The Potter phenomenon|date= 2003-02-18|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[1 સપ્ટેમ્બર]] ([[:en:1 September|1 September]]), [[1998]] ([[:en:1998|1998]])એ [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ|સ્કોલેસ્ટિકે]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic]]) (પુસ્તકોના અમેરિકી પ્રકાશક) ''હેરી પોટર એન્ડ ધી સોર્સરર્સ સ્ટોન (Harry Potter and the Sorcerer's Stone)''<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|title=Wild about Harry|publisher=NYP Holdings, Inc.|access-date=2008-09-27|archive-date=2009-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821084927/http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|url-status=dead}}</ref>ના નામે આ પુસ્તક પ્રગટ કર્યું તે પહેલાં રોલિંગે અમેરિકી હકો માટે 105,000 [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલર|US$]] ([[:en:United States dollar|US$]])પ્રાપ્ત કર્યા હતા. તે વખતના અજાણ્યા લેખક માટે આ એક અભૂતપૂર્વ રકમ હતી,<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/04/21/business/web21interview.html?_r=2&pagewanted=1|title=A Brief Walk Through Time at Scholastic|last=Rozhon|first=Tracie|publisher=''The New York Times''|date=2007-04-21|access-date = 2007-04-21|page=C3}}</ref>[[ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન|ફિલૉસોફર્સ સ્ટોન ( Philosopher's Stone)]] ([[:en:Philosopher's Stone|Philosopher's Stone]]) રસાયણ સંબંધિત હોવાથી અમેરિકાના વાચકો પારસમણિ શબ્દને જાદુના વિષય સાથે સાંકળશે નહીં, તેવા ભયથી સ્કોલેસ્ટિકે આગ્રહ કર્યો હતો કે પુસ્તકને અમેરિકી બજાર માટે ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' નામ આપવું જોઇએ. બીજું પુસ્તક ''હેરી પોટર એન્ડ ધી ચેમ્બર ઓફ સીક્રેટ્સ (Harry Potter and the Chamber of Secrets)'' મૂળે બ્રિટનમાં 2 જુલાઈ, 1998માં અને અમેરિકામાં [[2 જૂન|2 જૂન,]] ([[:en:2 June|2 June]])[[1999]] ([[:en:1999|1999]])માં પ્રગટ થઈ હતી.<ref name="Harry Potter UK Release Dates">{{cite news|url=http://www.thestar.com/entertainment/article/235354|title=A Potter timeline for muggles|date=2007-07-14|publisher=''[[Toronto Star]]''|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic">{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Harry Potter: Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic Inc|access-date= 2008-09-27}}</ref>''હેરી પોટર એન્ડ ધી પ્રીઝનર ઓફ અઝકાબાન (Harry Potter and the Prisoner of Azkaban)'' ત્યાર બાદ એક વર્ષ પછી બ્રિટનમાં 8 જુલાઈ, 1999એ અને અમેરિકામાં 8 સપ્ટેમ્બર, 1999એ પ્રગટ થઈ હતી.<ref name="Harry Potter UK Release Dates" /><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic" /> ''હેરી પોટર એન્ડ ધી ગોબ્લેટ ઓફ ફાયર (Harry Potter and the Goblet of Fire)''[[બ્લુમ્સબરી|બ્લુમસબરી]] ([[:en:Bloomsbury|Bloomsbury]])અને [[સ્કોલેસ્ટિક પ્રેસ|સ્કોલેસ્ટિક]] ([[:en:Scholastic Press|Scholastic]]) દ્વારા એક જ સમયે 8 જુલાઈ, 2000માં પ્રગટ થઈ હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jul/19/jkjoannekathleenrowling|title=Speed-reading after lights out|date=2000-07-19|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-09-27}}</ref>''શ્રેણીના સૌથી લાંબા હેરી પોટર એન્ડ ધી ઓર્ડર ઓફ ધી ફીનિક્સ (Harry Potter and the Order of the Phoenix) '' પુસ્તકનું બ્રિટિશ સ્વરુપ 766 પાનાનું અને અમેરિકી સ્વરુપ 870 પાનાનું છે.<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03EFDC163CF937A25754C0A9659C8B63|title=Harry Potter and the Internet Pirates|publisher=''The New York Times''|access-date= 2008-08-21}}</ref>તે વિશ્વભરમાં અંગ્રેજી ભાષામાં 21 જૂન, 2003એ પ્રગટ થયું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jan/16/harrypotter.books|title=Harry Potter and the hottest day of summer|last=Cassy|first=John|date=2003-01-16|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-09-27}}</ref>''હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ'' 16 જુલાઈ, 2005એ પ્રગટ થયું હતું અને વિશ્વભરમાં બહાર પડ્યાના પ્રથમ 24 કલાકમાં તેની 1.1 કરોડ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4113663.stm|title=July date for Harry Potter book |date=2004-12-21|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |publisher=BBC News|access-date= 2008-08-21}}</ref>સાતમી અને છેલ્લી નવલકથા ''હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો'' 21 જુલાઈ, 2007એ પ્રગટ થઇ હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6320733.stm|title=Rowling unveils last Potter date |date=2007-02-01|publisher=BBC|access-date= 2008-09-27}}</ref>બહાર પડ્યાના પ્રથમ 24 કલાકમાં પુસ્તકની 1.1 કરોડ નકલો વેચાઈ હતી, જેમાં બ્રિટનમાં 27 લાખ અને અમેરિકામાં 83 લાખ નકલો વેચાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |date=2007-07-23|publisher=BBC|access-date= 2008-08-20}}</ref> === અનુવાદો === {{main|Harry Potter in translation}} શ્રેણીનો 67 ભાષાઓમાં અનુવાદ થયો છે. <ref name="Translations for Harry Potter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7649962.stm|title=Rowling 'makes £5 every second' |date=October 3, 2008|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date= 2008-10-17}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/business/2008/jun/18/harrypotter.artsandentertainment|title=Harry Potter breaks 400m in sales|date=June 18, 2008|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date= 2008-10-17}}</ref>રોલિંગ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ અનુવાદિત લેખકોમાં સ્થાન પામ્યા છે.<ref>{{cite web|title=Guinness World Records: L. Ron Hubbard Is the Most Translated Author|author=KMaul|url=http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|publisher=The Book Standard|year=2005|access-date=2007-07-19|archive-date=2008-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308213411/http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|url-status=dead}}</ref>નવલકથાઓમાં વપરાયેલા ઘણા બધા શબ્દો અને વિચારો યુવાન અમેરિકી વાચકોને ગેરમાર્ગે દોરનારા હોઈ શકે છે, તેથી પ્રથમ અનુવાદ [[અમેરિકન અગ્રેજી|અમેરિકી અંગ્રેજી]] ([[:en:American English|American English]])માં થયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|title=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books|date=2008-01-21|publisher=FAST US-1|access-date=2008-08-17|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|url-status=dead}}</ref>ત્યાર બાદ, પુસ્તકો [[યુક્રેનની ભાષા|યુક્રેનીયન]] ([[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]), [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] ([[:en:Hindi language|Hindi]]), [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ([[:en:Bengali language|Bengali]]), [[વેલ્શ ભાષા|વેલ્શ]] ([[:en:Welsh language|Welsh]]), [[આફ્રિકી]] ([[:en:Afrikaans|Afrikaans]]), [[લેટ્વીયન]] ([[:en:Latvian|Latvian]]) અને [[વિયેટનામી ભાષા|વિયેતનામી]] ([[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]) જેવી વિવિધ ભાષાઓમાં અનુવાદો થયા છે. પ્રથમ ભાગનો [[લેટિન]] ([[:en:Latin|Latin]])માં અને [[પ્રાચીન ગ્રીક]] ([[:en:Ancient Greek|Ancient Greek]])<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm|title=Harry Potter in Greek|last=Wilson|first=Andrew|year=2006|publisher=Andrew Wilson|access-date=2008-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm|archive-date=2008-06-21|url-status=dead}}</ref>માં પણ અનુવાદ થયો છે. આ સાથે તે છેક ત્રીજી સદીમાં [[એમીસાના હેલીઓડોરસ|એમીસાના હેલીયોડોરસ]] ([[:en:Heliodorus of Emesa|Heliodorus of Emesa]])ની નવલકથાઓ પછી પ્રાચીન ગ્રીકમાં પ્રગટ થયેલું સૌથી લાંબુ સર્જન બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html|title=Harry Potter? It's All Greek to Me|last=Castle|first=Tim|date=2004-12-02|publisher=Reuters|access-date= 2008-07-28}}</ref> પુસ્તકોના અનુવાદકાર્ય માટે જેમની સેવાઓ લેવામાં આવી તેવા કેટલાક અનુવાદકો ''હેરી પોટર'' પરના તેમના કામ પહેલાં ઠીક ઠીક જાણીતા હતા, જેવા કે [[વિક્ટર ગોલીશેવ]] ([[:en:Viktor Golyshev|Viktor Golyshev]]), જેમણે શ્રેણીના પાંચમા પુસ્તકના રશિયન અનુવાદનું કામ સંભાળ્યું હતું.બીજાથી સાતમા પુસ્તકોના [[તુર્કી ભાષા|તુર્કી]] ([[:en:Turkish language|Turkish]]) અનુવાદનું કામ [[સેવિન ઓક્યેય|સેવિન ઓક્યેયે]] ([[:en:Sevin Okyay|Sevin Okyay]]) હાથ ધર્યું હતું, તેઓ લોકપ્રિય સાહિત્યિક વિવેચક અને સાંસ્કૃતિક આલોચક છે.<ref>{{cite web |title=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |last=Güler |first=Emrah |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |year=2005 |publisher=''The Turkish Daily News'' |access-date=2007-05-09 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930171135/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054 |url-status=dead }}</ref>ગુપ્તતાના કારણોસર પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં બહાર પડી જાય, તે પછી જ અનુવાદ શરુ કરી શકાય છે, આમ, અનુવાદો ઉપલબ્ધ થતા કેટલાક મહિનાઓ લાગે છે. આને કારણે અંગ્રેજી નહીં બોલતા દેશોમાં આતુર ચાહકોએ મોટા પ્રમાણમાં અંગ્રેજી આવૃત્તિઓ ખરીદી છે. પાંચમુ પુસ્તક વાચવા માટે તો એવો જુવાળ પેદા થયો કે તેની અંગ્રેજી ભાષાની આવૃત્તિ ફ્રાન્સમાં બેસ્ટસેલરની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવનારું અંગ્રેજી ભાષાનું પ્રથમ પુસ્તક બન્યું હતુ.<ref>{{cite news|author=Staff Writer|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm|publisher=BBC|title=OOTP is best seller in France&nbsp;— in English!|date=2003-07-01|access-date= 2008-07-28}}</ref> === શ્રેણીની સમાપ્તિ === ડીસેમ્બર 20905માં, રોલિંગે તેમની વેબસાઇટ પર જણાવ્યું હતું, "2006ના વર્ષમાં હું ''હેરી પોટર'' શ્રેણીનું અંતિમ પુસ્તક લખીશ."<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/12/27/showbuzz/index.html?iref=newssearch|title=Rowling gearing up for final 'Potter'|date=2005-12-27|publisher=CNN|access-date=2008-09-28}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>21 જુલાઇ, 2007ની પ્રકાશન તારીખ સાથે ''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''ની પ્રગતિનો કાલક્રમ નોંધતી તેમની [[ઓનલાઇન ડાયરી]] ([[:en:online diary|online diary]])માં ત્યાર બાદ અપડેટ્સ આપવામાં આવ્યા હતા. પુસ્તક [[એડિનબર્ગ]] ([[:en:Edinburgh|Edinburgh]])ની [[બામોરલ હોટલ]] ([[:en:Balmoral Hotel|Balmoral Hotel]])માં 11 જાન્યુઆરી 2007એ પૂરું થયું હતું, જ્યાં [[હર્મીસ|હર્મીશ]] ([[:en:Hermes|Hermes]])ના પૂતળાની પીઠ પર તેમણે એક સંદેશો લખ્યો.તે હતો, "જે. કે. રોલિંગે 11 જાન્યુઆરી, 2007એ આ રુમ 652માં ''હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો''નું લખાણ પૂરું કર્યું હતું. "<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/6324289.stm|title=Potter author signs off in style|publisher=BBC|date=2007-02-02}}</ref> રોલિંગે પોતે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા પુસ્તકનું છેલ્લું પ્રકરણ (હકીકતમાં, ઉપસંહાર) 1990ની આસપાસમાં પૂરું થયું હતું.<ref name="last chapter">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5119836.stm|title="Rowling to kill two in final book"|publisher=BBC|date=2006-06-27|access-date= 2007-07-25}}</ref><ref name="last chapter means epilogue">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|title="Harry Potter and Me"|date=2001-12-28|access-date=2007-09-12|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305182235/http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|archive-date=2007-03-05|url-status=dead}}</ref>જૂન 20006માં, રોલિંગ બ્રિટિશ [[ટોક શો]] ([[:en:talk show|talk show]])'' [[રિચાર્ડ એન્ડ જુ઼ડી|રિચાર્ડ એન્ડ જુડી]] ([[:en:Richard & Judy|Richard & Judy]])''માં ઉપસ્થિત થયા ત્યારે જાહેરાત કરી હતી કે પ્રકરણ એવી રીતે સુધારવામાં આવ્યું હતુ કે એક પાત્ર બચી ગયું અને અગાઉ કથામાં જે બચી ગયા હતા, તે અન્ય બે પાત્રો હકીકતમાં માર્યા ગયા હતા.28 માર્ચ, 2007એ બ્લુમ્સબરી એડલ્ટ એન્ડ ચાઇલ્ડ વર્ઝન્સ અને સ્કોલેસ્ટિક વર્ઝન બહાર પડ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2&sec2=1&sec3=7|title=Harry Potter and the Deathly Hallows at Bloomsbury Publishing|publisher=Bloomsbury Publishing|access-date=2008-09-28|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810092541/http://harrypotter.bloomsbury.com/?sec=2&sec2=1&sec3=7%2F|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/covers/art7.htm|title=Cover Art: Harry Potter 7|publisher=Scholastic|access-date= 2008-09-28}}</ref> == સિદ્ધિઓ == === સાસંકૃતિક અસર === {{details|Harry Potter fandom}} [[ચિત્ર:Harry Potter lines.jpg|thumb|right|[[ડેલુવેર|ડેલુવરે]] ([[:en:Delaware|Delaware]])ના નેવાર્ક ખાતે [[બોર્ડર્સ ગ્રુપ|બોર્ડર્સ સ્ટોર્સ]] ([[:en:Borders Group|Borders store]])ની બહાર લોકોના ટોળા ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ|હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રીન્સના મધ્યરાત્રી પ્રકાશનની રાહ જોઇ રહ્યા છે.]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince|Harry Potter and the Half-Blood Prince]])'']] શ્રેણીના ચાહકો શ્રેણીના છેલ્લામાં છેલ્લા પુસ્તકના પ્રકાશન અંગે એટલા બધા આતુર હતા કે વિશ્વભરના બુકસ્ટોર્સ પુસ્તકોના મધ્યરાત્રીએ થનારા પ્રકાશનની જોડાજોડ ઇવેન્ટ્સ યોજવા માંડ્યા હતા, જેનો પ્રારંભ ''હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો''ના 2000 વર્ષના પ્રકાશન સાથે શરુ થયો હતો.મોક કોર્ટ્સ, રમતો, [[શરીર પરના છૂંદણા|ફેઇસ પેઇન્ટિંગ]] ([[:en:Body painting|face painting]]) અને અન્ય [[જીવંત મનોરંજન]] ([[:en:Live Entertainment|live entertainment]]) ધરાવતા આ ઇવેન્ટ્સ સામાન્યપણે પોટરના ચાહકોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે અને ચાહકોને આકર્ષવામાં અને પુસ્તકો વેચવામાં અત્યંત સફળ બન્યા છે. ''હેરી પોટર અને હાફ બ્લડ પ્રીન્સ''ના પ્રકાશનના પ્રથમ 24 કલાકમાં જ 1.08 કરોડ પ્રારંભિક મુદ્રીત નકલોમાંથી 90 લાખ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref name="Harry Potter casts spell at checkouts">{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article545338.ece|publisher=Times Online|title=Harry Potter casts spell at checkouts|date=2005-07-18|access-date=2008-07-29|last=Freeman|first=Simon|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615074030/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article545338.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="Potter book smashes sales records">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4692093.stm|publisher=BBC |title=Potter book smashes sales records|date=2005-07-18|access-date= 2008-07-29}}</ref>શ્રેણીન પુખ્ત ચાહકો પણ મળ્યા, જેને પરીણામે ''હેરી પોટર''ના દરેક પુસ્તકની બે આવૃત્તિઓ બહાર પડી, જેનું લખાણ એકસરખું, પરંતુ એક આવૃત્તિના આવરણનું આર્ટવર્ક બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને અને બીજાનું પુખ્ત વયનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2|title=Harry Potter at Bloomsbury Publishing&nbsp;— Adult and Children Covers|publisher=Bloomsbury Publishing|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828054035/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2|url-status=dead}}</ref>''હેરી પોટર''ના સુપર-ફેન્સ બ્લોગ્સ, [[પોડકાસ્ટ]] ([[:en:podcast|podcast]]) અને ફેનસાઇટ્સ મારફતે ઓનલાઇન મળવા ઉપરાંત ''હેરી પોટર'' [[શૈક્ષણિક પરીષદ|પરીસંવાદ]] ([[:en:Academic conference|symposia]]) ખાતે પણ મળી શકે છે. ''મગલ'' શબ્દ તેના'' હેરી પોટર ''મૂળિયાં વળોટીને ફેલાયો છે અને ઘણા જૂથો આ શબ્દ એવા લોકો માટે વાપરે છે, જેઓ કોક પ્રકારના કૌશલ્યથી વાકેફ ના હોય કે તેનો અભાવ હોય. 2003માં ''મગલ'' [[ઓક્સફર્ડ અંગ્રેજી શબ્દકોશ]] ([[:en:Oxford English Dictionary|Oxford English Dictionary]])માં તે વ્યાખ્યા સાથે દાખલ થયો હતો.<ref>{{cite web|title='Muggle' Redux in the Oxford English Dictionary|author= McCaffrey, Meg|url=http://www.schoollibraryjournal.com/article/CA294413.html|date=2003-05-01|access-date = 2007-05-01|publisher=School Library Journal}}</ref>હેરી પોટરના ચાહકવર્ગે તેમનામાં થતી છેલ્લામાં છેલ્લી ચર્ચામાં ડોકિયું કરવા માટે નિયમિતપણે, મોટે ભાગે સાપ્તાહિક ધોરણે પોડકાસ્ટના માધ્યમને અપનાવ્યું છે.[[એપલ આયએનસી (Apple Inc)|એપલ ઇન્કોર્પોરશને]] ([[:en:Apple Inc.|Apple Inc.]]) પોડકાસ્ટના બે વર્ઝન બહાર પાડ્યા છે, [[મગલકાસ્ટ]] ([[:en:MuggleCast|MuggleCast]]) અને [[પોટરકાસ્ટ]] ([[:en:PotterCast|PotterCast]]).<ref name=apple-enews>{{cite news|url=https://www.apple.com/enews/2005/09/08enews1.html|title=Book corner: Secrets of Podcasting|date=2005-09-08|access-date= 2007-01-31|publisher=[[Apple Inc.]]}}</ref>બંને પોડકાસ્ટ રેન્કિંગ્સ [[આયટ્યુન્સ (iTunes)|આઇટ્યુન્સ]] ([[:en:iTunes|iTunes]])માં ટોચના સ્થાને પહોંચ્યા છે અને મોજણીમાં ટોપ 50 પોડકાસ્ટ્સમાં સ્થાન પામ્યા છે.<ref name=pr-newswire-mc>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/11-08-2005/0004210790&EDATE=|title=Mugglenet.com Taps Limelight's Magic for Podcast Delivery of Harry Potter Content|date=2005-11-08|access-date= 2007-01-31|publisher=PR Newswire}}</ref> === એવોર્ડ્સ અને સન્માનો === ''પારસમણિ''ના પ્રારંભિક પ્રકાશનથી શરુ કરીને અત્યાર સુધીમાં ''હેરી પોટર'' શ્રેણીને ઢગલાબંધ એવોર્ડ્સ પ્રાપ્ત થયા છે, જેમાં વ્હીટેકર પ્લેટિનમ બુક એવોર્ડ્સ (તમામ 2001માં મળ્યા), [[નેસ્લે સ્માર્ટીઝ બુક પ્રાઇઝ]] ([[:en:Nestlé Smarties Book Prize|Nestlé Smarties Book Prize]]) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/1556674.stm|title=Book honour for Harry Potter author|date=2001-09-21|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>ત્રણ વાર (1007-1999), [[સ્કોટિશ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ|સ્કોટિશ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ બુક એવોર્ડ્સ]] ([[:en:Scottish Arts Council|Scottish Arts Council Book Awards]]) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7626896.stm|title=JK Rowling: From rags to riches|date=2008-09-20|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>બે વાર (1999 અને 2001), <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1360641.stm|title=Book 'Oscar' for Potter author|date=2001-05-30|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>ધી ઇનઓગરલ [[કોસ્ટા બુક એવોર્ડ્સ|વ્હાઇટબ્રેડ ચિલ્ડ્રન્સ બુક ઓફ ધી યર એવોર્ડ]] ([[:en:Costa Book Awards|Whitbread children's book of the year award]])(1999), <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/books/news/9907/16/harry/index.html|title=Harry Potter casts a spell on the world|date=1999-07-18|publisher=CNN|access-date= 2008-09-28}}</ref>ધી [[બ્રિટિશ બુક એવોર્ડ્સ|ડબ્લ્યુએચસ્મિથ બુક ઓફ ધી યર]] ([[:en:British Book Awards|WHSmith book of the year]]) (2006) <ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic|access-date= 2008-09-28}}</ref>અને અન્ય એવોર્ડ્સ.2000માં ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''ને શ્રેષ્ઠ પુસ્તક માટેના [[હુગો એવોર્ડ્સ]] ([[:en:Hugo Awards|Hugo Awards]]) માટે નામનિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યું, જ્યારે 2001માં ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])'' આ એવોર્ડ જીત્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/25801212/|title=Moviegoers get wound up over ‘Watchmen’|date=2008-07-22|publisher=MSNBC|access-date=2008-09-28|archive-date=2012-09-16|archive-url=https://archive.is/20120916/http://www.msnbc.msn.com/id/25801212/|url-status=dead}}</ref>તેમના સન્માનોમાં [[કાર્નેગી મેડલ]] ([[:en:Carnegie Medal|Carnegie Medal]]) માટે અભિવાદન, [[ગાર્ડીયન એવોર્ડ|ગાર્ડીયન ચિલ્ડ્રન્સ એવોર્ડ]] ([[:en:Guardian Award|Guardian Children's Award]]) (1998) માટેની <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/823533.stm|title=Harry Potter beaten to top award|date= 2000-07-07|publisher=BBC|access-date= 2008-09-28}}</ref>પસંદગી યાદીમાં સ્થાન ઉપરાંત સંખ્યાબંધ નોંધપાત્ર પુસ્તકોની તથા એડિટર્સ ચોઇસીસની યાદીમાં તેમ જ [[અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેશન|અમેરિકન લાયબ્રેરી એસોસિએશન]] ([[:en:American Library Association|American Library Association]]), ''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])'', [[શિકાગો પબ્લિક લાયબ્રેરી]] ([[:en:Chicago Public Library|Chicago Public Library]]) અને ''[[પબ્લિશર્સ વીક્લી]] ([[:en:Publishers Weekly|Publishers Weekly]])''ની શ્રેષ્ઠ પુસ્તકોની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતુ. <ref>{{cite web|publisher=Arthur A. Levine Books|url=http://www.arthuralevinebooks.com/awards.asp|title=Awards|first=Arthur|last=Levine|access-date=2006-05-21|date=2001–2005|archive-date=2006-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20060429093544/http://www.arthuralevinebooks.com/awards.asp|url-status=dead}}</ref> === વ્યાપારી સફળતા === {{seealso|List of best-selling books}} ''હેરી પોટર'' શ્રેણીની લોકપ્રિયતાથી રોલિંગ, તેમના પ્રકાશકો અને ''હેરી પોટર''ના સંબંધિત અન્ય પરવાના ધારકોને મોટા પ્રમાણમાં નાણાકીય સફળતા મળી છે.સફળતાએ રોલિંગને પ્રથમ અને એકમાત્ર [[અબજોપતિ]] ([[:en:billionaire|billionaire]]) લેખક બનાવ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2004/02/26/cx_jw_0226rowlingbill04.html|title=J. K. Rowling And The Billion-Dollar Empire|last=Watson|first=Julie|date=2004-02-26|publisher=Forbes|access-date= 2007-12-03}}</ref>વિશ્વભરમાં પુસ્તકોની 40 કરોડથી વધારે નકલો વેચાઈ છે અને [[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) નિર્મિત લોકપ્રિય [[ફિલ્મ રુપાંતરણ|ફિલ્મ રુપાંતરણો]] ([[:en:film adaptation|film adaptation]]) થયા છે, જે બધાં જ પોતાની રીતે સફળ થયા છે, જેમાંની પહેલી ''હેરી પોટર અને પારસમણિ'' સર્વ-કાલીન સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની [[સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની યાદી|ફુગાવા માટે અ-સમાયોજિત યાદી]] ([[:en:List of highest-grossing films|inflation-unadjusted list of all-time highest grossing films]])માં ચોથો ક્રમ આવ્યો હતો, જ્યારે બાકીની ચાર'' હેરી પોટર'' ફિલ્મો દરેક રેન્કિંગમાં ટોપ 20માં સ્થાન પામી હતી.<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2784397.ece|title=J.K. Rowling publishes Harry Potter spin-off|date=2007-11-01|publisher=Telegraph.com|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010200554/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article2784397.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="boxofficemojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|publisher=BoxOfficeMojo.com|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|date=2008-04-27|access-date= 2008-07-29|date=1998–2008|publisher=Box Office Mojo, LLC.}}</ref>આ ફિલ્મોના પરીણામે આઠ વિડીયો ગેમ્સનું નિર્માણ થયું અને 400થી વધારે હેરી પોટર પ્રોડક્ટ્સ માટે પરવાના મેળવવામાં આવ્યા, જેમાં એક [[આઇપોડ]] ([[:en:iPod|iPod]])નો પણ સમાવેશ થાય છે, જેણે 2005ની સ્થિતિએ હેરી પોટરની બ્રાન્ડને અંદાજે 4 અબજ [[યુએસ$|યુ.એસ. $]] ([[:en:US$|US$]])મૂલ્યની અને જે. કે, રોલિંગને યુએસ ડોલર મૂલ્યમાં અબજોપતિ<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/lists/2007/10/07billionaires_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html|title=The World's Billionaires:#891 Joanne (JK) Rowling|date=2007-03-08|publisher=Forbes|access-date= 2008-07-29}}</ref> બનાવ્યા છે. કેટલાક અહેવાલો પ્રમાણે તેઓ [[બ્રિટનના એલિઝાબેથ બીજા|રાણી એલિઝાબેથ બીજા]] ([[:en:Elizabeth II of the United Kingdom|Queen Elizabeth II]]) કરતા પણ ધનિક છે. <ref name="J. K. Rowling Richer than the Queen">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2979033.stm|publisher=BBC|title=J. K. Rowling Richer than the Queen|date=2003-04-27|access-date= 2008-07-29}}</ref><ref name="Harry Potter Brand Wizard">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/innovate/content/jul2005/di20050721_060250.htm|publisher= ''Business Week''|title=Harry Potter Brand Wizard|date=2005-07-21|access-date= 2008-07-29}}</ref>જોકે, રોલિંગે જણાવ્યું હતુ કે આ ખોટું છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3492060.stm|title=Rowling joins Forbes billionaires|publisher=BBC|access-date= 2008-09-09}}</ref> હેરી પોટરના પુસ્તકો માટેના મોટી માગે ''[[ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:New York Times|New York Times]])''ને 2000માં ''હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો''ના પ્રકાશનની પહેલાં બાળ સાહિત્ય માટેની અલગ બેસ્ટ સેલર યાદી રચવાની પ્રેરણા આપી હતી.24 જુન, 2000 સુધીમાં રોલિંગની નવલકથાઓ 79 સ્ટ્રેઇટ વીક્સ માટેની યાદી પર પહોંચી ગઈ હતી, જેમાં પહેલી ત્રણ નવલકથાઓ પૈકીની દરેક હાર્ડકવર બેસ્ટસેલર યાદીમાં હતી.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E0DD1730F937A15755C0A9669C8B63|title=The Times Plans a Children's Best-Seller List |last=Smith|first=Dinitia|date=24 June, 2000|publisher=The New York Times|access-date= 2008-09-30}}</ref>12 એપ્રિલ, 2007એ [[બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ|બાર્ન્સ એન્ડ નોબલે]] ([[:en:Barnes & Noble|Barnes & Noble]]) જાહેર કર્યું હતું કે ''મોતની સોગાદો''એ [[પ્રી-ઓર્ડર|આગોતરા ઓર્ડર]] ([[:en:pre-order|pre-order]]) માટેનો તેનો રેકોર્ડ તોડ્યો છે અને પાંચ લાખ નકલો માટે તેની સાઇટ પર આગોતરા ઓર્ડર મુકાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2007/0413/potterh.html|title=New Harry Potter breaks pre-order record|date=2007-04-13|publisher=RTÉ.ie Entertainment|access-date=2007-04-23|archive-date=2007-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070418090204/http://www.rte.ie/arts/2007/0413/potterh.html|url-status=dead}}</ref>''આગનો પ્યાલો'' બહાર પડી ત્યારે પુસ્તકોની ડીલીવરી માટે [[ફેડેક્સ|ફેડએક્સ]] ([[:en:FedEx|FedEx]])ની 9,000 ટ્રકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name=ew-gof-midnight>{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,276735_2,00.html|title=Wild About Harry|date=2005-08-31|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|access-date=2007-03-04|last=Fierman|first=Daniel|quote=When I buy the books for my grandchildren, I have them all gift wrapped but one...that's for me. And I have not been 12 for over 50 years.|archive-date=2007-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070331142859/http://www.ew.com/ew/article/0,,276735_2,00.html|url-status=dead}}</ref>એમેઝોન.કોમ અને [[બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ|બાર્ન્સ્ એન્ડ નોબલે]] ([[:en:Barnes & Noble|Barnes & Noble]]) ભેગા મળીને પુસ્તકની સાત લાખ કરતા વધારે નકલોનું આગોતરું વેચાણ કર્યું હતું.<ref name=ew-gof-midnight/> અમેરિકામાં પુસ્તકનું પ્રારંભિક મુદ્રણ 38 લાખ નકલોમાં થયું હતું.<ref name=ew-gof-midnight/>આ વિક્રમ આમકડો 85 લાખ નકલો સાથે ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ|હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજે]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]])'' તોડ્યો, જેને ત્યાર બાદ ''હાફ-બ્લડ પ્રીન્સે'' 1.08 કરોડ નકલો સાથે તોડ્યો હતો.<ref name=cnn-hbp>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/books/07/14/harry.potter/index.html|title=Harry Potter hits midnight frenzy|date=2005-07-15|publisher=[[CNN]]|access-date=2007-01-15|archive-date=2006-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061221021913/http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/books/07/14/harry.potter/index.html|url-status=dead}}</ref>અમેરિકામાં બહાર પડ્યાના પ્રથમ ચોવીસ કલાકમાં જ ''પ્રીન્સ''ની 69 લાખ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી, જ્યારે બ્રિટનમાં પ્રથમ દિવસે તેની 20 લાખ કરતા વધારે નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref name=bbc-hbp-record>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4700000/newsid_4701400/4701409.stm|title=Worksheet: Half-Blood Prince sets UK record|date=2005-07-20|publisher=BBC|access-date= 2007-01-19}}</ref>''મોતની સોગાદો''નું અમેરિકામાં પ્રારંભિક મુદ્રણ 1.2 કરોડ નકલોનું હતું અને એમેઝોન.કોમ અને બાર્ન્સ એન્ડ નોબલે 10 લાખ નકલો માટેના આગોતરા ઓર્ડર બુક કર્યા હતા. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6452987.stm|title=Record print run for final Potter|date=2007-03-15|publisher=BBC|access-date= 2007-05-22}}</ref> == વિવેચન, વખાણ અને વિવાદ == === સાહિત્યિક વિવેચન === પ્રારંભથી જ ''હેરી પોટર''ની હકારાત્મક સમીક્ષાઓ થઈ હતી, જેનાથી શ્રેણીને વિશાળ વાચકવર્ગ પ્રાપ્ત થયો હતો.પ્રથમ ભાગ ''હેરી પોટર અને પારસમણિ''એ તેના પ્રકાશન ટાણે સ્કોટિશ અખબારોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું, જેમ કે ''[[ધી સ્કોટ્સમેન|ધી સ્કોટ્સમેને]] ([[:en:The Scotsman|The Scotsman]])'' જણાવ્યું હતું કે તે "પ્રશિષ્ટ સાહિત્યમાં સ્થાન પામવાના તમામ લક્ષણો"<ref name="newspaper-reviews-hp-ps">{{cite book|last=Eccleshare|first=Julia|title=A Guide to the Harry Potter Novels|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2002|isbn=9780826453174|url=http://books.google.com/books?id=cHjF5K2uVdsC&pg=PA10&dq=the+most+imaginative+debut+since+Roald+Dahl&sig=ACfU3U0iH-hqblVhP0MjtLQNpPGTsygQCA|page=10}}</ref> ધરાવે છે અને ''[[ધી હેરાલ્ડ (ગ્લાસ્ગો)|ગ્લાસ્ગો હેરાલ્ડે]] ([[:en:The Herald (Glasgow)|The Glasgow Herald]])'' તેને "જાદુઈ સામગ્રી" કહી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" />થોડાક જ સમયમાં અંગ્રેજી અખબારો પણ જોડાયા અને એકથી વધારે અખબારોએ તેને [[રોનાલ્ડ ડહલ]] ([[:en:Roald Dahl|Roald Dahl]])ના સર્જન સાથે સરખાવ્યું. ''[[ધી મેઇલ ઓન સન્ડે]] ([[:en:The Mail on Sunday|The Mail on Sunday]])''એ તેને "રોનાલ્ડ ડહલ પછીની સૌથી સર્જનાત્મક પ્રથમ કૃતિ" ગણાવી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> આ જ મતનો પડઘો પાડતા ''[[ધી સન્ડે ટાઇમ્સ|ધી સન્ડે ટાઇમ્સે]] ([[:en:The Sunday Times|The Sunday Times]])'' કહ્યું કે "ડહલ સાથેની સરખામણીઓ આ વખતે ઉચિત છે."<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> જ્યારે ''[[ધી ગાર્ડીયન|ધી ગાર્ડીયને]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]])'' તેને "સર્જનાત્મક વ્યંગ દ્વારા ઉંચકાયેલી સમૃદ્ધપણે વણાયેલી નવલ" કહી હતી.<ref name="newspaper-reviews-hp-ps" /> પાંચમા ભાગ ''હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ''ના પ્રકાશન સુધીમાં પુસ્તકો વિષે સંખ્યાબંધ વિદ્વાનોએ સખત ટીકા કરવાનું શરુ કર્યું હતું. [[યેલ]] ([[:en:Yale|Yale]])ના પ્રોફેસર, સાહિત્યિક વિદ્વાન અને વિવેચક [[હેરોલ્ડ બ્લુમ|હેરોલ્ડ બ્લુમે]] ([[:en:Harold Bloom|Harold Bloom]]) પુસ્તકોની સાહિત્યિક ગુણવત્તા અંગે વિવેચન કરતા જણાવ્યું હતું, "રોલિંગનું મગજ બીબાઢાળ અને મરી પરવારેલા રુપકોથી એટલું બધું સંચાલિત છે કે તેની પોતાની કોઈ બીજી લેખન શેલી જ નથી."<ref>{{cite web|publisher=''The Boston Globe''|date=2003-09-24|url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/|title=Dumbing down American readers|first=Harold|last=Bloom|access-date=2006-06-20|archive-date=2006-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20060617015302/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/|url-status=dead}}</ref>''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:New York Times|New York Times]])''ના ઓપેડ લેખમાં [[એ. એસ. બાયટ|એ. એસ બાયટે]] ([[:en:A. S. Byatt|A. S. Byatt]]) રોલિંગના વિશ્વને "ટીવી કાર્ટુન્સ અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ (વધારે ઉત્તેજક, પરંતુ જોખમકારક નહીં તેવા) ટીવી સીરીયલો, [[રીયાલિટી ટેલિવિઝન|રીયાલિટી ટીવી]] ([[:en:Reality television|reality TV]]) અને વિખ્યાત લોકોની ગપસપમાં જેમના સર્જનાત્મક જીવનો સીમિત છે તેવા લોકો માટે લખાયેલું...તમામ પ્રકારના [[બાળ સાહિત્ય]] ([[:en:children's literature|children's literature]])માંથી ઉઠાવેલી અને પેચવર્ક કરેલી, નકલી ભાતોનું બનેલું [[કાલ્પનિક વિશ્વ|ગૌણ વિશ્વ]] ([[:en:Fictional universe|secondary world]])" કહ્યું હતું.<ref name="Harry Potter and the Childish Adult">{{cite news|publisher=''The New York Times''|title=Harry Potter and the Childish Adult|date=2003-07-07|access-date=2008-08-01|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E4D8113AF934A35754C0A9659C8B63|first=A. S.|last=Byatt|archive-date=2008-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420190012/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A02E4D8113AF934A35754C0A9659C8B63|url-status=dead}}</ref> વિવેચક [[એન્થોની હોલ્ડન|એન્થોની હોલ્ડને]] ([[:en:Anthony Holden|Anthony Holden]]) ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી|હેરી પોટર અને અઝકાબાનના કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''ને [[1999 વ્હાઇટબ્રેડ એવોર્ડ્સ|1999 વ્હાઇટબ્રેડ એવોર્ડ]] ([[:en:1999 Whitbread Awards|1999 Whitbread Awards]]) માટે નક્કી કરવાના પોતાના અનુભવ અંગે ''[[ધી ઓબ્ઝર્વર]] ([[:en:The Observer|The Observer]])''માં લખ્યું હતું.શ્રેણી અંગેનું તેમનુ મંતવ્ય સમગ્રપણે નકારાત્મક હતું, "પોટર સાહસ ગાથા અનિવાર્યપણે ઉપકારક, રુઢિચુસ્ત, અત્યંત નકલખોર, અતીતમાં સરી ગયેલા બ્રિટન માટે હતાશ કરી નાંખે તેવા નિસાસા નાંખનારી હતી." તેઓ "નિમ્ન કક્ષાની, વ્યાકરણ-વિહોણી ગદ્ય શૈલી"ની નોંધ લે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jun/25/booksforchildrenandteenagers.guardianchildrensfictionprize2000|publisher=''The Observer''|title=Why Harry Potter does not cast a spell over me|date=2000-06-25|access-date= 2008-08-01|last=Holden|first=Anthony}}</ref> એનાથી વિપરીતપણે લેખક [[ફે વેલ્ડોન]] ([[:en:Fay Weldon|Fay Weldon]]), શ્રેણી "કવિઓએ જેની આશા રાખી હતી તેવી નથી" એનો સ્વીકાર કર્યા પછી પણ કહ્યું, "પરંતુ આ કવિતા નથી, તે વાંચનક્ષમ, વેચાણક્ષમ, રોજે રોજનું, ઉપયોગી ગદ્ય છે."<ref name="Rowling books 'for people with stunted imaginations'">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jul/11/books.harrypotter|publisher=''The Guardian''|title=Rowling books 'for people with stunted imaginations'|date=2003-07-11|access-date= 2008-08-01|last=Allison|first=Rebecca}}</ref>સાહિત્યિક વિવેચક એ. એન. વિલ્સને ''[[ધી ટાઇમ્સ]] ([[:en:The Times|The Times]])''માં હેરી પોટર શ્રેણીની સરાહના કરતા જણાવ્યું, "આપણને પાના ઉથલાવીને, ખુલ્લેઆમ રડાવીને, આંસુ પાડતા અને થોડા પાના પછી સારી મજાકો ઉપર સતત હસતાં કરવાની ડિકન્સ-પ્રકારની જેકે રોલિંગ જેવી ક્ષમતા ધરાવતા બહુ થોડા લેખકો છે."આપણે એવા દાયકામાં જીવ્યા છીએ, જેમાં આપણે અત્યાર સુધીમાં લખાયેલી સૌથી જીવંત, સૌથી આનંદદાયક, સૌથી બિવડાવનારી અને સૌથી વધારે હચમચાવનારી બાળ વાર્તાઓમાંથી પસાર થયા છીએ."<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2139573.ece|title=Harry Potter and the Deathly Hallows by JK Rowling|last=Wilson|first=A. N.|date=2007-07-29|publisher=Times Online|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706162943/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2139573.ece|url-status=dead}}</ref>પ્રાથમિકપણે ફિલ્મ વિવેચક <ref>{{cite web|year=2000|publisher=Salon.com|url=http://www.salon.com/col/bios/tayl/index.html|title=Salon Columnist|access-date=2008-08-03|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616165227/http://www.salon.com/col/bios/tayl/index.html|url-status=dead}}</ref>એવા ચાર્લ્સ ટેલરે [[સેલોન.કોમ|સલોન.કોમ]] ([[:en:Salon.com|Salon.com]])માં ખાસ કરીને બાયટના વિવેચન અંગે મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો."ફરીથી પનપતા પોપ કચરા તરફ આપણને ધકેલતા અને કલાની મુંઝવનારી સંકુલતાઓથી દૂર લઈ જતા આવેગો અંગે એક ખુબ જ નાનો પણ યોગ્ય સાંસ્કૃતિક મુદ્દો" <ref name="A.S. Byatt and the goblet of bile" />તેમની પાસે હોઈ શકે છે એનો સ્વીકાર કર્યા પછી પણ તેમણે બાયટના એવા દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો કે શ્રેણીમાં ગંભીર [[સાહિત્યિક ગુણવત્તા]] ([[:en:literary merit|literary merit]]) નથી અને તેની સફળતા મુખ્યત્વે બાળપણને તે જે આશ્વાસનો પૂરા પાડે છે તેને આભારી છે.ટેલરે એક સહાધ્યાયી અને ખાસ મિત્રની હત્યા દ્વારા અને દરેકને કારણે પડતા મનોવૈજ્ઞાનિક જખમો અને [[સામાજિક અલગાવ]] ([[:en:social isolation|social isolation]])ને દર્શાવતા પુસ્તકોના પ્રગતિકારક ગાઢા સૂર પર ભાર મુક્યો હતો.ટેલરે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે શ્રેણીની સફળતાને પ્રોત્સાહન આપનારું અને પ્રકાશિત સાત પુસ્તકોમાં સૌથી હળવું ગણાતું ''પારસમણિ'' બાયટ દાવો કરે છે તે બાળપણની સુરક્ષાને પીંખે છે, ઉદાહરણરુપે, પુસ્તક [[બેવડી હત્યા]] ([[:en:double murder|double murder]])ના સમાચાર સાથે શરુ થાય છે.<ref name="A.S. Byatt and the goblet of bile">{{cite news|title=A. S. Byatt and the goblet of bile|url=http://archive.salon.com/books/feature/2003/07/08/byatt_rowling/index.html|publisher=Salon.com|date=2003-07-08|access-date=2008-08-03|first=Charles|last=Taylor|archive-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616143458/http://archive.salon.com/books/feature/2003/07/08/byatt_rowling/index.html|url-status=dead}}</ref> [[સ્ટીફન કિંગ|સ્ટીફન કિંગે]] ([[:en:Stephen King|Stephen King]]) શ્રેણીને "ઉચ્ચકક્ષાની સર્જનાત્મકતા જ જે કરવા માટે સક્ષમ છે તેવી સિદ્ધિ" ગણાવી હતી અને "રોલિંગની શ્લેષ ધરાવતી, એક ભ્રમરને ઊંચી કરી દેતી હાસ્ય શક્તિ" "નોંધપાત્ર" હોવાનું જાહેર કર્યુ હતું કે જોકે, તેમણે લખ્યું હતું કે કથા "સારી" હોવા છતાં તમામ પુસ્તકોમાં એક ફોર્મ્યુલાની જેમ પ્રારંભમાં "હેરીને તેના ભયાનક માસી અને માસાની સાથે ઘરમાં જોઈને તેઓ થોડાક કંટાળી ગયા" છે. <ref name="Wild About Harry" />કિંગે એવી પણ મજાક કરી હતી કે "રોલિંગને જે ક્રિયાવિશેષણ ગમતો ના હોય, તેને તેઓ ક્યારેય મળ્યા નથી!"તેમણે જોકે આગાહી કરી છે કે હેરી પોટર "સમયની કસોટીમાંથી પાર ઉતરશે અને જ્યાં સૌથી ઉત્તમ પુસ્તકો રખાય છે તે છાજલી પર મુકાશે, હું માનું છું કે હેરી [[એલિસ (વંડરલેન્ડમાં એલિસના પરાક્રમો)|એલિસ]] ([[:en:Alice (Alice's Adventures in Wonderland)|Alice]]), [[ટોમ સોયર શ્રેણીમાં પાત્રોની યાદી# હક ફિન|હક]] ([[:en:List of characters in the Tom Sawyer series#Huck Finn|Huck]]), [[ફ્રોડો બેગ્ગિન્સ|ફ્રોડો]] ([[:en:Frodo Baggins|Frodo]]) અને [[ડોરોથી ગેઇલ|ડોરોથી]] ([[:en:Dorothy Gale|Dorothy]])ની સાથે સ્થાન મેળવશે અને આ એક એવી શ્રેણી છે, જે માત્ર દાયકાઓ માટે નહીં, બલકે યુગો માટે છે." <ref>{{cite web|publisher=Guardian Unlimited| url=http://www.guardian.co.uk/books/2006/dec/31/harrypotter.jkjoannekathleenrowling| title=JK Rowling:The mistress of all she surveys| first= Killian| last=Fox|date=2006-12-31|access-date = 2007-02-10}}</ref> === સાંસ્કૃતિક વિવેચન === [[ટાઇમ (મેગેઝિન)|ટાઇમ મેગેઝિને]] ([[:en:Time (magazine)|''Time'' magazine]]) રોલિંગે [[હેરી પોટરનું ચાહકજગત|તેમના ચાહકવર્ગ]] ([[:en:Harry Potter fandom|her fandom]])ને આપેલી સામાજિક, નૈતિક અને [[હેરી પોટરની રાજનીતિ|રાજકીય પ્રેરણા]] ([[:en:Politics of Harry Potter|political inspiration]])ની નોંધ લેતા તેમને તેના [[ટાઇમ પર્સન ઓફ ધી યર|2007ના પર્સન ઓફ ધી યર]] ([[:en:Time Person of the Year|Person of the Year]]) માટે રનર-અપ તરીકે પસંદ કર્યા હતા, તેમ છતાં શ્રેણી સંબંધિત <ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1695388_1695436,00.html|title=Person of the Year 2007 Runners-Up: J. K. Rowling|date=2007-12-23|publisher=[[Time (magazine)|''Time'' magazine]]|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221164141/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1695388_1695436,00.html|url-status=dead}}</ref>સાંસ્કૃતિક વિવેચનો મિશ્રિત પ્રકારના હતા.''[[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ|વોશિગ્ટંન પોસ્ટ]] ([[:en:Washington Post|Washington Post]])''ના પુસ્તક વિવેચક રોન ચાર્લ્સે જુલાઈ 2007માં અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે મોટા પ્રમાણમાં પુખ્ત લોકો ''પોટર'' શ્રેણી વાંચે છે, પરંતુ કેટલીક અન્ય કિતાબો સાંસ્કૃતિક અપરિપક્વતાના ખરાબ કિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે અને શ્રેણીનું સારા વિરુદ્ધ ખરાબનું વિષયવસ્તુ "બાલિશ" છે.તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે પાછલા પુસ્તકોના પ્રકાશન સાથે સંકળાયેલા સાંસ્કૃતિક અને માર્કેટિંગ "ઉન્માદ" વચ્ચે બાળકો અને પુખ્ત વયના લોકો કોલિસીયમની ગર્જનાની અપેક્ષા ધરાવવાની તાલિમ મેળવે છે, તે એક એવો [[સમૂહ માધ્યમો|સમૂહ માધ્યમ]] ([[:en:Mass media|mass-media]])અનુભવ છે, જે કોઈ અન્ય નવલકથા સંભવિતપણે પૂરી પાડી શકે તેમ નથી. "એમાં રોલિંગનો કોઈ વાંક નથી."<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/13/AR2007071301730_pf.html| title=Harry Potter and the Death of Reading |date=2007-07-15| author= Charles, Ron | access-date= 2008-04-16 | publisher= ''[[The Washington Post]]''}}</ref> જેની સોયરે [[25 જુલાઈ|25 જુલાઇ]] ([[:en:25 July|25 July]]) [[2007]] ([[:en:2007|2007]])એ ''[[ક્રિશ્ચિયન સાયન્સ મોનિટર]] ([[:en:Christian Science Monitor|Christian Science Monitor]])''માં લખ્યું હતું કે દસ વર્ષ, 4,195 પાના અને 37.5 કરોડ નકલો પછી જે. કે. રોલિંગની વિશાળ સિદ્ધિમાં તમામ મહાન બાળ સાહિત્યના એક સીમાચિહ્નનો અભાવ વર્તાય છે અને તે છે નાયકની નૈતિક મુસાફરી...આ વાર્તાઓનું નૈતિક કેન્દ્ર આજની [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ|પોપ સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Popular culture|pop culture]])માંથી નષ્ટ થઈ ગયું છે એ જોતાં આ પુસ્તકો પશ્ચિમના સમાજ અને વ્યાપારી વાર્તાકથનમાં એક વિક્ષુબ્ધ કરી નાંખે તેવી તરાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.સોયર દલીલ કરે છે કે હેરીપોટર કોઈ પણ જાતની નૈતિક લડાઈનો સામનો કરતો નથી કે પછી કોઈ નૈતિક વૃદ્ધિમાંથી પણ પસાર થતો નથી અને આમ, "જે સંજોગોમાં સાચુ અને ખોટું પારખવું મુશ્કેલ હોય તેવી પરિસ્થિતિમાં તે કોઈ માર્ગદર્શક નથી".<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2007/0725/p09s02-coop.html| title=Missing from 'Harry Potter"&nbsp;– a real moral struggle | author= Sawyer, Jenny | access-date= 2008-04-16 | publisher= ''[[The Christian Science Monitor]]''|date=2007-07-25}}</ref> ક્રિસ સુએલેનટ્રોપે [[8 નવેમ્બર]] ([[:en:8 November|8 November]]), [[2002]] ([[:en:2002|2002]])એ ''[[સ્લેટ મેગેઝિન|સ્ટેટ મેગેઝિન]] ([[:en:Slate Magazine|Slate Magazine]])''ના એક લેખમાં આવી જ દલીલ કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે પોટર "ટ્રસ્ટના ભંડોળ પર નભતા બાળક જેવો છે, જેની શાળામાં સફળતા મોટે ભાગે તેના મિત્રો અને સ્વજનો તરફથી ઉદારતાથી તેને મળતી ભેટસોગાદો પર નિર્ભર છે."રોલિંગની કલ્પિત કથાઓમાં જાદુઈ ક્ષમતાની સંભાવના "એવું કૈંક છે જે તમારામાં જન્મજાત છે, નહીં કે એવું કૈંક જેને તમે હાંસલ કરી શકો છો", એની નોંધ લેતા સુએલેનટ્રોપે લખ્યું હતું કે "આપણી ક્ષમતાઓ કરતાં વધારે તો આપણી પસંદગીઓ દર્શાવે છે કે આપણે ખરેખર શું છીએ" એવો ડમ્બલડોરનો સિદ્ધાંત દંભી છે, કેમ કે "ડંબલડોર જે શાળા ચલાવે છે તે જન્મજાત ગુણોનું મૂલ્ય બધાથી ઊંચુ આંકે છે."<ref>{{cite web| url=http://www.slate.com/?id=2073627| title=Harry Potter: Fraud| author=Suellentrop, Chris| access-date=2008-04-16| publisher=''[[Slate Magazine]]''| date=2002-11-08| archive-date=2008-03-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20080327002437/http://www.slate.com/?id=2073627| url-status=dead}}</ref>12 ઓગસ્ટ, 2007''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ|માં ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])''માં ''મોતની સોગાદો''ની સમીક્ષામાં [[ક્રિસ્ટોફર હિચેન્સ|ક્રિસ્ટોફર હિચેન્સે]] ([[:en:Christopher Hitchens|Christopher Hitchens]]) સંપત્તિ અને વર્ગ અને અભિમાનના સપનાઓથી વીંટળાયેલી સાહિત્યિક પરંપરાઓમાંથી તેની "અગ્રેજી શાળાની વાર્તા"ને "બહાર કાઢવા" બદલ રોલિંગના વખાણ કર્યા હતા અને એવી દલીલ કરી હતી કે તેમણે આના બદલે "યુવાન લોકશાહી અને વૈવિધ્યના વિશ્વ"નું સર્જન કર્યું હતું. <ref>{{cite web | url=http://www.nytimes.com/2007/08/12/books/review/Hitchens-t.html?_r=1&pagewanted=2&oref=slogin| title=The Boy Who Lived | author= Hitchens, Christopher| access-date= 2008-04-01 | publisher= ''The New York Times''|date=2007-08-12|page=2}}</ref> === વિવાદો === {{main|Legal disputes over the Harry Potter series|Religious debates over the Harry Potter series|Politics of Harry Potter}} પુસ્તકોમાં જાદુ બાળકોમાં મેલી વિદ્યાને પ્રોત્સાહન આપે છે એવા અમેરિકી ખ્રિસ્તી જૂથોના દાવાઓને કારણે અથવા તો કોપીરાઇટ અને ટ્રેડમાર્કના ભંગ અંગેના વિવિધ વિવાદોને કારણે આ પુસ્તકો સંખ્યાબંધ [[કાનૂની દાવો|કાનૂની કાર્યવાહી]] ([[:en:Lawsuit|legal proceedings]])નો ભોગ બન્યા છે.શ્રેણીની લોકપ્રિયતા અને [[બજાર મૂડીકરણ|ઊંચા બજાર મૂલ્ય]] ([[:en:Market capitalization|market value]])ને કારણે રોલિંગ, તેમના પ્રકાશકો અને [[ફિલ્મ વિતરક]] ([[:en:film distributor|film distributor]])[[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]]) તેમના કોપીરાઇટના રક્ષણ માટે કાનૂની પગલાં લેવા પ્રેરાયા છે, જેમાં ''હેરી પોટર''ના [[ડોમેન નામ]] ([[:en:domain name|domain name]]) અંગે વેબસાઇટોના માલિકોને લક્ષ્યમાં રાખીને હેરી પોટરના પ્રતીકની નકલોના વેચાણ પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થાય છે. તેમ જ રોલિંગે પોતાના લખાણને ચોરી લીધું છે તેવા આક્ષેપો બદલ લેખિકા [[નેન્સી સ્ટાઉફર]] ([[:en:Nancy Stouffer|Nancy Stouffer]]) સામે કાનૂની દાવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=SScholastic Inc, J.K. Rowling and Time Warner Entertainment Company, L.P, Plaintiffs/Counterclaim Defendants, -against- Nancy Stouffer: United States District Court for the Southern District of New York|url=http://www.eyrie.org/~robotech/stouffer.htm|date=2002-09-17|access-date= 2007-06-12|publisher=ICQ}}</ref><ref>{{cite web|title=Warner Brothers bullying ruins Field family Xmas|author= McCarthy, Kieren|url=http://www.theregister.co.uk/2000/12/21/warner_brothers_bullying_ruins_field/ |year=2000|publisher=[[The Register]]|access-date= 2007-05-03}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/2092661.stm|publisher=BBC|title=Fake Harry Potter novel hits China|date=2002-07-04|access-date= 2007-03-11}}</ref>વિવિધ ધાર્મિક રુઢિચુસ્તોએ દાવો કર્યો છે કે પુસ્તકો મેલી વિદ્યાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને તેથી બાળકો માટે યોગ્ય નથી, <ref>{{cite web|title=Opinion Roundup: Positive About Potter|author= Olsen, Ted|url=http://www.cesnur.org/recens/potter_010.htm|publisher=Cesnur.org|access-date= 2007-07-06}}</ref>જ્યારે સંખ્યાબંધ વિવેચકોએ પુસ્તકોની વિવિધ રાજકીય ઉદ્દેશોને પ્રોત્સાહન આપવા બદલ ટીકા કરી છે. <ref>{{cite journal |title=Tolkien's Timeless Tale |author=Bonta, Steve |journal=The New American |access-date= 2007-05-03 |date=[[2002-01-28]] |volume=18 |issue=2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/rod_liddle/article2116237.ece|title=Hogwarts is a winner because boys will be sexist neocon boys|last=Liddle|first=Rod|date=2007-07-21|publisher=''[[The Times]]''|access-date=2008-08-17|archive-date=2010-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604212652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/rod_liddle/article2116237.ece|url-status=dead}}</ref> == રુપાંતરો == {{seealso|Harry Potter (film series)}} 1999માં રોલિંગે ''હેરી પોટર'' શ્રેણીના પ્રથમ ચાર પુસ્તકોના હકો [[વોર્નર બ્રધર્સ]] ([[:en:Warner Bros.|Warner Bros.]])ને 10 લાખ £ (1,982,900 $)માં વેચ્યા હોવાના અહેવાલો છે.<ref name="WiGBPd About Harry">{{cite news|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|publisher=''[[The Australian Financial Review]]''|title=WiGBPd About Harry|date=2000-07-19|access-date=2007-05-26|archive-date=2011-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109034910/http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-austfinrev-bagwell.html|url-status=dead}}</ref>ફિલ્મના મુખ્ય અભિનેતાઓ ચુસ્તપણે બ્રિટિશ જ હોવા જોઇએ તેવી રોલિંગે માગણી કરી હતી, તેમ છતાં ઘણા આઇરિશ કલાકારોને, જેવા કે દિવંગત [[રિચાર્ડ હેરિસ (અભિનેતા)|રિચાર્ડ હેરિસ]] ([[:en:Richard Harris (actor)|Richard Harris]])ને ડંબલડોર તરીકે, સમાવવાની છૂટ આપી હતી, તેમ જ ફ્રેન્ચ અને [[પૂર્વ યુરોપ]] ([[:en:Eastern Europe|Eastern Europe]])ના કલાકારોને ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''માં કામ કરવાની છૂટ આપી હતી, કેમ કે તેમાં પુસ્તકના પાત્રો જ એ પ્રમાણે હતા. <ref name="Harry Potter and the Philosopher's Stone">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2001/nov/16/jkjoannekathleenrowling|publisher=Guardian Unlimited|title=Harry Potter and the Philosopher's Stone|date=2001-11-16|access-date= 2007-05-26}}</ref>[[સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ]] ([[:en:Steven Spielberg|Steven Spielberg]]), [[ટેરી જિલીયમ#જિલીયમ અને હેરી પોટર|ટેરી ગિલિયમ]] ([[:en:Terry Gilliam#Gilliam and Harry Potter|Terry Gilliam]]), [[જોનાથન ડેમી]] ([[:en:Jonathan Demme|Jonathan Demme]]) અને [[એલાન પાર્કર]] ([[:en:Alan Parker|Alan Parker]]) જેવા ઘણા નિર્દેશકોના નામોની વિચારણા કર્યા પછી [[28 માર્ચ]] ([[:en:28 March|28 March]]), [[2000]] ([[:en:2000|2000]])એ [[ક્રિસ કોલમ્બસ (ફિલ્મ નિર્માતા)|ક્રિસ કોલમ્બસ]] ([[:en:Chris Columbus (filmmaker)|Chris Columbus]]) (અમેરિકામાં ''હેરી પોટર અને જાદુગરનો પથ્થર'' શીર્ષક સાથે બહાર પડેલા) ''[[હેરી પોટર અને પારસમણિ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને પારસમણિ]] ([[:en:Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]])'' ના નિર્દેશક તરીકે નિયુક્ત થયા હતા. ''[[હોમ એલોન]] ([[:en:Home Alone|Home Alone]])'' અને ''[[મિસિઝ ડાઉડફાયર|મિસીઝ ડાઉટફાયર]] ([[:en:Mrs. Doubtfire|Mrs. Doubtfire]])'' જેવી અન્ય કુટુંબ ફિલ્મોમા તેમના કાર્યને કારણે તેમની નિયુક્તિ થઈ હતી તેમ વોર્નર બ્રધર્સે જણાવ્યું હતું. <ref name=columbus>{{cite news|url=http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|title=Chris Columbus to Direct Harry Potter|access-date=2007-07-08|date=2000-03-28|publisher=IGN|author=Linder, Bran|archive-date=2008-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113042745/http://uk.movies.ign.com/articles/034/034098p1.html|url-status=dead}}</ref>[[હેરી પોટરની ફિલ્મોના કલાકારો|સઘન પાત્ર પસંદગી]] ([[:en:List of Harry Potter films cast members|extensive casting]]) પછી <ref>{{cite news|url=http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|publisher=Warner Brothers|title=Daniel Radcliffe, Rupert Grint and Emma Watson bring Harry, Ron and Hermione to life for Warner Bros. Pictures: Harry Potter and the Sorcerer’s Stone"|date=2000-08-21|access-date=2007-05-26|archive-date=2002-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20020414155653/http://movies.warnerbros.com/pub/movie/releases/harrycast.html|url-status=dead}}</ref>લંડનમાં જ [[લીવેસ્ડન ફિલ્મ સ્ટુડીયોઝ|લીવેસ્ડેન ફિલ્મ સ્ટુડીયોઝ]] ([[:en:Leavesden Film Studios|Leavesden Film Studios]]) ખાતે ઓક્ટોબર 2000માં ફિલ્મનું નિર્માણ શરુ થયું હતું અને તેનો અંત જુલાઇ 2001માં આવ્યો હતો. <ref name=greg>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/feature/comingsoon.html|title=Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)|access-date=2007-05-30|author=Schmitz, Greg Dean|publisher=[[Yahoo!]]|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529214251/http://movies.yahoo.com/feature/comingsoon.html|url-status=dead}}</ref>''પારસમણિ'' [[14 નવેમ્બર]] ([[:en:14 November|14 November]]), [[2001|2001એ બહાર પડી હતી.]] ([[:en:2001|2001]])''પારસમણિ'' પ્રદર્શિત થયાના માત્ર ત્રણ જ દિવસ પછી, ક્રિસ કોલમ્બસ દ્વારા નિર્દેશીત ''[[હેરી પોટર અને રહસ્યમય ભોંયરુ]] ([[:en:Harry Potter and the Chamber of Secrets (film)|Harry Potter and the Chamber of Secrets]])''ના નિર્માણની કામગીરી શરુ થઈ હતી અને તે 2002ના ઉનાળામાં પૂરી થઈ હતી. ફિલ્મ 15 નવેમ્બર 2002એ પ્રદર્શિત થઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/movie/1807858489/info|title=Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002)|publisher=Yahoo! Inc|access-date=2008-08-18|archive-date=2008-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724130653/http://movies.yahoo.com/movie/1807858489/info|url-status=dead}}</ref> ક્રિસ કોલમ્બસે ''[[હેરી પોટર અને અઝકાબાનનો કેદી]] ([[:en:Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (film)|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]])''નું નિર્દેશન કરવાની ના પાડી હતી અને માત્ર [[ફિલ્મ નિર્માતા|નિર્માતા]] ([[:en:film producer|producer]]) તરીકે કામગીરી બજાવી હતી. મેકિસકોના નિર્દેશક [[આલ્ફોન્સો ક્યુએરોન|આલ્ફોન્સો ક્યુએરોને]] ([[:en:Alfonso Cuarón|Alfonso Cuarón]]) આ કામ હાથમાં લીધું અને 2003માં શુટિંગ બાદ ફિલ્મ 4 જુન, 2004માં પ્રદર્શિત થઈ હતી. ત્રીજી ફિલ્મ બહાર પડે તે પહેલાં ચોથી ફિલ્મનું નિર્માણ શરુ થવાનું હોવાથી [[માઇક ન્યૂવેલ (નિર્દેશક)|માઇક ન્યૂવેલ]] ([[:en:Mike Newell (director)|Mike Newell]])ની ''[[હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને આગનો પ્યાલો]] ([[:en:Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]])''<ref>{{cite web|url=http://movies.ign.com/articles/433/433108p1.html|title=Goblet Helmer Confirmed|publisher=[[IGN]]|date=2003-08-11|access-date=2007-07-29|archive-date=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629051548/http://movies.ign.com/articles/433/433108p1.html|url-status=dead}}</ref>ના નિર્દેશક તરીકે નિયુક્તિ થઈ હતી, જે 18 નલેમ્બર, 2005એ બહાર પડી હતી.ન્યુવેલે નવા ફિલ્મનું નિર્દેશન કરવાની ના પાડતાં બ્રિટિશ ટેલિવિઝન નિર્દેશક [[ડેવિડ યેટ્સ]] ([[:en:David Yates|David Yates]])ની ''[[હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને ફિનિક્સની ફોજ]] ([[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix (film)|Harry Potter and the Order of the Phoenix]]) ''માટે પસંદગી થઈ, જેનું નિર્માણ જાન્યુઆરી 2006<ref>{{cite news|title='Phoenix' Rising|date=2007-04-06|page=28|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20016352,00.html|last=Daly|first=Steve|publisher=''[[Entertainment Weekly]]''|access-date=2007-04-01|archive-date=2007-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070406191438/http://www.ew.com/ew/article/0,,20016352,00.html|url-status=dead}}</ref>માં શરુ થયું અને 11 જુલાઈ 2007માં ફિલ્મ પ્રદર્શિત થઈ હતી. યેટ્સ હાલ ''[[હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ પ્રીન્સ (ફિલ્મ)|હેરી પોટર અને હાફ-બ્લડ]] ([[:en:Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]]) ''<ref name=yates-director-scifi>{{cite news|url=http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=41338|title=Yates Confirmed For Potter VI|date=2007-05-03|publisher=Sci Fi Wire|access-date=2007-05-03|last=Spelling|first=Ian|archive-date=2007-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070505052125/http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=41338|url-status=dead}}</ref>પ્રીન્સનું નિર્દેશન કરી રહ્યા છે, જે 17 જુલાઇ, 2009એ પ્રદર્શિત થશે.<ref name="release-date-hbp-film">{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/news/story/harry-potter-half-blood-prince-moves/story.aspx?guid={F4F52B7F-D1B1-4DC0-BF8A-AD0D9252BE7A}&dist=hppr|title=Harry Potter and the Half-Blood Prince|date=2008-08-14|publisher=Market Watch|access-date= 2008-08-17}}</ref>માર્ચ 2008માં, વોર્નર બ્રધર્સે જાહેરાત કરી હતી કે શ્રેણીનો અંતિમ હપ્તો''[[હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો (ફિલ્મ)|}હેરી પોટર અને મોતની સોગાદો]] ([[:en:Harry Potter and the Deathly Hallows (film)|Harry Potter and the Deathly Hallows]])''નું બે ભાગમાં ફિલ્માંકન થશે, જેમાં પહેલો ભાગ નવેમ્બર 2010માં અને બીજો ભાગ મે 2011માં પ્રદર્શિત થશે. યેટ્સ બંને ફિલ્મોનું નિર્દેશન કરવા પાછા ફરે તેવી અપેક્ષા છે. <ref>{{cite web|title=Final 'Harry Potter' book will be split into two movies|date=2008-03-13|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-potter13mar13,1,5626063.story|publisher=''Los Angeles Times''|access-date= 2008-03-13}}</ref> ''હેરીપોટર''ની ફિલ્મો [[બોક્સ ઓફિસ]] ([[:en:box office|box office]]) પર અત્યંત હિટ ગઈ.પાંચમાંથી ચાર ફિલ્મોએ વિશ્વભરમાં [[સૌથી વધારે કમાણી કરનારી ફિલ્મોની યાદી|સૌથી વધારે કમાણી કરતી વીસ ફિલ્મો]] ([[:en:List of highest-grossing films|20 highest-grossing films worldwide]])માં સ્થાન મેળવ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date= 2007-07-29}}</ref> ફિલ્મોના ચાહકોના અભિપ્રાયો સામાન્યપણે વહેંચાયેલા છે, એક જૂથ પહેલી બે ફિલ્મોના વધાર વફાદાર અભિગમને પસંદ કરે છે, જ્યારે બીજુ જૂથ પાછળની ફિલ્મોના પાત્ર-અભિમુખ શૈલીવાળા અભિગમને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|title=Harry Potter: Books vs films|publisher=digitalspy.co.uk|access-date=2008-09-07|archive-date=2008-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080709045904/http://www.digitalspy.co.uk/movies/a64205/harry-potter-books-vs-films.html|url-status=dead}}</ref>રોલિંગ હંમેશાં ફિલ્મો<ref name=jk-on-ps-film>{{cite web|url=http://www.timeforkids.com/TFK/specials/potter/0,12405,184807,00.html|title=Potter Power!|publisher=[[Time For Kids]]|access-date=2007-05-31|archive-date=2007-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201055432/http://www.timeforkids.com/TFK/specials/potter/0%2C12405%2C184807%2C00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=jk-on-poa-film>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2004-05-27-potter-movie-book_x.htm|title=New 'Potter' movie sneaks in spoilers for upcoming books|date=2004-05-27|access-date= 2007-05-31|publisher=''[[USA Today]]''|last=Puig|first=Claudia}}</ref><ref name=jk-on-gof-film>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4410000/newsid_4415400/4415454.stm|title=JK 'loves' Goblet Of Fire movie|date=2005-11-07|access-date= 2007-05-31|publisher=BBC [[Newsround]]}}</ref>ના સમર્થક રહ્યાં છે અને ''ફિનિક્સની ફોજ''ને શ્રેણીની અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે મૂલવી છે. પુસ્તકમાંથી ફિલ્મ તરફના પરિવર્તનો અંગે તેમણે તેમની વેબસાઇટ પર લખ્યું હતું, "ચાર કલાક લાંબી ફિલ્મમાં મારી દરેક કથાવસ્તુને સામેલ કરવી લગભગ અસંભવ છે."દેખીતી રીતે, ફિલ્મોને સમય અને નાણાની મર્યાદા છે, જે નવલકથાની નથી હોતી. હું બીજા કશાં ઉપર નહીં માત્ર મારા પોતાના અને મારા વાચકોની કલ્પનાઓના આદાનપ્રદાન પરથી ઝમકદાર અસરો સર્જી શકું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=94 |title=How did you feel about the POA filmmakers leaving the Marauder’s Map’s background out of the story? (A Mugglenet/Lexicon question) |publisher=J. K. Rowling |last=Rowling |first=J. K. |access-date=2008-09-06 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806214315/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=94 |url-status=dead }}</ref> શ્રેણી આધારિત એક સંગીત નાટિકાનું હાલમાં આયોજન થઈ રહ્યું છે, શક્યતઃ 2008માં [[વેસ્ટ એન્ડ થીયેટર|લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં ભજવાશે]] ([[:en:West End theatre|London's West End]]).<ref>{{cite web|url=http://www.hollywood.com/news/Harry_Potter_Musical_to_Open_Next_Year/4745746|title='Harry Potter' Musical to Open Next Year|date=2007-08-26|publisher=Hollywood.com, Inc.|access-date=2008-08-22|archive-url=https://archive.today/20120903160717/http://www.hollywood.com/news/Harry_Potter_Musical_to_Open_Next_Year/4745746|archive-date=2012-09-03|url-status=live}}</ref>''[[ધી સન્ડે મીરર|ધી સન્ડે મીરરે]] ([[:en:The Sunday Mirror|The Sunday Mirror]])'' અહેવાલ આપ્યો છે કે નિર્માતાઓને વિખ્યાત સંગીતકારો તેનું સંગીત તૈયાર કરે તેવી આશા છે.હજુ એ નક્કી થયું નથી કે આ નિર્માણ સમગ્ર કથા કહેશે કે પછી એક ચોક્કસ [[સબપ્લોટ|પેટા-કથાનક]] ([[:en:Subplot|sub-plot]]) પર કેન્દ્રિત હશે, જોકે તેમને "પ્રેક્ષણીય ઉડતા દ્રશ્યો, જીવંત ક્વિડિચ અને વોલ્ડેમોર્ટ સાથેના મહાસંગ્રામ"નો સમાવેશ કરવાની આશા છે. <ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Sean |title=Harry Potter... The Musical |url=http://www.mirror.co.uk/sunday-mirror/2007/08/26/harry-potter-the-musical-98487-19689251/ |publisher=''The Sunday Mirror'' |access-date=2007-08-27 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201143650/http://www.mirror.co.uk/sunday-mirror/2007/08/26/harry-potter-the-musical-98487-19689251/ |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{portal}} {{wikiquote}} {{commons|Category:Harry Potter|Harry Potter}} <!-- Fan sites are covered within [[Harry Potter fandom]]. No need to include them again here. --> * [http://www.jkrowling.com/ જે. કે. રોલિંગની વ્યક્તિગત વેબસાઇટ] * [http://harrypotter.warnerbros.com/ સત્તાવાર હેરી પોટર મુવીઝ વેબસાઇટ (વોર્નર બ્રધર્સ)] * [http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ બ્લુમ્સબરી.કોમ પર હેરી પોટર (આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050806022619/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ |date=2005-08-06 }} * [http://www.scholastic.com/harrypotter/ સ્કોલેસ્ટિક.કોમ પર હેરી પોટર (અમેરિકી પ્રકાશક)] * [http://www.raincoast.com/harrypotter/ રેઇનકોસ્ટ.કોમ પર હેરી પોટર (કેનેડીયન પ્રકાશક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804170447/http://www.raincoast.com/harrypotter/ |date=2004-08-04 }} * [http://harrypotter.wikia.com/ હેરી પોટર વિકિ] {{Harrypotter}} {{witchcraft}} [[શ્રેણી:Harry Potter]] [[શ્રેણી:Fantasy books by series]] nj3gvsso5a5ie7vet6gxzic2fv44l1k 0 14569 906453 898794 2026-10-20T02:51:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906453 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = શિયાળુ નાની ડુબકી | image = Podiceps nigricollis (Marek Szczepanek)2.jpg | image_width = 240px | image_caption = શિયાળુ નાની ડુબકી | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Podicipediformes]] | familia = [[Podicipedidae]] | genus = ''[[Podiceps]]'' | species = '''''P. nigricollis''''' | binomial = ''Podiceps nigricollis'' | binomial_authority = [[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831 }} '''શિયાળુ નાની ડુબકી''' કે '''શ્યામગ્રિવા ડુબકી''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]:Black-necked Grebe, (ઉત્તર અમેરિકામાં) Eared Grebe), [[ડુબકી કુટુંબ]]નું જળપક્ષી છે, આ પક્ષી [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[એન્ટાર્કટિકા]] સિવાઇનાં વિશ્વનાં તમામ ખંડોમાં જોવા મળે છે. == ચિત્ર ગેલેરી == <gallery> Image:Podiceps nigricollis 001.jpg|નાની ડુબકી image:Eared Grebe.jpg|અમેરિકન ઇયર્ડ ગ્રીબ Image:Horned Grebe.jpg|સમાન હોર્નડ ગ્રીબ<br /> Podiceps nigricollis MHNT.ZOO.2010.11.39.2.jpg |Museum specimen </gallery> == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|Podiceps nigricollis}} {{wikispecies|Podiceps nigricollis}} * [http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob120.htm BTO પક્ષી માહિતી - શિયાળુ નાની ડુબકી] * [https://web.archive.org/web/20090413044206/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Eared_Grebe.html ઇયર્ડ ગ્રીબ] – Cornell Lab of Ornithology * [http://enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=eared%20grebe&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 ઇયર્ડ ગ્રીબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929095646/http://enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=eared%20grebe&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 |date=2007-09-29 }} – ઇ નેચર.કોમ {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતીય ઉપખંડનાં પક્ષીઓ]] [[શ્રેણી:ડુબકી કુટુંબ]] [[શ્રેણી:પ્લવાકાર ગોત્રનાં પક્ષી]] fiacbx4bixgwqiq2wi4ndo5gpnsd9ng 0 16101 906427 849949 2026-10-19T16:46:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906427 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit |unit_name = આઝાદ હિંદ ફોજ |image = |caption =સુભાષ |dates = ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ – સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૫ |country = {{flag|Azad Hind}} |role= ગેરિલ્લા, પાયદળ, ખાસ સેના |size = ૪૩,૦૦૦ (અંદાજીત) |founder = મોહનસિંહ દેવ |ceremonial_chief= [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]] |commander = મેજર જનરલ મહંમદ ઝમાન કિઆની |motto=''ઇત્તેહાદ, ઇત્માદ ઔર કુર્બાની'' |march= ''કદમ કદમ બઢાયે જા'' <!--|identification_symbol= [[File:Flag of the Indian Legion.svg|80px]] |identification_symbol_label=Flag--> |battles= [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ]] * બર્માનું અભિયાન ** ગ્નાકયેડૌકની લડાઇ ** ઇમ્ફાલની લડાઇ ** કોહિમાની લડાઇ ** પોકોદુની લડાઇ ** મધ્ય બર્માની લડાઇ }} '''આઝાદ હિંદ ફોજ''' એ [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી [[રાસબિહારી બોઝ]] અને મોહનસિંહ દેવ દ્વારા સ્થાપિત એક સશસ્ત્ર દળ હતું જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ બ્રિટીશ શાસનથી ભારતની આઝાદી મેળવવાનો હતો. આ દળની રચના ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેના (INA) તરીકે ૧૯૪૨માં ''મલાયા'', ''ઉત્તર બોર્નિયો'' અને જાપાન આધીન ''સારવાક''માંથી પકડાયેલા દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના ભારતીય યુદ્ધકેદીઓને સામેલ કરીને કરવામાં આવી હતી.<ref name=Lebraviiitox>{{Harvnb|Lebra|2008|loc=Foreword, pp. viii–x}}</ref>આ જ વર્ષે જાપાન યુદ્ધમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેનાની ભૂમિકા અંગે જાપાની અને ભારતીય નેતૃત્ત્વમાં મતભેદને પગલે ડિસેમ્બર માસમાં તેનું વિઘટન કરવામાં આવ્યું હતું. રાસબિહારી બોઝે સેનાનું નેતૃત્ત્વ [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]]ને સોંપી દીધું. સુભાષચંદ્ર બોઝના નેતૃત્ત્વમાં સેનાનું ''આઝાદ હિંદ ફોજ'' તરીકે પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite journal|last=Sisir K|first=Bose|date=Summer 2018|title=The Alternative Leadership Subhas Chandra Bose|url=|journal=The Alternative Leadership Subhas Chandra Bose|volume=10}}</ref> ૧૯૪૩માં સુભાષચંદ્ર બોઝ દક્ષિણ એશિયા પહોંચ્યા બાદ સેનાને ''આરજી હકૂમત–એ–આઝાદ–હિંદ'' (સ્વતંત્ર ભારતની અંતરિમ સરકાર) તરીકે ઘોષિત કરી.<ref name=Fayp212to213>{{Harvnb|Fay|1993|pp=212–213}}</ref> બોઝના નેતૃત્ત્વમાં આઝાદ હિંદ ફોજે મલાયા (હાલ મલેશિયા) તેમજ બર્માના બિનનિવાસી ભારતીયો અને ભારતીય મૂળના વ્યક્તિઓ તેમજ નાગરિક સ્વયંસેવકોને આકર્ષિત કર્યાં.<ref name=Lebrapxv>{{Harvnb|Lebra|2008|p=xv}}</ref> આ દ્વિતીય INAએ બ્રિટીશ તેમજ રાષ્ટ્રમંડળ વિરુદ્ધ બર્મા અભિયાન, કોહિમાની લડાઈ, ઇમ્ફાલની લડાઈ ઉપરાંત [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]ના સૈન્ય અભિયાનોમાં જાપાની ઇમ્પીરીયલ સેનાનો સહયોગ કર્યો.<ref name=Fayp330>{{Harvnb|Fay|1993|p=330}}</રેડજદજદીદૂડ ==સ્થાપના== દક્ષિણ–પૂર્વ એશિયામાં જાપાનને બ્રિટીશ શાસન વિરુદ્ધ એક પછી એક સફળતાઓ મળી રહી હતી. પરીણામે ઘણા ભારતીય સૈનિકો યુદ્ધકેદી બની ગયા હતા. ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૨માં સિંગાપુરના પતન બાદ જાપાને લગભગ ૪૦,૦૦૦ જેટલા ભારતીય સૈનિકોને યુદ્ધકેદી તરીકે પકડ્યા હતા. જાપાની સેનાએ આ યુદ્ધકેદીઓને મલાયા હુમલા બાદ આત્મસમર્પણ કરનારા કેપ્ટન મોહનસિંઘને સોંપી દીધા. સામે પક્ષે બ્રિટનની હારથી ઉત્સાહિત ભારતીય સૈનિકોએ વળતા હુમલા માટે ભારતીય સ્વતંત્રતા લીગની રચના કરી. લીગના આયોજક ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી [[રાસબિહારી બોઝ]] હતા જે ૧૯૧૫માં જાપાન ગયા હતા અને તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતની સ્વતંત્રતા માટે ભારતીય સમુદાયને એકજૂટ કરવાનો હતો. ==ટોકયો સંમેલન== સૈન્ય અને નાગરિક ભારતીય અધિકારીઓ જાપાની હાઇકમાન્ડને મળવા ટોકયો તરફ રવાના થયા. ટોકયો સંમેલનમાં નીચે મુજબના નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા: # ભારતીય સ્વતંત્રતા લીગનો વિસ્તાર અને સશક્તિકરણ. # લીગની કમાન હેઠળ ભારતીય સ્વતંત્રતા માટે ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેનાનું ગઠન, અને # આ નિર્ણયોના એકીકરણ માટે બેંગકોક ખાતે દ્વિતીય સંમેલનનું આયોજન. ==બેંગકોક સંમેલન== બેંગકોક સંમેલન ૧૫થી ૨૩ જૂન સુધી આયોજીત કરાવામાં આવ્યું હતું. સંમેલનમાં મલાયા, સિંગાપુર, થાઈલેન્ડ, બર્મા, હોંગકોંગ, મનીલા તેમજ જાવા તરફથી ૧૫૦થી પણ વધુ પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો. સંમેલનમાં સુભાષચંદ્ર બોઝને ભારતીય સ્વતંત્રતા લીગમાં સામેલ કરવા તથા લીગનું સુકાન સંભાળવા જાપાન આમંત્રિત કરવાનો પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૨ના રોજ ઔપચારીક રીતે સ્થાપિત ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેના (INA)માં હજારો ભારતીય સૈનિકો સામેલ થયાં. રાસબિહારી બોઝની અધ્યક્ષતામાં એક કાર્યકારી પરિષદનું ગઠન કરવામાં આવ્યું. મોહનસિંહે ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેનાના કમાન્ડર–ઇન–ચીફનો પદભાર સંભાળ્યો. જાપાન સરકારે INAને હથિયાર, ઉપરાંત દરિયાઇ અને હવાઇ જહાજ પૂરા પાડ્યા હતા. ==ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેના(INA)ના ઉદ્દેશો== [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]] બેંગકોક સંમેલનના નિમંત્રણનો સ્વીકાર કરી ૧૩ જૂન ૧૯૪૩ના રોજ જર્મની છોડી જાપાન પહોંચ્યા. રાસબિહારી બોઝે સેનાનું નેતૃત્ત્વ [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]]ને સોંપી દીધું. ૫ જુલાઇના રોજ સુભાષે INAની સલામી ઝીલી. ૨૬ ઓગસ્ટ ૧૯૪૩ના રોજ તેઓ સેનાના અધિકારીક કમાન્ડર–ઇન–ચીફ બન્યા. તેમણે સેનાને સંબોધિત કરતાં કહ્યું કે, "આઝાદ હિંદ ફોજ સ્ટીમ રોલર જેવી હોવી જોઇએ. નવી દિલ્હીના વાઇસરોય ભવન પર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકતો ન થાય ત્યાં સુધી આપણે લડાઈ ચાલુ રાખવાની છે." == સંદર્ભ == {{Reflist}} == સંદર્ભસૂચિ == * {{Citation| surname1 = Lebra | given1 = Joyce C. | year = ૧૯૭૭ | title = Japanese Trained Armies in South-East Asia | url = | publisher = New York, Columbia University Press | isbn = 0-231-03995-6}} * {{Citation | surname1 = Fay | given1 = Peter W. | year = 1993 | title = The Forgotten Army: India's Armed Struggle for Independence, 1942–1945 | url = | publisher = University of Michigan Press | isbn = 0-472-08342-2}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.netaji.org નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ તેમજ આઝાદ હિંદ સેના વિશે માહિતી આપતી વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421071823/http://www.netaji.org/ |date=2019-04-21 }} * [https://web.archive.org/web/20200916201537/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Indian_National_Army From Banglapedia] * [http://www.kamat.com/kalranga/itihas/bose.htm Article on Bose] * [https://web.archive.org/web/20070902213838/http://www.yorozubp.com/netaji/ Speeches of Netaji] * [https://web.archive.org/web/20070629001048/http://www.s-asian.cam.ac.uk/govt.html Centre of South Asian Studies, University of Cambridge] * [https://web.archive.org/web/20140902125303/http://dblife.cs.wisc.edu/person/S._C._Bose Centre of South Asian Studies, University of Wisconsin] * [https://web.archive.org/web/20120218222948/http://www.hindustantimes.com/ Mystery behind Netaji's Disappearance – 2] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3684288.stm BBC Report: Hitler's secret Indian army] {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] tj6cp697dy90lr0iayeij3d39roq59f 0 17324 906430 787477 2026-10-19T18:00:23Z ~2026-56067-05 89651 /* */ 2026 update 906430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કલમસર | state_name = ગુજરાત | district = આણંદ | taluk_names = ખંભાત | latd = 22.313114 | longd = 72.619408 | area_total = | altitude = | population_total = ૧૧૦૬૫ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_density = | leader_title_1 = સરપંચ | leader_name_1 = અમરસિંહ પઢીયાર | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કલમસર (તા. ખંભાત)''' [[ભારત|સિંધા ગોહિલ (દરબાર) નુ ગામ છે]] == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે કલમસર ગામની વસ્તી ૧૧,૦૬૫ની છે. જેમાં ૫,૭૭૪ પુરુષો અને ૫,૨૯૧ સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. વસ્તી ગણતરી મુજબ ગામમાં ૨,૦૬૨ જેટલાં ઘરો આવેલાં છે.<ref>http://censusindia.gov.in/(S(go14iv55jrmomk55dc4qo355))/PopulationFinder/View_Village_Population.aspx?pcaid=611319&category=VILLAGE</ref> == સંદર્ભ == <references/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ખંભાત તાલુકો]] [[શ્રેણી:ચરોતર]] k8jaeb2gp5xjto1777fbt0v6g9zzjww 0 17520 906457 892459 2026-10-20T03:40:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906457 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું દેશ | conventional_long_name = સ્પેન સામ્રાજ્ય | native_name = {{native name|es|Reino de España|icon=no}} {{efn|name=a|The Spanish Constitution does not establish any official name for Spain, even though the terms ''España'' (Spain), ''Estado español'' (Spanish State) and ''Nación española'' (Spanish Nation) are used throughout the document. Nonetheless, the Spanish Ministry of Foreign Affairs established in an ordinance published in 1984 that the denominations ''España'' (Spain) and ''Reino de España'' (Kingdom of Spain) are equally valid to designate Spain in international treaties. This term, Kingdom of Spain, is widely used by the government in national and international affairs of all kinds, including foreign treaties as well as national official documents, and is therefore recognised as the official name by many international organisations.<ref>[http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html Acuerdo entre el Reino de de España y Nueva Zelanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831012228/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html |date=2016-08-31 }}, [http://www.mir.es/SGACAVT/derecho/ac/ac13021992.html Acuerdo entre el reino de España y el reino de Marruecos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720002802/http://www.mir.es/SGACAVT/derecho/ac/ac13021992.html |date=2011-07-20 }}; [http://t3.gstatic.com/images?q=tbn:POLvL-tJBq8_KM:http://www.motoradictos.com/images/2010/05/permiso-conducir-espana1.jpg&t=1 licenses] [http://sbrabogados.files.wordpress.com/2008/02/carnet_conducir.jpg permissions] [http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/tue.t6.html Tratado de la Unión Europea]</ref>}} | common_name = સ્પેન | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=[[Europe]] |region_color=dark grey |subregion=the [[European Union]] | subregion_color = green |legend=EU-Spain.svg}} | image_map2 = Spain-Location-Map(2013)-UNOCHA-no-logo.png | national_motto = {{native phrase|la|"[[Plus ultra (motto)|Plus Ultra]]"|italics=off}} <br /> {{small|"Further Beyond"}} | national_anthem = "[[Marcha Real]]" <br /> <center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | languages_type = Official language <br /> {{nobold|and national language}} | languages = [[Spanish language|Spanish]]<!--(aka Castilian)-->{{efn|name=c|The official Spanish language of the State is established in the Section 3 of the [[Spanish Constitution of 1978]] to be Castilian.<ref>{{cite web |url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |title=The Spanish Constitution |publisher=Lamoncloa.gob.es |date= |access-date=26 April 2013 |archive-date=25 માર્ચ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |url-status=dead }}</ref> In some [[autonomous communities of Spain|autonomous communities]], [[Catalan language|Catalan]], [[Galician language|Galician]] and [[Basque language|Basque]] are co-official languages. [[Aragonese language|Aragonese]] and [[Asturian language|Asturian]] have some degree of official recognition.}} | languages2_type = Recognised regional <br /> languages{{efn|name=c}}<!--Protected and/or co-official (regional) languages--> | languages2 = {{hlist | [[Aragonese language|Aragonese]] | [[Astur-Leonese languages|Asturian]]<!--(incl. Leonese)--> | [[Basque language|Basque]] | [[Catalan language|Catalan]]<!--(incl. Valencian)--> | [[Galician language|Galician]] | [[Occitan language|Occitan]]<!--(Aranese dialect)-->}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Spanish people|Spanish]] |12.2% others}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = {{hlist |[[Spanish people|Spanish]] |[[Spanish people|Spaniard]]}} | capital = [[Madrid]] | latd = 40 |latm = 26 |latNS = N |longd = 3 |longm= 42 |longEW = W | largest_city = capital | government_type = [[Unitary state|Unitary]]&nbsp;[[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy|constitutional]]&nbsp;[[monarchy]] | leader_title1 = [[Monarchy of Spain|Monarch]] | leader_name1 = [[Felipe VI of Spain|Felipe VI]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Spain|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Pedro Sánchez]] | legislature = [[Cortes Generales|General Courts]] | upper_house = [[Senate of Spain|Senate]] | lower_house = [[Congress of Deputies of Spain|Congress of Deputies]] | sovereignty_type = [[History of Spain|Formation]] | established_event2 = [[Dynasty|Dynastic]] | established_date2 = [[Catholic Monarchs|1479]] | established_event3 = ''[[De facto]]'' | established_date3 = [[Charles I of Spain|1516]] | established_event4 = ''[[De jure]]'' | established_date4 = [[Nueva Planta Decrees|1715]] | established_event5 = First constitution | established_date5 = [[Spanish Constitution of 1812|1812]] | established_event6 = {{nowrap|[[Spanish transition to democracy|Current democracy]]}} | established_date6 = [[Spanish Constitution of 1978|1978]] | established_event7 = {{nowrap|[[Accession of Spain to the European Union|EEC accession]]}}{{efn|[[European Union]] (EU) since 1993.}} | established_date7 = 1986 | EUseats = 54 | area_km2 = 505,990<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|access-date= 14 April 2015}}</ref> | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 52nd | area_magnitude = 1 E11 | percent_water = 1.04 | population_estimate = 46,464,053<ref>{{cite web |url=http://www.ine.es/prensa/np884.pdf |title=Population Figures at 1 July 2014 | publisher=Instituto Nacional de Estadística (INE) |access-date= 10 December 2014}}</ref> | population_estimate_year = 2014 | population_estimate_rank = 30th | population_census = 46,815,916<ref>{{cite web |url=http://www.ine.es/prensa/np756.pdf |title=Censos de Población y Viviendas de 2011 |publisher = Instituto Nacional de Estadística (INE)|language=es}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 92 | population_density_sq_mi = 240 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106th | GDP_PPP_year = 2014 | GDP_PPP = {{nowrap|$1.566 trillion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=74&pr.y=15&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Spain |publisher=International Monetary Fund |access-date= 2 May 2015}}</ref>}} | GDP_PPP_rank = 16th | GDP_PPP_per_capita = $33,711<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 32nd | GDP_nominal = {{nowrap|$1.407 trillion<ref name=imf2/>}} | GDP_nominal_rank = 14th | GDP_nominal_year = 2014 | GDP_nominal_per_capita = $30,278<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 28th | Gini_year = 2013 | Gini_change = 32 <!--Increase/decrease/steady--> | Gini = 33.7 <!--Number only--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalized disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|access-date=22 July 2014|archive-date=15 જૂન 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615003808/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|url-status=dead}}</ref> | HDI_year = 2013 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--Increase/decrease/steady--> | HDI = 0.869 <!--Number only--> | HDI_ref = <ref name=HDI>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report |date=14 March 2013 |access-date= 27 July 2014 | pages=21–25}}</ref> | HDI_rank = 27th | currency = [[Euro]]{{efn|The [[Peseta]] before 2002.}} ([[Euro sign|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Central European Time|CET]]{{efn|name=d|Except the [[Canary Islands]], which observe UTC+0 ([[Western European Time|WET]]) and UTC+1 ([[Western European Summer Time|WEST]]) during summer time.}} | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]{{efn|name=d}} | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd/mm/yyyy {{small|([[Common Era|CE]])}} | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Spain|+34]] | iso3166code = ES | cctld = [[.es]]{{efn|name=e|The [[.eu]] domain is also used, as it is shared with other [[European Union]] member states. Also, the [[.cat]] domain is used in [[Països Catalans|Catalan-speaking territories]].}} }} '''સ્પેન''' [[યુરોપ]]નો એક દેશ છે. સ્પેનની રાજધાની મેડ્રીડ છે. આ દેશ સત્તાવાર રીતે સ્પેનન્નું રાજ્ય તરીકે જાણીતો છે. આ દેશ યુરોપિયન યુનિયનનો સભ્ય છે. તે નૈઋત્ય યુરોપમાં ઈબેરીયન ઉપમહાદ્વીપ પર આવેલો છે. આની દક્ષીણ અને પૂર્વે ભૂમધ્ય બ્રિટિશ ભૂમિ જીબ્રાલ્ટર સિવાય સમુદ્ર દ્વારા, ઉત્તર અને ઈશાન બજુએ ફ્રાંસ, એન્ડોરા અને બીસ્કેનો ઉપસાગર આવેલા છે. તેની વાયવ્ય બાજુએ એટલંટિક સમુદ્ર અને પશ્ચિમે એટલાંટિક સમુદ્રને પોર્ટુગલ આવેલાં છે. == સંબંધિત લેખો == * [[વૅલેન્શિયા નો પ્રદેશ]] * [[વૅલેન્શિયન]] * [[કેનેરી ટાપુઓ]] * [[ટેનરીફ]] == Notes == {{notelist|30em}} ==સંદર્ભો== {{reflist|25em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.spain.info/ પ્રવાસન પોર્ટલ] {{Commons|Spain}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી: દેશ]] [[શ્રેણી:યુરોપ]] s843qnfh7og22d10yrcx9dk8nef7htn 0 18077 906437 789456 2026-10-19T21:37:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906437 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = નાગલી, રાગી <br />ફિંગર મિલેટ |image = Finger millet grains of mixed color.jpg |image_caption = લાલ તેમ જ સફેદ દાણાવાળી મિશ્રવર્ણ ધરાવતી નાગલી |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[એન્જિયોસ્પર્મ]] |unranked_classis = [[એકદળી]] |unranked_ordo = [[કોમેલિનિડ]] |ordo = [[Poales|પોઅલેસ]] |familia = [[Poaceae|પોએસી]] |subfamilia = [[Chloridoideae|ક્લોરિડોએડી]] |genus = ''[[Eleusine|એલેયુસાઇન]]'' |species = '''''E. coracana''''' |binomial = ''Eleusine coracana'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} '''નાગલી''' અથવા '''રાગી''' એશિયા તેમજ આફ્રિકા ખંડના સૂકા ક્ષેત્રોમાં ઉગાડવામાં આવતું એક હલકું ધાન્ય છે. [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના દક્ષિણ ભાગમાં [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ જિલ્લા]]<ref>{{Cite web |url=https://dangdp.gujarat.gov.in/dang/jilavishe/jilla-ni-samanay-ruprekha.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-09-17 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927010618/http://dangdp.gujarat.gov.in/dang/jilavishe/jilla-ni-samanay-ruprekha.htm |url-status=dead }}</ref>, [[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ જિલ્લા]], [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]], [[તાપી જિલ્લો|તાપી જિલ્લા]] તેમ જ [[સુરત જિલ્લો|સુરત જિલ્લા]]ના આદિવાસીઓ નાગલીની ખેતી કરી, તેનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે. નાગલી એક ઋતુમાં એટલે કે આશરે ૧૦૦થી ૧૨૦ દિવસમાં પાકીને તૈયાર થઈ જાય છે. નાગલી મૂળ રૂપમાં ઇથોપિયાના ઉચ્ચ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે, જેને ભારત દેશમાં કોઈ ચાર હજાર વરસ પહેલાં લાવ્યું હતું. નાગલી ઊઁચાઈ ધરાવતા પ્રદેશોમાં અનુકૂળતા સાધવામાં સમર્થ વનસ્પતિ છે. હિમાલયના ૨,૩૦૦ મીટર સુધીની ઊંચાઈ ધરાવતા પ્રદેશોમાં નાગલી ઉગાડવામાં આવે છે. == ખેતી == નાગલીને ખાસ કરીને તલ, મગફળી, નાઇજર સીડ અથવા તો કઠોળ વર્ગના પાક સાથે ઉગાડવામાં આવે છે, જોકે આંકડા ઠીક ઠીક તો ઉપલબ્ધ નથી તેમ છતાં પણ આ પાકનું વિશ્વ ભરમાં ૩૮,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટરમાં વાવેતર કરવામાં આવે છે. == સંગ્રહ અને સાચવણી == [[ચિત્ર:Finger millet 3 11-21-02.jpg|thumbnail|280px|left|ફિંગર મિલેટ]] એક વાર નાગલીનો પાક તૈયાર થઇ જાય એટલે તેનો સંગ્રહ બેહદ સુરક્ષિત હોય છે. નાગલીના દાણા પર કોઇ પ્રકારના કીટકો કે ફુદાંઓ હુમલા કરતાં જોવા મળતાં નથી. આ ગુણને કારણે નિર્ધન ખેડૂતો માટે નાગલીનો પાક એક ખૂબ જ સારો વિકલ્પ માનવામાં આવે છે. == પોષક તત્વ == આ અનાજમાં [[એમીનો એસીડ]] મેથોનાઇન રહેલું હોય છે, જે વધુ પ્રમાણમાં સ્ટાર્ચવાળા ખાદ્ય પદાર્થોમાં જોવા મળતું નથી. પ્રતિ ૧૦૦ ગ્રામ નાગલીમાં રહેલાં તત્વોનું વિભાજન આ પ્રકારે કરવામાં આવે છે. === વિભાજન સારણી === * [[પ્રોટીન]] ૭.૩. ગ્રામ * [[વસા (ચરબી)]] ૧.૩. ગ્રામ * [[કાર્બોહાઇડ્રેટ]] ૭૨ ગ્રામ * ખનિજ ૨.૭ ગ્રામ * [[કેલ્શિયમ]] ૩.૪૪ ગ્રામ * રેષા ૩.૬ ગ્રામ * ઉર્જા ૩૨૮ કિલો કેલરી == નાગલીમાંથી બનાવવામાં આવતા ખાદ્ય પદાર્થ == [[ચિત્ર:Pappad made of finger millet (Eleusine coracana).jpg|250px|thumb|[[ગુજરાત]] રાજ્યના [[સુથારપાડા]] ગામ ખાતે નાગલીની પાપડી બનાવતું મહિલા-મંડળ]] ભારત દેશમાં [[કર્ણાટક]] અને [[આંધ્ર પ્રદેશ]] રાજ્યોમાં નાગલીનો સૌથી અધિક ઉપભોગ કરવામાં આવે છે,ત્યાં આને "રાગી" કહે છે, નાગલીમાંથી મોટી ડબલ રોટી, ઢોસા અને રોટી બને છે. નાગલીમાંથી રાગી મુદ્દી બનાવવામાં આવે છે, જે માટે નાગલીનો (રાગીનો) લોટ લઇ પાણીમાં ઉકાળવામાં આવે છે. જ્યારે પાણી ઘટ્ટ થઇ જાય છે, તો એને ગોળ આકૃતિ કરી [[ઘી]] લગાવીને [[સાંબાર]] (સંભાર) સાથે ખાવામાં આવે છે. [[વિએટનામ|વિયેટનામ]]માં નાગલી બાળકના જન્મના સમયે સ્ત્રીઓને દવાના રૂપમાં આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત નાગલીમાંથી મદિરા પણ બનાવવામાં આવે છે. [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] અને [[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ જિલ્લા]]ઓમાં નાગલી ઉગાડતા આદિવાસી ખેડૂતો લોટમાંથી રોટલા બનાવી ખાય છે. આ ઉપરાંત અહીંની મહિલાઓ મંડળી બનાવી ગૃહ-ઉદ્યોગ તરીકે નાગલીની પાપડી, બિસ્કીટ વગેરે તૈયાર કરી તેનું વેચાણ કરે છે<ref>http://agri.ikhedut.aau.in/1/fld/844 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513180011/http://agri.ikhedut.aau.in/1/fld/844 |date=2015-05-13 }} ખેડૂત ઉપયોગી કૃષિ અને પશુપાલન વિષયક માર્ગદર્શન - કૃષિ,સહકાર અને ખેડુત ક્લ્યાણ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર</ref>. == સંદર્ભો == <references/> == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20090304233711/http://mcknight.ccrp.cornell.edu/program_docs/project_documents/INTL_02-644_fingermillet/02-644_fingermillet_ragi.pdf નાગલીનાં અલગ-અલગ ઉત્પાદનો ] * [http://www.google.co.in/search?q=+site:www.bawarchi.com+ragi નાગલીમાંથી બનાવવામાં આવતી વાનગીઓ તૈયાર કરવાની રીત] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ragi વિકિમીડિયા પર નાગલી વિશેનાં અવતરણો] * [http://www.coimbatorecity.com/index.php?/content/view/26/37/ અંકુરીત નાગલીના દળિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214033406/http://www.coimbatorecity.com/index.php?%2Fcontent%2Fview%2F26%2F37%2F |date=2012-02-14 }} * [http://www.ethiopic.com/aplants.htm ઇથોપિયાઇ વનસ્પતિઓનાં નામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224151756/http://www.ethiopic.com/aplants.htm |date=2008-02-24 }} * [http://www.panoramio.com/photo/18768713 પેનેરોમિયોની વેબસાઇટ પર નાગલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013015530/http://www.panoramio.com/photo/18768713 |date=2016-10-13 }} {{commons|category:Ragi}} {{Cookbook|Category:Ragi flour-based recipes}} [[શ્રેણી:ખોરાક]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:અનાજ]] [[શ્રેણી:ધાન્ય]] 3d7caiuf3mdbnqm7oe6cw1qldakynew 0 19957 906439 905073 2026-10-19T22:00:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906439 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Taxobox |name = પક્ષી |fossil_range = [[Late Jurassic]]–Recent, {{Fossil range|150|0}} |image = Petroica boodang Meehan Range 1 crop.jpg |image_width = 240px |image_caption = [[Scarlet Robin]], ''Petroica boodang'' |domain = [[Eukaryota]] |regnum = [[પ્રાણી|Animalia]] |subregnum = [[Eumetazoa]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Bilateria]]}} |superphylum = [[Deuterostomia]] |phylum = [[Chordata]] |subphylum = [[Vertebrata]] |infraphylum = [[Gnathostomata]] |superclassis = [[Tetrapoda]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Amniota]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Diapsida]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Archosauria]]}} |classis = '''Aves''' |classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758<ref>{{cite web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves | access-date=4 Feb 2009 | last='''Brands''' | first=Sheila | authorlink= | date=14 Aug 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-date=28 મે 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090528084402/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | url-status=dead }}</ref> |subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]] & [[Order (biology)|orders]] |subdivision = * About two dozen [[#Modern bird orders: Classification|modern orders]] and several [[#Prehistoric bird orders: Classification|extinct orders and subclasses]] }} પક્ષીઓ એ 'ગણગણતો (વર્ગ એવ્સ) 'નો (પ્રકાર ઉડાન ભરતો, બે પગવાળો, ગરમીથી ટેવાયેલો, (તાપમાન પ્રમાણે ઘડાયેલો) કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે જે [[ઇંડા]] મૂકે છે.અને તેને પોતાના શરીરની ગરમીથી સેવતો કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે. આ વર્ગમાં આશરે 10,000 જેટલી જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે તેમને અત્યંત મોટી સખ્યામાં બે પગના કરોડ વાળા પ્રાણી બનાવે છે. તેઓ આર્કટિકથી લઇને એન્ટાર્કટિક સુધી તેમની શારીરિક ક્ષમતા અનુસાર (ઇકોસિસ્ટમ)વ્યવસ્થામાં વસે છે. પક્ષીઓની શ્રેણીનું કદ {{convert|5|cm|in|sigfig=1|abbr=on}} [[ગણગણતી મધમાખી]]થી લઇને {{convert|3|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} [[શાહમૃગ]]સુધીનો સમાવેશ થાય છે. બચેલા અવશેષો સુચવે છે કે પક્ષીઓની જાતિ આશરે 150-200 વર્ષો પહેલાથી જ્યુરાસિકના ગાળા દરમિયાનથી પક્ષી જેવા પગવાળા [[ડાયનાસોર]] થી [[વિકસતી]] આવી છે અને અગાઉ 140-145 વર્ષો પહેલા મૃત [[જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઓપ્ટેરિક્સ]], જાણીતુ પક્ષી હતું. ફક્ત ડાયનાસોરના [[જૈવિક જૂથો]] [[કરોડો વર્ષો પહેલાના ભૂસ્તર યુગ]]માં આશરે 65.5 કરોડો વર્ષો પહેલા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તેથી મોટા ભાગના [[પક્ષીશાસ્ત્ર]]ના લોકો તેને પક્ષી તરીકે ઓળખે છે. આધુનિક પક્ષીઓને [[પીછાઓ]], [[દાંત]] વિનાની [[ચાંચ]], [[કઠોર આવરણવાળા]] ઇંડાઓના [[મૂકવા]]થી, ઊંચો [[ચયાપચય]]નો દર, ચાર છિદ્રોવાળા [[હૃદય]] અને હળવા પરંતુ મજબૂત [[હાડપિંજર]]ની રીતે અલગ પાડવામાં આવે છે. ઘણા પક્ષીઓ સુધારેલો અગ્ર પૃષ્ઠ તરીકે પાંખો ધરાવે છે અને મોટા ભાગના [[ઉડી]]શકે છે, જેમાં [[ઉડી ન શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ]], [[પેન્ગ્વિન]], અને અસંખ્ય વિવિધ પ્રકારના મોટા ભાગે આઇલેન્ડમાં જોવા મળતી જાતિઓના પક્ષીઓ સહિતના અપવાદ છે. પક્ષીઓ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની પાચન અને [[શ્વસન પ્રક્રિયા]]ધરાવે છે જે ઉડાન ભરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકાર્ય છે. કેટલાક પક્ષીઓ, ખાસ કરીને [[કોરવિડ]] અને [[પોપટ]], અત્યંત બુદ્ધિશાળી પ્રાણીજાતિઓમાંના છે; મોટા ભાગની પક્ષીઓની જાતો [[ટુલ્સ]] (સાધનો)નું ઉત્પાદન અને તેનો વપરાશ કરતી જોવા મળી છે અને મોટા ભાગની જાતિઓ તેમની પેઢીઓમાં [[સાંસ્કૃતિક]] માહિતી આપલેનું પ્રદર્શન કરે છે. અમુક જાતો લાંબા ગાળાનું વાર્ષિક [[સ્થળાતંર]]કરે છે, અને અમુક ટૂંકા ગાળાની અનિમિયત હેરફેર કરે છે. પક્ષીઓ સામાજિક હોય છે; તેઓ દાર્શનિક સંકેતો અને અવાજો અને [[ગીત]] ગાઇને સંદેશાવ્યવહાર કરે છે, અને સહકારયુક્ત સંવર્ધન અને શિકાર, લૂંટફાટ કરનારા પ્રાણીઓ તરીકે [[ટોળામાં રહેવું]] અને [[ટોળાશાહી]] કરવી સહિતની સામાજિક વર્તણૂંકમાં ભાગ લે છે. પક્ષીઓની જાતિઓની વિશાળ બહુમતી [[સામાજિક રીતે એક વિવાહીત]] હોય છે, સામાન્ય રીતે એક સંવર્ધન સીઝન માટે, કોઇકવાર વર્ષો સુધી અને જીવનપર્યંત તો ભાગ્યેજ હોય છે. અન્ય જાતો કે જે સંવર્ધન વ્યવસ્થા ધરાવે છે તે [[પોલીજિનસ]] ("અસંખ્ય માદાઓ") અથવા, ભાગ્યે જ, [[પોલીન્ડ્રોસ]] ("અસંખ્ય નર પક્ષીઓ") છે. ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે માળામાં મૂકવામાં આવે છે અને માતાપિતા દ્વારા [[સેવવામાં]]આવે છે. ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા બાદ મોટા ભાગના પક્ષીઓ માતાપિતા દ્વારા સંભાળનો વિસ્તરિત સમય ધરાવે છે. મોટે ભાગે શિકાર અથવા ખેતર મારફતે ખોરાક મેળવવાના એક સ્ત્રોત તરીકે અમુક જાતો આર્થિક અગત્યતા ધરાવે છે. કેટલીક જાતો, ખાસ કરીને [[સોન્ગબર્ડ]] અને [[પોપટ]], પાલતુ તરીકે જાણીતા છે. અન્ય ઉપયોગોમાં [[ખાતર]] તરીકે પક્ષીઓના [[ચરક]](હગાર)નો સમાવેશ થાય છે. પક્ષીઓ માનવ સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓ જેમ કે ધર્મથી લઇને કવિતા સુધી અને લોકપ્રિય સંગીતને [[આગવી રીતે આવરી]]લે છે. 17મી સદી અને તેનાથી પણ આગળના 100 વર્ષો પહેલા માનવીય ગતિવિધિઓના પરિણામે 120-130 જાતો [[નામશેષ]] થઇ ગઇ છે. હાલમાં આશરે 1,200 જેટલા પક્ષીઓની જાતો માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કારણે નામશેષ થવાનું જોખમ અનુભવી રહી છે, જો તેમને [[રક્ષવાના]] માર્ગો હાલમાં હાથ ધરાઇ રહ્યા છે. == વિકાસ અને વર્ગીકરણ == [[ચિત્ર:Naturkundemuseum Berlin - Archaeopteryx - Eichstätt.jpg|thumb|right|આર્કાઇયોપ્ટ્રીક્સ, સૌપ્રથમ જાણીતુ પ્રાણી ]] પક્ષીઓની પ્રથમ [[વર્ગીકરણ]] [[ફ્રાંસિસ વિલ્લુઘબી]] અને અને [[જોહ્ન રાય]]દ્વારા તેમના 1676 વોલ્યુમ ''ઓર્નિથોલોગી'' માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book |last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott & Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=84-87334-10-5}}</ref> [[કાર્લોસ લિનાઅસે]]હાલમાં જે ઉપયોગમાં છે તેવી [[વર્ગીકૃત્ત વર્ગીકરણ]] કરવા માટે 1758માં તે કાર્યમાં સુધારા કર્યા હતા.<ref> {{la icon}} {{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carolus Linnaeus |title=[[Systema Naturae|Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata]] |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=824 |url=}}</ref> [[પક્ષીઓને લિનાયન]] વર્ગીકરણમાં [[જૈવિક વર્ગ]] ગણગણાટ તરીકે અલગ પાડવામાં આવ્યા છે. [[ફિલોજેન્ટિક વર્ગીકરણ]] ગણગણાટને ડાયનાસોર [[જૈવિક જૂથ]] [[થેરોપોડા]]માં મૂકે છે.<ref name="Theropoda">{{cite journal |last=Livezey |first=Bradley C. |coauthors=Richard L. Zusi |month=January |year=2007 |title=Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion |journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]] |volume=149 |issue=1 |pages=1–95 |doi=10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x |pmid=18784798 |last1=Livezey |first1=BC |last2=Zusi |first2=RL |issn=0024-4082}}</ref> એવ્સ અને પેટા જૂથ, જૈવિક જૂથ [[ક્રોકોડોલીયા]], બન્ને સાથે [[પેટે ઘસાઇને ચાલતા]] જૈવિક જૂથ [[આર્કોસોરીયા]]ના એક માત્ર જીવતા પ્રાણી છે. [[ફિલોજેન્ટિકલી]],એવ્સને આધુનિક પક્ષીઓ અને ''[[આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ લિથોગ્રાફિકા]]'' ના [[નજીકના તાજેતરના પૂર્વજ]]ની ઉતરતી જાતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=Padian|first=Kevin|authorlink=Kevin Padian|coauthor=L.M. Chiappe Chiappe LM |editor=[[Philip J. Currie]] & Kevin Padian (eds.) |title=Encyclopedia of Dinosaurs|url=https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr|year=1997|publisher=[[Academic Press]]|location=San Diego|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofdi0000curr/page/41 41]–96|chapter=Bird Origins|isbn=0-12-226810-5}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] (આશરે 150-145 મિલીયન વર્ષો પહેલાના)[[ટિથોનિયમ]] તબક્કા પરથી ''આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ'' આ વ્યાખ્યા હેઠળ પક્ષી તરીકે જાણીતા હતા. અન્યોમા,[[જેક્સ ગૌથિયર]] અને [[ફિલોકોડે]]વ્યવસ્થાને વળગીને રહેનાર સહિતનાએ એવ્સને ફક્ત આધુનિક પક્ષી જૂથને સમાવવા માટે ઓળખી કાઢ્યા છે. ફક્ત અવશષોમાંથી જ બાકાત રહેલા અને તેમને સોંપણી દ્વારા આ કરવામાં આવ્યું છે, તેને બદલે બે પગવાળા ડાયનાસોર જેમ પ્રાણીઓના પરંપરાગત વિચારના સંબંધ ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' ના પ્લેસમેન્ટ વિશ અનિશ્ચિતતાઓ દૂર કરવાના ભાગરૂપે [[એવિલે]]<ref>{{cite book |last=Gauthier |first=Jacques|editor=Kevin Padian |title=The Origin of Birds and the Evolution of Flight|url=https://archive.org/details/originofbirdsevo0000unse |series= Memoirs of the California Academy of Science '''8'''|year=1986|pages=[https://archive.org/details/originofbirdsevo0000unse/page/1 1]–55|chapter=Saurischian Monophyly and the origin of birds|isbn=0-940228-14-9 |publisher=Published by California Academy of Sciences |location=San Francisco, CA}}</ref> હોય છે. દરેક આધુનિક પક્ષીઓ [[નિયોર્નિથેસ]][[પેટાવર્ગ]]માં આવે છે, જે બે પેટાવિભાગો ધરાવે છે: [[પાલેઓગ્નેથે]], જેમાં મોટા ભાગના ઉડી શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ જેમ કે [[શાહમૃગો]], અને જંગલી [[નિયોગ્નેથે]], જેમા દરેક અન્ય પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Theropoda"/> <ref>{{cite web |url=http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |title=Bird biogeography |access-date=2008-04-10 |work= |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |url-status=dead }}</ref>લાઇવઝે અને ઝુસીએ તેમને "જૂથ"નો દરજ્જો આપ્યો હોવા છતાં આ બન્ને પેટાવિભાગોને ઘણી વાર [[સુપરઓર્ડર]]નો [[દરજ્જો]] આપવામાં આવે છે. <ref name="Theropoda"/> [[વર્ગીકરણ વિષ્ય]]દ્રષ્ટિકોણ પર આધાર રાખીતા, હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા પક્ષીઓના જાતિ 9800<ref>{{cite book |title=[[The Clements Checklist of Birds of the World]] |first=James F. |last=Clements |edition=6th |authorlink=James Clements |location=Ithaca |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-8014-4501-9 }}</ref>થી 10,050ની છે.<ref>{{cite book |last=Gill |first=Frank |authorlink=Frank Gill (ornithologist) |year=2006 |title=Birds of the World: Recommended English Names |url=https://archive.org/details/birdsofworldreco0000gill |location=Princeton |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-12827-6}}</ref> === ડાયનોસોર અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ === [[ચિત્ર:Confuchisornis sanctus.JPG|thumb|left|કોન્ફુસિયુસોર્નીયા, ચીનનું ક્રેટાસિયસ પક્ષી ]] અવશેષો અને જૈવિક પૂરાવાઓને આધારે, મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો સ્વીકારે છે કે પક્ષીઓ [[બે પગવાળા]] [[ડાયનાસોર]]ના વિશિષ્ટ પ્રકારના પેટા જૂથો છે.<ref>{{cite journal|last=Prum|first=Richard O. Prum|title=Who's Your Daddy|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-12-19_322_5909/page/1799|journal=Science|volume=322|pages=1799–1800|year=2008|doi=10.1126/science.1168808|pmid=19095929|month=Dec|issue=5909|issn=0036-8075}}</ref> વધુ ખાસ રીતે, તેઓ બે પગવાળા પક્ષીઓના જૂથ જેમ કે [[મેનીરાપોતોરા]] ના સભ્યો છે જેમાં અન્યો ઉપરાંત [[ડ્રોમાસૌર]] અને [[ઓવીરાપ્ટોરિડ્ઝ]] નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book |last=Paul |first=Gregory S. |authorlink=Gregory S. Paul |chapter=Looking for the True Bird Ancestor |year=2002 |title=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds |url=https://archive.org/details/dinosaursofairev0000paul |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-6763-0 |pages=[https://archive.org/details/dinosaursofairev0000paul/page/171 171]–224}}</ref> વૈજ્ઞાનિકો જેમ પક્ષીઓને લાગે વળગે છે તેમ વધુ એવિયન સિવાયના થેરોપોડ્ઝ શોધે છે, અગાઉ પક્ષીઓ સિવાયના અને પક્ષીઓ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત હવે અસ્પષ્ટ બન્યો છે. તચાજેતરમાં જ ઉત્તર પૂર્વ [[ચીન]]ના [[લિયોનીંગ]] વિસ્તારમાં તાજેતરમાં કરાયેલી શોધ દર્શાવે છે કે અસંખ્ય નાના [[થેરોપોડ ડાયનાસોરને પીછા]] હતા, જે આ અનિશ્ચિતતાઓમાં ફાળો આપે છે. <ref>{{cite book |last=Norell |first=Mark |coauthors=Mick Ellison |year=2005 |title=Unearthing the Dragon: The Great Feathered Dinosaur Discovery |url=https://archive.org/details/unearthingdragon00mark |location=New York |publisher=Pi Press |isbn=0-13-186266-9|pages=}}</ref> સમકાલીન [[પાલેન્ટોલોજી]]માં સંમતિદર્શક દ્રષ્ટિકોણ એ છે કે પક્ષીઓ [[એવ્સ]], [[ડેઇનોનીકોસૌર]]ના નજીકના સંબંધી છે, જેમાં [[ડ્રોમાસૌરિડ]] અને [[ટ્રૂડોન્ટીડ]]નો સમાવેશ કરે છે. આ તમામ ત્રણેય સાથે [[પારાવેસ]] તરીકે કહેવાતા એક જૂથની રચના કરે છે. [[મૂળભૂત]] ડ્રોમાસૌર ''[[મઇક્રોરેપ્ટોર]]'' જે ગુણધર્મો ધરાવે છે તેણે કદાચ તેને ધીમેથી ચાલવા કે ઉડવા માટે સહાય કરી હશે. મોટા ભાગના મૂળભૂત ડેઇનોનીકોસોર્સ ઘણા નાના છે. મળેલા પૂરાવાઓ એ શક્યતામાં વધારો કરે છે કે તમામ પારાવિયન્સના પૂર્વજોકદાચ [[વૃક્ષો જેવા હશે]], અને/અથવા તેઓ કદાચ ધીમે ધીમે ચાલી શકતા હશે. <ref name="AHTetal07">{{cite journal |last=Turner |first=Alan H. |coauthors=Pol, Diego; Clarke, Julia A.; Erickson, Gregory M.; and Norell, Mark |year=2007 |title=A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight |url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/317/5843/1378.pdf |format=PDF |journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=317 |pages=1378–1381 |doi=10.1126/science.1144066 |pmid=17823350 |month=Sep |issue=5843 |issn=0036-8075 }}</ref><ref name="xuetal2003">{{cite journal|author=Xing, X., Zhou, Z., Wang, X., Kuang, X., Zhang, F., and Du, X.|year=2003|title=Four-winged dinosaurs from China|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/335|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=421|issue=6921|pages=335–340|doi=10.1038/nature01342|pmid=12540892|month=Jan|last1=Xu|first1=X|last2=Zhou|first2=Z|last3=Wang|first3=X|last4=Kuang|first4=X|last5=Zhang|first5=F|last6=Du|first6=X|issn=0028-0836}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ]] '' મળી આવેલ સૌપ્રથમ વિખ્યાત [[સંક્રાંતિ અવશેષ]]છે અને તે વીતી ગયેલી 19મી સદીમાં [[વિકાસ]]ની થિયરીને ટેકો પૂરો પાડે છે. ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' સ્પષ્ટ રીતે પેટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ જેવા ગુણધર્મો ધરાવે છે: દાંત,નહોરવાળી આંગળીઓ, અને લાંબી ગરોળી જેવી લાંબી પૂછડી ધરાવે છે પરંતુ, તે ઉડી શકે તેવા પીછાઓ સાથે જે આધુનિક પક્ષીઓની ઓળખ છે તેવી સુંદર પાંખ ધરાવે છે. તેને આધુનિક પક્ષીઓના સીધા પૂર્વજ તરીકે ગણી શકાતા નથી, પરંતુ તે સૌથી જૂના અને અત્યંત જૂનવાણી [[એવ્સ]] અથવા [[એવિયેલ]]ના જાણીતા સભ્ય છે અને સંભવતઃ તે ખરા પૂર્વજ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="mayretal2007">માયર, જી. ફોલ, બી., હાર્ટમેન, એસ. અને પીટર્સ, ડી.એસ. (2007). "''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' નો દસમો હાડપિંજરનો નમૂનો" ''ઝૂઓલોજિકલ જર્નલ ઓફ ધી લિનીયન સોસાયટી'' , '''149''' : 97–116.</ref> === વૈકલ્પિક થિયરી અને વિવાદો === પક્ષીઓની ઉત્પત્તિઓના અભ્યાસમાં ઘણા વિવાદો છે. અગાઉની અસંતિઓમાં, પક્ષીઓ [[ડાયનાસોર]] અથવા વધુ જૂના [[આર્કોસોર]]માંથી વિકાસ પામ્યા છે કે કેમ. ડાયનાસોરની જાતિમાં [[ઓર્નિથિશિયા]] અથવા [[થેરોપોડ]] ડાયનાસોર વધુ શક્ય પૂર્વજો હતા કે કેમ તે અંગ મતમતાંતર પ્રવર્તી રહ્યા છે. <ref name="Heilmann1927">હેઇલમેન, ગર્હાર્ડ (1927). ''પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ'' . ન્યુ યોર્કઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ. </ref> ઓર્નિથીશિયન (પક્ષી જેવા ઢાળવાળા)ડાયનાસોર આધુનિક પક્ષીઓ જેવો ઢાળ ધરાવતા હોવા છતાં, પક્ષીઓ [[સૌરિશિયા]] (ગરોળી જેવા ઢાળવાળા) ડાયનાસોર જેવા હોવાનું મનાય છે અને તેથી તેથી જ તેમનો પૃષ્ઠ ભાગ [[સ્વતંત્ર]] રીતે વિકસ્યો હશે. <ref>{{cite journal |last=Rasskin-Gutman |first=Diego |coauthors=Angela D. Buscalioni |month=March |year=2001 |title=Theoretical morphology of the Archosaur (Reptilia: Diapsida) pelvic girdle |url=https://archive.org/details/sim_paleobiology_winter-2001_27_1/page/59 |journal=[[Paleobiology (journal)|Paleobiology]] |volume=27 |issue=1 |pages=59–78|doi=10.1666/0094-8373(2001)027<0059:TMOTAR>2.0.CO;2 | issn=0094-8373 }}</ref> હકીકતમાં, પક્ષી જેવો પૃષ્ઠ ભાગ [[થેરિઝીનોસૌરિડે]] તરીક જાણીતા થેરોપોડ્ઝના વિશિષ્ટ જૂથમાં ત્રીજી વખત વિકાસ પામ્યો હશે. થોડા વૈજ્ઞાનિકો સુચવે છે કે પક્ષીઓ ડાયનાસોર નથી, પરંતુ તેઓ ભૂતકાળના આર્કાસોર જેવા ''[[લોંગીસ્ક્વોમા]]'' પરથી ઉદભવ્યા છે. <ref>{{cite journal |last=Feduccia |first=Alan |coauthors=Theagarten Lingham-Soliar, J. Richard Hinchliffe |month=November |year=2005|title=Do feathered dinosaurs exist? Testing the hypothesis on neontological and paleontological evidence |journal=Journal of Morphology |volume=266 |issue=2 |pages=125–66 |doi=10.1002/jmor.10382 |pmid=16217748 |issn=0362-2525}}</ref><ref>આ વાર્તામાં મોટા ભાગના [[પાલેઓન્ટોલોજિસ્ટો]]એ ભાગ લીધો છે {{cite journal |last=Prum |first=Richard O. |month=April |year=2003 |title=Are Current Critiques Of The Theropod Origin Of Birds Science? Rebuttal To Feduccia 2002 |journal=[[The Auk]] |volume=120 |issue=2 |pages=550–61 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-8038(200304)120:2%3C550:ACCOTT%3E2.0.CO;2-0 |doi=10.1642/0004-8038(2003)120[0550:ACCOTT]2.0.CO;2}}</ref> === પક્ષીઓનો પ્રારંભિક વિકાસ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade|style=font-size:75% |label1=Aves&nbsp; |1={{clade |1=''[[Archaeopteryx]]'' |label2=&nbsp;[[Pygostylia]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Confuciusornithidae]] |label2=&nbsp;[[Ornithothoraces]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Enantiornithes]] |label2=&nbsp;[[Ornithurae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Hesperornithiformes]] |2=[[Neornithes]] }} }} }} }} }} <center><small>મૂળભૂત પક્ષીઓનો વિકાસ કાળ ચિયાપ્પે 2007 બાદ સરળ થયો હતો. <ref name="chiappe2007">{{cite book |last=Chiappe |first=Luis M. |year=2007 |title=Glorified Dinosaurs: The Origin and Early Evolution of Birds |url=https://archive.org/details/glorifieddinosau0000luis |location=Sydney |publisher=University of New South Wales Press |isbn=978-0-86840-413-4}}</ref></small></center> {{userboxbottom}} [[ક્રેટાશિયસ સમયગાળા (135-145 મિલીયન વર્ષો પહેલા)]] દરમિયાન પક્ષીઓ બહોળા વિવિધ સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્યકૃત્ત થયા હતા. <ref name="chiappe2007"/> અસંખ્ય જૂથોએ [[જૂના કાળની લાક્ષણિકતાઓ]]જેમ કે નહોરવાળી પાંખો અને દાંતજાળવી રાખી હતી, જોકે બાદમાં અસંખ્ય પક્ષી જૂથોમાં [[આધુનિક પક્ષીઓ]] (નિયોર્નીથેસ)સહિત સ્વતંત્ર રીતે ખોવાઇ ગયા હતા. પ્રારંભના સ્વરૂપો જેમ કે ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' અને ''[[જેહોલોર્નિસ]]'' , તેમણે તેમના પૂર્વજોની લાંબા હાડકાવાળી પૂંછડીઓ જાળવી રાખી હતી,<ref name="chiappe2007"/> જ્યારે વધુ આધુનિક પક્ષીઓની પૂંછડીઓ પાયગોસ્ટાલીયાના [[સમૂહ]]માં [[પાયગોસ્ટાઇલ]] ના આગમન સાથે ટૂંકી હતી. પ્રથમ મોટા, ટૂંકી પૂછડીઓ વાળા પક્ષીઓના વિવિધ વંશે [[એનાન્ટીઓર્નિથીસ]] , અથવા "વિરુદ્ધ પક્ષીઓ"નો વિકાસ કર્યો હતો, આવા નામ એટલા માટે હતા કે તેમના ખભાના હાડકાઓ આધુનિક પક્ષીઓની તુલનામાં વાંકા હતા. એનાન્ટીયોઓર્થનિસે ઇકોલોજિકલ જગ્યામાં મોટું સ્થાન લીધું હતું, રેતીમાં તપાસ કરતા શોરબર્ડઝ અને માછલી ખાનારાથી લઇને ઝાડમાં ખાડો પાડતા અને બિયા ખાતા પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="chiappe2007"/> વધુ આધુનિક વંશો પણ માછલી ખાવામાં પાવરધા હતા, જેમાં ઉપરની સપાટી પર ચાલતા [[દરિયાઇ પક્ષી]] કે જે [[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ("માછલી પક્ષી")નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors= |month=September |year=2004 |title=Morphology, Phylogenetic Taxonomy, and Systematics of ''Ichthyornis'' and ''Apatornis'' (Avialae: Ornithurae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=286 |pages=1–179 |doi=10.1206/0003-0090(2004)286<0001:MPTASO>2.0.CO;2 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221206/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |url-status=dead }}</ref> મેસોઝોઇક દરિયાઇ પક્ષીઓનો એક ઓર્ડર, [[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]], દરિયાઇ પર્યાવરણમાં માછળીઓના શિકાર માટે અત્યંત સ્વીકાર્ય બની ગયા હતા કે તેમણે ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી હતી અને તેમને પાણી પર રમતા પક્ષી જ બનાવી દીધા હતા. તેમની ભારે લાક્ષણિકતાઓ છતા, હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ કેટલાક આધુનિક પક્ષીઓના નજીકના લક્ષણો રજૂ કરે છે. <ref name="chiappe2007"/> === પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓઃ વર્ગીકરણ === આ ફક્ત [[અવશેષ]]યુક્ત નમુનાઓ પરથી જાણીતી પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓની યાદી છે. ઘણા પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓનો ફક્ત બહુ ઓછા વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કેમ કે તેઓ ફક્ત થોડા જ દરજ્જા(ઓર્ડર)ઓ (અથવા એક જ), પરિવાર, ઉત્પત્તિ અને જાતિઓ ધરાવે છે. * ઓર્ડર†[[આર્કાઇયોપ્ટેજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[જેહોલોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[ઓમનીવોરોપ્ટેરિજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[કોન્ફ્યુશિયસઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[પેટાગોપ્ટેરિગીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[એનાન્ટીયોઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇબરોમેસોઓર્નિથીફોર્મસ]] ** ઓરડર †[[લોંગીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] ** સુપરઓર્ડર †[[ઇયુઇનાન્ટીઓર્નિથીસ]] *** ઓર્ડર†[[એબેરેશિયોડોન્ટુઇફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[એલેક્સઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[ગોબીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[કેથેઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[ઇનાન્ટીઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[લીયાઓનિનગોર્નીથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યૂરોલિમનોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[પાલેકર્સોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[ગાનસુઇફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યાનોર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[હેસ્પરઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇચથ્યોર્નિથીસફોર્મસ]] === આધુનિક પક્ષીઓના વિકીરણ === દરેક આધુનિક પક્ષીઓનો સમાવેશ કરતા પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ, ''[[વેગાવીસ]]'' ની શોધને કારણે હવે ક્રેટાશિયસ<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors=Claudia P. Tambussi, Jorge I. Noriega, Gregory M. Erickson and Richard A. Ketcham |month=January |year=2005 |title=Definitive fossil evidence for the extant avian radiation in the Cretaceous |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=433 |issue= 7023|pages=305–308 |doi=10.1038/nature03150 |pmid=15662422 |url=http://www.digimorph.org/specimens/Vegavis_iaai/nature03150.pdf|format=PDF |issn=0028-0836}} [http://www.nature.com/nature/journal/v433/n7023/suppinfo/nature03150.html સહાયરૂપ માહિતી ]</ref>ના અંતે કેટલા મૂળ વંશમાં વિકાસ પામ્યા હોવાની રીતે જાણીતા છે અને તેનું બે સુપરઓર્ડરમાં [[પાલેગ્નેથે]] અને [[નિયોગ્નેથે]]માં વિભાજન થયું છે. પાલેગ્નેથમાં [[મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ અમેરિકા]] અને [[રેટાઇટ]]ના [[ટિનામૌ]]સનો સમાવેશ થાય છે. [[ગેલોનસેરા]]ના બાકીના નિયોગ્નેથીસમાંથી મૂળ વૈવિધ્યતા હતી, સુપરઓર્ડરમાં [[એન્સેરીફોર્મસ]], [[બતક]], [[હંસો]], [[રાજહંસ]] અને [[સ્ક્રીમર]]નો સમાવેશ થાય છે અને [[ગેલીફોર્મસ]]નો સમાવેશ થાય છે. ([[તેતર]], [[મરઘા]] અને તેમની જાતિવાળા અન્ય પક્ષીઓ સહિત [[ઢગલો ઊભો કરનારા]] અને [[હગાર]] અને તેમની જાતિના અન્ય) વિભાજન અંગેની તારીખો પર વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભારે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. એ બાબત પર સંમતિ સધાઇ છે કે નિયોર્નિથીસનો વિકાસ ક્રેટાશિયસમાં થયો હતો, અને અન્ય નિયોગ્નેથીસથી ગેલ્લોનસેરી વચ્ચેનું વિભાજન [[કે-ટી લુપ્ત ઘટના]] પહેલા થયું હતું, પરંતુ બાકી રહેલા નિયોગ્નેથીસના [[વિકિરણો]] અન્ય ડાયનોસોરના લુપ્ત થયા પહેલા કે પછી હતા તે અંગે વિવિધ મતો પર્વર્તી રહ્યા છે.<ref name="Ericson">{{cite journal |last=Ericson |first=Per G.P. |coauthors=Cajsa L. Anderson, Tom Britton ''et al.'' |month=December |year=2006 |title=Diversification of Neoaves: Integration of molecular sequence data and fossils |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=4 |pages=543–547 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 |pmid=17148284 |url=http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |format=PDF |issn=1744-9561 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235703/http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |url-status=dead }}</ref> પૂરાવાઓમાં વૈવિધ્યતાના કારણે આ મતભેદો થયા છે ; પરમાણુ સંબધી તવારીખ ક્રેટાશિયસ વિકિરણ સુચવે છે, જ્યારે, [[અવશેષ]] પૂરાવાઓ [[પ્રાદશિક]] વિકિરણને ટેકો આપે છે. પરમાણુ અને અવશેષ પૂરાવાઓને એક કરવાનો પ્રયત્ન વિવાદાસસ્પદ સાબિત થયો છે. <ref name="Ericson"/><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Joseph W. |coauthors=Robert B. Payne, David P. Mindell |month=June |year=2007 |title=Nuclear DNA does not reconcile 'rocks' and 'clocks' in Neoaves: a comment on Ericson ''et al.'' |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=3 |pages=257–259 |doi=10.1098/rsbl.2006.0611 |pmid=17389215 |issn=1744-9561 |url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17389215 |format=Free full text}}</ref> પક્ષીઓનું વર્ગીકરણ એ તકરારી મુદ્દો છે. [[સિબલી]] અને [[અહલક્વીસ્ટ]]ના ''ફિલોજેની અને પક્ષીઓના વર્ગીકરણ'' (1990) એ પક્ષીઓના વર્ગીકરણ પરના સીમાચિહ્ન કામો છે,<ref>{{cite book |last=Sibley |first=Charles |authorlink=Charles Sibley |coauthors=[[Jon Edward Ahlquist]] |year=1990 |title=Phylogeny and classification of birds |url=https://archive.org/details/phylogenyclassif0000sibl |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-04085-7}}</ref> જોકે તેની પર સતત ચર્ચા થતી રહી છે અને તેમાં સતત સુધારો પણ તો રહ્યો છે. મોટા ભાગના પૂરાવાઓ સુચવે છે કે ઓર્ડરોની સોંપણી સચોટ હતી,<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |authorlink=Ernst W. Mayr |coauthors=Short, Lester L.|title=Species Taxa of North American Birds: A Contribution to Comparative Systematics |series=Publications of the Nuttall Ornithological Club, no. 9 |year=1970 |publisher=Nuttall Ornithological Club|location=Cambridge, Mass. |oclc=517185}}</ref>પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો ઓર્ડરોની વચ્ચે સબંધો હતા તે બાબતે અસંમતિ વ્યક્ત કરે છે; આધુનિક પક્ષીઓની શરીર રચના, અવશેષો અને ડીએનએએ સમસ્યા ઊભી કરી છે, પરંતુ કોઇ મજબૂત સંમતિ સાધી શકાઇ નથી. તાજેતરમાં જ, નવા અવશેષો અને પરમાણુ પૂરાવાઓ આધુનિક પક્ષીઓના ઓર્ડરો અંગે વધુને વધુ રીતે સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડી રહ્યા છે. === આધુનિક પક્ષી ઓર્ડર્સ: વર્ગીકરણ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade |label1=Neornithes&nbsp;&nbsp; |1={{clade |label1=[[Palaeognathae]]&nbsp; |1={{clade |1=[[Struthioniformes]] |2=[[Tinamiformes]] }} |label2=&nbsp;[[Neognathae]]&nbsp; |2={{clade |1=Other birds ([[Neoaves]]) |label1=&nbsp; |label2=[[Galloanserae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Anseriformes]] |2=[[Galliformes]] }} }} }} }} <center><small>આધુનિક પક્ષીઓની મૂળ વૈવિધ્યતા </small><br /><small>[[સિબલી અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]પર આધારિત </small></center> {{userboxbottom}} [[ચિત્ર:Neoaves Alternative Cladogram.png|thumb|300px|right|ક્લેડોગ્રામ અત્યંત તાજેતરના નિયોએવ્સના વર્ગીકરણ દર્શાવે છે, જે વિવિધ ફિલોજેન્ટિક અભ્યાસો પર આધારિત છે. <સંદર્ભ>"નિયોએવ્સ", ટ્રી ઓફ લાઇફ પ્રોજેક્ટ</સંદર્ભ>]] પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ અથવા આધુનિક પક્ષીઓમાં આ વ્યવસ્થિત ઓર્ડરોની યાદી છે. આ યાદી પરંપરાગત વર્ગીકરણ (અથવા જાણીતા [[ક્લેમેન્ટસ]] ઓર્ડર)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં સિબલી મોનરો દ્વારા સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. [[પક્ષીઓની યાદી]] પરિવાર સહિત ઓર્ડરોની વધુ વિગતવાત સક્ષિપ્તી પૂરી પાડે છે. '''પેટાવર્ગ [[નિયોર્નિથીસ]]''' <br /> પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસમાં બે [[સુપરઓર્ડર]]નો સમાવેશ થાય છે. સુપરઓર્ડર [[પાલેયોગ્નેથે]]: સુપરઓર્ડરનુ નામ પાલેયોગ્નેથ પરથી આવ્યું છે, પેલેટની હાડપિંજરની રચનાના સંદર્ભમાં જૂની લૌકિક વાત માટે પ્રાચીન ગ્રીકે વધુ અન્ય પક્ષીઓ કરતા વધુ પ્રાથમિક અવસ્થા અને પેટે ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ તરીકે વધુ વર્ણન કર્યું છે. પાલેયોગ્નેથમાં બે ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રવર્તમાન 49 જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. * [[સ્ટ્રુથીઓનિફોર્મસ]]—[[શાહમૃગ]], [[ઇમુ]], [[કિવી]], અને અન્ય સંબંધિત * [[ટીનામીફોર્મસ]]—ટીનામાઓસ સુપરઓર્ડર [[નિયગ્નેથ]]: સુપરઓર્ડર નિયોગ્નેથમાં 27 ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જે કુલ થઇને દસ હજાર જાતિઓ ધરાવે છે. નિયોગ્નેથ, સ્વરૂપ, (ખાસ કરીને ચાંચ અને પગ), કામગીરી અને આજે આપણે જોઇએ છીએ તે વર્તણૂંકની અલગ પ્રકારની વૈવિધ્યતા પેદા કરવા માટે [[સ્વીકાર્ય વિકિરણ]]માંથી પસાર થયું છે. નિયોગ્નેથ સમાવતા ઓર્ડરો નીચે પ્રમાણે છે, જે મુખ્યત્વે પક્ષીના શરીરના મળતાપણાને આધારે કરાવામાં આવે છે.: * [[જલકુર્કુટાકાર|જલકુર્કુટાકાર (એન્સેરીફોર્મસ)]]—વોટરફોલ * [[કુર્કુટાકાર|કુર્કુટાકાર (ગેલીફોર્મસ)]]—ફોલ * [[ટિટ્ટિભાકાર|ટિટ્ટિભાકાર (ચારાડ્રીફોર્મસ)]]—[[ગુલ]], [[બટન-ક્વેઇલ]], [[પ્લોવર]]અને સંબંધિત * [[ગેવિફોર્મસ]]—લૂન્સ * [[પ્લવાકાર| પ્લવાકાર (પોડીસિપેડીફોર્મ) ]]—ગ્રીબ્સ * [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]]—[[આલ્બાટ્રોસ]] , [[પેટ્રલ]], અને સંબધિત * [[ફેનીસિફોર્મસ]]—પેન્ગ્વિન * [[પેલેકેનીફોર્મસ]]—[[પેલિકન]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ફેથોન્ટીફોર્મસ]]—ટ્રોપીકબર્ડઝ * [[મહાબકાકાર| મહાબકાકાર (કિકોનીફોર્મસ) ]]—[[સારસ]]અન્ય સંબંધિત * [[જટાયુકાર|જટાયુકાર (કેથાર્ટફોર્મસ)]]—નવી દુનિયાના ગીધ * [[ફોનીકોપ્ટેરીફોર્મસ]]—ફ્લેમિંગો * [[શ્યેનાકાર|શ્યેનાકાર (ફાલ્કોનીફોર્મસ)]]—[[બાજ]], [[ગરૂડ]], [[બાજ જેવા પક્ષીઓ]]અને સંબંધિત * [[બકાકાર|બકાકાર (ગ્રુઇફોર્મસ)]]—[[બગલા]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ટેરોક્લીડીફોર્મસ]]—સેન્ડગ્રોસ * [[કપોતાકાર|કપોતાકાર (કોલંબીફોર્મસ)]]—[[કબૂતરો અને પિજીયન]] * [[શુકાકાર| શુકાકાર (સિટ્ટાસીફોર્મસ)]]—[[પોપટ]]અને અન્ય સંબંધિત * [[કોકિલાકાર|કોકિલાકાર (કૂકૂલીફોર્મસ)]]—[[કોયલ]]અને [[તૂરાકો]] * [[ઓપિસ્થોકમિફોર્મસ]]—હોટઝીન * [[ઉલુકાકાર|ઉલુકાકાર (સ્ટ્રીજીફોર્મસ)]]—ઘુવડો * [[કેપ્રિમૂલ્ગીફોર્મસ]]—[[નાઇટજાર (રાતી આંખોવાળું બિહામણું પક્ષી)]] અને સંબંધિત * [[એપોડીફોર્મસ]]—[[સમળી]]અને [[હમીંગબર્ડ]] * [[મિનરંકાકાર|મિનરંકાકાર (કોરાકિફોર્મસ)]]—[[કીંગફિશર]] અને અન્ય સંબધિત * [[કાષ્ઠકુટાકાર |કાષ્ઠકુટાકાર (પીસીફોર્મસ)]]—[[લક્કખોદ]]અને સંબધિત * [[ટ્રોગોનીફોર્મસ]]—ટ્રોગોન્સ * [[કોલીફોર્મસ]]—માઉસબર્ડઝ * [[ચટકાકાર|ચટકાકાર (પાસેરીફોર્મસ)]]—પાસેરિન્સ અત્યંત વિચિત્ર સિબલી-મોનરો વર્ગીકરણ ([[સિબલી-અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]), કે જે પરમાણુ માહિતી પર આધારિત છે તેમાં થોડા પરિબળોમાં મોટાપાયે સ્વીકાર્યતા મળી આવી હતી, જેમ કે તાજેતરના પરમાણુ, અવશેષો અને શરીરચનાને લગતા પૂરાવાઓએ [[ગેલ્લોનસેરે]]ને એક ઉદાહરણ તરીકે ટેકો આપ્યો હતો.<ref name="Ericson"/> == વહેંચણી == [[ચિત્ર:House sparrow04.jpg|thumb|left|માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે હાઉસ સ્પેરોઝની શ્રેણીઓ નાટ્યાત્મક રીતે વિસ્તરણ પામી છે. <સંદર્ભ>[74]</સંદર્ભ>]] પક્ષીઓ મોટે ભાગે ધરતી પર વસ્તીવાળા અને તમામ સાતેય ઉપખંડોમાં રહે છે અને પોતાની વંશવૃદ્ધિ કરે છે, તેમજ તેમની વસ્તી [[સ્નો પેટ્રેલ]]ની વંશવેલો વધારતી વસ્તી [[એન્ટાર્કટિકા]]માં {{convert|440|km|mi|-1}}આઇલેન્ડ સુધી પહોંચે છે <ref>{{cite book |last=Brooke |first=Michael |year=2004 |title=Albatrosses And Petrels Across The World |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850125-0|pages=}}</ref> સૌથી વધુ પક્ષી [[વૈવિધ્યતા]] ઉષ્ણકટિબંધ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. અગાઉ એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે આ ઉચ્ચ પ્રકારની વૈવિધ્યતા એ ઉષ્ણકટિબંધમાં ઊંચો [[જૈવિક જાતિઓના વિકાસ]] દરનું પરિણામ છે, જોકે તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ અક્ષાંશમાં ઊંચા જૈવિક જાતુઓનો વિકાસ દર અન્ય ઉષ્ણકટિબંધના દરની તુલનામાં પડતી [[લુપ્તતા]] દરને સરભર કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Weir |first=Jason T. |coauthors=Dolph Schluter |month=March |year=2007 |title=The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-03-16_315_5818/page/1574 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=315 |issue=5818 |pages=1574–76 |doi=10.1126/science.1135590 |pmid=17363673 |issn=0036-8075}}</ref> પક્ષીઓના વિવિધ પરિવારોએ વિશ્વના સમુદ્દ અને તેની અંદર એમ બન્ને પ્રકારના જીવન અપનાવ્યા છે, જેમ કે કેટલાક [[દરિયાઇ પક્ષી]]ની જાતો ફક્ત ઉત્પત્તિ <ref name="Burger">{{cite book |last=Schreiber |first=Elizabeth Anne |coauthors=Joanna Burger |year=2001 |title=Biology of Marine Birds |url=https://archive.org/details/biologyofmarineb0000unse |location=Boca Raton |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-9882-7|pages=}}</ref>માટે જ દરિયા કિનારે આવે છે અને કેટલાક [[પેન્ગ્વિન]] તેમાં પડતા જોવામાં આવ્યા છે.{{convert|300|m|ft|-1}}.<ref>{{cite journal |last=Sato |first=Katsufumi |coauthors=Y. Naito, A. Kato ''et al.'' |month=May |year=2002 |title=Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume? |journal=Journal of Experimental Biology |volume=205 |issue=9 |pages=1189–1197 |pmid=11948196 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/9/1189 |day=01 |issn=0022-0949}}</ref> અસંખ્ય પક્ષી જાતોએ માનવીઓ દ્વારા [[ઓળખી કઢાયેલા]] વિસ્તારોમાં પોતાની ઉત્પત્તિ વસ્તીને સ્થાપિત કરી છે. આમાંની કેટલીક ઓળખો ઇરાદાપૂર્વકની છે; ઉદા. તરીકે [[ગોળાકાર ગરદન ધરાવતું તેતર]]ને આખા વિશ્વમાં [[ગેઇમ બર્ડ]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book |last=Hill |first=David |coauthors=Peter Robertson |year=1988 |title=The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation |location=Oxford |publisher=BSP Professional |isbn=0-632-02011-3|pages=}}</ref> જ્યારે અન્ય આકસ્મિકતાનું પરિણામ છે, જેમ કે કેદમાંથી છૂટા થયા બાદ વિવિધ ઉત્તર અમેરિકન શહેરોમાં જંગલી [[લાંબી પાંખો કે પૂંછડીવાળો નાના પોપટ]] સ્થાપિત થયા હતા.<ref>{{cite web|last=Spreyer|first=Mark F.|coauthors=Enrique H. Bucher|year=1998|title=Monk Parakeet (Myiopsitta monachus)|work=The Birds of North America|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/322|doi=10.2173/bna.322|access-date=2009-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527144009/https://birdsoftheworld.org/bow/home|archive-date=2020-05-27|url-status=dead}}</ref> [[કેટલ એગ્રેટ]],<ref>{{cite journal |last=Arendt |first=Wayne J. |year=1988 |title=Range Expansion of the Cattle Egret, (''Bubulcus ibis'') in the Greater Caribbean Basin |journal=Colonial Waterbirds |volume=11 |issue=2 |pages=252–62 |doi=10.2307/1521007 |issn=07386028 |month=Jan |day=01}}</ref> [[પીળું શિર ધરાવતા કરાકરા]]<ref>{{cite book |last=Bierregaard |first=R.O. |year=1994 |chapter=Yellow-headed Caracara |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |title=[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-15-6|pages=}}</ref> અને[[ગાલાહ]],<ref>{{cite book |last=Juniper |first=Tony |coauthors=Mike Parr |year=1998 |title=Parrots: A Guide to the Parrots of the World |location=London |publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]] |isbn=0-7136-6933-0|pages=}}</ref>સહિતની જાતો [[કુદરતી રીતે ફેલાઇ છે]] જે તેમની મૂળભૂત શ્રેણી જેમ કે [[કૃષિ કવાયતો]]થી ઘણી પર છે, તેણે યોગ્ય નવ વસ્તી વસાવી હતી. == માનવશરીર રચના અને શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન == [[ચિત્ર:Birdmorphology.svg|thumb|300px|right|પક્ષીની બાહ્ય શરીરરચના: 1 ચાંચ, 2 શિર, 3 આંખની કીકીની આસપાસનું રંગીન કંડાળુ, 4 આઁખની કીકી, 5 રક્તનો ભરાવો, 6 લેસમેન્ટેલેસર કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારા છેડાના પીછા), 7 સ્કંધાસ્થિ, 8 મધ્યીય પીછા, 9 ટર્ટિયલ્સ, 10 પૃષ્ઠભાગ, 11 મૂળ પીછા, 12 ગુદા, ૧૩ જાંઘ, 14 ટિબીયો તાર્સલ આર્ટીક્યુલેશન, 15 અવયવના છેડાનો ભાગ, 16 પગ, 17 પગના નળાનું હાડકું, 18 ઉદર, ૧૯ કમર, 20 છાતી, 21 ગળું, 22 કેટલાંક પક્ષીઓના માથા પરનો કે ગળા નીચેનો રાતો માંસલ ભાગ.]] [[ચિત્ર:PigeonAnatomy.png|thumb|300px|કબુતરના આંતરડા]] અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવનારાઓની સાથે તુલના કરતા, પક્ષીઓ [[બોડી પ્લાન]] ધરાવે છે જે અસાધારણ સ્વીકાર્યતા ધરાવે છે, જે મોટે ભાગે [[ઉડાન]]ને સહાયરૂપ થવા માટે હોય છે. હાડપિંજરમાં અત્યંત હાડકાઓના સમાવેશ થાય છે. તેઓ મોટું હવાચુસ્ત પોલાણ ધરાવે છે (જેને (હવાવાળો ખાડો કહેવાય છે) જે [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] સાથે જોડે છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Adaptations for Flight |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Adaptations.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=[[Stanford University]] |access-date=2007-12-13}}બર્ડર્સ હેન્ડબુકના આધારે([[પાઉલ એહરલિચ]], ડેવીડ ડોબકીન, અને ડેરિલ વ્હેઇ. 1988 માં ફિલ્મ સિમોન અને શૂસ્ટર, ન્યુ યોર્ક.)</ref> ખોપરીના હાડકા ગરમીથી ઓગળી ગયા હોય છે અને તે [[ખોપરી સંબંધિત માળખું]] દર્શાવતા હોતા નથી. <ref name="Gill">{{cite book |last=Gill |first=Frank |year=1995 |title=Ornithology |publisher=WH Freeman and Co |location=New York |isbn=0-7167-2415-4 |pages=}}</ref> [[નેત્રગુહા]]મોટી હોય છે અને હાડકાના [[ભાગ]]થી અલગ હોય છે. [[કરોડ]] ગરદન, ગળાને લગતો, નકામો અને પૂંછડીને લગતો વિસ્તાર ધરાવે છે, તેમજ અસંખ્ય ગરદન (ડોક)કરોડ જે બહોળી રીતે અલગ હોય છે એ ખાસ કરીને સાનુકૂળ હોય છે, પરંતુ હલનચલન પૂર્વવર્તી [[ગળાના કરોડ]]માં ઓછી હોય છે અને બાદના કરોડમાં તેનો અભાવ હોય છે. <ref>{{cite news |title=The Avian Skeleton |url=http://www.paulnoll.com/Oregon/Birds/Avian-Skeleton.html |work=paulnoll.com |access-date=2007-12-13}}</ref> છેલ્લા થોડા [[સિન્સાક્રુમ]]ની રચના કરવા માટે શ્રેણી પ્રદેશની સાથે ઓગળી જાય છે. <ref name="Gill"/> પાંસળી સપાટ હોય છે અને [[છાતીનું હાડકું]] ઉડાન નહી ભરતા પક્ષીઓ સિવાય ઉડાનમાં સહાય કરતા બાંધાની સાથે જોડાઇ રહે છે. પાછળનો પૃષ્ઠભાગને પાંખમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યો છે. <ref>{{cite news |title=Skeleton of a typical bird |url=http://fsc.fernbank.edu/Birding/skeleton.htm |date= |work=Fernbank Science Center's Ornithology Web |access-date=2007-12-13}}</ref> [[પેટેથી ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ]]ની જેમ, પક્ષીઓ મુખ્યત્વે યુરિકોટેલિક હોય છે,તેમની [[કિડની]]ઓ તેમની રક્ત વાહીનીઓ મારફતે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો બહાર કાઢે છે અને મૂત્રશયનળી દ્વારા [[યુરિયા]] અથવા [[એમોનિયા]]ને જઠરમાં નાખવાને બદલે [[યુરિક એસિડ]]તરીકે ઉત્સર્જન કરે છે. પક્ષીઓને [[મૂત્રાશય માર્ગ]] અથવા ખુલ્લી બાહ્ય મૂત્રનળી હોતી નથી અને યુરિક એસિડનું અર્ધપાકા કચરા તરીકે ઉત્સર્જન થાય છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Drinking |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Drinking.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Tsahar |first=Ella |coauthors=Carlos Martínez del Rio, Ido Izhaki and Zeev Arad |title=Can birds be ammonotelic? Nitrogen balance and excretion in two frugivores |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=6 |pages=1025–34 |year=2005 |pmid=15767304 |doi=10.1242/jeb.01495 |month=Mar |issn=0022-0949 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15767304 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, હમીંગબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓ માનસિક રીતે એમોન્ટેલિક હોઇ શકે છે જે, નાઇટ્રોજન કચરાને એમોનિયા તરીકે બહાર કાઢે છે. <ref>{{cite journal |last=Preest |first=Marion R. |coauthors=Carol A. Beuchat |month=April |year=1997 |title=Ammonia excretion by hummingbirds |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-04-10_386_6625/page/561 |journal=Nature |volume=386 |issue= |pages=561–62 |doi=10.1038/386561a0}}</ref> તેઓ [[ક્રિયેટીનાઇન]]ને બદલે સસ્તનપ્રાણીઓની જેમ [[ક્રિયેટાઇન]]નું ઉત્સર્જન કરે છે.<ref name="Gill"/> આ ચીજ, તેમજ મૂત્રાશય પક્ષીઓના [[મૂત્ર]]માંથી બને છે. <ref>{{cite journal |last=Mora |first=J. |coauthors=J. Martuscelli, Juana Ortiz-Pineda, and G. Soberón |year=1965 |title=The Regulation of Urea-Biosynthesis Enzymes in Vertebrates |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=96 |pages=28–35 |pmid=14343146 |url=http://www.biochemj.org/bj/096/0028/0960028.pdf|format=PDF |month=Jul |issn=0264-6021}}</ref><ref>{{cite journal |last=Packard |first=Gary C.|year=1966 |title=The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates |journal=[[The American Naturalist]] |volume=100 |issue=916 |pages=667–82 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(196611/12)100:916%3C667:TIOATA%3E2.0.CO;2-T |doi=10.1086/282459 |pmid=282459 |month=Jan |last1=Merkin |first1=L |issn=0028-7628}}</ref> આ મૂત્ર એક કરતા વધુ ચીજોને બહાર કાઢે છે: તેના દ્વારા કચરો બહાર છે, [[મૂત્રના ભેગા થવાથી]]પક્ષીઓનો સમાગમ થાય છે, અને ત્યારબાદ માદા તેના દ્વાર ઇંડા મૂકે છે. વધુમાં, પક્ષીઓની અસંખ્ય જાતો [[ગોળી]]ની જેમ ઝડપ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |last=Balgooyen |first=Thomas G. |year=1971 |title=Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (''Falco sparverius'') |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=73 |issue=3 |pages=382–85 |doi=10.2307/1365774 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |format=PDF |issn=00105422 |month=Oct |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023305/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓની [[પાચન વ્યવસ્થા]] વિશિષ્ટ છે, જેમ કે તેના ગળામાં સંગ્રહ માટે [[પ્રાથમિક કોઠો]]અને [[અન્ય કોઠો]]ધરાવે છે, જેમાં દાંતના અભાવને દૂર કરવા અને ખોરાકને ચાવવા માટે ઝીણા પત્થરો ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Gionfriddo |first=James P. |coauthors=Louis B. Best |month=February |year=1995 |title=Grit Use by House Sparrows: Effects of Diet and Grit Size |journal=Condor |volume=97 |issue=1 |pages=57–67 |doi=10.2307/1368983 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023232/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ઉડાનની સાથે ઝડપથી પાચન કરવા માટે ટેવાયેલા હોય છે. <ref name="Attenborough">{{cite book |last=Attenborough |first=David |authorlink=David Attenborough |year=1998 |title=[[The Life of Birds]] |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01633-X|pages=}}</ref> કેટલાક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓએ તેમના શરીરના ઘણા ભાગોમાંથી પ્રોટીન મેળવવા ટેવાયેલા છે,જેમાં અન્નનળીના નીચેના ભાગનો સમાવેશ થાય છે, જે સ્થળાંતર દરમિયાન વધારાની ઉર્જા છે. <ref name="Battley">{{cite journal |last=Battley |first=Phil F. |coauthors=Theunis Piersma, Maurine W. Dietz ''et als.'' |month=January |year=2000 |title=Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight |journal=[[Proceedings of the Royal Society]] B |volume=267 |issue=1439 |pages=191–5 |doi=10.1098/rspb.2000.0986 |pmid=10687826 |issn=0962-8452}} (''રોયલ સોસાયટી બીની કાર્યવાહીમાં છાપભૂલ'' '''267''' (1461):2567.)</ref> અન્ય પ્રાણી જૂથોમાં પક્ષીઓ અત્યંત જટિલ [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] ધરાવે છે.<ref name="Gill"/> શ્વાસ લેતી વખતે, 75 ટકા જેટલી તાજો વાયુ તેમના ફેફસામાંથી પસાર થાય છે અને પાછળથી [[એર સેક]]માં ફેલાય છે, જે ફેફસામાંથી વિસ્તરિત થાય છે અને વાયુની જગ્યાને હાડકા સાથે જોડે છે અને તેમાં વાયુ વડે ભરે છે. અન્ય 26 ટકા વાયુ સીધો જ ફેફસામાં જાય છે. જ્યારે પક્ષીઓ શ્વાસ બહર કાઢે છે, વાપરેલા વાયુને ફેફસામાંથી બહાર કાઢે છે અને પાછળના એર સેકમાં સંગ્રહીત વાયુને બહાર કાઢે છે, જે એકી સાથે વેગથી ફેફસામાં જાય છે. આમ, પક્ષીઓ શ્વાસ લેતી વખતે અને બહાર કાઢતી વખતે તાજા વાયુનો સતત પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Maina |first=John N. |month=November |year=2006 |title=Development, structure, and function of a novel respiratory organ, the lung-air sac system of birds: to go where no other vertebrate has gone |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2006-11_81_4/page/545 |journal=Biological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=545–79 |pmid=17038201 |doi=10.1017/S1464793106007111 |issn=1464-7931}}</ref> ધ્વનિ ઉત્પાદન [[ધ્વનિના ભાગ (વોકલ ઓર્ગન]]નો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવે છે, જે કાનના પડદાની અંતરછાલ સાથેની સ્નાયુબદ્ધ ચેમ્બર છે, જે શ્વાસનળીના છેડે આવેલો હોય છે, જ્યાંથી તે અલગ પડે છે. <ref name="Suthers">{{cite book |last=Suthers |first=Roderick A. |coauthors=Sue Anne Zollinger |chapter=Producing song: the vocal apparatus |editor=H. Philip Zeigler & Peter Marler (eds.) |year=2004 |title=Behavioral Neurobiology of Birdsong |series=Annals of the New York Academy of Sciences '''1016''' |location=New York |publisher=New York Academy of Sciences |isbn=1-57331-473-0 |pages=109–129 |doi=10.1196/annals.1298.041}} પીએમઆઇડી 15313772</ref> પક્ષીઓના હૃદયને ચાર ચેમ્બ હોય છે અને જમણી [[મુખ્ય ધોરી નસની કમાન]][[પદ્ધતિસરના પરિભ્રમણ]]ને વેગ આપે છે (જ્યારે સસ્તનપ્રાણીઓમાં ડાબી બાજુની કમાન સામેલ હોય છે.<ref name="Gill"/> પોસ્ટોકાવા પૃષ્ઠ ભાગ ગુદા પોર્ટલ સિસ્ટમ મારફતે રક્ત મેળવે છે. સસ્તનપ્રાણીઓ સિવાય પક્ષીઓમાં [[લાલ લોહીના સેલ]]માં [[ન્યુક્લિયસ]]હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Robert B. |month=March |year=1966 |title=Comparative hematology: The phylogeny of the erythrocyte |journal=Annals of Hematology |volume=12 |issue=6 |pages=340–51 |doi=10.1007/BF01632827 |pmid=5325853 |issn=0006-5242}}</ref>[[નર્વસ સિસ્ટમ]]પક્ષીના કદાનુસાર મોટી હોય છે.<ref name="Gill"/> અત્યંત સુવિકસિત મગજનો ભાગ કે જે ઉડાનને લગતી કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જ્યારે [[સેરેબેલમ]] હલચલને સંકલિત કરે છે અને [[સેરેબ્રમ]] વર્તણુંક પદ્ધતિઓ, ઉડાનની દિશા, સમાગમ અને માળો બાંધવાની ક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[સુંઘવાની નબળી]] ક્ષમતા ધરાવે છે, જેમાં [[કીવી]],<ref>{{cite journal |last=Sales |first=James |year=2005 |title=The endangered kiwi: a review |journal=Folia Zoologica |volume=54 |issue=1–2 |pages=1–20 |url=http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005337/http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર (ગીધ)]]<ref name="Avian Sense of Smell">{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=The Avian Sense of Smell |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Avian_Sense.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref>અને [[ટ્યૂબનોઝીસ]] નોંધપાત્ર અપવાદો છે.<ref>{{cite journal |last=Lequette |first=Benoit |coauthors=Christophe Verheyden, Pierre Jouventin |month=August |year=1989 |title=Olfaction in Subantarctic seabirds: Its phylogenetic and ecological significance |journal=The Condor |volume=91 |issue=3 |pages=732–35 |doi=10.2307/1368131 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205180101/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |url-status=dead }}</ref> એવિયન [[દાર્શનિક વ્યવસ્થા]]સામાન્ય રીતે અત્યંત વિકસિત હોય છે. જળપક્ષીઓ સાનુકૂળ કીકી ધરાવે છે, જે તેને હવા અને પાણીમાં દ્રષ્ટિ માટેની સવલત પૂરી પાડે છે. <ref name="Gill"/> કેટલીક જાતિઓ પણ બેવડા [[ફોવેયા]] ધરાવે છે. પક્ષીઓ [[ટેટ્રાક્રોમેટિક]] છે, જે તેની આંખમાં લીલા, લાલ અને વાદળી એમ [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] (યુવી) સંવેદનશીલ [[કોન સેલ]]ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Wilkie |first=Susan E. |coauthors=Peter M. A. M. Vissers, Debipriya Das ''et al.'' |year=1998 |title=The molecular basis for UV vision in birds: spectral characteristics, cDNA sequence and retinal localization of the UV-sensitive visual pigment of the budgerigar (''Melopsittacus undulatus'') |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=330 |pages=541–47 |pmid=9461554 |month=Feb |issn=0264-6021 |url=http://www.biochemj.org/bj/330/0541/bj3300541.htm |format=Free full text}}</ref> આ તેમને અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ જોવામાં સહાય કરે છે, જે સંવનનમાં સમાવિષ્ટ છે. ઘણા પક્ષીઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રીતે પીછાઓ ધરાવતા હોય છે, જે, માનવીઓ જોઇ શકતા નથી; કેટલાક પક્ષીઓની કે જેમની જાતિ નાની આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ જેવી જ દેખાતી હોય છે, તે તેમના પીછા પર પ્રતિબિંબીત [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]]ની હાજરીથી અલગ પડે છે. નર [[બ્લ્યુ ટીટ]]અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રતિબિબીત કલગી ધરાવતા હોય છે, જે સંવનન દરમિયાનના આસર તથા ડોકના પીછા ઊંચા કરતા દેખાય છે. <ref>{{cite journal |last=Andersson|first=S.|coathors=J. Ornborg & M. Andersson |title=Ultraviolet sexual dimorphism and assortative mating in blue tits|journal=Proceeding of the Royal Society B |year=1998 |volume=265 |issue=1395 |pages=445–50 |doi=10.1098/rspb.1998.0315}}</ref> અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશનો ઉપયોગ ચારો એકત્ર કરવા માટે પણ થાય છે, —[[નાના બાજ પક્ષી]]ઓને ઉંદર, ખિસકોલી દ્વારા છોડી દેવાયેલા યુવી પ્રતિબિંબીત યુરીન ટ્રેઇલ માર્ક અનુસરીને શિકારની શોધમાં ઉપયોગમા લેતા જોવાયા છે. <ref>{{cite journal |last=Viitala |first=Jussi |coauthors=Erkki Korplmäki, Pälvl Palokangas & Minna Koivula |year=1995 |journal=Nature |volume=373 |issue=6513 |pages=425–27 |title=Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-02-02_373_6513/page/425 |doi=10.1038/373425a0}}</ref> પક્ષીઓની આઇલીડ પટપટાવવામાં ઉપયોગમાં આવતી નથી. આંખમાં [[નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ]]નું આવરણ હોવાના બદલે, ત્રીજી આઇલીડ આડી રીતે ફરે છે. <ref>{{cite journal |last=Williams |first=David L. |coauthors=Edmund Flach |month=March |year=2003 |title=Symblepharon with aberrant protrusion of the nictitating membrane in the snowy owl (''Nyctea scandiaca'') |journal=Veterinary Ophthalmology |volume=6 |issue=1 |pages=11–13 |doi=10.1046/j.1463-5224.2003.00250.x |pmid=12641836 |issn=1463-5216}}</ref> નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ આંખને પણ રક્ષણ આપે છે અને ઘણા જળ પક્ષીઓમાં [[કોન્ટેક્ટ લેન્સ]]ની કામગીરી બજાવે છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓની [[રેટિના]] પંખા જેવી રક્ત પુરવઠા વ્યવસ્થા ધરાવે છે જેને [[પેક્ટેન]]કહેવાય છે.<ref name="Gill"/> મોટા ભાગના પક્ષીઓ, તેઓ [[ગ્રેટ કોમોરન્ટ]] જેમ અપવાદ હોવા છતા તેમની આંખો ફેરવી શકતા નથી.<ref>{{cite journal |last=White |first=Craig R. |coauthors=Norman Day, Patrick J. Butler, Graham R. Martin |month=July |year=2007 |title=Vision and Foraging in Cormorants: More like Herons than Hawks? |journal=PLoS ONE |volume=2 |issue=7 |pages=e639 |doi=10.1371/journal.pone.0000639 |pmid=17653266 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0000639 |format=Free full text}}</ref> પોતાના શિરની આસપાસ આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ પહોળું [[દાર્શનિક ક્ષેત્ર]] ધરાવે છે, જ્યારે પક્ષીઓ જેમ કે ઘુવડ કે તેમના શિરની આગળ આંખ ધરાવે છે તેઓ [[બાયનોક્યુલર દ્રષ્ટિ]] ધરાવતા હોય છે અને તેઓ [[ક્ષેત્રની ઊંડાઇ]]નો અંદાજ લગાવી શકે છે.<ref>{{cite journal |last=Martin |first=Graham R. |coauthors=Gadi Katzir |year=1999 |title=Visual fields in short-toed eagles, ''Circaetus gallicus'' (Accipitridae), and the function of binocularity in birds |journal=Brain, Behaviour and Evolution |volume=53 |issue=2 |pages=55–66 |doi=10.1159/000006582 |pmid= 9933782 |issn=0006-8977}}</ref> એવિયનના [[કાન]]માં બાહ્ય [[પિના]]નો અભાવ હોય છે, પરંતુ તે પીછા દ્વારા રક્ષિત હોય છે, જોકે કેટલાક પક્ષીઓમાં, જેમ કે ''[[એસિયો]]'' , ''[[બૂબો]]'' અને ''[[ઓટસ]]'' [[ઘુવડ]]માં, આ પીછાઓ કલગીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે કાનને મળતું આવે છે. [[આંતરિક કાન]] [[વર્તુળાકાર]]ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે તે ગોળાકાર હોતા નથી. <ref>{{cite journal |last=Saito |first=Nozomu |year=1978 |title=Physiology and anatomy of avian ear |journal=The Journal of the Acoustical Society of America |volume=64 |issue=S1 |pages=S3 |doi=10.1121/1.2004193}}</ref> થોડી જાતો લૂંટારુંઓ સામે કેમિકલ ડિફેન્સનો ઉપયોગ કરે છે; કેટલાક [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]] આક્રમણખોર સામે ખરાબ [[તેલ]] કાઢી શકે છે,<ref>{{cite journal |last=Warham |first=John |year=1977 |title=The Incidence, Function and ecological significance of petrel stomach oils |journal=Proceedings of the New Zealand Ecological Society |volume=24 |pages=84–93 |url=http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/ProNZES24_84.pdf |doi=10.2307/1365556|format=PDF |issn=00105422 |month=May |day=01 |issue=3}}</ref> અને [[પિટોહુઇ]]ની [[ન્યુ ગિનીયા]]થી માંડીને કેટલીક જાતો તેમની ચામડી અને પીંછાઓમાં શક્તિશાળી [[ન્યૂટ્રોક્સીન]] ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Dumbacher |first=J.P. |coauthors=B.M. Beehler, T.F. Spande ''et als.'' |month=October |year=1992 |title=Homobatrachotoxin in the genus ''Pitohui'': chemical defense in birds? |url=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-30_258_5083/page/799 |journal=Science |volume=258 |issue=5083 |pages=799–801 |doi=10.1126/science.1439786 |pmid=1439786 |issn=0036-8075}}</ref> === રંગસૂત્રો === પક્ષીઓમાં બે જાતિ હોય છેઃ નર અને માદા. પક્ષીઓની જાતિ જેમ સસ્તન પ્રાણીઓમાં એક્સ અને વાય રંગસૂત્રો ઉપલબ્ધ હોય છે તેને બદલે [[ઝેડ અને ડબ્લુય જાતિ રંગસૂત્રો]]દ્વારા નક્કી થાય છે. નર પક્ષીઓ બે ઝેડ રંગસૂત્રો (ઝેડઝેડ), અને માદા પક્ષીઓ ડબ્લ્યુ રંગસૂત્ર અને ઝેડ રંગસૂત્ર ધરાવે છે(ડબ્લ્યુઝેડ).<ref name="Gill"/> મોટે ભાગે પક્ષીઓની દરેક જાતિઓમાં ફળદ્રુપતાના આધારે વ્યક્તિગત સંવનન નિર્ધારિત થાય છે. જોકે, તાજેતરના અભ્યાસે [[ઓસ્ટ્રેલીયન બ્રશ તૂર્કીઝ]]માં [[તાપમાન આધારિત સંવનન નિર્ધારણ]]દર્શાવ્યું હતું, જેના માટે ઇંડાનું સવેન કરતી વખતે ઊંચુ તાપમાન ઊંચ માદાથી નરના [[સંવનન ગુણોત્તર]]માં પરિણમ્યું હતું.<ref>{{cite journal|last=Göth|first=Anne|title=Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (''Alectura lathami'') mounds|journal=Austral Ecology|year=2007|volume=32|issue=4|pages=278–85|doi=10.1111/j.1442-9993.2007.01709.x}}</ref> === પીછાઓ, પ્લમેજ અને સ્કેલ્સ (ભીંગડા) === [[ચિત્ર:African Scops owl.jpg|thumb|left|આફ્રિકન સ્કોપ ઘુવડના પીછા તેને આસપાસની પરિસ્થિતિ અનુસાર વળવામાં સહાય કરે છે.]] પીછાઓ પક્ષીઓના ગુણધર્મ તરીકે આલેખવામાં આવ્યા છે (જો કે તે [[કેટલાક ડાયનાસોર]]માં પણ ઉપલબ્ધ હતા, જેને હાલમાં સાચા પક્ષી તરીકે ગણવામાં આવતા નથી). તે [[ઉડવામાં]] સહાય કરે છે, આરક્ષણ પૂરું પાડે છે જે [[થર્મોરેગ્યુલેશન]]માં ઉપયોગી બને છે, અને ડિસ્પ્લે, છદ્માવરણ અને સંકેત આપવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="Gill"/> પીછાઓના અનેક પ્રકાર છે, દરેક તેના પોતાના આગવા હેતુઓ ધરાવે છે. પીછાઓ બાહ્ય રીતની વૃદ્ધિ ધરાવે છે, જે ચામડી સાથે જોડાયેલા હોય છે અને જેને પ્ટેરીલે કહેવાય છે તેના આધારે ચોક્કસ રીતે ઉગે છે. આ પીછાઓની વિસ્તરવાની (પ્ટેરીલોસીસ) વિતરણની પદ્ધતિ ટેક્સામોની અને સિસ્ટમેટિક્સમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. શરીર પીછાઓની ગોઠવણી અને દેખાવને [[પ્લમેજ]]કહેવાય છે, જે કદાચ જાતિઓ [[સામાજિક દરજ્જા]] અને [[જાતિ]] અનુસાર અલગ પડી શકે છે.<ref>{{cite web |last=Guthrie |first=R. Dale |title=How We Use and Show Our Social Organs |work=Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior |url=http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |access-date=2007-10-19 |archive-date=2007-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621225459/http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |url-status=dead }}</ref> પ્લમેજ નિયમિત પણે [[મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજીમાં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.|મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -[[હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજી]]માં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.<ref>{{cite journal |last=Humphrey |first=Philip S. |coauthors=Kenneth C. Parkes |year=1959 |title=An approach to the study of molts and plumages |journal=The Auk |volume=76 |pages=1–31 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |doi=10.2307/3677029 |format=PDF |issn=09088857 |month=Jun |day=01 |issue=2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235722/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |url-status=dead }}</ref>]] મોટા ભાગની જાતિઓમાં વાર્ષિક ધોરણે મોલ્ટીંગ થાય છે, જોકે કેટલાકમાં વર્ષમાં બે વખત મોલ્ટીંગ થાય છે અને શિકારના મોટા પક્ષીઓમાં દર થોડા વર્ષે ફક્ત એક જ વખત મોલ્ટ થાય છે. વિવિધ જાતિઓમાં મોલ્ટીંગ પદ્ધતિ બદલાતી રહે છે. ચકલીના કદના પક્ષીઓમાં, [[ઉડવાના પીછાઓ]]અંદરના મુખ્યત્વે પહેલા હોવાની સાથે એક વખત બદલાય છે. જ્યારે છઠ્ઠી મુખ્યની પાંચમી શાખા બદલાય છે ત્યારે, સૌથી બહારની શાખાઓ ખરવા માંડે છે. અંદરના બાજુ મોલ્ટ થવા માંડે તે પછી અંદરની બાજુએ તેના પછી પીછા ખરવાની શરૂઆત થાય છે અને આ જ પ્રક્રિયા બહારની બાજુના પીછામાં થાય છે (કેન્દોપગામી મોલ્ટ) મોટા મુખ્ય કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારાં અને છેડાનાં પીંછાં) મુખ્ય પીછે જે તેની પર હોય છે તેની સાથે સિંક્રોનીમાં મોલ્ટ થાય છે. <ref name="pettingill">{{cite book|author=Pettingill Jr. OS|year=1970|title=Ornithology in Laboratory and Field.|isbn=808716093|publisher=Burgess Publishing Co.}}</ref> નાની અસંખ્ય જાતિઓ, જેમ કે બતક અને હંસ, તેમના તમામ ઉડવાના પીછા ગુમાવી દે છે, અને થોડા સમય માટે ઉડી શકતા નથી. <ref name="debeeretal">ડિ બિયર એસજે, લોકવુડ જીએમ, રાઇજમેકર્સ જેએચએફએસ, રાઇજમેકર્સ જેએમએચ, સ્કોટ્ટ ડબ્લ્યુએ, ઓશાડલિયસ, અંડરહીલ એલજી (2001). [http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm સાફરીંગ બર્ડ રીંગીગં મેન્યુઅલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030429105418/http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm |date=2003-04-29 }} સાફરીંગ.</ref> સામાન્ય નિયમ અનુસાર, પૂછડીના પીછા મોલ્ટ થાય છે અને અત્યંત અંદરની જોડી સાથે બદલાવવાનો પ્રારંભ થાય છે. <ref name="pettingill"/> પીછડીના પીછાઓના કેન્દ્રભિગામી મોલ્ટ [[ફેઝીયનીડે]]માં જોવા મળ્યા હતા. <ref>{{cite journal |last=Gargallo|first=Gabriel|year=1994|month= Jun|title=Flight Feather Moult in the Red-Necked Nightjar ''Caprimulgus ruficollis'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=25|issue=2|pages=119–24 |doi=10.2307/3677029 |issn=09088857 |day=01}}</ref> [[લક્કડખોદ]] અને [[ટ્રીક્રિપર]] (ઉત્તરીય ગોળાર્ધના નાન જંતુઓ કે જે તેમની મજબૂત પૂછડીની મદદથી ઝાડ પર ચડે છે)માં પૂછડીના પીછામાં કેન્દ્રોપગામી મોલ્ટ થોડો અલગ છે, તેમાં બીજી અંત્યત અંદરની પીછાની જોડી સાથે પ્રારંભ થાય છે અને મધ્યની પીછાની જોડી સાથે પૂરી થાય છે જેથી, પક્ષીઓ ચડવામાં ઉપયોગી પૂછડીને કાર્યરત રાખી શકે છે. <ref name="pettingill"/><ref>{{cite journal |last=Mayr |first=Ernst |coauthors=Margaret Mayr |year=1954 |title=The tail molt of small owls |journal=The Auk |volume=71 |issue=2 |pages=172–78 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819113044/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ચકલીના કદના પક્ષી]]માં સામાન્ય પદ્ધતિ એ જોવા મળી હતી કે મુખ્ય પીછા બહારના ભાગને બદલે છે, બીજી શ્રેણીના અંદર જાય છે અને પૂછડીમાં મધ્ય બહારના પીછા બદલાય છે. <ref>{{cite web|first=Robert B.|last=Payne|title=Birds of the World, Biology 532|url=http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|publisher=Bird Division, University of Michigan Museum of Zoology|access-date=2007-10-20|archive-date=2012-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226062512/http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|url-status=dead}}</ref> માળો બાંધતા પહેલા, મોટા ભાગના પક્ષીઓની જાતિ તેમના ગર્ભાશયની પાસે પીછાઓ ગુમાવીને ખુલ્લો [[ઉત્પત્તિનો ટુકડો]] મેળવે છે. ત્યાંની ચામડીમાં પૂરતા પ્રમાણમાં રક્ત આવે છે અને પક્ષીઓને ઉત્પત્તિમાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Turner |first=J. Scott |year=1997 |title=On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch |journal=Physiological Zoology |volume=70 |issue=4 |pages=470–80 |doi=10.1086/515854 |pmid=9237308 |month=Jul |issn=0031-935X}}</ref> [[ચિત્ર:Red Lory (Eos bornea)-6.jpg|upright|right|thumb|રેડ લોરીનું ચાંચ દ્વારા પીછા સાફ કરવા]] પીછાઓને જાળવણી કરવાની જરૂર પડે છે અને પક્ષીઓ તેમને દરરોજ પીછા વડે સાફ કરે છે અથવા માવજત કરે છે, અને આ પાછળ તેઓ તેમના રોજના સમયમાંથી સરેરાશ 9 ટકા જેટલો સમય ગાળે છે. <ref>{{cite journal |last=Walther |first=Bruno A. |coauthors=Dale H. Clayton |year=2005 |title=Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps |journal=Behavioural Ecology |volume=16 |issue=1 |pages=89–95 |doi=10.1093/beheco/arh135}}</ref> ચાંચનો ઉપયોગ નકામા ભાગને કાઢી નાખવા માટે અને [[ઉરોપીજિયલ સ્ત્રાવ]]માંથી ગુપ્તાંગોને વધારવા માટે થાય છે; આ ગુપ્તાંગો પીછાઓની લવચીકતાને રક્ષણ આપે છે અને [[એન્ટીમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ]]તરીકેની કામગીર બજાવે છે, જે પીછાઓમાં [[બેક્ટેરીયા]]ની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Shawkey |first=Matthew D. |coauthors=Shawkey, Shreekumar R. Pillai, Geoffrey E. Hill |year=2003 |title=Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria |journal=[[Journal of Avian Biology]] |volume=34 |issue=4 |pages=345–49 |doi=10.1111/j.0908-8857.2003.03193.x}}</ref> તેમાં કીડીઓ દ્વારા [[ફોર્મિક એસિડ]]ની ગુપ્તતાને જોડી શકાય છે, જે પક્ષીઓ પીંછાઓમાં જીવાણુંઓને દૂર કરવા માટે [[એન્ટીંગ]] નામથી જાણીતી વર્તણૂંક દ્વારા મેળવે છે.<ref>{{cite journal |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, Darryl Wheye |year=1986 |title=The Adaptive Significance of Anting |journal=The Auk |volume=103 |issue=4 |pages=835 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161715/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓના [[ભીંગડાઓ]] શીંગડાના મહત્વના અંગ જેમ કે ચાંચ, નહોર અને પાછળના ઉપસેલા ભાગ જેવા હોય છે. તે મોટે ભાગે અંગૂઠા પર અને [[પગના પંજા]]પર થાય છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓમાં પગની ઘૂંટીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓના ભીંગડા નોંધપાત્ર રીતે એકની પર એક થતાં નથી, જો કે તેમાં [[કીંગફિશર]] અને [[લક્કડખોદ]] અપવાદરૂપ છે. પક્ષીઓના ભીંગડા પટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે [[અનુરૂપ]] હોવાનું માનવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Lucas |first=Alfred M. |year=1972 |title=Avian Anatomy - integument |location=East Lansing, Michigan, USA |publisher=USDA Avian Anatomy Project, Michigan State University |pages=67, 344, 394–601}}</ref> === ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર === [[ચિત્ર:Restless flycatcher04.jpg|left|thumb|રેસ્ટલેસ ફ્લાયવોચર પાંખો ફફડાવીને ઉડાન ભરતા ડાઉનસ્ટ્રોકમાં]] મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[ઉડી]]શકે છે, જે તેમને અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા વર્ગથી અલગ પાડે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ માટે ઉડાન એ પ્રવાસ માટેનો મુખ્ય હેતુ છે અને તેનો ઉપયોગ ઉત્પત્તિ, સંવર્ધન માટે અને શિકારીઓને દૂર રાખવા તેનાથી નાસી જવા માટે થાય છે. પક્ષીઓના ઉડવા માટે ઘણી બાબતો જરૂરી છે, જેમાં, હળવા વજનનું હાડપિંજર, બે મોટા ઉડાન સ્નાયુબદ્ધ, છાતીના સ્નાયુઓમાંથી એક મોટા કે જે કુલ પક્ષીઓની કુલ સખ્યાંમાં 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, અને સુપ્રાકોરાકોઇડિયસ તેમજ સુધારેલી પૃષ્ઠ ભાગની ([[પાંખ]]) કે જે [[વિમાનની પાંખ]]ની ગરજ પૂરી પાડે છે તે હોવા જરૂરી છે.<ref name="Gill"/> પાખનો આકાર અને કદ સામાન્ય રીતે પક્ષીની જે તે કેવી રીતે ઉડશે તે નિર્ધારિત કરે છે; મોટા ભાગના પક્ષીઓ ઓછી ઉર્જા વાપરીને શકિતશાળી, પહોળી પાંખવાળું ઉડાન-અલબત્ત ઉગ્ર ઊંચાણવાળું ઉડાન ભરે છે. આશરે 60 જેટલી વિદ્યમાન જાતિઓ [[ઉડાન વિનાની]] છે, જેમ કે ઘણા પક્ષીઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Flightless Birds |url=https://archive.org/details/flightlessbirds0000root |location=Westport |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33545-7|pages=}}</ref> ઉડાન વિનાના પક્ષીઓ મોટે ભાગે એકાંત આઇલેન્ડઝમાં ઉભરે છે, તેનું કારણ શક્યતઃ મર્યાદિત સ્ત્રોતો અને જમીન શિકારીઓનો અભાવ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal |last=McNab |first=Brian K. |month=October |year=1994 |title=Energy Conservation and the Evolution of Flightlessness in Birds |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=628–42 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(199410)144:4%3C628:ECATEO%3E2.0.CO;2-D |doi=10.1086/285697}}</ref> જોકે, ઉડાન નહી ધરાવતા પેન્ગ્વિન્સ પાણીમાં ઉડવા માટે [[ઔક]], [[શિરવોટર]] અને [[ડીપર]]ની જેમ સમાન પ્રકારના સ્નાયુબદ્ધ અને હલચલનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Kovacs |first=Christopher E. |coauthors=Ron A. Meyers |month=May |year=2000 |title=Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic Puffin, ''Fratercula arctica'' |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-morphology_2000-05_244_2/page/109 |journal=Journal of Morphology |volume=244 |issue=2 |pages=109–25|doi=10.1002/(SICI)1097-4687(200005)244:2<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0 }}</ref> == વર્તણુંક == મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[દિવસ]]માં જ જોવા મળે છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓ, જેમ કે [[ઘુવડ]], [[નાઇટજાર]] જેવી પક્ષીઓની જાતો [[નિશાચર]] અથવા [[ક્રેપ્યુસ્કલર]] (ઝાંખા અજવાળા દરમિયાન સક્રિય) છે ,અને ઘણા દરિયાઇ [[સારસ]] જ્યારે ભરતી યોગ્ય હોય છે ત્યારે ધવડાવે છે, ચાહે તે દિવસ હોય કે રાત્રિ.<ref>{{cite journal |last=Robert |first=Michel |coauthors=Raymond McNeil, Alain Leduc |month=January |year=1989 |title=Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon |journal=The Auk |volume=106 |issue=1 |pages=94–101 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610032819/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |url-status=dead }}</ref> === ખોરાક અને ખવરાવવું === [[File:Bird beak adaptations-gu.svg|thumb|right|ખોરાક લેવાની ટેવોના પ્રકાર પ્રમાણે અલગ અલગ ચાંચના પ્રકાર ]] પક્ષીઓનો ખોરાક અલગ અલગ હોય છે અને તેમાં ઘણી વખત [[મધ]], ફળ, છોડ,બીયા,[[એઠવાડ]],અને વિવિધ નાના પ્રાણીઓ કે જેમાં અન્ય પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓને દાંત નહી હોવાથી તેમની [[પાચન વ્યવસ્થા]] ખોરાકની ચીજોને [[ચાવ્યા વિના]] ગળી જઇ શકે તેવી અનુકૂળ હોય છે. વિવિધ પ્રકારના ખોરાકની ચીજો પર ખોરાક મેળવવા કે ખવડાવવા માટે પક્ષીઓ જે વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને જનરાલિસ્ટસ કહે છે, જ્યારે અન્યો કે જે ચોક્કસ પ્રકારના ખોરાક બાબતે સમય અને પ્રયત્ન પર કેન્દ્રિત કરે છે અથવા ખોરાક મેળવવા માટે એક જ પ્રકારની વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને સ્પેશિયાલિસ્ટ તીકે ગણવામાં આવે છે.<ref name="Gill"/> પક્ષીઓની ખવડાવવાની વ્યૂહરચના જાતિઓ પ્રમાણે બદલાય છે. અસંખ્ય પક્ષીઓ જીવાતો, ઇયળો, ફળો અને બીયા એકત્ર કરે છે. કેટલાક ઝાડની શાખાઓ પરથી ઓચિંતો હૂમલો કરીને જીવાતોનો શિકાર કરે છે. અન્યો ઉપરાંત વનસ્પતિના મધુર રસનું પાન કરતા [[હમીંગબર્ડ]], [[સનબર્ડ]], [[લોરી અને લોર્કિકીટ્સે]]બ્રશ જેવી જીભ અપનાવી છે અને કેટલાક કિસ્સામાં ચાંચની ડિઝાઇન એવી હોય છે કે જે ફૂલો [[અનુસારની]] હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Paton |first=D. C. |coauthors=B. G. Collins |year=1989 |title=Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons |journal=Australian Journal of Ecology |volume=14 |issue=4 |pages=473–506 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01 }}</ref> ઇયળો માટે લાંબી ચાંચ વડે તપાસ કરતા [[કિવી]] ઓ અને [[શોરબર્ડ]]; શોરબર્ડની ચાંચની લંબાઇ અલગ અલગ હોય છે અને ખવડાવવાની પદ્ધતિઓ [[અલગ પરિસ્થિતિ]]નું પરિણામ છે. <ref name="Gill"/><ref>{{cite journal |last=Baker |first=Myron Charles |coauthors=Ann Eileen Miller Baker |year=1973 |title=Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges |url=https://archive.org/details/sim_ecological-monographs_spring-1973_43_2/page/193 |journal=Ecological Monographs |volume=43 |issue=2 |pages=193–212 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01}}</ref> [[લૂન]], [[ડાઇવીંગ ડક]], [[પેન્ગ્વિન]] અને[[ઔક્સ]] પાણીની અંદર તેમના શિકારનો પીછો કરે છે, જેમાં આગળ ધપવા માટે તેમની પાંખો અથવા પગનો ઉપયોગ કરે છે<ref name="Burger"/>, જ્યારે આકાશી લૂંટારું પક્ષી જેમ કે[[સુલીડ]], [[કીંગફિશર]] અને [[ટેર્ન]] તેમના શિકાર માટે છલાંગ લગાવે છે. [[ફ્લેમિંગો]],[[પ્રિયોન]]ની ત્રણ જાતો, અને કેટલીક બતકો [[ફિલ્ટર ફિડર]]છે.<ref>{{cite journal |last=Cherel |first=Yves |coauthors=Pierrick Bocher, Claude De Broyer ''et als.'' |month= |year=2002 |title=Food and feeding ecology of the sympatric thin-billed ''Pachyptila belcheri'' and Antarctic ''P. desolata'' prions at Iles Kerguelen, Southern Indian Ocean |journal=Marine Ecology Progress Series |volume=228 |pages=263–81 |doi=10.3354/meps228263}}</ref><ref>{{cite journal |last=Jenkin |first=Penelope M. |year=1957 |title=The Filter-Feeding and Food of Flamingoes (Phoenicopteri) |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=240 |issue=674 |pages=401–93 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4622(19570509)240:674%3C401:TFAFOF%3E2.0.CO;2-E |doi=10.1098/rstb.1957.0004}}</ref> [[હંસ]] અને [[છીછરા પાણીમાં રહેતી બતક]] મુખ્યત્વે ઘાસ ખાય છે. [[ફ્રિગેટબર્ડ]], [[ગુલ]],<ref>{{cite journal |last=Miyazaki |first=Masamine |month=July |year=1996 |title=Vegetation cover, kleptoparasitism by diurnal gulls and timing of arrival of nocturnal Rhinoceros Auklets |journal=The Auk |volume=113 |issue=3 |pages=698–702 |doi=10.2307/3677021 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |format=PDF |issn=09088857 |day=01 |last2=Kuroki |last3=Niizuma |last4=Watanuki |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235710/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |url-status=dead }}</ref>અને [[સ્કુઆ]],<ref>{{cite journal |last=Bélisle |first=Marc |coauthors=Jean-François Giroux |month=August |year=1995 |title=Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers |journal=The Condor |volume=97 |issue=3 |pages=771–781 |doi=10.2307/1369185 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235719/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |url-status=dead }}</ref> સહિતની કેટલીક જાતો [[ક્લેપ્ટોપેરાસીટીઝમ]]છે, જે અન્ય પક્ષીઓ પાસેથી ખાવાની ચીજો ચોરી લે છે. ક્લેપ્ટોપેરાસીટિઝમ એ કોઇપણ જાતિના ખોરાકના એક નોંધપાત્ર ભાગને બદલે શિકાર દ્વારા મેળવેલા ખોરાકમાં એક વધારા તરીકેનું હોવાનું મનાય છે; [[ગ્રેટ ફ્રેગેટબર્ડ]]ની [[માસ્કડ બોબીઝ]]પાસેથી ચોરવાની ક્રિયાના અભ્યાસમાં એવો અંદાજ મૂકાયો છે કે ફ્રિગેટબર્ડ તેમનો 40 ટકા જેટલો ખોરાક ચોરી લે છે અને સરેરાશ રીતે ફક્ત 5 ટકાની જ ચોરી કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Vickery |first=J. A. |coauthors=M. De L. Brooke |month=May |year=1994 |title=The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific |journal=The Condor |volume=96 |issue=2 |pages=331–40 |doi=10.2307/1369318 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235707/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |url-status=dead }}</ref> અન્ય પક્ષીઓ [[સફાઇ કરનારા]]છે; તેમાંના કેટલાક જેમ કે [[ગીધ]], એઠવાડ,ગંદો કચરો ખાવામાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે, જ્યારે અન્યોમાં ગુલ્સ, [[કોરવિડ]], અથવા શિકારના અન્ય પક્ષીઓ તકવાદી હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Hiraldo |first=F.C. |coauthors=J.C. Blanco and J. Bustamante |year=1991 |title=Unspecialized exploitation of small carcasses by birds |url=https://archive.org/details/sim_bird-study_1991-11_38_3/page/n69 |journal=Bird Studies |volume=38 |issue=3 |pages=200–07 |doi=10.1080/00063659109477089}}</ref> === પાણી અને પીવું === પક્ષીઓના ઉત્સર્જનનો માર્ગ અને [[પરસેવા]]નો અભાવ શારીરિક માગમાં ઘટાડો કરતા હોવા છતાં ઘણા પક્ષીઓની પાણી એ જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite book|year=2005|url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|isbn=90-367-2378-7|last=Engel|first=Sophia Barbara|title=Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight|publisher=University of Groningen|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405201429/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|url-status=dead}}</ref> કેટલાક રણ પક્ષીઓ તેમની પાણીની જરૂરિયાત તેમના ખોરાકમાં રહેલા બેઝમાંથી મેળવી શકે છે. તેઓ અન્ય પણ સાનુકૂળ ક્રિયાઓ ધરાવતા હોય છે જેમ કે તેમના શરીરના તાપમાંનમાં વધારો થવા દેવો, ભેજને ઉડી જાય તેટલો ઠંડો થતો અથવા થીજી જતો રોકીને પણ બચત કરી શકે છે. <ref>{{cite journal|first=B.I.|last=Tieleman|coauthors=J.B. Williams|title=The role of hyperthermia in the water economy of desert birds|url=https://archive.org/details/sim_physiological-and-biochemical-zoology-pbz_january-february-1999_72_1/page/87|journal= Physiol. Biochem. Zool.|volume=72|year=1999|pages=87–100|doi=10.1086/316640|pmid=9882607|month=Jan|last1=Tieleman|first1=BI|last2=Williams|first2=JB|issue=1|issn=1522-2152}}</ref> દરિયાઇ પક્ષીઓ દરિયાનું પાણી પી શકે છે અને તેમના શિરમાં રહેલો [[ખારો રસ]] નસકોરામાંથી વધારાની ખારાશને દૂર કરે છે. <ref>{{cite journal|title=The Salt-Secreting Gland of Marine Birds|last=Schmidt-Nielsen|first=Knut|journal=Circulation|year=1960|volume=21|pages=955–967|url=http://circ.ahajournals.org/cgi/content/abstract/21/5/955|issue=5|month=May|day=01}}</ref>મોટા ભાગના પક્ષીઓ તેમની ચાંચમાં પાણી ભરે છે અને પાણી ગળામાં જાય તે માટે તેમના શિરને ઊંચુ કરે છે. ખાસ કરીને સૂકા પ્રદેશોની કેટલીક જાતો જેમ કે કબૂતર, [[ચકલી જેવુ નાનું પક્ષી]], [[માઉસબર્ડ]], [[બટન ક્વેઇલ]] અને [[બસ્ટાર્ડ]]ને લાગેવળગતા પરિવારો તેમનું શિર નમાવ્યા સિવાય પાણી પીવે છે.<ref>{{cite journal|first=Sara L.|last=Hallager|title=Drinking methods in two species of bustards|journal=Wilson Bull.|volume=106|issue=4|year=1994|pages=763–764|url=http://hdl.handle.net/10088/4338}}</ref> કેટલાક રણ વિસ્તારના પક્ષીઓ જળ સ્ત્રોત માટે નિર્ભર રહે છે અને [[સેન્ડગ્રૂઝ]] ખાસ કરીને જળના કૂવા પાસે મુદાયમાં એકત્ર થવા માટે જાણીતા છે. માળો ધરાવતા સેન્ડગ્રુઝ તેમના પૃષ્ઠ ભાગમાં આવેલા પીછાને ભીના કરીને તેમના નાના બચ્ચાઓ માટે પાણી લઇ જાય છે. <ref>{{cite journal|title=Water Transport by Sandgrouse|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_1983-06_33_6/page/365|first=Gordon L.|last= MacLean|journal=BioScience|volume=33|issue= 6|year=1983|pages=365–369|doi=10.2307/1309104|issn=00063568|month=Jun|day=01}}</ref> === સેરેનગેતી સ્થળાંતર === ઘણી પક્ષી જાતો [[ઋતુ]]ઓના તાપમાનમાં વૈશ્વિક તફાવતનો ફાયદો ઉઠાવે છે, તેથી ખોરાકની ઉપલબ્ધિની અને વસ્તીને ખવરાવવાની ઉપલબ્ધિની તકો વધી જાય છે. આ સ્થળાંતરો વિવિધ જૂથોમાં અલગ અલગ પડે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ જેમ કે, [[શોરબર્ડ]], અને [[વોટરબર્ડ]] વાર્ષિક ધોરણે લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, સામાન્ય રીતે તેઓ દિવસના અજવાળામાં તેમજ વાતાવરણની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરે છે. આ પક્ષીઓને તાપમાન અથવા આર્કિટીક/[[એન્ટાર્કિટ]] પ્રદેશોમાં અને [[ઉષ્ણકટિબંધ]] પ્રદેશોમાં અથવા વિપરીત ગોળાર્ધમાં વીતાવેલા સંવનન ગાળા અનુસાર ઓળખવામાં આવે છે. સ્થળાંતર કરતા પહેલા, પક્ષીઓ નોંધપાત્ર રીતે શરીરની ચરબી વધારે છે અને તેમના અમુક ભાગોનું કદ જાળવી રાખે છે અને ઘટાડે છે.<ref name="Battley"/><ref name="Klaassen">{{cite journal |last=Klaassen |first=Marc |coauthors= |month= Jan|year=1996 |title=Metabolic constraints on long-distance migration in birds |journal=Journal of Experimental Biology |volume=199 |issue=1 |pages=57–64 |pmid=9317335 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/199/1/57 |day=01 |issn=0022-0949}} </ref> સ્થળાંતરમાં ભારે ઉર્જાની જરૂર હોય છે, ખાસ કરીને જેમ કે પક્ષીઓને ખાધા પીધા વિના રણો અને સમુદ્રો પાર કરવાના હોય છે. લેન્ડબર્ડઝની આસપાસ ઉડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને {{convert|2500|km|mi|-2|abbr=on}} અને શોરબર્ડઝ પણ ઉડી શકે છે {{convert|4000|km|mi|-2|abbr=on}},<ref name="Gill"/> જોકે [[બાર ટેઇલ્ડ ગોડવિટ]] પણ રોકાયા વિના ઉડી શકે છે. {{convert|10200|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite news |title=Long-distance Godwit sets new record |url=http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |date=2007-05-04 |publisher=[[BirdLife International]] |access-date=2007-12-13 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002131732/http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |url-status=dead }}</ref> [[સિબર્ડ (દરિયાઇપક્ષીઓ)]] પણ લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, લાંબામાં લાંબુ વાર્ષિક સ્થળાંતર [[સ્કૂટી શિરવોટર]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનો માળો [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] અને [[ચીલી]]માં અને ઉત્તરીય ઉનાળું ખોરાક ઉત્તર પેસિફિક બહાર [[જાપાન]], [[અલાસ્કા]] અને [[કેલિફોર્નિયા]]માં પસાર કરે છે, જે વાર્ષિક ગોળાકાર પ્રવાસ બને છે. {{convert|64000|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Shaffer |first=Scott A. |coauthors=Yann Tremblay, Henri Weimerskirch ''et als'' |year=2006 |title=Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=34 |pages=12799–802 |doi=10.1073/pnas.0603715103 |pmid=16908846 |month=Aug |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16908846 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય સિબર્ડઝ સંવનન બાદ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, બહોળી રીતે મુસાફરી કરે છે, પરંતુ કોઇ નિશ્ચિત સ્થળાંતર માર્ગ ધરાવતા નથી. અલ્બાટ્રોસીસ [[દક્ષિણીય સમુદ્રી]]માં માળો ધરાવે છે અને ઘણી વાર સંવનન ઋતુની વચ્ચે પૃથ્વીના ધ્રુવની આસપાસ પ્રવાસ ખેડે છે. <ref>{{cite journal |last=Croxall |first=John P. |coauthors=Janet R. D. Silk, Richard A. Phillips ''et als.'' |year=2005 |title=Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-01-14_307_5707/page/249 |journal=Science |volume=307 |issue=5707 |pages=249–50 |doi=10.1126/science.1106042 |pmid=15653503 |month=Jan |issn=0036-8075}}</ref> [[ચિત્ર:Bar-tailed Godwit migration.jpg|thumb|left|ઉપગ્રહ આધારિત માર્ગો - લાંબી પૂછવાળા ગોડવિટ્સ ઉત્તરથી ન્યૂઝીલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરે છે. આ જાતો અન્ય કોઇ પણ જાતની સરખામણીમાં લાંબામાં લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે. ,[248]સુધી.]] કેટલીક પક્ષી જાતો ટૂંકુ સ્થળાંતર કરે છે, તેને જ્યાં સુધી ખરાબ વાતાવરણ દૂર કરવાની અને ખોરાક મેળવવાની જરૂરિયાત એટલી જ મુસાફરી કરે છે. [[wiktionary:irruptive|આક્રમણકારી]]જાતો જેમ કે બોરલ [[ફિંચ]]એક એવું જૂથ છે અને વર્ષમાં એક જ સ્થળે જોવા મળે છે અને પછી તે ગેરહાજર રહે છે. આ પ્રકારના સ્થળાંતર સામાન્ય રીતે ખોરાકની ઉપલબ્ધિ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Wilson |first=W. Herbert, Jr. |year=1999 |title=Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped? |journal=North America Bird Bander |volume=24 |issue=4 |pages=113–21 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235739/http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |url-status=dead }}</ref> જાતિઓ તેમની કદની તુલનામાં નાનો પ્રવાસ પણ ખેડી શકે છે, જ્યારે કેટલાક ઊંચા તાપમાનમાંથી પોતાના જેવી જ જાતિઓ ધરાવતા પક્ષીઓની પાસે ઉડીને જતી રહે છે; જ્યારે અન્ય જાતિઓ થોડા સમયનું સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં અમુક ભાગ સામાન્ય રીતે માદા અને પેટાપ્રભાવશાળી નર સથળાંતર કરતા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Nilsson |first=Anna L. K. |coauthors=Thomas Alerstam, and Jan-Åke Nilsson |year=2006 |title=Do partial and regular migrants differ in their responses to weather? |journal=The Auk |volume=123 |issue=2 |pages=537–47 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |doi=10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014193244/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પ્રદેશોમાં થોડું પણ સ્થળાંતર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મોટું સ્થળાંતર ધારણ કરે છે; હાથ ધરાયેલા એક સર્વેમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલીયામાં ૪૪ ટકા ચકલી સિવાયના પક્ષીઓ હતા અને 32 ટકા ચકલી જેવી પક્ષીઓને થોડું સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite journal |last=Chan |first=Ken |year=2001 |title=Partial migration in Australian landbirds: a review |url=https://archive.org/details/sim_emu_2001_101_4/page/281 |journal=[[Emu (journal)|Emu]] |volume=101 |issue=4 |pages=281–92 |doi=10.1071/MU00034}}</ref> દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઇ પરનું સ્થળાંતર ટૂંકા અંતરનું છે, જેમાં પક્ષીઓ ઊંચાઇ પર પોતાની સંવનન ક્રિયા કરે છે અને પેટા અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં નીચા સ્થળે જાય છે. આવું મોટે ભાગે તાપમાનમાં ફરફાર થવાથી બને છે અને સામાન્ય રીતે જ્યારે સામાન્ય પ્રદેશો પણ ખોરાકના અભાવે રહેવા લાયક ન હોય ત્યારે બને છે. <ref>{{cite journal |last=Rabenold |first=Kerry N. |coauthors=Patricia Parker Rabenold |year=1985 |title=Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians |journal=The Auk |volume=102 |issue=4 |pages=805–19 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235702/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલીક જાતો રખડું પણ હોય છે, જે લોકો નિશ્ચિત પ્રદેશમા રહેતા હોતા નથી અને વાતાવરણ અને ખોરાકની ઉપલબ્ધિ અનુસાર સ્થળાંતર કરતા હોય છે. [[પરિવાર]] તરીકે [[પોપટ]]મોટે ભાગે સ્થળાંતરીત અથવા તો બેઠાડુ હોતા નથી, પરંતુ તેમને જવલ્લેજ જોવા મળતા, ઊંચાઇએ ઉડતા, રખડું અથવા નાનું અને અનિમિત પણે સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Collar |first=Nigel J. |year=1997|chapter=Family Psittacidae (Parrots)|title=[[Handbook of the Birds of the World]], Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-22-9|pages=}}</ref> બહુ મોટા અંતરોમાં ચોક્કસ સ્થળોએ પાછા ફરવાની પક્ષીઓની ક્ષમતા થોડા સમય માટે જાણીતી છે; 1950માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક પ્રયોગ અનુસાર [[મેન્ક્સ શિરવોટર]]ને [[બોસ્ટોન]]માં છૂટા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ તે અંતરેથી ફક્ત 13 દિવસમાં જ તેમની વસાહતમાં [[સ્કોમર]], [[વોલ્શ]]માં પરત ફર્યા હતા. {{convert|5150|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Matthews |first=G. V. T. |year=1953 |title=Navigation in the Manx Shearwater |journal=Journal of Experimental Biology |volume=30 |issue=2 |pages=370–96 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/30/3/370 |month=Sep |day=01}}</ref> પક્ષીઓ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સ્થળાંતર દરમિયાન સંકેતો આપે છે. [[દિવસના]] સ્થળાંતરકારો માટે, [[સૂર્ય]]નો દિવસમાં સંકેત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તારાઓનો રાત્રે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દિવસમાં સૂર્યનો બદલાતી જતી પરિસ્થિતિ અંગે ઉપયોગ કરતા પક્ષીઓ તેને [[આંતરિક ઘડિયાળ]] તરીકે ગણે છે.<ref name="Gill"/> તારમંડળ સાથેના સંકલનનો આધાર આસપાસ રહેલા [[ધ્રુવ]] [[નક્ષત્ર]]પર નિર્ભર છે.<ref>{{cite journal |last=Mouritsen |first=Henrik |coauthors=Ole Næsbye Larsen |year=2001 |title=Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass |journal=Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=8 |pages=3855–65 |pmid= 11807103 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/204/22/3855 |month=Nov |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> આનો આધાર કેટલાક પક્ષીઓમાં ખાસ પ્રકારના [[ફોટોરિસેપ્ટર]] દ્વારા પૃથ્વીના [[ભૂમિતિશાસ્ત્ર]]ને સમજવાની તેમની ક્ષમતા પર રહેલો છે.<ref>{{cite journal |last=Deutschlander |first=Mark E. |coauthors=John B. Phillips and S. Chris Borland |year=1999 |title=The case for light-dependent magnetic orientation in animals |journal=Journal of Experimental Biology |volume=202 |issue=8 |pages=891–908 |pmid= 10085262 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/202/8/891 |month=Apr |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> === પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) === [[ચિત્ર:Stavenn Eurypiga helias 00.jpg|thumb|right|સનબિટર્નની અનુક્રિયાનો પ્રારંભિક ભાગ મહાકાય લૂંટારું છે. ]] પક્ષીઓ મુખ્યત્વે દાર્શનિક અને ધ્વનિ સંકેતોનો ઉપયોગ કરીને [[સંદેશાવ્યવહાર]]કરે છે. સંકેતો ઇન્ટરસ્પેશિફિક (બે જાતિઓ વચ્ચે)અને ઇન્ટ્રાસ્પેસિફિક (જાતિઓમાં)હોઇ શકે છે. પક્ષીઓ કેટલીક વાર સામાજિક પ્રભુત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા અને મક્કમપણે રજૂ કરવા માટે અને સેક્સ્યુઅલી પસંદગીની જાતોમાં સંવનન કરવા અથવા જોખમ દર્શાવવા માટે જેમ કે નાના બચ્ચાઓને રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે, [[બાજ]]ને અટકાવવા અને [[સનબિટર્ન]]ની નકલ સામે પીછાઓનો ઉપયોગ કરે છે<ref>{{cite journal |last=Möller |first=Anders Pape |year=1988 |title=Badge size in the house sparrow ''Passer domesticus''|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1988-05_22_5/page/373 |journal=[[Behavioral Ecology and Sociobiology]] |volume=22 |issue=5 |pages=373–78}}</ref>.<ref>{{cite journal |last=Thomas |first=Betsy Trent |coauthors=Stuart D. Strahl |month=Aug |year=1990 |title=Nesting Behavior of Sunbitterns (''Eurypyga helias'') in Venezuela |journal=The Condor |volume=92 |issue=3 |pages=576–81 |doi=10.2307/1368675 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235743/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |url-status=dead }}</ref> પીછાઓમાં થતો ફેરફાર ખાસ કરીને બે જાતિઓ વચ્ચેની પક્ષીઓની ઓળખ છતી કરે છે. પક્ષીઓમાં દાર્શનિક સંદશાવ્યવહારમાં રૂઢીગત ડિસ્પ્લે, જેનો વિકાસ બિનસંકેતાત્મક ક્રિયાઓ જેમ કે ચાંચથી પીછા સાફ કરવા, ચાંચ મારવી અથવા અન્ય વર્તણૂંક પરથી થયો છે. આ પ્રકારના ડિસ્પ્લે ગુસ્સો અથવા શરણાગતિ દર્શાવી શકે છે અથવા પેઇર બોન્ડઝની રચનામાં ફાળો આપી શકે છે. <ref name="Gill"/> કાઉન્ટરશીપ દરમિયાન અત્યંત વિગતવાર ડિસ્પ્લે જોવા મળે છે, જેમાં અસંખ્ય શક્ય ભાગોની હલચલ<ref>{{cite journal |last=Pickering |first=S. P. C. |coauthors=S. D. Berrow |year=2001 |title=Courtship behaviour of the Wandering Albatross ''Diomedea exulans'' at Bird Island, South Georgia |journal=Marine Ornithology |volume=29 |issue=1 |pages=29–37 |url=http://www.marineornithology.org/PDF/29_1/29_1_6.pdf|format=PDF}}</ref>ના જટિલ મિશ્રણ પરથી નૃત્ય જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |last=Pruett-Jones |first=S. G. |coauthors=M. A. Pruett-Jones |month=May |year=1990 |title=Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1990-05_44_3/page/486 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=44 |issue=3 |pages=486–501 |doi=10.2307/2409431 |issn=00143820 |day=01}}</ref> [[ચિત્ર:Troglodytes musculus, Petropolis, Rio de Janeiro, Brasil.oga|thumb|right|કોલ ઓફ ધ [[હાઉસ વ્રેન]], સામાન્ય ઉત્તર અમેરિકાનું સોંગબર્ડ છે. ]] [[બર્ડઝ કોલ્સ એન્ડ સોંગ્સ]],જેને [[સિરીંક્સ]]માં આપવામાં આવ્યું છે, એ મોટા માર્ગો છે જેના દ્વારા પક્ષીઓ [[ધ્વનિ]] દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરે છે. આ સંદેશાવ્યવહાર પણ અત્યંત જટિલ હોઇ શકે છે; કેટલીક જાતો સિરીંક્સની બન્ને તરફેને સ્વતંત્ર રીતે ચલાવી શકે છે, જે તેમને એકી સાથે અલગ અલગ બે ગીત પેદા કરવામાં સહાય કરે છે. <ref name="Suthers"/> વિવિધ પ્રકારના હેતુઓ માટે કોલ્સનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં સંવનન માટે આકર્ષણ,<ref name="Gill"/> શક્ય સંવનન ભાગીદાર માટેની શોધ,<ref>{{cite journal |last=Genevois |first=F. |coauthors=V. Bretagnolle |year=1994 |title=Male Blue Petrels reveal their body mass when calling |journal=Ethology Ecology and Evolution |volume=6 |issue=3 |pages=377–83 |url=http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001015811/http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |url-status=dead }}</ref> બોન્ડ રચના, જે તે પ્રદેશો પરના દાવા અને નિભાવ માટે,<ref name="Gill"/> અન્ય જાતકોની ઓળખ માટે (જેમ કે માતાપિતા સમૂહમાં બચ્ચાઓની સંભાળ લે છે અથવા સંવનન ઋતુના પ્રારંભે સંવનન કરનારાઓ ફરી ભેગા થાય છે)<ref>{{cite journal |last=Jouventin |first=Pierre |coauthors=Thierry Aubin and Thierry Lengagne |month= Jun|year=1999 |title=Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition |journal=Animal Behaviour |volume=57 |issue=6 |pages=1175–83 |doi=10.1006/anbe.1999.1086 |pmid=10373249 |issn=0003-3472}}</ref>, અને અન્ય પક્ષીઓની શક્ય આક્રમણોખોરો અંગેની ચેતવણી, ઘણી વાર ક્યા પ્રકારનું જોખમ છે તેની ચોક્કસ જાણકારીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Templeton |first=Christopher N. |coauthors= Greene, Erick and Davis, Kate |year=2005 |title=Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size |journal=Science |volume=308 |issue=5730 |pages=1934–37 |doi=10.1126/science.1108841 |pmid=15976305 |month=Jun |issn=0036-8075}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ધ્વનિત સંદેશાવ્યવહાર માટે યાંત્રિક અવાજોનો પણ ઉપયોગ કરે છે. [[ન્યુઝીલેન્ડ]]નું ''[[કોએનોકોરીફા]]'' [[સ્નાઇપ]] તેના પીછાઓ મારફતે હવામાં ઉડે છે, <ref name="Miskelly">{{cite journal |last=Miskelly |first=C. M. |coauthors= |month=July |year=1987 |title=The identity of the hakawai |journal=Notornis |volume=34 |issue=2 |pages=95–116 |url=http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906165908/http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |url-status=dead }}</ref> [[લક્કડખોદ]] અમુક પ્રદેશો<ref name="Attenborough"/>માં પાંખ ફફડાવે છે અને [[પામ કોકેટુ]] પાંખો ફફડાવવા માટે ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Murphy |first=Stephen |coauthors=Sarah Legge and Robert Heinsohn |year=2003 |title=The breeding biology of palm cockatoos (''Probosciger aterrimus''): a case of a slow life history |journal=[[Journal of Zoology]] |volume=261 |issue=4 |pages=327–39 |doi=10.1017/S0952836903004175}}</ref> === સમુદાય અને અન્ય સંગઠનો === [[ચિત્ર:Red-billed quelea flocking at waterhole.jpg|thumb|right|રેડ બિલ્ડ ક્વેલીઝ, પક્ષીઓની અત્યંત મોટી જાત,<સંદર્ભ નામ= "ફ્લાયકેચર">[290]</સંદર્ભ> ઘણું મોટા સમુદાયનું સર્જન કરે છે, ઘણી વાર હજારોન દશમા ભાગનું મજબૂત ટોળાનું.]] કેટલાક પક્ષીઓ આવશ્યક રીતે જ પ્રદેશવાદ ધરાવતા હોય છે અથવા નાના પરિવાર જૂથોમાં રહે છે ત્યારે અન્ય પક્ષીઓ મોટા [[સમુદાય]]ની રચના કરી શકે છે. સમુદાયનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત [[મોટા જથ્થામાં સલામતી]]છે અને ચારો શોધવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે.<ref name="Gill"/> ખાસ કરીને જંગલ જેવા ગાઢ વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાં લૂંટારુઓ સામે રક્ષણ અગત્યનું છે, જ્યાં [[ઓચિંતો હૂમલો]] સામાન્ય છે અને એક કરતા વધુ આંખો આગોતરી ચેતવણી વ્યવસ્થા પૂરી પાડી શકે છે. આને કારણે અસંખ્ય [[મિશ્રીત જાતિ ફીડીંગ સમુદાય]]માં વિકસી છે, જેમાં સામાન્ય રીતે અસંખ્ય જાતિઓના નાના નાના જૂથોનું મિશ્રણ હોય છે; આ સુમદાયો સખ્યાની દ્રષ્ટિએ સલામતી પૂરી પાડે છે પરંતુ સ્ત્રોતો માટેની સંભવિત સ્પર્ધામાં ઘટાડો કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Terborgh |first=John |year=2005 |title=Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=21 |issue=2|pages=87–100 |doi=10.1002/ajp.1350210203}}</ref> સમુદાયમાં રહેવા માટે ચૂકવવી પડતી કિંમત જોઇએ તો તેનાથી સામાજિક રીતે પેટાવર્ગના પક્ષીઓ પર વધુ પ્રભુત્વ વાળા પક્ષીઓ રોફ જમાવે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખોરાક આરોગવાની કાર્યક્ષમતામા પણ ઓછી થાય છે. <ref>{{cite journal |last=Hutto |first=Richard L. |month=January |year=988 |title=Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks |journal=[[Oikos (journal)|Oikos]] |volume=51 |issue=1 |pages=79–83 |doi=10.2307/3565809 |issn=00301299 |day=01}}</ref> પક્ષીઓ કેટલીક વાર નોન એવીયન જાતિઓ સાથે પણ સંગઠન રચે છે. પ્લન્જ ડાઇવીંગ [[સીબર્ડ]] [[ડોલ્ફીન]]અને [[ટ્યૂના]]સાથે સંકળાયેલા છે, જે ગળી જતી માછલીઓને સપાટી પર ધકેલે છે. <ref name="AU">{{cite journal |last=Au |first=David W. K. |coauthors=Robert L. Pitman |month=August |year=1986 |title=Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific |journal=The Condor |volume=88 |issue=3 |pages=304–17 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |doi=10.2307/1368877 |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105140621/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |url-status=dead }}</ref> હોર્નબીલ્સને [[ડ્વાર્ફ મંગૂસ]] સાથે [[અરસપરસની સમજૂતિવાળો સંબંધ]] , જેમા તેઓ એક સાથે ચારો ચરે છે અને એકબીજાને નજીકના [[પક્ષીઓના શિકારી]]અને અન્ય લુટારુંઓ અંગે ચેતવણી આપે છે. <ref>{{cite journal |last=Anne |first=O. |coauthors=E. Rasa |month=June |year=1983 |title=Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1983-06_12_3/page/181 |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=12 |issue=3 |pages=181–90 |doi=10.1007/BF00290770}}</ref> === આરામ અને ડાળી પર બેસવું === [[ચિત્ર:Caribbean Flamingo2 (Phoenicopterus ruber) (0424) - Relic38.jpg|thumb|ઘણા પક્ષીઓ જેમ કે અમેરિકન ફ્લેમિંગો, સૂતી વખતે તેનું શિર તેના પાછળના ભાગમાં દબાવી દે છે. ]] દિવસના સક્રિય ભાર દરમિયાન પક્ષીઓનો ઊંચો ચયાપચયનો દર અન્ય સમયના આરામની સામેની પુરવણી છે. સૂઇ રહેલ પક્ષીઓ ઘણી વાર સતર્ક નિદ્રા તરીકે જાણીતા પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં આરામના સમયની વચ્ચે ઝડપથી આંખ ખોલીને બંધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને ખલેલ સામે સંવેદશીલ રહેવાની અને જોખમ જણાય તો ઝડપથી તે સ્થળેથી નાસી છૂટવામાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Gauthier-Clerc |first=Michael |coauthors=Alain Tamisier, Frank Cezilly |month=May |year=2000 |title=Sleep-Vigilance Trade-off in Gadwall during the Winter Period |journal=The Condor |volume=102 |issue=2 |pages=307–13 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |doi=10.1650/0010-5422(2000)102[0307:SVTOIG]2.0.CO;2 |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161658/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |url-status=dead }}</ref> [[સમડી]]ઓ ઉડતી વખતે સૂઇ જતી હોવાનું મનાય છે અને રડારના નિરીક્ષણો સુચવે છે કે તેઓ સૂતી આરામના ઉડાન દરમિયાન પોતાની જાતને પવનનો સામનો કરવા માટે ગોઠવે છે. <ref>{{cite journal|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=205|pages=905–910|year=2002|title=Harmonic oscillatory orientation relative to the wind in nocturnal roosting flights of the swift ''Apus apus''|first=Johan|last=Bäckman|coauthor=Thomas Alerstam|url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/7/905|pmid=11916987|issue=7|month=Apr|day=01|issn=0022-0949}}</ref> એવું સુચવવામાં આવ્યું છે કે ચોક્કસ પ્રકારની નિદ્રાઓ હોઇ શકે છે, જે ઉડાન દરમિયાન પણ શકય હોય છે. <ref>{{cite journal|last=Rattenborg|first=Niels C. |year=2006 |title=Do birds sleep in flight? |journal=Die Naturwissenschaften |volume=93 |issue=9 |pages=413–25 |doi=10.1007/s00114-006-0120-3|pmid=16688436|month=Sep|last1=Rattenborg|first1=NC|issn=0028-1042}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓએ [[ધીમી ગતિની નિદ્રા]], એક સમયે મગજના એક [[હેમિસ્ફિયર]]માં જવાની ક્ષમતા પણ દર્શાવી છે. પક્ષીઓ સમુદાયની બહાર સબંધિત તેમની સ્થિતિ પર આધારિત આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનાથી સમુદાયના બહારના માર્જિનને જોઇને [[લુંટારુ]]ઓ સામે સતર્ક રહેવા માટે આંખને સૂઇ રહેલા હેમિસ્ફિયરથી વિરુદ્ધ રાખવામાં સહાય મળે છે. આ ક્રિયા [[સમુદ્રી સસ્તન પ્રાણી]]ઓથી જાણીતી છે.<ref>{{cite journal |last=Milius |first=S. |year=1999 |title=Half-asleep birds choose which half dozes |journal=Science News Online |volume=155 |issue=6 |pages=86 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042 |doi=10.2307/4011301 |issn=00368423 |month=Feb |day=06 |archive-url=https://archive.is/20120529004851/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042/ |archive-date=2012-05-29 |access-date=2009-12-30 |url-status=live }}</ref> ડાળીઓ પર સામાજિક આરામ સામાન્ય છે, કેમ કે [[શરીરની ગરમીના નુકસાનમાં]] ઘટાડો કરે છે અને લુંટારુંઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ઘટાડે છે.<ref>{{cite journal |last=Beauchamp |first=Guy |year=1999 |title=The evolution of communal roosting in birds: origin and secondary losses |journal=Behavioural Ecology |volume=10 |issue=6 |pages=675–87 |url=http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/content/full/10/6/675 |doi=10.1093/beheco/10.6.675 }}</ref> આરામ કરવાના સ્થળોની પસંદગી થર્મોરેગ્યુલેશન અને સલામતીને આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Buttemer |first=William A.|year=1985 |title=Energy relations of winter roost-site utilization by American goldfinches (''Carduelis tristis'') |journal=[[Oecologia]] |volume=68 |issue=1 |pages=126–32 |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/47760/1/442_2004_Article_BF00379484.pdf |doi=10.1007/BF00379484 |format=PDF}}</ref> ઘણા સૂઇ રહેલા પક્ષીઓ તેમના શિરને તેમની પાછળી બાજુએ વાળી દે છે અને તેમની [[ચાંચ]]ને તેમના પાછળના પીછાઓમાં દાબી દે છે, જોકે અન્ય પક્ષીઓ તેમની ચાંચ તેમના વક્ષસ્થળના પીછાઓમાં દાબી દે છે. ઘણા પક્ષીઓ ફક્ત એક જ પગ પર આરામ કરે છે, જ્યારે કેટલાક, ખાસકરીને ઠંડા વાતાવરણમાં તેમના પગ પીછાઓની અંદર ખેંચી લે છે. [[ઊંચા સ્થાને બેસતા પક્ષીઓ]]મજબૂત રજ્જૂ વ્યવસ્થા ધરાવતા હોય છે, જે તેમને નિદ્રા દરમિયાન ઊંચા સ્થાને ટકાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ, જેમ કે ક્વેઇલ્સ અને તેતર ઝાડમાં આરામ કરે છે. ''[[લોરીક્યુલસ]]'' ઉત્પત્તિના થોડા પોપટો ઉપરથી નીચે લટકીને આરામ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Buckley |first=F. G. |coauthors=P. A. Buckley |year=1968 |title=Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (''Forpus passerinus'') |url=https://archive.org/details/sim_condor_1968-01_70_1/page/89 |journal=The Condor |volume=70 |issue=1 |pages=89 |doi=10.2307/1366517 |issn=00105422 |month=Jan |day=01}}</ref> કેટલાક [[હમીંગબર્ડ]] રાત્રિના [[નિષ્ક્રીય]] કાળમાં જતા રહે છે, જેમાં તેમનો ચયાપચયનો દર ઘટી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Carpenter |first=F. Lynn |year=1974 |title=Torpor in an Andean Hummingbird: Its Ecological Significance |url=https://archive.org/details/sim_science_1974-02-08_183_4124/page/545 |journal=Science |volume=183 |issue=4124 |pages=545–47 |doi=10.1126/science.183.4124.545 |pmid=17773043 |month=Feb |issn=0036-8075}}</ref> આ [[મનોવૈજ્ઞાનિક ક્રિયા]] અન્ય સો એક જેટલી જાતિઓમા દેખાય છે, જેમાં [[ઓવલટ-નાઇટજાર]], [[નાઇટજાર]]અને [[વુડસ્વેલો]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જાતિ, [[કોમન પોરવીલ]],પણ [[નિષ્ક્રીય]]કાળમાં જતા રહે છે.<ref>{{cite journal |last=McKechnie |first=Andrew E. |coauthors=Robert A. M. Ashdown, Murray B. Christian and R. Mark Brigham |year=2007 |title=Torpor in an African caprimulgid, the freckled nightjar ''Caprimulgus tristigma'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=38 |issue=3 |pages=261–66 |doi=10.1111/j.2007.0908-8857.04116.x}}</ref> પક્ષીઓને પરસેવો થતો નથી, પરંતુ તેઓ સ્થાન બદલીને, પાણીમાં ઊભા રહીને, જોરથી શ્વાસોચ્છ્વાસ લઇને, તેમની સપાટીના વિસ્તારમાં વધારો કરીને, ગળું હલાવીને અથવા ખાસ પ્રકારની વર્તણૂંકો જેવી કે [[ઉરોહીડ્રોસીસ]] કરીને પોતાની જાતને ઠંડી કરી શકે છે. === સંવનન === ==== સામાજિક વ્યવસ્થા ==== [[ચિત્ર:Raggiana Bird-of-Paradise wild 5.jpg|thumb|right|તેના પરિવારના અન્યોની જેમ સ્વર્ગનું નર રેગીયાના પક્ષી લાંબી ઉત્પત્તિ ધરાવે છે અને પાંખ ફેલાવીને માદાને આકર્ષિત કરે છે.]] 95 ટકા પક્ષીઓની જાતિ [[સામાજિક રીતે એકવિવાહી કુટુંબ]] ધરાવે છે. આ જાતિઓ ઓછામાં ઓછા સંવનન કાળની લંબાઇ સુધી જોડી ટકાવી રાખે છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિવિધ વર્ષો સુધી અથવા એકના મૃત્યુપર્યંત સુધી સાથે રહે છે. <ref>{{cite journal|last=Freed|first=Leonard A.|year=1987|title=The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1987-10_130_4/page/507|journal=[[The American Naturalist]]|volume=130|issue=4|pages=507–25|doi=10.1086/284728}}</ref> એક વિવાહી કુટુબ [[માતાપિતા બન્નેની સંભાળ]]શક્ય બનાવે છે, જે ખાસ કરીને જે માદાને નરની સહાયની જરૂર પડે છે ત્યારે સફળ સંવનનમાં સહાય કરતી વખતે અગત્યનું છે.<ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|title=Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds(''Sialia sialis'')|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-02_121_2/page/149|journal=[[The American Naturalist]]|volume=121|issue=2|pages=149–60|year=1983|doi=10.1086/284047}}</ref> અસંખ્ય સામાજિક એક વિવાહીત કુટુંબ જાતિઓમાંથી વધારાની જોડી દ્વારા મૈથુન (વિશ્વાસઘાત)એ સામાન્ય બાબત છે. <ref>{{cite journal|last=Westneat|first=David F.|coauthors=Ian R. K. Stewart|year=2003|title=Extra-pair paternity in birds: Causes, correlates, and conflict|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]]|volume=34|pages=365–96}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ પ્રકારની વર્તણૂંક ખાસકરીને જ્યારે પ્રભુત્વશાળી નર અને માદા તેની સાથેના નર સાથે જોડી કરે છે ત્યારે બને છે, પરંતુ આ કદાચ બતક અને અન્ય એનાટીડ વચ્ચે બળજબરીપૂર્વકના સંવનનનું પરિણામ પણ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|coauthors=Nancy Buschhaus|year=1998|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262|title=Ultimate causation of aggressive and forced copulation in birds: Female resistance, the CODE hypothesis, and social monogamy|journal=[[American Zoologist]]|volume=38|issue=1|pages=207–25|doi=10.1093/icb/38.1.207|access-date=2009-12-30|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119111318/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262/|url-status=dead}}</ref> માદાઓ માટે, વધારાની જોડીના સંવનનના શક્ય ફાયદાઓમાં પોતાના બચ્ચા માટે વધુ સારી જાતિ અને તેની સાથેના સંવનનમાં બિનફળદ્રુપતાની સામે રક્ષણ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. <ref>{{cite journal|last=Sheldon|first=B|year=1994|title=Male Phenotype, Fertility, and the Pursuit of Extra-Pair Copulations by Female Birds|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=257|issue=1348|pages=25–30|doi=10.1098/rspb.1994.0089}}</ref> જે વધારાની જોડીના સંવનનમાં જોડાય છે તે જાતિના નર તેની સાથે સંવનન કરનારને ગાઢી રીતે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, જેથી તેઓ ઉત્પન્ન કરનાર બચ્ચાના માતાપિતા હોવાની ખાતરી રાખી શકે. <ref>{{cite journal|last=Wei|first=G|coauthors=Z Yin, F Lei|year=2005|title=Copulations and mate guarding of the Chinese Egret |doi=10.1675/1524-4695(2005)28[527:CAMGOT]2.0.CO;2|journal=Waterbirds|volume=28|issue=4|pages=527–30}}</ref>અન્ય સંવનન પદ્ધતિઓમાં [[પોલીજિની]], [[બહુપત્નીત્વ]], [[પોલીજેમી (બહુપત્નીત્વ કે બહુપતિત્વ)]], [[પોલીજિનેડ્રી]], અને [[સંમિશ્ર]],પણ થાય છે તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Gill"/> પોલીજેમસ સંવનન વ્યવસ્થા ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે માદા નરની મદદ વિના સંતાનોમાં વધારો કરી શકે તેમ હોય.<ref name="Gill"/> કેટલીક જાતો સંજોગો અનુસાર એક કરતા વધુ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સંવનનમાં સમાન્ય રીતે સંવનના દર્શનનું કોઇ જાતના સ્વરૂપનો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. રૂપે તે કાર્ય નર પક્ષી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite book|last=Short|first=Lester L.|year=1993|title=Birds of the World and their Behavior|url=https://archive.org/details/livesofbirdsbird00shor|publisher=Henry Holt and Co|location=New York|isbn=0-8050-1952-9}}</ref> મોટા ભાગનું ડિસ્પ્લે ક્યાં તો સરળ અને કોઇ પ્રકારના [[ગીત]]નો સમાવેશ કરે છે. કેટલાક ડિસ્પ્લે જોકે, તદ્દન વિગતવારના હોય છે. જાતિઓના આધારે, તેમાં પાંખ અથવા પૂંછડી પટપટાવી, નૃત્ય, આકાશી ઉડાન અથવા સામાજિક [[લેક]]કિંગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. માદાઓ એવી હોય કે સામાન્ય રીતે ભાગીદાર પસંદગી કરે,<ref>{{cite book|last=Burton|first=R|year=1985|title=Bird Behavior|url=https://archive.org/details/birdbehavior00burt|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|isbn=0-394-53857-5}}</ref> જોકે પોલીએન્ડ્રુસ [[ફાલારોપ્સ(શોરબર્ડ)]],અનામત હોય છે: પ્લેઇનર નર તેજસ્વી કલરવાળી માદાને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite journal|last=Schamel|first=D|coauthors=DM Tracy, DB Lank, DF Westneat|year=2004|title=Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope ''Phalaropus lobatus''|journal=Behaviour Ecology and Sociobiology|volume=57|issue=2|pages=110–18|url=http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|doi=10.1007/s00265-004-0825-2|format=PDF|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|url-status=dead}}</ref> સંવનન ઇશારો, [[ચાંચ મારવી]] અને એલ્લોપ્રિનીંગ સામાન્ય રીતે બે ભાગીદારો વચ્ચે કરવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે પક્ષીઓએ જોડ બનાવી લીધી હોય અને સંવનન કરી લીધુ હોય તે પછી.<ref name="Attenborough"/> ==== પ્રદેશ, માળો અને ઇંડાનું સેવન ==== બચ્ચાને ઉછેરતી આપતી વખતે ઘણા પક્ષીઓ અન્ય જાતિઓ સામે સક્રિય રીતે પ્રદેશનો બચાવ કરે છે; પ્રદેશની જાળવણી તેમના બચ્ચાઓ માટે ખોરાકના સ્ત્રોતનું રક્ષણ કરે છે. જે જાતિઓ જેમ કે [[સીબર્ડ]] અને [[સમડી]] ખોરાકની સવલતવાળા પ્રદેશોનો બચાવ કરવામાં સક્ષમ ન હોય, તે ઘણી વખત [[સમૂહ]]માં ઉછેર કરે છે; લુટારુઓ સામે રક્ષણ કરવા માટે આવું કરવામાં આવતું હશે તેવું મનાય છે. સામૂહિક ઉછેર કરનાર નાના માળાના સ્થળનો બચાવ કરે છે અને માળાની જગ્યા માટ જાતિઓ વચ્ચે અને અંદરોઅંદરની સ્પર્ધાને ઉગ્ર બનાવી શકાય. <ref>કોક્કો એચ, હેરિસ એમ, વોનલેસ એસ(2004). "સામાન્ય રીતે દરિયાઇ પક્ષી ''ઉરીયા સાલ્ગે'' ,મોટા પ્રમાણમાં દરિયાઇ પક્ષીઓના સમૂહમાં સંવર્ધન કેન્દ્રો અને સ્થળ નિર્ભરતા વસ્તી નિયમન માટેની સ્પર્ધા ". ''જર્નલ ઓફ એનિમલ ઇકોલોજી'' '''73''' (2): 367–76. {{DOI|10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x}}</ref> [[ચિત્ર:Golden-backed Weaver.jpg|thumb|left|નર ગોલ્ડન પીઠવાળું વિવર્સ ઘાસથી પર વિખેરી શકાય તેવો માળો બાંધે છે.]] દરેક પક્ષીઓ મોટે ભાગે [[કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ]]ના બનેલા સખત શેલ વાળા [[અન્તસ્ત્વચાના આવરણ જેવા ઇંડા]] મૂકે છે.<ref name="Gill"/> કાણુ અને દર વાળા માળા ધરાવતી જાતિઓ સફેદ અથવા નિસ્તેજ ઇંડા મૂકે છે, જ્યારે ખુલ્લા માળાવાળા પક્ષીઓ [[છદ્મવેષ]] ઇંડા મૂકે છે. જોકે આ પદ્ધતિમાં ઘણા અપવાદો છે; જમીન પર માળો બાંધતા [[નાઇટજાર]]નિસ્તેજ ઇંડા ધરાવે છે અને તેમના પ્લમેજ દ્વારા છદ્મવેષી ઇંડા મૂકે છે. જે [[જાતિઓ બચ્ચાને ખાતા પરોપજીવી પ્રાણી]]નો શિકાર બની હોય છે તે જીવાતોના ઇંડાને ઓળખી શકાય તે માટે ઇંડાના રંગ અલગ કરે છે, જે માદા જીવાતોને તેના ઇંડાને પક્ષીના ઇંડા સાથે સરખાવવા માટે ફરજ પાડે છે.<ref>બુકર એલ, બુકર એમ (1991). "કોયલો શા માટે ખાસ પ્રકારનું જૂથ રચે છે?" ''[[ઓઇકોસ]]'' '''57''' (3): 301–09. {{DOI|10.2307/3565958}}</ref> પક્ષીઓના ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે [[માળા]]માં પડેલા હોય છે. મોટા ભાગની જાતિઓ કેટલેક અંશે જટિલ માળાની રચના કરે છે, જે ક્યાં તો કપ, ડમ, પ્લેટસ, પથારી જેવા, પથારીના ભંગાર જેવા,ટેકરા જેવા અથવા દર જેવા હોય છે. <ref name="Hansell">હાંસેલ એમ(2000). ''પક્ષીઓના માળા અને બાંધવાની કળા'' . યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ પ્રેસ આઇએસબીએન 0-521-46038-7</ref> કેટલાક પક્ષીઓના માળાઓ,જોકે,અત્યંત જૂની ઢબના હોય છે; [[અલ્બાટ્રોસ]] માળાઓ જમીન પરના ભંગાર સિવાય કશું જ નથી. મોટા ભાગા પક્ષીઓ લુંટારુઓને રોકવા માટે માળાઓ આવરણવાળી જગ્યામાં, ગુપ્ત વિસ્તારોમાં બાંધે છે, પરંતુ મોટા અથવા સમૂહમાં રહેતા પક્ષીઓ બચાવ કરવા સક્ષમ હોય છે- જે વધુ ખુલ્લા માળાઓ બાંધી શકે છે. માળાના બાંધકામ દરમિયાન, કેટલીક જાતિઓ જે સામગ્રી પરોપજીવી પ્રાણીઓ વાપરે તેની તુલનામાં અલગ વાપરે છે-જે બચ્ચાના અસ્તિત્વમાં સુધારો કરવા માટે ઝેરનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, <ref>લાફુમા એલ, લેમ્બ્રેચટસ એમ, રેમોન્ડ એમ (2001). "[[લોહી ચૂસતા]] ઉડતા કીટાણુઓ સામે રક્ષણ માટે પક્ષીઓના માળામાં ખુશ્બોદાર છોડ?" ''વર્તણૂંક પ્રક્રિયાઓ'' '''56''' (2) 113–20. {{DOI|10.1016/S0376-6357(01)00191-7}}</ref> અને માળાના રક્ષણ માટે ઘણી વખત પીછાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. <ref name="Hansell"/> કેટલાક પક્ષીની જાતો માળા ધરાવતી નથી; ઊભા ખડક પર માળો બાંધતા [[કોમન ગુઇલેમોટ]] તેના ઇંડા ખુલ્લા ખડક પર મૂકે છે અને નર [[ઇમ્પેરિયર પેન્ગ્વિન]] ઇંડાઓને તેમના શરીર અને પગની વચ્ચે રાખે છ. માળાઓની ગેરહાજરી ખાસ કરીને જમીન પર માળો બાંધતી જાતોની સતત ગેહાજરી જોવા મળે છે, જ્યાં ઇંડામાંથી બહાર આવેલું બચ્ચું [[માળાને થોડા દિવસોમાં છોડી દેવા સક્ષમ]] હોય છે. [[ચિત્ર:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|thumb|પૂર્વીય ફોએબેના માળાની બ્રાઉન શિરવાળા કાઉબર્ડ દ્વારા કવાયત કરવામાં આવે છે.]] ઇંડાનું સેવન કે જે બચ્ચાના વિકાસ માટે તાપમાનમાં વધારો કરે છે, તે સામાન્ય રીતે છેલ્લું ઇંડુ મૂકી દેવાયા બાદ પ્રારંભ કરે છે. <ref name="Gill"/> મોનોગેમોસ જાતિમાં ફરજોને ઘણી વખત વહેચી લેવામાં આવે છે, જેમાં પોલીગેમ જાતિઓ એક માવતર જ ઇંડના સેવન માટે જવાબદાર હોય છે. માવતરની હૂંફ સેવન કરતા પક્ષીના ઉદર અથવા છાતીની પાછળનો ખુલ્લો ભાગના વિસ્તારથી [[બચ્ચાઓના મિશ્રણ]]થી ઇંડાને મળે છે. ઇંડાનું સેવન એ શક્તિ માગી લેતી પ્રક્રિયા છે; પુખ્ત અલ્બાટ્રોસીસ, ઉદા.તરીકે ઇંડના સેવનના દિવસે તે વધુમાં વધુ{{convert|83|g}}પોતાના શરીરનુ વજન ઓછું કરે છે. <ref>વોર્હામ, જે. (1990) ''કાળા પીછા વાળું દરિયાઇ પક્ષી - તેમનું પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન અને સંવર્ધન વ્યવસ્થા'' લંડન: [[એકેડમિક પ્રેસ]] આઇએસબીએન 0127354204.</ref> [[મેગાપોડે]]ના ઇંડાના સેવન માટેની હૂંફ સૂર્યમાંથી મળે છે, જે વનસ્પતિ અથવા જ્વાળામુખીની ઉર્જાને ક્ષીણ બનાવે છે.<ref>જોન્સ ડીએન, ડેક્કર, રેને ડબ્લ્યુઆરડે, રોઝલાર, સીસ એ (1995). ''ધી મેગાપોડ્ઝ'' . વિશ્વ 3ના પક્ષીઓના પરિવાર. [[ઓક્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] : ઓક્સફોર્ડ. આઇએસબીએન 0-19-854651-3</ref> ઇંડાનો સેવનગાળો 10 દિવસથી ([[લક્કડખોદ]], [[કોયલ]] અને [[નાની ચકલી]] જેવા પક્ષીઓમાં) શરૂ થઇને 80 દિવસોથી વધુ ચાલે છે ([[અલ્બાટ્રોસ]] અને [[કિવી]]માં).<ref name="Gill"/> ==== પૈતૃક સંભાળ અને પરિપક્વતા ==== તેમના ઇંડામાંથી બહાર આવવાના સમયે,બચ્ચાઓનો તેમની જાતિને આધારે નિસહાયથી લઇને સ્વતંત્ર સુધીનો વિકાસ થાય છે. નિઃસહાય બચ્ચઓને ''[[અલ્ટ્રીકલ (ખુલ્લા અને આંધળા કે જે માબાપ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે)]]'' ,કહેવાય છે અને તેઓ નાના કદમાં, [[આંધળા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા અને ખુલ્લા; જે બચ્ચાઓ હલન ચલન કરતા હોય અને ઇંડામાંથી બહાર આવતા વેંત જ પીછા ધરાવતા હોય તેમને ''[[પ્રિકોસિયલ(થોડા જ દિવસોમાં માળો છોડી દેવા માટે સક્ષમ)]]'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અલ્ટ્રીકલ બચ્ચાઓને [[થર્મોરેગ્યુલેટીંગ]]ની સહાયની જરૂર પડે છે અને પ્રિકોસિયલની તુલનામાં લાંબા ગાળા સુધી ઉછેરની જરૂર પડે છે. જે બચ્ચાઓ આ અવસ્થાએ હોય છે તે તે ક્યાંતો અર્ધ પ્રિકોસિયલ અથવા અર્ધ અલ્ટ્રીકલ હોય છે. [[ચિત્ર:Calliope-nest.jpg|thumb|left|માદા કેલીયોપ હમીંગબર્ડ સંપૂર્ણ મોટા થયેલા પક્ષીના બચ્ચાને ધવડાવે છે. ]] પૈતૃક સંભાળની લંબાઇ અને પ્રકાર વિવિધ વ્યવસ્થા અને જાતિઓમાં બદલાતા રહે છે. એકાન્તિક કિસ્સામાં, [[મેગાપોડે]]માં પૈતૃક સંભાળ ઇંડામાંથી બહાર લાવવા સુધીમાં પૂરી થઇ જાય છે; ઇંડામાંથી બહાર આવેલું નવું જ બચ્ચુ માળાના ટેકરાની બહાર માબાપની સહાય વિના ખાડો ખોદે છે અને તાત્કાલિક પોતાની જાતે જ ઉપજીવીકા મેળવી લે છે. <ref>ઇલીયોટ એ(1994). "''[[વિશ્વના પક્ષીઓની હેન્ડબુકમાં]] પરિવાર મેગાપોડઝ(લાંબા પગ અને ટચૂંકી પાખવાળુ ઓસ્ટ્રેલેસીયાનું પક્ષી)". '' ''વોલ્યુમ 2; ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર્સ ટુ ગ્યુનીયાફોવલ'' (એડ્ઝ ડેલ હોયો જે, એલ્લીયોટ, સર્ગાતાલ જે) લિન્ક્સ એડિસિઓન્સઃબાર્સેલોના. આઇએસબીએન 84-873337-15-6 </ref> અન્ય એક એકાન્તિક કિસ્સામાં, મોટા ભાગના સીબર્ડે પૈતૃક સંભાળના ગાળામાં વધારો કર્યો છે, તેમાંથી લાંબામાં લાંબો ગાળો [[ગ્રેટ ફ્રિગેટબર્ડ]]નો હોય છે, જેના બચ્ચા [[ઉપજીવીકા]]લાયક બનતા છ મહિના લગાડે છે અને વધારાા 14 મહિનાઓ સુધી તેમને માબાપ ચારો પૂરો પાડે છે. <ref>મેટ્ઝ વીજી, શ્રેઇબર ઇએ (2002). "''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 681'' માં મોટા કદનું દરિયાઇ શિકારી પક્ષી (''ફ્રેગેટા મિનોર'' )", (પૂલ, એ. એન્ડ ગિલ, એફ., ઇડીએસ) ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા ઇન્ક: ફિલાડેલ્ફિયા </ref> કેટલીક જાતિઓમાં, માબાપ બન્ને માળા માટે અને ઉપજીવીકા માટે મદદ કરે છે; જ્યારે અન્યોમાં, આ પ્રકારની જવાબદારી ફક્ત એક જાત(સેક્સ) પર રહેલી છે. કેટલીક જાતોમાં, સમાન જાતોના [[અન્ય સભ્ય]]—સામાન્ય રીતે [[ઉછેરનાર જોડી]]ના નિકટના સગા જેમ કે અગાઉના પક્ષીના બચ્ચા-નાના બચ્ચાને મોટું થવામાં મદદ કરશે.<ref>એકમેન જે(2006). "પક્ષીઓમાં પારિવારીક જીવન ". ''[[જર્નલ ઓફ એવીયન બાયોલોજી]]'' '''37''' (4): 289–98. {{DOI|10.1111/j.2006.0908-8857.03666.x}}</ref> આ પ્રકારના એલ્લોપેરેન્ટીંગ ખાસ કરીને [[કોર્વિડા]]માં સામાન્ય હોય છે, જેમાં [[કાગડા]], [[ઓસ્ટ્રેલીયન મેગપાઇ]] અને [[ફેઇરી-વ્રેન]] જેવા જ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે,<ref>{{cite book |author=Cockburn A|editor=Floyd R, Sheppard A, de Barro P|title=Frontiers in Population Ecology|year=1996|publisher=CSIRO|location=Melbourne|isbn= |pages=21–42|chapter=Why do so many Australian birds cooperate? Social evolution in the Corvida}}</ref> પરંતુ કેટલીક જાતો જેમ કે [[રાઇફલમેન]] અને [[રેડ કાઇટ]]માં અલગ હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે. પ્રાણીઓના મોટા ભાગના જૂથોમાં, નર પૈતૃકની સંભાળ જવલ્લેજ હોય છે. પક્ષીઓમાં, જોકે, અન્ય કરોડરજ્જુ વાળા વર્ગની તુલનામાં તે અત્યંત સામાન્ય છે.<ref name="Gill"/> પ્રદેશ અને માળાની જગ્યાનો બચાવ, ઇંડાનું સેવન અને બચ્ચાને ખોરાક આપવાનું કાર્ય ઘણી વખત વહેંચણીપૂર્વકનું હોય છે, ત્યારે કેટલીકવાર [[શ્રમનું વિભાજન]] કે જેમાં એક સંવનન કરનાર તમામ અથવા મોટા ભાગની ખાસ ફરજ નિભાવે છે.<ref>{{cite journal|last=Cockburn|first=Andrew|year=2006|title=Prevalence of different modes of parental care in birds|doi=10.1098/rspb.2005.3458|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=273|issue=1592|pages=1375–83|pmid=16777726|month=Jun|issn=0962-8452|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16777726|format=Free full text}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બચ્ચાઓ જ્યારે [[પરિપક્વ]] બને છે તે તબક્કો નાટ્યાત્મક રીતે અલગ પડે છે. ''[[સિંથલીબોરામફુસ]]'' મુર્રેલેટ્સ બચ્ચાઓ, જેમ કે [[પ્રાચીન મુર્રેલેટ]],ઇંડામાંથી બહાર આવે કે રાત્રે માળાને છોડી દે છે, અને દરિયાની બહાર તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે અને દરિયાથી વિરુદ્ધની જમી પર લુટારુઓથી દૂર મોટા થાય છે. <ref>ગેટસન એજે (1994). પ્રાચીન મુરેલેટ(''સિંથલિબોરામફુસ એન્ટિક્સ'' ). ''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 132માં '' (એ.પૂલ અને એફ. ગિલ, ઇડીએસ.). ફિલાડેલ્ફિયાઃ ધી એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયંસીઝ; વોશિંગ્ટોન, ડી.સી.: ધી અમેરિકન ઓર્નિથલોજિસ્ટસ યુનિયન </ref> કેટલીક જાતોમાં, જેમ કે બતકો, તેમના બચ્ચાઓને પ્રારંભિક ઉંમરે જ માળાથી દૂર લઇ જાય છે. મોટા ભાગની જાતોમાં, બચ્ચાઓ ઉડી શકવા સમર્થ બને તે પહેલા અને તરત જ પછીથી માળો છોડી દેતા નથી. પરિપક્વ થયા બાદ પૈતૃક સંભાળની માત્રા અલગ પડે છે ; અલ્બાટ્રોસના બચ્ચાઓ તેમની જાતે માળો છોડી દે છે અને વધુ મદદ લેતા નથી, જ્યારે અન્ય જાતો પરિપક્વ થયા બાદ પણ વધારાનું ભરણપોષણ પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>સ્કેફર એચસી, એશિયામવાટા જીડબ્લ્યુ, મુન્યેકેન્યે એફબી, બોહનીંગ-ગાએસ કે (2004). "બે આફ્રિકન ''સિલ્વીયા'' નાના ગાનારા પક્ષીઓનો જીવન ઇતિહાસ : નીચી વાર્ષિક ફળદ્રુપતા અને નાના પક્ષીઓની લાંબી સંભાળ". ''[[ટીબીઆઇએ]]'' '''146''' (3): 427–37. {{DOI|10.1111/j.1474-919X.2004.00276.x}}</ref> બચ્ચાઓ તેમના પ્રથમ [[સ્થળાંતર]] દરમિયાન તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે.<ref>અલોન્સો જેસી, બૌટિસ્ટા એલએમ, અલોન્સો જેએ (2004). "પરિવાર આધારિત પ્રાદેશિકવાદ વિ. શિયાળામાં સામાન્ય ક્રેન્સ ''ગ્રુસ ગ્રુસ'' માં ટોળે ભેગા થવુ્". ''[[જર્નલ ઓફ એવિયન બાયોલોજી]]'' '''35''' (5): 434–44. {{DOI|10.1111/j.0908-8857.2004.03290.x}}</ref> ==== પરોપકારી પક્ષીના ઇંડાનું સેવન ==== [[ચિત્ર:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|upright|right|રીડ વાર્બલર એ વિકસતી સામાન્ય કોયલ છે, જે પરોપકારી ઈંડાનું સેવન કરનાર છે.]] [[પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે.|પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે. <ref name="brood">ડેવિસ એન(2000). ''કોયલો, કાવબર્ડ અને ચિટ્સ'' . [[ટી. એન્ડ એ.ડી. પોયસર]]: લંડન આઇએસબીએન 0-85661-135-2</ref>]] પરોપરકાર પક્ષી તેણીના ઇંડા અન્ય પક્ષીના માળામાં મૂકી દે પછી, મોટે ભાગે તેમને સ્વીકારવામાં આવે છે અને યજમાન દ્વારા, તેમના પોતાના બચ્ચાઓના ખર્ચાની સાથે મોટા કરવામાં આવે છે. બ્રુડ પેરાસાઇટ કદાચ ''જેની ફરજ છે તેવા બ્રુડ પેરાસાઇટસ'' ,જેણે તેમના ઇંડાઓને અન્ય જાતિના માળામાં મુકવાજ જોઇએ, કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના બચ્ચાઓને મોટા કરવામાં અસમર્થ હોય છે, અથવા ફરજ વિનાના બ્રુડ પેરાસાઇટ હોય છે, જે કટલીક વાર તેમણે પોતાના નાના બચ્ચાઓને મોટા કર્યા હોવા છતા પોતાની પુનઃઉત્પાદનની ક્ષમતા વધારવા માટે [[સમાન જાતિ]]ના પક્ષીઓના માળાઓમાં ઇડા મૂકે છે.<ref>સોરેનસન એમ (1997). ઇન્ટ્રા- અને પ્રેકોસિયલ હોસ્ટ કેનવાસ બેક ''આયથા વેલિસિનેરીયા'' પર ઇન્ટરસ્પેસિફિક ઇંડાનું સેવન કરવાની અસરો". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન'' '''8''' (2) 153–61. [http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/reprint/8/2/153.pdf પીડીએફ]</ref> એક સો પક્ષીઓની જાતો, કે જેમાં [[હનીગાઇડ]], [[ઇક્ટેરીડ]], [[એસ્ટ્રીલડીડ ફિંચ]]અને[[બતકો]]નો સમાવેશ થાય છે, તે ફરજ ધરાવનાર પેરાસાઇટ છે, જોકે તેમાં અત્યંત સુપ્રસિદ્ધ [[કોયલો]] છે.<ref name="brood"/> કેટલાકબ્રુડ પેરાસાઇટ તેમના યજમાનના બચ્ચા પહેલા ઇંડામાંથી બચ્ચાને બહાર લઇ આવે છે, જે તેમને યજમાનના ઇંડાને બહાર ફેંકી દઇને નાશ કરી દેવામાં અથવા યજમાનના બચ્ચાઓને મારી નાખવામાં સહાય કરે છે; આ તે બાબતની ખાતરી પૂરી પાડે છે કે માળામાં લાવવામાં આવતો દરેક ખોરાક પેરાસિટીકન બચ્ચાઓને જ ખવડાવવામાં આવશે. <ref>સ્પોટ્ટીસસ્વોડ સી, કોલબ્રુક-રોબજંટ જે (2007). "ઇંડાનું સેવન કર્યું છે તેવા પરોપકારી મોટા દરિયાઇ શિકારી પક્ષી ગ્રેટર હોનીગાઇડ અને સંભવિત હોસ્ટ કાઉન્ટરેડેપ્શન્સ દ્વારા ઇંડામાં કાણું પાડવું". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન '' {{DOI|10.1093/beheco/arm025}}</ref> == ઇકોલોજી (જીવંત પ્રાણી કે જીવને સંબધિત પર્યાવરણ) == પક્ષીઓ બહોળા પ્રમાણમાં ઇકોલોજીકલ સ્થિતિ ધરાવે છે.<ref name = "flycatcher">{{Cite book |last=Sekercioglu |first=Cagan Hakki |year=2006 |chapter=Foreword |title=[[Handbook of the Birds of the World]] |volume=11: Old World Flycatchers to Old World Warblers |editor=Josep del Hoyo |editor2=Andrew Elliott |editor3=David Christie |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-96553-06-X |page=48}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ સામાન્ય છે તો, અન્યો તેમની વસ્તીમાં વિશિષ્ટ અથવા ખોરાકની જરૂરિયાતવાળા છે. એક જ વસ્તી જેમ કે જંગલમાં પણ, વિવિધ જાતિઓના પક્ષીઓ દ્વારા જે [[સ્થાન (ગોખલો)]]પર કબજો કરવામાં આવ્યો હોય છે તે અલગ અલગ હોય છે, જ્યારે કેટલીક જાતિઓ જંગલના છત્ર હેઠળ પણ ખોરાક આપે છે, ઉતરતી કક્ષાના છત્ર હેઠળ અને અન્યો જંગલમાં પૂરો પાડે છે. જગંલના પક્ષીઓ [[જીવાત ખાનાર]], [[ફ્રુગીવોર]], અને [[નેક્ટાવોર]]હોય છે. એક્વાટિક પક્ષીઓને સામાન્ય રીતે માછલી, છોડો દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે છે અને ચાંચિયાગીરી અને [[ક્લેપ્ટોપેરાસિટઝમ]]જોવા મળે છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં શિકારના પ્રાણીઓ વિશિષ્ટ પ્રકારના હોય છે, જ્યારે, ગીધ [[મડદા પર જીવનાર]]તરીકે વિશિષ્ટ છે. કેટલાક મધ ખાતા પક્ષીઓ અગત્યના પૂલીનેટર (એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર રસ લઇ જતી જીવાતો) હોય છે અને ઘણા ફ્રુગીવોર્સ બીયાનો નાશ કરવામાં મહત્વી ભૂમિકા ભજવે છે. <ref name="Clout">ક્લાઉટ એમ, હે જે(1989). "ન્યુઝીલેન્ડા જંગલોમાં ફેલાયેલા બ્રાઉઝર્સ, પોલીનેટોર્સ અને સીડ તરીકે પક્ષીઓનું મહત્વ ". ''ન્યૂઝીલેન્ડ જર્નલ ઓફ ઇકોલોજી'' '''12''' 27–33 [http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/NZJEcol12_s_27.pdf પીડીએફ]</ref> છોડો અને પૂલીનેટીંગ પક્ષીઓ ઘણી વાર [[સહવિકાસકર્તા]]હોય છે,<ref>સ્ટીલ્સ એફ(1981). "મધ્ય અમેરિકાને લગતા ચોક્કસ સંદર્ભ સાથે બર્ડ ફ્લાવર સહવિકાસના ભૌગોલિક તબક્કાઓ". ''મિસૌરી બોટેનિકલ ગાર્ડનની તવારીખ '' '''68''' (2) 323–51. {{DOI|10.2307/2398801}}</ref> અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફૂલોના મુખ્યત્વે પૂલીનેટર એક જ એવી જાત છે જે તેના મધ સુધી પહોંચવામાં સક્ષમ હોય છે.<ref>ટેમલેસ ઇ, લિનહાર્ટ વાય, મેસોનજોન્સ એમ, મેસોનજોન્સ એચ(2002). "હમીંગબર્ડ બીલ લંબાઇમાં ફૂલોની પહોળાઇની ભૂમિકા - ફ્લાવર લેન્થ રિલેશનશીપ". ''બાયોટ્રોપિકા'' '''34''' (1): 68–80. [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf પીડીએફ]</ref> પક્ષીઓ ઘણી વા આઇલેન્ડ ઇકોલોજીમાં પણ અગત્યના હોય છે. પક્ષીઓ વારંવાર આઇલેન્ડ પર પહોંચ્યા છે, જ્યારે સસ્તન પ્રાણીઓ પહોંચ્યા નથી; તે આઇલેન્ડ પર, ખાસ કરીન મોટા પ્રાણીઓ દ્વારા જે ભૂમિકા બજાવવામાં આવે છે તે પક્ષીઓ પણ બજાવી શકે છે. ઉદા. તરીકે, ન્યુઝીલેન્ડમાં [[મોઆ]]અગત્યના બ્રાઉઝર્સ હતા, જેમ આજે [[કેરેઉ]] અને [[કોકાકો]] છે.<ref name="Clout"/> આજે ન્યુઝીલેન્ડના છોડોએ લુપ્ત મોઆથી બચવા માટે સંરક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા જાળવી રાખી છે.<ref>બોન્ડ ડબ્લ્યુ, લી ડબ્લ્યુ, ક્રેઇન જે(2004). "ઉડા ઉડ કરતા પક્ષીઓ સામે છોડોનો બંધારણ બચાવ: ન્યૂઝીલેન્ડના ઉડી નહી શકતા એક સમયના પક્ષીઓનો વારસો". ''[[ઓઇકોસ]]'' '''104''' (3), 500–08. {{DOI|10.1111/j.0030-1299.2004.12720.x}}</ref> માળો બાંધતા [[સીબર્ડ]]પણ આઇલેન્ડની ઇકોલોજી અને આસપાસના દરિયાને મુખ્યત્વે મોટા જથ્થામાં એકત્ર થયેલી [[હગાર]] દ્વારા અસર કરી શકે છે, જે કદાચ સ્થાનિક જમીન<ref>વેઇનરાટ એસ, હેની જે, કેર સી, ગોલોકીન એ, ફ્લિંન્ટ એમ (1998). "સેંટ પાઉલ, પ્રિબિલોફ આઇલેન્ડ, બેરીંગ સી, અલાસ્કા ખાતે પર્વતીય અને દરિયાઇ છોડો દ્વારા દરિયાઇપક્ષી ક્વાનો મારફતે મેળવેલા નાઇટ્રોજનનો વપરાશ ". ''દરિયાઇ વિજ્ઞાન'' '''131''' (1) 63–71. [http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf |date=2020-03-28 }}</ref> અને આસપાસના દરિયાને ફળદ્રુપ બનાવી શકે છે.<ref>હોસમેન એ, હોકી એ(1986). "રોકી ઇન્ટરટ્રાયલ કોમ્યુનિટી બંધારણના નિર્ણાયક તરીકે દરિયાઇ પક્ષી ક્વાનો ". ''મરિન ઇકોલોજી પ્રોગ્રેસ સિરીઝ'' '''32''' : 247–57 [http://www.int-res.com/articles/meps/32/m032p247.pdf પીડીએફ]</ref>કાઉન્ટસ, માળાની દેખરેખ અને કબજે કરવું અને ચિહ્નો લગાવવા સહિત [[એવિયન ઇકોલોજી ફિલ્ડ પદ્ધતિઓ]]ના બહોળા પ્રકારોનો ઉપયોગ એવિયન ઇકોલોજીના સંશોધનમાં થાય છે. == માનવીઓ સાથેનો સંબંધ == [[ચિત્ર:Industrial-Chicken-Coop.JPG|thumb|right|ચિકનની ઔદ્યોગિક ખેતી]] પક્ષીઓ જોઇ શકતા હોવાથી અને સામાન્ય પ્રાણી હોવાથી માનવીઓ આદિ માનવના કાળથી તેમની સાથે સંબંધ ધરાવે છે. <ref>{{Cite book|last=Bonney|first=Rick | last2 = Rohrbaugh, Jr.| first2 = Ronald|title=Handbook of Bird Biology|url=https://archive.org/details/handbookofbirdbi0000unse| place= Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2004| edition = Second|isbn=0-938-02762-X}}</ref> કેટલીક વાર, આ સંબંધો[[પરોસ્પજીવન]] હોય છે, જેમ કે મધ એકત્ર કરવાની [[હનીગાઇડ]] અને આફ્રિકાની પ્રજા જેમ કે [[બોરાના]]માં સહકારની ભાવના જોવા મળે છે.<ref>ડીન ડબ્લ્યુ, સેઇફ્રાઇડ આર, મેકનોડોનાલ્ડ આઇ (1990). "ગ્રેટર હનીગાઇડમાં ક્ષતિ, હકીકત અને માર્ગદર્શકીય વર્તણૂંકનું નસીબ". ''કંઝર્વેશન બાયોલોજી'' '''4''' (1) 99–101. [http://www.doi.org/10.1111/j.1523-1739.1990.tb00272.x પીડીએફ]</ref> અન્ય સમયે, તેઓ [[પરોપજીવી]]પણ હોઇ શકે છે, જેમ કે [[હાઉસ સ્પેરો]]<ref>સિંગર આર, યોમ-ટોવ વાય(1988). "ઇઝરાયેલમાં હાઉસ સ્પેરો (ચકલી) ''પાસર ડોમેસ્નીટિકસ'' ની સંવર્ધન જૈવિક વિજ્ઞાન". ''[[ઓર્નિસ સ્કેન્ડીનાવિકા]] '' '''19''' 139–44. {{DOI|10.2307/3676463}}</ref>જેવી જાતિને માનવીય ગતિવિધિથી ફાયદો થયો છે. વિવધ પક્ષી જાતિઓ વેપારી સ્તરે નોંધપાત્ર કૃષિ જીવાતો<ref>ડોલ્બીર આર(1990). "ઓર્નિથોલોજી અને સંકલિત જીવાણુ સંચાલન: લાલ પાંખવાળા બ્લેકબર્ડઝ ''એગ્લેઇયસ ફોનિસિયસ'' અને કોર્ન". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''132''' (2): 309–22.</ref> બની ગયા છે અને કેટલાક [[ઉડ્ડયન જોખમ]]તરીકે ઉભરી આવે છે.<ref>ડોલ્બીર આર, બેલાન્ટ જે, સિલ્લીંગ્સ જે (1993). "ષૂટીંગ ગુલ્સ જોહ્ન એફ. કેનેડી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક પર એરક્રાફ્ટ મારફતેના હુમલાઓ ઘટાડે છે. ". ''વાઇલ્ડલાઇફ સોસાયટી બુલેટીન '' '''21''' : 442–50. </ref> માનવીય ગતિવિધિઓ પણ નુકસાનકારક હોઇ શકે છે અને તેણે અસંખ્ય પક્ષીઓની જાતિઓ સામે લુપ્તતાનું સંકટ ઊભુ કર્યું છે. પક્ષીઓ રોગો જેમ કે [[સિટ્ટાકોસીસ]], [[સાલ્મોનેલોસિસ]], [[કેમ્પીલોબેક્ટેરિયોસિસ]], માયકોબેક્ટેરઓસિસ (એવિયન [[ફેફસાનો ક્ષયરોગ]]), [[એવિયન ઇન્ફ્લ્યુએન્ઝા]] (બર્ડ ફ્લ્યુ), [[ગિયાર્ડીએસિસ]],અને [[ક્રિપ્ટોસ્પોરિડાયોસિસ]]ને લાંબા અંતર સુધી ફેલાવવા માટે રોગવાહક તરીકેની પણ ભૂમિકા બજાવી શકે છે. તેમાંના કેટલાકમાં [[ઝૂનોટિક રોગો]]નો સમાવેશ થાય છે, જે માનવોમાં ફેલાઇ શકે છે.<ref>રીડ કડી, મીસ જેકે, હેન્કેલ જેએસ, શુક્લા એસકે(2003). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1069015 "પક્ષીઓ, સ્થળાંતર અને ઉભરી રહેલા ઝૂનોઝીઝઃ વેસ્ટ નાઇલ વાયરસ, લીમ ડિસીઝ, ઇન્ફ્લુએન્ઝા એ એન્ડ એન્ટરપેથોજેન્સ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527144020/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069015/ |date=2020-05-27 }} ક્લીન મેડ રેસ. '''1''' (1):5–12. પીએમઆઇડી 15931279</ref> === આર્થિક અગત્યતા === સ્થાનિક કક્ષાના પક્ષીઓને માંસ અને ઇંડા માટે ઉછેરવામાં આવે છે, જે [[પૌલ્ટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે, જે માનવો દ્વારા ખાવામાં આવતા પ્રોટીનનો મોટામાં મોટા સ્ત્રોત છે; 2003માં, 76 મિલીયન ટન પૌલ્ટ્રી અને 61 મિલીયન ટન ઇંડાઓ વિશ્વભરમાં પેદા કરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url= http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|title= Shifting protein sources: Chapter 3: Moving Up the Food Chain Efficiently.|publisher= Earth Policy Institute|access-date= 18 December 2007|archive-date= 30 એપ્રિલ 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080430212726/http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|url-status= dead}}</ref> માનવ પૌલ્ટ્રીમાં [[ચિકન]]નો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે, જ્યારે મરઘી, બતક અને હંસ પણ સંબંધિત રીતે સામાન્ય છે. પક્ષીઓની અનેક જાતોનો માંસ માટે શિકાર કરવામાં આવે છે. અત્યંત અવિકસિત વિસ્તારો સિવાય પક્ષીઓનો શિકાર મુખ્યત્વે મનોરંજન લાયક પ્રવૃત્તિ છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં અત્યંત અગત્યના પક્ષીનો શિકાર કરવામાં આવે છે તે વોટરફોલ (જળપક્ષી); જેમનો મોટા પાયે શિકાર કરવામાં આવે છે તેવા પક્ષીઓમાં [[તેતર]] [[જંગલી મરઘી]], [[ચકલીઓ(ક્વેઇલ)]], [[કબૂતર]], [[તેતર જેવું ખાદ્ય પક્ષી (પાર્ટ્રિજ)]], [[મરઘાની જાતુન ખાદ્ય પક્ષી (ગ્રાઉસ)]], [[સારસ જેવું પક્ષી(સ્નાઇપ)]],અને [[વુ઼ડકોક]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>સિમોન એ, નેવારો એક્સ(2002). [http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0716-078X2002000200012&amp;lng=es&amp;nrm=iso&amp;tlng=en "10,000 વર્ષો દરમિયાનમાં દરિયાઇ દક્ષિણ ચીલીમાં દરિયાઇ પક્ષીઓનો માનવો દ્વારા દુરુપયોગ".] ''રેવ. ચીલ. હિસ્ટ. નેટ'' '''75''' (2): 423–31 </ref> [[મુટ્ટોનબર્ડીંગ]] પણ ઓસ્ટ્રેલીયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં લોકપ્રિય છે.<ref>હેમિલ્ટોન એસ (2000). "કાળામાં કાળા દરિયાઇ પક્ષી શિયરવોટર્સ ''પફ્ફીનસ ગ્રેસિયસ'' પર ઇન્ફ્રા રેડ સ્કોપનો ઉપયોગ કરતી વખતે હાંસલ કરવામાં આવેલી માહિતી કેટલી સંક્ષિપ્ત અને સચોટ છે.?" ''મરિન ઓર્નિથોલોજી'' '''28''' (1): 1–6 [http://www.marineornithology.org/PDF/28_1/28_1_1.pdf PDF]</ref> મુટ્ટોનબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓનો શિકાર થાય છે, અને તે કદાચ ચાલુ પણ રહેશે, ત્યારે શિકારની પ્રવૃત્તિ ડઝનેક જાતિઓ માટે લુપ્તતા અથવા જોખમમાં પરિણમી છે. <ref> કીન એ, બ્રૂક એમડી, મેકગોવન પીજેકે(2005). "ગેમબર્ડ (ગેલ્લીફોર્મસ)માં લુપ્ત થવાનું જોખમ અને શિકારના દબામ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન'' '''126''' (2): 216–33. {{DOI|10.1016/j.biocon.2005.05.011}}</ref> [[ચિત્ર:FishingCormorants.jpg|thumb|upright|એશિયન માછીમારો દ્વારા મારણનો ઉપયોગ કરવામાં ઘણો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ મૂલાકાતીઓના આકર્ષણ તરીકે કેટલાક વિસ્તારોમાં રહે છે.]] પક્ષીઓની વ્યાપારીક રીતે મૂલ્યવાન એવી ચીજોમાં પીછા (ખાસ કરીને હંસ અને બતકોનો ડાઉન), જેનો ઉપયોગ વસ્ત્ર અને પથારી માટે કરવામાં આવે છે, અને સીબર્ડનું ([[હગાર]]),જે ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજનના સ્ત્રોત તરીકે કિંમતી છે. [[વોર ઓફ પેસિફિક]], જે ઘણીવાર હગાર યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે, તે હગારના જથ્થા પર અંકુશ મેળવવા માટે લડાઇ હતી. <ref>{{cite web|url= http://www.zum.de/whkmla/military/19cen/guanowar.html|title= The Guano War of 1865-1866.|publisher= World History at KMLA|access-date= 18 December 2007}}</ref> પક્ષીઓનું માનવો દ્વારા પાલતુ અને વ્યવહારીક હેતુ એમ બન્ને માટે સ્થાનિકીકરણ કરાયું હતું. વિવિધ રંગના પક્ષી, જે કે [[પોપટો]] અને [[મેના]], વચ્ચે [[બધન]]માં સંવનન કરાવવામાં આવે છે અથવા પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવે છે, આ વ્યવહાર કટલીક [[જોખમી જાતો]]ના ગેરકાયદે વેપારમાં પરિણમી છે. <ref>કૂની આર, જેપ્સોન પી(2006). "આંતરરષ્ટ્રીય જંગલી પક્ષીઓનો વેપાર: બ્લેન્કેટ પ્રતિબંધમાં ખોટું શું છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (1): 18–23. [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=409231 પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> [[બાજ]] અને [[દરિયાઇ પક્ષી]]ઓનો અનુક્રમે [[શિકાર]] અને ફિશીંગમાટે ઉપયોગ થાય છે. [[સંદેશો લઇ જનારા કબૂતરો]]નો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછા 1 એડીથી થાય છે, અને તાજેતરના [[વિશ્વ યુદ્ધ II]] સુધી તેની અગત્યતા જળવાઇ રહી હતી. આજે આ તમામ કામગીરીઓ ક્યાંતો શોખ, મનોરંજન અને પ્રવાસન<ref>માન્ઝી એમ(2002). [https://web.archive.org/web/20120305133019/http://findarticles.com/p/articles/mi_go1895/is_200210/ai_n8674873/ "દક્ષિણપશ્ચિમ ચીનમાં કોરોમન્ટ (મોટું ખાઉધરું દરિયાઇ પક્ષી):ઘેરાની અવધિ હેઠળ પરંપરાગત ફિશરી. ]. ''જિયોગ્રાફિક રિવ્યૂ'' '''92''' (4): 597–603.</ref> અથવા કેટલીક રમતો જેમ કે [[કબૂતરોની સ્પર્ધા]]ને કારણે વધુ સામાન્ય બની છે. કલાપ્રેમી પક્ષી ઉત્સાહીઓ(જેને પક્ષી નિરીક્ષકો, ટ્વીચર્સ (નિરીક્ષકો) અથવા વધુ સામાન્ય રીતે [[પક્ષીવિંદો]])ની સખ્યા કરોડોમાં છે.<ref>પુલીસ લા રોશ, જી. (2006. અમેરિકામાં બર્ડીંગ: ડેમોગ્રાફિક અને આર્થિક પૃથ્થકરણ. ''વિશ્વભરમાં વોટરબર્ડઝ. (પાણીમાં રહેતા પક્ષીઓ)'' ઇડીએસ. જી.સી. બોએર, સી.એ. ગાલબ્રેઇથ અને ડી.એ. સ્ટ્રોડ [[ધી સ્ટેશનરી ઓફિસ]], એડિનબર્ગ, યુકે. પીપી. 841–46. [http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304124708/http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf |date=2011-03-04 }}</ref> ઘણા મકાનમાલિકો તેમના ઘરની પાસે વિવિધ જાતિઓને આકર્ષવા માટે [[બર્ડ ફીડર]]ઊભુ કરે છે. [[પક્ષીઓ ખવડાવવાની ક્રિયા]]કરોડો ડોલરના ઉદ્યોગમાં ફૂલીફાલી છે; ઉદા. તરીકે, બ્રિટનમાં અંદાજિત 75 ટકા નિવાસીઓ શિયાળામાં અમુક સમયે પક્ષીઓને ખોરાક પૂરો પાડે છે. <ref>ચેમ્બરલેઇન ડીઇ, વિકરી જેએ, ગ્લુ ડીઇ, રોબિન્સન આરએ, કોન્વે જીજે, વૂડબર્ન આરજેડબ્લ્યુ, કેનોન એઆર(2005). "શિયાળામાં ગાર્ડન ફિડરના ઉપયોગમાં વાર્ષિક અને ઋતુગત વલણ". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''147''' (3): 563–75. [http://doi.org/10.1111/j.1474-919x.2005.00430.x પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> === ધર્મ, સમુદાય અને સંસ્કૃતિ === [[ચિત્ર:Vogel Drei (Meister der Spielkarten).jpg|thumb|upright|left|રમવાના પત્તાના મહારથી દ્વારા "ધી 3 ઓફ બર્ડઝ", 16મી સદી જર્મની]] પક્ષીઓ સમુદાય, ધર્મ અને [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]]માં આગવો અને વૈવિધ્યકૃત્ત કામગીરી બજાવે છે. ધર્મમાં, પક્ષીઓને ક્યાં તો સંદેશાવાહકો અથવા ધાર્મિક નેતા અને [[દૈવત્વ]]ને અનુસરતા દર્શાવવામાં આવે છે, જેમ કે [[મેઇકમેઇક]]નો સંપ્રદાય, જેમાં [[ઇસ્ટર આઇલેન્ડ]]ના [[ટાંગટા મનુ]]ને વડા<ref>રૌટલેજ એસ, રૌટલેજ કે(1917). "પૂર્વ આઇલેન્ડમાં પક્ષી સંપ્રદાય". ''ફોકલોર (સંસ્કૃતિના વણલખાયેલી વાતો)'' '''28''' (4): 337–55.</ref> તરીકે અથવા હાજરી આપનાર તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે, તેવી જ રીતે [[હૂગીન અને મુનિન]], બે [[કોમોન રેવન]]ના કિસ્સામાં તેમને [[નોર્સ ગોડ]] [[ઓડીન]]ના કાનમાં ગુપ્ત રીતે કહેતા હોય તેમ ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>ચેપલ જે(2006). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 "ઠગ સાથે રહેતા: કાગડાઓ, જંગલી કાગડો, અને માનવ સંસ્કૃતિ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414000954/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 |date=2006-04-14 }}. ''પ્લોસ બિયોલ'' '''4''' (1):e14. {{DOI|10.1371/journal.pbio.0040014}}</ref> ધાર્મિક નેતાઓ [[ભવિષ્યની આગાહી]], અથવા પક્ષીઓના શબ્દોનું અર્થાતંર કરવામાં સામેલ હતા જ્યારે "ઔસ્પેક્સ" (જેના પરથી શબ્દ "પવિત્ર" આવ્યો છે) ભવિષ્યી ઘટનાઓ માટે તેમની કામગીરીઓ પર નજર રાખતા હતા. <ref>ઇન્ગરસોલ, અર્નેસ્ટ (1923). "[http://www.archive.org/details/birdsinlegendfab00inge દંતકથા, કાલપનિક વાર્તાઓ અને ફોલ્કલોરમાં પક્ષીઓ]". લોંગમેન્સ, ગ્રીન અને કો. પી. 214 </ref> તેમને [[ધાર્મિક પ્રતીક]] તરીકે પણ ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[જોનાહ]] (હેબ્રુઃ: '''יוֹנָה''' , [[કબૂતર]])ની સાથે કદરૂપા, શરણાગતી,શોક અને સુંદરતા એ પરંપરાગત રીતે કબૂતરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref>હૌસર એ(1985). "જોનાહ: કબૂતરના અભ્યાસી". ''જર્નલ ઓફ બીબ્લીકલ લિટરેચર'' '''104''' (1): 21–37. {{DOI|10.2307/3260591}}</ref> પક્ષીઓને ભગવાન અથવા ભગવાન જેવા ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[કોમન પીકોક]]ના કિસ્સામાં, તેને [[ભારત]]ના [[દ્રવિડો]] દ્વારા મધર અર્થ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>નાયર પી (1974). "એશિયામાં મોર સંપ્રદાય ". ''એશિયન ફોલ્કલોર અભ્યાસો'' '''33''' (2): 93–170. {{DOI|10.2307/1177550}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓને પૌરાણીક [[રોક]] અને [[માઓરી]]ના માણસને પણ ઝડપી લેવા સક્ષમ એવા ઐતિહાસિક [[પૌઆકાઇ|''પૌઆકાઇ'']] સહિતના કદાવર પ્રાણી તરીકે જોવામાં આવ્યા છે.<ref>ટેન્નીસન એ, માર્ટિનસોન પી(2006). ''ન્યૂઝીલેન્ડના લુપ્ત પક્ષીઓ'' ટે પાપા પ્રેસ, વેલીંગ્ટોન આઇએસબીએન 978-0-909010-21-8</ref> પક્ષીઓને સંસ્કૃતિ અને કલામાં ઐતિહાસિક કાળથી દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે તેમને પ્રારંભમાં [[ગુફા ચિત્ર]]માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>મેઇઘાન સી(1966). "બાજા કેલિફોર્નિયામાં પૂર્વઐતિહાસિક રોક પેઇન્ટીંગ્સ ". ''અમેરિકન એન્ટીક્વીટી '' '''31''' (3): 372–92. {{DOI|10.2307/2694739}}</ref> પક્ષીઓનો બાદમાં ધાર્મિક અથવા કોઇક પ્રતીકવાળી કલા, જેમ કે મુઘલ અને પર્શિયન સમ્રાટોના સુંદર [[મોરની કલગી]].<ref>ક્લર્ક સીપી (1908). "મોરના આસનના પ્લેટફોર્મનો ટેકો". ''ધી મેટ્રોપોલીટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ બુલેટીન '' '''3''' (10): 182–83. {{DOI|10.2307/3252550}}</ref> પક્ષીઓમાં વૈજ્ઞાનિક અસરના આગમનથી પક્ષીઓના ઘણા ચિત્રોને પુસ્તકોમાં આપવાનો પ્રારંભ થયો હતો. પક્ષીઓના અત્યંત પ્રખાયત કલાકારોમાં [[જોહ્ન જેમ્સ ઓડુબોન]]છે, જેમના [[ઉત્તર અમેરિકાના પક્ષીઓના]] ચિત્રોએ યુરોપમાં મોટી વ્યાપારીક સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અન જેમનુ નામ પાછળથી [[નેશનલ ઔડુબોન સોસાયટી]]ને અપાયું હતું.<ref>બોઇમ એ(1999). "જોહ્ન જેમ્સ ઔડુબોન, બર્થવોચરની આનંદ આવે તેવી ઉડાનો ". ''કલા ઇતિહાસ '' '''22''' (5) 728–55. {{DOI|10.1111/1467-8365.00184}}</ref> પક્ષીઓ કવિતામાં પણ અગત્યનું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે; ઉદા. તરીકે, [[હોમરે]][[નાઇટીંગલ]]નો તેમના ''[[ડીસી]]'' ,અને [[કેટાલ્લુસ]]માં [[ચકલી]]નો [[કેટાલ્લુસ 2]]માં કામોદ્દીપકના પ્રતીક તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>ચાન્ડલર એ(1934). "ગ્રીક અને લેટિન કવિતાઓમાં નાઇટિંગેલ (થ્રશ કુટુંબનું એક નાનું પક્ષી, જેનો નર રાતે ખૂબ ગાય છે)". ''ધી ક્લાસિકલ જર્નલ'' '''30''' (2): 78–84. </ref> [[અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજના ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનરમાં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને બોજા માટેના અલંકારતરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.|અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે [[સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજ]]ના [[ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનર]]માં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને [[બોજા માટેના અલંકાર]]તરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.<ref>લાસ્કી ઇ(1992). "અ મોર્ડન ડે અલ્બાટ્રોસ: વાલ્દેઝ અને જીવનના અન્ય સ્પીલ્સ". ''ધી ઇંગ્લીશ જર્નલ'' , '''81''' (3): 44–46. {{DOI|10.2307/820195}}</ref>]] અન્ય [[ઇંગ્લીશ]] અલંકારોને પક્ષીઓ પરથી લેવામાં આવ્યા છે; [[વલ્ચર ભંડોળ]]અને વલ્ચર રોકાણકારો ઉદા. તરીકે તેમનું નામ સાફ કરનારા ગીધ તરીકે લે છે. <ref>કાર્સન એ (1998). "90ના દાયકાના લુંટારુ રોકાણકારો, ધાડપાડુઓ: એક નૈતિક પરીક્ષા". ''જર્નલ ઓફ બિઝનેસ એથિક્સ '' '''17''' (5): 543–55. [http://www.springerlink.com/index/W676R8803NL06L38.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વિવિધ પક્ષીઓની જાતોનો દ્રષ્ટિકોણ ઘણી વાર આખી સંસ્કૃતિમાં અલગ અલગ પડે છે. [[ઘુવડો]] ખરાબ નસીબ,[[વિચક્રાફ્ટ]],અને આફ્રિકા<ref>એનરીક્વેઝ પીએલ, મિકોલા એચ(1997). "કોસ્ટા રિકા, મધ્ય અમેરિકા અને માલાવીમાં સામાન્ય લોકોની ઘુવડ જાણકારીનો તુલનાત્મક અભ્યાસ". ડબલડે, પૃષ્ઠ 160–66 ઇન: જ.આર.ડંકન, ડી.ેચ. જોહ્નસન, ટી એચ. નિકોલસ, (ઇડીએસ). ''ઉત્તરીય ગોળાર્ધના ઘુવડોનું જૈવિક વિજ્ઞાન અને સંરક્ષણ. '' ''જનરલ ટેકનિકલ રિપોર્ટ એનસી-190'' , યુએસડીએ ફોરેસ્ટ સર્વિસ, સેંટ પાઉલ, મિનેસોટા.635 પૃષ્ઠ.</ref>ના ભાગોમાં થયેલા મૃત્યુઓ સાથે સંકળાયેલા છે,પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના શાણા પક્ષી તરીકે થાય છે. <ref>લેવિસ ડીપી(2005). [http://www.owlpages.com/articles.php?section=Owl+Mythology&amp;title=Myth+and+Culture માન્યતા અને સંસ્કૃતિમાં ઘુવડો.] ઘુવડના પાનાઓ. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ</ref> [[હૂપ]] ને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં પવિત્ર અને [[પર્શિયા]]માં શુદ્દ ગુણોન પ્રતીક તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના ચોર તરીકે અને [[સ્કેન્ડીનેવીયા]]માં યુદ્ધની પૂર્વજાણકારી આપનાર તરીકે ગણના થાય છે.<ref>ડુપ્રી એન (1974). "અફઘાન ફોલ્કલોર અને મેજિકમાં હૂપની ભૂમિકાનો દુભાષીકરણ". ''ફોલ્કલોર'' '''85''' (3): 173–93.</ref> === કંઝર્વેશન (સંરક્ષણ વિજ્ઞાન) === [[ચિત્ર:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|thumb|right|upright|કેલિફોર્નિયા કોન્ડોરની સંખ્યા 22ની હતી, પરંતુ આજે સંરક્ષણ પગલાઓમાં વધારો થતા તેની સંખ્યા આજે 300થી વધુ છે. ]] માનવીઓની ગતિવિધિએ કેટલીક જાતિઓ જેમ કે [[બાર્ન સ્વેલો]] અને [[યુરોપીયન સ્ટારલીંગ]]નું વિસ્તરણ સ્વીકાર્યું છે ત્યારે, તેઓ અમુક જાતિઓમાં વસ્તી ઘટાડા અથવા લુપ્તતા માટે કારણભૂત બન્યા છે. પક્ષીઓની સોએક જેટલી જાતિઓ ઐતિહાસિક સમયમાં જ લુપ્ત થઇ ગઇ હતી,<ref>ફુલર ઇ(2000). ''લુપ્ત પક્ષીઓ'' (બીજી ઇડી.). [[ઓક્ટફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] , ઓક્સફોર્ડ, ન્યૂયોર્ક. આએસબીએન 0-19-512350-6</ref> તેમ છતા એવિયનની લુપ્તતા માટે મોટા ભાગના માનવીઓ નાટ્યાત્મક રીતે કારણભૂત બન્યા હતા, જેમણે અંદાજે 750-1800 જાતિઓનો વિનાશ કર્યો હતો, જે ઘટના આઇલેન્ડમાં [[મેલાનેસિયા]], [[પોલીનેસિયા]] અને [[માઇક્રોનેસિયા]]ના માનવ સામૂહીકીકરણ દરમિયાન ઘટી હતી.<ref>સ્ટેડમેન ડી(2006). ''ટ્રોપીકલ પેસિફિક પક્ષીઓમાં લુપ્તતા અને બાયોજિયોગ્રાફી (જૈવિક વિજ્ઞાન'' , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7</ref> પક્ષીઓની ઘણી જાતો વિશ્વભરમાં ઘટી રહી છે, [[બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ]] અને [[આઇયુસીએન]] દ્વારા 2009માં 1,227 જાતોને [[જોખમ હેઠળ]] મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |title=BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before |publisher=[[Birdlife International]] |date=14 May 2009 |url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |access-date=15 May 2009 |archive-date=20 જૂન 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWarDrE8?url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8045971.stm |first=Mark |last=Kinver |title=Birds at risk reach record high |publisher= BBC News Online |date=13 May 2009 |access-date=15 May 2009}}</ref> પક્ષીઓને માનવીઓ તરફથી મોટે ભાગે જોખમ ઊભુ થતું હોય તો તે છે [[વસ્તીમાં ઘટાડો]].<ref>મોરીસ કે, પેઇન ડી(ઇડીએસ) (2002). ''બર્ડ બાયોડાયવર્સિટીનું સંરક્ષણ કરતા: સામાન્ય સિદ્ધાંતો અને તેનો ઉપયોગ'' કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. માર્ચ 1992), આઇએસબીએન 978-0756755485.</ref> અન્ટ જોખમોમાં વધુ પડતો શિકાર, આકસ્મિક મૃત્યુદર કે જે [[ઇમારત પડી જવાથી]] અથવા [[લાંબા ગાળાના ફિશીંગ]] બાયકેચ,<ref>બ્રધર્સ એનપી (1991). "દક્ષિણ સમુદ્રમાં જાપાનીઝ લોંગલાઇન ફિશરીમાં અલ્બાટ્રોસનો મૃત્યુદર અને સંકળાયેલ શિકાર મારફતેના મારણ". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન '' '''55''' : 255–68.</ref>, પ્રદૂષણ(જેમાં [[ઓઇલનું ઢોળાવું]]અને પેસ્ટીસાઇડનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે),<ref>વર્સ્ટર ડી, વર્સ્ટર સી, સ્ટ્રીકલેન્ડ ડબ્લ્યુ (1965). "ડચ એલમ રોગ માટે ડીડીટીના છંડટકાવથી પક્ષીઓનો મૃત્યુદર". ''ઇકલોજી'' '''46''' (4): 488–99. {{DOI|10.1126/science.148.3666.90}}</ref> વિદશી [[આક્મણખોર જાતિઓ]],<ref>બ્લેક ટી, કેસી પી, ડંકન આર, ઇવાન્સ કે, ગેસ્ટોન કે(2004). "ઓશનિક આઇલેન્ડઝ પર એવિયન લુપ્તતા અને મામાલિયન પરિચય". ''[[વિજ્ઞાન]]'' '''305''' : 1955–58. {{DOI|10.1126/science.1101617}}</ref> દ્વારા સ્પર્ધા અને લૂંટફાટ અને હવામાનમાં ફેરફારથી પરિણમે છે. સરકાર અને [[સંરક્ષણ]]જૂથો પક્ષીઓને બચાવવા માટે ક્યાંતો કાયદો પસાર કરીને કામ કરે છે જે પક્ષીઓની [[વસ્તીને ટકાવી]] રાખે છે અને [[ઉત્પન્ન કરે]] છે અથવા પુનઃઓળખ માટે [[ગુપ્ત રીતે વસતી વધારો]] કરે છે. આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટોએ કેટલીક સફળતા પણ અપાવી છે; એક અભ્યાસ અનુસાર એવો અંદાજ છે કે સંરક્ષણના પ્રયત્નોએ પક્ષીઓની 16 જાતિઓને બચાવી છે, જે કદાચ 1994 અને 2004 વચ્ચે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, જેમાં [[કેલિફોર્નિયા કોન્ડોર]]અને [[નોરફ્લોક આઇલેન્ડ ગ્રીન પોપટ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>બૂચાર્ટ એસ, સ્ટેટ્ટરફિલ્ડ એ, કોલર એન(2006). "આપણે કેટલા પક્ષીઓને લુપ્ત થતા અટકાવ્યા છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (3): 266–79 [http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810080436/http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf |date=2011-08-10 }}</ref> == નોંધ == {{commonscat|Aves}} {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikispecies|Aves}} {{Wikibooks|Dichotomous Key|Aves}} {{sisterlinks|Bird}} * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/gujaratibirdnames ગુજરાતી માં પક્ષી નામો] * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&amp;pg=home એવિબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }} – વૈશ્વિક પક્ષી ડેટાબેઝ * [http://www.birdlife.org/ બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ] – વિશ્વભરમાં પક્ષી સંરક્ષણને સમર્પિત; જે ભયંકર પક્ષી જાતિઓ પર આશરે 25,000 જેટલા રેકોર્ડઝ સાથેનો ડેટાબેઝ ધરાવે છે. * [http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm પક્ષી આત્મકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }} * [[નેશનલ ઓડુબોન સોસાયટી]] દ્વારા [http://www.audubon.org/bird/index.html પક્ષીઓ અને વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} * [https://web.archive.org/web/20210311215916/https://www.birds.cornell.edu/ કોર્નેલ લેબ ઓફ ઓર્નિથોલોજી] * [http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html પક્ષી જૈવિકતા પરના નિબંધો ] * [http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્નિથોલોજિકલ સમિતિ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411072746/http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm |date=2010-04-11 }} * [http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm બાળકો માટે ઉત્તર અમેરિકાન પક્ષીઓ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809090128/http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm |date=2010-08-09 }} * [http://www.ornithology.com/ ઓર્નિથોલોજી ] * [http://elibrary.unm.edu/sora/index.php સોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php |date=2011-10-26 }} શોધી શકાય તેવું ઓનલાઇન આર્કાઇવ; નીચે જણાવેલા ઓર્નિથોલોજીકલ જર્નલના આર્કાઇવ[[ધી ઔક]], [[કોન્ડોર]],જર્નલ ઓફ ફિલ્ડ ઓર્નિથોલોજી, નોર્થ અમેરિકન બર્ડ બેન્ડર, એવિયન જૈવિકમાં અભ્યાસો, પેસિફિક કોસ્ટ એવિફૌના અને [[ધી વિલ્સન બુલેટીન]] . * [http://ibc.lynxeds.com/ ધી ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન] – વિશ્વના પક્ષીઓના વીડીયોનું વિના મૂલ્યે ગ્રાંથાલય * [http://www.birdpop.org/ ધી ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ બર્ડ પોપ્યુલેશન્સ, કેલિફોર્નીયા ] *[https://birdsofgujarat.co.in/index.php બર્ડઝ ઓફ ગુજરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221216134158/https://birdsofgujarat.co.in/index.php |date=2022-12-16 }} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] 17s8bo5l9yg6oqjvzqmaz5sbwjm3h5y 0 21271 906434 843950 2026-10-19T21:03:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906434 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = દિવેલી | image =Castor bean in distubred area.jpg | image_width = 240px | image_caption = દિવેલીનો છોડ - દિવેલીં (ફળ) સહિત | regnum = [[Plantae]] | phylum = સપુષ્પી | classis = [[દ્વિદળી|મેગ્નોલિયોપ્સીડા]] | ordo = [[:en:Malpighiales|મૈલ્પીજિએલ્સ]] | familia = [[:en:Euphorbiaceae|યૂફોર્બિયેસી]] | subfamilia = [[:en:Acalyphoideae|એકેલીફોઇડી]] | tribus = [[:en:Acalypheae|એકેલીફી]] | subtribus = રિસિનિની | genus = રિસિનસ (''Ricinus'') | species = કૉમ્મ્યુનિસ (''communis'') | binomial = રિસિનસ કૉમ્યુનિસ (''Ricinus communis'') | binomial_authority = [[કાર્લ લીનિયસ|L.]] }} '''દિવેલી''' અથવા '''એરંડિયો''' અથવા '''દિવેલા''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]: Castor) તેલીબીયાં આપતી એક બારમાસી વનસ્પતિ છે, જે પોતાના નાના કદથી માંડીને લગભગ ૧૨ મીટર કદ સુધી ખુબ જ ઝડપથી વધી જાય છે, પરંતુ એનું બંધારણ કમજોર હોય છે. દિવેલીનાં ચમકદાર પાંદડાઓ ૧૫-૪૫ સેમી જેટલી લંબાઇનાં, હથેળી જેવા આકાર ધરાવતાં, ૫-૧૨ સેમી ઊંડી ખાંચવાળાં અને દાંતાવાળા કાંસકા જેવાં હોય છે. દિવેલીનાં પાંદડાંનો રંગ પણ ક્યારેક ક્યારેક, ઘેરા લીલા રંગથી માંડીને લાલ રંગ અથવા ઘેરા જાંબુડીયા કે લાલ હોય છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|Ricinus communis|રિસિનસ કૉમ્યુનિસ|દિવેલી}} *[http://bhagyodayorganic.blogspot.com/2010/02/blog-post_02.html?zx=df623a2c401f56e0 એરંડીયાની ખેતી વિશે માહિતી] * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Ricinus_communis.html ''Ricinus communis L.''] at Purdue University * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/castor.html ''Castor beans''] at Purdue University * [https://web.archive.org/web/19980508072815/http://www.ansci.cornell.edu/plants/castorbean.html ''Ricinus communis'' (castor bean)] at Cornell University [[શ્રેણી:વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર‎]] nqq5dmdwkvep1njsbapxepxhsg0dg7d 0 26453 906449 906209 2026-10-20T00:54:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906449 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name=Manhattan<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name=New York County |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=[[Borough (New York City)|Borough]] of New York City <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps -----------> |image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg |imagesize= |image_caption=[[Midtown Manhattan]] as seen from the [[GE Building]]. |image_flag= |flag_size= |image_sea= |seal_size= |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= | image_map = {{infobox mapframe|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|zoom=10|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q11299|title=મેનહટન}} | mapsize = | map_caption = ન્યુ યોર્કના નક્શામાં મેનહટનનું સ્થાન | image_map1 = |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ------------------> |subdivision_type=Country |subdivision_name=United States |subdivision_type1=State |subdivision_name1=[[New York]] |subdivision_type2=County |subdivision_name2=New York County |subdivision_type3=City |subdivision_name3=[[New York City]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes= |government_type= |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Scott Stringer]] (D) |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County) |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]] |established_title=Settled |established_date=1624 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude= |unit_pref= |area_footnotes= |area_total_sq_mi=33.77 |area_land_sq_mi=22.96 |area_water_sq_mi=10.81 |area_water_percent= <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes=<!--for references: use tags--> |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population -----------------------> |population_as_of= |population_footnotes= |population_note= |population_total=1629054 |population_density_sq_mi=70951 <!-- General information ---------------> |timezone= |utc_offset= |timezone_DST= |utc_offset_DST= |coordinates = {{coord|40|47|N|73|58|W|region:US-NY|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code= |area_code= |website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President] |footnotes= }} '''મેનહટન'''એ [[ન્યૂ યોર્ક]] સિટીનું વહીવટી શહેર છે. [[હડસન નદી]]ના મુખ પાસે '''મેનહટન આઇસલેન્ડ'''માં સ્થિત, પ્રાંતની સરહદો '''ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી''' જેવી જ છે, જે સ્ટેટ ઓફ ન્યૂ યોર્કની અસલ કાઉન્ટી છે. તેમાં મેનહટન આઇસલેન્ડ નજીક આવેલા વિવિધ નાના આઇસલેન્ડ: [[રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ]], [[રેન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], [[વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ]], [[ગવર્નર આઇસલેન્ડ]], [[લિબર્ટી આઇસલેન્ડ]], પાર્ટ [[એલિસ આઇસલેન્ડ]] અને [[યુ થાન્ટ આઇસલેન્ડ]] ઉપરાંત [[બ્રોન્ક્સ]] નજીક મુખ્યલેન્ડનો [[મારબલ હિલ]]ના નાનકડા હિસ્સાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ન્યુયોર્કનું મુખ્ય શહેર મેનહટનના દક્ષિણ હિસ્સાથી શરૂ થાય છે. 1898માં તેનો વિસ્તાર વધારીને નજીકના બધા કાઉન્ટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG ''ન્યૂ જર્સી વિરુદ્ધ ન્યૂ યોર્ક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 યુ.એસ. 767 (1998). સુધારો 2008-01-04.</ref> આ શહેરીકરણ પામેલા પાંચ પ્રાંતમાં સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી વધુ વિકસીત થયેલો વિસ્તાર છે. ન્યુયોર્ક શહેરના આ કાઉન્ટીની વસ્તી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ [[વસ્તી ગીચતા]] ધરાવે છે અને 2008ની વસ્તી પ્રમાણે, વર્ષમાં 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી²)ના જમીન વિસ્તારમાં 1,634,795ની વસ્તી કે પ્રત્યેક ચોરસ કિ.મી.(27,485/કિ.મી²)માં 71,201 મકાન છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે 2005માં 1,00,000 ડોલરથી વધારે ''માથાદીઠ'' વ્યક્તિગત આવક સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી ધનિક વિસ્તારોમાનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|access-date=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|url-status=dead}}</ref> ન્યૂ યોર્કના પાંચ પ્રાંતમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ મેનહટન ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વનું મહત્વનું વ્યાપારી, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.<ref>બેરી, ડેન. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "અ નેશન ચેલેન્જ્ડ: ઇન ન્યૂ યોર્ક; ન્યૂ યોર્ક કેરીઝ ઓન, બટ ટેસ્ટ ઓફ ઇટ્સ ગ્રિટ હેઝ જસ્ટ બિગન"], ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , ઓક્ટોબર 11, 2001. જૂન 30, 2009.ના રોજ જોવામાં આવ્યું હતું. "અ રોરિંગ વોઇડ હેઝ બીન ક્રિએટેડ ઇન ધ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર ઓફ ધ વર્લ્ડ."</ref><ref>સોરેન્ટિનો, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;_r=1 "વ્હેન હિ વોઝ સેવન્ટીન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 16, 2007. છેલ્લે જોયા તારીખ ડિસેમ્બર 22, 2007. "વર્ષ 1980માં શહેરના મધ્યભાગોમાં થયેલી ક્રાંતિના કેટલાક ચિન્હો હયાત હતા જેણે ન્યૂ યોર્કનાં સંગીતમાં પુનઃ જોશ પૂર્યું આ ઉપરાંત તેણે કલાને પણ જીવંત કરી જેથી મેનહટન તે જ્યારે સ્થપાયું ત્યારે એટલે કે 1940માં હતું તેવુંને તેવું જ વિશ્વમાં કલાનાં કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું."</ref><ref>બમિલર, એલિઝાબેથ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "ધ પોપ્સ વિઝિટ: ધ કાર્ડિનલ; એઝ પોપ્સ ઇમ્પોર્ટન્ટ એલી, કાર્ડિનલ શાઇન્સ હાઇ ઇન હાયરાર્કી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 8, 1995. છેલ્લે જોવાઈ ડિસેમ્બર 18, 2007. "યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સમૂહમાધ્યમો અને સંસ્કૃતિના મુખ્ય કેન્દ્રના મુખ્ય પાદરી હોવાને કારણે કાર્ડિનલ ઓ કોનોર પાસે અન્ય પાદરીઓની સરખામણીએ વધારે સત્તા હતી."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ઘણી મોટી રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની અહીં સ્થિત છે, તથા ન્યુઝ, મેગેઝીન, બુક્સ અને અન્ય મિડીયા પ્રકાશકોના મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. મેનહટન ઘણા પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો, પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ, મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત યુનાઇટેડ નેશન્સનું મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ કોર્પોરેટ કંપનીના વડામથક આ શહેર ધરાવે છે, ઉપરાંત [[નાસ્ડેક]](NASDAQ) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]] અહીં હોવાથી મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રિય વેપારનું શહેર છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ], ''ડેમોગ્રાફિઆ.'' છેલ્લો સુધારો 2009-06-29.</ref> તે ન્યૂ યોર્ક સિટી અને ન્યૂ યોર્ક મેટ્રોપોલિટન રિજીયનનું કેન્દ્ર છે, જે શહેરની સરકારનું પદ ધરાવે છે અને ક્ષેત્રની રોજગારી, ઉદ્યોગ અને મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. જેના કારણે ન્યૂ યોર્કના [[બ્રુક્લીન]] અને [[ક્વીન્સ]] જેવા અન્ય પ્રાંતના લોક મેનહટનમાં જો ફરવા આવે તો “શહેરમાં જઇએ છીએ” તેવું કહે છે.<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''મેનહટન'' નામ રોબર્ટ જુએટની લોગબુકમાં 1609માં લખાયેલા શબ્દ ''માન્ના- હાટા'' પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેઓ [[હેનરી હડસન]]ના યોક ''[[હાલ્વે મીન]]'' (હાલ્ફ મૂન)ના અધિકારી હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation રોબર્ટ જ્યુટની જર્નલની સંપૂર્ણ માહિતી: ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના સંગ્રહમાંથી, બીજી શ્રેણી, 1841 લોગ બુક], ''[[ન્યૂઝડે]]'' . 16-05-2007ના સુધારેલ.</ref> 1610ના નક્શામાં મૌરિશિયશ નદી( થોડા સમય બાદ નામ બદલીને [[હડસન નદી]] થયું)ના બંને પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારાનું નામ માનાબાટા બે વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. [[લિનાપી ભાષા]]માં "મેનહટન" શબ્દનું ભાષાંતર “આઇસલેન્ડ ઓફ મેની હિલ્સ (ઘણા પર્વતોના આઇસલેન્ડ)” તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Mannahatta">હોલોવે, માર્ગ્વેરાઇટ. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "અર્બન ટેક્ટિક્સ; આઈ વિલ ટેક મેનહટ્ટા"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 16, 2004, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "હેનરી હડસને વર્ષ 1609માં જે કલ્પના કરી હતી તેને તે જોઇ શકતો હતો કારણ કે તેણે એકલા હાથે મેનહટનનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. લેનાપ ભાષામાં તેનો મતલબ ''ઘણી બધી ટેકરીઓનો ટાપુ'' થતો હતો."</ref> == ઇતિહાસ == === વસાહતી === હાલના સમયે મેનહટન ગણાતો વિસ્તાર લિનાપેના વસાહાતીઓનો હતો. 1524માં, કેનોઇસમાં કેટલાક લિનાપે ન્યૂ યોર્ક હાર્બરને પાર કરનાર પ્રથમ યુરોપિયન શોધક ફ્લોરન્ટાઇન [[ગિયોવાન્ની દે વેરાઝાનો]]ને મળ્યા, જોકે તેઓ હાર્બર પાસ્ટ ધી નેરોઝમાં કદાચ પ્રવેશ્યા ન હતા.<ref>સુલિવાન, ડો. જેમ્સ. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ: બુક 1, પ્રકરણ 3"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, યુએસજેનનેટ, છેલ્લે જોવાઇ 2007-05-01. "એ બાબતના સંતોષજનક પુરાવાઓ છે કે ગિવોઆની દા વેરાઝાનોએ વર્ષ 1524માં ન્યૂ યોર્કના બહારી બંદરમાં વહાણવટું ખેડ્યું હતું.</ref> [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]માં કાર્યરત એક ઇંગ્લિશ માણસે આ વિસ્તારનો નક્શો બનાવ્યો હતો ત્યાં સુધી આ હેનરી હડસનની ખોજ ન હતી.<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> હડસન મેનહટન આઇસલેન્ડ પર આવ્યો અને ત્યાં 1609માં ઘણા લોક રહેતા હતા અને તેમાં ઉત્તરોતર વધારો થતો ગયો અને તે નદીનું નામ [[હડસન નદી]] પડ્યું, જે સ્થાને તે આવેલો હતો તે સ્થાન આજે પણ અલ્બાનીમાં છે.<ref name="SciAm">[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm "હેનરી હડસન એન્ડ હિઝ એક્સપ્લોરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118021253/http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm |date=2012-01-18 }} ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' , સપ્ટેમ્બર 25, 1909, છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007. "જોકે આ આશા ખૂબ જ પોકળ હતી. નીડરતા ભરેલા તેના આ સાહસમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ થતી હતી કે ઉત્તરપશ્ચિમી વિસ્તારની પુનઃ શોધ કરવામાં તે ફરી એક વખત નિષ્ફળ ગયો છે. બીજો દિવસ "અર્ધ ચંદ્ર" દિન હતો અને તેણે તેનું વહાણ સેન્ડી હૂકમાં લાંગર્યું. એક સપ્તાહ નાની અથવા તો ખુલ્લી હોડી વાળી ખાડી શોધવામાં પસાર થઈ ગયું. અને તેમને બે ટાપુઓ વચ્ચેની જગ્યા મળી આવી તેઓ એક નદી જેવી રીતે શોધાય તેવી રીતે 11મી સપ્ટેમ્બરે ત્યાં પ્રવેશ્યા.""</ref> [[ચિત્ર:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|પિટર મિનટ]] [[ચિત્ર:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|1660માં લોઅર મેનહટન.આઇસલેન્ડની ટોચ તરફનું મોટુ માળખું એ ફોર્ટ એમ્સ્ટરડેમ છે.ઉત્તર એ સાચી દિશામાં છે.]] 1624માં ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ પર [[ડચ]] ફર ટ્રેડિંગને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ ન્યુ નેધરલેન્ડમાં યુરોપિયન લોકો હંમેશા માટે સ્થાયી થયા. 1625માં મેનહટન આઇસલેન્ડના સિટાડેલ અને એમસ્ટરડમના કિલ્લાના બાંધકામ શરૂ થયા જે બાદમાં [[ન્યુ એમસ્ટરડમ]]ના (''Nieuw Amsterdam'' ) નામથી ઓળખાયું.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ડચ કોલોનિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519132451/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |date=2010-05-19 }}, નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વેસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રાયોજિત 1624માં 30 કુટુંબો ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા. તેમણે આજના મેનહટનની સ્થાપના કરીને તેની ગોઠવણી કરી."</ref><ref name="Tolerance">[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 12, 2007. જુઓ બંધારણીય ઠરાવો સેનેટ નં. 5476 અને એસેમ્બલી નં. 2708.</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડને એમસ્ટરડમના કિલ્લાની જગ્યા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સિટાડેલ નવા આવેલા લોકો માટે અરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું. 1625ના વિકાસને ન્યૂ યોર્ક શહેરના જન્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml સિટી સિલ એન્ડ ફ્લેગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી, છેલ્લે જોવાઈ મે 13, 2007. "તારીખ: લોરેલના પાંદડાની નીચે તરફ ઉતરતી સમસ્તરીય શાખા તારીખ 1625 એ નવા આમ્સ્ટરડેમની સ્થાપનાની તારીખ તરીકે ઓળખાઈ.:</ref> પીટર જાન્સઝૂન સ્ચેજનના ''અવર પિપલ'' (''અન્સ વોલ્ક'' )નામના ડોક્યુમેન્ટને આધારે, [[પિટર મિનટ]]એ 1626માં ક્યા સમયે મુખ્ય અમેરિકાના લિનાપે લોકો પાસેથી 60 [[ગિલ્ડર]]ના બદલામાં વેપારના ભાગ રૂપે મેનહટન હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની કિંમત 24 [[ડોલર]] હતી.(બ્રેડ અને અન્ય સામગ્રીની કિંમતને ધ્યાને રાખીને કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે.) હાલના ચલણ અનુસાર આ કિંમત લગભગ 1000 ડોલર જેટલી થાય.<ref>[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IIએસજી.એનએલ]</ref> (ગણતરી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સટિટ્યુટ ઓફ સોશિયલ હિસ્ટ્રિ, એમસ્ટરડમ દ્વારા કરવામાં આવી છે). આ અંદાજને ધ્યાનમાં લેતા, કોઇ વ્યક્તિ મજાકમાં એવું કહી શકે કે 1626માં બીયરની 2400 ટેન્કર્ડ્સ ખરીદવા માટે પૂરતા નાણાં હતા.<ref>{{Citation |last=Nevius |first=Michelle |author-link= |last2=Nevius |first2=James |author2-link= |title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City |place= |publisher=Free Press |year=2009 |volume= |edition= |url=http://www.insidetheapple.net |doi= |id= |isbn=141658997X}}</ref> 1647માં, [[પિટર સ્ટુયવેસન્ટ]]ની કોલોનીના છેલ્લા ડચ ડિરેક્ટર જનરલ તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref>વિલિયમ્સ, જાસ્મિન કે. [http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}[http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ન્યૂ યોર્ક - ધ એમ્પાયર સ્ટેટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}, ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' , નવેમ્બર 22, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વર્ષ 1647માં ડચ નેતા પિટર સ્ટુઈવેસન્ટ કોલોનીમાં વ્યાપેલા નિરંકુશ ગુનાઓને ડામીને કાયદો અને વ્યવસ્થાનું પાલન કરવા માટે કડક હાથે આવ્યો."</ref> ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમને 2 ફેબ્રુઆરી, 1653ના રોજ શહેર તરીકે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml અબાઉટ ધ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 1664માં બ્રિટીશએ ન્યુ નેધરલેન્ડને હસ્તગત કર્યુ અને ઇંગ્લિશ ડ્યુકના યોર્ક અને અલ્બાની બાદ નવું નામ “ન્યૂ યોર્ક” આપવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422081829/http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html |date=2012-04-22 }}, [[ન્યૂ યોર્ક]] ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "...ન્યૂ યોર્કનું નામ ડ્યૂક ઓફ યોર્કના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યું હતું."</ref> સ્ટુયવેસન્ટ અને તેના અધિકારીઓ દ્વારા 24 કલમો રજૂ કરવામાં આવી. જેના દ્વારા બ્રિટીશ નિયમો હેઠળ [[ન્યુ નેધરલેન્ડની આઝાદી]], ધર્મ માટેની સ્વતંત્રતાની બાંહેધરી આપવામાં આવી.<ref>ગ્રિફિસ, વિલિયમ ઈલિયટ. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|"ધ સ્ટોરી ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ" પ્રકરણ 15: ધ ફોલ ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ]], ''[[હોટન મિફિન કંપની]]'' , 1909. "ધાર્મિક બાબતોમાં શરતોને આધિન શરણે જવાનો આર્ટિકલ વાંચવામાં આવે છે."ડચ લોકો ચર્ચ સરકારમાં પોતાની નૈતિક અને પવિત્ર ભક્તિ કરી શકે છે.""</ref><ref>[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === અમેરિકન ક્રાંતિ અને પહેલાંનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === [[ચિત્ર:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|left|ફેડરલ હોલની સામે આવેલા જે.ક્યુ.એ. વોર્ડના સ્ટેચ્યુ ઓફ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટનના સ્થળનું ઉદઘાટન પ્રથમ યુ.એસ. પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] બ્રિટિશના નિયમોના વિરોધની શરૂઆત 1765માં ન્યૂ યોર્કમાં જુદાં- જુદાં 13 શહેરના [[સ્ટેમ્પ એક્ટ ક્રોંગ્રેસ]]ના રજૂકર્તા દ્વારા યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસને પરિણામે ડિક્લેરેશન ઓફ રાઇટ્સ એન્ડ ગ્રિવન્સીસ જાહેર થયું હતું, જે પ્રતિનિધી મંડળનો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો જેને “[[નો ટેક્સેશન વિધાઉટ રિપ્રેઝેન્ટેશન (no taxation without representation)]]” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત એવું પ્રથમ વખત થયું કે જ્યારે કોઇ કોલોની દ્વારા રાજકીય લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. આ રસ્તો તેને થોડા સમય બાદ કોન્ટિનેન્ટલ કોંગ્રસની શરૂઆત તરફ લઇ જવાનો હતો. મેનહટનમાં [[સ્ટેમ્પ એક્ટ]]ની ચળવળ બાદ સ્વતંત્રતા માટે ધી [[સન્સ ઓફ લિબર્ટી]]નો વિકાસ થયો. આ ઓર્ગેનાઇઝેશને બ્રિટીશ અધિકારીઓ વિરૂદ્ધ લાંબા સમય માટે લડત શરૂ કરી અને બ્રિટીશ ઓથોરિટીને તોડી પાડવા માટે વૈકલ્પિક મત વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરી. 1775માં ન્યૂ યોર્ક પ્રોવિન્સિયલ કોંગ્રેસના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ આ લડતનો અંત આવ્યો. [[અમેરિકાની ક્રાંતિકારી ચળવળ]]ની મોટાભાગની લડાઇમાં ન્યૂ યોર્ક કેમ્પેઇનના હાર્દમાં મેનહટન હતું. 16 નવેમ્બર, 1776ના રોજ વિનાશકારી બેટલ ઓફ ફોર્ટ વોશિંગ્ટન બાદ કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી પર મેનહટનને છોડી દેવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. બાકીના યુદ્ધ દરમિયાન આ શહેર ઉત્તર અમેરિકામાં કામગીરી માટે બ્રિટીશ રાજકીય અને મિલિટરી કેન્દ્ર બની ગયું.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ફોર્ટ વોશિંગ્ટન પાર્ક], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> ન્યૂ યોર્કમાં [[બ્રિટીશ]] મિલિટ્રીના નિયમના અમલ વખતે ગ્રેટ ફાયર ઓફ ન્યૂ યોર્ક દરમિયાન મેનહટનને મોટા પાયે નુક્શાન થયું હતુ. 25 નવેમ્બર, 1783માં જ્યારે [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] મેનહટનમાં પાછા ફર્યા ત્યારે સૌથી છેલ્લી બ્રિટીશ ફોર્સ દ્વારા શહેર છોડવામાં આવ્યું અને બ્રિટીશ અમેરિકામાંથી નિકળી ગયા.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 "હેપ્પી ઇવેક્યુએશન ડે"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન, નવેમ્બર 23, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 11, જાન્યુઆરી, 1785થી 1788ના અંત સુધી [[ન્યૂ યોર્ક સિટી હોલ]](ત્યારબાદ [[ફ્રોન્સિસ ટાવેર્ન]]) ખાતે [[કોન્ટીનેન્ટલ કોંગ્રેસ]] સાથે યોજાયેલી બેઠકમાં આર્ટિકલ ઓફ કન્ફેડરેશનમાં પાંચ મુખ્ય શહેરોમાં ન્યૂ યોર્ક શહેર પાંચમું હતું. 4, માર્ચ, 1789થી 12, ઓગષ્ટ,1790 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેડરલ હોલ ખાતે નવા કાયદા અમલમાં મૂકનારું પ્રથમ શહેર ન્યૂ યોર્ક હતું.<ref>[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ધ નાઇસ કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ]] હિસ્ટોરિકલ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઇ જૂન 9, 2005. ફોટેનબો, રોબર્ટ ઉપર આધારિત, ''ધ નાઇન કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' , યોર્ક, પેનિસિલ્વિયા: મેપલ પ્રેસ 1948...</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ]] પ્રથમ વખત ભરાઇ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બિલ ઓફ રાઇટ્સનો મુસદ્દો ઘડાયો અને તેને મંજૂરી અપાઇ, અને [[નોર્થવેસ્ટ ઓર્ડિનન્સ]]ની સાથે યુનિયનમાં સ્ટેટ્સને જોડવા તરફ પ્રથમ પગલું ભરવામાં આવ્યું. === 19મી સદીનો વિકાસ === 1825માં [[એરિ કેનાલ]]ની શરૂઆતમાં [[એલેક્ઝાન્ડર હેમિલ્ટન]]ની પ્રથમ [[ટ્રેઝરરી સેક્રેટરી]]ની નીતિ અને કામગીરીને પગલે ન્યૂ યોર્કનો વિકાસ આર્થિક સેન્ટર તરીકે થયો છે, જે [[મધ્યપૂર્વિય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના અને કેનેડાના મોટા કૃષિ બજારને એટલાન્ટિક પોર્ટ સાથે જોડે છે. 1854માં ટેમ્માની મેયર તરીકે [[ફેર્નાન્ડો વુડ્સ]]ને પ્રથમ મેયર બનાવવા માટે [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] પોલિટિકલ મશિન, ટેમ્માની હોલે તેનો વિકાસ વધારવા અને સપોર્ટ મેળવવા માટે ઘણ સ્થળાંતરીત થયેલા આઇરિશ લોકોની મદદ લીધી. લગભગ એક દશક સુધી ટેમ્માની હોલે સ્થાનિક રાજનીતિ પર એકહથ્થું શાસન કર્યું. 1858માં ખોલવામાં આવેલો [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]] અમેરિકન શહેરનું પ્રથમ લેન્ડસ્કેપ પાર્ક છે અને રાષ્ટ્રનો પ્રથમ જાહેર પાર્ક છે.<ref>બ્લેર, સિન્થિયા. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory "1858: સેન્ટ્રલ પાર્ક ઓપન્સ"], ''ન્યૂઝડે]' . છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1853થી 1856ની વચ્ચે શહેરના કમિશનરોએ સેન્ટ્રલ પાર્કની રચના કરવા માટે 59મી સ્ટ્રીટ કરતા 106મી સ્ટ્રીટની પાંચમા તેમજ આઠમા એવેન્યૂમાંથી વધારે ખરીદી કરી,{{convert|700|acre|km2|1}} આ દેશનો સૌપ્રથમ સાર્વજનિક અને બાગબગીચા ધરાવતો પાર્ક હતો."</ref><ref>રિબઝિન્સ્કી, વિટોલ્ડ. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php|title="Olmsted's Triumph"|date=20061128235238}}, ''[[સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)]]'' , જુલાઈ 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1876 સુધીમાં લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનર ફ્રેડેરિક લો અને આર્કિટેક્ટ કાલવર્ટ વોક્સે હાર્લેમ અને મેનહટનના મધ્યભાગની વચ્ચે ભેજવાળા અને વૃક્ષો વિનાના 50 બ્લોક્સની રચના કરી. આ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવેલો પ્રથમ લેન્ડ સ્કેપ પાર્ક હતો."</ref> [[ચિત્ર:Nast-Tammany.jpg|thumb|થોમસ નાસ્ટ ડિનાઉન્સિસ ટેમેની એઝ એ ફિરોસિયસ ટાઇગર કિલીંગ ડેમોક્રસી; ધી ટાઇગર ઇમેજ કોટ ઓન.]] દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતરીત થયેલા (પહેલા જર્મની અને આયરલેન્ડથી આવેલા લોકોથી વધુ) લોકોને કારણે અમેરિકન સિવિલ વોર દરમિયાન શહેર વેપારની રીતે દક્ષિણ તરફ વધુ જોડાયેલું હતું, પરંતુ ગુસ્સો એ માટે હતો કે, જે લોકો 300 ડોલરથી વધુની ચૂકવણી કરે તો તેને તુરંત જ સ્થાન પ્રાપ્ત થતું હતું. જુલાઇ, 1863માં ત્રણ દિવસ સુધી ચાલુ રહેલા ન્યૂ યોર્ક ડ્રાફ્ટ તોફાનો એ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાગરિક અરાજકતા માની શકાય છે. આ તોફાનોમાં 119 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.<ref>વાર્ડ, જ્યોફ્રી સી. [http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html "][http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ગેન્ગ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક"], [[કેવિન બેકર]] દ્વારા ''[[પેરેડાઈઝ એલી]]'' ની સમિક્ષા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 2002 છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે થયેલા લશ્કરી રમખાણો અમેરિકાના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી અત્યાર સુધીની સૌથી વધારે ખરાબ ઘટના છે: ઇતિહાસકાર એડ્રિયન કૂકના જણાવ્યા અનુસાર આ રમખાણોમાં 119 લોકો માર્યા ગયા હતા. શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પુનઃ સ્થાપના કરવા માટે લશ્કરને બોલાવવું પડ્યું હતું તેમણે તમામ તોફાનીઓને નજીકથી વીંધી નાખ્યા હતા."</ref> નાગરીકોની આ લડત બાદ યુરોપથી સ્થળાંતર કરનારા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો ગયો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાખો રૂપિયાની અને વધુ સારા જીવનની અપેક્ષા રાખનારા લોકો માટે ન્યૂ યોર્ક પ્રથમ પગથિયું બનતું ગયું. ફ્રાંસના લોકો દ્વારા આ વાતનો પૂરાવો આપવા માટે 28, ઓક્ટોબર 1886માં [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ]] અમેરિકાને ગિફ્ટ કરવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316214349/http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm |date=2016-03-16 }}, નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty "ન્યૂ જર્સિયન્સ' ક્લેમ ટુ લિબર્ટી 1. રિજેક્ટેડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 1987. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "આજે સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીના ન્યૂ યોર્કના સ્થાપત્યનો દરજ્જો બદલવાનો ઇનકાર કર્યો. બે ન્યૂ જર્સીના રહેવાસીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી તેમનાં રાજ્યમાં ગણવામાં આવે આ દાવાને કોર્ટે કોઈ પણ જાતની ટિપ્પણી આપ્યા વિના ફગાવી દીધો હતો."</ref> નવા યુરોપિયન સ્થળાંતરીત થયેલા લોકો સાથે સામાજિક સદ્ધરતા પણ લાવ્યા. ઘણા બધા દેશોમાંથી આવેલા લોકો ઓછી કિંમતે કામ કરવા તૈયાર થયા અને સાથે ટેનામેન્ટ્સના દરમાં પણ સુધારો થયો. આ શહેર ક્રાંતિ, મહાજનસત્તાવાદ, કોઇપણ પ્રકારના [[જૂથવાદ]] તથા [[સંઘીકરણ]] છે. 1883માં [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] જ્યારે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે [[ઇસ્ટ રિવર]] તરફના જોડાણ વધુ મજબુત બન્યા. 1874માં હાલના [[બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી]]નો પશ્ચિમી હિસ્સો ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ડીમાં જોડવામાં આવ્યો અને 1895માં હાલના બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીનો બાકીનો હિસ્સો પણ સંમેલીત કરવામાં આવ્યો.<ref>મેસી જુનિયર., હેરી. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 બિફોર ધ ફાઈવ-બોરો સિટી: ધ ઓલ્ડ સિટિઝ, ટાઉન્સ એન્ડ વિલેજિસ ધેટ કેમ ટુગેધર ટુ ફોર્મ "ગ્રેટર ન્યૂ યોર્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ન્યૂ યોર્ક જિનિયાલોજિકલ એન્ડ બાયોગ્રાફિકલ સોસાયટી]] ''ધ ઓનવાયજીએન્ડબી ન્યૂઝલેટર'' ,માંથી વિન્ટર 1998, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 29, 2007. "વર્ષ 1683માં જ્યારે ન્યૂ યોર્કનો પ્રાંત બે કાઉન્ટિસમાં વિભાજિત થયો ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેર પણ ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી બન્યું... વર્ષ 1874માં વિકાસની વચ્ચે મેળ સાધવા માટે ન્યૂ યોર્ક શહેર અને કાઉન્ટીનું વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી સાથે સંયોજન થયું જેને હાલમાં વેસ્ટર્ન બ્રોન્ક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે... વર્ષ 1895માં ન્યૂ યોર્ક શહેરનું જોડાણ પૂર્વીય બ્રોન્ક્સ સાથે થયું."</ref> 1898માં જ્યારે પાંચ પ્રાંતોમાંથી એક શહેર બનાવવા માટે ચાર કાઉન્ટીઓને ભેળવવામાં આવી ત્યારે સિટી ઓફ ગ્રેટર ન્યૂ યોર્કનું સર્જન થયું હતું. મેનહટન અને ધી બ્રોન્ક્સ હજી પણ એક કાઉન્ટી જ છે જેને બે અલગ- અલગ પ્રાંત તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. 1 જાન્યુઆરી, 1914ના રોજ ન્યૂ યોર્ક શહેરે કાયદાકિય રીતે બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીની રચના કરી અને ન્યૂ યોર્ક શહેરે તેની હાલની સીમા રેખામાં ઘટાડો કર્યો.<ref>હર્મેલિન, ગ્રે અને યુલ્ટાન, લોઇડ. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;d1=765&amp;template=brgenhist બ્રોન્ક્સ હિસ્ટ્રી: અ જનરલ સર્વે], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઈબ્રેરી]]. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|નવી બંધાયેલી સિંગર બિલ્ડીંગ શહેરમાં ઘણી ઉંચી છે, 1909]] [[ચિત્ર:Old timer structural worker2.jpg|thumb|1930માં બંધાયેલી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગની ટોચ પર કામ કરી રહેલો કામદાર.ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ તેનાથી નીચી અને પાછળના ભાગમાં દેખાય છે.]] [[ચિત્ર:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|મેનહટનનું પ્રતિમાત્મક દ્રશ્ય, ડાબેથી જમણી તરફ, એલિસ આઇસલેન્ડ, સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી, ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ, અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, મે 2001.]] 1904માં ખુલ્લા મુકાયેલા [[ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે]]નું બાંધકામ બ્રુકલિનના વધારાના બ્રિજની જેમ નવા શહેરને જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું. 1920ના દાયકામાં, મેનહટનમાં [[ગ્રેટ માઇગ્રેશન]]ના ભાગરૂપે અમેરિકન સાઉથ તરફથી અને સ્કાઇલાઇન માટે સ્પર્ધા કરતી નવી ગગનચૂંબી ઇમારતો સહિતના પ્રોહિબીશન યુગમાં મોટી તેજીના ભાગરૂપે [[હાર્લેમ રેનેસાંસ]]ને કારણે લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા. ન્યૂ યોર્ક શહેર 1925માં સદી સુધી રજા કરનારા લંડનને પાછળ છોડી દઇને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બની ગયું.<ref>ચેઝ-ડન, ક્રિસ્ટોફર અને માનિંગ, સુસાન. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "સિટી સિસ્ટમ્સ એન્ડ વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ: ફોર મિલેનિયા ઓફ સિટી ગ્રોથ એન્ડ ડિક્લાઇન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ]] ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007. "વર્ષ 1925માં લંડનને પાછળ રાખીને ન્યૂ યોર્ક વિશ્વનું સૌથી વિશાળ શહેર બન્યું..."</ref> 25 માર્ચ, 1911ના રોજ [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]]માં ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં આગ લાગી અને 146 કપડાના કારીગરોનું મૃત્યું થયું. આ દુર્ધટનાને પગલે ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ, બિલ્ડીંગ કોડ અને કામ કરવાના સ્થળના નિયમમોમાં મોટા ફેરફારો થયા.<ref>રોસેનબર્ગ, જેનિફર. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેઇસ્ટ ફેક્ટરી ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> વિશ્વ યુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ફરીથી ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં મેયર [[ફિઓરેલો લા ગૌર્ડિયા]] ચૂંટાઇને આવ્યા અને [[ટેમ્માની હોલ]]ના 80 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|access-date=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|year=1993|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213007/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|url-status=dead}}</ref> શહેરની વસ્તીમાં કંઇક સ્થિરતા આવતા લેબર સંઘીકરણ દ્વારા નવા રક્ષણની અને મજૂરી કરતા લોકોની આવકમાં વધારા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું. શહેરની સરકાર અને આંતરમાળખાકિય સુવિધામાં પણ લા ગૌર્ડિયા હેઠળ નાટકિય ફેરફાર જોવા મળ્યા. 1930ના દાયકામાં [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] છતાં મેનહટ્ટમાં વિશ્વનું સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગનું નિર્માણ થયું જેમાં ન્યુમેરિયસ [[આર્ટ ડેકો]]નો માસ્ટરપીસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ધી [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]], ધી [[ક્રિસેલર બિલ્ડીંગ]] અને [[જીઇ બિલ્ડીંગ]]નો આજના સમયે પણ શહેરના ઉંચા બિલ્ડીંગોમાં સમાવેશ થાય છે. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ યુદ્ધ પછી આર્થિક સુધારામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જેને લીધે મોટા હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટ થયા છે, જેમાં પીટર કૂપર વિલેજ-સ્ટયવેસન્ટ ટાઉનનો સમાવેશ થાય છે જે 1947માં ખુલ્યું હતું.<ref>"સ્ટ્યુઈવેસન્ટ ટાઉન ટુ ગેટ ઇટ્સ ફર્સ્ટ ટેનેન્ટ્સ ટુડે", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 1, 1947. પી. 19</ref> 1951માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]] દ્વારા તેનું પ્રથમ વડુમથક મેનહટનના પૂર્વ તરફના ક્વીન્સમાં સ્થાપવામાં આવ્યું.<ref>બેહરેન્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story "ધ વર્લ્ડ કેમ ટુ લોન્ગ આઇલેન્ડ: ધ સ્મોલ વિલેજ ઓફ લેક સક્સેસ પ્લેડ અ બિગ રોલ ઇન ધ લોન્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ"], ''ન્યૂઝડે'' . છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007. "વર્ષ 1951ની વસંત ઋતુમાં યુએન મેનહટન ખાતે આવેલી પૂર્વ નદીના કિનારા ઉપર તેના હાલના મકાનમાં સ્થાયી થયું."</ref> યુ.એસ.ના અન્ય મોટા શહેરોની જેમ જ ન્યૂ યોર્કે પણ 1960ના દાયકામાં જાતીય હુલ્લડો, વસ્તી અને ઔદ્યોગિક મંદીનો સામનો કર્યો હતો. 1970ના દાયકા સુધીમાં, શહેરે બધી તરફથી સુરક્ષિત, ગુનાથી દૂર હોવાની ઓળખ મેળવી લીધી હતી.<ref>[[હેબરમાન, ક્લાઇડ]]. [http://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html "સરવાઇવિંગ ફિસ્કલ ક્રાઇસિસ (એન્ડ ડિસ્કો)"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 25, 1998. છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007.</ref> 1975, શહેરની સરકારે જંગી નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો અને મદદ માટેની પ્રારંભિક વિનંતીને શરૂઆતમાં વખોડી નાખવામાં આવી, જેના ભાગરૂપે 30 ઓક્ટોબર, 1975ના ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' ની હેડલાઇન: “ફોર્ડ ટુ સિટી: ડ્રોપ ડેડ (Ford to City: Drop Dead)” એવી મૂકવામાં આવી હતી.<ref>ઝેઇટ્ઝ, જોશુઆ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml "ન્યૂ યોર્ક સિટી ઓન ધ બ્રિન્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[અમેરિકન હેરિટેજ મેગેઝિન]]'' , નવેમ્બર 26, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> ફેડરલ લોન અને દેવાના પુન:સર્જન દ્વારા નાદારીને ખાળવામાં આવી, અને શહેર પર ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ દ્વારા વધારે નાણાકીય તપાસનો સ્વીકાર કરવાનું દબાણ થયું.<ref>ફાયરસ્ટોન, ડેવિડ. [http://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html "ધિસ ટાઇમ, ન્યૂ યોર્ક સિટી ઇઝ ઓલ અલોન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 18, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 1980ના દાયકામાં [[વોલ સ્ટ્રીટ]]નો પુનર્જન્મ થયો, અને શહેરે વૈશ્વિક નાણાકીય ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન પાછું મેળવી લીધું. ઉપરાંત 1980ના દાયકામાં જ મેનહટને [[એઇડ્સ]] (AIDS)ની કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, [[ગ્રીનવિચ]] વિલેજ તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન હતું. ગે મેન્સ હેલ્થ ક્રાઇસિસ (GMHC) અને એઇડ્સ કોઅલિશન ટુ અલનિશ પાવર (ACT UP)ની સ્થાપના આ રોગથી પિડાતા લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ લઇને તેમનું સમર્થન કરવા માટે કરવામાં આવી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી ગુનાખોરીના દરમાં અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો, 1990માં ખૂનના કેસ 2,245 નોંધાયા હતા જે 2008માં ઘટીને ફક્ત 537 જ થયા અને ક્રેક એપિડેમીક અને તેની સાથેની ડ્રગ સંબંધિત હિંસા પણ મોટા પાયે નિયંત્રણમાં આવી ગઇ.<ref>હેરિસ, પોલ. [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris "][http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris હાઉ ધ મિન સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક વેર ટેમ્ડ"], ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , જાન્યુઆરી 15, 2006. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "એંશીના દાયકામાં બદલાયેલી યુક્તિઓને કારણે શહેર ફાટી નીકળેલા રોગચાળામાં સપડાઈને સાફ થઈ ગયું હતું. નેવુંના દાયકામાં પોલીસે ફેરિયાઓને શહેરની શેરીઓમાંથી બહાર તગેડી મૂક્યા અને નશીલી દવાઓ આધારિત હિંસા કાબૂમાં લીધી... તેમને લગતા આંકડાઓ પણ જાણવા જેવા છે. વર્ષ 1990માં 2,245 ન્યૂ યોર્ક વાસીઓનાં ખૂન થયાં હતા. ગત વર્ષે આ આંકડો ઘટીને 537નો થયો છે જે છેલ્લા 40 વર્ષનો નીચામાં નીચો આંક છે."</ref> બહાર જતી વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આવતા વસાહતીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો. નીચા વ્યાજ દરો અને વોલ સ્ટ્રીટ બોનસે રિયલ એસ્ટેટ બજારની તેજીને ઇજન આપ્યું.<ref>હેવેસી, ડેનિસ. [http://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html "ઇન મચ ઓફ ધ સિટી, અ રોબસ્ટ માર્કેટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 16, 1997. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === 11મી સપ્ટેમ્બરનો હુમલો === 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, વિમાનોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું અને તે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બે ટાવરોમાં ધસી ગયા, જેને પગલે 3,000થી વધારે લોકોના મોત થયા. [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] સાથે બે ટાવરોનો નાશ થયો, જે આગથી નુક્સાનને કારણે તેના નાશ પહેલા ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ટાવરોના ફરી બાંધકામના આયોજનો કરવામાં આવી રહ્યા હતા(જુઓ [[ફ્રિડમ ટાવર]], અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર રિબિલ્ડીંગ વિવાદ). === ટેલિવિઝન અને ફિલ્મોનું એનવાયસી(NYC)માં સ્થાન === મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો ફિલ્મ્સ અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓની લોકપ્રિયતા સ્થાપવા બદલા સમગ્ર વિશ્વના ઘણા લોકો આભાર માની રહ્યા છે. ટેલિવિઝનના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં ''[[ફ્રેન્ડ્સ]]'' , ''[[30 રોક્સ]]'' ,''[[CSI: NY]]'' ''[[સિનફિલ્ડ]]'' , ''[[એનવાયપીડી(NYPD) બ્લુ]]'' , ''[[લો એન્ડ ઓર્ડર]]'' , ''[[વિલ એન્ડ ગ્રેસ]]'' , ''[[ફ્યુચુરામા]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[ગોસિપ ગર્લ]]'' , ''[[અગ્લી બેટ્ટી]]'' અને ''[[સેક્સ એન્ડ ધી સિટી]]'' જેવા એવોર્ડ જીતેલા શોનો સમાવેશ થાય છે. નોંધપાત્ર ફિલ્મના ઉદાહરણોમાં ''[[મિરેકલ ઓન 34થ સ્ટ્રીટ]]'' , ''[[ઘોસ્ટબસ્ટર્સ]]'' , ''[[ગ્રેમલિન્સ 2]]'' , ''[[આઇસ વાઇડ શટ]]'' ,''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' ''[[ક્લેવરફિલ્ડ]]'' અને [[વૂડી એલન]]ની ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''[[એન્ની હોલ]]'' , ''[[બનાનાસ]]'' અને ''[[મેનહટન]]'' નો સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|સેટેલાઇટ ચિત્રની મધ્યમાં સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન છે.મેનહટન એ પશ્ચિમ તરફ હડસન નદી, ઉત્તર તરફ હાર્લેમ નદી અને પૂર્વ તરફ ઇસ્ટ નદીથી ઘેરાયેલું છે.]] મેનહટનને [[ફિફ્થ એવન્યુ]] પૂર્વ અને પશ્ચિમના અલગ-અલગ વિસ્તારમાં વહેંચે છે. ઉપરાંત ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને અપટાઉનમાં વહેંચાયેલું છે. મેનહટન આઇસલેન્ડ પશ્ચિમમાં [[હડસન નદી]] ફરતું છે. જ્યારે પૂર્વમાં [[ઇસ્ટ નદી]]થી ફરતું છે. મેનહટનને ઉત્તરમાં [[હાર્લેમ નદી]] ધી બ્રોન્કસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુખ્ય જમીનથી અલગ કરે છે. ઇસ્ટ રિવરમાં [[રાન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ અને રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ જ્યારે દક્ષિણના [ન્યુયોર્ક હાર્બરમાં ગવર્નર આઇસલેન્ડ અને લિબર્ટિ આઇસલેન્ડ સહિતના ઘણા નાના-નાના વિસ્તારનો સમાવેશ મેનહટનમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ન્યૂ યોર્ક સિટી એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કોડ સેક્શન 2-202 ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ - ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, લોયર રિસર્ચ સેન્ટર. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "મેનહટનની મ્યુનિસિપાલિટીમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી નામના પ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાઉન્ટીમાં શહેર અને રાજ્યનાં તમામ ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રાંતમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં આવેલી માર્બલ હિલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ પ્રકારના સમાવેશ 1984ના કાયદાના પ્રકરણ 939ને આધારે કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમાં મેનહટન આઇલેન્ડ, ગવર્નર્સ આઇલેન્ડ, બેડલોસ આઇલેન્ડ, એલિસ આઇલેન્ડ, ફ્રેન્કલિન ડી.રૂઝવેલ્ટ આઇલેન્ડ, રેન્ડોલ્સ આઇલેન્ડ અને ઓયસ્ટર આઇલેન્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો..."</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડનો વિસ્તાર 22.7 ચોરસ માઇલ(58.8 કિ.મી.2)નો છે. 13.4 માઇલ(21.6 કિ.મી) લાંબો અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ.મી) પહોળો. સૌથી પહોળો વિસ્તાર (14 સ્ટ્રિટ પાસે) આવેલો છે.<ref name="Stuff">[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm હાઉ ન્યૂ યોર્ક વર્ક્સ], ''હાઉ સ્ટફ વર્ક્સ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. '' ''"ટાપુ 22.7 ચો. માઇલ (58.8 કિ. મિ.)નો છે, 13.4 માઇલ (21.6 કિ. મિ.) લાંબો છે અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ. મિ.) તેના પહોળામાં પહોળા મધ્યબિંદુએ પહોળો છે."'' </ref> ન્યુયોર્ક દેશ સંપૂર્ણ રીતે 33.77 ચોરસ માઇલ(87.46 કિ.મી. 2)માં ફેલાયેલો છે. જેમાં જમીનનો વિસ્તાર 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી2) અને પાણીનો વિસ્તાર 10.81 ચોરસ માઇલ(28.00 કિ.મી2)નો છે.<ref name="NYCensusRankings">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on ન્યૂ યોર્ક—પ્લેસ એન્ડ કાઉન્ટી સબડિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US36&-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&-format=ST-7S&-_sse=on |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. છેલ્લો સુધારો 2007-05-01</ref> [[ચિત્ર:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|મોડર્ન રિડ્રોઇંગ ઓફ ધી 1807 વર્ઝન ઓફ ધી કમિશનર્સ ગ્રીડ પ્લાન ફોર મેનહટન, એ ફ્યુ યર્સ બિફોર ઇટ વોઝ એડોપ્ટેડ ઇન 1811.સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન નથી.]] મેનહટનનો એક વિસ્તાર ધી બ્રોન્ક્સ સાથેનો વિસ્તાર પણ છે. [[માર્બલ હિલ]] એક સમયે મેનહટન આઇસલેન્ડનો જ એક હિસ્સો હતો. પરંતુ 1895માં હાર્લેમ નદીમાં [[હાર્લેમ રિવર શીપ કેનલ]] ખોદવામાં આવતા માર્બેલ હિલને મેનહટનથી દૂર કરીને ધી બ્રોન્ક્સ અને ધી રીમાઇન્ડર ઓફ મેનહટનની વચ્ચે આવી ગઇ હતી.<ref name="canal">ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html "સ્ટ્રીટ્સકેપ્સ: સ્પુઇટેન ડુઇવિલ સ્વિન્ગ બ્રિજ; રિસ્ટોરિંગ અ લિન્ક ઇન ધ સિટીસ લાઇફ લાઇન"]. ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 6, 1988. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલા, ઓરિજનલ હાર્લેમ રિવર ચેનલનો હિસ્સો હતો ત્યારબાદ ધી બ્રોન્ક્સમાંથી અલગ થઇને માર્બલ હિલ બન્યુ અને પછી મુખ્ય જમીનનો હિસ્સો બન્યો.<ref name="canal"/> માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા મેનહટનની જમીનમાં કઇ રીતે નોંધપાત્ર રીતે ફેરફાર થાય છે તેનું ઉદાહરણ માર્બેલ હિલ છે. ડચ કોલોનિયલના સમયથી આ શહેરની જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે રહ્યું છે જેને કારણે કુદરતી ભૌગોલિક સ્થિતીમાં મોટા ભાગના કુદરતી ફેરફારો સમાન જોવા મળતા હતા.<ref name="Mannahatta"/> 10મી સદીની શરૂઆતમાં ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટથી [[વેસ્ટ સ્ટ્રીટ]] સુધીના હડસન નદીના કુદરતી કિનારાના સ્થળોનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનનાં વિસ્તરણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|url=https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/overbackhistoryo0000cuda/page/25 25]}}</ref> જ્યારે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]નું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે સંપૂર્ણ વેસ્ટ સ્ટ્રિટમાં બેટ્ટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે જમીન ખોદવાને બદલે કે દરિયામાંથી માટી કાઢવાને બદલે 12 લાખ ક્યુબિક યાર્ડ (917,000m³)ની નદીની સાઇટમાંથી જ માટી મેળવવામાં આવી હતી. <ref name="gillespie-p71">{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71]}}</ref> કચરાના નિકાલ માટે દરિયા કે લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ કરવાનો બદલે, તેના મટિરીયલનો ઉપયોગ મેનહટનની દરિયાઇ પટ્ટીને વેસ્ટ સ્ટ્રિટ સુધી વિસ્તારવા માટે કરવામાં આવ્યો અને તેને પરિણામે બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ થયું.<ref name="iglauer">{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}</ref> જેને પરિણામે નદીમાં 700 ફૂટ(210 મી.)નું ઉંડાણ મળ્યું હતું,{{convert|92|acre|m2}} જેમાં 6 બ્લોક કે જે લગભગ 1,484 ફૂટ(450 મી.)નો વિસ્તાર કવર કરે છે. અને પાર્ક{{convert|30|acre|m2}} માટે લગભગ 1.2 માઇલ(1.9 કિ.મી.) જેટલી રિવરફ્રન્ટ જગ્યા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm એએસએલએ 2003 ધ લેન્ડમાર્ક એવોર્ડ], અમેરિકન સોસાયટી ઓફ લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> ભૌગોલિક રીતે મેનહટનમાં સબ-સ્ટ્રાટાનું ભાવિ નિશ્ચિત છે. જમીનની નીચેના બેડરોકને લઇને ટાપૂ મીડ ટાઉન નજીક સરકી રહ્યો છે. મીડ ટાઉન અને ફાયનાન્સિયલ જિલ્લા વચ્ચે બહુમાળી બિલ્ડીંગ અને જ્યારે અને કેનાલ સ્ટ્રીટ વચ્ચેનું ઉંડાણ પણ નાણાકીય શહેર તરફ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે અને આ બંને વિસ્તારની વચ્ચે દબાણના અભાવે નજીકના સમયમાં આ બધી જગ્યા પથરાળ થવાની શક્યતા છે. [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન બ્રિજ]], [[હોલેન્ડ ટનલ]] અને [[લિંકન ટનલ]] દ્વારા પશ્ચિમમાં [[ન્યુ જર્સી]] સાથે મેનહટનનો વાહનવ્યવહાર ચાલે છે. જ્યારે ન્યુયોર્કના અન્ય શહેરોમાં ઉત્તર પૂર્વમાં [[ધી બ્રોન્ક્સ]] સાથે અને પૂર્વ તથા દક્ષિણમાં [[બ્રુકલિન]] અને [[લોન્ગ આઇસલેન્ડ]]ના [[ક્વીન્સ]] શહેર સાથે જોડાયેલું છે. ફિફ્થ ન્યુયોર્ક સિટીના હિસ્સાને ન્યુયોર્ક હાર્બરના સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરી સાથે જોડતો આ એક જ રસ્તો છે જેનો કોઇ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. દક્ષિણ તરફની ટ્રીપમાં ફેરી ટર્મિનલ [[બેટરી પાર્ક]] પાસે સ્થિત છે. આ ઉપરાંત [[વેરાઝાનો-નેરોસ બ્રિજ]]નો ઉપયોગ કરીને બ્રુકલિનના રસ્તે પણ સ્ટેટન આઇસલેન્ડની મુસાફરી કરી શકાય છે. 1811ના કમિશનરના આયોજન અનુસાર, હડસન નદીના કિનારા પર ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજૂ બંને તરફના કિનારા પર બાર નંબરના એવન્યુ કાર્યરત છે. દરેક(75) ને ફાળવણી એ રીતે કરવામાં આવી છે કે,{{convert|100|ft|m|-1}} પૂર્વમાં ફર્સ્ટ એવન્યુ હોય તો પશ્ચિમમાં ટ્વેલ્થ એવન્યુ હોય. આ ઉપરાંત ઘણા એવન્યુમાં આંતરીક પણ અનેક હિસ્સા છે. દા.ત.પૂર્વમાં જે ફર્સ્ટ એવન્યુ છે તેમાં પણ ઇસ્ટ વોર્ડ એવન્યુ એ(A)થી એવન્યુ ડી(D)નામના વધારાના એવન્યુ પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વિસ્તારો મેનહટનના ઇસ્ટ વિલેજમાં આલ્ફાબેટ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. મેનહટનમાં એવી ઘણી સ્ટ્રિટ છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પણ ચાલે છે. દરેક શેરીની પહોળાઇ{{convert|60|ft|m|0}} લગભગ 200 ફીટ( 61 મીટર)ની છે. પ્રત્યેક સંયુક્ત સ્ટ્રિટ અને બ્લોક આશરે 260 ફુટ (79 m) ઉમેરે છે, ત્યાં પ્રતિમાઇલ આશરે 20 બ્લોક છે. મેનહટનના પરંપરાગત બ્લોક લગભગ 250 છે. જે 600 ફૂટમાં ફેલાયેલા છે. ફિફ્ટીન ક્રોસટાઉન સ્ટ્રિટને 100 ફૂટ(30 મી.)ની પહોળાઇ દ્વારા બંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 34, 42, 57 અને 125 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે જેમાં શહેરની મોટાભાગની વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા અને શોપિંગ કરવા માટેના સ્થળ છે.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm રિમાર્ક્સ ઓફ ધ કમિશનર્સ ફોર લેઈંગ આઉટ સ્ટ્રીટ્સ એન્ડ રોડ્ઝ ઇન ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક, અન્ડર ધ એક્ટ ઓફ એપ્રિલ 3, 1807] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610165318/http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm |date=2007-06-10 }}, [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 2, 2007. "શહેરની 15 શેરીઓ સિવાયની તમામ શેરીઓ 60 ફૂટ જેટલી પહોળી છે અને 15 શેરીઓ 100 ફૂટ જેટલી પહોળી છે. જેમાં શેરી નંબર 14, 23, 34, 42, 57, 72, 79, 86, 96, 106, 116, 125, 135, 145 અને 155નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેરીઓ વચ્ચેની જગ્યા અથવા તો બ્લોક સામાન્યતઃ 200 ફૂટની છે."</ref> [[બ્રોડવે]] પણ અહીંનું મહત્વનું જોડાણનું સાધન છે. [[લોઅર મેનહટન]]ના [[બોલિંગ ગ્રીન]]થી શરૂ થઇને મેનહટનના ઉત્તરિય ટીપ વિસ્તારમાં બ્રોન્ક્સ સુધી ચાલુ રાખે છે. મધ્ય મેનહટનમાં બ્રોડવે એક જાળાની કાર્ય કરે છે. જેમાં યુનિયન સ્ક્વેર, હેરાલ્ડ સ્ક્વેર(સિક્સ્થ એવન્યુ અને 34 સ્ટ્રિટ), [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]](7 એવન્યુ 42 સ્ટ્રિટ) અને [[કોલંબસ સર્કલ]]( એઇઠ્થ એવન્યુ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને 59 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના મેનહટનના સ્ટ્રિક્ટ ગ્રીડ પ્લાનને પરિણામે અને ગ્રીડ 28.9 ડીગ્રી ઢળેલી હોવાથી, કેટલીક વાર આ ઘટનાને [[મેનહટ્ટનહેન્જ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (સ્ટોનિહેજની જેમ).<ref name="Manhattanhenge">સિલ્વરમેન, જસ્ટિન રોકેટ. "સન્ની ડિલાઇટ ઇન સિટી સાઇટ", ''[[ન્યૂઝડે]]'' , મે 27, 2006. "મેનહટનનું ખરું સ્મારક રવિવારના દિવસે જોવા મળે છે કે જ્યારે શહેરી યોજના અને ભૌતિકખગોળીય ઘટનાનો સુખદ અનાયાસ જોવા મળે છે. આ દિવસે સૂર્ય 14મી શેરી તરફથી દરેક પૂર્વ-પશ્ચિમી શેરીની લાઇનમાં આથમતો જોવા મળે છે. પત્થરનું સ્મારક કે જે ઉનાળામાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર હોય તેની સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું હોય છે તેમ મેનહટનહેન્જ પણ તડકાને ઉતરતી કક્ષાની બરાબર બિલ્ડિંગ્સની વચ્ચે લાઇનદોરીમાં ઝીલે છે. આ નજારો જોવા માટે તારીખ 28મી મે અને તારીખ 12મી જુલાઈના રોજ મેળાવડો જામે છે.</ref> મેનહટનની નેટવર્ક રચના જોતા એ સહેજ 28.9 ડિગ્રી જેટલી રેખાઓ પર જોવા મળે છે. જેને કારણે મે માસના અંતમાં અને જૂલાઇ માસની શરૂઆતમાં આથમતા સુર્યનું સ્થાન સીધી હારમાં જોવા મળે છે. જેને કારણે પશ્ચિમની ક્ષિતીજે સુર્ય શહેરની શેરીઓમાં પણ જોવા મળે છે.<ref name="Manhattanhenge"/><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html સનસેટ ઓન થર્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ એલોન્ગ ધ મેનહટન ગ્રિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[નેચરલ ડિસ્ટ્રી મેગેઝિન]]'' સ્પેશ્યલ ફિચર—સિટી ઓફ સ્ટેટ્સ. સુધારો સપ્ટેમ્બર 4, 2006</ref> આ જ રીતનો નજારો જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બરના સુર્યોદયમાં પણ જોવા મળે છે. શહેરમાં પ્રાણીસંગ્રહાલય અને માછલીઘર ચલાવતી ધી [[વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી]] દ્વારા તાજેતરમાં મેનહટનનો પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક પ્રોજેક્ટને કોમ્પ્યુટર પર દર્શાવી શકાય તેવો પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે 1609માં હેનરી હડસન દ્વારા શોધવામાં આવેલા તથા અત્યારના આઇસલેન્ડનો તફાવત આપણે જાણી શકીએ છીએ.<ref name="Mannahatta"/> === નજીકના પ્રાંતો === * [[બર્ગેન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ઉત્તર પશ્ચિમ * [[હડસન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ દક્ષિણ પશ્ચિમ * બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ધી બ્રોન્ક્સ]])- ઉત્તરપૂર્વ * ક્વીન્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ક્વીન્સ]])- પૂર્વ/ દક્ષિણપૂર્વ * કિંગ્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[બ્રુકલિન]])- દક્ષિણ/દક્ષિણ પૂર્વ * રીચમન્ડ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[સ્ટેટન આઇસલેન્ડ]])- દક્ષિણ પૂર્વ === રાષ્ટ્ર દ્વારા સુરક્ષિત વિસ્તારો === * [[આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[કેસલ ક્લીન્ટન નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[ફેડરલ હોલ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[જનરલ ગ્રાન્ટ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[હેમિલ્ટન ગ્રેન્જ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ટેનેમેન્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]](પાર્ટ) * [[થીઓડોર રૂઝવેલ્ટ બર્થપ્લેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] === પડોશના વિસ્તાર === [[ચિત્ર:Manhattan night view.jpg|thumb|મેનહટન પુલ પરથી રાત્રે લોઅર મેનહટન, એફડીઆર ડ્રાઇવ, અને બ્રુકલિન બ્રિજનું દ્રશ્ય]] મેનહટનની ઘણા નજીકના વિસ્તારોના નામ તેના મુખ્ય કાર્યો અનુસાર જોવા મળતા નથી. કોઇ નામ ભૌગોલિક રીતે(ધી અપર ઇસ્ટ સાઇડ) તો કોઇ નામ ઐતિહાસિક રીતે વર્ણનાત્મક ([[લિટલ ઇટાલી]]) છે. તો કોઇ ઘણા શબ્દોનું મિશ્રણ જેમકે [[ટ્રીબેકા]](ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનલ સ્ટ્રીટ માટે) કે [[સોહો]](સાઉથ ઓફ હ્યુસ્ટોન)કે થોડા સમય પહેલા શોધાયેલું [[નોલિટા]](નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી).<ref>સેન્ફ્ટ, બ્રેટ. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/ટ્રિબેકા; ફેમિલિઝ આર ધ કેટેલિસ્ટ ફોર ચેન્જ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 26, 1993. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "કુટુંબોએ ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનાલ સ્ટ્રીટમાં પરિવર્તન લાવવા માટેના ઉત્પ્રેરક તરીકે વેપારને પોતાના હસ્તક કર્યો. (જોકે શહેરના મધ્ય ભાગમાં એક જ ત્રિકોણ હતો અને તે હતો હડસન શેરી ચેમ્બર્સ સ્ટ્રીટ પાસે વેસ્ટ બ્રોડવે ઉપર કેનાલની ઉત્તર દિશામાં મળે છે તે) 70ના દાયકાના મધ્યભાગમાં કલાકારોએ અતિ આધુનિક સોહો (સાઉથ ઓફ હોસ્ટન)માંથી શરણ માગવાની શરૂઆત કરી."</ref><ref>કોહેન, જોયસ. [http://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/નોલિટા; અ સ્લાઇસ ઓફ લિટલ ઇટાલી મુવિંગ ઉપાકેલ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 17, 1998. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરના આ ભાગને શું કહેવું તે અંગે કોઈ ચોક્કસપણે કશું જ કહી શકતું નહોતું. નોલિટા એટલે કે નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી એ ચોક્કસપણે આ વિસ્તારની ભૌગલિક પરિસ્થિતિને પ્રતિપાદિત કરે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં રિયલ એસ્ટેટના દલાલો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આદ્યાક્ષરી શબ્દ બંધ બેસતો નહોતો દલાલોએ એવી માગણી કરી હતી કે આ વિસ્તારને પ્રામાણ્ય કે શ્રેષ્ઠતાનું ખાસ ચિન્હ આપવામાં આવે."</ref> હાર્લેમ નામ નેધરલેન્ડના ડચ કોલોનિયલના [[હાર્લેમ]]ના સમયબાદ રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>પિટ્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html યુ.એસ. પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ ઓનર્સ હાર્લેમ્સ લેન્ગસ્ટન હગિઝ], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "તે સ્થળનું મૂળ નામ હાર્લેમ અથવા તો ન્યૂ હાર્લેમ રાખવામાં આવ્યું હતું વર્ષ 1658માં અમેરિકનો પાસેથી અંકુશ મેળવ્યા બાદ ડચ દ્વારા આ વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે નેધરલેન્ડમાં આવેલાં એક શહેર હાર્લેમ ઉપરથી આ વિસ્તારનું નામ રાખ્યું હતું."</ref> [[આલ્ફાબેટ સિટી]]માં એ, બી, સી અને ડી એવન્યુનો સમાવેશ થાય છે, જે નામ પ્રમાણે છે. [[ચિત્ર:Macdougal Street and Minetta Lane street scene NYC.jpg|left|thumb|ગ્રીનવિચ વિલેજમાં મેકડોગલ સ્ટ્રિટ]] સોહો જેવા આસપાસના વિસ્તાર વ્યાપારી છે અને તેના ઉચ્ચ સ્તરિય ખરીદીને કારણે જાણીતા છે. જ્યારે ધી લોઅર ઇસ્ટ સાઇડનું [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]], આલ્ફાબેટ સિટી અને ઇસ્ટ વિલેજ જેવા વિસ્તાર તેના "બોહેમિયન" જેવી સંસ્કૃતિને કારણે જાણીતા છે. ચેલ્સિયા શહેરમાં સમલૈગિંક પુરૂષોની વસ્તી વધારે જોવા મળે છે અને તાજેતરમાં ન્યુયોર્ક આર્ટ ઇન્સ્ટ્રિઝ અને રાત્રીના જીવનનું પણ કેન્દ્ર બન્યું છે.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html "][http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ધ ન્યૂ ચેલ્સિયાઝ મેની ફેસિસ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 13, 1994. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "અ ડિફરન્ટ લાઇટ બુક સ્ટોર શરૂ કર્યા બાદ ગે ચેલ્સિયાએ પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત આધાર આપ્યો હતો. આ એક એવું સીમાચિન્હ હતું કે જે પેરી સ્ટ્રીટની નજીક આવેલી હડસન સ્ટ્રીટના 548 નંબરનાં મકાનમાં એક દાયકા સુધી રહ્યું હતું. હવે તેને 151 વેસ્ટ 19મી શેરી ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થળાંતર ગ્રીનવિચ ગામડાંની ગે લાઇફને ઉત્તરાભિમુખ અને દેહધારી બનાવે છે. ચેલ્સિયાની છાપને કારણે શ્રીમાન ગાર્મેન્ડિયાએ જણાવ્યું હતું કે એકલી રહેતી સ્ત્રી આ ગામમાં પ્રવેશી શકતી નથી પરંતુ એકલો રહેતો પુરુષ પ્રવેશી શકે છે. "તેમણે જણાવ્યું હતું કે "70ના દાયકા દરમિયાન તમામ પડોશીઓ સમલૈંગિક બની ગયા હતા"</ref> વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ એ ડોમિનિકન રીપબ્લિકમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોનું ખૂબ જ ધમધમતું નજીકનો પ્રાંત છે. મેનહટન ચાઇના ટાઉનમાં ચીનમાંથી આવીને વસેલા લોકોની વસ્તી વધારે છે.<ref>ગ્રાઇમ્સ, ક્રિસ્ટોફર. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 "વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ન્યૂ યોર્ક્સ ચાઈનાટાઉન સ્ટાર્ટ્સ ટુ ફીલ ધ પિન્ચ ઓવર 'ધ બગ'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' , એપ્રિલ 14, 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલું ચાઇનાટાઉન એવી જગ્યા છે કે જ્યાં વેસ્ટર્ન પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે સૌથી વધુ માત્રામાં ચીની લોકો રહે છે."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 ચાઇનાટાઉન: અ વર્લ્ડ ઓફ ડાઇનિંગ, શોપિંગ, એન્ડ હિસ્ટ્રી], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "ચાઇનાટાઉનમાં આવેલાં સ્થળો, ભોજનાલયો અને ઇતિહાસની મુલાકાત તેમજ ખરીદી કર્યા વિના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ યોર્ક શહેરની મુલાકાત અધૂરી છે. મેનહટનના હાર્દમાં આવેલા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે ચીની લોકોની વસતી 1,50,000ની છે અને તે 2 ચોરસ કિ.મિ.માં ફેલાયેલી છે. તે લેફયેટે, વોર્થ, ગ્રાન્ડ સ્ટ્રીટ તેમજ પૂર્વીય બ્રોડવેથી ઘેરાયેલી છે."</ref> ધી અપર વેસ્ટ સાઇડ એ તેના નામ અને તેના વર્ણન સાથે યોગ્યતા ધરાવે છે. ઓલ્ડ મની અને અપર ઇસ્ટ સાઇડથી બિલકુલ અલગ જ અહીંનું વાતાવરણ અને મૂલ્ય છે. આ પ્રાંતનો સમાવેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સૌથી વધુ કિંમતી કે પૈસાદાર વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;id=76746 અપ્પર વેસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરનાં આ ભાગમાં બુદ્ધિજીવીઓ, સર્જનાત્મક અને પૈસાદાર લોકોનું પ્રભુત્વ વધારે પ્રમાણમાં છે. પરંતુ ત્યાંનું વાતાવરણ અપ્પર ક્રસ્ટ જેવું અપ્પર સાઇડનું નથી."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 મેપ્સ એન્ડ નેઇબરહૂડ્ઝ - અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "પડોશીઓનાં વાતાવરણની હવામાંથી જૂનાં નાણાંની ખૂશ્બુ, રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ અને ઝાકઝમાળની ખૂશ્બુ આવે છે. અહીં ઉચ્ચ વર્ગના લોકો શેમ્પેઇનની આલિશાન પાર્ટીઓ કરતાં જોવા મળે છે."</ref><ref>[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html સ્ટ્રોલ ધ અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ ફોર લાઇફસ્ટાઇલ્સ ઓફ ધ એલિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ફૂટનોટ્સ'' ઓફ ધ અમેરિકન સોશ્યોલોજિકલ એસોસિયેશન, માર્ચ 1996, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> મેનહટનમાં ''અપટાઉન'' એટલેકે ઉત્તર(વધારે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વિય આઇસલેન્ડની દિશા કે જ્યાં તેની ગ્રીડ સિસ્ટમ સંલગ્ન છે.) અને ''ડાઉનટાઉન'' એટલેકે દક્ષિણ(દક્ષિણ-દક્ષિણપૂર્વિય).<ref>પેટઝોલ્ડ, ચાર્લ્સ. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html " હાઉ ફાર ફ્રોમ ટ્રુ નોર્થ આર ધ એવેન્યૂઝ ઓફ મેનહટન?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2007. "જોકે શહેરનાં સ્મારકોનું પૂર્વાભિમુખીકરણ મેનહટન આઈલેન્ડની ધરીને સમાંતર કરવામાં આવ્યું છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ દિશા સાથે તેનો સંબંધ ખૂબ જ અણધાર્યો છે. સાચી ઉત્તર દિશા તરફ પૂર્વાભિમુખ નક્શાઓ (જેમ કે એક જમણી બાજુએ) દર્શાવે છે કે ટાપુ એકબાજુએથી નોંધપાત્ર રીતે નમેલો છે. હકીકતે જોઈએ તો સ્મારકો કે સ્થળો ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશા કરતા ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણપશ્ચિમી દિશાની વધારે નજીક આવેલાં છે."</ref> તેનો વપરાશ મોટા ભાગના અમેરિકન શહેરોની અલગ છે જેમાં ''ડાઉનટાઉન'' ને સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મેનહટનમાં બે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. જેમાં આઇસલેન્ડના દક્ષિણ તરફના હિસ્સામાં અને મીડટાઉન મેનહટનમાં ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે જાણીતો છે. 59મી સ્ટ્રીટનો<ref>જેક્સન, નાન્સી બેથ. [http://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html "લિવિંગ ઓન/59થ સ્ટ્રીટ; પુટિંગ આઉટ ધ ગોલ્ડ-પ્લેટેડ વેલકમ મેટ્સ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 29, 2004. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમને ચળકતા ટાવરો, ડેસ્ટિનેશન સુપરમાર્કેટ્સ તેમજ દુકાનોથી લાંગરેલા છે 59મી શેરી એવી જગ્યા છે કે જેમાં શહેરનો મધ્યભાગ ઉપરના ભાગ સાથે મળે છે."</ref> ઉપરનો હિસ્સો મેનહટનનો ઉત્તરિય વિસ્તાર ''અપટાઉન'' છે અને 14મી સ્ટ્રીટ<ref name="NYCBasics">[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ડાઉનટાઉન (14મી શેરીની નીચે આવેલું)માં ગ્રીનવિચ વિલેજ, સોહો, ટ્રિબેકા અને વોલસ્ટ્રીટ ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે."</ref> નીચેનો દક્ષિણનો વિસ્તાર ''ડાઉનટાઉન'' છે. જ્યારે આ બંને વચ્ચેનો વિસ્તાર ''મીડટાઉન'' તરીકે ઓળખાય છે. જો કે આ વ્યાખ્યામાં ક્યારેક ફેરફાર થવાની પણ શક્યતા છે. ફિફ્થ એવન્યુ મેનહટન આઇસલેન્ડને બં અલગ-અલગ એટલે કે પૂર્વ અને પશ્ચિમના હિસ્સામાં વહેંચે છે. (દા.ત. 27મી સ્ટ્રીટ પૂર્વ, 42મી સ્ટ્રીટ પશ્ચિમ) સ્ટ્રીટના સરનામાં ફિફ્થ એવન્યુથી શરૂ થાય છે અને ત્યારબાદ તેના મથાળામાં વધારો થતો જાય છે, જેનું માપ લગભગ પ્રતિબ્લોક 100 છે.<ref name="NYCBasics"/> મેનહટનમાં આવેલું વેવરલી પ્લેસનો દક્ષિણનો હિસ્સો, ફિફ્થ એવન્યુ ટર્મિનેટ્સ અને બ્રોડવે આ બધા પૂર્વ/પશ્ચિમની વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે. જેની સીમા ઉત્તરની 1લી સ્ટ્રીટ હાઉટન સ્ટ્રીટ(હાઉ-સ્ટીન બોલવામાં આવે છે.)થી શરૂ થાય છે. જો કે આ સ્ટ્રીટ ઉત્તરમાં 14મી સ્ટ્રીટ સુધી જોવા મળતી નથી. જ્યાં પૂર્વ અને પશ્ચિમની દરેક શેરી નંબરોથી ઓળખાય છે. જેને કારણે દક્ષિણથી ઉત્તરની સ્ટ્રીટમાં પણ 220મી સ્ટ્રીટ જેટલો વધારો થયો છે જે આઇસલેન્ડની સૌથી મોટી સંખ્યાની સ્ટ્રીટ છે. મીડટાઉનની મોટાભાગની શેરીઓ એકતરફી રસ્તાઓથી છે. જેમાં અપવાદરૂપ (14મી, 34મી અને 42મી જેવી) સ્ટ્રીટ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે એકી સંખ્યા ધરાવતી શેરીઓ પશ્ચિમ તરફ ચાલે છે. જ્યારે બેકી સંખ્યા વાળી શેરીઓ પૂર્વ તરફ ચાલે છે.<ref name="Stuff"/> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Storm at Manhattan.jpg|thumb|મિડટાઉન મેનહટનમાં વરસાદ]] 41 અંશ ઉત્તરમાં આવેલું હોવા છતાં મેનહટનનું વાતાવરણ ભેજવાળું અને સામાન્ય ગરમ જોવા મળે છે. ([[કોપન વર્ગીકરણ]]).<ref name="NYC climate"<ref name="NYC climate">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|access-date=2007-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|archive-date=2008-04-12|url-status=dead}}</ref> શિયાળામાં શહેરના કિનારાના વિસ્તારનું તાપમાન શહેરના આંતરીક હિસ્સા કરતા સામાન્ય વધુ જોવા મળે છે. જેને કારણે અહીં બરફનો વરસાદ પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 25થી 35 ઇંચ(63.5થી 88.9 સે.મી.) જેટલો પડે છે.<ref name="NYC climate"/> મોસમી ઠંડીના દિવસોમાં લગભગ 220 દિવસ સરેરાશ ફ્રોસ્ટ-ફ્રી સમયગાળો જોવા મળે છે.<ref name="NYC climate"/> ન્યુયોર્ક શહેરમાં વસંતઋતુ અને પાનખર થોડું મધ્યમ જોવા મળે છે. જ્યારે 90 ડિગ્રી ફેરનહીટ(32 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) તાપમાન કે ઋતુના 18થી 25 દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ ઉંચા તાપમાન સાથે ઉનાળો ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે.<ref name="NYC climate"/> શહેરનું સૌથી લાંબી આબોહવા પર એટલાન્ટિકના મલ્ટિડેકડલ કંપનની અસર થાય છે. એટલાન્ટિકની 70 વર્ષ લાંબી ઠંડી કે ગરમીના ચક્ર પર આ પ્રાંતમાં વાવાઝોડાં કે કિનારાનાં વિસ્તારનાં વંટોળિયાની સ્થિતિ આધારિત છે.<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|access-date=2009-06-29}}</ref> 1936માં 9મી જુલાઇએ સૌથી વધુ 106&nbsp;°F (41&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી ઓછું 1934માં 9મી ફેબ્રુઆરીએ -15&nbsp;°F (-26&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું. તાજેતરમાં જુલાઇ 2005માં તાપમાન 100&nbsp;°F અને ઓગસ્ટ 2006માં 103&nbsp;°F જેટલું તાપમાન ઉંચું જોવા મળ્યું હતું. જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 દરમિયાન તાપમાન 1થી પણ નીચે ઝીરો નજીક આવી ગયું હતું. ઉનાળા દરમિયાન સાંજનું તાપમાન અર્બન હીટ આઇસલેન્ડને કારણે વધારે હોય છે જે દિવસ દરમિયાન વધુ ગરમી શોષાયી હોય તો રાત્રે તે પાછી મળે છે. જ્યારે પવન ધીમો હોય તો તાપમાન 7 ડિગ્રી ફેરનહીટ(4 ડિગ્રી સે.) જેટલું વધી જાય છે.<ref>[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM "કીપિંગ ન્યૂ યોર્ક સિટી કૂલ ઈઝ ધ જોબ ઓફ નાસાસ હીટ સિકર્સ."], ''Spacedaily.com'' , ફેબ્રુઆરી 9, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "શહેરી ગરમ ટાપુની હાજરી ઉનાળાની મોસમાં વર્તાય છે.રાતે જ્યારે પવનની ઝડપ ધીમી હોય ત્યારે અને દરિયાઈ પવનો હળવા બને ત્યારે તેનો ખાસ અહેસાસ વર્તાય છે. આ સમયગાળા દરિમયાન ન્યૂ યોર્ક શહેરનું તાપમાન વધી શકે છે.{{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} તે આસપાસનાં વિસ્તારો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે."</ref> == સરકાર == [[ચિત્ર:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|મેનહટનનું મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]] [[ચિત્ર:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|સ્કોટ સ્ટ્રિંગર, 2006]] 1898માં ન્યુયોર્ક શહેરનાં જોડાણ બાદ મેનહટનનું સંચાલન ન્યુયોર્ક સિટી ચાર્ટર્ડ દ્વારા થાય છે. જે 1989માં સુધારા બાદ મેયર- કાઉન્સિલ સિસ્ટમ સુવિધા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "રિપોર્ટ ઓન બેલોટ પ્રપોઝલ્સ ઓફ ધ 2003 ન્યૂ યોર્ક સિટી ચાર્ટર રિવિઝન કમિશન"] (પીડીએફ), એસોસિયેશન ઓફ ધ બાર ઓફ ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007. "અન્ય શહેરો કે જેઓ પૂર્વગ્રહ મુક્ત ચૂંટણીની પધ્ધતિ અપનાવતા હોય છે તેની સરખામણીએ ન્યૂ યોર્કની મેયર પધ્ધતિ ખૂબ જ અલગ પ્રકારની છે. તે મજબૂત છે અને તેમાં 1989ના ચાર્ટર સુધારાનો અમલ કરવામાં આવે છે. તે વધતી જતી રીતે શહેરનું મજબૂત કાઉન્સિલ બનાવે છે."</ref> જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સુધારાલક્ષી સંસ્થાઓ, લાયબ્રેરી, જાહેર સુરક્ષા, આનંદ-પ્રમોદની સવલતો, જાહેર શૌચાલયો, પાણીનો પૂરવઠો અને મેનહટનમાં વેલફેરની સુવિધા માટે કેન્દ્રિય ન્યુયોર્ક શહેર સરકારની જવાબદારી છે. 1898માં જોડાણ બાદ કેન્દ્રિકરણ અને લોકલ ઓથોરિટી સાથેની સ્થિરતા જાળવવા માટે અહીંના અધ્યક્ષની ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ન્યુયોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટમાં પોતાના મત અધીકારો દ્વારા દરેક અધ્યક્ષ પાસે સંચાલનનાં ખૂબ જ શક્તિશાળી હક્કો છે, જેનો ઉપયોગ શહેર માટે ઉપયોગી બજેટ બનાવવા અને જમીનના ઉપયોગની દરખાસ્ત અંગેનો અમલ કરવામાં પણ જવાબદાર છે. 1964ના હાઇકોર્ટના દરેક વ્યક્તિને સરખી સુરક્ષાના નિયમમાં ચૌદમા ફેરફાર પ્રમાણે “એક વ્યક્તિ, એક મત”ના હિસાબે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડ જેવા ઓછી વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતની સરખામણીએ બ્રુકલેન જેવા ખૂબ જ વધુ વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતને બોર્ડમાં રજૂ કરી શકે તેવો કોઇ મજબૂત વ્યક્તિ પ્રાપ્ત ન થતા 1989માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html કોર્નેલ લો સ્કૂલ સુપ્રીમ કોર્ટ કલેક્શન: બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટ ઓફ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક વિ. મોરિસ], [[કોર્નેલ લો સ્કૂલ]]. છેલ્લો સુધારો જૂન 12, 2006.</ref> 1990થી મેયરલ એજન્સી, ધી સિટી કાઉન્સીલસ ધી ન્યુયોર્ક સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ અને કોર્પોરેશનમાં જે પ્રાંતના અધ્યક્ષ પાસે સૌથી ઓછો પાવર હોય તે પ્રાંતના વકીલ તરીકે કાર્ય કરી શકે તેવી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. મેનહટનના હાલના અધ્યક્ષ સ્કોટ સ્ટ્રીંગર ડેમોક્રેટ પાર્ટીમાંથી 2005માં ચૂંટાઇને આવ્યા છે.<ref>[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ્સ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "જાન્યુઆરી 2006માં સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જરે મેનહટનના 26માં બોરો પ્રેસિડેન્ટ તરીકેનાં શપથ લીધાં હતાં."</ref> 2010થી ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં [[વાન્સ]] એ જિલ્લા એટર્ની છે.<ref>[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml બાયોગ્રાફી ઓફ સાયરસ આર. વેન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીસ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "વર્ષ 1974માં તે તેના અંગત જીવનમાં પાછો ફર્યો હતો તે દરમિયાન તેણે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં જિલ્લાના એટર્નીની ચૂંટણીમાં ભરેલાં આઠ સફળ બિડ પૈકીનું એક બિડ ભર્યું હતું."</ref> મેનહટનમાં દસ સિટી કાઉન્સિલ સભ્યો છે, જે પાંચ પ્રાંતમાં ત્રીજુ સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. આ ઉપરાંત 12 સંચાલક જિલ્લાઓ છે જેનું સંચાલન લોકલ કોમ્યુનિટી બોર્ડ કરે છે. કોમ્યુનિટી બોર્ડ જાહેર જનતા માટે વકીલનું કામ કરીને તેના પશ્નો રજૂ કરીને ઉકેલ મેળવવાની કામગીરી કરે છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના યજમાન તરીકે, આ પ્રાંત વિશ્વનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય વિદેશી કાનૂની દળ ધરાવે છે, જેમાં 105 કોન્સ્યુલેટ્સ, કોન્સ્યુલોટેસ જનરલ અને ઓનરરી કોન્સ્યુલેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.consulsnewyork.com/about.htm સોસાયટી ઓફ ફોરેન કોન્સલ્સ: અબાઉટ અસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. 19 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ પ્રાંત આ ઉપરાંત ન્યુયોર્ક સિટી હોલ, ધી સીટ ઓફ ન્યુયોર્ક સિટી ગવર્મેન્ટ, ન્યુયોર્ક સિટી મેયર અને ન્યુયોર્ક સિટી કાઉન્સિલનું પણ ઘર ગણી શકાય છે. મેયરના સ્ટાફ અને તેર મ્યુનિસિપલ એજન્સીઓ [[મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]ની નજીક જ સ્થિત છે. 1916માં બનાવવામાં આવેલા આ બિલ્ડીંગની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા સરકારી બિલ્ડીંગમાં થાય છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' <br /><ref>{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|access-date=2009-05-30|archive-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121005916/http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|url-status=dead}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[Republicans]] ![[Democrats]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.5% ''89,906'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''85.7%''' ''572,126'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.7% ''107,405'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''82.1%''' ''526,765'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|14.2% ''79,921'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''79.8%''' ''449,300'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.8% ''67,839'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''394,131'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|15.9% ''84,501'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''78.2%''' ''416,142'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|22.9% ''115,927'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''76.1%''' ''385,675'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|27.4% ''144,281'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''72.1%''' ''379,521'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''115,911'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''62.4%''' ''275,742'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.5% ''117,702'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.2%''' ''337,438'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.4% ''178,515'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.2%''' ''354,326'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.6% ''135,458'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''70.0%''' ''370,806'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.2% ''120,125'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.5%''' ''503,848'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.2% ''217,271'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''65.3%''' ''414,902'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1956]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.26% ''300,004'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.74%''' ''377,856'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1952]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|39.30% ''300,284'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.47%''' ''446,727'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1948]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.18% ''241,752'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''52.20%''' ''380,310'' |} ડેમોક્રેટિક પાર્ટી મોટા ભાગના કાર્યાલયોમાં સત્તા ધરાવે છે. નોંધાયેલા રીપબ્લિકન લોકો આ પ્રાંતમાં ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, ચૂંટાયેલાની સંખ્યા 12 ટકા જ જોવા મળે છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ અને ધી ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટના નજીકના પ્રાંતમા રજીસ્ટર્ડ રીપબ્લિકનની ચૂંટાયેલા લોકોની સંખ્યા 20 ટકા જેટલી જોવા મળે છે. પાર્ટીમાં રજીસ્ટર્ડ થયેલા હોય તેવા [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની સંખ્યા 66.1 ટકા જેટલી છે. 21.9 ટકા મતદારો સ્વતંત્ર છે.<ref>ગ્રોગાન, જેનિફર. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ઇલેક્શન 2004—રાઇઝ ઇન રજિસ્ટ્રેશન પ્રોમિસિઝ રેકોર્ડ ટર્નઆઉટ], કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 25, 2007. "બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર તારીખ 22મી ઓક્ટોબર એટલે કે અંતિમ તારીખ સુધી મેનહટનમાં નોંધણી પામેલા મતોની સંખ્યા 10.1 લાખની હતી. જેમાંથી 7,27,071 મતો ડેમોક્રેટ પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા અને 1,32,294 મતો રિપબ્લિકન પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા. મતદાનની આ સંખ્યા વર્ષ 2000ની ચૂંટણી કરતા 26.7 ટકા જેટલી વધારે હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2000ની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં નોંધાયેલા મતોની સંખ્યા 8,76,120ની હતી."</ref> મેનહટન 4 કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. જેના દરેક હિસ્સાઓ ડેમોક્રેટ્સનું પ્રતિનિધીત્વ ધરાવે છે. * [[ચાર્લ્સ બી. રાન્ગેલ]] અપર મેનહટનના 15મા જિલ્લાને રજૂ કરે છે. જે ઇનકોર્પોરેટ હાર્લેમ, [[સ્પેનિશ હાર્લેમ]], વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ, [[ઇનવૂડ]] અને અપર વેસ્ટ સાઇડના હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. * [[જેરોલ નાડ્લર]] વેસ્ટ સાઇટના 8મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે, જેમાં અપર વેસ્ટ સાઇટનો મોટાભાગનો હિસ્સો, હેલ્સ કિચન, ચેલ્સિયા, ગ્રીનવીચ વિલેજ, [[ચાઇનાટાઉન]], ટ્રીબેકા અને બેટ્ટરી પાર્ક સિટીનો સમાવેશ થાય છે સાથોસાથ દક્ષિણપશ્ચિમ બ્રૂકલેનના પણ થોડા હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે. * [[કોરોલિન બી. મોલોની]] [[ટેડ્ડી રૂઝવેલ્ટ]] અને [[જ્હોન લિન્ડસે]]નું રાજકિય પાયો ધરાવતો ફક્ત કહી શકાય તેવો “સિલ્ક-સ્ટોકિંગ” જેવા [14મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. જેમાં અપર ઇસ્ટ સાઇડ, યોર્કવિલે, ગ્રામર્સિ પાર્ક, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ અને લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના મોટાભાગનો હિસ્સો તથા ઇસ્ટ વિલેજ ઉપરાંત વેસ્ટર્ન ક્વીન્સના થોડા વિભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે. * 12મા જિલ્લા સ્થિત બ્રુકલીન/ક્વીન્સ સ્થિત [[નિડિયા વેલાઝક્વીઝ]] [[આલ્ફાબેટ સિટી]]ના સી અને ડી એવન્યુ સહિતના [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ]]ના પ્યુર્ટો રીકન વિભાગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. 1924થી કોઇપણ રીપબ્લિકન]મેનહટનમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીત્યું નથી, જ્યારે [[કેલ્વીન કુલિડ્ઝ]] જીત્યા હતા ત્યારે ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીના લોકોએ ડેમોક્રેટ [[જ્હોન ડબલ્યુ ડેવિસ]] સામે 41.20 ટકા- 39.55 ટકાના મત આપ્યા હતા. 1920માં [[વોરેન જી હાર્ડીંગ]] એ સૌથી તાજેતરમાં મેનહટનમાં 1920 મતમાંથી 59.22 ટકા જેટલા મત મેળવી મહત્તમ મત મેળવ્યા હોય તેવા ઉમેદવાર હતા.<ref>[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 પ્રેસિડેન્ટ—હિસ્ટ્રી: ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી], અવર કેમ્પેઇન્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007.</ref> 2004ના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં ડેમોક્રેટના [[જ્હોન કેરી]]ને 82.1 ટકા મત મળ્યા હતા જ્યારે રીપબ્લિકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ]]ને 16.7 ટકા મત જ મળ્યા હતા.<ref>[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 જનરલ ઇલેક્શન: સ્ટેટમેન્ટ એન્ડ રિટર્ન ઓફ ધ વોટ્સ ફોર ધ ઓફિસ ઓફ પ્રેસિડેન્ટ ઓન્ડ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ ઇલેક્શન્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 1, 2004. સુધારો એપ્રિલ 30, 2008.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રચાર માટેના ફંડમાં ફાળો આપતો સૌથી મહત્વનો સ્ત્રોત છે. 2004માં દેશના રાજકિય ફાળાના કુલ 7 [[ઝીપ કોડ]]માંથી 6 આ પ્રાંતના હતા.<ref>[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp નેશનલ ઓવરવ્યૂ: ટોપ ઝિપ કોડ્ઝ 2004 - ટોપ કોન્ટ્રિબ્યુટિંગ ઝિપ કોડ્ઝ ફોર ઓલ કેન્ડિડેટ્સ (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફેડરલ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (અમેરિકન ડોલર 200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ધ કલર ઓફ મની. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> સૌથી ટોચનો ઝીપ કોડ અપર ઇસ્ટ સાઇડ પર 10021 છે. જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરેક રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવારો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સૌથી વધુ નાણા ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું. જેમાં 2004ના ચૂંટણી વખતે કેરી અને બુશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost બિગ ડોનર્સ સ્ટિલ રૂલ ધ રૂસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, પબ્લિક કેમ્પેઇન, પ્રેસ રિલિઝ તારીખ ઓક્ટોબર 29, 2004. 18 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ === [[ચિત્ર:Farley PO jeh.JPG|thumb|જેમ્સ એ. ફેરિ પોસ્ટ ઓફિસ]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ દ્વારા મેનહટનમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવામાં આવે છે. મીડટાઉન મેનહટનમાં આવેલી ધી જેમ્સ એ. ફાર્લે પોસ્ટ ઓફિસ ન્યુયોર્ક શહેરની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.<ref>"[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - જેમ્સ એ. ફેર્લી] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 |date=2012-07-21 }}." ''યુનાિટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ'' . મે, 5, 2009ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 31 સ્ટ્રીટ અને 33 સ્ટ્રીટ વચ્ચેના 421 એઇથ એવન્યુમાં સ્થિત છે. પત્રવ્યવહારમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે મે 9, 2009થી આ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા તેની 24 કલાકની સુવિધા અટકાવવામાં આવી છે.<ref>[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ન્યૂ યોર્ક સિટિસ મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ સ્ટોપ્સ 24-અવર સર્વિસ], એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ફ્રાઈડે, એપ્રિલ 17, 2009. છેલ્લો સુધારો મે 5, 2009.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == 19મી સદીના મધ્ય સમયગાળાની શરૂઆતથી જ, જે લોકોના પોતાના દેશોમાં ગરીબી હોય તેવા સ્થળાંતર થયેલા લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક આકર્ષણ રહ્યું છે. ન્યુયોર્કમાં આવ્યા બાદ ઘણા નવા આવનાર લોકો એ બ્રોડવે અને [[બોવેરી]]ની નજીક આવેલા [[ફાઇવ પોઇન્ટ્સ]]ની [[ઝૂંપડપટ્ટી]]માં તથા ન્યુયોર્ક સિટી હોલના ઉત્તર પૂર્વ વિસ્તારમાં ખૂબ જ ગરીબી અને ગુનાગારનું જીવન જીવવું પડે છે. 1820થી આ વિસ્તાર ગુનેગાર લોકોનું ઘર બની ગયા છે અને તેને “હાઉસ ઓફ ઇલ રેપ્યુટ” માનવામાં આવે છે અને આ સ્થળ મુલાકાત માટે ખૂબ જ જોખમી ગણાય છે. 1842માં [[ચાર્લ્સ ડિકેન્સ]] દ્વારા આ સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવી ત્યારે તેમણે અહીંની ખૂબ જ ભયાનક જીવવાની સ્થિતિ તેમની નજરમાં આવી.<ref>ક્રિસ્ટિયાનો, ગ્રેગોરી. [http://urbanography.com/5_points/ "ધ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ"], અર્બનોગ્રાફી. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> આ જગ્યા એટલી ખરાબ જાહેર થયેલી છે કે [[અબ્રાહિમ લિંકને]] 1860માં તેના કોપર યુનિયન એડ્રેસની મુલાકાત લીધી તે પહેલા તેમના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની હતી.<ref>વોલ્શ, જ્હોન, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "ધ ફાઈવ પોઇન્ટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, આઇરિશ કલ્ચરલ સોસાયટી ઓફ ધ ગાર્ડન સિટી એરિયા, સપ્ટેમ્બર 1994. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટી ખૂબ જ તોફાની હતી. ઉમેદવાર અબ્રાહમ લિંકને જ્યારે પોતાના કૂપર યુનિયાન એડ્રેસ પૂર્વે તેની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આકર્ષિત થયા હતા."</ref> દેશની પહેલા સૌથી મોટી સંગઠિત ગુના કરતી ટોળી આઇરીસ ફાઇવ પોઇન્ટ ગેન્ગ અહીં તૈયાર થયેલી છે. [[ચિત્ર:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|1885 સ્કેચમાં પાંચ પોઇન્ટ્સ દ્વારા ઝૂંપડપટ્ટીનો પ્રવાસ]] [[ચિત્ર:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક હાર્બર પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલી એનવાયપીડીની બોટ]] 1900ની શરૂઆતમાં ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું હતું જેમાંથી ઘણા લોકો એથનિક ગેંગમાં જોડાયા હતા. આ ઉપરાંત ફાઇવ પોઇન્ટ ગેંગ સાથે ગુનાની શરૂઆત કરીને અલગ થયેલી ગેંગ અલ કાપોન પણ છે.<ref>[http://www.chicagohs.org/history/capone.html અલ કેપોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, શિકાગો હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "કેપોનનો જન્મ તારીખ 17મી જાન્યુઆરી 1899ના રોજ ન્યૂ યોર્કના બ્રૂકલિન ખાતે થયો હતો... તે મેનહટન ખાતે આવેલી તોફાની ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટીની ટોળકીનો સભ્ય બન્યો, તે ફ્રેન્કી યેલની બ્રૂકલિન ડાઇવ ટોળકી હાર્વર્ડ ઇન માટે કામ કરતો હતો. તે બાઉન્સર અને બાર ટેન્ડર તરીકે કામ કરતો હતો."</ref> ધી માફિયા] જે ''કોસા નોસ્ત્રા'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) 19મી સદીના મધ્યમમાં [[સિસિલી]]માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલી અને 19મી સદીના અંત સમય સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વિય કિનારાના વિસ્તારમાં પહોંચીને પછી સિસિલિયન અને દક્ષિણ ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકો સુધી પહોંચી હતી. લકી લ્યુસિયાનો એ મેનહટનના લા કોસા નોસ્ત્રામાં તૈયાર થયેલી અને ત્યારબાદ અન્ય ગુનેગાર ગેંગ સાથે જોડાઇ હતી. જેમાં મેયર લાન્સ્કી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[જેવિસ મોબ]] સહીતના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Smithsonian">જેફ, એરિક. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php|title="Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra"|date=20070615003727}}, ''સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)'' , એપ્રિલ 2007. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref>જે તે સમયના મોટા ગેંગસ્ટર હતા. 1920-1033 દરમિયાન પ્રતિબંધને કારણે વસ્તુના કાળાબજારને વેગ મળતા માફિયાઓને જલ્દી મૂડી બનાવવાનો યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="Smithsonian"/> 1960માં અને 1970 દરમિયાન ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો. પોલિસ દ્વારા નોંધાયેલ ગુનામાં લગભગ પાંચગણો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. 1960માં દર 1000 એ 21.09નો દર હતો જે 1981માં વધીને 102.66 થઇ ગયો હતો. ત્યાર બાદના દશકામાં ખૂનના ગુનામાં પણ વધારો થયો હતો. 1960માં એનવાયપીડી(NYPD)નો ખૂનનો આંક 390 હતો જે 1970માં વધીને 1,117 થયો જ્યારે 1980માં વધીને 1,812 નોંધાયો હતો. જ્યારે સૌથી વધુ 1990માં ક્રેક એપિડેમિકને કારમે સૌથી વધુ 2,262 નોંધાયો હતો. 1990ની લગભગ શરૂઆત બાદ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, લૂંટફાટ, શારિરીક ઇજા, ચોરી, તોડફોડ, વાહનોની ચોરી તથા મિલ્કત અંગેના ગુનાખોરીન રેકોર્ડમાં ઉત્તરોતર ઘટાડો જોવા મળ્યો જે હાલમાં પણ નીચો જ છે.<ref>લેન્ગાન, પેટ્રિક એ. અને ડ્યુરોસ, મેથ્યૂ આર. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }}[http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ધ રિમાર્કેબલ ડ્રોપ ઇન ક્રાઇમ ઇન ન્યૂ યોર્ક સિટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (પીડીએફ). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ, ઓક્ટોબર 21, 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> [[ચિત્ર:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ક્રાઉન વિક્ટોરિયા પોલિસ કાર]] 2005ના ડેટા અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 10 મોટા શહેરોમાં સૌથી ઓછો ગુનાખોરીનો દર ન્યુયોર્ક શહેરમાં છે.<ref name="Bloomberg">ઝેરાન્સ્કી, ટોડ. [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;refer=us એનવાયસી ઇઝ સેફેસ્ટ સિટી એઝ ક્રાઇમ રાઇઝિસ ઇન યુએસ., એફબીઆઈ સે"]. ''બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ'' , જૂન 12, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 500,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા 32 શહેરોમાં કરવામાં આવેલા 13માં મોર્ગન ક્યુટ્નો સર્વે અનુસાર, રાષ્ટ્રિય ધોરણે સમગ્ર શહેરનો ચોથો નંબર આવ્યો હતો.<ref>[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13થ એન્યુઅલ સેફેસ્ટ (એન્ડ મોસ્ટ ડેન્જરસ) સિટિઝ: ટોપ એન્ડ બોટમ 25 સિટિઝ ઓવરઓલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 36,400 ઓફિસર સાથે ન્યુયોર્ક પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટ યુ.એસ.ના ત્યારબાદ આવતા 4 ડિપાર્ટમેન્ટના સરવાળા કરતા પણ મોટો છે. એનવાયપીડી (NYPD)નો ત્રાસવાદ-વિરોધી વિભાગ 1,000 ઓફિસર્સ સાથે [[એફબીઆઇ]](FBI) કરતા પણ મોટો છે.<ref name="Bloomberg"/> ગુનાને પકડવાનો તેનો અહેવાલ અને તેના પર નજર રાખવાની એનવાયપીડી (NYPD) કોમ્પસ્ટેટ સિસ્ટમને કારણે જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.<ref>મેકડોનાલ્ડ, હિથર. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html "ન્યૂ યોર્ક કોપ્સ: સ્ટિલ ધ ફાઇનેસ્ટ - બકિંગ અ નેશનલ ટ્રેન્ડ, ગોથામ્સ ક્રાઇમ રેટ કીપ્સ ડ્રોપિંગ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html હિયર ઈઝ વ્હાય."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[સિટી જર્નલ]] (ન્યૂ યોર્ક)'' , ઉનાળો 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "પરંતુ તેની વિશાળ છાપને કારણે (જે મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ગને કારણે હતી કે જે તેને મદદ કરતો હતો) કેલીએ ન્યૂ યોર્ક પોલીસમાં બદલાવની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી હતી તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા બદલાવોને કોમ્પસ્ટેટ મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે જેમાં પોલીસના વડાઓની સાપ્તાહિક ધોરણે બેઠક બોલાવવામાં આવે છે અને તેમાં તેમની પાસેથી ગુનાઓ અંગેની એકદમ તાજેતરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેણે ગુનાઓની દુનિયામાં ચાલતા ટ્રેન્ડનું વિશ્લેષણ કરવા અંગેની પોલીસ ખાતાની ક્ષમતામાં પણ બદલાવ કર્યો છે."</ref> 1990થી કોમ્પસ્ટેટ પ્રોફાઇલને કારણે દરેક પ્રકારની ગુનાખોરીમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 1990માં આ પ્રાંતમાં 503 ખૂનના કેસ નોંધાયા હતા. જે 2008માં 88 ટકા જેટલા ઘટીને 62 જ થયા હતા. ચોરી અને લૂંટ-ફાટના ગુનામાં આ સમયગાળા દરમિયાન 80 ટકા જેટલો ઘટાડો, વાહન ચોરીના ગુના 93 ટકા જેટલા ઘટ્યા હતા. જ્યારે સમગ્ર ગુનાનો દર મુખ્ય 7 પ્રકારના ગુનામાં સિસ્ટમ દ્વારા પકડી શકવાને લીધે 1990થી 75 ટકા જેટો ઘટ્યો હતો. વાર્ષિક તારીખોને આધારે મે 2009માં પણ આ આંકમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન સાઉથ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 05/5/2009 થ્રુ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009 અને [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન નોર્થ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 04/30/2007 થ્રુ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == 2008ના યુ.એસ. સેન્સુસ બ્યુરોના અંદાજ અનુસાર, જુલાઇ 1, 2008ના રોજ મેનહટનમાં 1,634,795 લોકો રહે છે.{{GR|2}} 2000ના સર્વે અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં વસ્તી ગીચતા 66,940.1/ચો.મા. (25,849.9/ કિ.મી.2) છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય કાઉન્ટીની સરખામણીએ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે.<ref>[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ "પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી"], જ્યોગ્રોફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ - જીઆઈએસ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "મેં એવું નોંધ્યું હતું કે વસતી ગણતરીની માહિતીમાં નોંધાયેલી 3140 કાઉન્ટિઝ પૈકી 178 કાઉન્ટિઝમાં વસતીની ગીચતા પ્રતિ એકર એક વ્યક્તિની હતી. આશ્ચર્ય પામવાની વાત નથી કે મેનહટનનો સમાવેશ જેમાં થાય છે તે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં વસતીની ગીચતા સૌથી વધારે એટલે કે 104.218 વ્યક્તિ પ્રતિ એકરની હતી."</ref> જો 2008ના આંકડાને ધ્યાને લઇએ તો વસ્તી ગીચતા હવે વધીને પ્રતિ ચોરસ માઇલે 71,201 લોકોની થઇ છે. 1910માં જ્યારે યુરોપનીયન સ્થળાંતરીત કરેલા લોકો ન્યુયોર્કમાં આવ્યા હતા ત્યારે મેનહટનની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ 101,548/ચોરસ માઇલ(39,222.9/ કિ.મી.2)હતી. 2000ના વર્ષમાં 798,144 મકાનો હતા જેની સરેરાશ ગીચતા 34,756/ચોરસ માઇલ(13,421.8/ કિ.મી.2) હતી.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં વસતી કુલ વસ્તીના ફક્ત 20.3 ટકા લોકો જ પોતાના ઘરમાં રહે છે. બ્રોન્ક્સ બાદ આ શહેર સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછું ભાડાં લેતું શહેર છે.<ref name="OwnerOccupied">[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm પર્સન્ટ ઓફ ઓક્યુપાઇડ હાઉસિંગ યુનિટ્સ ધેટ આર ઓનર-ઓક્યુપાઈડ], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. સુધારો એપ્રિલ 18, 2007.</ref> {| id="toc" style="float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%" cellspacing="3" ! colspan="4"|{{center|'''Manhattan Compared'''}} |- | '''મેનહટન''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સિટી''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&_street=&_county=new+york+city&_cityTown=new+york+city&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=Census |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક (સ્ટેટ) એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> |- | કુલ વસ્તી | 1,537,195 | 8,008,278 | 18,976,457 |- | [[વસ્તીની ગીચતા]]<br />પ્રતિ ચોરસ માઇલ | 66,940 | 26,403 | 402 |- | મધ્યમ ઘરેલું આવક (1999) | $47,030 | $38,293 | $43,393 |- | [[માથાદીઠ આવક]] | $42,922 | $22,402 | $23,389 |- | બેચલર્સ ડિગ્રી ઓફ હાયર | 49.4% | 27.4% | 27.4% |- | વિદેશમાં જન્મેલા | 29.4% | 35.9% | 20.4% |- | શ્વેત | 54.4% | 44.7% | 67.9% |- | શ્યામ | 17.4% | 26.6% | 15.9% |- | એશિયન | 9.4% | 9.8% | [6] ^ [5] |- | હિસ્પેનિક<br /> (કોઇ પણ જાતિના) | 27.2% | 27.0% | 15.1% |} ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટના શહેર આયોજન પ્રોજેક્ટમાં નોંધાયા અનુસાર, 2000થી 2030 દરમિયાન મેનહટનની વસ્તી 289,000 લોકો જેટલી વધી જશે. આ સમયગાળામાં લગભગ 18.8 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે. જે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડથી ફક્ત બીજા નંબરે છે. જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય શહેરની વસ્તી વધારાનો અંદાજ 12.7 ટકા છે. શાળાએ જતા બાળકોની સંખ્યામાં 2030 સુધીમાં 4.4 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે આ આંકમાં અન્ય શહેરોની સરખામણીએ સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વડીલોની સંખ્યા 57.9 ટકા વધવાની શક્યતા છે. 65 વર્ષની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા 108,000 લોકો થવાની શક્યતા છે. અન્ય શહેરની સરખામણીએ આ વૃદ્ધિ 44.2 ટકા છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf ન્યૂ યોર્ક સિટી પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ બાય એજ/સેક્સ એન્ડ બોરો 2000–2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112022450/https://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf |date=2007-01-12 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનિંગ, ડિસેમ્બર 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 2005-2207માં કરવામાં આવેલા અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર, મેનહટનની વસ્તીમાં 56.8 ટકા ગોરા લોકો(48.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિકસ ફક્ત ગોરા લોકો જ), 16.7 ટકા કાળા લોકો કે આફ્રિકન અમેરિકન(13.8 ટકા નોન-હાસ્પેનિક્સ બ્લેક કે આફ્રિકન અમેરિકન જ), 0.8 ટકા અમેરિકન ભારતીયો અને આલાસ્કા નેટિવના લોકો, 11.3 ટકા એશિયન, 0.1 ટકા નેટીવ હવાઇયેન અને અન્ય પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓના લોકો, 16.9 ટકા લોકો અન્ય દોડમાં અને 2.4 ટકા લોકો બે કે તેથી વધુ દેશનું નાગરીકત્વ ધરાવતા હોય છે. જ્યારે કુલ વસ્તીના લગભગ 25.1 ટકા લોકો હિસ્પેનિક કે લેટિનોના છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref> કુલ વસ્તીના લગભગ 56.2 ટકા લોકો પાસે બેચલર ડિગ્રી કે તેનાથી ઉંચો અભ્યાસ છે. 28.4 ટકા લોકો અન્ય દેશમાં જન્મેલા અને 3.6 ટકા લોકો યુ.એસ.ના આઇસલેન્ડ પુર્ટો રિકોમાં જન્મેલા છે કે પછી અમેરિકન માતા-પિતાના વિદેશ જન્મેલા સંતાન છે. 38.8 ટકા લોકો ઘરમાં અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ઘરમાં બોલે છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead}}</ref> 2000ના વર્ષમાં મેનહટનની કુલ વસ્તીના 56.4 ટકા લોકો ગોરા, 17.39 ટકા લોકો કાળા, 14.14 ટકા લોકો અન્ય જાતિના 9.40 ટકા લોકો [[એશિયન]], 0.5 ટકા લોકો અમેરિકન મૂળના અને 0.07 ટકા લોકો પેસિફિક આઇસલેન્ડના હતા. 4.14 ટકા લોકો બે કે તેનાથી વધુ જાતિના જોવા મળ્યા છે. 27.18 ટકા લોકો કોઇપણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] છે. 24.93 ટકા લોકો તેના ઘરમાં સ્પેનિશ ભાષા, 4.12 ટકા લોકો ચાઇનીસ અને 2.19 ટકા લોકો ફ્રેચ ભાષા બોલે છે.<ref>[http://www.mla.org/map_data_results&amp;state_id=36&amp;county_id=61&amp;mode=geographic&amp;zip=&amp;place_id=&amp;cty_id=&amp;ll=all&amp;a=&amp;ea=&amp;order=r લેન્ગવેજિસ સ્પોકન ઇન ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601192700/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D36%26county_id%3D61%26mode%3Dgeographic%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26ll%3Dall%26a%3D%26ea%3D%26order%3Dr |date=2015-06-01 }}, મોડર્ન લેન્ગવેજ એસોસિયેશન. સુધારો એપ્રિલ 25, 2007.</ref> અહીં લગભગ 738,644 ઘર છે. 25.2 ટકા લગ્ન કરીને સાથે રહેતા કપલ્સ, 12.6 ટકા મકાન ધરાવતી સ્ત્રીઓના પતિ હાલ જીવીત નથી અને 59.1 ટકા લોકો કુટુંબમાં સાથે રહેતા નથી. 17.1 ટકા લોકો સાથે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો રહે છે. કુલ મકાન ધરાવતા લોકોમાં 48 ટકા મકાન કોઇ એક વ્યક્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોય છે .જ્યારે 65 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતા 10.9 ટકા લોકો એકલા રહે છે. મકાન ધરાવતા સરેરાશ લોકોની સંખ્યા 2 છે, જ્યારે સરેરાશ કુટુંબની સંખ્યા 2.99 છે. મેનહટનની વસ્તીમાં 16.8 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી નીચેની છે. જ્યારે 18થી 24 વર્ષની વય ધરાવતા લોકો 10.2 ટકા છે. 25થી 44 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 38.3 ટકા, 45થી 64 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 22.6 ટકા અને 65 વર્ષથી વધુની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 12.2 ટકા છે. અહીંની મધ્યમ ઉંમર 36 વર્ષ છે. દર 100 સ્ત્રીએ 90.3 પુરૂષો છે. જ્યારે 18 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમરની 10 સ્ત્રીઓએ પુરૂષોની સંખ્યા 87.9 છે. મેનહટન એ 10 લાખથી વધારે વસ્તી ધરાવતું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના એવા સ્થળમાંનું એક છે જ્યાં સૌથી વધુ આવક પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. 2004ના નાણાકીય વર્ષના આઇઆરએસ(IRS)ના આંકડા અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટી(મેનહટન)ની ઇન્કમટેક્સ રીટર્ન પરની સરેરાશ જવાબદારી સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ છે. સરેરાશ ટેક્સ જવાબદારી 25,875 ડોલર છે, જે એડ્જેસ્ટેડ ગ્રોસ ઇન્કમના લગભગ 20 ટકા દર્શાવે છે.<ref>સાહાદી, જેન. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 બિગેસ્ટ ઇન્કમ ટેક્સ બર્ડન્સ: ટોપ 10 પ્લેસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, સીએનએન મની. સુધારો એપ્રિલ 28, 2007.</ref> 2002ના આંકડા અનુસાર, સમગ્ર દેશના કોઇપણ પ્રાંતની તુલનાએ મેનહટનની માથાદીઠ આવક સૌથી વધુ હતી.<ref>ન્યૂમેન, જેફ્રી એલ. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 "], ''સરવે ઓફ કરન્ટ બિઝનેસ'' , જૂન 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી (મેનહટન), ન્યૂ યોર્ક ખાતે માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક સાૈથી વધારે છે. આ આંકડો 84,591 ડોલર પ્રતિ વ્યક્તિ અથવાતો રાષ્ટ્રીય સરેરાશના 274 ટકા જેટલો છે."</ref> મેનહટનનો ઝીપ(ZIP) કોડ 10021 છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ એ લગભગ 100,000થી વધારે લોકોનું ઘર છે. જેની માથાદીઠ આવક 90,000 ડોલરથી વધુ છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y ઝિપ કોડ ટેબ્યુલેશન એરિયા 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=04000US36&_geoContext=01000US%7C04000US36&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=10021&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2005_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=&show_2003_tab=&redirect=Y |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> આ સ્થળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા સ્થાનોમાનું એક છે. મેનહટનના નજીકના કોઇપણ પ્રાંત આટલી આવક ધરાવતા નથી. આ પ્રાંતમાં મધ્યમ આવક ધરાવતા ઘરોની સરેરાશ આવક 47,030 ડોલર અને મધ્યમ આવક ધરાવતા કુટુંબની આવક 50,229 ડોલર છે. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 51,856 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 45,712 ડોલર છે. દેશની માથાદીઠ આવક 42,922 ડોલર હતી. કુલ કુટુંબના 17.6 ટકા કુટુંબો અને વસ્તીના 20 ટકા લોકો ગરીબી રેખાથી નીચેનું જીવનધોરણ જીવે છે. જેમાં 31.8 ટકા લોકો 18 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના અને 18.9 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુની ઉંમરના છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New યોર્ક કાઉન્ટી, ન્યૂ યોર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C86000US10021&_street=&_county=new+york&_cityTown=new+york&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=New |date=2011-06-07 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> લોઅર મેનહટન ([[હ્યુસ્ટન સ્ટ્રીટ]] તરફનું દક્ષિણ મેનહટન) આર્થિક રીતે વધુ તફાવત ધરાવે છે. 1950 બાદ આ નાણાકીય શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારની વસ્તી વધતા થોડા બિન-વ્યાપારી વિસ્તારનો પણ વિકાસ થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા પહેલા 15,000થી 20,000 હતા તેમાં વધારો થઇને 2005ના એક અંદાજ અનુસાર, રહેણાંક વિસ્તારમાં 30,000 જેટલા લોકો રહે છે.<ref>સ્ટેઇનહાઉર, જેનિફર. "બેબી સ્ટ્રોલર્સ એન્ડ સુપરમાર્કેટ્સ પુશ ઇનટુ ધ ફાઇનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , એપ્રિલ 15, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007.</ref> મેનહટન ધર્મની બાબતે વિવિધતા ધરાવે છે. સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ [[રોમન કેથલિક ચર્ચ]] છે. લગભગ 564,505 લોકો( કુલ વસ્તીના 36 ટકાથી વધુ લોકો) આ ધર્મમાં માને છે અને 110 જેટલા પૂજા ઘર છે. [[જ્યુ]]એ બીજા નંબરનો સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ છે. તેના 102 પૂજા ઘરમાં 314,500 લોકો (20.5 ટકા) પૂજા કરે છે. [[પ્રોટેસ્ટેન્ટ્સ]] સંખ્યા 139,732 (9.1 ટકા) છે અને મુસ્લિમોની સંખ્યા 37,078(2.4 ટકા) છે. આ પ્રાંતમાં છેલ્લા થોડા સમયમાં નાના બાળકોની સંખ્યામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. મેનહટનમાં 2000ની સાલ બાદ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોની સંખ્યામાં 32 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>રોબર્ટ્સ, સેમ. [http://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html "ઇન સર્જ ઇન મેનહટન ટોડલર્સ, રિચ વ્હાઇટ ફેમિલિઝ લિડ વે"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 27, 2007. સુધારો માર્ચ 27, 2007.</ref> == સીમાચિહ્નો અને સ્થાપત્યો == {{Main|Architecture in New York City}} 19મી સદીના અંત ભાગથી, મેનહટનની ડિસ્ટીંક્ટીવ સ્કાઇલાઇનની રચના કરનારી [[સ્કાયસ્ક્રેપર]] ન્યૂ યોર્ક શહેરની ઓળખ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. 1890થી 1973ના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગ મેનહટનમાં જ જોવા મળી હતી. નવ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ પાસે આ ટાઇટલ હતું.<ref>મેકિનલી, જેસ્સે. "[http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html એફ.વાય.આઈ.: ટોલ, ટોલર. ][http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ટોલેસ્ટ]", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 5, 1995. પી. સીવાયઝેડ. સુધારો જૂન 30, 2009.</ref> [[પાર્ક રો]] પરની ન્યુયોર્ક વર્લ્ડ નામની બિલ્ડીંગના નામે પ્રથમ આ ટાઇટલ થયું 309 ફૂટ(91 મી) ઉંચી આ બિલ્ડીંગ 1955 સુધી આ રહી હતી. ત્યારબાદ તેને તોડીને [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] નામનું નવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.<ref>"શેહર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સૌથી મોટી વિસ્તરણ યોજના; જેમાં બ્રૂકલિન બ્રિજ ખાતે આવેલાં મેનહટન પ્લાઝાનું પુનઃ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું. ટ્રાફિકની સમસ્યા વધતી જતી હોવાને કારણે તેનું નિયમન કરવા માટે 69,10,000 ડોલરના ખર્ચે દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા. શેરીની પધ્ધતિઓમાં પણ ફેર ગોઠવણી કરવામાં આવી." ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ,'' જુલાઈ 24, 1954. પી. 15</ref> પાર્ક રો બિલ્ડીંગ પાસે એક 29 માળની ઉંચી ઇમારતને{{convert|391|ft|m|0}} 1899માં આ ટાઇટલ મળ્યું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/ધ પાર્ક રો બિલ્ડિંગ, 15 પાર્ક રો; એન 1899 'મોન્સ્ટર' ધેટ રેઇન્ડ હાઈ ઓવર ધ સિટી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમાસ'' , માર્ચ 12, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 41 માળ ઉંચી સિંગર બિલ્ડીંગ 1908માં ઇપોનિમોયુસ સેવિંગ મશિન ઉત્પાદનના વડા મથક માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે 1967 સુધી સૌથી ઉંચું બિલ્ડીંગ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું.{{convert|612|ft|m|0}} ત્યારબાદ હંમેશા માટે આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print " સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/સિંગર બિલ્ડિંગ; વન્સ ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ, બટ સિન્સ 1967 અ ઘોસ્ટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 2, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 15, 2007. "એકતાલીસ માળની સિંગર નામની ઈમારત જ્યારે વર્ષ 1908માં બ્રોડવે અને લિબર્ટી સ્ટ્રીટની વચ્ચે બનાવવામાં આવી ત્યારે તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. અને તારીખ 11મી સપ્ટેમ્બર 2001 પહેલાં તે વિશ્વની એવી સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી કે જેને તોડી પાડવામાં આવી હોય. ખૂબસૂરત બિલ્ડિંગ બિક્સ આર્ટ્સ ટાવર્સને વર્ષ 1976માં જ્યારે જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું તે જૂની ઈમારત તોડી પાડવાની ચળવળનો સૌથી દુઃખદ અનુવ હતો... વર્ષ 1906માં શરૂ કરવામાં આવેલાં સિંગર બિલ્ડિંગમાં ફ્લેગ્સ મોડેલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ શહેર ટાવરોનાં શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આ બિલ્ડિંગનો પાયો 1896ની ઈમારતો જેવો નાખવામાં આવ્યો હતો. તેની વચ્ચોચ 65 ફૂટનો ચોરસ થાંભલો ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉપર બે ઢાળવાળો ગોળાકાર ભાગ હતો અને તેની ટોચ ઉપર વિશાળ ફાનસ હતું."</ref> ધી મેટ્રોપોલિટન લાઇફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીનું ટાવર મેડિસીન એવન્યુ પર 700 ફૂટ(213 મી.)ની ઉંચાઇનું બનાવવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ માર્કસ કેમ્પેનાઇલ દ્વારા [[વેનિસ]]માં જ્યારે આ ટાવરની તુલના કરવામાં આવી ત્યારે આ ટાઇટલ તેને 1909માં પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/મેટ્રોપોલિટન લાઇફ એટ 1 મેડિસન એવેન્યૂ;ફોર અ બ્રીફ મોમેન્ટ, ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ ઇન ધ વર્લ્ડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 26, 1996. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[વુલવર્થ બિલ્ડીંગ]] અને તેનું ખૂબ જ અલગ [[ગોથીક આર્કિટેક્ચર]] સહિત 792 ફૂટ(241 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 1913માં આ બિલ્ડીંગને સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગનું ટાઇટલ પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html "][http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html કોન્ડોસ ટુ ટોપ વાઉન્ટેડ ટાવર ઓફ વૂલવર્થ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , નવેમ્બર 2, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[ચિત્ર:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ, 1930-1931થી શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ]] એક જ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ધી રોરિંગ ટ્વેન્ટીસ સહિત ત્રણ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ દ્વારા આ ટાઇટલ વચ્ચે હરિફાઇ જોવા મળી હતી. 1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકાના એક દિવસ પહેલા જ બજારમાં ઉછાળો આવતા બે ડેવલોપર્સ દ્વારા આ ટાઇટલ માટે હરિફાઇ કરવામાં આવી હતી.<ref>"ડેનિસે વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા બિલ્ડિંગની યોજનાઓ બદલી; સ્ટારેટે જણાવ્યું હતું કે બેન્ક ઓફ મેનહટનના બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ ક્રાઇસલરને મહાત આપવા માટે નહોતી વધારવામાં આવી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 20, 1929. પી. 14.</ref> 927 ફૂટ(282 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 40 વોલ સ્ટ્રીટમાં બનેલું અને મે 1930માં પુરૂ થયેલું અને ફક્ત 11 માસના ટૂંકા સમયગાળામાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય સાથે [[બેંક ઓફ મેનહટન]]નું વડુંમથક બનેલા બિલ્ડીંગે ટાઇટલ તેના નામે કર્યું હતું.<ref>"બેન્ક ઓફ મેનહટન વિક્રમજનક સમયમાં; ઊભું કરવામાં આવેલું માળખું હતું.{{convert|927|ft|m}} તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. આ ઈમારતને એક વર્ષના સમયગાળામાં ઊભી કરવામાં આવી હતી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 6 1930. પી. 53</ref> લેક્સિંન્ગટોન એવન્યુ અને ૪૨મી સ્ટ્રીટ ખાતે ઓટો એક્ઝીક્યુટિવ વોલ્ટર ક્રિસલેર અને તેનો ઓર્કિટેક્ટ વિલિયમ વાન એલન દ્વારા બાંધકામમાં એક ટ્રેડમાર્ક ગણી શકાય તેવું બિલ્ડીંગ બનાવવાનું નક્કી કર્યું.{{convert|185|ft|m|0|sing=on}} બિલ્ડીંગને નામ આપવા માટે ક્રિસલેર બિલ્ડીંગને 1,046 ફૂટ(319 મી.)ની ઉંચાઇએ પહોંચાડવામાં આવ્યું અને 1929માં બાંધકામ પુરૂ કરીને વિશ્વું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ બનાવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ: ધ ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ; સ્કાયક્રેપર્સ પ્લેસ ઇન ધ સન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ડિસેમ્બર 17, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ત્યારબાદ ક્રાઇસલર અને વેન એલેને તેમનાં બિલ્ડિંગની ડિઝાઇનમાં પરિવર્તન કર્યું. આ વખતે તેમણે 40 વોલસ્ટ્રીટ ખાતે આવેલાં{{convert|921|ft|m|sing=on}} બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ સામે સ્પર્ધા જીતવાનું નક્કી કર્યું. આ બાબત ખૂબ ગુપ્ત રાખવામાં આવી અને વિશાળ ચોરસ ફાયર-ટાવર શાફ્ટનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડાને સીધો ઉપર કાઢી નાખવામાં આવ્યો. શાફ્ટની અંદર, વેન એલનની કામદારોની ટીમ 185 ફૂટ ઉંચા સ્પાયર માટે માળખાનું કામ કરી રહી હતી, જ્યારે 1929ની મંદીમાં તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગને 1046 ફૂટ, 4.75 ઇંચ ઉંચી, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત બની ગઇ."</ref> જો કે બંને બિલ્ડીંગને ખૂબ જ નજીકના સમયમાં નીચા બતાવે એ રીતે 1931 મે માસમાં 102 માળનું [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]] બનાવવામાં આવ્યું. બિલ્ડીંગની ઉંચાઇએ જેનું આર્ટ ડેકો ટાવરની ઉંચાઇ1,250 ફૂટ(381 મી.)ની હતી. અંતમા{{convert|203|ft|m|abbr=on}} બિલ્ડીંગની ઉંચાઇમાં વધારો કરીને 1,453 ફૂટ(443 મી.) સુધી પહોંચાડવામાં આવી.<ref>"ઉંચાઇ અંગેની દુશ્મનાવટ પૂર્ણ થઇ હોવાનું દેખાય છે; એમ્પાયર સ્ટેટનો વિક્રમ ઘણા વર્ષો સુધી રહેશે, બિલ્ડરો અને રિયલ્ટી ક્ષેત્રના લોકોએ જણાવ્યુ. પ્રેક્ટિકલ લિમીટ રિચ્ડ; ઇટ્સ ટોપ રાઇઝીસ {{convert|1250|ft|m}}, બટ સ્ટાફ કેરિઇંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્સટેન્ડ્સ પિનેકલ ટુ 1265.5 ફૂટ.", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 2, 1931. p. 7.</ref><ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ: ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ; એ રેડ રિપ્રાઇઝ ફોર એ '31 વન્ડર"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુન 14, 1992. એક્સેસ જૂન 18, 2006.</ref> [[ચિત્ર:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1931થી 1972 દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ હતું, જે હાલમાં શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ છે]] લોઅર મેનહટનમાં સ્થિત [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]ના ટ્વીન ટાવર એ ન્યુયોર્ક શહેરના આઇકોનીક સિમ્બોલ હતા. 1,368 અને 1,362 ફૂટ(417 મી. અને 415 મી.) ની ઉંચાઇ સાથે 1972ના વર્ષથી 110 માળના બિલ્ડીંગ તરીકે વિશ્વમાં સૌથી ઉંચા ઇમારત તરીકેની ગણના થતી હતી, પરંતુ 1974માં વિલિસ ટાવરનાં બાંધકામે તેના ટાઇટલને લઇ લીધું(આ પહેલા સિર્સ ટાવર તરીકે શિકાગોમાં પ્રખ્યાત હતું).<ref>બાર્સ, કારેન. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html "ધી હિસ્ટરી ઓફ સ્કાયસ્ક્રેપર્સ: એ રેસ ટુ ધી ટોપ"], ઇન્ફોર્મેશન પ્લીઝ. પ્રવેશ મે 17, 2007. "ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1972 સુધી 41 વર્ષો સુધી ગગનચૂંબી ઇમારતોમાં પ્રથમ ક્રમનું બની રહ્યું, જ્યા સુધી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (1,368 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ ન થયું. બે વર્ષો બાદ, શિકાગોમાં વિલીસ ટાવર (1450 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેરે સૌથી ઉંચી હાઉસંગ બિલ્ડીંગ ધરાવતા શહેર તરીકેનું બહુમાન ગુમાવી દીધું."</ref> 20મી સદીના અંત સુધી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત અને ઓળખી શકાય તેવા બિલ્ડીંગ તરીકે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવરની ગણના થતી હતી. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના આંતકવાદી હુમલા બાદ આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઘણા લોકો માટે નવા શિખરો સર કરવાનું કારણ બન્યું હતું. 7, ઓગસ્ટ, 1974માં ટ્વીન ટાવરની વચ્ચે એક માત્ર તાર પર ચાલીને ફ્રાંસના દોરડાના વાઘ ફિલિપ પેટીટ દ્વારા એક વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્વીન ટાવર્સના બદલે હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. 2014માં આ બાંધકામ પુરૂ થઇને તેના વપરાશ માટે તૈયાર થશે.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-08-15|archive-date=2008-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815120641/http://www.wtc.com/about/|url-status=dead}}</ref> 1961માં [[પેનસીલવેનિયાના રેલરોડ]] દ્વારા તેના જૂના સ્ટેશન ઓલ્ડ પેન સ્ટેશનને તોડીને નવા મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન અને ઓફિસ બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવાનું આયોજન ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. મેકકિમ મીડ એન્ડ વ્હાઇટ દ્વારા ઓફિસ બિલ્ડીંગના પ્રશ્નને વેગ આપવામાં આવ્યો અને 1910નાં વર્ષમાં તેનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. લગભગ બધા આ વાત સાથે સહમત થયા કે આ સ્થળ બ્યુક્સ આર્ટનું એક ખૂબ જ અલગ સ્થળ છે અને ન્યુયોર્ક શહેરનો સૌથી સારો આર્કિટેચર ઝવેરાત છે.<ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ/'ધી ડિસ્ટ્રક્શન ઓફ પેન સ્ટેશન'; એ 1960s પ્રોટેસ્ટ ધેટ ટ્રાઇડ ટુ સેવ એ પીસ ઓફ ધી પાસ્ટ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 20, 2001. પ્રવેશ જૂન 18, 2006.</ref> આટલા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં, માળખાની તોડફોડ ઓક્ટોબર 1963માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જાહેર જનતા દ્વારા યોગ્ય જાળવણીના અભાવે પેન સ્ટેશનને ગુમાવ્યું અને આ માટે ઐતિહાસિક ચીજોનું રક્ષણ કરતા [[લેવિસ મમફોર્ડ]] દ્વારા એક આંદોલન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના ભાદ રૂપે 11965માં ન્યુયોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક પ્રિવેન્શન કમિશનની રચના કરવામાં આવી જે શહેમાં ઐતિહાસિક, ખૂબ જ સારુ અને સાંસ્કૃતિક હેરિટેજ હોય તેવા સ્થળનું રક્ષણ કરતી હતી.<ref>[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન]]. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> પેન સ્ટેશનના ડિમાઇસ બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતહાસિક જાળવણી ચળવળને પગલે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં દસ લાખથી વધુ માળખાઓનો વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આશરે 1,000 શહેરમાં હતા.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml "રેક્વિમ ફોર પેન સ્ટેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[સીબીએસ ન્યૂઝ]], ઓક્ટોબર 13, 2002. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|અગાઉના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવર્સ 1972થી 2001 સુધી ન્યૂ યોર્કના સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગ હતા.]] [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]] ખાતેનું બ્રોડવે આસપાસનું થીએટર ડિસ્ટ્રીક, [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[ફ્લેટ્રોન બિલ્ડીંગ]], [[વોલ સ્ટ્રીટ]]ની આસપાસ આવેલું [[ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક]], લિંકન સેન્ટર ફોર પર્ફોમિંગ આર્ટસ, લિટલ ઇટાલિ, [[હાર્લેમ]], અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી, ચાઇનાટાઉન અને સેન્ટ્રલ પાર્ક બધા સ્થળો આ પ્રખ્યાત આઇસલેન્ડમાં આવેલા છે. ઊર્જાના બચાવ માટે ગ્રીન ઓફિસ બિલ્ડીંગ બનાવવામાં પણ આ શહેર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ઇંગ્લીશમેન સેમ્યુઅલ ફોક્સ હસ્તગત [ર્સ્ટ ટાવર જેવા ઘણા એનું ઉદાહરણ છે. 7 મા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ફેર બાંધકામ માટે પણ ઉપયોગી છે.<ref name="greenbuilding">પોગ્રેબિન, રોબિન. [http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html "][http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એન્ડ હર્સ્ટ બિલ્ડીંગ: ન્યૂ યોર્ક્સ ટેસ્ટ કેસીસ ફોર એન્વાયર્ન્મેન્ટલી અવેર ઓફિસ ટાવર્સ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, એપ્રિલ 16, 2006. '' ''19 જુલાઇ, 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ'' </ref> સેન્ટ્રલ પાર્કની સીમા 110મી સ્ટ્રીટ નોર્થ બાય વેસ્ટ પર છે. ઉત્તરમાં એઇટ્થ એવન્યુમાં અને દક્ષિણમાં પશ્ચિમ 59મી સ્ટ્રીટમાં, પૂર્વમાં ફિફ્થ એવન્યુને પણ પાર્કની બોર્ડર લાગે છે. પાર્ક્સની સરહદો સાથે, આ બધી સ્ટ્રીટ સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રલ પાર્ક નોર્થ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને સેન્ટ્રલ પાર્ક સાઉથ તરીકે ઓળખાય છે. (પૂર્વિય સીમા સાથે ફિફ્થ એવન્યુનું નામ જોડાયેલું છે). આ પાર્ક ફેડ્રિક લો ઓલ્મસ્ટેડ અને કાલવેર્ટ વાયુક્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. 843 એકર (3.4 કિમી²)ના આ પાર્કમાં ચાલવા માટે એક ટ્રેક, બે [[આઇસ સ્કેટીંગ]] રીંક્સ, એક વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચ્યુરી અને જુદી-જુદી રમતો માટે ઘાસના મેદાનો પણ છે. ઉપરાંત બાળકો માટે ચિલ્ડ્રન પાર્ક પણ છે. આ પાર્ક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે જાણીતો છે, અને આથી તે પક્ષીઓને જોનારામાં પ્રખ્યાત છે. ઉપરાંત સાયકલ સવારો, સ્કેટીંગ કરતા લોકો અને ચાલવા આવતા લોકો માટે લગભગ 6 માઇલ (10 કિ.મી.)નો રોડ તરફ ગોળ વિસ્તાર રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે 7 વાગ્યા બાદ અને સપ્તાહના અંતના દિવસોમાં અહીં ઓટોમોબાઇલ ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.<ref name="CentralPark">[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html સેન્ટ્રલ પાર્ક જનરલ ઇન્ફોર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21, 2006.</ref> મોટાભાગના પાર્ક ખૂબ જ કુદરતી લાગે છે, જેમાં ખૂબ જ મોટી જગ્યા તેમજ ઘણી જગ્યાએ કૃત્રિમ તળાવો પણ છે. 1850ના દાયકામાં બનાવવામાં આવેલું સેન્ટ્રલ પાર્ક એ ત્યારના સમયનો સૌથી મોટો જાહેર કામગીરીનો પ્રોજેક્ટ હતો. અંગ્રેજ સ્ટાઇલના લેન્ડસ્કેપ બનાવવા તથા અંદરના લખાણ માટે લગભગ 20,000 કારીગરો તેની કામગીરી કરી રહ્યા હતા. કારીગરો દ્વારા પૃથ્વી પરનો કચરો દૂર કરીને લગભગ{{convert|3000000|cuyd|m3}} 270,000 વૃક્ષો અને છોડને વાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html સેન્ટ્રલ પાર્ક હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21,2006</ref> કુલ 2,686 એકર(10.9 કિ.મી2)ના કુલ વિસ્તારનો 17.8 ટકા હિસ્સો પાર્કલેન્ડ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. કુલ મેનહટનનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો પાર્ક માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે જે સેન્ટ્રલ પાર્કની બહાર સ્થિત છે. જેમાં 204 રમતના મેદાન, 251 ગ્રીન સ્ટ્રીટ, 371 બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને અન્ય ઘણી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MBPOEnvironment">{{waybackdate|site=http://www.mbpo.org/policy/environment|title=Environment|date=20070411204634}}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ સ્ટ્રિન્જર. સુધારો ઓક્ટોબર 19, 2007.</ref> 17મી અને 18મી સદીમાં લગભગ 400 આફ્રિકનોને છૂપાવવામાં આવ્યા હોવાથી તેની યાદમાં ડ્યુન સ્ટ્રીટ ખાતે ધી આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય 1991માં શોધાયેલું અને એ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોલે સ્ક્વેર ફેડરલ ઓફિસ બિલ્ડીંગનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. == શહેરનો કુદરતી દેખાવ == {{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|400px|<center>Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]</center>}} {{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|400px|<center>Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City</center>}} {{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|400px|<center>Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken, New Jersey|Hoboken]], New Jersey.</center>}} == અર્થતંત્ર == મેનહટનએ રાષ્ટ્રનું સૌથી કિંમતી રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું ઘર છે જેની ગણના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોંઘા વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ધી મોસ્ટ એક્સ્પેન્સિવ ઝીપ કોડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ફોર્બ્સ'', સપ્ટેમ્બર 26, 2003. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> [[ચિત્ર:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|સિક્સ્થ એવન્યુ સાથે ઓફિસો]] ન્યુયોર્કમાં લગભગ 23 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરો પાડતું મેનહટનને આર્થિક એન્જિન માનવામાં આવે છે. સમગ્ર ન્યુયોર્કનાં શહેરી વિસ્તારની લગભગ બે તૃતિયાંસ નોકરી મેનહટનમાં છે.<ref name="BLSManhattanLabor"/> મેનહટનની દિવસના સમયગાળા દરમિયાનની વસ્તી 28.7 લાખ છે. જેમાં રેલ્વે દ્વારા નેટ 13.4 લાખ લોકોનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. આ રેલ્વે દ્વારા 14.6 લાખ કર્મચારીએ મેનહટનમાં આવે છે. જે દેશના કોઇપણ અન્ય શહેર કે કોઇપણ અન્ય દેશોની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે અને બીજા સ્થાને આવતા [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] શહેરમાં મુસાફરી કરતા 480,00 કર્મચારીઓની સરખામણીએ ત્રણ ગણાથી વધારે છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm "કમ્યુટિંગ શિફ્ટ્સ ઇન ટોપ 10 મેટ્રો એરિયાઝ"], ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , મે 20, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref><ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv એસ્ટિમેટેડ ડેટાઇમ પોપ્યુલેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ-રેસિડેન્સ રેશિયોઝ: 2000], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ, 2000. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref> અહીંનું સૌથી મોટુ આર્થિક ક્ષેત્ર નાણાકીય ઉદ્યોગ છે, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાના કુલ પગારનો અડધો હિસ્સો ફક્ત આ ઉદ્યોગના 280,00 કર્મચારીઓને પ્રાપ્ત થાય છે. વોલ સ્ટ્રિટ તેના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે ખૂબ જ જાણીતું છે. જે શહેરના નાણાકિય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે અને લગભગ 50 ટકા કર્મચારીઓ નાણાકીય સેવા પૂરી પાડે છે. 2008ની નાણાકીય કટોકટી પહેલા યુ.એસ.ની પાંચ મોટી સિક્યુરિટીઝ ટ્રેડિંગ કંપનીનાં મુખ્ય મથક મેનહટનમાં હતા.<ref>[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx બિઝનેસ ઇન એનવાયસી – ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref><ref>{{Citation |last= |first= |author-link= |title=America's 500 Largest Corporations |newspaper=Fortune |pages=F-45 and F-64 |year=2007 |date=April 30|url=}}</ref> 2006ની સાલમાં મેનહટનનો નાણાકીય ઉદ્યોગ દ્વારા તેના કર્મચારીઓને સરેરાશ 8,300 ડોલર( બોનસ સહિત)ની સાપ્તાહિક ચૂકવણી કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે સમગ્ર ઉદ્યોગ માટે સરેરાશ સાપ્તાહિક ચૂકવણી લગભગ 2,500 ડોલરની હતી. આ દેશના 325 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યારે પગારમાં વૃદ્ધિનો દર લગભગ 8% જેટલો છે. જે દેશના 10 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં પણ સૌથી વધુ છે. આ શહેરમાં આપવામાં આવતો પગાર સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આપવામાં આવતા સાપ્તાહિક પગાર 784 ડોલરની સરખામણીએ 85% જેટલો વધુ છે. જ્યારે આ શહેરની બહારના કર્મચારીઓને મળતી આવકની તુલનાએ લગભગ બે ગણો છે. આ શહેરની 11% નોકરી હેલ્થકેર ક્ષેત્રમા છે. જ્યારે કુલ પગારનો 4 ટકા% હિસ્સો હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં જાય છે આ નોકરીમાં કર્મચારીઓ પ્રતિ સપ્તાહ લગભગ 900 ડોલર મેળવે છે. <ref>મેકગ્રેહામ, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ઇન્કમ સોર્સ ઓન વોલસ્ટ્રિટ., વાઇડનિંગ ગેપ], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 23, 2006. પ્રવેશ મે 1, 2007.</ref> દેશના કોઇપણ શહેરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપની માટે ન્યુયોર્ક શહેર એક ઘર છે, જેમાં મોટાભાગની કંપની મેનહટન સ્થિત છે.<ref>{1ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન: ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ અને શહેર મોટા ભાગની ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીનું સ્થાન છે{/1}, એમ્પાયર સ્ટેટ ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન, પ્રેસ રિલીઝ તારીખ એપ્રિલ 8, 2005, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "ન્યૂ યોર્ક શહેર દેશના કોઇ પણ શહેરની સરખામણીએ હજુ પણ સૌથી વધારે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓના વડા મથક ધરાવે છે."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેનહટનનો મધ્ય વિસ્તાર સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો છે.<ref>નૂનાન, પેટ્રિકા. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ટેસ્ટીમની ઓન મોયનીહાન સ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ઇઆઇએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, પાર્ટનરશીપ ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેસ્ટીમની ડેટેડ મે 31, 2006, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિસ્તરણની સાથે, ફાર વેસ્ટ સાઇડે દેશમાં સૌથી મોટા કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લાનું લોજિકલ એક્સ્ટેન્શન બનવાનું વચન આપ્યું હતું."</ref> નીચેની તરફનો મેનહટનનો હિસ્સો દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો ([[શિકાગો]]ના [[લૂપ]] બાદ) છે. અને [[ન્યુયોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]], [[ધી અમેરિકન સ્ટોક એક્સચેંજ]](એમેક્સ)(Amex), ધી ન્યુયોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ, ધી ન્યુયોર્ક મર્ચેન્ટાઇલ એક્સચેંજ(નાયમેક્સ)(Nymex) અને નાસ્ડેક (NASDAQ)નું ઘર છે.<ref>[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html લોઅર મેનહટન રિકવરી ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, ફેડરલ ટ્રાન્ઝિટ એડમિનીસ્ટ્રેશન, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "લોઅર મેનહટન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ઔદ્યોગિક જિલ્લો છે. 11 સપ્ટેમ્બર પહેલા, 3,85,000થી વધારે લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી અને તેમાંથી 85 ટકા કર્મચારીઓ તેમના કામ પર જવા માટે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે."</ref> વિશ્વની ટોચની 8 વૈશ્વિક જાહેરાત કંપનીઓમાંથી 7 કંપનીઓનાં વડામથક મેનહટનમાં છે.<ref>[http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 ટોપ 10 કોન્સોલિડેટેડ એજન્સી નેટવર્ક્સ: રેન્ક્ડ બાય 2006 વર્લ્ડવાઇડ નેટવર્ક રેવન્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503025443/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |date=2007-05-03 }}, એડવર્ટાઇઝીંગ એજન્સી રિપોર્ટ 2007 ઇન્ડેક્સ, પ્રકાશિત એપ્રિલ 25, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 8, 2007.</ref> “મેડિસન એવન્યુ” સમગ્ર એડવર્ટાઇઝિંગ કંપનીઓ માટે મેટોનીમસલી તરીકે ઓળખાય છે. 1920માં બાદ આવેલા ઝડપી વિકાસમાં મેડિસન એવન્યુ એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઉદ્યોગની ઓળખાણ બની ગયું છે. મેનહટનનો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગ વ્હાઇટ કોલર પ્રોફેશન્સ પર આધારીત છે. પરંતુ ઉત્પાદન એકમોમાં (39,800 કર્મચારીઓ) અને કન્સટ્રક્શનમાં ( 31,600 કર્મચારીઓ) પણ નાના પાયે નોકરી પ્રાપ્ય છે. <ref name="BLSManhattanLabor">[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf એવરેજ વિકલી વેજ ઇન મેનહટન એટ $1,453 ઇન સેકન્ડ ક્વાર્ટર 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }} (પીડીએફ), [[બ્યુરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટીક્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, ફેબ્રુઆરી 20, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ ફેબ્રુઆરી 21, 2007.</ref><ref name="NYPost">ગેલર, એન્ડી. [http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm "એન.વાય. હિટ્સ 'પે'ડર્ટ: મેનહટન નં. 1 ઇન નેટ'l સેલરી સર્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm |date=2009-05-28 }}, ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 21, 2007. પ્રવેશ મે 18, 2007.</ref> ઐતિહાસિક રીતે જોયે તો હાલનું મેનહટનનું જે કોર્પોરેટ વાતાવરણ છે એ અહીનાં જૂદાં-જૂદાં રીટેર્લ્સને આધારીત છે. પરંતુ તાજેતરની કટોકટીને કારણે મેનહટન સ્થિચ ઘણા રાષ્ટ્રિય ચેઇન સ્ટોર્સને નુક્શાનીનો સામનો પણ કરવો પડ્યો છે.<ref>સ્ટાસિ, લિન્ડા. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ એનવાય, ઓએચ: ઇટ્સ ક્લિનર, વ્હાઇટર, બ્રાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''ધી વિલેજ વોઇસ'' , સપ્ટેમ્બર 24, 1997. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 30, 2009.</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Times Square New York City FLICKR 1.jpg|thumb|ટાઇમ્સ સ્ક્વેર એ સિટીના થિયેટર ડિસ્ટ્રીક્ટનું કેન્દ્ર છે]] [[ચિત્ર:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ફ્રેન્ક લોઇડ રાઇટનું સોલોમન આર. ગગનહિમ મ્યુઝિયમ]] [[ચિત્ર:Metropolitan Museum of Art, New York City NY, entrance.jpg|thumb|ધી મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]] મેનહટન, અમેરિકામાં થયેલી ઘણી મહત્વની સાંસ્કૃતિ ચળવળનું સાક્ષી છે. ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં 25 માર્ચ, 1911ના દિવસે લાગેલી આગને પગલે 1912માં વોશિંગ્ટન સ્ક્વેર પાર્ક ખાતે એક રેલી યોજવામાં આવી હતી. જેમાં લગભગ 20,000 કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો. આ 20,000 લોકોમાં ત્રીજા ભાગની સ્ત્રીઓ હતી. ફેક્ટરીમાં લાગેલી આગના લીધે 146 કામદારોના મૃત્યુ થયા હતા. આ રેલીમાં ઘણી સ્ત્રીઓ ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ કંપનીમાં બનાવવામાં આવતા તથા કામદાર સ્ત્રીઓના કપડાં જેવી ડિઝાઇનનાં કપડા પહેરીને આવી હતી જે સ્ત્રી સ્વતંત્રતા, કર્મચારીઓનું એકત્વ અને ચળવળનાં પ્રતિક હતા.<ref>[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ધી ટ્રાયંગલ ફેક્ટરી ફાયર], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ લેબર રિલેશન્સ]]. પુન:પ્રાપ્તિ એપ્રિલ 25, 2007.</ref> હાર્લેમ રેનાયસ્સાન્સ દ્વારા 1920ના દાયકામાં આફ્રિકન- અમેરિકન અક્ષરજ્ઞાન અંગેનો નિયમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1950 અને 1960માં મેનહટનમાં વાઇબ્રન્ટ વિઝ્યુઅલ આર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું જે અમેરિકાના પોપ આર્ટમાં નવીનતાનું કેન્દ્ર બન્યુ હતું. આ આર્ટ દ્વારા [[જાસ્પર જ્હોન]] અને [[રોય લિચ્ટેનસ્ટેઇન]] જેવા સ્ટાર પ્રાપ્ત થયા. જો કે [[એન્ડી વાર્હોલ]] દ્વારા સેરેન્ડિપીટી 3 અને સ્ટુડિયો 54ના નામે નવા સામાજિક ક્લબ શરૂ કરવામાં આવતા 1970ના અંત સમયે કરવામાં આવેલી ડાઉનટાઉન પોપ આર્ટ ચળવળમાં કોઇ નવો સ્ટાર જોવા મળ્યો નહીં. ડાઉનટાઉનની બાજૂમાં જ આવેલું ચેલ્સિયા તેના ગેલેરી અને સાંસ્કૃતિ ઉજવણી માટે જાણીતું છે. અહીં શહેરના નવા તથા કાર્યરત કલાકારોને સામાન્ય તથા મોર્ડન આર્ટ માટે ઉત્સાહ પૂરો પાડવા 200થી વધુ આર્ટ ગેલેરી છે.<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 "સ્ટાઇલિશ ટ્રાવેલર: ચેલ્સિયા ગર્લ્સ"], ટ્રાવેલ + લેઇઝર, સપ્ટેમ્બર 2005. પ્રવેશ મે 14, 2007. "200થી વધારે ગેલેરીઓ સાથે, ચેલ્સિયા ઘણી વિવિધતાઓ ધરાવે છે."</ref><ref>"[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml શહેરી આયોજને પશ્ચિમ ચેલ્સિયા માટે જાહેર સમીક્ષાની શરૂઆત કરી કે જેથી હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટને મંજુરી આપી શકાય અને હાઇ લાઇનનના પ્રવેશનું અને તેની વ્યવસ્થાતંત્રનું સર્જન કરી શકાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}", ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 20 ડિસેમ્બર, 2004. પ્રવેશ મે 29, 2007. "આશરે 200 ગેલેરીઓએ તાજેતરમાં જ પોતાના દરવાજા ખોલી લીધા હતા, કે જેથી શહેર અને વિશ્વમાં રહેલા કલાના ચાહકો માટે ચેલ્સિયાને યોગ્ય સ્થાન બનાવી શકાય."</ref> [[બ્રોડવે થીએટર]] એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટું કાર્યક્રમ કરતું પ્રોફેશનલ થીએટર છે. ટાઇમ્સ સ્ક્વેરમાં અને આજૂબાજૂ લગભગ 500 બેઠક ધરાવતું આ થીએટર વિશ્વના 39 સૌથી મોટા [[નાટક]] અને સંગીતના કાર્યક્રમ રજૂ કરતું થીએટર છે.<ref>વેબર, બ્રુસ. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin "ક્રિટીક્સ નોટબુક: થિયેટર્સ પ્રોમિસ? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin લુક ઓફ બ્રોડવે"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઇ 2, 2003. પ્રવેશ મે 29, 2007. "એ વાત પણ સાચી છે કે કન્સ્ટિટ્યુટ બ્રોડવેનું વર્ણન કરવું સહેલું છે; તે 39 સૂચવેલા થિયેટરની દુનિયા છે, જે ઓછામાં ઓછી 500 બેઠકો ધરાવે છે. ઓફ બ્રોડવેમાં સામાન્ય રીતે 99 થી 499 વચ્ચેની બેઠકો ધરાવતા થિયેટરોનો સમાવેશ થાય છે (તેનાથી ઓછાને ઓફ ઓફ કહેવામાં આવે છે), જે અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને પ્રેસ એજન્ટ્સ સાથે કેન્દ્રીય કરારો કરે છે."</ref> ઓફ-બ્રોડવે થીએટર લગભગ 100થી 500 બેઠક સાથેની થીએટર ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે.<ref>[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 થિયેટર 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, થિયેટર ડેવલોપમેન્ટ ફન્ડ. પ્રવેશ મે 29, 2007.</ref> [[લિંકન સેન્ટર]] જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને પ્રખ્યાત ઓપેરા હાઉસ [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા]], ટાઇમ્સ સ્કેવરથી થોડું આગળ છે.<ref>[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm મ્યુઝિક ડિટેઇલ્સ ફોર સન્ડે 5 જાન્યુઆરી, 1997], [[એબીસી ક્લાસિક એફએમ]]. પ્રવેશ 19 જુન, 2007. "જેમ્સ લિવાઇન મેડ હિસ મેટ્રોપોલિટન ઓપેર ડેબુ એટ ધી એજ ઓફ 27, કન્ડક્ટીંગ ટોસ્કા.... એંશીના દાયકના મધ્ય ભાગથી, તેઓ કલાત્મક દિગ્દર્શકની ભૂમિકા ધરાવે છે, અને તે તેમના સમયગાળા હેઠળ છે જેથી મેટ વિશ્વનું સૌથી વિખ્યાત ઓપેરા હાઉસ બન્યું."</ref> આ ઉપરાંત મેનહટન કન્ટેમ્પરરી અને ઐતિહાસિક જેવા બંને વિશાળ આર્ટ ક્લેક્શનનું ઘર છે. જેમાં [[મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]], [[ધી મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટ]](એમઓએમએ)(MoMA), [[ધી વિટની મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન આર્ટ]] અને [[ફ્રેન્ક લોયડ રાઇટ]]- ડિઝાઇન [[ગુગ્નિહ્યમ મ્યુઝિયમ]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં વસવાટ ન કરતા હોય તેવા ન્યુયોર્ક શહેરના લોકો સાથે મેનહટન ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલું છે. ન્યુયોર્કની બહાર વસવાટ કરતા લોકો મેનહટનમાં જવા માટે ઘણી વખત “શહેરમાં જઇએ છીએ” એવા વાક્ય પ્રયોગ કરે છે.<ref>પર્ડમ, ટોડ એસ. [http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html "][http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html પોલિટીકલ મેમો; એન એમ્બેટલ્ડ સિટી હોલ મુવ્ઝ ટુ બ્રુકલિન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 22 ફેબ્રુઆરી, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. ""તેમાંના બધા જ નેતાઓ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સિટી ચાર્ટરમાં તાજેતરમાં આવેલા પરિવર્તનો કે જે સિટી કાઉન્સિલમાં પ્રાંતના પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા તેણે લોકોની નેતાગીરી લેતી સરકારની ઓળખમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને મેનહટનની મુલાકાતને 'ગોઇંગ ટુ ધી સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવતી."</ref> આ શહેર અમેરિકાની ઘણી કહેવતોમાં પણ જોવા મળે છે. દા.ત. એક એક કહેવત છે કે, ''ન્યુયોર્ક મિનિટ'' જેનો મતલબ થાય ખૂબ જ ઓછો સમય, ઘણી વખત વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપતા કહી શકાય કે, “તમે જે વિચારો કે આ શક્ય છે. તેનાથી પણ વધુ ઝડપી હોય છે.” આ વાત મેનહટનની ખૂબ જ ઝડપી જીવનશૈલીને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|access-date=2006-09-05}}</ref> એક કહેવત “મેલ્ટીંગ પોટ” આ શબ્દ સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત થયો ઇઝરાયેલમાં લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના ઝાંગવિલ્સના નાટક ''[[ધી મેલ્ટીંગ પોટ]]'' થી જે બાજૂના દેશ કે શહેરોમાંથી હીજરત કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી ઘનતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ શબ્દ ઝીંગવિલ દ્વારા જ્યારે 1908માં [[વિલિયમ્સ શેક્સપિયર]]નું ''[[રોમિયો એન્ડ જૂલિયેટ]]'' નાટક સેટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm "ધી મેલ્ટિંગ પોટ"], ''ધી ફર્સ્ટ મેઝર્ડ સેન્ચુરી'', પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ પુન:પ્રાપ્તિ 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> પ્રતિમાત્મક ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગ એ "23 સ્કિડૂ" અથવા સ્ક્રેમનો સ્રોત હોવાનું મનાય છે, જે માટે પોલિસો ત્રિકોણીય બિલ્ડીંગ દ્વારા સર્જિત પવન દ્વારા સ્ત્રીના ઉડતા વસ્રો જોવાનો પ્રયત્નો કરતા પુરૂષો તરફ ત્રાડ ફેંકશે.<ref>ડોલકાર્ટ, એન્ડ્રૂ એસ. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html ધી આર્કિટેક્ચર એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ન્યૂ યોર્ક સિટી: ધી બર્થ ઓફ ધી સ્કાયસ્ક્રેપર - રોમેન્ટિક સિમ્બોલ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], પ્રવેશ 15 મે, 2007. "આ એક ત્રિકોણીય સ્થળ પર છે જ્યાં ન્યૂ યોર્કની બે સૌથી મહત્ત્વની સ્ટ્રિટ્સ બ્રોડવે અને ફિફ્થ એવન્યુ મેડિસન સ્ક્વેર પર મળે છે, અને સ્ટ્રિટ્સની નિકટતાને કારણે અને પાર્ક સ્ટ્રિટ પર આવી હોવાથી, ત્યાં વિન્ડ-ટનલ અસર હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, લોકો અહીંની ત્રેવીસમી સ્ટ્રિટ પર કોઇ પણ ખૂણા પર ફરવા જશે અને પવનના કારણે અહીંથી નીકળતી મહિલાને જોશે કે જેથી તેમણે પગની ઘૂંટી સુધીનો થોડો ભાગ જોવા મળી શકે. તે એક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યું અને ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગની સામે વસ્ત્રો ઉડતા હોય તેવી સ્ત્રીઓના હજારો પોસ્ટકાર્ડ્સ અને ચિત્રો બન્યા હતા. "પોલિસ આવશે અને પ્રવાસીઓ 23 સ્કિડુને કહેશે કે તેઓ આ વિસ્તારની બહાર જતા રહે."</ref> ધી આઇકોનીક ફ્લેટિરોન બિલ્ડીંગ એવું જણાવે છે કે, ધી “[[બીગ એપલ]]” ફરીથી 1920ની તારીખોમાં લઇ જાય છે. જ્યાં ન્યુયોર્ક શહેરના રેસટ્રેક અને તેના રેસિંગ પર ન્યુ ઓરલીઅન્સ દ્વારા એક વાક્ય બોલવામાં આવ્યું હતું જે ત્યાંના એક રીપોર્ટર એ સાંભળી લીધુ અને તેના પરથી તેની કોલમનું નામ “અરાઉન્ડ ધી બીગ એપલ” રાખવામાં આવ્યું. જાઝ વગાડતા સંગીતકારો દ્વારા આ વાક્યને ઉઠાવવામાં આવ્યું અને વિશ્વમાં આ શહેરને જાઝનું પાટનગર બનાવવામાં ઉપયોગ કર્યો. 1970માં ન્યુયોર્ક શહેર કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યુરો દ્વારા એક જાહેરતના કેમ્પેઇન કરવામાં આવી જેને આ વાક્યને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.<ref>[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html "મેયર ગિલાની સાઇન્સ લેજિસ્લેશન ક્રિએટીંગ બિગ એપલ કોર્નર ઇન મેનહટન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ ફેબ્રુઆરી 12, 1997.</ref> === રમત ગમત === હાલ મેનહટન એનએચએલ(NHL’s)ના ન્યુયોર્ક રેન્જર્સનું, ડબલ્યુએનબીએ(WNBA’s)ના ન્યુયોર્ક લિબર્ટીનું અને [[એનબીએ]]ના ન્યુયોર્ક નિક્સનું ઘર છે. જે દરેક તેની ઘરેલું રમત શહેરના એકમાત્ર મુખ્ય પ્રોફેશનલ રમત માટેની જગ્યા ધરાવતું મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે રમે છે. ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ તેના હોમ ફિલ્ડ માટે વેસ્ટ સાઇટ સ્ટેડિયમનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ જૂન 2005માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો અને તેમને ન્યુજર્સીમાં ઇસ્ટ રુથરફોર્ડ ખાતે આવેલું જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ આપવામાં આવ્યું. ન્યુયોર્ક શહેરમાં હાલ મેનહટન એક જ એવો વિસ્તાર છે. જેની પાસે પોતાની પ્રોફેશનલ [[બેઝબોલ]] ફ્રેન્ચાઇઝી નથી. ધી બ્રોન્ક્સ પાસે યાન્કીસ અને ક્વીન્સ પાસે મેટ્સ ઓફ ધી મેજર લીગ બોઝબોલ છે. ધી માયનોર લિગ બેઝબોલ બ્રુક્લીન સિક્લોન્સ [[બ્રુક્લીન]]માં રમે છે. જ્યારે સ્ટેટન આઇસલેન્ડ યાન્કીસ સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં રમે છે. જો કે તેમ છતા પણ મોટી 4 ટીમમાંથી 3 મોટી લીગ ટીમ ન્યુયોર્કના મેનહટનમાં જ રમે છે. [[ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ]] બે અલગ-અલગ જગ્યા પરથી રમે છે. જેમાં એક છે. 155મી સ્ટ્રીટ ખાતેનું અને એઇટ એવન્યુ ખાતેનાં [[પોલો]] ગ્રાઉન્ડ પર રમે છે. 1883માં કરવામાં આવેલી સ્થાપનાથી 1889 સુધી આ ચાલ્યુ પરંતુ ત્યારબાદ તેના જર્સી સિટી અને સ્ટેટન આઇસલેન્ડ તરીકે ભાગલા કરવામાં આવ્યા અને 1957ની રમતો બાદ તેમણે બ્રુક્લીન ડોડગેર્સ સાથે રમવામાં આવ્યું એ પહેલા તેઓ 1911 હિલ્ટોપ પાર્કમાં રમતા હતા.<ref>[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp જાયન્ટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1883–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હિલટોપ પાર્કના લીધે ધી ન્યુયોર્ક યાન્કીસ એ તેની ફ્રેન્ચાઇઝી હિલટોપર્સ નામથી શરૂ કરી હતી. જ્યાં તેઓ 1903થી 1912 સુધી રમતા હતા. 1913ની સીઝન દરમિયાન તેઓ પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ફર્યા જ્યાં તેનું નામ ''ન્યુયોર્ક યાન્કીસ'' રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 1923 સુધી રહ્યા બાદ 1923માં યાન્કી સ્ટેડિયમના ખાતે [[હાર્લેમ નદી]] ખાતે ફર્યા.<ref>[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp યાન્કી બોલપાર્ક્સ: 1903–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1964માં [[શી સ્ટેડિયમ]]ની કામગીરી પૂરી થાય એ પહેલા 1962 અને 1963ના વર્ષ માટે ધી ન્યુયોર્ક મેટ્સની ટીમ દ્વારા તેની પ્રથમ બે સીઝન પોલો ગ્રાઉન્ડસ ખાતે યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp મેટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1962–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> મેટ્સના ભાગલાં બાદ એપ્રિલ 1964 દરમિયાન પોલો ગ્રાઉન્ડને તોડવામાં આવ્યું અને તે જગ્યા જાહેર હાઉસીંગ માટે આપવામાં આવી.<ref>ડ્રેબિન્જર, જોહ્ન. "ધી પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ, 1889–1964: એ લાઇફટાઇમ મેમરિઝ; બોલ પાર્ક ઇન હાર્લેમ વોઝ સીન ઓફ મેની સ્પોર્ટ્સ થ્રીલ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 જાન્યુઆરી, 1964. p. S3.</ref><ref>આર્નોલ્ડ, માર્ટિન. "આહ, પોલો ગ્રાઉન્ડ્ઝ, ધી ગેમ ઇઝ ઓવર; રેકર્સ બિગીન ડિમોલિશન ફોર હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 11 એપ્રિલ, 1964. p. 27.</ref> [[ચિત્ર:Madison Square Garden, 2005.jpg|thumb|મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન એ રેન્જર્સ, નિક્સ અને લિબર્ટી માટેનું ગૃહ ગણાય છે]] પ્રથમ રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોલેજ બાસ્કેટબોલ સ્પર્ધા, ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટૂર્નામેન્ટ 1938માં ન્યુયોર્કમાં યોજવામાં આવી હતી જ્યારે અન્ય પણ આ શહેરમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nit.org/history/nit-history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટુર્નામેન્ટ], નેશનલ એવિએશન ટુર્નામેન્ટ. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ટ્રેડિશન. ધી એનઆઇટી ઇઝ સ્ટેપ્ડ ઇન ઇટ. ધી નેશન્સ ઓલ્ડેસ્ટ પોસ્ટસિઝન કોલેજિએટ બાસ્કેટબોલ ટુર્નામેન્ટ વોઝ ફાઉન્ડેડ ઇન 1938."</ref> નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોશિયેશન સાથે સંલગ્ન નવી ટીમ તરીકે ધી ન્યુયોર્ક નીક્સ એ 1946માં રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમના નિશ્ચિત શહેરમાં તૈયર થતા મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન બન્યા પહેલા 69ની રેજીમેન્ટ આર્મરીમાં તેમની પ્રથમ ઘરેલું રમત યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી ન્યૂ યોર્ક નિક્સ], NBA.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1997માં જ્યારે ડબલ્યુએનબીએ(WNBA)ના ધી ન્યુયોર્ક લિબર્ટીની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારથી આ ટીમ નીક્સ સાથે તેનાં ગાર્ડનમાં રમત રમે છે. લીગની મુખ્ય 8 ટીમમાં આ ટીમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ધી ન્યૂ યોર્ક લિબર્ટી સ્ટોરી], વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેડબોલ અસોસિએશન. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હાર્લેમનું રૂકર પાર્ક એક રમતનું કોર્ટ છે. જે તેની ''સ્ટ્રીટ બોલ'' પ્રકારની રમત માટે જાણીતું છે. જ્યાં ઘણા એનબીએ(NBA) એથ્લેટ્સ તેની ઉનાળું રમત રમે છે.<ref>[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm રકર પાર્ક], થિન્ક્વેસ્ટ ન્યૂ યોર્ક સિટી. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009.</ref> ન્યયોર્ક શહેરની બંને ફૂટબોલ ટીમ હાલ ઇસ્ટ રૂથરફોર્ડ, ન્યુજર્સી ખાતેના હડસન રીવર બાદ આવેલા મીથડોલેન્ડ સ્ટેડિયમમાં રમે છે. બંને ટીમએ પોલો ગ્રાઉન્ડમાં રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ સાથોસાથ બેઝબોલ પણ રમે છે. 1956માં યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા પહેલા 1925માં નેશનલ ફૂટબોલ લિગમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ધી જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ્સ: વ્હેર ધી જાયન્ટ્સ હેવ કોલ્ડ હોમ ફ્રોમ ધેઅર ઇન્સેપ્શન ઇન 1925 ટુ ધી પ્રેઝન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, ન્યૂ યોર્ક જાયન્ટ્સ, ટેડેટ 7 નવેમ્બર, 2002. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ધી જાયન્ટ્સ 1925માં લીગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારથી તેમણે ન્યૂ યોર્ક બેઝબોલ જાયન્ટ્સ સાથે પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ પર રમ્યા, જ્યાં સુધી તેઓ 1956ની સીઝનની શરૂઆતમાં મોટા યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા."</ref> 1960માં પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે શરૂઆત કરી છે. 1964માં મેટ્સ ઇન ક્વીન્સની સાથે જોડાયા પહેલ ''ટીટન્સ'' તરીકે ઓળખાતી ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ ચાર સીઝન સુધી ત્યાં રહ્યું હતું.<ref>[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ: શી સ્ટેડિયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1926-1927ની સીઝનમાં નેશનલ હોકી લીગની ટીમ ધી ન્યુયોર્ક રેન્જર્સ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં શોધાયા બાદ આ ટીમ ઘણી અલગ-અલગ જગ્યા પર રમી હતી. ધી રેન્જર્સ એ પહેલા ધી ન્યુયોર્ક અમેરિકન્સ નામે ઓળખાતી હતી. જેને પહેલી સીઝન ગાર્ડનમાં શરૂ કરી હતી. 1941-1942માં એનએચએલ(NHL) સીઝનમાં શરૂ કર્યુ હતું. આ સીઝનમાં ''બ્રૂકલીન અમેરિકન'' તરીકે ગાર્ડનમાં રમી હતી.<ref>[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ન્યૂ યોર્ક અમેરિકન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, સ્પોર્ટ્સ એન્સાઇક્લોપિડીયા. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1974માં શરૂ થયેલી ઉત્તર અમેરીકન સોકર લીગ ધી ન્યુયોર્ક કોસમોસ બે સિઝન માટે તેની ઘરેલું રમત [[ડાવનિંગ સ્ટેડિયમ]]માં રમી હતી. 1975માં [[ફિફા]](FIFA) દ્વારા જાહેર કર્યા અનુસાર, ટીમે [[પેલે]] સાથે 45 લાખ ડોલરનો કરાર કર્યો હતો. જે વિશ્વનો સૌથી સારો ફૂટબોલ ખેલાડી છે. આ ખેલાડીની ક્ષમતા 22,500 લોકોની ભીડ જમા કરવાની હતી અને તેને ટીમને 2-0થી જીતાડ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html "એ $4.5 મિલિયન ગેમ્બલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝિન]]'' , 30 જૂન, 1975. સુધારો 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> આ મેચ ડોવનિંગ સ્ટેડિયમમાં રમવાની હતી. પરંતુ રમતની પીચ અને સુવિધા સામે ટીમની ખ્યાતીને કારણે ભીડ વધતા, મેચને યાન્કી સ્ટેડિયમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું પરંતુ અંતે જાયન્ટ સ્ટેડિયમમાં મેચ ખસેડવી પડી હતી. 2002માં સ્ટેડિયમને તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તેને સ્થાને 45 લાખના ખર્ચે ઇકાન સ્ટેડિયમ બનાવવામાં આવ્યું જેમા ઓલમ્પિક સ્તરની 400 મીટરની ઓલમ્પિકના સ્તરની દોડનું પણ આયોજન થઇ શકે આ સ્ટેડિયમની ક્ષમતા 4,754 સીટ નક્કી કરવામાં આવી હતી.આ ઉપરાંત પેલે અને કોસ્મોસની ખ્યાતીને પગલે મેનહટન સોસર ક્લબની 48 યુવા ટીમ સહિત ફ્લડ લાઇટ સોસર સ્ટેડિયમ ખાતે મેચ આયોજન કરવાની મંજૂરી ફિફા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.<ref>કોલિન્સ, ગ્લેન. [http://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field "બિલ્ટ ફોર સ્પિડ એન્ડ લોકલ પ્રાઇડ; ટ્રેક સ્ટેડિયમ ઇમર્જિસ ઓન રેન્ડોલ્સ આઇસલેન્ડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 20 ઓગસ્ટ, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 30 જૂન, 2009.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 "મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ક, પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન કમિશનર એડ્રિયન બેનેપી અને ધી રેન્ડેલ્સ આઇસલેન્ડ સ્પોર્ટ્સ ફાઉન્ડેશને ન્યૂ યોર્ક સિટીના નવા એથ્લેટિક સવલત આઇકાહ્ન સ્ટેડિયમનું નામ આપવામાં આવ્યું"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |date=2019-04-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર પ્રેસ રિલીઝ, તારીખ 28 જાન્યુઆરી, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> === માધ્યમો === ન્યુયોર્ક શહેરના ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ'' , ''[[ન્યુયોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' અને ''[[ન્યુયોર્ક પોસ્ટ]]'' જેવા અનેક મોટા અખબારોના મુખ્ય મથક આ શહેરમાં છે. દેશનું સૌથી મોટું નાણાકીય અખબાર ''[[ધી વોલસ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' પણ અહીંથી નીકળે છે. ''[[એએમ ન્યુયોર્ક]]'' અને ''[[ધી વિલેજર]]'' જેવા અન્ય અખબારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હાર્લેમ સ્થિત ''[[ધી ન્યુયોર્ક આમસ્ટડમ ન્યુઝ]]'' પણ આફ્રિકન અમેરિકન સાપ્તાહિક અખબારમાં અગ્રતા કમ્ર ધરાવે છે. ''[[ધી વિલેજ વોઇસ]]'' પણ અહીંનું એક અગ્રતા ક્રમ ધરાવતું વૈકલ્પિક અખબાર છે.<ref>[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ન્યૂ યોર્ક સિટી ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ ન્યૂઝ મિડીયા], એબીવાયઝેડ ન્યૂઝ લિન્ક્સ. પ્રવેશ 1 મે, 2007.</ref> ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ ન્યુયોર્કમાં ખૂબ જ સારી રીતે વિકસ્યો છે અને શહેરના અર્થતંત્રમાં રોજગારી પૂરો પાડતો મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. અમેરિકાના 4 મુખ્ય બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક એબીસી, સીબીએસ, ફોક્સ અને એનબીસીના વડા મથક મેનહટનમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત એમએસએનબીસી, એમટીવી, [[ફોક્સ ન્યુઝ]], [[એચબીઓ]] અને કોમેડી સેન્ટ્રલ જેવી અને કેબલ ચેનલ પણ અહીં છે. 1971માં [[ડબલ્યુએલઆઇબી]] ન્યુયોર્કનું પ્રથમ કાળા લોકોનું હસ્તગત ધરાવતું રેડિયો સ્ટેશન બન્યું અને ઇનર સિટી બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનનું મુગટ બન્યું. ઇનર સિટીના સ્થાપક પર્સિ સટ્ટોન છે. જે શહેરના અગ્રતા ક્રમના કાળા લોકોના પ્રધાન અને મેનહટનના ભૂતપૂર્વ વડા પણ છે.<ref>જેકર, બિલ; સુલેક, ફ્રેન્ક; એન્ડ કાન્ઝે, પિટર [http://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=lD0A5elcij&amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY "ધી એરવેવ્ઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક: ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરીઝ ઓફ 156 એએમ સ્ટેશન્સ ઇન ધી મેટ્રોપોલિટન એરિયા"], [[ગૂગલ બુક સર્ચ]], p. 113. સુધારો 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> વ્લીબ ડબલ્યુએલઆઇબી (WLIB)નું પ્રસારણ 1949માં આફ્રિકન- અમેરિકન જનતા માટે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ લગભગ દરરોજ નાગરીક અધીકાર ધરાવતા માલ્કોમ એક્સ જેવાની મૂલાકાત પ્રસારિત કરતા હતા. આ ઉપરાંત [[એનએએસીપી]](NAACP)ની કોન્ફરન્સનું પણ રેડિયો પર પ્રસારણ કરતા હતા. ફૂગાવાના [[ડબલ્યુક્યુએચટી]](WQHT) જે ''હોટ 97'' ના નામે ઓળખાય છે. તે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિમિયમ હીપ-હોપ સ્ટેશન પર જાણવા મળતા. ડબલ્યુએનવાયસી(WNYC) દ્વારા જ્યારે એએમ(AM) અને એફએમ(FM) સિગ્નલની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે જાહરે થયેલા ડેટા અનુસાર દેશમાં જાહેર રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધુ હતી અને સૌથી વધુ કોમર્શિયલ અને નોન-કોમર્શિયલ રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા મેનહટનમાં જોવા મળી હતી.<ref>[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html પ્રેસિડેન્ટ્સ બાયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, WNYC, પ્રવેશ 1 મે, 2007. "પ્રત્યેક સપ્તાહે 1.2 મિલિયન લોકો દ્વારા સાંભળવામાં આવતા, ડબ્લ્યુએનવાયસી રેડિયો એ દેશનું સૌથી મોટુ જાહેર રેડિયો સ્ટેશન છે અને તે પ્રસારણ માટે કટિબદ્ધ છે, જે ન્યૂ યોર્ક શહેરના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને રાષ્ટ્રવ્યાપી કક્ષાએ વિસ્તારે છે."</ref> ડબલ્યુબીએઆઇ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં માહિતી અને સમચાર પૂરૂ પાડતું સામાજિક રેડિયો સ્ટેશન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની પબ્લિક એક્સેસ ટેલીવિઝન ચેનલ 1971માં શરૂ થયેલી મેનહટન નેઇબરહુડ નેટવર્ક છે. જેમાં જાઝ કલાકથી લઇને ધાર્મિક પ્રોગ્રામ અને વિદેશી ભાષા તથા કારીગરોના પ્રશ્નો જેવા લોકલ પ્રોગ્રામ રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive કમ્યુનિટી સેલિબ્રેટ્સ પબ્લિક એક્સેસ ટીવીઝ 35થ એનિવર્સરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, મેનહટન નેબરહુડ નેટવર્ક પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ 6 ઓગસ્ટ, 2006, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "1970ના દાયકામાં સામાન્ય સભ્યો તેમના પોતાના ટીવી શોને પ્રસ્તુત કરી શકે તે માટે પબ્લિક એક્સેસ ટીવીનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. 1 જુલાઇ, 1971ના રોજ યુ.એસ.ના મેનહટનમાં તે પ્રથમ વાર ટેલિક્રોમ્પ્ટર અને સ્ટર્લિંગ કેબલ સિસ્ટમ, હાલની ટાઇમ વોર્નર કેબલ પર રજુ કરવામાં આવી હતી."</ref> ટાઇમ વોર્નર કેબલની એનવાય1, તેના સીટી હોલ અને રાજ્યની રાજનીતિના કવરેજ માટે જાણીતી છે. == રહેઠાણ == મેનહટનનાં શરૂઆતના દિવસોમાં લાકડાંના બાંધકામ અને પાણીના પૂરવઠાના અભાવને કારણે શહેરમાં આગ લાગવાનાં બનાવ વધુ બનતા હતા. 1776માં મેનહટનને [[કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી]] દ્વારા ખાલી કરાવવામાં આવતા તથા બ્રિટિશરોના ગયા બાદ એક મોટા દાવાનળને કારણે શહેરના એક તૃતિયાંશ જેટલો હિસ્સો અને લગભગ 500 ઘરોનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ગ્રેટ ફાયર ઓફ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]. પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. "વોશિંગ્ટનના કેટલાક સલાહકારોએ ન્યૂ યોર્ક સિટીને સળગાવી દેવાનું સૂચન કર્યું હતું કે જેથી બ્રિટીશ તેમાંથી થોડું મેળવી શકે. આ વિચારને પડતો મુકવામાં આવ્યો અને વોશિંગ્ટને 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ શહેરમાંથી દળોને પાછા ખેંચી લીધા. ત્રણ દિવસ બાદ બ્રિટીશે શહેર પર કબજો મેળવ્યો અને 21મી સપ્ટેમ્બરના રોજ, ફાઇટીંગ કોક્સ ટેવર્નમાં આગ ફાટી નીકળી. શહેરના ફાયરમેનોની ગેરહાજરીને કારણે, આગ ખૂબ ઝડપથી વ્યાપી ગઇ. ત્રીજા ભાગનું શહેર બળી ગયું અને 493 ઘરો નાશ પામ્યા."</ref> [[ચિત્ર:Tribeca hudson st.jpg|thumb|ટ્રિબેકામાં લોફ્ટ એપાર્ટમેન્ટ]] લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના પ્રદેશોમાં તાજેતરમાં આવેલા લોકોની સંખ્યા વધતા બીનઆરોગ્યપ્રદ અને પાયાની જરૂરિયાત વગરના ઘરોની સંખ્યા વધતા લોકોની મૂશ્કેલી વધતા, 20મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળામાં મેનહટનના મોટાભાગના વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતર શરૂ થયું હતું. [[ટેનામેન્ટ]] સામાન્યરીતે તેનાં પાંચમાળની ઉંચાઇવાળા અને 25* 100નાં લોટ્સમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા વસાહાતીઓને પગલે આ સ્થળની હાલ “કોક્રોચ લેન્ડલોર્ડ” જેવી થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html બિલ્ડીંગ ધ લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ઘેટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref><ref name="NYTTenements">પિટર્સન, આઇવર. [http://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html "ટેનેમેન્ટ્સ ઓફ 1880s એડેપ્ટ ટુ 1980s"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 જાન્યુઆરી, 1988, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સામાન્ય રીતે પાંચ માળ ઉંચા અને બાહ્ય વસ્તુઓથી બંધાયેલા બિલ્ડીંગ્ઝમાં તે આગથી બચી શક્યા અને આંતરિક વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકી, વાસ્તવિકતામાં, એપાર્ટમેન્ટ્સ રેલરોડ ફ્લેટ્સમાં ડબ થઇ ગયા હતા."</ref> 1929માં નવા આગ રક્ષક નિયમો અને રહેણાંક વિસ્તારની ઇમારતોમાં એલિવેટર્સના ઉપયોગના નિયમો વધુ કડક બન્યા ઉપરાંત નવા રહેણાંક વિસ્તારના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા. જેને પગલે ટેનામેન્ટસમાં પણ નવું બાંધકામ અમલમાં આવ્યું. જો કે હજી પણ પૂર્વ બાજૂના શહેરમાં થોડા જૂના સમયનાં આવાસો હજી પણ જોવા મળે છે.<ref name="NYTTenements"/> હાલ મેનહટન જાહેર અને ખાનગીક્ષેત્રના ઘણા મોટા રહેણાંક વિકલ્પો પૂરાં પાડે છે. 2000ની સાલના એક સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં હાલ 798,144 આવાસ એકમો છે. જેની સરેરાશ ઘનતા 34,756.7/સ્કવે.મી.(13,421.8/કિ.મી.2) છે.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં પોતાના મકાન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 20.3 ટકા જેટલી જ છે. જે [[બ્રોન્ક્સ]] બાદ આ દેશમાં બીજા નંબરનો સૌથી નીચો આંકડો છે.<ref name="OwnerOccupied"/> == આંતરમાળખું == === પરિવહન === [[ચિત્ર:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ, ટર્મિનલ રેલ સ્ટેશન, અને શહેરની જાણીતી ઓળખ.]] [[ચિત્ર:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|કોલમ્બસ સર્કલ સબવે સ્ટેશન એ શહેરના સૌથી વ્યસ્ત સબવે સ્ટેશનોમાનું એક છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જાહેર ક્ષેત્રના વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવા માટે મેનહટન સૌથી અલગ જ વિસ્તાર છે. ખાનગી કાર ધરાવતા લોકો અહીં ઓછા જોવા મળે છે. જ્યારે સમગ્ર અમેરિકામાં 88 ટકા લોકો નોકરી પર પોતાની ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે ફક્ત 5 ટકા લોકો જ જાહેર વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. મેનહટનના રહેવાશીઓ માટે જાહેર વાહનવ્યવહાર ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. મેનહટનનાં 72 ટકા લોકો જાહેર ક્ષેત્રના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે 18 ટકા લોકો તેની પોતાના વહાનમાં નોકરી પર જાય છે.<ref name="2001summary">[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html હાઇલાઇટ્સ ઓફ ધી 2001 નેશનલ હાઉસહોલ્ડ ટ્રાવેલ સર્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, બ્યુરો ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન સ્ટેટીસ્ટિક્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન. પ્રવેશ 21 મે, 2006.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf "ન્યૂ યોર્ક સિટી પેડેસ્ટ્રિયન લેવલ ઓફ સર્વિસ સ્ટડી - ફેઝ I, 2006"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ, એપ્રિલ 2006, p. 4. પ્રવેશ 17 મે, 2007. "2000ના વર્ષમાં, યુ.એસ.માં 16 વર્ષથી મોટી ઉંમરના 88 ટકા કામદારો કામ પર જવા માટે કાર, ટ્રક અથવા વેનનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આશરે 5 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે અને 3 ટકા લોકો ચાલતા જાય છે.... સર્વોચ્ચ વસ્તી ગીચતા (66,940 લોકો/પ્રતિ ચો.મિ. વર્ષ 2000; 1,564,798 રહેવાસીઓ) અને ઉદ્યોગ તથા પ્રવાસીઓ માટેનું કેન્દ્ર મનાતા મેનહટનમાં, 2000માં ફક્ત 18 ટકા લોકો જ કાર લઇને કામ પર જતા હતા, જ્યારે 72 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરતા હતા અને 8 ટકા લોકો ચાલતા જતા હતા."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વે અનુસાર, 2000ની સાલમાં મેનહટનના 75 ટકા લોકો ઘર હોવા છતાં પણ કારની ખરીદી કરતાં નથી.<ref name="2001summary"/> 2007માં મેયર બ્લૂમબર્ગ દ્વારા ભાવમાં વધારાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા જૂન 2008માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|author=&nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|access-date=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|url-status=dead}}</ref> માઇલેજ અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં સ્ટેશનની દ્રષ્ટિએ ન્યુયોર્કની સબ-વે વિશ્વની સૌથી મોટી [[સબ-વે]] સિસ્ટમ છે. સમગ્ર શહેરમાં વાહન વ્યવહાર માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. આ સબ-વેમાં સ્ટેટન આઇસલેન્ડને બાદ કરતા સમગ્ર વિસ્તારને જોડે છે. મેનહટનમાં 147 સબ-વે સ્ટેશન આવેલા છે. જ્યારે બીજા નંબરનું સબ-વે પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હ્યુડ્સન(પાથ) (PATH) સિસ્ટમની છે. જે મેનહટનથી ઉત્તરિય ન્યુ જર્સી સુધીમાં 6 સ્ટેશને જોડે છે. મૂસાફરોને પ્રતિ મુસાફરીએ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા ભાડાની ચૂકવણી કરવાની રહેશે છે. જે દરેક શહેરમાં બસ અને સબ-વેમાં તો ચાલે જ ઉપરાંત પાથ(PATH) ટ્રેનમાં પણ ચાલે છે. એક વખતનું સબવે કે ટ્રેનનું ભાડું 2.25 ડોલર છે.<ref>[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], એનવાયસી સબવે સિસ્ટમ. પ્રવેશ 4 ઓગસ્ટ, 2009.</ref> જ્યારે પાથ(PATH)માં કિંમત 1.75 ડોલર છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH રેપિડ-ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ: ફેર્સ એન્ડ ક્વિકકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 માર્ચ, 2008.</ref> આ ઉપરાંત દરરોજના પણ મેટ્રોકાર્ડ મળી શકે છે. જેમાં 7 દિવસ, 14 દિવસ કે 30 દિવસ જેવા વિકલ્પ આપવામાં આવે છે, આ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા કોઇપણ સબ-વેમાં(પાથ (PATH)ને બાદ કરતા) તથા એમટીએ(MTA) બસોના રસ્તા પર મુસાફરી કરી જોઇએ તેટલી વખત મુસાફરી કરી શકાય છે.<ref>[http://www.mta.info/metrocard/index.html મેટ્રોકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615104856/http://www.mta.info/metrocard/index.html |date=2010-06-15 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી (ન્યૂ યોર્ક). પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> જો કે એક્સપ્રેસ બસોનો સમાવેશ આ કાર્ડ પર કરવામાં આવતો નથી. ધી પાથ(PATH)નું ક્વીક કાર્ડ હવે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેને સ્થાને પાથ(PATH) અને એમટીએ(MTA) બંને દ્વારા મેટ્રોકાર્ડને સ્થાને “સ્માર્ટ કાર્ડ” દ્વારા ચૂકવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html PATH ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "PATH વીલ ફેઝ આઉટ ક્વિકકાર્ડ વન્સ ધી સ્માર્ટલિંક ફેર કાર્ડ ઇઝ ઇન્ટ્રોડ્યુસ્ડ."</ref> મેનહટનથી અને સુધી જે જાહેર રેલ્વે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત છે. તે આઇસલેન્ડ રેલ રોડ તરીકે સૌથી મોટી છે. (મેનહટનને ન્યુયોર્ક શહેરના અન્ય શહેર સાથે જોડતા સૌથી [[લાંબુ આઇસલેન્ડ]] બને છે.) ધી [[મેટ્રો-નોર્થ રેલરોડ]] (જે મેનહટનથી વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી અને સાઉથવેસ્ટર્ન કન્ક્ટીકટને) જોડે છે અને [[ન્યુજર્સી ટ્રાન્ઝિસ્ટ]] ટ્રેઇનથી ન્યુજર્સીના ઘણા અલગ-અલગ હિસ્સાને જોડે છે. ન્યુયોર્કની સિટી બસ સેવા ધી એમટીએ(MTA) મેનહટનમાં ઘણી વિવિધ પ્રકારની લોકલ બસ સેવા પૂરી પાડે છે. મેનહટનમાં મુસાફરો અને સહેલાણીઓને ઘણી જ વિવિધ પ્રકારનાં નેટવર્ક અને એક્સપ્રેસ બસ રૂટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. 2004માં બસ સેવા દ્વારા 7400 લાખ લોકોને સેવા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. અને બીજા નંબર પર આવેલા [[લોસ એન્જલસ]]ની બસની સેવાની સરખામણીએ બે ગણાથી વધુ છે.<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm બસ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક, પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> ન્યુયોર્કનું યલ્લો કબ એક એક આઇકોનીક છે. જેનો નંબર શહેર પ્રમાણે 13,087 છે અને તમારે શહેરની કોઇપણ જગ્યા પરથી કારની કોઇ સુવિધા જોઇતી હોય તો એક કોલ કરીને તમે એ સુવિધાનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml એબાઉટ ધી એનવાયસી ટેક્સી એન્ડ લિમોઝીન કમિશન]. પુન:પ્રાપ્તિ 4 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> મેનહટનમાં હજારો-લાખો [[સાઇકલ]] વપરાશકર્તા પણ છે. નોર્થ અમેરિકામાં જે બે કેબલ કાર સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાંનો એક છે રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટ્રામવે 1978થી કાર્યરત આ કોમ્યુટર રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડથી મેનહટનનો રસ્તો ફક્ત 5 મીનિટમાં પૂરો કરે છે. (નોર્થ અમેરિકાની અન્ય કેબલ કાર સિસ્ટમ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે.) <ref>લી, જેનિફર 8. [http://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;st=nyt&amp;oref=slogin "મિડએર રેસ્ક્યુ લિફ્ટ્સ પેસેન્જર્સ ફ્રોમ સ્ટ્રેન્ડેડ ઇસ્ટ રિવર ટીમ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2006. પ્રવેશ ફેબ્રુઆરી 28, 2008. "પોતાને દેશની એકમાત્ર એરિયલ કોમ્યુટર ટ્રામ ગણાવનારી સિસ્ટમને બિલી ક્રિસ્ટલ દ્વારા અભિનીત ''સિટી સ્લિકર્સ'' અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''નાઇટહોક્સ'' અને 2002માં આવેલી ''સ્પાઇડરમેન'' જેવી ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવી હતી."</ref><ref>[http://www.rioc.com/thetram.htm ધી રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928212116/http://www.rioc.com/thetram.htm |date=2011-09-28 }}, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ઓપરેટિંગ કોર્પોરેશન. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref> સ્ટેટન આઇલેન્ડ ફેરી 365 દિવસ અને 24 કલાક ચાલુ હોય છે જે વાર્ષિક 5.2 માઇલ(8.4 કિ.મી.)ના વિસ્તાર મેનહટનથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં વાર્ષિક 190 લાખ લોકને મુસાફરી કરાવે છે. સપ્તાહના દરેક ચાલુ દિવસે 5 રેલના ડબ્બા લગભગ 65,000 લોકોને 110 બોટ ટ્રીપ કરાવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ફેક્ટ્સ એબાઉટ ધી ફેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "એ ટિપિકલ વીકડે શિડ્યુલ ઇન્વોલ્વ્સ ધી યુઝ ઓફ ફાઇવ બોટ્સ ટુ ટ્રાન્સપોર્ટ એપ્રોક્સિમેટલી 65,000 પેસેન્જર્સ ડેઇલી (110 ડેઇલી ટ્રિપ્સ). એ ફોર-બોટ (15 મિનીટ હેડવે) રશ અવર શિડ્યુલ ઇઝ મેઇન્ટેન્ડ."</ref><ref>[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf એન એસેસમેન્ટ ઓફ સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરિ સર્વિસ એન્ડ રેકમેન્ડેશન ફોર ઇમ્પ્રુવમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ, નવેમ્બર 2004, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. ""હાલના સાત વેસલ્સની ક્ષમતામાંથી, પાંચ બોટ સામાન્ય સાપ્તાહિક આયોજન પ્રમાણે 104 ફેરા મારે છે".</ref> 1997 બાદ આ ફેરી મૂફ્ત કરવામાં આવી છે એ પહેલા તેનો દર 50 સેન્ટ જેટલો હતો જેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોલોવે, લિનેટી. [http://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html "મેયર ટુ એન્ડ 50-સેન્ટ ફેર ઓન એસ.આઇ. ફેરી"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 એપ્રિલ, 1997, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "મેયર રૂ઼ડોલ્ફ ડબ્લ્યુ ગિલાનીએ ગઇકાલે જણાવ્યું હતું કે 4 જુલાઇથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરીના ભાવમાં 50 ટકાનો ઘટાડો કરી દેશે, કેમકે મેનહટનની બહાર રહેતા લોકોએ મુસાફરી કરવા માટે વધારાના નાણાં ખર્ચવાની જરૂર નથી."</ref> [[ચિત્ર:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં મુખ્ય કોમ્યુટર રેલ હબ, પેન સ્ટેશન, એ સીધુ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં છે.]] આ પ્રાંતની મેટ્રો કોમ્યુટર રેલ પૂર્વબાજૂ મેનહટનના મધ્ય શહેરી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ વિસ્તારના પેન્ન સ્ટેશન અને ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ વચ્ચેના વિસ્તારને આવરે છે. આ બંને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી વધુ કાર્યરત સ્ટેશન છે. કુલ મૂસાફરોના એક તૃતિયાંસ વપરાશકર્તા અને કુલ રેલ્વે મુસાફરોના બે તૃતિયાંસ મુસાફરો ન્યુયોર્ક અને તેના આસપાસના વિસ્તારમાં વસે છે.<ref>[http://mta.info/mta/network.htm ધી એમટીએ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403224122/http://mta.info/mta/network.htm |date=2014-04-03 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી, પ્રવેશ 17 મે, 2006.</ref> પેન્ન સ્ટેશનથી [[બોસ્ટન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા]], [[બાલ્ટીમોર]] અને [[વોશિંગ્ટન, ડી.સી.]]; ન્યુયોર્કના ઉપરનો વિસ્તાર, [[ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ]], ઉપરાંત સીમા પાર [[ટોરોન્ટો]] અને [[મોન્ટ્રરીઅલ]] તથા દક્ષિણ અને મધ્ય પશ્ચિમના શહેરો સુધી [[એમટ્રેક]] નામની કંપની ઇન્ટર સિટી પેસેન્જર રેલ સેવા પૂરી પાડે છે. ન્યુજર્સી અને મેનહટનની વચ્ચે હડસન નદી નીચે આવેલી ધી [[લિંકન ટનલ]]માંથી પ્રતિદિન લગભગ 120,000 વ્હીકલ પસાર થાય છે જે વિશ્વની સૌથી વધુ કાર્યરત ટનલ છે.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ લિંકન ટનલ હિસ્ટોરિક ઓવરવ્યૂ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "પોર્ટ ઓથોરિટીના જણાવ્યા પ્રમાણે, લિંકન ટનલ પરથી એક દિવસમાં (એએડીટી) આશરે 1,20,000 વાહનો પસાર થાય છે, જે વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત વાહનો ધરાવતી ટનલ છે."</ref> ન્યુયોર્ક હાર્બર અને હડસનથઈ મેનહટનના પીઅર્સ સુધી પેસેન્જર તથા અન્ય મોટા કાર્ગો શીપ પસાર થઇ શકે એ માટે હડસન નદી પર પૂલ બનાવવા કરતા આ ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે મેનહટન સાથે ક્વીન્સ અને બ્રુક્લીનને જોડતા પૂલ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે ધી ક્વીન્સ મીડ ટાઉન ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. આ એ સમયનો સૌથી મોટો સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ હતો જે 1040માં પૂરો થયો હતો.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ક્વીન્સ-મિડટાઉન ટનલ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 27 એપ્રિલ, 2007. "ટ્વિન ટ્યુબ ટનલ 15 નવેમ્બર, 1940ના રોજ પૂર્ણ થઇ હતી. જ્યારે તેને ખુલ્લી મુકવામાં આવી ત્યારે તે સમયનો તે સૌથી વિશાળ બિન-ફેડરલ પ્રોજેક્ટ હતો."</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] આ ટનલમાંથી પસાર થનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>"પ્રેસિડેન્ટ ધ ફર્સ્ટ ટુ યુઝ મિડટાઉન ટ્યુબ; પ્રેસિડેન્સી એટ ઓપનીંગ ડિનાઇડ હન્ડ્રેડ્ઝ ઓફ મોટરિસ્ટ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', 9 નવેમ્બર, 1940. p. 19.</ref> ધી એફડીઆઇ (FDR) ડ્રાઇવ અને હાર્લેમ રીવર ડ્રાઇવ એ મેનહટન સાથે ઇસ્ટ રીવર સાઇડથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પસાર થતા રસ્તા છે. જે ન્યુયોર્કના સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ આયોજક [[રોબર્ટ મોસેસ]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>કેનિકોટ, ફિલીપ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html "એ બિલ્ડર હૂ વેન્ટ ટુ ટાઉન: રોબર્ટ મોસિસ શેપ્ડ મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક, ફોર બેટર એન્ડ ફોર વર્સ"], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' , 11 માર્ચ, 2007, પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. તેની સિદ્ધીઓની યાદી ખૂબ આશ્ચર્યજનક હતી: સાત પુલ, 15 એક્સપ્રેસ વે, 16 પાર્કવે, વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે અને હાર્લેમ રિવર ડ્રાઇવ..."</ref> મેનહટનમાં ત્રણ જાહેર હેલીપોર્ટ છે. 2009થી વેપારમાંથી બહાર જઇને યુ.એસ. હેલિકોપ્ટર દ્વારા ડાઉનટાઉન મેનહટન હેલિપોર્ટથી ક્વીન્સ ખાતેનું [[જ્હોન એફ. કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને ન્યુજર્સી ખાતેનું [[નેવાર્ક લિબર્ટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પરનાં મુસાફરોને દરરોજ અને યોગ્ય સમયે મુસાફરી કરાવે છે.<ref>યુ, રોજર. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm એરપોર્ટ ચેક-ઇન: સ્પીડી સર્વિસ ફ્રોમ નેવાર્ક ટુ મેનહટન કમીંગ], ''[[યુએસએ ટુડે]]'', 10 ડિસેમ્બર, 2006. સુધારો 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> દેશમાં ડિઝલ- હાઇબ્રિડ અને કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસનો વપરાશ કરતી કાર હોવા છતાં ન્યુયોર્ક પાસે સૌથી સારી ચોખ્ખી હવા છે. વિશ્વની સૌ પ્રથમ હાઇબ્રિડ ટેક્સી પણ મેનહટનમાં જોવા મળે છે.<ref>[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp "ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ યલો કેબ્સ ગો ગ્રીન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} સિએરા ક્લબ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 1 જુલાઇ, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> === સુવિધાઓ === સમગ્ર મેનહટનમાં કોન્સોલિડેટેડ એડિસન દ્વારા ઉર્જા અને ગેસની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોન એડિસનનો ઇલેક્ટ્રિક બિઝનેસનો મુખ્ય પાયો [[થોમસ એડિસન]]ની એડિસન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇલ્યુમિનાટીંગ કંપની સાથે સંકળાયેલી છે, જે પ્રથમ રોકાણકારો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિસિટી વપરાશ કરતી કંપની છે. આ કંપનીએ તેની સેવા 4 સપ્ટેમ્બર 1882માં શરૂ કરી હતી. જ્યારે લોઅર મેનહટનથી તેના પર્લ સ્ટ્રિટ સ્ટેશનના એક ચોરસ કિ.મી.ના વિસ્તારમાં 59 ગ્રાહકોને 800 લાઇટ બલ્બ માટે એક જનરેટર દ્વારા [[ડાયરેક્ટ કરન્ટ]](ડીસી) દ્વારા 110 [[વોલ્ટ]] પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm "History of the Electric Power Industry"], Edison Electric Institute. પ્રવેશ 30 જુન, 2009.</ref> કોન એડિસન દ્વારા વિશ્વનું સૌથી મોટા ડિસ્ટ્રીક્ટ સ્ટીમ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે મેનહટનના 1,800 ગ્રાહકો માટે 105 માઇલ (169 કિ.મી.) સુધી વરાળના પાઇપની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી. જેમાં ગરમી માટે વરાળની, ગરમ પાણીની અને એર કન્ડિશનીંગની<ref>રે, સી. કલેઇબોર્ન. [http://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html "Q&amp;A"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 12, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સ્ટીમ-પાવર્ડ સિસ્ટમમાં, કમ્પ્રેશન, કુલિંગ, એક્સ્પાન્શન અને ઇવેપરેશનની પ્રક્રિયા ક્લોઝ્ડ સિસ્ટમમાં સ્થાન લે છે, જે [[રેફ્રિજરેટર]] અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ એર-કન્ડિશનર જેવું હોય છે. શ્રી સાર્નોએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેશરને ચલાવવા માટેની શક્તિ સ્ટીમ-પાવર્ડ ટર્બાઇનમાંથી આવે છે, નહીં કે ઇલેક્ટ્રિકલ મોટર્સ."</ref> વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.coned.com/history/steam.asp એ બ્રિફ હિસ્ટરી ઓફ કોન એડિસન: સ્ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, કોન્સોલિડેટેડ એડિસન. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> આ માટે કેબલ સેવા ટાઇમ વોર્નર કેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે અને ટેલીફોન સેવા વેર્ઝોન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે તેમ છતાં એટી એન્ડ ટીની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે. મેનહટનની ફરતે બે ખારી નદી આવેલી છે જેમાં તાજા પાણીનો પૂરવઠો ખૂબ જ મર્યાદીત છે. અમેરિકન ક્રાંતિકારી યુદ્ધ બાદ શહેરની વસ્તીમાં ઉત્તરોતર વધારો થયો છે. જ્યારે પૂરવઠામાં સતત ઘટાડો થયો છે. વધતી જતી વસ્તીની માંગને પૂરી કરવા માટે શહેરે વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટીમાં જમીન હસ્તગત કરી હતી અને ક્રોટોન કેનાલ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવી આ સેવા 1842માં ઉપલબ્ધ થઇ હતી. આ સિસ્ટમ દ્વારા [[ક્રોટોન રીવર]]ના ડેમમાંથી પાણી લઇને બ્રોન્ક્સમાં મોકલવામાં આવે છે. જે હાઇ બ્રીઝના રસ્તે [[હાર્લેમ નદી]]માં મોકલવામાં આવે છે અને સેન્ટ્રલ પાર્ક અને 42 સ્ટ્રીટ અને ફિફ્થ એવન્યુ સુધી પહોંચાડવા માટે આર્યનની પાઇપ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને પહોંચાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ વોટર સપ્લાય સિસ્ટમ: હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન]]. પુન:પ્રાપ્તિ 5 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આજે ન્યુયોર્ક સીટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાર્યમેન્ટલ પ્રોટેક્શન દ્વારા [[કાસ્ટ્સકીલ માઉન્ટેઇન્સ]]ના 2,000 ચોરસ માઇલ ( 5,180 કિ.મી.2) વોટર શેડ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારમાં પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કારણકે આ વોટરશેડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોટા જંગલના વિસ્તારમાં સુરક્ષિત છે જે કુદરતી પાણીનું શુદ્ધિકરણ ધરાવે છે. જેને પરીણામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી શુદ્ધ પીવાનાં પાણી પીતા મોટા પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, કે જેથી સામાન્ય સ્થિતીમાં ઘરોમાં નળમાં ચોખ્ખું પાણી મેળવી શકાય.<ref>{{waybackdate|site=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html|title="Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program."|date=20070624232329}}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન, નવેમ્બર 20, 1998. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml "2005 ડ્રીંકીંગ વોટર સપ્લાય એન્ડ ક્વોલિટી રિપોર્ટ"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> મેનહટન સુધી પાણીની સુવિધા ન્યુયોર્ક શહેરના પાણીની ટનલ નં.-1 અને ટનલ નં.-2 દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. જે અનુક્રમે 1917 અને 1936માં બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે ન્યુયોર્ક સીટી વોટર ટનલ નં.-3ન બનાવવાની કામગીરી 1970માં શરૂ કરવામાં આવી છે. જે હાલની સિસ્ટમ અનુસાર 1.2 ગેલન પાણીની ક્ષમતા ધરાવતી સેવાથી બેગણી વધુ છે. કારણકે બે ટનલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાના વૈકલ્પીક ઉપયોગ માટે તે જરૂરી છે.<ref>ચેન, સિવેલ. [http://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss "ટનલર્સ બિટ સમથિંગ બીગ: એ માઇલસ્ટોન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 10, 2006. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન પર આધારીત છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml એબાઉટ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન]], પ્રવેશ મે 16, 2007.</ref> શહેરનો મોટા ભાગનો કચરો મોટા જથ્થામાં સૌથી છેલ્લે પેન્સીલવેનિયા, વર્જીનિયા, સાઉથ કારોલિના અને ઓહિયોના (ન્યુ જર્સી, બ્રુક્લીન અને ક્વીન્સના ટ્રાન્સફર સ્ટેશનમાં થઇને) મેગા ડમ્પમાં નાશ કરવામાં આવે છે. 2001માં સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં સારી જમીનને નુક્શાન થયા બાદ નિકાલની વ્યવસ્થા ન્યુજર્સીમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>બર્ગર, માઇકલ અને સ્ટુઅર્ટ, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ "ગાર્બેજ આફ્ટર ફ્રેશ કિલ્સ"], ''[[ગોથમ ગેઝેટ]]'' , જાન્યુઆરી 28, 2001. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી, સેન્ટ્રલ બ્લોક્સ, બાંધકામ 1897-1911, કેરેર અને હેસ્ટિંગ્ઝ, આર્કિટેક્સ્ટ (જૂન 2003).આ એક મુખ્ય લાઇબ્રેરી બિલ્ડીંગ છે; શહેરમાં અન્ય સ્થળોએ એનવાય પબ્લિક લાઇબ્રેરી દ્વારા અન્ય મકાનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.]] મેનહટનમાં ઘણી ખાનગી અને જાહેર શાળાઓ દ્વારા શિક્ષણ પૂરૂ પાડવામાં આવે છે. જાહેર શાળાઓ ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી જાહેર શાળા સંચાલન સિસ્ટમ છે.<ref>[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ન્યૂ યોર્ક: એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805164021/http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html |date=2010-08-05 }}, સિટી ડેટા. પુન:પ્રાપ્તિ 10 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આ શાળામાં 11 લાખ જેટલા વિદ્યાર્થિઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>ગુટમેન, એલિસા. [http://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html "બેક ટુ સ્કૂલ ઇન એ સિસ્ટમ બિંગ રિમેડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 5, 2006. પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> સ્ટુયવેસન્ટ હાઇ સ્કુલ, ફ્લિરેલો એચ. લાગૌરડિયા હાઇ સ્કુલ, હાઇ સ્કુલ ઓફ ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મ્યુરી બેરગટ્રોમ હાઇ સ્કુલ, મેનહટન સેન્ટર ઓફ સાયન્સ એન્ડ મેથેમેટિક્સ, હન્ટર કોલેજ હાઇસ્કુલ અને હાઇ સ્કુલ ફોર મેથ, સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ જેવી કોલેજ ન્યુયોર્ક સિટી પ્બલિક હાઇ સ્કુલની જાણીતી શાળા મેનહટનમાં સ્થિત છે. બાર્ડ કોલેજ દ્વારા રચવામાં આવેલી નવી હાઇબ્રિડ સ્કૂલ બાર્ડ હાઇ સ્કૂલ અરલી કોલેજ સમગ્ર શહેરના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે. મેનહટન એ ઘણી પ્રખ્યાત ખાનગી શાળાનું પણ ઘર છે. જેમાં ઉપર ઇસ્ટ સાઇડની [[બેર્લી સ્કુલ]], [[ડેલ્ટોન સ્કુલ]], [[બ્રોનિંગ સ્કુલ]], [[સ્પેન્સ સ્કુલ]], [[ચાપિન સ્કુલ]], [[નાટીંન્ગલ બામફોર્ડ સ્કુલ]] અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ ધી સાર્સ્ક હાર્ટ]] અને [[અપર વેસ્ટ સાઇડ્સ]] કોલેજિયેટ સ્કુલ અને ટ્રિનિટી સ્કુલ જેવી સ્કુલનો સમાવેશ છે. [[મેનહટન કન્ટ્રી સ્કુલ]] અને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કુલ]] શહેરની આ બે પ્રખ્યાત ખાનગી શાળા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. યુ.એસ.માં ફક્ત મેનહટન જ એક એવું સ્થળ છે. જ્યાં ઇટાલિયન અમેરિકન સ્કુલ લા સોઓલા ડી’ઇટાલિયા આવેલી છે.<ref>[http://www.lascuoladitalia.org/about/ La Scoula d'Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> 2003ના સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં રહેતા 25 વર્ષની ઉંમરના બેચલર ડિગ્રી ધરાવતા લોકો 52.3 ટકા જેટલા છે. જે દેશમાં પાંચમો સૌથી વધુ નંબર છે.<ref>[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હોય તેવા 25 કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો], યુનાઇટેડ સેન્સસ બ્યુરો. પુન:પ્રાપ્તિ 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> 2005, સુધીમાં લગભગ 60 ટકા લોકો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા. લગભગ 25 ટકા વિદ્યાર્થિઓએ વધુ આગળ પણ ડિગ્રી લીધી હતી. મેનહટન દેશનો સૌથી વધુ શિક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય છે.<ref>મેકગિહાન, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html "ન્યૂ યોર્ક એરિયા ઇઝ એ મેગ્નેટ ફોર ગ્રેજ્યુએટ્સ"], ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 16, 2006. પ્રવેશ 27 માર્ચ, 2008. "મેનહટનમાં, દરેક પાંચમાંથી આશરે ત્રણ રહેવાસીઓ કોલેજના સ્નાતક છે અને દરેક ચારમાંથી એક એડવાન્સ ડિગ્રી ધરાવે છે, જેનાથી તે કોઇ પણ અમેરિકન શહેર કરતા વધુ અભ્યાસ ધરાવતું શહેર છે."</ref> મેનહટનમાં [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], બોર્નાર્ડ કોલેજ, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[કોપર યુનિયન]], [[ફોર્ડહેમ યુનિવર્સિટી]], [[ધી જૂલિયાર્ડ સ્કુલ]], [[બેર્કેલે કોલેજ]], [[ધી ન્યુ સ્કુલ]] અને [[યેશિવા યુનિવર્સિટી]] જેવી ઘણી જૂદી-જૂદી કોલેજ અને યુનિવર્સિટી પણ આવેલી છે. અન્ય સ્કુલમાં [[બેંક સ્ટ્રિટ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]], [[બોરીસુઆ કોલેજ]], [[જેવિસ થીલોજિકલ સેમિનરી ઓફ અમેરિકા]], [[મેરીમાઉન્ટ મેનહટન કોલેજ]], [[મેનહટન સ્કુલ ઓફ મ્યુઝિક]], [[મેટ્રોપોલિટન કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક]], [[ન્યુયોર્ક ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], [[પેસ યુનિવર્સિટી]], [[સેન્ટ જ્હોનસ યુનિવર્સિટી]] ઓફ [[વ્યુઝિઅલ આર્ટ્સ]], [[ટોરો કોલેજ]] એન્ડ [[યુનિયન થઈઓલોજીકલ સેમિનરી]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત [[ધી કોલેજ ઓફ ન્યુ રોસેલ્લા]] અને [[પ્રાટ્ટ ઇન્સટિટ્યુટ]] જેવી ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ પણ મેનહટનમાં કાર્યરત છે. ધી [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]](સીયુએનવાય)(CUNY) એ ન્યુયોર્ક શહેરની મ્યુનિસિપલ કોલેજ સિસ્ટમનો એક હિસ્સો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્યરત સૌથી મોટી શહેરી યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. જેના ડિગ્રીના વિદ્યાર્થિઓ 226,0000 વધુ છે તથા સાથોસાથ એટલી જ સંખ્યામાં અન્ય ચાલુ વિદ્યાર્થિઓ, વ્યાવસાયિકો અને મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ અહીંથી કોર્ષ કરે છે.<ref>[http://web.cuny.edu/about/index.html ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]], પ્રવેશ જૂન 30, 2009. "ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી…"</ref> યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે અડધાથી વધારે ન્યુયોર્કના વિદ્યાર્થીઓ આવે છે ત્યારે દરેક ત્રીજો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ સીયુએનવાય(CUNY)નો વિદ્યાર્થી હોય છે. સીયુએનવાય(CUNY)ની મોટી કોલેજ મેનહટનમાં આવેલી છે. જેની સાથે જોડાયેલી કોલેજમાં [[બારૂચ કોલેજ]], સીટી કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક, [[હન્ટર કોલેજ]], [[જ્હોન જેય કોલેજ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસ]] અને [[ધી સીયુએનવાય(CUNY) ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર]](ગ્રેજ્યુએટ બનવા માટેનો અભ્યાસ અને ડોક્ટરેટના ગ્રેડ માટેની ઇન્સ્ટિટ્યુટ)નો સમાવેશ થાય છે. મેનહટનમાં સ્થિત ફક્ત સીયુએનવાય(CUNY) વિભાગની [[કોલેજમાં બ્રોગ ઓફ મેનહટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]]નનો સમાવેશ થાય છે. ધી [[સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]] દ્વારા [[ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક, [[સ્ટેટ કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] અને [[સ્ટોની બ્રૂક યુનિવર્સિટી- મેનહટન]]ને રજૂ કરવામાં આવી છે. દવાઓનું અને જૈવિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને તાલિમ માટે મેનહટનએ વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|date=2004-11-18|access-date=2006-07-19|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|year=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|access-date=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.ના દરેક શહેરોમાંથી [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] દ્વારા બીજાનંબરનું સૌથી વધુ ફંડ મેળવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગનું ફંડ મેનહટનના રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે આ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં [[મેમોરિય સ્લોન-કેટેરિંગ કેન્સર સેન્ટર]], [[રોકફિલ્લર યુનિવર્સિટી]], [[માઉન્ટ સિનાઇ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ ફિઝિશ્યન એન્ડ સર્જન]], [[વેઇલ કોર્નેલ મેડિકલ કોલેજ]] અને [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડિસીન]]નો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની પુસ્તકાલય સિસ્ટમ તરીકે કાર્યરત [[ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી]] મેનહટન દ્વારા સંચાલિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|access-date=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}</ref> કેન્દ્રિય લાયબ્રેરીના પાંચ એકમો મેડ-મેનહટન લાયબ્રેરી, ડોન્નલ લાયબ્રેરી સેન્ટર, ધી ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી ફોર ધી પર્ફોમિંગ આર્ટસ, આન્ડ્રે હેઇસ્કેલ બ્રેઇલ એન્ડ ટોલ્કીંગ બૂક લાયબ્રેરી અને ધી સાયન્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ બિઝનેસ લાયબ્રેરી વગેરે મેન્હટન સ્થિત છે.<ref>[http://www.nypl.org/branch/central/ ધી સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરિઝ], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી]]. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 6, 2007.</ref> આ વિસ્તારમાં લગભગ અન્ય 35 પુસ્તકાલયની જૂદી-જૂદી શાખાઓ આવેલી છે.<ref>[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;b=mn મેનહટન મેપ], ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 જૂન, 2006.</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Manhattan}} === મેનહટનની સ્થાનિક સરકાર અને સેવાઓ === * [http://www.mbpo.org/ મેનહટન બોરો પ્રમુખની અધિકૃત સાઇટ] * [http://www.nyc.gov/ ન્યૂ યોર્ક શહેરની સરકાર મેનહટનને લગતી એજન્સીઓની લિન્ક સાથે] === નક્શાઓ, શેરીઓ, અને પડોશી વિસ્તારો === * [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html મેનહટનનો સવિસ્તાર નક્શો] * [http://www.upnext.com/ મેનહટનનો ઇન્ટરેક્ટિવ 3ડી નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }} * [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights બિલ્ડિંગ હાઇટ્સ] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value લેન્ડ વેલ્યૂ]નો નક્શો ઉપરાંત [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev સૈધ્ધાંતિક] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ઝોનિંગ આધારિત] અલ્પવિકસિત વિસ્તારોનો નક્શો તમામ નક્શાઓ www.radicalcartography.net ઉપરથી લેવામાં આવ્યા છે. * [https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg વસતીની માહિતી], [https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg એથિનીસિટી નક્શો], અને [https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg આવકનાં સ્તરનો નક્શો] === ઔતિહાસિક સંદર્ભો === * [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html મેનહટનનો 1729ની સાલનો નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }} * William J. Broad, [http://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html Why They Called It the Manhattan Project], ''The New York Times'' , October 2007. વિલિયમ જે બોર્ડ દ્વારા લિખિત વ્હાય ધે કોલ્ડ ઇટ ધ મેનહટન પ્રોજેક્ટ, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં ઓક્ટોબર 2007માં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ મેનહટનમાં રહેલી એવી દસ જગ્યાઓ કે જેણે વર્ષ 1940માં પ્રથમ એટમ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી હતી. === જ્ઞાતિજૂથો અંગેની ચર્ચાઓ === * [http://www.nycmanhattan.info/ એનવાયસી મેનહટન કોમ્યુનિટી ડિસ્કશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(તારીખ 18મી મે 2009થી સંચાલન બંધ)'' * [http://new-york-forum.com/ ન્યૂ યોર્ક ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }} * [http://www.blog.theofficelinks.com/ એનવાયસી બિઝનેસ એન્ડ ઓફિસ સિલેક્શન એડવાઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }} === સામાન્ય === {{wikivoyage|Manhattan}} k4ud3u3w4an14x63wbwvhwdc33muo3y 0 26619 906448 905343 2026-10-20T00:39:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906448 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Margarine.jpg|right|thumb|250px|ટબમાં માર્જરિન]] '''માર્જરિન ''' ({{pron-en|ˈmɑrdʒərɨn}},{{IPA|/ˈmɑrdʒrɨn/}}, અથવા {{IPA|/ˈmɑrdʒəriːn/}} ), સામાન્ય રીતે માખણના વિકલ્પોની વિશાળ શ્રેણીમાંથી કોઇ એકને દર્શાવે છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં, માર્જરિનનો બજાર હિસ્સો અને તેનો ફેલાવો માખણ કરતા વધી ગયો છે. ઘણાબધા આહાર અને વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે માર્જરિન એક સામગ્રી તરીકે વપરાય છે અને બોલચાલની ભાષામાં ક્યારેક તેને ''ઓલિઓ '' પણ કહેવાય છે. માર્જરિન કુદરતી રીતે અથવા મોટેભાગે સફેદ જ દેખાય છે: તેમાં કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ લાવીને કેટલાક વિસ્તારોના ધારાસભ્યોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે માર્જરિનના વપરાશને ઘટાડીને તેઓ તેમના ડેરી ઉદ્યોગને બચાવી શકે છે. યુ.એસ., ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડામાં તેમાં રંગ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બાબત બની ગઇ હતી; અને, કેટલાક કિસ્સામાં તો આ પ્રતિબંધો 100 વર્ષો સુધી ટક્યા હતા. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં 1960ના દાયકા સુધી તો રંગમિશ્રિત માર્જરિનનું વેચાણ કાયદેસર થયું જ નહોતું. == ઇતિહાસ == માઇકલ યુજીન શેવરૂલ દ્વારા 1813માં '''માર્જરિક એસિડ''' (ગ્રીક ફેટી એસિડના નિર્મળ થર{{lang|grc|μαργαρίς, -ρῖτης}} અથવા μάργαρον (margarís, -îtēs / márgaron), પરથી આ નામ પાડવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ ''મોતીછીપ'' અથવા ''મોતી '' થાય છે)ની શોધ થયા બાદ માર્જરિનનો ઉદ્ભવ થયો.<ref name="Food Industries Manual">{{cite book|title=Food industries manual|editor=Baker Christopher G.J, Ranken H.D, Kill R.C.|publisher=Springer|date=1997|volume=24th Edition|pages=285–289|isbn=9780751404043|url=http://books.google.co.uk/books?id=iG3wx9Wh5N4C&pg=PA286&lpg=PA286&dq=margarine+-+nickel+catalyst&source=bl&ots=Vfh3rZ0Ig8&sig=GtmQs80ocRxC7N1SOAj8YNT93lk&hl=en&ei=jVH9Sq3lFMTm4QbOvMz_Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CC8Q6AEwCA#v=onepage&q=margarine%20-%20nickel%20catalyst&f=false|access-date=13 November 2009}}</ref> વિજ્ઞાનીઓએ એક સમયે માર્જરિક એસિડને ઓલેઇક એસિડ અને સ્ટીઅરીક એસિડની જેમ ત્રણ ફેટી એસિડમાંનો એક ગણાવ્યો હતો, જે અન્ય સાથે મળીને પ્રાણીજ ચરબીનો મોટો હિસ્સો બનાવતો હતો. 1853માં જર્મન બંધારણ રસાયણશાસ્ત્રી, વિલ્હેલ્મ હેનરિચ હેઇન્ઝ દ્વારા માર્જરિક એસિડનું સ્ટીઅરીક એસિડ અને પહેલાં અજાણ્યા એવા પામિટિક એસિડના મિશ્રણ તરીકે સાદું અવલોકન કરવામાં આવ્યું.<ref>સી.જી.લેહમેન્ન, લેહર્બુચ ડેર ફીસિઓલોજીશેન કેમી, વેર્લાગ વિલ્હેમ એન્જલમેન્ન, લીપઝીગ (1853) પા.71 </ref> 1869માં, [[ફ્રાન્સ]]ના રાજા લૂઇસ નેપોલીઅન ત્રીજાએ સશસ્ત્ર સેના અને ગરીબ વર્ગ ઉપયોગમાં લઇ શકે તેવા માખણનો સંતોષકારક વિકલ્પ શોધી આપનાર માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતું.<ref>''સાયન્સ પાવર 9: એટલાન્ટિક એડિશન,'' મેકગ્રો-હિલ રાયર્સન લિમિટેડ. ISBN 0-935702-11-3 </ref> ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી હિપ્પોલીટ મેજ-મૌરીસ દ્વારા '''ઓલિઓમાર્જરિન ''' નામના પદાર્થની શોધ થઇ, આ નામ બાદમાં ટૂંકું થઇને "માર્જરિન" તરીકે જાણીતું બન્યું. 1869માં મેજ-મૌરીસે તેની આ શોધની પેટન્ટ લીધી અને ફ્રાન્સથી જ તેના શરૂઆતના ઉત્પાદન સંચાલનનો વ્યાપ કર્યો,પરંતુ તેમાં તેમને થોડી જ વ્યાપારી સફળતા મળી. 1871માં તેમણે આ પેટન્ટ જુર્જન્સ નામની [[નેધરલેંડ|ડચ]] કંપનીને વેચી દીધી, આ કંપની હવે યુનિલીવરનો ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|title=Stork Margarine:How it all started|last=Anon|work=Unilever :Our Brands|publisher=Unilever|access-date=2009-10-21|archive-date=2009-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012023137/http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|url-status=dead}}</ref> === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === છેક 1877માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.)]]ના રાજ્યોએ માર્જરિનના વપરાશને સીમિત કરવા અને તેના પર લેબલ ન લગાવવા અંગેના કાયદા ઘડ્યા હતા. 1880ના દાયકાના મધ્યમાં યુ.એસ. ફેડરલ સરકારે પાઉન્ડ વજન ધરાવતાં માર્જરિન પર બે સેન્ટનો ટેક્સ દાખલ કર્યો અને ઉત્પાદકો માટે તેના વેચાણ અને ઉત્પાદન માટે મોંઘું લાયસન્સ જરૂરી બનવાવામાં આવ્યું. વ્યક્તિગત રાજ્યોએ માર્જરિન પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવાનું જરૂરી બનાવ્યું. માખણ લોબી દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા પરથી ન્યુયોર્ક અને ન્યુજર્સી જેવા ડેરી રાજ્યોમાં રંગ પર પ્રતિબંધો શરૂ થયા. કેટલાક રાજ્યોમાં, ધારાસભ્યોએ કાયદા અમલમાં મૂકીને માર્જરિનના ઉત્પાદકોને તેમા ગુલાબી રંગ ઉમેરીને બેસ્વાદ જેવું લાગે તેવું બનાવવા માટે કહ્યું,<ref>{{cite book | last = Visser | first = Margaret | authorlink = Margaret Visser | coauthors = | title = Much Depends on Dinner | publisher = Harper Perennial Canada | year = 1986 | location = Toronto | pages = 107 | url = | doi = | id = | isbn = 0006391044}}</ref> પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યુ હેમ્પશાયરના કાયદાને ફગાવી દઇને આ પ્રકારના પગલાંને નામંજૂર કરી દીધા હતાં.{{સંદર્ભ}} 20મી સદીની શરૂઆતની જ વાત કરીઓ તો, દર દસમાંથી આઠ અમેરિકનો પીળું માર્જરિન ખરીદી શકતા નહોતા, અને જે ખરીદી શકતા હતા તેમણે તેના પર ભારેખમ ટેક્ષ ચૂકવવો પડતો હતો. બુટલેગ કલરનું માર્જરિન સામાન્ય બન્યું હતું, અને ઉત્પાદકોએ ખોરાકમાં રંગ ઉમેરતી કેપ્સ્યુલ પર પૂરી પાડવા માંડી, જેથી ગ્રાહકો માર્જરિનને પીરસતાં પહેલાં તેમાં પીળો રંગ ભેળવી શકે. તેમ છતાં, નિયંત્રણો અને ટેક્ષ ખાસી અસર ઊભી કરી શક્યા હતા: 1902ના માર્જરિન રંગ પરના પ્રતિબંધો વખતે યુ.એસ.નો વાર્ષિક વપરાશ 120 મિલિયન પાઉન્ડથી ઘટીને 48 મિલિયન (60000 ટનથી 24000 ટન) થઇ ગયો હતો. જોકે, 1910ના દાયકાના અંત સુધીમાં તે અભૂતપૂર્વ રીતે લોકપ્રિય થયું હતું.{{સંદર્ભ}} પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતા જ, માર્જરિનના વપરાશમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો, યુ.એસ. જેવા સલામત વિસ્તારોમાં પણ તેનો વપરાશ વધ્યો. યુદ્ધના કિનારે આવીને ઊભેલા દેશોમાં ડેરી ચીજવસ્તુઓ લગભગ અપ્રાપ્ય બની હતી અને તેને કડકપણે રેશનિંગ (નિયત પ્રમાણ) મુજબ જ આપવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] મોટેભાગે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના આયાતી માખણ પર નભતું હતું, અને સબમરીન હુમલાના જોખમને કારણે આ બંને દેશોથી એકદમ ઓછું માખણ જ પરત ફરી શકે તેમ હતું. માર્જરિન અને ડેરી લોબી વચ્ચેની લાંબી રેન્ટ-સીકિંગ લડાઇ ચાલુ જ હતી: વિશ્વવ્યાપી મંદી યુ.એસ.માં ફરીથી ડેરી-તરફી કાયદાઓનું નવું મોજું લેતી આવી; દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં તે મોજું માર્જરિન તરફ ફંટાઇ ગયું. યુદ્ધ પછી, માર્જરિન લોબીએ સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા બાદ ધીરેધીરે માર્જરિન પરના મુખ્ય પ્રતિબંધો ઊઠાવી લેવામાં આવ્યા, છેલ્લે 1963માં મિન્નેસોટા રાજ્યએ અને 1967માં વિસ્કોન્સિન રાજ્યએ પ્રતિબંધો હળવા કર્યા હતા.<ref>ડ્યુપર આર: ''માર્જરિન રેગ્યુલેશન ઇન નોર્થ અમેરિકા સિન્સ 1886', જર્નલ ઓફ એકોનોમિક હિસ્ટરી, વોલ્યુમ 59 , નંબર 2 , જૂન 1999 , પાના 353-371.'' </ref> જોકે, કેટલાક બિનઅમલી કાયદાઓ હવે માત્ર પુસ્તકમાં જ બચ્યા છે.<ref>[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&amp;docid=Cite:+21USC347 ઇન્ટ્રાસ્ટેટ સેલ્સ ઓફ કલર્ડ ઓલિઓમાર્જરિન]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usatoday.com/news/offbeat/2008-12-16-butter-crime_N.htm?csp=34 |title=Yellow margarine: I Can't Believe It's Not Legal! |publisher=AP / USA Today |date=2008-12-16}}</ref> === કેનેડા === કેનેડામાં માર્જરિન પર 1886થી 1948 વચ્ચે પ્રતિબંધ રહ્યો હતો. જોકે 1917થી 1923 વચ્ચે ડેરીઓની તંગીના કારણે આ પ્રતિબંધ હંગામી ધોરણે ઊઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. <ref name="cana"/> તેમ છતાં, પડોશની બ્રિટિશ કોલોની ન્યુફાઉન્ડલેન્ડમાં ન્યુફાઉન્ડલેન્ડ બટર કંપની (જે ખરેખર માત્ર માર્જરિન બનાવતી હતી) દ્વારા વ્હેલ, સીલ અને માછલીના તેલમાંથી માર્જરિનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું અને દાણચોરી દ્વારા તેને કેનેડામાં ઘૂસાડીને મોટા પ્રમાણમાં માખણ કરતાં અડધી કિંમતે વેચવામાં આવતું હતું. માર્જરિન રેફરન્સ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ કેનેડાએ 1948માં માર્જરિન પરથી પ્રતિબંધ ઊઠાવી લીધો. 1950માં, કોર્ટના ચૂકાદાના પરિણામરૂપે પ્રાંતોને આ પ્રોટક્ટના નિયંત્રણના હક્કો અપાયા ત્યારે મોટાભાગના કેનેડામાં માર્જરિનના રંગને લઇને કાયદા અમલી બન્યા, ક્યાંક તેને ચળકતાં પીળા રંગનું, કેટલાક પ્રદેશમાં નારંગી રંગનું તો ક્યાંક રંગવિહીન જ રાખવામાં આવ્યું. 1980ના વર્ષો સુધીમાં મોટાભાગના પ્રદેશોએ પ્રતિબંધો હટાવી દીધા હતા, જોકે ઓન્ટારિઓમાં 1995 સુધી માખણના રંગનું માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.<ref name="cana">{{cite web | title = Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | access-date = 2007-08-28 | publisher = CBC News Online | date = 2005-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040604160746/http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | archive-date = 2004-06-04 | url-status = live }}</ref> માર્જરિનને નિયંત્રિત કરનાર કેનેડાના છેલ્લા પ્રાંત ક્યુબેકે પણ જુલાઇ, 2008માં માર્જરિનને રંગવિહીન રાખવાનો તેનો કાયદો રદ કર્યો.<ref name="queb">{{cite web | title = Resolving Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | access-date = 2008-07-10 | publisher = CBC News Online | date = 2008-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080729060110/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | archive-date = 2008-07-29 | url-status = live }}</ref> === સ્પ્રેડનો વિકાસ === માર્જરિન અને માખણ બંને તેલ-પાણીનું દૂધના કણોવાળું મિશ્રણ ધરાવે છે, જેમાં 10થી 80 મોઇક્રોન વ્યાસના સુક્ષ્મ પાણીના બિંદુઓ હોય છે (મિશ્રણનું ઓછામાં ઓછું 16 ટકા વજન) અને તે પારદર્શક સ્થિર સ્વરૂપમાં પડેલી ચરબીના તબક્કામાં સરખી રીતે વિખરાયેલાં હોય છે.<ref name="Rajah">{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|title=Spread thickly with innovation: with the basic concept of spreads unchanged for decades, producers have to be increasingly innovative in their product development and marketing. Kanes Rajah outlines some successful strategies.|last=Rajah|first=Kanes|date=1 May 2005|work=Al Business website|publisher=The Gale Group, Inc.|access-date=10 November 2009|archive-date=30 નવેમ્બર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130045412/http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|url-status=dead}}</ref> માર્જરિનની વ્યાખ્યા મૂળ તો માખણની કાયાદાકિય વ્યાખ્યા પરથી આવી છે - બંને ઓછામાં ઓછું 16 ટકા પાણી અને ઓછામાં ઓછી 80 ટકા ચરબીનો હિસ્સો ધરાવે છે. તમામ મોટા ઉત્પાદકો દ્વારા આ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને તે આ ઉદ્યોગમાં એક પ્રમાણ બની ગયું છે.<ref name="Rajah"/> માર્જરિનની મૂળ બનાવટમાં પ્રમુખ કાચા માલ તરીકે ગૌમાંસની ચરબી વપરાતી હતી. પુરવઠામાં ખેંચ અને સાથે પ્લાન્ટની વસ્તુઓમાં હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રગતિ જેવા કારણો તરત જ વનસ્પતિ તેલને ઉમેરવા તરફ લઇ ગયા, અને 1900થી 1920 વચ્ચે ઓલિઓમાર્જરિન પ્રાણીજ ચરબી તેમજ કઠણ કરેલાં કે નહીં કરેલાં વનસ્પતિ તેલનાં મિશ્રણમાંથી બનતું હતું.<ref name="marketing">{{cite web|url=http://www.emeraldinsight.com/Insight/ViewContentServlet?contentType=Article&Filename=/published/emeraldfulltextarticle/pdf/0070200504.pdf|title=The marketing of margarine|last=Clark|first=Paul|date=6 may 1983|work=Paper presented to a seminar on Marketing and Advertising in the 20th Century at Central London Polytechnic|publisher=Emeral Backfiles|pages=54|access-date=2009-11-10}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1930ના વર્ષોની મંદી અને બાદમાં [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]નું રેશનિંગ, પ્રાણીજ ચરબીના પુરવઠાના ઘટાડા તરફ દોરી ગયું; અને 1945 સુધી તો, "શુદ્ધ" માર્જરિન બજારમાંથી લગભગ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.<ref name="marketing"/> યુ.એસ.માં પુરવઠાની સમસ્યાઓ સાથે કાયદામાં સુધારા પણ ભળતા, 1950 સુધીમાં તો ઉત્પાદકોને સંપૂર્ણ રીતે વનસ્પતિજ ચરબી (ઓલિઓમાર્જરિન) તરફ વળવું પડ્યું અને તેની સાથે જ આ ઉદ્યોગ વસ્તુના વિકાસ માટેના યુગના તબક્કામાં આવી ગયો.<ref name="marketing"/> દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાનના રેશનિંગમાં યુકેમાં માત્ર બે પ્રકારના જ માર્જરિન ઉપલબ્ધ હતાં, ઉચ્ચકક્ષાની બ્રાન્ડ અને સસ્તી પરવડે તેવી બ્રાન્ડ. 1955માં રેશનિંગની સમાપ્તિ બાદ બજાર માંગ-પુરવઠાનાં પરિબળો માટે ખુલ્લું થઇ ગયું હતું અને સાથે બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.<ref name="marketing"/> 1955માં ટેલિવિઝન પર વેપારી જાહેરખબરોની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉત્પાદકો વચ્ચેની હરિફાઇને વધુ વેગ મળ્યો; અને 1950 અને 1960ના દાયકાના વર્ષોમાં હરિફ કંપનીઓ માખણ જેવા સ્વાદ ધરાવતું માર્જરિન બનાવવા માટે લડતી રહી. <ref name="marketing"/> 1960ના દાયકાની મધ્યમાં સ્કેન્ડેનેવિયામાં ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માખણ તેલ અને વનસ્પતિ તેલની બે જાત'' લેટ્ટ્ એન્ડ લેગોમ'' અને ''બ્રેગોટ્ટ્ '' દાખલ થતાં જ, "માર્જરિન" કોને કહેવાય તેના મુદ્દા ઉપસ્થિત થયા અને ત્યાં જે ચર્ચાઓ શરૂ થઇ તે "સ્પ્રેડ" શબ્દ દાખલ કરવા તરફ દોરી ગઇ.<ref name="Rajah"/> 1978માં યુરોપમાં ડેરી ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલને વલોવીને બનાવવામાં આવતી અને 80 ટકા ફેટ ધરાવતી ''ક્રોના'' નામની પ્રોડક્ટને દાખલ કરવામાં આવી; અને 1982માં, યુકેમાં મિલ્ક માર્કેટિંગ બોર્ડ દ્વારા ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલનું ''ક્લોવર '' નામે ઓળખાતું મિશ્રણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Rajah"/> આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર નામનું વનસ્પતિ તેલ અને ક્રીમ સ્પ્રેડ 1986માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં દાખલ કરવામાં આવ્યું તેમજ 1991માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટે કિંગડમ]] અને કેનેડામાં તે આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050414140644/http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109224733/http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |url-status=dead }}</ref> == ઉત્પાદન == વર્તમાન સમયમાં માર્જરિનને બનાવવાની મૂળ રીત મેજ-મૌરિસ દિવસો જેવી જ છે, શુદ્ધ વનસ્પતિ તેલનું મલાઇ કાઢી લીધેલા દૂધ સાથે મિશ્રણ કરીને, મિશ્રણને કઠણ થવાં દેવાં માટે ઠંડુ પાડવું અને તેના સંઘટનને સુધારવું.<ref name="Food Industries Manual"/> જુદાજુદા ગલન બિંદુઓ સાથે વનસ્પતિજ અને પ્રાણીજ ચરબી બંને સરખાં સંયોજન છે. રૂમના તાપમાનમાં પ્રવાહી રહે તેવી ચરબીને સામાન્ય રીતે તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગલન બિંદુઓને ફેટી એસિડ પરના અસંતૃપ્ત એસીલ જૂથની બમણી બંધણીની હાજરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે; બમણી બંધણી જેટલી ઊંચી, તેટલું જ ગલન બિંદુ નીચું હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે, કઠણ ચરબીનું પ્રાણીજ અથવા વનસ્પતિજ તેલમાંથી હાઇડ્રોજન પસાર કરીને નિકલ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે. અસંતૃપ્ત બંધણીમાં હાઇડ્રોજનની મેળવણી સંતૃપ્ત બંધણીમાં પરિણમે છે, જે અસરકારક રીતે તેલનાં ગલન બિંદુને વધારે છે અને તે રીતે તેને "કઠણ" કરે છે. જોકે, માનવ ખોરાકમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાથી આરોગ્યને લાભ થતો હોવાથી, જરૂરી ઘાટ આપવા માટે પૂરતી બંધણી જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય તે રીતે જ આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે ઉત્પાદીત થતું માર્જરિન હાઇડ્રોજનયુક્ત ચરબી ધરાવે છે તેમ કહેવાય.<ref name="chemguide">{{cite web|url=http://www.chemguide.co.uk/organicprops/alkenes/hydrogenation.html|title=The Hydrogenation of Alkenes:Margarine Manufacture|last=Claek|first=Jim|work=Chemguide:Helping you to understand Chemistry|access-date=9 November 2009}}</ref> પ્રક્રિયાનો વિકાસ થઇ ગયા છતાં અને કેટલીક વખત પેલેડિઅમ જેવાં ધાતુના ઉદ્દીપક વપરાતાં હોવા છતાં આ રીત આજે પણ કેટલાંક માર્જરિન બનાવવા માટે વપરાય છે.<ref name="Food Industries Manual"/> જો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા અપૂર્ણ રહી હોય (આંશિક સખતપણું), તો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતું પ્રમાણમાં ઊંચું તાપમાન કાર્બન-કાર્બનની બમણી બંધણીમાંથી કેટલીકને "ટ્રાન્સ" સ્વરૂપમાં ઉથલાવવા માટે તાકીને બેઠું હોય છે. જો આ ચોક્કસ બંધણીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવવામાં ન આવે, તો તેઓ ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર)ના કણોના રૂપમાં અંતિમ માર્જરિનમાં પણ હાજર રહેશે,<ref name="chemguide"/> જેને આરોગવાથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગ થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref name="p423">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 423 | url = http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625193000/http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | url-status = dead }}</ref> આ કારણથી જ આંશિક રીતે કઠણ કરવામાં આવેલી ચરબીને માર્જરિન ઉદ્યોગમાં ભાગ્યે જ વાપરવામાં આવે છે. તાડનું તેલ અને નાળિયેરનું તેલ જેવાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તેલો કુદરતી રીતે જ થોડાં કઠણ હોય છે અને તેમનાં માટે હાઇડ્રોજનમાંથી પસાર કરવાની પ્રક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી.<ref name="MPOC">{{cite web | url = http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | title = Palm Oil/Palm Kernel Oil Applications - Margarine | publisher = The Malaysian Palm Oil Council | format = PDF | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2020-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200225235201/http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="soyoil">{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/margarine1.php|title=History of sot oil margarine|last= Shurtleff |first=William|coauthors=Akiko Aoyagi|date=2007|publisher= Soyinfo Center|access-date=4 January 2010}}</ref> મલાઇ તારવેલાં દૂધ, મીઠું અને અન્ય મિશ્રણોને, પ્રાણીજ અને વનસ્પતિજ ચરબીની વિશાળ વિવિધતા સાથે ભેળવીને આધુનિક માર્જરિનને બનાવી શકાય છે. માખણની જેમ માર્જરિન 80% ચરબી, 20% પાણી અને સખત પદાર્થોનું બનેલું, લહેજતદાર, રંગીન અને વિટામિન એથી રક્ષિત, તેમજ ક્યારેક વિટામિન ડીથી રક્ષિત હોય છે, જેથી તેની માખણનાં માનવ ખોરાકમાં પોષક ફાળાની સાથે સરખામણી થઇ શકે છે. આ માટે બીયામાંથી તેલને કાઢીને, શુદ્ધ કરાય છે, હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય છે અને બાદમાં રક્ષિત કરવામાં આવે છે અને કૃત્રિમ કેરોટીન અથવા એન્નેટ્ટોથી રંગીન કરવામાં આવે છે. પાણીના તબક્કાને સામાન્ય રીતે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે અથવા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા સાથે સંવર્ધિત મલાઇ તારવેલાં દૂધને વધુ સારો સ્વાદ પેદા કરવા માટે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે. લેસિથિન જેવા મિશ્રણો પાણીના તબક્કાને સમગ્ર તેલમાં સરખી રીતે પ્રસરવામાં મદદ કરે છે, અને મીઠું તેમજ પ્રીઝર્વેટિવ્સ (રક્ષણ કરનારા પદાર્થ) પણ તેમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરાય છે. તેલ અને પાણીનાં આ સ્નિગ્ધ મિશ્રણને બાદમાં ગરમ કરીને, એકરૂપ બનાવી અને ઠંડુ પાડવામાં આવે છે. ઘટ્ટ માર્જરિન કરતાં ઢીલાં ટબ માર્જરિનને ઓછો હાઇડ્રોજન ભેળવીને, વધુ પ્રવાહી અને તેલથી બનાવાય છે.<ref name="through the ages">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|title=Margarine|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120134941/http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|url-status=dead}}</ref> વનસ્પતિજ તેલોથી બનાવવામાં આવતાં માર્જરિન વર્તમાન બજારમાં ચોક્કસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેમાં માખણ કરતાં સંતૃપ્ત ચરબી ઓછી હોય છે અને તેને તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે પ્રયોજવામાં આવે છે, જોકે આ મતને પડકારવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16real.html|title=The Claim: Margarine Is Healthier Than Butter.|last=O'Connor|first=Anahad|date=16 October 2007|work=New York Times|publisher=New York Times Company|access-date=10 October 2009}}</ref> માર્જરિનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો સામાન્ય છે: * સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતાં પરંપરાગત માર્જરિન મોટેભાગે વનસ્પતિજ તેલોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * પુષ્કળ એક- કે બહુઅસંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું એકરૂપ માર્જરિન, જે કુસુમ, સૂર્યમુખી, સોયાબીન, કપાસનાં બીયાં, સરસવનાં બીયાં અથવા જેતૂનનાં તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * રસોઇ અને પકવવા માટે સખત, સામાન્ય રીતે રંગવિહીન માર્જરિન. (ચરબી સંકોચનારું) === માખણ સાથે સંમિશ્રણ === આજે વેચાતાં ઘણાં ટેબલ સ્પ્રેડ, માર્જરિન અને માખણ અથવા છાશનું સમિશ્રણ હોય છે - માખણ વલોવી લીધાં પછી બાકી રહેતાં પ્રવાહીને છાશ કહેવાય છે. માર્જરિનનો સ્વાદ સુધારવા માટે વપરાતું આ સંમિશ્રણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં લાંબા સમય સુધી ગેરકાયદે ગણાતું હતું. યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો મુજબ મોટો હિસ્સો કુદરતી માખણનો બનેલો હોવા છતાં પણ માર્જરિન પ્રોડક્ટને "માખણ" ન કહી શકાય. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં માખણ-આધારિત ટેબલ સ્પ્રેડ અને માર્જરિન પ્રોડક્ટોને "માખણ મિશ્રણ" તરીકે વેચવામાં આવે છે. માખણ મિશ્રણો હવે ટેબલ સ્પ્રેડ બજારનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. "આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર" બ્રાન્ડે તેના જેવાં જ સંખ્યાબંધ નામોનાં સ્પ્રેડ પેદાં કર્યાં છે જે હવે દુનિયાભરની સુપરમાર્કેટોની છાજલીઓ પર, "અટરલી બટરલી", "યુ વુડ બટર બીલીવ ઇટ", "બ્યુટિફુલી બટરફૂલી" અને "બટરલિસિયસ" જેવા નામોથી મળે છે. આ માખણ મિશ્રણો, અસલી માખણ સાથે મજબૂત સરખાણીની માર્કેટિંગની નીતિરીતિઓથી લેબલિંગ પરના નિયંત્રણોને અવગણે છે. માર્જરિનને "આંશિક હાઇડ્રોજનરેટેડ વનસ્પતિ તેલ" કહેતા માર્કેટેબલ નામો, જરૂરી પ્રોડક્ટ લેબલો કરતાં અલગ રીતે જ ગ્રાહક સમક્ષ પ્રોડક્ટને રજૂ કરે છે. === બજાર સ્વીકૃતિ === માર્જરિન, ખાસકરીને બહુઅસંતૃપ્ત માર્જરિન, એ પશ્ચિમી ખોરાકનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું છે અને 20મી સદીની મધ્ય સુધીમાં તો તે માખણની લોકપ્રિયતાથી પણ આગળ નીકળી ગયું હતું.<ref name="through the ages"/> ઉદાહરણ તરીકે, 1930માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સરેરાશ વ્યક્તિ વાર્ષિક {{convert|18|lb}} કરતાં વધુ માખણ અને માત્ર {{convert|2|lb}} કરતાં થોડું વધારે માર્જરિન ખાતી હતી. 20મી સદીના અંત સુધીમાં તો સરેરાશ અમેરિકન {{convert|5|lb|abbr=on}} માખણ અને આશરે {{convert|8|lb|abbr=on}} જેટલું માર્જરિન ખાવા લાગ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|title=Eating less butter and more fat|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017135247/http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાર્ષિક {{convert|10000000000|lb}} માર્જરિનની આયાત અને {{convert|2000000000|lb|abbr=on}} માર્જરિનની નિકાસ કરે છે. યહૂદી ખોરાકવિષયક ખશ્રુત કાયદાઓનું પાલન કરનારા માટે માર્જરિનનું એક ખાસ બજાર છે. ખશ્રુતમાં માંસ અને ડેરી પ્રોડક્ટોને ભેગા કરવા પર પ્રતિબંધ છે અને તેથી જ સંપૂર્ણ કોશેર (યહૂદી કાયદા પ્રમાણેનો ખોરાક) બિન-ડેરી માર્જરિન પણ ઉપલબ્ધ છે. કોશેર ગ્રાહકો માંસાહારી ભોજન સાથે પીરસાતી માંસ અને માખણ અથવા પકવેલા ખોરાકના ઉપયોગથી બનાવાયેલી વાનગીઓની અવેજીમાં આ માર્જરિન વાપરે છે. 2008ની પાસઓવર (યહૂદીઓનો તહેવાર) માર્જરિનની તંગીએ તો કોશેર પાળતા સમુદાયોમાં ભીતિ ફેલાવી દીધી હતી. ડેરી પ્રોડક્ટ ન ધરાવતું માર્જરિન, માખણ માટે એક કડક શાકાહારી વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે. == પોષણ == માર્જરિન અને સ્પ્રેડની પોષક ક્ષમતા સંદર્ભેની ચર્ચાઓ બે ખ્યાલની આસપાસ જ ફરતી રહે છે — ચરબીનું કુલ પ્રમાણ અને ચરબીના પ્રકારો (સંતૃપ્ત ચરબી, ટ્રાન્સ ચરબી). સામાન્ય રીતે, માર્જરિન અને માખણની સરખામણી પણ આ સંદર્ભમાં વણી લેવામાં આવે છે. === ચરબીનું પ્રમાણ === ચરબી પોષણનો આવશ્યક હિસ્સો છે કારણ કે તે શરીરની અંતરત્વચાના કોષના ઉત્પાદન માટે અને ઇકોસેનોઇડ તરીકે ઓળખાતાં કેટલાક હોર્મોન-જેવા સંયોજનો માટે જરૂરી છે. વધુમાં, ચરબી વિટામિન એ, ડી, ઇ અને કે જેવા ચરબીમાં ઓગળી જતાં વિટામિનોનાં વાહક તરીકે કાર્ય પણ કરે છે.<ref> {{cite web |url = http://www.mayoclinic.com/health/fat/NU00262 |title = Dietary fats: Know which types to choose |author = Mayo Clinic |date = January 31, 2007 |access-date = 2008-05-18 }}</ref> શક્તિના પ્રમાણના સંદર્ભે માખણ અને પરંપરાગત માર્જરિન (80% ચરબી) બંનેની ભૂમિકાઓ સરખી છે, પરંતુ ઓછી-ચરબી ધરાવતું માર્જરિન અને સ્પ્રેડ પણ બજારમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. === સંતૃપ્ત ચરબી === વનસ્પતિજ ચરબી 7% અને 86% વચ્ચે સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ ધરાવી શકે છે. પ્રવાહી તેલો (કઠણ ન કરેલું કેનોલા તેલ((સરસવનાં અન્ય એક સ્વરૂપનું તેલ) અને સૂર્યમુખી તેલ) હંમેશા નીચેના છેડા તરફ જતા રહે છે, જ્યારે ઉષ્ણકટીબંધીય તેલો (નાળિયેર તેલ, તાડના માવાનું તેલ) અને સંપૂર્ણ કઠણ (હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા) તલો હંમેશા માપપટ્ટીના ઉપરના છેડા તરફ જાય છે. <ref name="fatoils">{{cite web |url = http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |title = Fats, Cooking Oils and Fatty Acids |author = NutriStrategy |year = 2005 |access-date = 2008-05-18 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માર્જરિન સંમિશ્રણ એ બંને પ્રકારના હિસ્સાનું મિશ્રણ છે અને તેમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભાગ્યે જ 50%થી વધે છે. ઉષ્ણકટીબંધીય પરિસ્થિતિ હેઠળ સ્થિરતા જાળવી રાખવી પડતી હોય તેવાં કેટલાક પરંપરાગત રસોડાનાં માર્જરિન અથવા પ્રોડક્ટો તેમાં અપવાદરૂપ છે.<ref>ડી.ડબલ્યુ. દ બ્રુઇજ્ન, ઓ. બોટ, ફેબ્રિકેટેડ ફેટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સ, ઇન: ફૂડ ટેક્સચર - મેઝરમેન્ટ એન્ડ પર્સેપ્શન (એડિટર એ.જે.રોસેન્થલ), અસ્પેન, ગેઇથર્સબર્ગ, 1999 , પાના 185-227.</ref> સામાન્ય રીતે, કઠણ માર્જરિન વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું હોય છે. નિયમિત માખણચરબી આશરે 65% સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> જોકે ઋતુ મુજબ આ પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. એક ટેબલસ્પૂન (ચમચો) માખણ 7 ગ્રામથી વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે. === અસંતૃપ્ત ચરબી === અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના વપરાશથી લોહીમાં એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર ઘટતું અને એચડીએલ (HDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર વધતું જોવાં મળ્યું છે, અને તે રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઘટે છે.<ref> {{cite web |url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/133/1/78 |title = The Serum LDL/HDL Cholesterol Ratio Is Influenced More Favorably by Exchanging Saturated with Unsaturated Fat Than by Reducing Saturated Fat in the Diet of Women |author = Müller et al. |month = January | year = 2003 |access-date = 2008-05-18 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |title = Types of Dietary Fat and Risk of Coronary Heart Disease: A Critical Review |author = Hu, [[JoAnn E. Manson|Manson]], Willett |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2008-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080622011230/http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |title = Low Triglycerides–High High-Density Lipoprotein Cholesterol and Risk of Ischemic Heart Disease |author = Jeppesen et al. |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2011-08-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110831192252/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |url-status = dead }}</ref> અસંતૃપ્ત તેલના બે પ્રકાર છે: માત્ર- અને બહુ-અસંતૃપ્ત ચરબી બંનેને, સંતૃપ્ત ચરબીથી વિરુદ્ધ આરોગ્ય માટે લાભદાયી ગણવામાં આવી છે. સરસવ (અને તેનું સ્વરૂપ કેનોલા), સૂર્યમુખી, કુસુમ અને જેતૂન જેવા વ્યાપક પ્રમાણમાં વાવવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ચરબીનું ઊંચુ પ્રમાણ ધરાવે છે.<ref name="fatoils"/> માર્જરિનના ઉત્પાદન દરમિયાન, અસંતૃપ્ત ચરબીને ઊંચું ગલન બિંદુ આપતી વખતે તેમાંથી કેટલીક, સંતૃપ્ત ચરબી અથવા ટ્રાન્સ ચરબીમાં ફેરવાઇ જાય છે જેથી તે રૂમના તાપમાનમાં પણ કઠણ રહી શકે છે. * '''ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-3 fatty acids}} ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ એ બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પરિવાર જ છે જે આરોગ્ય માટે લાભકર્તા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બે આવશ્યક ફેટી એસિડ્સમાંથી આ એક છે, એવું એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે માણસો તેનું ઉત્પાદન કરી શકતાં નથી અને તેને ખોરાકમાંથી જ મેળવવો પડે છે. મોટાભાગના આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં તેની ખૂબ જ ઊણપ વર્તાય છે. ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ મોટેભાગે ઊચ્ચ-અક્ષાંશ પાણીમાંથી પકડાતી માછલીના તેલમાંથી મેળવાય છે. તેઓ માર્જરિન સહિત વનસ્પતિ સૂત્રોમાં પ્રમાણમાં અસામાન્ય હોય છે. જોકે, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનો એક પ્રકાર આલ્ફા-લાઇનલોઇક એસિડ (ALA) કેટલાક વનસ્પતિ તેલમાં મળી આવે છે. શણનું તેલ 30-50% એએલએ (ALA) ધરાવે છે, અને તે હરિફ માછલીના તેલ કરતાં લોકપ્રિય ખાદ્ય ઉમેરણ બની રહ્યું છે; બંનેને ઊચ્ચ કક્ષાનાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવે છે. ''કેમેલિના સટિવા'' નામના પ્રાચીન છોડે તેમાંના ઓમેગા-3નાં ઊંચા પ્રમાણ(30-45%)ને લીધે હાલમાં ઘણી લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે, અને તે ઘણાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવ્યું છે. હેમ્પ(એક છોડ)નું તેલ આશરે 20% એએલએ (ALA) ધરાવે છે. સોયાબીન(7%), સરસવ(7%) અને ઘઉંના મધ્ય ભાગનું તેલ(5%) વગેરે પણ નાના પ્રમાણમાં એએલએ (ALA) ધરાવે છે. * '''ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-6 fatty acids}} ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ પણ આરોગ્ય માટે મહત્વના છે. તેમાં આવશ્યક ફેટી એસિડ લાઇનોલેઇક એસિડ (LA) સમાવેશ થાય છે, જે સમશીતોષ્ણ આબોહવામાં ઊગાડવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં ત્યજી દીધેલા જોવાં મળે છે. હેમ્પ (60%) અને સામાન્ય માર્જરિન તેલો મકાઈ (60%), કપાસ (50%) અને સૂર્યમુખી (50%)માં તે વિશાળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગનાં સમશીતોષ્ણ તેલીબિયાંમાં 10%થી વધુ એલએ (LA) હોય છે. ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ માર્જરિનમાં ઘણા વધારે હોય છે. આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં ઓમેગા-6 મોટેભાગે વધુ હોય છે પણ ઓમેગા-3ની ઊણપ હોય છે. ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ લાક્ષણિક રીતે 10:1 થી 30:1 હોય છે. ઓમેગા-6નું મોટું પ્રમાણ ઓમેગા-3ની અસર ઘટાડે છે. માટે જ ખોરાકમાં તેનાં 4:1 કરતાં ઓછા પ્રમાણની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જોકે મહત્તમ પ્રમાણ 1:1ની નજીક હોઇ શકે છે.<ref name="ClearSpringsPress">{{cite web |url = http://www.advance-health.com/efa.html |title = Omega-3 and Omega-6 Essential fatty Acids (EFA) |author = Clear Springs Press |year = 2006 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-06-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080621035436/http://www.advance-health.com/efa.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Chico">{{cite web |url = http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |title = Grass Fed Beef - Health Benefits |author = Chico College of Agriculture |date = January 18, 2007 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-07-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706021024/http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |url-status = dead }}</ref> === ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર) === {{Main|Trans fat}} અન્ય ખાદ્ય ચરબીથી વિરૂદ્ધ, ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ આવશ્યક નથી અને તે માનવ આરોગ્યને કોઇ પણ દેખીતો લાભ પૂરો પાડતા નથી. સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સની જેમ જ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડના પ્રમાણ અને એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલ કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે હકારાત્મક સુરેખ વલણ જોવા મળે છે, અને માટે જ પ્રમુખ હૃદયના રોગનું જોખમ વધુ થાય છે, <ref name="p423"/><ref name="p504">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 504 | url = http://darwin.nap.edu/books/0309085373/html/504.html }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને વધારીને અને એચડીએલ (HDL)કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને ઘટાડીને. <ref>{{cite web | title = Trans fat: Avoid this cholesterol double whammy | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). | url = http://www.mayoclinic.com/health/trans-fat/CL00032 | access-date = 2007-12-10 }}</ref> હાઇડ્રોજન ભેળવલું તેલ કુદરતી તેલો કરતાં વધુ આરપાર બંધણી ધરાવતું હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે વધુ નુકસાનકારક ગણવામાં આવે છે.<ref name="nejmreview">{{cite journal|author=Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A, Stampfer MJ, Willett WC|title=Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease|date=13 April 2006|journal=New England Journal of Medicine|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|doi=10.1056/NEJMra054035|pmid=16611951|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919165953/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|url-status=dead}} પીએમઆઇડી (PMID )16611951</ref> કેટલાક વિશાળ અભ્યાસોના નિર્દેશ પ્રમાણે ઊંચા પ્રમાણમાં ટ્રાન્સ ચરબીના વપરાશ અને પ્રમુખ હૃદયરોગો વચ્ચે સીધો સબંધ છે, અને કદાચ અન્ય રોગો સાથે પણ,<ref>ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, જે.ઇ.મેસન, જી.એ.કોલ્ડીટ્ઝ, એફ.ઇ.સ્પેઇઝર, બી.એ.રોસનર, એલ.એ.સેમ્પસન, સી.એચ.હેન્નીકેસ, ઇનટેક ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ એન્ડ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ એમોન્ગ વીમેન, લેન્સેટ 341 , 581-585 (1993)</ref><ref>એફ.બી.હુ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, મેન્સન જેઇ, ઇ. રીમ્મ, જી.એ. કોલ્ડીટ્ઝ, બી.એ.રોશનર, સી.એચ.હેન્નીકેન્સ, ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, ડીટરી ફેટ ઇનટેક એન્ડ ધ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ ઇન વીમેન, ન્યુ ઇન્ગેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન 337 , 1491-1499 </ref><ref>કે.હયાકાવા, વાય.વાય.લિન્કો, પી. લિન્કો, ધ રોલ ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ ઇન હ્યુમન ન્યુટ્રીશન, જર્નલ ઓફ લિપિડ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી 102, 419-425 (2000)</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |title=ધ નર્સીસ' હેલ્થ સ્ટડી (NHS) |access-date=2010-09-06 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722031758/http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |url-status=dead }}</ref> આને લીધે વિશ્વભરની સરકારી આરોગ્ય એજન્સીઓ ટ્રાન્સ-ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની ભલામણ કરે છે. યુએસમાં, ઘરેલુ પાકને પ્રથમ પસંદગી અપાતી હોવાથી આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય છે. જોકે, 1990ના દાયકાની મધ્યથી વિશ્વના ઘણા દેશોએ આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા તેલોથી દૂર રહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.<ref>ઇ. ફ્લોટર, જી. વાન દુઇજ્ન, ''ટ્રાન્સ-ફ્રી ફેટ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ, ઇન: મોડિફાયીંગ લિપિડ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ'' (એડિટર એફ.ડી.ગનસ્ટોન), વૂડહેડ, કેમ્બ્રિજ, યુકે, 2006, પાના. 429-443.</ref> આ પરિસ્થિતિ ઓછી કે સહેજ પણ ટ્રાન્સ ચરબી ન હોય તેવાં નવાં જ પ્રકારનાં માર્જરિનનાં ઉત્પાદન તરફ દોરી ગઇ. <ref>જી. વાન દુઇજ્ન, ટેક્નિકલ આસ્પેક્ટસ ઓફ ટ્રાન્સ રીડક્શન ઇન મોડિફાયીંગ ફેટ્સ, ઓલેઆજીનીક્સ, કોર્પ્સ ગ્રાસ, લિપિડ્સ, 12, 422-426 (2005)</ref> 2003થી યુએસના ખોરાક ઉત્પાદકો તેમની પ્રોડક્ટને (સરકારી નિયંત્રણને અનુસરતાં) "0g" ટ્રાન્સ ચરબીનું લેબલ લગાવે છે, જેનો હકીકતમાં અર્થ એ થાય છે કે એક વખતે પીરસતી વખતે 500&nbsp;mg ટ્રાન્સ-ચરબીથી ઓછી; જોકે, કોઇ પણ ચરબી ટ્રાન્સ ચરબીથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન હોઇ શકે. ઉદાહરણ તરીકે, કુદરતી માખણચરબી 2-5% ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ ધરાવે છે (ખાસ કરીને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ, જે સામાન્ય વેસેનિક એસિડનું જ એક સ્વરૂપ છે).<ref>જુઓ, દા.ત., પી.એસ. આનંદ એટ અલ., ''જે. ડેરી રેસ. '' 71, 66-73 (2004)</ref> જોકે, કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ રુમેનિક એસિડ અને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ (માનવ શરીર દ્વારા ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડને રુમેનિક એસિડ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે<ref name="Bauman">{{cite web |url =http://www.ansci.cornell.edu/bauman/human_health/index.html |title =cis-9, trans-11 CLA - A Potent Anticarcinogen Found in Milk Fat |author =Bauman, Dale |access-date =2007-01-15}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Banni">{{cite journal |author=Banni S, Angioni E, Murru E, Carta G, Melis M, Bauman D, Dong Y, Ip C |title=Vaccenic acid feeding increases tissue levels of conjugated linoleic acid and suppresses development of premalignant lesions in rat mammary gland |journal=Nutr Cancer |volume=41 |issue=1-2 |pages=91–7 |year=2001 |pmid=12094634|access-date=2007-01-15 |doi=10.1207/S15327914NC41-1&2_12}}</ref>) બિનકેન્સરજન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,<ref name="lock">{{cite journal |url =http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/134/10/2698| journal=J Nutr|date=1 October 2004|volume=134(10)|pages=2698–704 |title= The anticarcinogenic effect of trans-11 18:1 is dependent on its conversion to cis-9, trans-11 CLA by delta9-desaturase in rats |author= Lock AL, Corl BA, Barbano DM, Bauman DE, Ip C.|access-date=2007-01-15 |pmid= 15465769 |issue =10 }}</ref> અને આમ કૃત્રિમ રીતે બનતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડોથી અલગ જ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. નોંધનીય છે કે માર્જરિનના પ્રમાણ બાબતે યુએસ અને કેનેડિઅન નિયંત્રણો સરખાં નથી, માટે યુએસના નિયમનકારી પગલાં કેનેડામાં ન લેવાયા હોય તેવું બની શકે અથવા ત્યાં તે પગલાં બીજી રીતે લેવાયાં હોય તેવું પણ બને. === કોલેસ્ટરોલ્સ === વધુ પડતું કોલેસ્ટરોલ આરોગ્ય માટે જોખમી છે કારણ કે ચરબીયુક્ત તત્વો ધીમેધીમે ધમીનીઓને જામ કરી દે છે. આને લીધે મગજ, હૃદય, કિડનીઓ અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં જતો લોહીનો પ્રવાહ રૂંધાય છે અને ઓછો અસરકારક બને છે. ચયાપચયની ક્રિયા માટે કોલેસ્ટરોલ જરૂરી હોવા છતાં ખોરાકમાં તે આવશ્યક હોવું જરૂરી નથી. માનવ શરીર પિત્તાશયમાં કોલેસ્ટરોલ બનાવે છે, જે રોજનું 1 ગ્રામ અથવા શરીરને જોઇતાં કુલ કોલેસ્ટરોલનું 80% ઉત્પન્ન કરે છે. બાકીનું 20% ખોરાક લેવાથી સીધું મળી જાય છે. માટે જ ખોરાકની ચરબીના પ્રકાર સિવાય, કોલેસ્ટરોલનાં ખોરાક તરીકેનાં કુલ પ્રમાણની લોહીનાં કોલેસ્ટરોલનાં સ્તર પર ઓછી અસર હોય છે.<ref name="Harvard">{{cite web |url = http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/|title = The Nutrition Source - Fats and Cholesterol|author = Harvard School of Public Health}}</ref> જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓ ખાદ્ય કોલેસ્ટરોલ બાબતે અન્યો કરતાં વધુ પ્રતિભાવશીલ હોય છે. યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન કહે છે કે તંદુરસ્ત લોકોએ રોજનું 300&nbsp;મિલીગ્રામ કરતાં વધુ કોલેસ્ટરોલ ન લેવું જોઇએ. === પ્લાન્ટ સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ === વિવિધ પ્લાન્ટ સ્ટીરલ એસ્ટર (ઘન મદ્યાર્કોમાંથી તેજાબ એકત્રિત કરીને બનતો પદાર્થ) અથવા પ્લાન્ટ સ્ટેનલ એસ્ટર (એક પ્રકારનું રાસાયણિક સંયોજન)ને તેમની કોલેસ્ટરોલ ઓછું કરવાની અસરને કારણે કેટલાંક માર્જરિન અને સ્પ્રેડમાં ઊમેરવામાં આવે છે. કેટલાક અભ્યાસ એવો નિર્દેશ કરે છે કે પ્રતિદિન 2 ગ્રામ લેવાથી તે એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલમાં 10% સુધીનો ઘટાડો પૂરો પાડ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |format = PDF |title = Efficacy and Safety of Plant Stanols and Sterols in the Management of Blood Cholesterol Levels |author = Katan et al. |year = 2003 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20081217121703/http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |url-status = dead }}</ref><ref name="IFIC-07">{{cite web |url = http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |title = Functional Foods Fact Sheet: Plant Stanols and Sterols |author = [[International Food Information Council|IFIC]] |month = July |year = 2007 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080411003503/http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |url-status = dead }}</ref>સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ સ્વાદવિહીન અને ગંધવિહીન હોય છે અને મોટાભાગની ચરબીની જેમ જ તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણો સરખા હોય છે. જોકે, ત લોહીના પ્રવાહમાં નથી ભળતાં પરંતુ તેના બદલે એક નળીમાંથી પસાર થાય છે જે સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સનાં વિતરણ માટે ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માર્જરિન સ્પ્રેડને સારું વાહન બનાવે છે. == માર્જરિનનું વર્તમાન == '''યુરોપીયન સંઘ''' યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો હેઠળ<ref name="EU_legal">{{cite web | url = http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21107_en.htm | title = Spreadable fats (dairy and non-dairy): Definition, labelling and sale | access-date = 2010-01-05}}</ref>, માર્જરિનને નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે: <blockquote> વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ ચરબીમાંથી મેળવેલું તેલ-પાણીનું સ્નિગ્ધ મિશ્રણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા 80% પણ 90% ટકાથી ઓછું ચરબીનું તત્વ હોય, અને તે 20° સેલ્સિઅસ તાપમાને પણ કઠણ રહે અને સ્પ્રેડ તરીકે અનુકૂળ હોય. </blockquote> માર્જરિનમાં દૂધની ચરબીનું તત્વ 3%થી વધુ ન હોઇ શકે. મિશ્રણો અને મિશ્રિત સ્પ્રેડમાં, દૂધની ચરબી 10%થી 80% વચ્ચે હોઇ શકે છે.<ref name="IMACE">{{cite web|url=http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|title=EU Margarine legislation|last=Anon|work=Website of the International Margarine Association of the Countries of Europe|publisher=IMACE|access-date=11 November 2009|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222918/http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|url-status=dead}}</ref> 60થી 62% ચરબી ધરાતવું સ્પ્રેડ "થ્રી-ક્વાર્ટર-ફેટ માર્જરિન" અથવા "રીડ્યુસ્ડ-ફેટ-માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. 39થી 41% ચરબી ધરાવતું સ્પ્રેડ "હાફ-ફેટ માર્જરિન", "લો-ફેટ-માર્જરિન" અથવા "લાઇટ માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. આ સિવાયનું પ્રમાણ ધરાવતું સ્પ્રેડ "ફેટ સ્પ્રેડ" અથવા "લાઇટ સ્પ્રેડ" તરીકે ઓળખાય છે. ઘણા સભ્ય રાષ્ટ્રોએ જાહેર સ્વાસ્થ્યના કારણોસર હાલમાં માર્જરિન અને ફેટ સ્પ્રેડમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. માર્જરિનને વિટામિનથી રક્ષિત કરવાનું તો ઉત્પાદકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે 1925થી જ શરૂ કરી દીધું હતું, પરંતુ 1940માં યુદ્ધ ફાટી નીકળતાં કેટલીક સરકારોએ પોતાના દેશની પોષક સ્થિતિના રક્ષણના હેતુસર તેમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. માર્જરિન ખોરાકમાં માખણના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું હોવાની બાબત ધ્યાનમાં રાખીને આ ફરજિયાત રક્ષણ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું.<ref name="IMAC COP">{{cite web|url=http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|title=Code of Parctice on Vitamin A&D fortification of fats and spreads|last=Anon|work=IMACE Code of practice|publisher=IMACE|access-date=2009-11-10|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222930/http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|url-status=dead}}</ref> '''યુનાઇટેડ કિંગડમ''' યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કોઇ આંશિક હાઇડ્રોજન મિશ્રિત તેલ ધરાવતાં સ્પ્રેડની બ્રાન્ડ વેચાણમાં નથી. જોકે વિટામિન એ અને ડી ઉમેરીને માર્જરિનનું રક્ષણ એ હજુ પણ ફરજિયાત છે, જ્યારે અન્ય સ્પ્રેડ માટે તે સ્વૈચ્છિક જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|title=What's in a margarine spread?|last=Anon|work=Website of the Margarines and Spreads Association|publisher=MSA|access-date=10 November 2009|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028021618/http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|url-status=dead}}</ref> '''કેનેડા''' કેનેડિઅન પ્રમાણ બી.09.016 જણાવે છે કે માર્જરિન એટલે: <blockquote> "ચરબીનું ઢીલું કે પ્રવાહી મિશ્રણ, અથવા ચરબી કે તેલયુક્ત પાણી, અથવા દૂધમાંથી ન તારવેલા તેલ અને ચરબી અને 80%થી વધુ ચરબી ધરાવતું અને ઓછામાં ઓછું ૩૩૦૦ આઇયુ (IU) વિટામિન એ અને 530 આઇયુ (IU) વિટામિન ડી ધરાવતું મિશ્રણ."<ref name="Gunstone">{{cite book|last=Gunstone |first=Frank D. |coauthors=Fred B. Padley|title=Lipid technologies and applications |publisher=CRC Press|date=13 May 1997|pages=311|isbn=0824798384|url=http://books.google.co.uk/books?id=MccA-I5PgIsC&pg=PA311&lpg=PA311&dq=plastic+or+fluid+emulsion+of+fat,+or+water+in+fat,+oil,+or+fat+and+oil+that+are+not+derived+from+milk+and+shall+contain+not+less+than+80%25+fat&source=bl&ots=LxS_1_JOqA&sig=i3o4zzOtw3xMCEipOUoi4CqToUQ&hl=en&ei=LjsqS4-4DcOi4Qb1vp2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&q=plastic%20or%20fluid%20emulsion%20of%20fat%2C%20or%20water%20in%20fat%2C%20oil%2C%20or%20fat%20and%20oil%20that%20are%20not%20derived%20from%20milk%20and%20shall%20contain%20not%20less%20than%2080%25%20fat&f=false}}</ref> </blockquote> ઘટાડેલી કેલરી ધરાવતું માર્જરિન બી.09.017 પ્રમાણમાં આ મુજબ નોંધાયું છે: <blockquote> "40%થી ઓછી ચરબી ન ધરાવતું હોય તેવું અને માર્જરિનમાં સામાન્ય રીતે હાજર 50% કેલરી ધરાવતું."<ref name="Gunstone"/> </blockquote> '''ઓસ્ટ્રેલિયા''' માર્જરિન ઓસ્ટ્રેલિયાની સુપરમાર્કેટોમાં સામાન્ય છે. ગ્રાહકો દ્વારા "તેમના રોજિંદા ખોરાકમાં સ્પ્રેડના વપરાશના ઘટાડા"ના કારણે હાલના વર્ષોમાં આ પ્રોડક્ટનું વેચાણ ઘટ્યું છે.<ref name="bandt.com.au">{{Cite web |url=http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050507092417/http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |url-status=dead }}</ref> 1960ના વર્ષો સુધી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં રંગીન માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું. ન્યુઝીલેન્ડમાં આ પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની સાથે જ રહી છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} * [http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm કેનેડામાં માર્જરિન પર એક-કલાક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટ (ડીકન્સ્ટ્રક્ટિંગ ડીનર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019005545/http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm |date=2007-10-19 }} * અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4776 લેખ ][ડેડ લિંક] * [http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine/ માર્જરિન વિશે હાયફોમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303064049/http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine |date=2011-03-03 }} * [http://www.retrotvads.com/category/food/ 1974ની ક્લાસિક સ્ટોર્ક માર્જરિન એડ] [[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ શોધ]] cyfbfcp74b9ehurttomoaho1h74ovu1 0 27016 906456 903854 2026-10-20T03:40:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906456 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |image_name= CardSeal-1.gif |image_size= 165px |caption = Seal of Stanford University |name =Stanford University |native_name =Leland Stanford Junior University |motto = {{lang|de|''Die Luft der Freiheit weht''}}<br /> ([[German language|German]])<ref name="casper">{{cite speech|title=Die Luft der Freiheit weht - On and Off|author=Gerhard Casper|first=Gerhard|last=Casper|authorlink=Gerhard Casper|date=1995-10-05|url=http://www.stanford.edu/dept/pres-provost/president/speeches/951005dieluft.html}}</ref> |mottoeng = The wind of freedom blows<ref name="casper" /> |established = 1891<ref>{{cite web | url=http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html | title=Stanford University History | publisher=Stanford University | access-date=2007-04-26 | archive-date=2008-01-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080129093210/http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html | url-status=dead }}</ref> |type = [[private university|Private]] |calendar= Quarter |president = [[John L. Hennessy]] |provost = [[John Etchemendy]] |city = [[Stanford, California|Stanford]] |state = [[California]] |country = United States |endowment = US$12.6 [[1000000000 (number)|billion]]<ref>As of August 31, 2009. {{cite web| title = Stanford Facts: Finances & Governance| work = Stanford University web site| url = http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html| access-date = January 13, 2010| archive-date = નવેમ્બર 15, 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081115042016/http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html| url-status = dead}}</ref> |faculty = 1,878<ref name="StanfordFactsFaculty" /> |students = 15,319 |undergrad = 6,878<ref name="stanford_facts_2010">{{cite book | url = http://www.stanford.edu/home/stanford/facts/chron.html#facultylist | author = Office of University Communications | title = Stanford Facts 2010 | publisher = Stanford University | page = 12 | access-date = 2010-04-01 | archive-date = 2008-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725095156/http://www.stanford.edu/home/stanford/facts/chron.html#facultylist | url-status = dead }}</ref> |postgrad = 8,441<ref name="stanford_facts_2010" /> |campus = [[Suburb]]an, {{convert|8180|acre|km2}}<ref name="stanford_tours" /> |colors = Cardinal red and white {{Color box|#C41E3A}}{{Color box|#ffffff}} |mascot = [[Cardinal (color)|Cardinal red]] <br />[[Stanford Tree|Stanford Tree (unofficial)]] |athletics =[[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] [[Division I (NCAA)|Division I]] (FBS) [[Pacific-10 Conference|Pac-10]] |free_label = Athletic nickname |free = [[Stanford Cardinal|Cardinal]] |website = [http://www.stanford.edu/ www.stanford.edu] |logo = [[ચિત્ર:Stanford logo.png|center|225px]] }} ધી '''લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ જુનિયર યુનિવર્સિટી''' કે જેનો સામાન્ય રીતે '''સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી''' અથવા '''સ્ટેનફોર્ડ''' તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે તે સ્ટેનફોર્ડ, કેલિફોર્નિયા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે આવેલી એક ખાનગી સંશોધન યુનિવર્સિટી છે. યુનિવર્સિટીની સ્થાપના 1891માં કેલિફોર્નિયાના રેલમાર્ગ ઉદ્યોગપતિ લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ દ્વારા સ્થાપવામાં આવી હતી અને તેનું નામ તેના તાજેતરના રોગગ્રસ્ત પુત્રના નામ પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું. તેના સ્નાતકો દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી કંપનીઓમાં હ્યુવલેટ પેકાર્ડ, ઇલેક્ટ્રોનીક આર્ટસ, સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સ, વિદીયા, યાહૂ! (Yahoo!), સિસ્કો સિસ્ટમ્સ, સિલીકોન ગ્રાફિક્સ અને ગૂગલ (Google)નો સમાવેશ થાય છે. વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓના શૈક્ષણિક ક્રમાંક દ્વારા વિશ્વની યુનિવર્સિટીઓમાં સ્ટેનફોર્ડનો ક્રમ બીજો આવે છે અને સ્નાતકથી ઉતરતી કક્ષાના કાર્યક્રમને હાલમાં ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' દ્વારા ચતુર્થ ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. 2010ના અનુસાર સ્ટેનફોર્ડ 7.1 ટકાના (જેમાં અત્યંત સ્પર્ધાત્મક હાર્વર્ડ છે, જેનો સ્વીકાર્યતા દર 6.9 ટકાનો છે) સ્વીકાર્યતા દર સાથે દેશમાં બીજી સૌથી મોટી પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થા છે, જેમાં અત્યંત પસંદગીયુક્ત નિયમિત નિર્ણય પૂલ 5.4 ટકાના સ્તરે છે. <ref>cite news | url=http://thechoice.blogs.nytimes.com/2010-admissions-tally/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003225835/http://thechoice.blogs.nytimes.com/2010-admissions-tally/ |date=2010-10-03 }}</ref>સ્ટેનફોર્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આશરે 6,800 સ્નાતકો અને 8,300 સ્નાતકોની ભરતી ધરાવે છે. યુનિવર્સિટીને અસંખ્ય શાળાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે, જેમાં સ્ટેનફોર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસ, સ્ટેનફોર્ડ લો સ્કુલ, સ્ટેનફોર્ડ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન, અને સ્ટેનફોર્ડ સ્કુલ ઓફ એન્જિનીયરીંગનો સમાવેશ થાય છે. યુનિવર્સિટીની મિલકતોમાં 12.6 અબજ અમેરિકન ડોલરના વાર્ષિક વીમાનો સમાવેશ થાય છે, જે કોઇ પણ શૈક્ષણિક સંસ્થાના વાર્ષિક વીમાઓમાં ત્રીજી સૌથી સંસ્થા છે. સ્ટેનફોર્ડના એથલેટ (દોડ) કાર્યક્રમે છેલ્લા છ વર્ષથી દરેક વર્ષે એનએસીડીએ (NACDA) ડિરેક્ટર્સ કપ જીત્યો છે. <ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/college/2010-06-22-stanford-directors-cup_N.htm|title=Stanford locks up Directors' Cup award for 16th consecutive season|work=[[USA Today]]|author=[[Eddie Timanus]]|date=June 22, 2010}}</ref> પેસિફિક-10 કોન્ફરન્સમાં સ્પર્ધા કરતી બે યુનિવર્સિટીઓમાંની એક સ્ટેનફોર્ડે કાલ સાથે તેની એથલેટિક હરિફાઇ જાળવી રાખી છે. == ઇતિહાસ == === મૂળ === સ્ટેનફોર્ડની સ્થાપના લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ, રેલરોડ માંધાતા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર, અને ભૂતપૂર્વ કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર, અને તેમના પત્ની, જેન સ્ટેનફોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેનું નામ તેમના એક માત્ર બાળક, લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ, જુનિયરની સ્મૃતિમાં આપવામાં આવ્યું છે, જેનું અવસાન તેના 16મા જન્મદિનના થોડા દિવસો પહેલા જ 1884માં થયું હતું. તેમના માતાપિતાએ તેમના પુત્રને એક યુનિવર્સિટી સમર્પિત કરવાનું નક્કી કર્યું હતું અને લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડે તેમની પત્નીને કહ્યું હતું કે, "કેલિફોર્નિયાના બાળકો અમારા બાળકો બનશે." સેનેટર અને શ્રીમતી સ્ટેનફોર્ડે હાર્વર્ડના પ્રમુખ ઇલીયોટની મૂલાકાત લીધી હતી અને પૂછ્યું હતું કે હાર્વર્ડને કેલિફોર્નિયામાં નકલ કરવા માટે કેટલો ખર્ચ લાગશે. ઇલીયોટે જવાબ આપ્યો હતો કે તેઓ માને છે કે 15 મિલીયન ડોલર પૂરતા થઇ રહેશે. જોકે, સ્ટેનફોર્ડને કોર્નેલ યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ એ.ડી. વ્હાઇટને સ્ટેનફોર્ડના સ્થાપક પ્રમુખ પદ પ્રાપ્ત કરવા માટે ગૌરવપૂર્ણ રીતે ના પાડવામાં આવી હતી. <ref>ત્યાં એક લોકપ્રિય વાર્તા રહેલી છે જેમ કે "સુતરાઉ કાપડ"માં વીંટળાયેલી એક સ્ત્રી અને "બરછટ કાપડવાળા સ્યુટ"માં સજ્જ એક ગૃહસ્થ દાન આપવા માટે હાર્વર્ડના પ્રમુખની મુલાકાત લીધી હતી, જેનો કઠોર રીતે અસ્વીકાર કરાયો હતો અને ત્યાર બાદ સ્ટેનફોર્ડની સ્થાપના કરી હતી. {{cite web|title=Stanford University History|publisher=Stanford University|url=http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html#myth|access-date=2010-09-23|archive-date=2008-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129093210/http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html#myth|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Dear Uncle Ezra Question #10|publisher=[[Cornell University]]|url=http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1097125200|access-date=2010-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913220012/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1097125200|archive-date=2011-09-13|url-status=dead}}</ref> તેના બદલે, વ્હાઇટે ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ ડેવીડ સ્ટાર જોર્ડનને લેવાની ભલામણ કરી હતી. તેમને આઇવી લીગનું વેતન બમણું કરવાની ઓફર હોવા છતા સ્ટેનફોર્ડને માર્ગદર્શન આપવા માટે તેઓ અંતિમ પસંદગી હતા. <ref name="Starr">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=Americans and the California Dream|url=https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1973|pages=[https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5/page/314 314]–315|chapter=Life Among the Best and Truest: David Starr Jordan and the Founding of Stanford University |isbn=0-19-501644-0}}</ref>સ્થાનિક અને યુનિવર્સિટી સમાજના સભ્યો શાળાને '''ધી ફાર્મ''' તરીકે ઉલ્લેખ કરવા માટે જાણીતા હતા, જે યુનિવર્સિટી લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડના ઘોડાના ફાર્મના અગાઉના સ્થળ પર જ આવેલી છે તે હકીકતનો સંકેત આપે છે. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીનો સિદ્ધાંત પ્રમુખ જોર્ડન દ્વારા પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો, તે એ હતો કે "''ડાઇ લુફ્ટ ડેર ફ્રેઇહેઇટ વેહટ.'' " [[જર્મન ભાષા|જર્મન]]માંથી ભાષાંતર કરેલ આ ટાંકણ અલરિચ વોન હુટ્ટેન પરથી લેવામાં આવ્યું છે, તેનો અર્થ છે "સ્વતંત્રતાના પવનો વીંઝાઇ રહ્યા છે". આ સિદ્ધાંત વિશ્વ યુદ્ધ 1 દરમિયાન વિવાદાસ્પદ બન્યો હતો, જ્યારે જર્મનીમાં કોઇ પણ વસ્તુ પર શંકા વ્યક્ત કરવામા આવતી હતી, તે સમયે યુનિવર્સિટીએ આ સિદ્ધાંત સત્તાવાર હોવા સામે ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>{{cite web | last = Casper | first = Gerhard | authorlink = | coauthors = | title = Die Luft der Freiheit weht - On and Off | work = | publisher = Stanford University | date = 1995-10-05 | url = http://www.stanford.edu/dept/pres-provost/president/speeches/951005dieluft.html | doi = | access-date = 2009-09-06 }}</ref>યુનિવર્સિટીની સ્થાપક મંજૂરી 11 નવેમ્બર 1885ના રોજ લખાઇ હતી, અને 14 નવેમ્બરના રોજ ટ્રસ્ટીના પ્રથમ બોર્ડ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી હતી. 14 મે 1887ના રોજ ખૂણાનો પત્થર મૂકવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન અને ઇમારતના છ વર્ષો બાદ યુનિવર્સિટીએ 1 ઓક્ટોબર 1891ના રોજ 559 વિદ્યાર્થીઓ અને 15 શિક્ષક સભ્યો સમક્ષ ખુલ્લુ મૂક્યું હતું, જેમાંના સાત કોર્નેલના હતા. <ref name="cornell">{{Cite web |url=http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1097125200 |title=કોર્નેલ/સ્ટાનફોર્ડ જોડાણ |access-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110913220012/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1097125200 |archive-date=2011-09-13 |url-status=dead}}</ref> જ્યારે શાળાને ખુલ્લી મૂકવામાં આવી ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ લેવા માટે કોઇ દર લાગુ પડાયો ન હતો, આ કાર્યક્રમ 1930 સુધી ચાલુ રહ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/home/stanford/history/leader.html |title=History : Stanford University |publisher=Stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2008-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080804030656/http://www.stanford.edu/home/stanford/history/leader.html |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓમાંથી ભવિષ્યના યુવાન પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર હતા, જેઓ સ્ટેનફોર્ડ ખાતે ''કાયમ'' માટે પ્રથમ વિદ્યાર્થી હોવાનો દાવો કરે છે, કેમ કે તેઓ શયનગૃહમાં સુઇ રહેલા પ્રથમ વર્ગમાં પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. <ref>દવે રેવસિન, [http://sports.espn.go.com/ncf/columns/story?columnist=revsine_dave&id=2680873 એક બાજુના ક્રમાંકો શનિવારની હરીફ રમતો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે], ઇએસપીએન.કોમ, નવેમ્બર 30, 2006.</ref>મૂળ 'આંતરિક ચારમાંની એક' ઇમારત (1887–91)ની ડિઝાઇન ફ્રેડેરિક લો ઓલ્મસ્ટેડ, ફ્રાંસિસ એ. વોકર, ચાર્લ્સ એલરટોન કૂલીજ, અને લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ પોતાના દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ==== સહશિક્ષણ ==== શાળાની સ્થાપના સહશૈક્ષણિક સંસ્થા તરીકે થઇ હતી. જોકે, જેન સ્ટેફોર્ડે તરત જ એક નીતિ જાહેર કરી હતી, જે સ્ત્રીઓની સંખ્યાને 500 સુધીની મર્યાદિત કરી હતી કેમ કે સ્ત્રીઓની મોટી સંખ્યા તેમાં પ્રવેશ લેતી હતી. તેણી શાળાને "પશ્ચિમની વાસ્સાર" બનવા દેવા ઇચ્છતી ન હતી કેમ કે તેણીને એમ લાગ્યું હતું કે તે તેના પુત્ર માટેની યોગ્ય યાદગીરી બની રહેશે નહી. સ્નાતકથી નીચેના (અંડરગ્રેજ્યુએટ) પુરુષોઃસ્ત્રીઓનો ગુણોત્તર 3:1નો રહે તે માટે નીતિમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://www.godeke.org/News/SigmaRho_Chapter.htm ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી, 12 નવેમ્બર, 2004]</ref> 3:1નો "સ્ટેનફોર્ડનો ગુણોત્તર" 1960ના પ્રારંભ સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યો હતો. 1960 સુધીમાં આ "ગુણોત્તર" અંડરગ્રેજ્યુએટ માટે આશરે 2:1નો રહ્યો હતો, પરંતુ જાણકારી અને બૌદ્ધિક કુશળતાઓ પૂરી પાડવાના અભ્યાસ સિવાય સ્નાતક ધોરણે વધુ મરોડવામાં આવી હતી. 2005ના અનુસાર પ્રવેશને જાતિઓ વચ્ચે લગભગ સરખા ભાગે વહેંચી નાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ પુરુષોએ સ્ત્રીઓને આશરે સ્નાતક ધોરણે આશરે 2:1ના ગુણોત્તરથી પાછળ રાખી દીધી હતી. <ref>{{cite web|title=The Undergraduate Program: Stanford University|url=http://stanford.edu/about/facts/undergraduate.html|access-date=2010-09-23|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527220643/http://www.stanford.edu/about/facts/undergraduate.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Graduate Program: Stanford University|url=http://stanford.edu/about/facts/graduate.html|access-date=2010-09-23|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527221101/http://www.stanford.edu/about/facts/graduate.html|url-status=dead}}</ref> ==== પ્રારંભિક ધિરાણો ==== જ્યારે સેનેટર સ્ટેનફોર્ડનું 1893માં અવસાન થયું ત્યારે યુનિવર્સિટીના અસ્તિત્વની સાતત્યતા જોખમમાં મૂકાઇ હતી. સેનેટર સ્ટેનફોર્ડની મિલકત સામે 15 મિલીયન અમેરિકન ડોલરનો દાવો કરાયો હતો, જેમાં 1893ની કટોકટીનો સમાવેશ થતો હતો, તેના કારણે ખર્ચાઓને પહોંચી વળવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બન્યું હતું. મોટા ભાગના બોર્ડના ટ્રસ્ટીઓએ જ્યાં સુધી ધિરાણનો ઉકેલ ન મળે ત્યાં સુધી હંગામી ધોરણે બંધ રાખવાની સલાહ આપી હતી. જોકે, જેન સ્ટેનફોર્ડે યુનિવર્સિટી કાર્યરત રહે તેવો આગ્રહ સેવ્યો હતો. યુનિવર્સિટી માટે નાણાંકીય પાયમાલીની શક્યતાનો સામનો કરતા તેણીએ યુનિવર્સિટીમાં 1893-1905 દરમિયાન નાણાંકીય, વહીવટ અને વિકાસકીય બાબતોનો હવાલો સંભાળ્યો હતો; એક માતા અને ગૃહિણી તરીકેના તેમના અનુભવને કારણે તેણી સંસ્થાને એક ઘરની જેમ ચલાવી હતી. તેના પછીના ઘણા વર્ષો સુધી, તેણીએ તેના અંગત સ્રોતોમાંથી વેતનની ચૂકવણી કરી હતી, એટલું જ નહી યુનિવર્સિટીને કાર્યરત રાખવા માટે પોતાના ઝવેરાતને પણ ગીરવે મૂક્યા હતા. જ્યારે 1895માં દાવાને આખરે પડતો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે યુનિવર્સિટીમાં રજા જાહેર કરવામાં આવી હતી. <ref>એડિથ આર. મિરીલીસ, ''સ્ટેનફોર્ડ: યુનિવર્સિટીની વાર્તા'' , (1959), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 82-91</ref><ref>રોક્સાને નિલાન, "જેન લેથ્રોપ સ્ટેનફોર્ડ અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીનું સ્થાનિકીકરણ, 1893-1905", ''સાન જોસ અભ્યાસો'' 1979 5(1): 7-30.</ref>એડવર્ડ અલ્સવર્થ રોસે અમેરિકન સોશિયોલોજીના સ્થાપક પિતા તરીકેની ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી; 1900માં જેન સ્ટેનફોર્ડે તેમને ઉદ્દામવાદ અને જાતિવાદ માટે કાઢી મૂક્યા હતા અને શૈક્ષણિક સ્વાતંત્ર્યને નિયંત્રણોમાંથી મુક્ત કર્યું હતું. <ref>જેમ્સ સી. મોહર, "શૈક્ષણિક કટોકટી અને જાહેર મંતવ્ય: સ્ટેનફોર્ડ ખાતેનો રોસ કેસ", ''પેસિફિક ઐતિહાસિક સમીક્ષા'' 1970 39(1): 39-61</ref> જેન સ્ટેનફોર્ડના પગલાંને કેટલીકવાર તરંગી હતા. 1897માં તેણીએ ટ્રસ્ટીઓના બોર્ડને આદેશ આપ્યો હતો કે "વિદ્યાર્થીઓને એવુ્ શીખવવામાં આવે કે પૃથ્વી પર જન્મનાર દરેક નવો જીવ બનવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને તેના અહીના જીવનમાં થતા મોટા ભાગના વિકાસ પર આધારિત છે અને જીવનમાં દરેક વસ્તુ શાશ્વત છે". <ref name="Starr1">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=Americans and the California Dream|url=https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1973|page=[https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5/page/329 329]|chapter=Life Among the Best and Truest: David Starr Jordan and the Founding of Stanford University |isbn=0-19-501644-0}}</ref> તેણીએ જીવન-ચિત્ર વર્ગમાં સ્ત્રી મોડેલોના ચિત્રો દોરવા સામે મનાઇ ફરમાવી હતી, કેમ્પસમાં વાહન લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો અને દવાખાનાના બાંધકામને મંજૂરી આપી ન હતી કેમ કે લોકોમાં એવી છાપ ન બંધાવી જોઇએ કે સ્ટેનફોર્ડ બિનતંદુરસ્ત છે. 1899 અને 1905ની વચ્ચે તેણીએ સ્ટેનફોર્ડ પરિવારમાં યાદગીરીઓ ઊભી કરવા માટે વિશાળ બાંધકામ યોજના પાછળ 3 મિલીયન ડોલરનો અપવ્યય કર્યો હતો, જ્યારે યુનિવર્સિટીના શિક્ષકો અને સ્વ સહાય કરતા વિદ્યાર્થીઓ ગરીબીમાં જીવતા હતા. <ref name="Starr1"/> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:StanfordLibrary-1906.jpg|thumb|left|1906માં સાનફ્રાંસિસ્કોના ભૂકંપ બાદ સ્ટેનફોર્ડ ગ્રંથાલયનું શાસન ]] 1906ના સાંન ફ્રાંસિસ્કોના ભૂકંપે ચાર ભાગમાંના મુખ્ય ભાગનો (મેમોરિયલ ચર્ચના મૂળ પુનરાવર્તન સહિત) તેમજ શાળાના પ્રવેશ તરીકે ઓળખાતા દરવાજાનો નાશ કર્યો હતો; જોકે તેની પરનું ઓછું ભવ્ય પુનઃબાંધકામ તરત જ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ==== ફૂટબોલ ==== 1906થી 1919 સુધી થયેલી અસંખ્ય ઇજાઓના પ્રતિભાવમાં ઇન્ટરકોલેજ વચ્ચેની ફૂટબોલ જોખમમાં મૂકાઇ હતી. જ્યારે કેટલીક કોલેજોએ સંપૂર્ણ રીતે ફૂટબોલનો ત્યાગ કર્યો હતો, ત્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીઓ જેવી થોડી યુનવર્સિટીઓએ તેના સ્થાને ઇંગ્લીશ રગ્બીને અપનાવી હતી. 1906થી 1914 સુધી બે શાળાઓએ તેમની મુખ્ય રમત તરીકે રગ્બી રમી હતી, પરંતુ તરત જ તેમણે અનુભવ્યું હતું કે જે ફૂટબોલમાં અનિચ્છનીય આચરણો જોયા હતા તે રગ્બીમાં પણ લાવવામાં આવ્યા હતા. અંતે, જ્યારે ફૂટબોલના નિયમો બદલાઇ ગયા ત્યારે, આ પગલું ફૂટબોલમાં ફરીથી અપનાવવામાં પરિણમ્યુ હતું, જેના કારણે આંતરકોલેજ રમતો પુનઃસજીવન થયું હતું અને વિદ્યાર્થીઓ અને સ્નાતકોને અમેરિકન રમત ફૂટબોલ સાથે ઓળખવા શક્ય બન્યું હતું. <ref>રોબર્ટા જે. પાર્કમ, "ફૂટબોલથી લઇને રગ્બી સુધી - અને પરત, 1906-1919: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા -સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી '1905ની ફૂટબોલની કટોકટી'", ''રમત ઇતિહાસની જર્નલ'' 1984 11(3): 5-40</ref> ==== હૂવર સંસ્થા ==== સ્ટેનફોર્ડ ખાતે હૂવર સંસ્થા (પૂરું નામ: યુદ્ધ, ક્રાંતિ અને શાંતિ પરની હુવર સંસ્થા)ની સ્થાપના સ્ટેનફોર્ડના અનેક પ્રથમ સ્નાતકોમાંના એક એવા હર્બર્ટ સી. હૂવર દ્વારા કરવામં આવી હતી. 1928માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રમુખની ચુંટણી પહેલા [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] પછી યુરોપમાં તેઓ અમેરિકન રિલીફ એફોર્ટના હવાલામાં હતા. હૂવરનો સ્પષ્ટ હેતુ જેમ ઘટનાઓ બનતી હતી તેમ સમકાલીન ઇતિહાસના રેકોર્ડઝ એકત્ર કરવાનો હતો. હૂવરના મદદનીશોએ વારંવાર દસ્તાવેજી અને ભાગ્યેજ પ્રિન્ટેડ સામગ્રીઓ પ્રાપ્ત કરવા માટે ખાસ કરીને નાઝી અથવા કોમ્યુનિસ્ટ શાસન હેઠળના દેશો તરફથી તેમની જિંદગીને જોખમમાં નાખી હતી. તેમની અનેક સફળતાઓમાં રોસા લક્ઝેમબર્ગના પેપરો, ગોએબેલ્સની ડાયરીઓ અને પેરિસમાં રશીયન ગુપ્ત પોલીસના રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. હૂવરના પ્રભાવ હેઠળ સંશોધન સંસ્થાઓની પણ સ્થાપના કરવામા આવી હતી, જોકે ફરતા દળો, હૂવર અને યજમાન યુનિવર્સિટી વચ્ચે અનિવાર્ય સંઘર્ષો થતા હતા. 1960માં ડબ્લ્યુ. ગ્લેન કેમ્પબેલની નિમણૂંક ડિરેક્ટર તરીકે કરવામાં આવી હતી અને ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો, જે હસ્તાંતરણોમાં અને સંબંધિત સંશોધન પ્રોજેક્ટોના ખર્ચના વધારામાં પરિણમી હતી. 1960માં વિદ્યાર્થીઓની અશાંતિ છતાં સંસ્થા સતત સફળતા પ્રાપ્ત કરતી જતી હતી અને સ્ટેનફોર્ડ સાથે ગાઢ સંબંધો વિકસાવ્યા હતા. ખાસ કરીને, ચાઇનીઝ અને રશીયન એકત્રીકરણોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો. સંસ્થા ખાસ કરીને 1980થી વોશિંગ્ટોન સાથેના જોડાણમાં વધુને વધુ સંકુચિત વૈચારિક સંસ્થા તરીકે ઉભરી આવી હતી. તે યુનિવર્સિટીના આંતરિક ઘટક તરીકે સતત રહી હતી. <ref>પીટર ડુઇનનાન, "યુદ્ધ, ક્રાંતિ અને શાંતિ અંગેનું હૂવરનુ્ ગ્રંથાલય. ભાગ 1: ઉત્પત્તિ અને વૃદ્ધિ", ''ગ્રંથાલય ઇતિહાસ'' 2001 17(1): 3-19; "યુદ્ધ, ક્રાંતિ અને શાંતિ અંગેનું હુવરનું ગ્રંથાલય. ભાગ 2: કેમબેલ વર્ષો", ''ગ્રંથાલય ઇતિહાસ'' 2001 17(2): 107-118.</ref> === 1945 બાદ === ==== જીવવિજ્ઞાન ==== જૈવિક વિજ્ઞાનોના સંશોધનમાં શિત યુદ્ધ અને અન્ય ઐતિહાસિક નોંધપાત્ર શિક્ષણની બહારની સ્થિતિઓને કારણે ભાર મૂકવામાં ફેરફાર થયો હોવાથી 1946 થી 1972માં તેનો ઝડપથી વિકાસ થયો હતો. સ્ટેનફોર્ડ વિજ્ઞાન તે સમયગાળા દરમિયાન અજમાયશી દિશાના ત્રણ તબક્કાઓમાંથી પસાર થયું હતું. 1950ના પ્રારંભમાં, વિભાગ પ્રાચીન સ્વતંત્રતામાં જ અને સ્વ-માર્ગદર્શિત સંશોધન સ્થિતિમાં જ ઝકડાયેલો રહ્યો હતો, જે આંતરિકશિસ્તતા સહયોગ અને વધુ પડતા સરકારી ભંડોળથી દૂર રહ્યું હતું. 1950 અને 1960ના મધ્યની વચ્ચે જૈવિક સંશોધને પોતાનું ધ્યાન ફેરવી પરમાણુ સ્તરે કેન્દ્રિત કર્યું હતું. ત્યાર બાદ, 1960થી આગળ જતા, સ્ટેનફોર્ડના લક્ષ્યાંકો માનવવાદ તરફ લાગુ પાડી શકાય તેવા સંશોધનો અને તારણો તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. દરેક તબક્કાઓમાં મોટા સામાજિક મુદ્દાઓ સ્થાન લીધુ હતું જેમ કે શિત યુદ્ધમાં વધારો, સ્પુટનીકનો પ્રારંભ અને તબીબી દુરુપયોગ અંગે જનતાની ચિંતા.<ref>એરિક જે.; વેટ્ટેલ, "સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના જૈવિક વિજ્ઞાનનો પરિવર્તનશીલ સ્વભાવ, 1946-1972", ''ભૌતિક અને દૈવિક વિજ્ઞાનમાં ઐતિહાસિક અભ્યાસો; 2004 35(1): 95-113'' </ref> ==== હાઇ ટેક (ઉચ્ચ ટેકનોલોજી) ==== સિલીકોન વેલીના ઉદભવમાં પ્રાદેશિક મજબૂતાઇની શક્તિશાળી સમજણે સાથ આપ્યો હતો. 1890થી યુનિવર્સિટીના અગ્રણીઓએ તેમના મિશનને પશ્ચિમમાં એક સેવા તરીકે જોઇ હતી અને તે અનુસાર શાળાને કંડારી હતી. તેજ સમયે, પૂર્વીય હિતોને હાથો બનાવીને પશ્ચિમના દેખીતા શોષણે પોતાના પૂરતી સ્વદેશી સ્થાનિક ઉદ્યોગ ઊભા કરવાના તેજીમય પ્રયત્નોને વેગ પૂરો પાડ્યો હતો. આમ, સિલીકોન વેલીના વિકાસના પ્રથમ પચાસ વર્ષોના ઇતિહાસ સાથે પ્રાદેશિકવાદે સ્ટેનફોર્ડના હિતોને વ્યવસ્થિત કરવામાં સહાય કરી હતી. 20મી સદીના પ્રથમ છ મહિનાઓમાં પશ્ચિમના સ્પષ્ટ પ્રાદેશિક નૈતિક વિચારો એ સિલીકોન વેલીના આગાઉથી તૈયાર થઇ ગયેલા પર્યાવરણના આંતરિક ઘટકો છે, આ એવું આંતરિક ઘટક છે જે તેમના જોખમે નકલકર્તાને અવગણશે. <ref>સ્ટીફન બી આદમ્સ, "સિલીકોન વેલીના ઉદભવમાં સ્ટેનફોર્ડનો પ્રાદેશિકવાદ", ''એન્ટરપ્રાઇસ એન્ડ સોસાયટી'' 2003 4(3): 521-543</ref> 1940 અને 1950ના ગાળા દરમિયાનમાં એન્જિનીયરીંગના ડીન અને વડા ફ્રેડરિક ટર્મનએ તેમની પોતાની કંપનીઓ શરૂ કરવા માટે શિક્ષકો અને સ્નાતકોને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. હ્વુવલેટ પેકાર્ડ, વેરિયન એસોસિયેટ્સ, અને અન્ય હાઇ ટેક કંપનીઓ જ્યાં સુધી [[સિલિકૉન વૅલી|સિલીકોન વેલી]] ન બની અને સ્ટેનફોર્ડ કેમ્પસમાં ન વિકસી ત્યાં સુધી જાળવણી કરવાનો યશ તેમને આપવામાં આવે છે. ટર્મનને ઘણી વખત "સિલીકોન વેલીના પિતા" તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. <ref>સી. સ્ટુવર્ટ ગિલમોર, "સ્ટેનફોર્ડ ખાતે ફ્રેડ ટર્માન: શિસ્ત, યુનિવર્સિટી અને સિલીકોન વેલીની રચના કરતા" (2004); [http://www.netvalley.com/archives/mirrors/terman.html નેટવેલીડોટકોમ બેકગ્રાઉન્ડ]</ref> ==== ભૌતિકશાસ્ત્ર ==== 1962-70માં કેન્બ્રિજ ઇલેક્ટ્રોન એક્સેલેટર લેબોરેટરી (હાર્વર્ડ અને મેસાચ્યુએટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી દ્વારા વહેંચવામાં આવેલ), સ્ટેનફોર્ડ લિનીયર એક્સેલેટર સેન્ટર અને યુએસ એટોમિક એનર્જી કમિશન વચ્ચે સૂચિત 1970 સ્ટેનફોર્ડ પોસીસ્ટ્રોન ઇલેક્ટ્રોન એસીમેટ્રિક રિંગ (એસપીઇએઆર)ની રચના અંગેની વાટાઘાટોએ સ્થાન લીધું હતું. તે કદાચ સૌપ્રથમ યુએસ ઇલેક્ટ્રોન પોસીસ્ટ્રોન કોલીડીંગ સ્ટોરેજ રિંગ હશે. પેરિસે (2001) બે યુનિવર્સિટી લેબોરેટરીઓ વચ્ચે સ્પર્ધા અને સહકાર હોવાનું શોધી કાઢ્યું હતું અને સૂચિત સવલતો અંગેનો ડાયાગ્રામ, સ્થળ પરિબળોની વિગત દર્શાવતા ચાર્ટસ અને 1967 અને 1970 વચ્ચેની વિવિધ પ્રોજેક્ટ દરખાસ્તોના પરિબળો રજૂ કરે છે. પાંચ વર્ષના ગાળા દરમિયાનામાં યુરોપમાં વિવધ રિંગ્સ ઊભી કરવામાં આવી હતી, જેનો ઉપયોગ પ્રોજેક્ટ માટેના ધિરાણો માટે કરાયો હતો, પરંતુ ઉગ્ર પ્રોજેક્ટ પરિવર્તનો ઝડપથી બાંધવામાં આવેલી શ્રેષ્ઠ ડિઝાઇનમાં પરિણમ્યા હતા અને 1976માં બર્ટોન રિચર અને 1995માં માર્ટિન પર્લ માટે નોબેલ પ્રાઇઝ માટેનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો. <ref>એલિઝાબેથ પેરિસ, "રિંગનો રાજા: સૌપ્રથમ યુ.એસ. ઇલેક્ટ્રોન પોઝીસ્ટ્રોન કોલીડેર ઊભી કરવાની લડત", ''ભૌતિક અને જૈવિક વિજ્ઞાનમાં ઐતિહાસિક અભ્યાસો'' 2001 31(2): 355-380</ref>1955-85 દરમિયાનમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતેના સોલિડ સ્ટેટ ટેકનોલોજી સંશોધન અને વિકાસે ઔદ્યોગિક શોધના ત્રણ મોઝાઓનું અનુકરણ કર્યું હતું, જે ખાનગી સહકાર દ્વારા શક્ય બનાવાયું હતું, જેમાં મુખ્યત્વે બેલ ટેલિફોન લેબોરેટરીઝ, શોકલી સેમિકન્ડક્ટર, ફેઇરચાઇલ્ડ સેમિકન્ડક્ટર અને ઝેરોક્સ પીએઆરસીનો સમાવેશ થાય છે. 1969માં સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટે [[ઇન્ટરનેટ]]ના પૂરોગામી એર્પાનેટને સમાવતા ચાર મૂળ નોડ્ઝમાંથી એકનું સંચાલન કર્યું હતું. <ref>ક્રિસ્ટોફે લેક્યુયેર, "શુ યુનિવર્સિટી ખરેખર ઉદ્યોગની ઋણી છે? સ્ટેનફોર્ડ ખાતે નક્કર સ્થિતિનો કિસ્સો", ''મિનર્વા: વિજ્ઞાન, શિક્ષણ અને નીતિની સમીક્ષા'' 2005 43(1): 51-71</ref> == કેમ્પસ == [[ચિત્ર:Stanford Campus Aerial Photo.JPG|300px|thumb|right|સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી કેમ્પસની આકાશમાંથી લીધેલી તસવીરો ]] સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી સાન ફ્રાંસિસ્કો દ્વીપકલ્પના {{convert|8180|acre|ha|sing=on}}<ref name="stanford_tours">{{cite web |url=http://admission.stanford.edu/place/tours.html |title=Virtual Tours : Stanford University |access-date= 2009-02-23}}</ref>કેમ્પસ પર આવેલી છે, જે સાન્ટા ક્લેરા વેલી ([[સિલિકૉન વૅલી|સિલીકોન વેલી]])ના ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં, સાન ફ્રાંસિસ્કોના આશરે{{convert|37|mi|km|0|sp=us}} દક્ષિણપૂર્વમાં અને સાન જોસના આશરે{{convert|20|mi|km}} ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં છે. મુખ્ય કેમ્પસ પાલો અલ્ટોના શહેરની નજીક આવેલું છે, જે અલ કેમિનો રિયલ, સ્ટેનફોર્ડ એવેન્યુ, જુનિપેરો સેરા બૌલેવાર્ડ અને સેન્ડ હીલ રોડથી ઘેરાયેલું છે. યુનિવર્સિટી મોન્ટેરે ખાડીમાં આવેલા પેસિફિક ઉપવન, કેલિફોર્નિયામાં આવેલા હોપકીન્સ મરિન સ્ટેશનનું પણ સંચાલન કરે છે. સ્ટેનફોર્ડ જેની માલિકી {{convert|8183|acre|ha|0}} ધરાવે છે, જે તેને પાસેના વિસ્તાર તરીકે વિશ્વમાં બીજા ક્રમની સૌથી મોટી યુનિવર્સિટી બનાવે છે. {{Citation needed|date=July 2010 }} મોસ્કો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઊભી રીતે બાંધવામાં આવી છે અને વિશાળ સપાટી (ફ્લોર) વિસ્તાર ધરાવે છે, પરંતુ જમીનનો નાનો ટુકડો રોકે છે. રોમ, જ્યોર્જીયા નજીક આવેલી બેરી કોલેજ, નજીક નજીક જમીન રોકે {{convert|28000|acre|ha}} છે અને પાઉલ સ્મિથસ કોલેજ ન્યુ યોર્કના ઉત્તરીય ભાગના એડીરોનડેક પર્વતોમાં જમીન રોકે {{convert|14200|acre|ha}} છે, પરંતુ તે યુનિવર્સિટી નથી. ડ્યૂક યુનિવર્સિટી જમીન રોકે છે {{convert|8709|acre|ha|0}}, પરંતુ તે નજીક નજીક નથી. <ref>{{cite web|title=Quick Facts about Duke|work=Duke News & Communications|publisher=[[Duke University]]|url=http://www.dukenews.duke.edu/resources/quickfacts.html#buildings|access-date=2010-09-23|archive-date=2011-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304214630/http://www.dukenews.duke.edu/resources/quickfacts.html#buildings|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એર ફોર્સ એકેડમી તેની પાસે રહેલી નિકાલની જમીનમાં નજીક નજીક જમીન રોકે {{convert|18000|acre|ha}} છે, પરંતુ તે યનુવર્સિટી નથી. વિશાળ જમીન મળેલી ડાર્ટમાઉથ કોલેજ, વધુની <ref>{{cite web | url = http://www.dartmouth.edu/~doc/secondcollegegrant/ | title = Second College Grant | publisher = [[Dartmouth Outing Club]] | access-date = 2007-10-30 }}</ref> માલિકી ધરાવે છે {{convert|50000|acre|ha}}, પરંતુ ફક્ત {{convert|269|acre|ha|0}} તે કેમ્પસના ભાગ છે. <ref>{{cite web|title=Dartmouth College: College Life|work=America's Best Colleges 2008|publisher=[[U.S. News & World Report]]|year=2007|url=http://www.usnews.com/usnews/edu/college/directory/brief/drlife_2573_brief.php}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.dartmouth.edu/home/about/facts.html | title = About Dartmouth: Facts | publisher = Dartmouth College | access-date = 2007-10-30 }}</ref> [[Sewanee: The University of the South]] તેની "હદ"માં રોકે {{convert|13000|acres|0|abbr=on}} છે; જોકે, આમાંની મોટા ભાગના વપરાયા વિનાના જંગલ છે. જ્યારે કેમ્પસનું સૌપ્રથમ વખત આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું ત્યારે 1886ના ઉનાળામાં, સ્ટેનફોર્ડે મેસ્સાચ્યુએટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજીના પ્રમુખ ફ્રાંસિસ અમાસા વોકરને અને બોસ્ટનના વિખ્યાત લેન્ડસ્કેપ સ્થપતિ ફ્રેડેરિક લો ઓમસ્ટેડ વેસ્ટવર્ડને સલાહ માટે બોલાવ્યા હતા. ઓમસ્ટેડે કેમ્પસ અને તેની ઇમારતોના સર્વસામાન્ય વિચારને ઘડી કાઢ્યો હતો, જેમાં વધુ વ્યવહારુ સપાટ જમીનની તરફેમમાં ટેકરાવાળી જમીનનો વિરોધ કર્યો હતો. ત્યાર બાદ ચાર્લ્સ એલ્લેર્ટોન કૂલીડે રિચાર્ડસનીયન રોમનેસ્કમાં તેમના સ્વ ગુરુ હેનરી હોબસન રિચાર્ડસન અનુસાર આ વિચારને વિકસાવ્યો હતો, જેમાં સમચોરસ આકારના પત્થરોની ઇમારતોને અર્ધવર્તુળાકાર કમાનના આર્કેડ દ્વારા જોડવામાં આવ્યો હતો. મૂળ કેમ્પસની સ્પેનિશ વસાહત શૈલીમાં રચના કરવામાં આવી હતી, જે કેલિફોર્નિયાના વિખ્યાત મિશન રિવાઇવલ જેવી સમાન હતી. કેલિફોર્નિયામાં લાલ ટાઇલ્સવાળા છાપરાઓ અને મજબૂત સેન્ડસ્ટોન કડીયાકામગીરી દેખાવમાં સ્પષ્ટ તફાવત પાડે છે અને તેજસ્વી વાદળી આકાશની આ પ્રદેશને એક ભેટ છે અને ત્યાર બાદ બંધાયેલી મોટાભાગની ઇમારતોએ આ પ્રકારેનું બાહ્ય આવરણ જાળવી રાખ્યું છે. પ્રથમ બંધાયેલા બાધકામના મોટા ભાગનો 1906માં આવેલા સાંન ફ્રાંસિસ્કો ભૂકંપ દ્વારા નાશ કરાયો હતો, પરંતુ યનુવર્સિટીના મિનારાઓ ઊભા રહ્યા હતા, જે જૂની ઢબે બંધાયેલું બાધકામ હતું (જે વપરાશમાં ન હતું અને 1989માં આવેલા લોમા પ્રિયેટા ભૂકંપ સુધી ઊભુ હતું.), <ref>{{Cite web |url=http://quake06.stanford.edu/centennial/tour/stop2.html |title=સ્ટેનફોર્ડની શતાબ્દી યાત્રા |access-date=2010-09-23 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604212600/http://quake06.stanford.edu/centennial/tour/stop2.html |url-status=dead }}</ref> અને એન્સિમા હોલ (હર્બર્ટ હૂવર, જોહ્ન સ્ટેઇનબેક, અને એન્થોની કેનેડીનું તેમના સ્ટેનફોર્ડના કાળ દરમિયાનના નિવાસસ્થાનો) ઊભા હતા. 1989ના ભૂકંપ બાદ વધુ નુકસાનનો ફટકો લાગત,ા યુનિવર્સિટીએ નવીન, તૈયાર વપરાશલાયક બનાવવા માટે જૂની ઇમારતોને અસલ સ્થિતિમાં લાવવા અને નવીની કરણ કરવા માટે અબજો ડોલરની મૂડીની સુધારા યોજનાનો અમલ કર્યો હતો. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખરેખર બિનસંગઠિત સાન્ટા ક્લેરા કાઉન્ટીમાં તેની માલિકીનું વસતી માન્ય સ્થળ ધરાવે છે, જો કે યુનિવર્સિટીની કેટલીક જમીન (સ્ટેનફોર્ડ શોપીંગ સેન્ટર અને સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ પાર્ક સહિત) પાલો અલ્ટો શહેરની હદમાં છે. કેમ્પસમાં મેનલો પાર્ક (સ્ટેનફોર્ડ હીલ્સ પાડોશપણું)ની શહેરી હદમાં રહેલી કેટલીક જમીનનો અને અડીને આવેલ બિનસંગઠિત સામ માટેઓ કાઉન્ટીનો (સ્લેક નેશનલ એક્સેલેટર લેબોરેટરી અને જાસ્પર રિજ બાયોલોજિકલ પ્રિઝર્વ સહિત) પણ સમાવેશ થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ મોટા ભાગની જમીનની પાલો અલ્ટો શહેર સાથે વહેંચણી કરે છે, જેમાં તેની શાળા જિલ્લા અને અગ્નિશામક વિભાગનો સમાવેશ થાય છે, જોકે, પોલીસ દળો અલગ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસીઝે સ્ટેનફોર્ડને બે ઝીપ કોડ્ઝ આપ્યા છે: કેમ્પસ પત્ર માટે અને પી.ઓ. બોક્સ પત્ર માટે 94309. તે વિસ્તાર કોડ 650ની હદમાં આવે છે અને કેમ્પસ ફોન નંબરો 721, 723, 724, 725, 736, 497, અથવા 498થી શરૂ થાય છે. ભૌતિકશાસ્ર્તી વેર્નર હેઇસેનબર્ગને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે શું તેઓ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ક્યાં આવેલી છે તે જાણે છે. "હું માનું છું કે તે સાન ફ્રાંસિસ્કોથી બહુ દૂર નહી તેવા યુનાઇટેડ સ્ટેટસના પશ્ચિમ કિનારે છે. તેની નજીક અન્ય પણ એક શાળા આવેલી છે અને તેઓ બન્ને એકબીજાની સીમાની ચોરી કરે છે", એવો તેમણે સ્ટેનફોર્ડની યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલે સાથેની દુશ્મનાવટનો ઉલ્લેખ કરતા ઉત્તર આપ્યો હતો. <ref name="Heisenberg axe">{{cite book|chapter=The Life and work of [[Felix Bloch]]|title=Guide to the Felix Bloch Papers, 1931-1987|publisher=Stanford University Archives|location=[[Stanford, California]]|url=http://content.cdlib.org/view?docId=tf2n39n5nt&doc.view=entire_text|quote=For the next few months, Bloch stayed mostly at his home in Zurich, but he also traveled to France, Holland, and Denmark. During his summer visit to Copenhagen to see Niels Bohr, he received his first offer from the chairman of the Stanford University physics department, David Locke Webster. Originally, Bloch later confessed, he knew nothing about Stanford so he mentioned the offer to Bohr and Heisenberg and asked for their advice. Heisenberg knew only that Stanford was in California and that the students from Stanford and another school nearby stole each other's axes. Bohr's opinion was definitive: Stanford was a good school; he should go.|access-date=2010-09-23|archive-date=2021-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223025223/http://content.cdlib.org/view?docId=tf2n39n5nt&doc.view=entire_text|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rivalry History">{{cite news |first=Rick |last=DelVecchio |title=Stanford pranks pique Cal |curly=y |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/archive/2005/11/18/BAGS4FQHIS1.DTL |work=San Francisco Chronicle |page=B-1 |date=November 18, 2005 |access-date=17 November 2008 |quote=The Cal-Stanford football rivalry, which began in 1892, has produced some memorable mischievous student tricks. Stealing the Axe for Stanford from an armored car (1930) and from a display case (1953). Stenciling bear prints on the side of Stanford's Hoover Tower (1960). Retaking the Axe for Stanford by ruse (1973). Printing a fake issue of the Daily Cal claiming that Stanford won the 1982 game that ended with "The Play." |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206060127/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fchronicle%2Farchive%2F2005%2F11%2F18%2FBAGS4FQHIS1.DTL |archive-date=6 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> === સીમાચિન્હો === {{wide image|stanfordquad.jpg|2000px|<center>''Orthographic panorama of the Main Quad, located in the heart of the Stanford University campus.''</center>}} કેમ્પસના સમકાલીન સીમાચિન્હોમાં મુખ્ય સ્તંભ અને મેમોરિયલ ચર્ચ, કેન્ટોર સેન્ટર ફોર વિઝ્યુઅલ આર્ટસ અને આર્ટ ગેલેરી, સ્ટેનફોર્ડ મૌસોલિયમ અને એન્જલ ઓફ ગ્રિફ, હૂવર ટાવર, રોડીન સ્થાપત્ય બગીચો, પપુઆ ન્યુ જિનીવા સ્કલ્પચર ગાર્ડન, એરિજોના કેક્ટસ ગાર્ડન, સ્ટેનફોર્ડ યુનુવર્સિટી આર્બોરેટમ, ગ્રીન લાયબ્રેરી અને ડીશનો સમાવેશ થાય છે. ફ્રેંક લોયડ વ્રેઇટનું 1937નું હાન્ના-હનીકોમ્બ હાઉસ અને 1919નું લૌ હેનરી અને હર્બર્ટ હૂવર હાઉસ બન્ને નેશનલ હિસ્ટોરિક રજિસ્ટર પર નોંધાયેલ છે. <gallery> File:Stanford University Quad Memorial Church.JPG|સ્ટેનફોર્ડ મેમોરિયલ ચર્ચ File:Lou Henry Hoover House from NW.jpg|લૌ હેનરી અને હર્બર્ટ હૂવર હાઉસ File:Stanford University Hoover Tower.JPG|હૂવર ટાવર File:The Dish, Stanford University.jpg|ધી ડીશ </gallery> === શિક્ષકોના મકાન === સ્ટેનફોર્ડના શિક્ષક સભ્ય હોવા તરીકેના અનેક ફાયદાઓમાંનો એક ફાયદો "ફેકલ્ટી ઘેટ્ટો" (શિક્ષકોનો વસવાટ) છે, જ્યાં શિક્ષક સભ્યો કેમ્પસમાં પગપાળા ચાલી શકાય અથવા બાઇક પર જઇ શકાય તેવા સ્થળે રહી શકે છે. ફેકલ્ટી ઘેટ્ટો સ્ટેનફોર્ડની જ સમગ્ર માલિકીની જમીનમાંથી રચાયેલ હોય છે. કોન્ડોમિનીયમ (કોઈ મંડળે ખરીદેલાં કે ભાડે રાખેલાં મકાનો, ફ્લૅટો ઇ.નું જૂથ)ની જેમ જ, ઘરની ખરીદી કે વેચાણ કરી શકાય છે, પરંતુ તેની હેઠળની જમીન 99 વર્ષના ભાડા પટ્ટે હોય છે. "ઘેટ્ટો"માં રહેલા મકાનોનું મૂલ્ય વધે અને ઘટે છે, પરંતુ [[સિલિકૉન વૅલી|સિલીકોન વેલી]]ના મૂલ્યની જેમ ઝડપથી નહી. આમ છતાં, સંપત્તિની માલિકી ધરાવવી એ ખર્ચાળ વિસ્તાર બનીને રહી ગયો છે અને કેમ્પસ પર એક જ પરિવારની સરેરાશ કિંમત ખરેખર પાલો અલ્ટો કરતા ઊંચી છે. સ્ટેનફોર્ડ પોતે સિલીકોન વેલી જમીનમાલિકોના મૂડી લાભનો ફાયદો ઉઠાવે છે, જોકે તેની સ્થાપનાની શરતો અનુસાર યુનિવર્સિટી જમીનનું વેચાણ કરી શકે નહી. === મુખ્ય કેમ્પસ સિવાયની === મુખ્ય કેમ્પસથી દૂર સહાયને આધારે રચાયેલ, જાસ્પર રિજ બાયોલોજિકલ પ્રિઝર્વ એ કુદરતની અનામત છે જેની માલિકી યુનિવર્સિટીની છે અને તેનો ઉપયોગ સંશોધન માટે જંગલી જીવનના જીવવિજ્ઞાનિકો દ્વારા થાય છે. હૂપકીન્સ મરિન સ્ટેશન, જે પેસિફિક ગ્રોવ, કેલિફોર્નિયામાં આવેલું છે, તે સમુદ્રી જીવવિજ્ઞાન સંશોધન કેન્દ્ર છે, જેની માલિકી 1892થી યુનિવર્સિટીની છે. યુનિવર્સિટી તેનો પોતાનો ગોલ્ફ કોર્સ અને સીઝનલ તળાવ (તળાવ લાગુનીટા, ખરેખર સિંચાઇ સંગ્રહસ્થાન છે) ધરાવે છે, બન્ને ભયંકર કેલિફોર્નિયા ટાઇગર સેલેમેન્ડરનું ઘર છે. તળાવ લાગુનીટા ઘણી વખત સૂકાઇ જાય છે, પરંતુ તેને કૃત્રિમ રીતે ભરવાનો યુનિવર્સિટીનો કોઇ ઇરાદો નથી. <ref>{{cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2005/4/4/noPlansToFillLakeLagunita |title=No plans to fill Lake Lagunita |access-date=12 January 2009 |date=4 April 2005 |author=Bea Sanford |publisher=[[The Stanford Daily]] }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{wide image|Lake Lagunita, Stanford University.jpg|800px|<center>''Lake Lagunita in early spring; the Dish is visible in the foothills behind the lake.''</center>}} === સ્ટેનફોર્ડ ખાતેની ટકાઉ મિલકત === સ્ટેનફોર્ડ માર્ગારાઇટ નામની વિના મૂલ્યે શટલ બસની સેવા ઓફર કરે છે અને તેના કર્મચારીઓને કારપૂલીંગ (કારમાં સાથે આવવા માટે) નાણાંકીય વળતરો પણ આપે છે. યુનિવર્સિટી આ ઉપરાંત વિવિધ મિલકત સંબધી સહાયો પણ કરે છે. અધ્યાપક ગિલ માસ્ટર્સના ડિઝાઇન નિરીક્ષણ હેઠળ {{convert|21000|sqft|m2}} ગ્રીન ડોર્ન હાલમાં વિચારણા હેઠળ છે, જેઓ ચાળીસ અને પચાસ વિદ્યાર્થીઓને સમાવી શકાય તેવી રચના કરશે, જેમાં શૂન્ય કાર્બન પ્રદૂષણ હશે અને હાલમાં જે પ્રકાશ આ ઇમારત પેદા કરે છે તેના કરતા વધુ પેદા કરશે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/group/greendorm/greendorm/goals/performance.html |title=Measurable Environmental Performance |access-date=2009-01-01 |publisher=Lotus Living Laboratory |archive-date=2008-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017134929/http://www.stanford.edu/group/greendorm/greendorm/goals/performance.html |url-status=dead }}</ref> નવુ્ પર્યાવરણ મુક્ત પર્યાવરણ અને ઉર્જા ઇમારતનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. વુડ્ઝ ઇન્સ્ટિટ્યુટ પણ યુનિવર્સિટીની પર્યાવરણીય પગલાને "અનેક શિસ્તવાળું પર્યાવરણીય સંશોધન, શિક્ષણ અને પ્રસરતું કેન્દ્ર" તરીકે ટેકો આપે છે. <ref>{{cite web| title =Working for a Sustainable Future| publisher =Stanford University| url =https://thestanfordchallenge.stanford.edu/get/file/g2sdoc/env_l2CaseStatement.pdf| access-date =2010-09-23| archive-date =2010-07-05| archive-url =https://web.archive.org/web/20100705073806/https://thestanfordchallenge.stanford.edu/get/file/g2sdoc/env_l2CaseStatement.pdf| url-status =dead}}</ref> સ્ટેનફોર્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ સસ્ટેઇનેબીલિટી ઇન હાયર એજ્યુકેશનની સભ્ય છે. <ref>{{cite web|author=Artifical Turfgrass on Campus |url=http://www.aashe.org/membership/members.php |title=Member Universities, System Offices, NGOs, Businesses, Government Agencies, and K-12 Institutions &#124; Association for the Advancement of Sustainability in Higher Education |publisher=AASHE |date= |access-date= 2010-07-09}}</ref> એસ્પીયન ઇન્સ્ટિટ્યુટે સ્ટેનફોર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસને વિશ્વભરમાં આવેલી 590 શાળાઓમાંથી ભવિષ્યના ઉદ્યોગ અગ્રણીઓને તાલીમ આપવામાં સામાજિક અને પર્યાવરણીય મુદ્દાઓની પહેલ કરવા માટે પ્રથમ ક્રમના એમબીએ કાર્યક્રમ તરીકેનો દરજ્જો આપ્યો છે. <ref>{{cite web |url=http://www.beyondgreypinstripes.org/rankings/index.cfm |title=Beyond Grey Pinstripes 2007-2008 Rankings |publisher=Aspen Institute |access-date=2008-08-26 |archive-date=2012-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517012116/http://www.beyondgreypinstripes.org/rankings/index.cfm |url-status=dead }}</ref> 2009માં, સસ્ટેઇનેબલ એન્ડોવમેન્ટસ ઇન્સ્ટિટ્યુટે તેના વાર્ષિક કોલેજ સસ્ટેનેબીલીટી રિપોર્ડ કાર્ડમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીને A ગ્રેડ આપ્યો છે, જે તેને યુ.એસ. અને કેનેડામાંથી સમીક્ષા કરેલ 300 કોલેજોમાંથી ટોચની 15માંની એક બનાવે છે. (હવામાન, ઉર્જા અને વાહનવ્યવહાર તેના નબળા મુદ્દાઓ હતા.) <ref name="greenreportcard.org">{{cite web |url=http://www.greenreportcard.org/report-card-2009/schools/stanford-university |title=Stanford University - Green Report Card 2009 |publisher=Greenreportcard.org |date=2007-06-30 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620230340/http://greenreportcard.org/report-card-2009/schools/stanford-university |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.endowmentinstitute.org/ |title=College Sustainability Report Card 2008 |access-date= 2008-11-27 |publisher=Sustainable Endowments Institute |access-date= 2008-07-20}}</ref> == વહીવટ અને સંગઠન == ખાનગી રીતે નિમાયેલા 35 સભ્યોના બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીની માલિકી અને સંભાળ હેઠળની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી કર મુક્ત કંપની ટ્રસ્ટ છે. <ref name="FG facts"/> ટ્રસ્ટીઓ પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ ધરાવે છે (બે સતત કાળથી વધુ નહી) અને વર્ષમાં પાંચ વખત મળે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4807.htm |title=Stanford Bulletin - Board of Trustees |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date=2008-11-27 |archive-date=2008-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206013243/http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4807.htm |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડના ટ્રસ્ટીઓ આ ઉપરાંત સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ પાર્ક, સ્ટેનફોર્ડ શોપીંગ સેન્ટર, કેન્ટોર સેન્ટર ફોર વિઝ્યુઅલ આર્ટસ, સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી મેડિકલ સેન્ટર, અને ઘણા સંલગ્ન તબીબી સવલતો (લ્યુસાઇલ પેકાર્ડ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ સહિત) પર દેખરેખ રાખે છે. <ref name="FG facts">{{cite web |url=http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html |title=Stanford University Facts - Finances and Governance |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081115042016/http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html |url-status=dead }}</ref> બોર્ડ યુનિવર્સિટીના ચિફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર તરીકે ફરજ બજાવવા માટે પ્રમુખની નિમણૂંક કરે છે અને અધ્યાપકોની ફરજો અને અભ્યાસનો અભ્યાસક્રમ નકી કરે છે, તેમ જ નાણાંકીય અને કારોબારની બાબતોનું સંચાલન કરે છે અને નવ ઉપ પ્રમુખોની નિમણૂંક કરે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4808.htm |title=Stanford Bulletin - The President |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> જોહ્ન એલ. હેનેસ્સીની નિમણૂંક ઓક્ટોબર 2000માં યુનિવર્સિટીના 10મા પ્રમુખ તરીકે કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/president/biography/ |title=Office of the President - Biography |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2004-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040416051039/http://www.stanford.edu/dept/president/biography/ |url-status=dead }}</ref> કોલેજનો વડો શૈક્ષણિક અને અંદાજપત્રીય અધિકારી હોય છે, જેને દરેક સાતેય શાળાઓના ડીને અહેવાલ આપવાનો હોય છે. <ref name="Provost">{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4810.htm |title=Stanford Bulletin - The Provost |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> જોહ્નન એચેમેન્ડીનું નામ સપ્ટેમ્બર 2000માં 12મા કોલેજ વડા તરીકે આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/provost/biography/ |title=Office of the Provost - Biography |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2010-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703052212/http://www.stanford.edu/dept/provost/biography/ |url-status=dead }}</ref> યુનિવર્સિટી સાત શાળાઓમાં સંગઠિત થયેલી છે: સ્કુલ ઓફ હ્યુમેનિટીઝ એન્ડ સાયંસીઝ, સ્કુલ ઓફ એન્જિનીયરીંગ, સ્કુલ ઓફ અર્થ સાયંસીઝ, સ્કુલ ઓફ એજ્યુકેશન, ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસ, સ્ટેનફોડર્ડ લો સ્કુલ અને સ્ટેનફોડર્ડ યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડીસિન. <ref name="Provost"/> શિક્ષકોની શક્તિ અને સત્તા એકેડેમિક કાઉન્સીલમાં સમાયેલી છે, જે કાર્યકાળ અને કાર્યકાળ વિનાના શિક્ષકો, સંશોધન શિક્ષકો, કેટલાક નીતિ કેન્દ્રો અને સંસ્થાઓમાં વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ, યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ અને અન્ય કેટલાક શૈક્ષણિક વહીવટકર્તાઓથી બનેલી છે, પરંતુ મોટા ભાગની બાબતો ફેકલ્ટી સેનેટ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે, જે શિક્ષકોના 55 ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની બનેલી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4811.htm |title=Stanford Bulletin - The Academic Council |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> 2006માં, પ્રમુખ હેનેસ્સીએ સ્ટેનફોર્ડ ચેલેન્જ, 4.3 અબજ ડોલરનું ભંડોળ ઊભુ કરવાની ઝુંબેશનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જે મુખ્ય ત્રણ બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી: અનેકશિસ્ત સંશોધન પ્રયત્નો, શિક્ષણ સુધારવાના પ્રયત્નો અને મહત્વનો ટેકો. <ref name="StanfordChallenge">{{cite web |url=http://news-service.stanford.edu/pr/2006/pr-challenge-101106.html |title=The Stanford Challenge: University sets out to address global problems, educate leaders, foster excellence |publisher=Stanford |year=2006 |access-date=2008-11-18 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129202726/http://news-service.stanford.edu/pr/2006/pr-challenge-101106.html |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડે ખાનગી દાન પેટે 69,350 દાતાઓ પાસેથી 2006-07માં 832.2 મિલીયન ડોલર ઊભા કતર્યા હતા, જે યુ.એસની દરેક યુનિવર્સિટીઓની તુલનામાં સૌથી વધુ રકમ હતી. <ref name="FG facts"/> એસોસિયેટેડ સ્ટુડન્ટસ ઓફ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી (એએસએસયુ) સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી માટેની વિદ્યાર્થી સરકાર છે અને નોંધાયેલા તમામ વિદ્યાર્થીઓ તેના સભ્યો છે. <ref name="ASSU">{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4813.htm |title=Stanford Bulletin - Associated Students of Stanford University |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> તે ચુંટાયેલ સભ્યપદ છે, જેમાં પૂર્વસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ચુંટાયેલ પૂર્વસ્નાતક સેનેટ અને પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખ કે જે સમગ્ર વિદ્યાર્થી સંસ્થા દ્વારા ટિકીટ તરીકે ચુંટાયેલા છે તેમનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="ASSU"/> == શિક્ષકો == [[ચિત્ર:Stanford University Walkway Panorama.jpg|thumb|left|ક્વાડ નજીક વોકવે]] સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી વિશાળ, ઉચ્ચ નિવાસી સંશોધન યુનિવર્સિટી છે જેમાં મોટા ભાગનો પ્રવેશ સ્નાતકો અને વ્યાવસાયિક વિદ્યાર્થીઓનો છે. <ref name="Carnegie">{{cite web|url=http://www.carnegiefoundation.org/classifications/sub.asp?key=748&subkey=16815&start=782 |title=Carnegie Classifications - Stanford University |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |access-date= 2008-11-27}}</ref> પૂર્ણકાલીન ચાર વર્ષના પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમને "સૌથી વધુ પસંદગીયુક્ત" એમ વર્ગીકૃત્ત કરવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓની હાજરી સાથે કલા અને વિજ્ઞાન પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. <ref name="Carnegie"/> સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીને વેસ્ટર્ન એસોસિયેશન ઓફ સ્કુલ્સ એન્ડ કોલેજીસ દ્વાર માન્યતા આપવામાં આવી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4068.htm |title=Stanford Bulletin – Accreditation |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> પૂર્ણકાલીન પૂર્વસ્નાતકોના ટ્યુશન 2008-2009 માટે 36,030 ડોલરના હતા. <ref name="CDS">{{cite web|url=http://ucomm.stanford.edu/cds/ |title=Common Data Set |year=2008 |publisher=Stanford University |access-date= 2008-11-27}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4837.htm |title=Stanford Bulletin - Tuition |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090312041742/http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4837.htm |url-status=dead }}</ref> === સંશોધન કેન્દ્રો અને સંસ્થાઓ === [[ચિત્ર:Hoover Tower from Main Quad.JPG|thumb|મુખ્ય ક્વાડ તરફથી હૂવર ટાવરનું અવલોકન.]] અન્ય સ્ટેનફોર્ડ સંલગ્ન સંસ્થાઓમાં સ્લેક (એસએલએસી) નેશનલ એક્લીલેટર લેબોરેટરી (મૂળ સ્ટેનફોર્ડ લિનીયર એક્સેલેટર સેન્ટર) અને સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ, જે હવે સ્વતંત્ર સંસ્થા છે જે સ્ટેનફોર્ડ હ્યુમિનીટીઝ સેન્ટર ઉપરાંત યુનિવર્સિટી ખાતે પોતાનું મૂળ ધરાવે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ મોટી જાહેર નીતિ વૈચારિક સંસ્થા હૂવર [https://gminfotech.org/web-development-course-in-surat.php ઇન્સ્ટિટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007052509/https://gminfotech.org/web-development-course-in-surat.php |date=2022-10-07 }} ઓન વોર, રિવોલ્યુશન એન્ડ પીસને પણ સમાવે છે જે વિશ્વભરમાંથી મૂલાકાત લેતા વિદ્વાનોને {{Dubious|date=September 2009}} આકર્ષે છે, અને ફ્રીમેન સ્પોગલી [https://gminfotech.org/ ઇન્સ્ટિટ્યુટ]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ફોર ઇન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના વધુ ચોક્કસ પર સમર્પિત છે તેનો પણ સમાવેશ કરે છે. તેના કોઇ પણ ગ્રંથાલયમાં નકલ સ્થિત કરવા અસમર્થતાને કારણે તેના ''પ્રાવદા'' (તારીખ 5 માર્ચ, 1917)ના પ્રથમ ઇસ્યુની મૂળ આવૃત્તિ માટે હૂવર ઇન્સ્ટિટ્યુશનને કહેવાની સોવિયેત સંઘને ફરજ પાડવામાં આવી હતી. <ref>{{cite news | author = Cynthia Gorney | coauthors = | title = Gorbachev's Scholarly Stopover; Stanford's Hoover Think Tank & The Makings of Soviet History | work = The Washington Post | page = C1 | date = 1990-05-26 }}</ref> સ્ટેનફોર્ડની મેન્ડ્રીયન ચાઇનીઝમાં સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ઉગ્ર ભાષા તાલીમ સંસ્થા એવા સ્ટેનફોર્ડ સેન્ટરની મૂળ સ્થાપના નેશનલ તાઇવાન યુનિવર્સિટી (એનટીયુ) ખાતે કરવામાં આવી હતી. પાછળથી અન્ય પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓ બોર્ડમાં જોડાઇ હતી અને સંસ્થાએ તેનું નામ બદલીને ઇન્ટર-યુનિવર્સિટી પ્રોગ્રામ (આઇયુપી) કરી નાખ્યું હતું. આજે, આઇયુપીને બીજિંગ ખાતે પુનઃવસાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે મૂળ તાઇપેઇમાં રહેલો પ્રોગ્રામ એનટીયુ સંસ્થા તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને હવે તે ઇન્ટરનેશનલ ચાઇનીઝ લેંગ્વેજ પ્રોગ્રામ (આઇસીએલપી) તરીકે જાણીતો છે. સ્ટેનફોર્ડ એ જોહ્ન એસ. નાઇટ ફેલોશીપ્સ ફોર પ્રોફેશનલ જર્નાલિસ્ટનું ઘર છે. === ગ્રંથાલયો અને ડિજીટલ સ્રોતો === સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ગ્રંથાલયો આઠ મિલીયન વોલ્યુમોથી વધુનું એકત્રીકરણ ધરાવે છે. એસયુ ગ્રંથાલય સિસ્ટમમાં આવેલ મુખ્ય ગ્રંથાલય ગ્રીન લાયબ્રેરી છે. મેયેર લાયબ્રેરી વિશાળ પૂર્વ એશિયા એકત્રીકરણ ધરાવે છે અને વિદ્યાર્થીઓ પ્રવેશી શકે તેવો માધ્યમ સ્ત્રોત ધરાવે છે. અન્ય નોંધપાત્ર એકત્રીકરણમાં લેન મેડીકલ લાયબ્રેરી, ટર્મન એન્જિનીયરીંગ લા.યબ્રેરી, જેકસન બિઝનેસ લાયબ્રેરી, ફાલ્કનેર બાયોલોજી લાયબ્રેરી, ક્યુબરલે એજ્યુકેશ લાયબ્રેરી, બ્રાનેર અર્થ સાયંસીઝ લાયબ્રેરી, સ્વેઇન કેમિસ્ટ્રી એન્ડ કેમિકલ એન્જિનીયરીંગ લાયબ્રેરી, જોનસ્સોન ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટસ કલેક્શન, ક્રાઉન લો લાયબ્રેરી, સ્ટેનફોર્ડ ઓક્સીલરી લાયબ્રેરી (એસએએલ), એસએલએસી લાયબ્રેરી, હૂવર લાયબ્રેરી, હોપકીન્સ મરિન સ્ટેશન ખાતે મિલર મરિન બાયોલોજી લાયબ્રેરી, મ્યુઝિક લાયબ્રેરી અને યુનિવર્સિટીના ખાસ એકત્રીકરણનો સમાવેશ થાય છે. કુલે થઇને 19 ગ્રંથાલયો છે. ડિજીટલ ગ્રંથાલયો અને પાઠ્ય સેવાઓમાં ડિજીટલ ઇમેજ કલેક્શન્સ, હાઇવાયર પ્રેસ, હ્યુમિનીટીઝ ઇન્ફર્મેશન સર્વિસીઝ ગ્રુપ અને મિડીયા માઇક્રોટેક્સ્ટ સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. વિવિધ શૈક્ષણિક વિભાગો અને કેટલાક નિવાસો પણ તેમના પોતાના અંગત ગ્રંથાલય ધરાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ એ સેનીક (સીઇએનઆઇસી)ના સ્થાપક અને પ્રથમ સભ્ય છે, જે કેલિફોર્નિયામાં એજ્યુકેશન નેટવર્ક માટેના કોર્પોરેશનની પહેલ છે અને બિનનફાકારક સંસ્થા છે જે કેલિફોર્નિયાના કે-20 સંશોધન અને શિક્ષણ સમાજને ઊંચી કામગીરી વાળી ઇન્ટરનેટ આધારિત નેટવર્કીંગ પૂરું પાડે છે. === વિદ્યાર્થી સંગઠન === {| style="text-align:center;float:right;font-size:85%;margin-left:2em;margin:auto" class="wikitable" |+ <td>વિદ્યાર્થી સંગઠનનું વસતી વિષયક<ref name="CDS"/><ref>{{cite web |url=http://ucomm.stanford.edu/cds/cds_2009.html#enrollment |title=Stanford University: Common Data Set 2009-2010 |publisher=Stanford University |access-date=2010-05-29 |archive-date=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100622220558/http://ucomm.stanford.edu/cds/cds_2009.html#enrollment |url-status=dead }}</ref><ref>સંદર્ભ માટે જુઓ કેલિફોર્નિયાની વસતીવિષયક અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વસતીવિષયક.</ref></td> ! ! પૂર્વસ્નાતક ! સ્નાતક ! કેલિફોર્નિયા ! યુ.એસ. વસતી |- ! આફ્રિકી-અમેરિકી | 10% | 3 | 6.2% | 12.1% |- ! એશિયન અમેરિકન | 23 | 13 | 12.3% | [4] ^ [3] |- ! વાઇટ અમેરિકન | 36% | 35% | 59.8% | 65.8% |- ! હિસ્પાનિક અમેરિકન | 13 | 5% | 35.9% | 14.5% |- ! અમેરિકા વતન હોય તેવું | 2.8% | 1 | 0.7% | 0.9% |- ! આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી | 7% | 33% | એન/એ (N/A) | એન/એ (N/A) |} [[ચિત્ર:Stanford University campus from above.jpg|thumb|ક્વાડની હૂવર ટાવર નિરીક્ષણ ડેક અને પશ્ચિમ તરફના આસપાસના વિસ્તારોનું અવલોકન ]] સ્ટેનફોર્ડે 6,602 અંડરગ્રેજ્યુએટ અને 11,896 સ્નાતકોને 2009માં પ્રવેશ આપ્યો હતો. <ref name="CDS"/> પૂર્વસ્નાતકોમાં સ્ત્રીઓનો 48.7 ટકા અને 39 ટકા વ્યાવસાયિકો અને સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="CDS"/> નવા વિદ્યાર્થીઓ લેવાનો દર 2008માં 98 ટકા, ચાર વર્ષની સ્નાતક ટકાવારી 79.4 ટકા અને છ વર્ષની ટકાવારી 94.4 ટકા હતી. <ref name="CDS"/> સંબંધિત રીતે ઓછો ચાર વર્ષનો સ્નાતક દર એ યુનિવર્સિટીની કોટર્મીનલ ડિગ્રી (અથવા "સમક્ષેત્રીય") કાર્યક્રમની કામગીરી છે, જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમનું વિસ્તરણ કરવા તરીકે અનુસ્નાતક ડિગ્રી હાંસલ કરવા માટે સહાય કરે છે. <ref>{{cite web |url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/highest-grad-rate |title=Best Colleges - Education - US News and World Report |publisher=Colleges.usnews.rankingsandreviews.com |date=2009-08-19 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2009-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314054424/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/highest-grad-rate |url-status=dead }}</ref>સ્ટેનફોર્ડે 2008માં 1646 જેટલી પૂર્વસ્નાતક ડિગ્રીઓ, 1984 અનુસ્નાતક ડિગ્રીઓ અને 271 ડિગ્રીઓ આપી હતી. <ref name="CDS"/> અત્યંત લોકપ્રિય સ્નાતક ડિગ્રી [[સામાજિક વિજ્ઞાન]], આંતરશિસ્ત અભ્યાસ અને એન્જિનીયરીંગમાં હતી. સ્ટેનફોર્ડે 2007-2008માં પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમમાં પ્રવેશ માટેની 25,299 અરજીઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, જેમાં 2,400 (9.8 ટકા)ને દાખલ કર્યા હતા અને 1,703 (71 ટકા)ને પ્રવેશ આપ્યો હતો, આ ટકાવારી યુનિવર્સિટીના 117 વર્ષના ઇતિહાસમાં સૌથી ઓછી હતી. <ref name="CDS"/><ref>{{cite news |url=http://news-service.stanford.edu/news/2008/april2/admission-040208.html |title=2,400 students from record applicant pool offered admission |publisher=Stanford News Service |date=March 28, 2008 |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719071322/http://news-service.stanford.edu/news/2008/april2/admission-040208.html |url-status=dead }}</ref> તેમના હાઇ સ્કુલ વર્ગમાં ટોચના દશમાં 92 ટકા વિદ્યાર્થી સ્નાતક થયા હતા અને એસએટી માટેની આંતરિક ગુણ રેન્જ ગણિતમાં 680-780, લખાણમાં 670-760 અને વાંચનમાં 650-760ની હતી. <ref name="CDS"/>2013ના વર્ગ માટે સ્ટેનફોર્ડે એક જ પસંદગી વહેલા પગલાંમાં 5300 અરજીઓ પ્રાપ્ત કરી હતી અને તેમાં 689 સ્વીકારી હતી, વહેલા પ્રવેશનો દર આશરે 13 ટકા હતો. અરજીઓની આ મૌસમમાં સ્ટેનફોર્ડે 30,000થી વધુ અરજી ફોર્મ મેળવ્યા હતા, જેમાં રેગ્યુલર અને પ્રારંભિક રાઉન્ડનો સમાવેશ થતો હતો અને એકંદરે પ્રવેધ દર 7.2 ટકા રહે તેવી આશા સેવતું હતુ, જે યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં સૌથી નીચો દર હતો અને 2012ના વર્ગ માટે 2 ટકાથી પણ ઓછો દર હતો. સ્ટેનફોર્ડ પ્રવેશ પ્રક્રિયા યુએસ નાગરિકો અને કાયમી નિવાસીઓ માટે નીડ બ્લાઇન્ડ હતી. યુનિવર્સિટીએ 2,960 વિદ્યાર્થીઓને 75.6 મિલીયનની સહાય પૂરી પાડી હતી, જે સરેરાશ પેકેજ 33,108 ડોલરનો હતો. <ref name="CDS"/> સ્ટેનફોર્ડને જે પરિવારોની આવક 60,000 ડોલરથી નીચે હોય તેમના તરફથી વાલી ફાળાની જરૂર ન હતી અન જે પરિવારો 100,000 ડોલરથી નીચેની આવક હાલમાં ધરાવે છે તેમના માટે ટ્યુશન દરો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. <ref name="CDS"/><ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/finaid/undergrad/how/enhancements.html |title=Financial Aid - Enchancements for 2008-2009 |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216034354/http://www.stanford.edu/dept/finaid/undergrad/how/enhancements.html |url-status=dead }}</ref> === ક્રમાંકો === {{Infobox US university ranking | GUR = 6th | THES_W = 16th | USNWR_NU = 4th | USNWR_LA = | Forbes = 10th | USNWR_Bus = 1st | USNWR_Law = 3rd | USNWR_Medr = 6th | USNWR_Medc = 58th | USNWR_Eng = 2nd | USNWR_Ed = 2nd | CGC_NU = 3rd | ARWU_W = 2nd | ARWU_N = 2nd | ARWU_SCI = 6th | ARWU_ENG = 2nd | ARWU_LIFE = 5th | ARWU_MED = 11th | ARWU_SOC = 4th | Wamo_NU = 4th | FSPI = 5th }} સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમને તમામ રાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' (યુએસએનડબ્લ્યુઆર))ના અનુસાર ચતુર્થ ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. <ref>{{cite web|url=http://www.usnews.com/usnews/edu/college/directory/brief/drglance_1305_brief.php |title=America's Best Colleges 2009 |publisher=U.S. News & World Report |year=2009 |access-date= 2009-05-10}}</ref> એકેડેમિક રેન્કીંગ ઓફ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટીઝ, શાઘાઇ જિયાગો ટોંગ યુનિવર્સિટી દ્વારા સ્ટેનફોર્ડને વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓમાં બીજો ક્રમાંક અને અમેરિકામાં તમામ યુનિવર્સિટીઓમાં બીજો ક્રમાંક, ટીએચઇએસ-ક્યુએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ (વિષય ક્રમાંકોઃ સામાજિક વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, 3જી લાઇફ સાયંસીઝ અને પાયોમેડીસિન, 6ઠ્ઠી આર્ટસ અને હ્યુમનીટીઝ, નચરલ સાયંસીઝઃ 8મી) માં વિશ્વની યુનિવર્સિટીઓમાં 17મો ક્રમાંક,<ref>{{cite web |url=http://www.thes.co.uk/worldrankings/ |title=World University Rankings |year=2006 |publisher=The Times Higher Educational Supplement |access-date=2007-04-15 |archive-date=2007-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070504114435/http://www.thes.co.uk/worldrankings/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=438 |title=Top 200 World Universities |publisher=The Times Higher Education Supplement |access-date=2009-12-23 |year=2009 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212417/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=438 |url-status=dead }}</ref> ''ધી વોશિંગ્ટોન મંથલી'' દ્વારા તમામ યુનિવર્સિટીઓમાં ચતુર્થ ક્રમ, <ref>{{cite web |url=http://www.washingtonmonthly.com/college_guide/rankings/national_university_rank.php |title=The Washington Monthly College Rankings |year=2009 |publisher=The Washington Monthly |access-date=2009-12-23 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121010040/http://www.washingtonmonthly.com/college_guide/rankings/national_university_rank.php |url-status=dead }}</ref> ''ન્યૂઝવીક'' દ્વારા "વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓ"માં બીજો ક્રમાંક, <ref>{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/14321230/site/newsweek/ |publisher=Newsweek |title=The World's 100 Most Global Universities |access-date=2007-04-15 |year=2007 |archive-date=2008-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522052332/http://www.msnbc.msn.com/id/14321230/site/newsweek/ |url-status=dead }}</ref> અને સેન્ટર ફોર મેઝરીંગ યુનિવર્સિટી પરફોર્મન્સ દ્વારા રાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રથમ ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://mup.asu.edu/research2007.pdf |format=PDF |title=The Top American Research Universities: 2007 Annual Report |year=2007 |access-date=2008-11-27 |archive-date=2015-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505134008/http://mup.asu.edu/research2007.pdf |url-status=dead }}</ref> ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' અનુસાર સ્ટેનફોર્ડ લો સ્કુલને રાષ્ટ્રમાં ત્રીજો જ્યારે તેની એજ્યુકેશન સ્કુલને બીજો અને બિઝનેસ સ્કુલને પ્રથમ ક્રમાંક અપાયો છે. ''ફોર્બ્સે'' તેના 2009ના "બેસ્ટ બિઝનેસ સ્કુલ્સ" યાદીમાં સ્ટેનફોર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસને ટોચનો ક્રમાંક આપ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2009/08/05/best-business-schools-09-leadership-careers-intro.html|title=The Best Business Schools|last=Badenhausen|first=Kurt|date=2009-08-05|work=Forbes|access-date=2009-09-02|archive-url=https://archive.today/20121210040519/http://www.forbes.com/2009/08/05/best-business-schools-09-leadership-careers-intro.html|archive-date=2012-12-10|url-status=live}}</ref> સ્ટેનફોર્ડ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' અનુસાર સંશોધન ક્ષેત્રે હાલમાં છઠ્ઠો ક્રમાંક ધરાવે છે. સ્ટેનફોર્ડની દરેક શાળાઓ માટેના પ્રવેશ દરો (પૂર્વસ્નાતક, સ્નાતક અને વ્યાવસાયિક) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી નીચામાં નીચા દરો (જો સૌથી નીચા ન હોય તો) રહ્યા હતા. ટોપ સ્ટડી લિંક્સ યુનિવર્સિટી ક્રમાંકો 2010 સ્ટેનફોર્ડને વિશ્વમાં ત્રીજી સૌથી શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીનો ક્રમાંક આપે છે. <ref>{{cite web |url=http://topstudylinks.com/Top-Universities-in-World.aspx |title=Top Universities in World 2010 |publisher=Top Study Links |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722110134/http://topstudylinks.com/Top-Universities-in-World.aspx |url-status=dead }}</ref> === કલા === [[ચિત્ર:Les-bourgeois-de-Calais.jpg|thumb|left|ઔગસ્ટે રોડીન દ્વાકા સ્થાપવામાં આવેલા કાંસાના પૂતળાઓ કેમ્પસમાં પથરાયેલા છે, જેમાં આ કાલાઇસના બર્ઘરોનો પણ સમાવેશ થાય છે. ]] [[ચિત્ર:Leland Stanford p1070023.jpg|thumb|લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ, જિયાન લુઇસ અર્નેસ્ટ મેઇસોનિયર, 1881, કેન્ટોર સેન્ટર.]] સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી એ કેન્ટોર સેન્ટર ફોર વિઝ્યુઅલ આર્ટસ મ્યુઝિયમનું ઘર છે, જેમાં 24 ગેલેરીઓ, સ્થાપત્ય બગીચાઓ, અગાશીઓ અને જેન અને લેલેન્ડ દ્વારા તેમના એકના એક બાળકની યાદગીરી રૂપે 1891માં સ્થપાયેલા કંટ્રીયાર્ડનો સમાવેશ થાય છે. નોંધવાલાયક એ છે કે સેન્ટર પેરિસ, ફ્રાંસની બહારની રોડીન કૃતિઓનું સૌથી મોટો સંગ્રહ ધરાવે છે. આખા કેમ્પસમાં મુખ્યત્વે સ્થાપત્યો જ પરંતુ મોટી સંખ્યામાં બહારના કલા ઇન્સ્ટોલેશનો, પરંતુ કેટલાક ભીંત ચિત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે. રોબલ હોલ નજીક પપુઆ ન્યુ ગિનીવા સ્કલ્પચર ગાર્ડનમાં હસ્તબનાવટના કાષ્ટ કોતરણ અને "ટોટેમ પોલ્સ" દર્શાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ સમૃદ્ધ કલાત્મક અને સંગીત સમાજ ધરાવે છે. અભ્યાસક્રમ બહારની પ્રવૃત્તિઓમાં થિયેટર ગ્રુપ્સ જેમ કે રા્મના હેડ થિયેટ્રિકલ સોસાયટી અને સ્ટેનફોર્ડ શેક્સપિયર સોસાયટી, પુરસ્કાર વિજેતા કેપેલ્લા સંગીત જૂથો જેમ કે મેન્ડિકેટ્સ, કાઉન્ટરપોઇન્ટ, સ્ટેનફોર્ડ ફ્લીટ સ્ટ્રીટ સિંગર્સ, હાર્મોનિક્સ, મિક્સડ કંપની, ટેસ્ટીમની, તાલીસમેન, એવરીડે પીપલ, રાગાપેલ્લા અને ગિલ્બર્ટ અને સુલીવાનની કૃતિઓ સ્ટેનફોર્ડ સેવોયાર્ડઝને ભજવતાને સમર્પિત જૂથ. આ ઉપરાંત, [http://music.stanford.edu/Home/ સંગીત વિભાગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011120530/http://music.stanford.edu/Home/ |date=2009-10-11 }} પાંચ ગાયકવૃંદો સહિત [http://sso.stanford.edu/ સ્ટેનફોર્ડ સિમ્ફોની ઓરકેસ્ટ્રા], સ્ટેનફોર્ડ ટાઇકો અને સ્ટેનફોર્ડ વિન્ડ એસેમ્બલ અસંખ્ય ગાયકજૂથોને સ્પોન્સર કરે છે. સ્ટેનફોર્ડનો નૃત્ય કરતો સમાજ દેશમાં અનેક ગતિશીલ સમાજોમાંનો એક છે, ડ્રામા ડિપાર્ટમેન્ટમાં સક્રિય નૃત્ય વિભાગ અને સ્ટેનફોર્ડ બેન્ડના ડોલી નૃત્ય ટુકડીઓ સહિત 30 અલગ અલગ નૃત્ય આધારિત વિદ્યાર્થી જૂથ ધરાવે છે. કદાચ તેના તમામ સામાજિક અને વિન્ટેજ નૃત્ય સમાજથી અલગ, તેમજ નૃત્ય ઇતિહાસકાર રિચાર્ડ પાવર્સ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો અને તેને સોથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ અને હજ્જારો સ્નાતકોએ માણ્યો હતો. સ્ટેનફોર્ડ માસિક ધોરણે ઔપચારીક નૃત્યો (જેને જામિક્સ કહેવાય છે) અને વિશાળ ત્રિમાસિક નૃત્ય પ્રસંગો યોજે છે, જેમા રેગટાઇમ બોલ (ફોલ), સ્ટેનફોર્ડ વિયેનીઝ બોલ (શિયાળું) અને બીગ ડાન્સ (હેમંત)નો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ચલાવાતી ટુકડીઓ કે જેને સ્વીંગટાઇમ કહેવાય છે તેને અને ડિકેડન્સ અને એકેડેમી ઓફ ડાન્સ લિબ્રે સહિત વિવિધ સ્નાતકોના જૂથોને પ્રોત્સાહન આપે છે. સર્જનાત્મક લખાણ કાર્યક્રમ યુવાન લેખકોને સ્ટેન્જર ફેલોશીપ મારફતે અને અન્ય સ્નાતક સ્કોલરશીપ કાર્યક્રમોને કેમ્પસમાં લાવે છે. ''ધી બોયઝ લાઇફ'' ના લેખક ટોબપીયસ વુલ્ફ પૂર્વસ્નાતક અને સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને લખાણ શીખવે છે. નાઇટ જર્નાલિઝમ ફેલોને કેમ્પસમાં એક વર્ષ વીતાવવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવે છે જેઓ સેમિનારો અને તેમની પસંદગીના અભ્યાસક્રમો લે છે. વધુમાં વધારાનો અભ્યાસક્રમ લખાણ અને કૌશલ્ય બતાવતું જૂથ પણ છે જેને સ્ટેનફોર્ડ વર્ડ સ્પોકન કલેક્ટીવ કહેવાય છે, જે શાળાની કવિતાની સખત ટીકા કરતી ટીમ તરીકે પણ કામ કરે છે. સ્ટેનફોર્ડ પણ વ્યાવસાયિકો માટે વિવિધ પ્રકાશન અભ્યાસક્રમો ચલાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ પબ્લીશીંગ કોર્સ, કે જે 1970ના અંતથી કેમ્પસ પર ઓફર કરવામાં આવે છે તે મેગેઝીન અને પુસ્તક પ્રકાશનમાં બદલાતા જતા બિઝનેસ મોડેલોની ચર્ચા કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશક વ્યાવસાયિકોને એકત્ર કરે છે. == કાયમી આવક (એન્ડોવમેન્ટ) અને ભંડોળ ઊભુ કરવું == ૩૦ જૂન 2008ના રોજ પૂરા થતા નાણાંકીય વર્ષના અંતે 785 મિલીયન ડોલર સ્ટેનફોર્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ટોચની ભંડોળ એકત્ર કરનારી યુનિવર્સિટી હતી.<ref>{{cite news | title =Top Fund-Raising Institutions, 2007-8 | work = [[The Chronicle of Higher Education]]| page = A16| date = March 6, 2009}}</ref> સ્ટેનફોર્ડ મેનજમેન્ટ કંપની દ્વારા સંચાલિત યુનિવર્સિટીનો એન્ડોવમેન્ટ કાર્યક્રમનું મૂલ્ય 2008માં 17.2 અબજ હતું અને તેણે વાર્ષિક ધોરણે 1998થી 15.1 ટકાનો વળતર દર પ્રાપ્ત કર્યો હતો. <ref name="FG facts"/><ref>{{cite web |url=http://www.stanfordmanage.org/smc_endowment.html |title=Endowment Asset Allocation |publisher=Stanford Management Company |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322155818/http://www.stanfordmanage.org/smc_endowment.html |url-status=dead }}</ref> જાન્યુઆરી 2009ના આર્થિક પછડાટમાં એન્ડોવમેન્ટમાં 20થી 30 ટકાનો ઘટાડોનો થયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.mercurynews.com/ci_11540137 |title=Stanford suspends $1.3 billion in construction projects as endowment plunges|access-date= 2009-02-14}}</ref> ''સાન ફ્રાંસિસ્કો ક્રોનિકલ'' ના અનુસાર, "સ્ટેનફોર્ડના એન્ડોવમેન્ટે 2008થી આશરે 4 અબજ ડોલરથી 5 અબજ ડોલર અથવા તેના મૂલ્યના 20થી 30 ટકા ગુમાવ્યા હતા. પરિણામસ્વરૂપે, દરેક કેમ્પસ એકમોએ 2009માં તેમના ખર્ચમાં 15 ટકાનો કાપ મૂક્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/02/25/SPOR1653KJ.DTL|title=Stanford athletics cuts 21 posts|last=FitzGerald|first=Tom|date=2009-02-26|work=[[San Francisco Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|pages=D-5|access-date=2009-03-07|archive-date=2011-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429204532/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2009%2F02%2F25%2FSPOR1653KJ.DTL|url-status=dead}}</ref> == વિદ્યાર્થી જીવન == [[ચિત્ર:Stanford-bikes.jpg|thumb|મોટા કેમ્પસની આસપાસ આંટો મારવા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ સાયકલનો ઉપયોગ કરે છે. ]] === શયનગૃહો અને વિદ્યાર્થી નિવાસો === નેવ્યાસી ટકા પૂર્વસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ કેમ્પસ પરના યુનિવર્સિટી હાઉસીંગમાં રહે છે, તેમાં થોડુ કારણ પાંચ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓને કેમ્પસમાં રહેવાની જરૂરિયાત છે તે છે અને અન્ય કારણ વિદ્યાર્થીઓને તેમની પૂર્વસ્નાતકની કારકીર્દીના દરેક ચાર વર્ષો માટે બાંયધરીપૂર્વકનો નિવાસ છે. <ref name="CDS"/><ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/eligibility_09.htm |title=Stanford University - Student Housing - Apply for Housing 2009-10 |publisher=Stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514044643/http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/eligibility_09.htm |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડ હાઉસીંગ એસાઇનમેન્ટ ઓફિસના અનુસાર પૂર્વસ્નાતકો 80 વિવિધ ઘરોમાં રહે છે, જેમાં શયનગૃહો, સહચારીતા, રો હાઉસ, ભાઈચારા અને સ્ત્રી પૂર્વસ્નાતકોની સામાજિક ક્લબોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="ugradres">{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |title=Stanford Housing - Undergraduate Residences |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2012-12-15 |archive-url=https://archive.is/20121215043129/http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |url-status=dead }}</ref> મેન્ઝાનીટા પાર્ક ખાતે 118 મોબાઇલ ઘરોને 1960ના અંતથી 1991 સુધી "હંગામી" નિવાસ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ હવે તે આધુનિક ડોર્મસ કેસ્ટાનો, કિમ્બોલ અને લેન્ટાનાની સાઇટ બની ગયા છે. <ref>{{cite web |url=http://news.stanford.edu/pr/91/910724Arc1246.html |title=Manzanita trailers to house Webb Ranch workers |publisher=News.stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729084308/http://news.stanford.edu/pr/91/910724Arc1246.html |url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓના નિવાસો કેમ્પસની હદની બહાર સ્થિત છે, જે મોટા ભાગના વર્ગો અને ગ્રંથાલયોથી દસ મિનીટ (ચાલતા અથવા બાઇક પર)ના અંતરે છે. કેટલાક લોકો તદ્દન નવા જ હોય છે; અન્યો યુનિવર્સિટીના બીજા વર્ગના વિદ્યાર્થીને અગ્રિમતા આપે છે, અન્યો ઉપરના વર્ગનાને જ પ્રાધાન્ય આપે છે અને કેટલાક લોકો દરેક ચાર વર્ગ માટે ખુલ્લા રહે છે. મોટા ભાગના નિવાસો સ્ત્રી અને પુરુષ એમ બન્ને માટે છે; સાત દરેક પુરુષ ભાઈઓ, ત્રણ સ્ત્રી સામાજિક ક્લબ, અને એક દરેક સ્ત્રી, સ્ત્રી સભ્ય સિવાયના નિવાસો રોથ નિવાસ હોય છે. મોટા ભાગના નિવાસોમાં, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ એક જ માળ પર રહે છે, પરંતુ બહુ ઓછા શયનગૃહો પુરુષો અને સ્ત્રીઓને એક જ માળ પર રહેવા માટે રચાયેલા હોય છે (એક જ જાતિના માળ), જેમાં એરોયો અને ઓકાડા સિવાયના વિલ્બુર શયનગૃહોનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/wilbur.htm#junipero |title=Stanford University - Student Housing - Tour Undergraduate Housing |publisher=Stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514044724/http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/wilbur.htm#junipero |url-status=dead }}</ref> 2009-10ના શરૂ થયેલ યુનિવર્સિટીની નિવાસ યોજનામાં એવી ધારણા કરવામા આવી હતી કે દરેક નવો માણસ દરેક નવા માણસોના શયનગૃહમાં રહેવાની ઇચ્છા ધરાવતો હોય તેને સમાવી લેવાશે. 2009-10માં મોટે ભાગે બે તૃતીયાંશ નવા માણસોને સ્ટેર્મ અને વિલ્બુર હોલ્સમાં સમાવી લેવાશે. એક તૃતીયાંશ કે જેમણે ચાર વર્ગ નિવાસની વિનંતી કરી હતી તેમને કેમ્પસમાં આવેલી ફ્લોરેન્સ મૂર (ફ્લોમો) સહિતના શયનગૃહમાં સમાવવામાં આવશે. <ref name="froshhousing">{{cite web |url=http://parents.stanford.edu/newsletter/09fall/golder.html |title=Parents' Newsletter, Fall 2009 - Golder looks to improve life and learning in the residences |publisher=Stanford University |access-date=2009-09-16 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705165210/http://parents.stanford.edu/newsletter/09fall/golder.html |url-status=dead }}</ref> એપ્રિલ 2008માં, સ્ટેનફોર્ડે પાંચ કેમ્પસ નિવાસોમાં જાતિ તટસ્થતાના પરીક્ષણ માટે નવી અગ્રણી નવી યોજનાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં પુરુષ અને સ્ત્રીઓને એક જ ખંડમાં રહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આવું વિદ્યાર્થીઓમાં અરસપરસનો તણાવ તેમજ હરીફ સંસ્થાઓ ખાતેની સમાન નીતિઓ ધરાવતી સંસ્થાઓ જેમ કે વેસલીયન, ઓબર્લીન, ક્લાર્ક, ડાર્ટમાઉથ, બ્રાઉન, અને ઉપેને અનુસર્યા બાદ કરવામાં આવ્યું હતું. <ref name="genderblind">{{cite news |url=http://daily.stanford.edu/article/2008/4/8/genderneutralHousingPlanUnveiled |title=Gender-neutral housing plan unveiled |publisher=Stanford Daily |date=April 8, 2008 |access-date=2008-11-27 |last=Xu |first=Joanna |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621003855/http://daily.stanford.edu/article/2008/4/8/genderneutralHousingPlanUnveiled |url-status=dead }}</ref> વિવિધ નિવાસોને વિષય બાબત નિવાસો તરીકે ગણવામાં આવે છે. શૈક્ષણિક, ભાષા અને સંસ્કૃતિ નિવાસોમાં ઇસ્ટ (પૂર્વ એશિયન અભ્યાસ વિષય), હેમાર્સ્કજોલ્ડ (આંતરરાષ્ટ્રીય વિષય), હાઉસ મિટ્ટેલિયુરોપા (મધ્ય યુરોપીયન વિષય), લા કાસા ઇટીલીયાના (ઇટાલીયન ભાષા અને સંસ્કૃતિ), લા મેઇસન ફ્રાંન્કાઇસ (ફ્રેંચ ભાષા અને સંસ્કૃતિ નિવાસ), સ્લેવિયન ડોમ (સ્લેવિક/પૂર્વ યુરોપીયન વિષય નિવાસ), સ્ટોરે (માનવ જૈવિક વિષય નિવાસ), અને યોસ્ટ (સ્પેનિશ ભાષા અને સંસ્કૃતિ)નો સમાવેશ થાય છે. અનેક સંસ્કૃતિ વિષય નિવાસોમાં કાસા ઝેપાટા (સ્ટર્મ હોલમાં ચિકાનો/લેટિનો વિષય), મ્યુવેકમા-તાહ-રુક (અમેરિકન ભારતીય/અલાસ્કા વતન, અને નેટિવ હવાલીયન વિષય), ઓકાડા (વિલ્બુર હોલમાં એશિયન-અમેરિકન વિષય), અને ઉજામા (લેગ્યુનીટા કોર્ટમાં કાળા/આફ્રિકન વિષય)નો સમાવેશ થાય છે. ભાર મૂકવામાં આવતા નિવાસોમાં ફ્રેશમેન-સોફોમોર કોલેજ (નવા આવનાર પર ધ્યાન), બ્રાનેર હોલ (સમાજ સેવા), કિમ્બોલ (કલા અને કૌશલ્યદર્શક કલાઓ), ક્રોથર્સ (વૈશ્વિક નાગરિકત્વ) અને ટોયોન (સોફોમોર અગ્રિમતા)નો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |title=Stanford Undergraduate Residences |publisher=Stanford University |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-12-15 |archive-url=https://archive.is/20121215043129/http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |url-status=bot: unknown }}</ref> સ્ટેનફોર્ડમાં અન્ય વિખ્યાત નિવાસની શૈલી કો-ઓપ્સ છે. આ મકાનો સહકારી રહેવાસ દર્શાવે છે, જ્યાં નિવાસીઓ અને સમાન ખાનારાઓ દરેક ઘર ચલાવવા માટે કામમાં સહયોગ આપે છે, જેમ કે વહેચાયેલી જગ્યાઓમાં ખાવાનું અથવા ચોખ્ખાઇ રાખવી. કો-ઓપ્સ કેમ્પસોમાં ચિ થેટા ચિ, કોલંબા, એન્ચેન્ટેડ બ્રોકૂલી ફોરેસ્ટ (ઇબીએફ), હેમાર્સ્કજોલ્ડ (કે જે આંતરરાષ્ટ્રીય વિષય ગૃહ પણ છે), કેઇરોસ, ટેરા અને સિનર્જીનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/resed/Staff/StaffResources/StudentMgmt/CoOps.html |title=Residential Education - Cooperative Houses |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526032501/http://www.stanford.edu/dept/resed/Staff/StaffResources/StudentMgmt/CoOps.html |url-status=dead }}</ref> કોઇ પણ સમયે, આશરે 50 ટકાની આસપાસની સ્નાતક વસતી કેમ્પસ પર રહે છે. હવે તે બાંધકામ નવા મુન્ગર સ્નાતક નિવાસમાં પૂર્ણ થયું છે, આ ટકાવારીમાં કદાચ વધારો થયો છે. પાંચ વર્ષના સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને બાંયધરીપૂર્વકનો નિવાસ અપાય છે. === પરંપરાઓ === [[ચિત્ર:Stanford banner.jpg|right|thumb|વિન્ટેજ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પોસ્ટકાર્ડ]] * પ્રાંગણમાં આખો ચંદ્રમાઃ વિશ્વવિદ્યાલયના મુખ્‍ય પ્રાંગણમાં વિદ્યાર્થીઓનો મેળાવડો. પરંપરાગત રીતે વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ નવા વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચુંબનની આપ-લે કરે છે, જો કે, ચારેય વર્ગના બધા જ વિદ્યાર્થીઓ (એ જ રીતે અનિયમિત સ્‍નાતક કક્ષાના વિદ્યાર્થી કે અજાણ્‍યા) ભાગ લેવા માટે જાણીતા છે. * રવિવારની ફિલ્મઃ મેમોરિયલ ઓડિટોરિયમમાં અઠવાડિક [[રવિવાર]] રાતની ફિલ્મનું પ્રદર્શન. સામાન્‍ય રીતે, ફિલ્મ પ્રદર્શન વખતે વિદ્યાર્થીઓ ખૂબ બૂમો પાડતા હોય છે અને ઉત્તેજિત હોય છે, અને કાગળનાં એરોપ્‍લેન ઉડાડતા કે સીધા છાપાંના ડૂચા એકબીજા પર ફેંકતા જોવા મળી શકે છે. 2006માં સિનેમા ગંભીર આર્થિક સમસ્‍યામાં ધકેલાઇ ગયું હતું અને એએસએસયુ દ્વારા રાહત સહાય મળતાં તે બધા જ વિદ્યાર્થીઓ માટે મફ્‍ત કરી દેવામાં આવ્‍યું હતું. * વરાળની સુરંગઃ સ્ટેનફોર્ડના કૅમ્‍પસમાં વરાળની સુરંગનું સંશોધન કરવાની ક્રિયા ધ્‍યાનપૂર્વક જોવાની ક્રિયા. * ફુવારા પરના કૂદકાઃ કૅમ્‍પસમાં એક ફુવારાએથી બીજા ફુવારા પર દોડવાની ક્રિયા, અથવા માત્ર સ્ટેનફોર્ડના ઘણા બધા ફુવારામાંથી ગમે તેમાં છલાંગ મારવાનું/તરવાનું (જેમ કે, વ્હાઇટ પ્લાઝામાં સ્ટેટેનફેર્ડ ક્‍લો ફઉન્‍ટેન). * બીગ ગેમના પ્રસંગોઃ સપ્તાહમાં થયેલી ઘટનાઓ કે બીગ ગેમ વિરુદ્ધ યુસી બર્કલે તરફ દોરી જાય છે, જેમાં ગેઈટીસ (રામ્‍સ હેડ થીએટ્રીકલ સોસાયટી'ના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા સંગીતમય રીતે લખાયેલું, કમ્‍પોઝ થયેલું, તૈયાર થયેલું અને પ્રસ્‍તુત થયેલું), બેરીઅલ (જેમાં સ્ટેનફોર્ડ બેન્‍ડ અંતિમવિધિની જેમ સમુહમાં ચાલવાની ક્રિયા અને સ્ટેનફોર્ડ ક્‍લો ફુવારાની ટોચ પર ઝીલાયેલું ઠૂંસાયેલ રીંછ), અને દર કલાકની શ્રૃંખલામાં આવતો ટ્રેઇનની સીટી જેવો અવાજ કે જે બીગ ગેમ'ની શરૂઆત સુધીના કલાકોનું કાઉન્‍ટ ડાઉન કરે છે, જે સ્ટેનફોર્ડ એક્‍સ કમીટી દ્વારા સંગઠિત (ઓર્કેર્સ્‍ટે્રટેડ) કરવામાં આવ્‍યું છે. * મૂળભૂત ચીસઃ તણાવગ્રસ્‍ત વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ડેડ વીક દરમિયાન અર્ધી રાત્રે (આખર પહેલાંનું સપ્તાહ) પ્રદર્શિત થયેલું. * અર્ધી રાત્રિનો નાસ્તો: શિયાળાના ત્રિમાસિક ડેડ વીક દરમિયાન, સ્ટેનફોર્ડનો શિક્ષકવર્ગ કેમ્‍પસ પરનાં કેટલાંક સ્થળોએ વિદ્યાર્થીઓને નાસ્‍તો આપે છે (તમે કોલેજના નાયબ વડાને નારંગીનો રસ ફરીથી ભરી દેતાં જોઈ શકો, વગેરે.) * વિયેનીસ બોલઃ હાલમાં બંધ થઇ ગયો છે તેવો વિયેના ઓવરસીઝ કાર્યક્રમમાંથી પરત ફરી રહેલા વિદ્યોર્થીઓ દ્વારા 1970માં શરૂ કરાયેલ વાલ્તઝ સાથેનો સામાન્ય બોલ. <ref>{{cite news|title=Strictly Ballroom|author=Theresa Johnston|first=Theresa|last=Johnston|work=Stanford Magazine|publisher=Stanford Alumni Association|date=May 2002|url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2002/mayjun/features/vienneseball.html|access-date=2010-09-23|archive-date=2010-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221113650/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2002/mayjun/features/vienneseball.html|url-status=dead}}</ref> * સ્ટેનફોર્ડ પોવોવ (ઝડપી ખાનગી પરિસંવાદ): સ્ટેનફોર્ડ અમેરિકન ઈન્‍ડિયન ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા 1971 શરૂ કરાયેલ અને દર મધર્સ ડેના અઠવાડિયાની આખરમાં આયોજિત થતો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://powwow.stanford.edu/ |title=37મો વાર્ષિક સ્ટેનફોર્ડ પરિસંવાદ મે 9-11, 2008 |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719070037/http://powwow.stanford.edu/ |url-status=dead }}</ref> * મૌસોલિમ પાર્ટીઃ સ્ટેનફોર્ડ મૌસોલિયમમાં એક વાર્ષિક [[હેલોવીન|હોલોવીન]] પાર્ટીનું આયોજન, જેમાં લેલેન્‍ડ સ્ટેનફોર્ડ, જુનિઅર અને તેના વાલીઓના મૃતદેહ રખાયા છે. 20 વર્ષ જૂની પરંપરા. સ્નાતકો દ્વારા મળતા ભંડોળના અભાવે 2002થી 2005 <ref>{{cite web |url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2007/janfeb/red/mausoleum.html |title=A Party to Die For |date=January/February 2007 |work=Stanford Magazine |publisher=Stanford Alumni Association |access-date=2009-11-03 |archive-date=2010-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103192446/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2007/janfeb/red/mausoleum.html |url-status=dead }}</ref> સુધી સ્‍થગિત રહી હતી, <ref>http://www.stanforddaily.com/cgi-bin/?p=1018874{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પરંતુ 2006માં ફરી ચાલુ થઇ હતી. 2008માં તે મૂળ મૌસોલિમને બદલે ઓલ્‍ડ યુનિયન'માં આયોજિત કરવામાં આવી, કારણ કે વરસાદ જનરેટર (વિદ્યુત ઉત્‍પાદક યંત્ર)ને ભાડે લેતાં રોકતો હતો. <ref>http://www.stanforddaily.com/cgi-bin/?p=954{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જુનિઅર ક્‍લાસ'ના પ્રમુખો અને એએસએસયુ એક્‍સીક્‍યુટીવ દ્વારા 2009માં ભંડોળ ઊભા કરવાના પ્રયત્‍નો પછી, પ્રારંભિક વર્ષોમાં ખર્ચમાં કાપનો સામનો કરવા છતાં, આ પ્રસંગ મૌસોલિમમાં ફરી શરૂ થઈ શક્‍યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.stanforddaily.com/2009/10/07/mausoleum-next-to-die/ |title=Mausoleum: next to die? |publisher=Stanford Daily |date=2009-10-07 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430043003/http://www.stanforddaily.com/2009/10/07/mausoleum-next-to-die/ |url-status=dead }}</ref> * સ્ટેનફોર્ડ ચેરિટી ફ્‍ૅશન શોઃ મોટી સંખ્‍યામાં વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ચલાવાતો વૈવિધ્‍યસભર ફ્‍ૅશન શો, જે 1991માં શરૂ થયો હતો, તેમાં વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત સ્થાનિક અને આંતરરાષ્‍ટ્રીય ડિઝાઈનરો ભાગ લે છે. <ref>[charityfashionshow.stanford.edu]</ref> * સીનિઅર પબ નાઈટઃ અભ્‍યાસના વર્ષો દરમિયાન, મોટા ભાગના ગુરુવારે બધા સીનિઅર પાલો અલ્‍ટો અથવા સૅન ફ્રાન્‍સીસ્‍કોમાંના બારમાં ભેગા થાય છે. દર સપ્તાહે સ્થાન ક્રમાનુસાર બદલાતું રહે છે, અને સીનિઅર્સને બાર અને કૅમ્‍પસની વચ્‍ચે સુરક્ષિત રીતે લઈ જવા માટે વિશેષ બસોની વ્‍યવસ્‍થા કરવામાં આવે છે. * અસાધારણ પુરુષ / અસાધારણ સ્રીઃ સ્‍ટેનફોર્ડ માનદ્‌ ઉપાધિઓ (ડિગ્રી) આપતી નથી,<ref>{{Cite web |url=http://registrar.stanford.edu/bulletin/4913.htm |title=સ્ટેનફોર્ડ બુલેટીન: ડિગ્રી એનાયત કરવાની ક્રિયા |access-date=2010-09-23 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228213935/http://registrar.stanford.edu/bulletin/4913.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin0809/4913.htm સ્ટેનફોર્ડ બુલેટીન 2008/2009: ડિગ્રી એનાયત કરવાની ક્રિયા]</ref> પરંતુ 1953માં યુનિવર્સિટીએ અનકોમન મેન' (અસાધારણ પુરુષ) / અનકોમન વુમન'(અસાધારણ સ્રી)ની ઉપાધિ વ્‍યક્‍તિગત સ્‍તરે એવી વ્‍યક્‍તિઓ માટે રચી હતી, કે જેમણે ભાગ્‍યે જ જોવા મળતી અને અસામાન્‍ય રીતે સારી સેવા યુનિવર્સિટીને આપી હોય. * યુનિવર્સિટીનું સૌથી ઊંચું સન્માન, ઉપાધિ નક્કી કરેલા સમયગાળાએ આપવામાં આવતી નથી, પણ માત્ર ત્‍યારે જ અપાય છે જ્‍યારે અસાધારણ સેવાને માન્‍યતા આપવી અને તેની કદર કરવી ઉચિત હોય. તેના પ્રાપ્તિકર્તાઓમાં હર્બર્ટ હૂવર, બિલ હ્યુવલેટ, દવે પૅકાર્ડ, લુસીલ પેકાર્ડ અને જ્‍હૉન ગાર્ડનરનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web|title=Degree of Uncommon Man and Uncommon Woman Award|publisher=Stanford Alumni Association|url=http://www.stanfordalumni.org/volunteer/assoc/awards/umwa.html}}</ref> * બર્થડે શૉવર્સઃ વિદ્યાર્થીઓને તેમના જન્‍મદિવસે અરધી રાત્રે તેમના મિત્રો દ્વારા ફવારામાં ફ્‍ેંકી દેવામાં આવે છે. * કેપેલા જૂથો ન્‍યૂ સ્‍ટુડન્‍ટ ઓરિએન્‍ટેશન દરમિયાન અને આખા વર્ષ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓના રહેઠાણોમાં કૌશલ્ય રજૂ કરે છે. સૌથી વધુ નોંધપાત્ર એવા ctN ગીતોમાં વિનોદ-કેન્‍દ્રિત ફ્‍લીટ સ્‍ટ્રીટનાં "એવરીવન પીઝ ઈન ધ શૉવર" અને "પ્રે ટુ ધી ગોડ ઑફ્‍ પાર્શિયલ ક્રેડિટ" ગીતોનો સમાવેશ થાય છે. * ધી ગેમ: વસંત અથવા ઉનાળામાં છાત્રાલયના સ્‍ટાફ્‍ દ્વારા શરૂ કરાયેલ શિકારની રમત. ભૂતપૂર્વ કૅમ્‍પસની પરંપરાઓમાં બીગ ગેમ'નો સમાવેશ થાય છે. બીગ ગેમની લેક લગુનિટા (એક મોસમી તળાવ કે જે સામાન્‍ય રીતે પાનખરમાં સૂકાઈ જાય છે) પરની હોળી, જે હવે તળાવના તળિયે સૅલમૅન્‍ડરના ભયમાં મૂકાવાને કારણે નિષ્‍ક્રિય છે. === ગ્રીકનું જીવન === 1891થી, જ્‍યારે યુનિવર્સિટી સૌથી પ્રથમવખત શરૂઆત થઈ, ત્યારે સ્ટેનફોર્ડના કૅમ્‍પસમાં ભાઈચારા અને સ્ત્રીઓની ક્લબો સક્રિય રહી હતી. 1944માં યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ ડોનાલ્‍ડ ટ્રેસીડરે હદ બહારની સ્‍પર્ધાને કારણે સ્ટેનફોર્ડની બધી જ સ્ત્રીક્લબો પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. <ref>{{cite web |url=http://chapters.kappakappagamma.org/betaeta/pages/our-chapter.php |title=Kappa Kappa Gamma |publisher=Chapters.kappakappagamma.org |date=1944-04-26 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528005547/http://chapters.kappakappagamma.org/betaeta/pages/our-chapter.php |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં, ટાઈટલ IXને અનુસરતાં, 1977માં બોર્ડ ઑફ્‍ ટ્રસ્‍ટીએ 33 વર્ષનો સોરોરીટીસ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લીધો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://cgi.stanford.edu/group/chiomega/cgi-bin/history.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-23 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120104456/http://cgi.stanford.edu/group/chiomega/cgi-bin/history.php |url-status=dead }}</ref> સ્‍ટેનફોર્ડ હવે 28 ગ્રીક સંસ્થઆઓનું ઘર બની ગઇ છે, જેમાં 12 સ્ત્રી ક્લબો અને 16 ભાઈચારા ક્લબોનો સમાવેશ થાય છે, જે પૂર્વસ્નાતકોના 13 ટકા હિસ્સાને પ્રદર્શિત કરે છે. ઘણી યુનિવર્સિટીઓની તુલનામાં, દસમાંથી નવ ગ્રીક સંસ્થાઓ યુનિવર્સિટીની માલિકીના મકાનોમાં રહે છે, જેમાં સિગ્મા ચી અપવાદરૂપ છે કેમ કે તે ધી રો પર પોતાનું મકાન ધરાવે છે (પરંતુ જમીન નહી). પાંચ શાખાઓ આફ્રિકન અમેરિકન ફ્રેટર્નલ એન્‍ડ સોરોરલ એસોસીએશન'ની સભ્‍ય છે, અગિયાર શાખાઓ ઇન્‍ટરફ્રટર્નિટી કાઉન્‍સીલની સભ્‍ય છે, છ શાખાઓ ઇન્‍ટરસોરોરીટી કાઉન્‍સીલ સાથે સંકળાયેલી છે, અને છ શાખાઓ મલ્‍ટીકલ્‍ચરલ ગ્રીક કાઉન્‍સીલ સાથે સંકળાયેલી છે. <ref>{{cite web |url=http://osa.stanford.edu/greek/learn/whatis.htm |title=What is Greek Life @ Stanford? |publisher=Osa.stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704182330/http://osa.stanford.edu/greek/learn/whatis.htm |url-status=dead }}</ref> *સ્ટેનફોર્ડ એ બે, મકાન ન ધરાવતાં ઐતિહાસિક એનપીએચસી (નેશનલ પૅન-હૅલેન્‍ટીક કાઉન્‍સીલ કે "ડિવાઈન નાઈન") સોરોરીટીસ (આલ્‍ફા કાપ્‍પા આલ્ફા અને ડેલ્‍ટા સીગ્‍મા થીટા) અને ત્રણ મકાન ન ધરાવતાં એનપીએચસી ફ્રેટર્નિટીસ (આલ્‍ફા ફી આલ્‍ફા, ઓમેગા સી ફી, અને ફી બીટા સીગ્‍મા)નું ઘર છે. આ ભાઈચારા અને સ્ત્રીઓની ક્લબો એએએફ્‍એસએ (આફ્રિકન અમેરિકન ફ્રેટર્નિટી સોરોરલ એસોસીએશન)ની નીચે સ્ટેનફોર્ડ ખાતે ચલાવવામાં આવે છે. *છ ઐતિહાસિક એનપીસી (નેશનલ પાનહેલેનીક કૉન્‍ફ્‍રન્‍સ) સ્ત્રીક્લબો, જેમાંની ત્રણ મકાન ધરાવતી નથી (આલ્‍ફા એપ્‍સીલોન ફી, ચી ઓમેગા અને કાપ્‍પા કાપ્‍પા ગામ્‍મા) અને જેમાંની ત્રણ મકાન ધરાવે છે (ડેલ્‍ટા ડેલ્‍ટા ડેલ્‍ટા, કાપ્‍પા આલ્‍ફ થેટા, અને પી બીટા ફી) સ્ટેનફોર્ડને ઘર માને છે. આ સ્ત્રીક્લબો સ્ટેનફોર્ડ ઇન્‍ટર-સોરોરીટી કાઉન્‍સીલ (આઈએસસી)ની નીચે કામગીરી આવે છે. *અગિયાર ઐતિહાસિક એનઆઈસી (નેશનલ ઇન્‍ટરફ્રેટર્નિટી કૉન્‍ફ્‍રન્‍સ) ફ્રેટરનીટીસનું પણ સ્ટેનફોર્ડ ખાતે પ્રતિનિધિત્‍વ કરવામાં આવે છે, જેમાં ચાર, મકાન ન ધરાવતી ફ્રેટરનીટીસ (આલ્‍ફા એપ્‍સીલોન પી, ડેલ્‍ટા કાપ્‍પા એપ્‍સીલોન, ડેલ્‍ટા ટૌ ડેલ્‍ટા, અને સીગ્‍મા ફી એપ્‍સીલોન) અને સાત, મકાન ધરાવતી ફ્રેટર્નિટીસ (કાપ્‍પા આલ્‍ફા, કાપ્‍પા સીગ્‍મા, ફી કાપ્‍પા સી, સીગ્‍મા આલ્‍ફા એપ્‍સીલોન, સીગ્‍મા ચી, સીગ્‍મા નુ, અને થીટા ડેલ્‍ટા ચી) નો સમાવેશ થાય છે. આ ભાઈચારા ક્લબો સ્ટેનફોર્ડ ઇન્‍ટર-ફ્રેટર્નિટી કાઉન્‍સીલ (આઈએફ્‍સી) હેઠળ કામગીરી કરે છે. *કૅમ્‍પસમાં ચાર, મકાન ન ધરાવતાં એમજીસી (મલ્‍ટીકલ્‍ચરલ ગ્રીક કાઉન્‍સીલ) સોરોરીટીસ (આલ્‍ફા કાપ્‍પા ડેલ્‍ટા ફી, લામડા થીટા નુ, સીગ્‍મા સી ઝીટા, અને સીગ્‍મા થીટા સી), તેમજ સાથે મકાન ન ધરાવતાં બે એમજીસી ફ્રેટર્નિટીસ (ગામા ઝીટા આલ્‍ફા અને લામડા ફી એપ્‍સીલોન)પણ છે. લામડા ફી એપ્‍સીલોન નેશનલ ઇન્‍ટરફ્રેટર્નિટી કોન્ફરન્સ' (એનઆઈસી) દ્વારા ઓળખાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.lambdaphiepsilon.com/about.php |title=Lambda Phi Epsilon National Fraternity |publisher=Lambdaphiepsilon.com |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211130555/http://www.lambdaphiepsilon.com/about.php |url-status=dead }}</ref> === વિદ્યાર્થીઓના જૂથો === સ્ટેનફોર્ડ તેના વિદ્યાર્થીઓને 650થી વધુ જૂથોમાં સામેલ થવાની તક પૂરી પાડે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/uga/student/organizations/index.html |title=Student Organizations |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528022711/http://www.stanford.edu/dept/uga/student/organizations/index.html |url-status=dead }}</ref> જૂથો હંમેશા નહી પરંતુ ઘણી વખત થાય છે, જેને વિદ્યાર્થી સરકારી સંસ્થા એએસએસયુના આદેશ મારફતે યુનિવર્સિટી દ્વારા અંશતઃ ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. આ ભંડોળમાં "ખાસ ફી", જે વિદ્યાર્થીઓની સંસ્થા દ્વારા અપાતા સ્પ્રીંગ ક્વાર્ટર મત દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. જૂથોમાં એથલેટિક/મનોરંજન, કારકીર્દી/પૂર્વ વ્યાવસાયિક, સમાજ સેવા, એથનિક/સાસ્કૃતિક, ભાઈચારો/સ્ત્રી ક્લબ, આરોગ્ય/સલાહકારી, માધ્યમો/પ્રકાશનો, સંગીત/નૃત્ય/સર્જનાત્મક કલાઓથી લઇને ધાર્મિક/માન્યતા તરફે રાજકીય/સામાજિક સતર્કતા સુધીનો સમાવેશ થાય છે. જૂથોમાં સમાવેશ થાય છે (પરંતુ મર્યાદિત નહી): * ''સ્ટેનફોર્ડ દૈનિક'' એ ખરેખર સ્વસંતત્ર સંસ્થા છે, પરંતુ તે સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં વહેચાતું દૈનિક અખબાર નથી અને જ્યારે 1892માં યુનિવર્સિટીની સ્થાપના થઇ ત્યારથી તે પ્રકાશિત થાય છે. * સ્ટેનફોર્ડ એક્સ સમિતિ એ સ્ટેનફોર્ડ એક્સની સત્તાવાર પાલક છે તેમજ તમામ સ્ટેનફોર્ડ પરંપરા અને વિદ્વતાને જાળવે છે. તે સ્ટેનફોર્ડની સ્થાનિક ફૂટબોલ રમતોના મેદાનમાં દેખાય છે. * સ્ટેનફોર્ડ પૂર્વ ઉદ્યોગ સંગઠન <ref>{{cite web |url=http://spba.stanford.edu/ |title=SPBA |access-date=2010-09-23 |archive-date=2018-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207191411/http://spba.stanford.edu/ |url-status=dead }}</ref> સૌથી મોટું ઉદ્યોગ કેન્દ્રિત પૂર્વસ્નાતકોની સંસ્થા છે. તે ઉદ્યોગ, સ્નાતક અને વિદ્યાર્થી સમુદાય વચ્ચે કાર્યરત કડી જોડવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. * સ્ટેનફોર્ડ સોલર કાર પ્રોજેક્ટ, કે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ સૂર્ય આધારિત કાર દર બે વર્ષે બનાવે છે અને નોર્થ અમેરિકન સોલર ચેલેન્જ અથવા વિશ્વ સોલર ચેલેન્જમાં સ્પર્ધા કરે છે. * સ્ટેનફોર્ડ એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઉલ્કા શોઅર્સ, ચંદ્ર ગ્રહણ અને અન્ય અવકાશી ઘટનાઓનું આયોજન કરે છે. * સ્ટેનફોર્ડ કાઇ ફ્લાયીંગ સોસાયટી <ref>{{cite web |url=http://sites.google.com/site/stanfordkfs/ |title=Stanford Kite Flying Society |access-date=2010-09-23 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030254/http://sites.google.com/site/stanfordkfs/ |url-status=dead }}</ref> (સ્થાપના 2008માં), પૂર્વસ્નાતકોનું જૂથ કે જે પતંગ ઉડાવવા પ્રત્યે સમર્પિત છે. સોસાયટીની "બેઠકો" સામાન્ય રીતે વિલ્બુર ફિલ્ડમાં હવા ન હોય ત્યારે યોજાય છે. * પેલિપિનો અમેરિકન સ્ટુડન્ટ યુનિયન (પીએએસયુ), એ સંસ્કૃતિ આધારિત સમાજ સેવા અને સામાજિક કાર્યકર્તા જૂથ છે. તેમજ પીએએસયુનો આંતરિક ભાગ એ પરંપરાગત કલા દર્શાવતી પાંખ છે જે કાયુમાન્ગી તરીકે ઓળખાય છે. * સ્ટેનફોર્ડ ફાયનાન્સ એ પૂર્વ વ્યાવસાયિક સંસ્થા છે જેનો ઉદ્દેશ જે વિદ્યાર્થીઓ માર્ગદર્શન અથવા ઇન્ટર્નશીપ દ્વારા નાણા ક્ષેત્રની કારકીર્દીમાં પ્રવેશવા માગતા હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાનો છે. * બિઝનેસ એસોસિયેશન ઓફ સ્ટેનફોર્ડ એન્ટપ્રિન્યુરીયલ સ્ટુડન્ટસ [http://bases.stanford.edu/ બીએએસઇએસ (BASES)]) એ 5000થી વધુ સભ્યો ધરાવતું સિલીકોન વેલીમાં સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક સંસ્થા છે. તેનો ઉદ્દેશ સાહસિકોની હવે પછીની પેઢીને ટેકો પૂરો પાડવાનો છે. *સ્ટેનફોર્ડફ્લીટ સ્ટ્રીટ સિંગર્સ એ તમામ પુરુષો ધરાવતું એકાપ્પેલા જૂથ છે જે ખાસ કરીને રમૂજને લગતી મૂળ રચનાઓ, જાઝમાં, અને સ્ટેનફોર્ડ લડાઇ ગીતોમાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. ફ્લીટ સ્ટ્રીટ સ્ટેનફોર્ડના ગીતોને તેના ભજવાતા નાટિકાસંગ્રહના એક ભાગ તરીકે જાળવી રાખે છે, સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીએ ફ્લીટ સ્ટ્રીટનો યુનિવર્સિટીની શતાબ્દી ઉજવણી દરમિયાન એક રાજદૂત તરીકે ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટેનફોર્ડના ગીતોના એક આલ્બમનો પ્રારંભ કર્યો હતો જેનું શિર્ષક હતું અપ ટોવર્ડ માઉન્ટેઇન્સ હાયર(1999), જેને વિશ્વના તમામ સ્નાતકો સુધી મોકલવામાં આવ્યું હતું. * ધી સ્ટેનફોર્ડ માર્શલ આર્ટસ પ્રોગ્રામ (એસએમએપી) એ કેમ્પસ પર આવેલી 11 વિવિધ માર્શલ આર્ટસ જૂથો માટે એક છત્ર સંસ્થા છે: એઇકીડો, કોપેઇરા, એસ્ક્રિમા, જૂડો, જુજિત્સુ, કેન્પો કરાટે, મુઆય થાઇ, વિંગ ચૂન, જેકેએ શોટોકન, ટાએકવોન્ડો અને વુશુ. * સ્ટેનફોર્ડ વિમેન ઇન બિઝનેસ (એસડબ્લ્યુઆઇબી)<ref>{{cite web |url=http://swib.stanford.edu/ |title=SWIB |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731160330/http://swib.stanford.edu/ |url-status=dead }}</ref> એ કેમ્પસ પરની ઉદ્યોગ સંસ્થા છે જેમાં બોર્ડ પરના 40 અને 100 જેટલા સક્રિય સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. દર વર્ષે, એસડબ્લુઆઇબી 25થી વધુ કાર્યક્રમો અને વર્કશોપ્સનું આયોજન કરે છે, જેમાં શિયાળુ અને હેંમંત પરિસંવાદ બોલાવે છે અને માર્ગદર્શન અને સ્પ્રીંગ ક્વાર્ટર ઇન્ટર્નશીપ પૂરી પાડે છે. === કેમ્પસમાં આવેલા સમય વીતાવવાના સ્થળો === કેમ્પસમાં અસંખ્ય સ્થળો છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ કામ માટે અથવા સમય વીતાવવા જાય છે, જે શયનગૃહમાં હોતું નથી. * ઓલ્ડ સ્ટુડન્ટ યુનિયન - આ ઇમારત વિદ્યાર્થીઓની જૂથ કામગીરીનું મધ્યબિંદુ છે. અસંખ્ય કોચ સામાન્ય બેઠકમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશ્રાંતીસ્થળ પૂરું પાડે છે, જેમાં મિત્રો સાથે હોય છે કે ઓફિસ કલાકો માટે ટીએ હોય છે. આ ઉપરાંત વિવિધ પરિસંવાદો માટે ખંડો પણ ઉપલબ્ધ છે, જેનો સામાન્ય રીતે બેઠકો માટે વિદ્યાર્થીઓના જૂથો દ્વારા ઉપયોગ થાય છે. * કોહો (કોફી હાઉસ) - ટ્રેસીડર યુનિયનમાં આવેલું છે, કોહો આરામ, મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણ આપવાની સાથે વિદ્યાર્થીઓની મૂળ કલાથી તેમજ અસંખ્ય વિખ્યાત સ્ટેનફોર્ડના ફિગરહેડ્ઝ (કેટલીક પ્રશ્નાર્થ પ્રવૃત્તિઓ માટે આવરણ તરીકે જેનો ઉપયોગ થાય છે તેવી વ્યક્તિ)ના વ્યંગચિત્રોથી શણગારેલ દિવાલો પૂરી પાડે છે. મોટા ભાગની સાંજે તેઓ જીવંત સંગીત પણ રાખે છે. * સ્ટેનફોર્ડ બુકસ્ટોર અને જૂના યુનિયન વચ્ચે આવેલ વ્હાઇટ પ્લાઝા - વ્હાઇટ પ્લાઝા એવું સ્થળ છે જ્યાં તમે મેળાઓ ભરાતા, વિદ્યાર્થીઓના સમય પસાર કરતા તરફેણકારી જૂથો,ફૂવારા પર કૂદાકૂદ કરતા કોઇક જગ્યાએ અઢેલીને ઊભા લોકો, ભંડોળ ઊભુ કરનારા બૂથ જે ચલ્લાહ બ્રેડનું વેચાણ કરે છે તેવા લોકો અથવા પાળવા માટે નાની બકરીઓનું વેચાણ કરનારા લોક અને તે રીતેની અન્ય પ્રવૃત્તિઓ થતી જોશો. == એથલેટિક્સ (વ્યાયામની રમતો) == સ્ટેનફોર્ડ એનસીએએના વિભાગ આઇ-એમાં ભાગ લે છે અને પેસિફિક-10 પરિસંવાદની સભ્ય છે . તે માઉન્ટેઇન પેસિફિક સ્પોર્ટસ ફેડરેશન માં ઇન્ડોર ટ્રેક (પુરુષો અને સ્ત્રીઓ), વોટર પોલો (પુરુષો અને સ્ત્રીઓ), સ્ત્રીઓની કસરત, સ્ત્રીઓની લાક્રોસે (હોકી જેવી દડાની અમેરિકન રમત), પુરુષોની કસરત, અને પુરુષોના વોલીબોલમાં પણ ભાગ લે છે. સ્ત્રીઓની ફિલ્ડ હોકી ટીમ એ નોરપાક પરિસંવાદનો ભાગ છે. <ref>{{cite web|url=http://www.norpacfieldhockey.com/ |title=NorPac |publisher=i2i Interactive |year=2007 |access-date= 2007-06-08}}</ref> સ્ટેનફોર્ડની પરંપરાગત રમતોમાં હરીફ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલે છે, જે પૂર્વ ખાડીમાં ઉત્તરનું પડોશી છે. સ્ટેનફોર્ડ 34 યુનિવર્સિટી રમતો (18 સ્ત્રી, 15 પુરુષ, એક બન્નેની સાથે), 19 ક્લબ રમતો અને 37 વર્ગમાં શીખવાતી રમતો ઓફર કરે છે-આશરે 800 વિદ્યાર્થીઓ આંતરકોલેજની રમતોમાં ભાગ લે છે. યુનિવર્સિટી આશરે 300 એથલેટિક સ્કોલરશીપ ઓફર કરે છે. [[ચિત્ર:Stanstadium view.jpg|thumb|right|નવું સ્ટેનફોર્ડ સ્ટેડીયમ, સ્થાનિક ફૂટબોલની રમતોનું સ્થળ. ]] કાલ અને સ્ટેનફોર્ડ ફૂટબોલ ટીમો વચ્ચે રમાતી વાર્ષિક "મોટી રમત"ના વિજેતા સ્ટેનફોર્ડ એક્સનો હવાલો જીતી લે છે. પ્રથમ "મોટી રમત", 19 માર્ચ 1892ના રોજ સાન ફ્રાંસિસ્કો ખાતે હેઇટ સ્ટ્રીટમાં રમાઇ હતી, જેણે પશ્ચિમ કિનારે ફૂટબોલની સ્થાપના કરી હતી. સ્ટેનફોર્ડે 8 હજાર દર્શકો સામે 14થી 10 જીત્યા હતા. સ્ટેનફોર્ડની ફૂટબોલ ટીમ 1902માં પ્રથમ રોઝ બોઉલ રમી હતી. જોકે, તે સમયે રમતની હિંસા સાથે શરાબ પીધેલા દર્શકોનું રમત પછીનુ તોફાન સાન ફ્રાંસિસ્કોને 1905માં શહેરમાં "મોટી રમત" કરવા પ્રેર્યુ હતું. 1906માં ડેવીડ સ્ટાર જોર્ડને સ્ટેનફોર્ડ પર ફૂટબાલ પ્રતિબંધિત કર્યો હતો. 1906-1914ની "મોટી રમત"માં ફૂટબોલને બદલે રગ્બીનું નિદર્શન કર્યું હતું. સ્ટેનફોર્ડે ફૂટબોલનો 1919માં પુનઃપ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="Starr3">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=Americans and the California Dream|url=https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1973|pages=[https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5/page/336 336]–338|chapter=Life Among the Best and Truest: David Starr Jordan and the Founding of Stanford University |isbn=0-19-501644-0}}</ref> સ્ટેનફોર્ડે 1971 અને 1972માં બેક ટુ બેક રોઝ બાઉલ્સ ફરી જીતી લીધો હતો. સ્ટેનફોર્ડે અત્યંત તાજેતર 2000માં 12 રોઝ બાઉલ્સ રમ્યા હતા. સ્ટેનફોર્ડના જિમ પ્લુનકેટ્ટે હેઇસમેન ટ્રોફી 1970માં જીતી હતી. ક્લબ રમતો, જોકે સત્તાવાર રીતે નહી પરંતુ સ્ટેનફોર્ડના એથલેટનો ભાગ છે અને સ્ટેનફોર્ડ ખાતે તે અસંખ્ય છે. રમતોમાં બાણવિદ્યા, બેડમિંટોન, ક્રિકેટ, સાયક્લીંગ, ઘોડેસવારી, હોકી જેવી આઇરીશ રમત (હર્લીંગ), આઇસ હોકી, જૂડો, કેકીંગ, પુરુષોનું લાક્રોસે, પોલો, રેક્વેટબોલ, રગ્બી યુનિયન, સ્ક્વોશ, સ્કઇંગ, ટાએકવોન્ડો, ટેનિસ, ટ્રિયાથલોન અને અલ્ટિમેટનો સમાવેશ થાય છે. પુરુષોની અલ્ટિમેટ ટીમે 1984 અને 2002માં,<ref name="UPA College Open Champions">{{Cite web |url=http://upa.org/hallofchampions/college/openchampions |title=કોલેજ ઓપન ચેમ્પીયન્સ અલ્ટીમેટ પ્લેયર્સ એસોસિયેશન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2009-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216040956/http://www.upa.org/hallofchampions/college/openchampions |url-status=dead }}</ref> સ્ત્રીઓની અલ્ટિમેટ ટીમે 1997, 1998, 1999, 2003, 2005, 2006, અને 2007માં,<ref name="UPA College Women's Champions">{{Cite web |url=http://upa.org/hallofchampions/college/womenschampions |title=કોલેજ વિમેન્સ ચેમ્પીયન્સ અલ્ટીમેટ પ્લેયર્સ એસોસિયેશન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818025728/http://www.upa.org/hallofchampions/college/womenschampions |url-status=dead }}</ref> સ્ત્રીઓની રગ્બી ટીમે 1999, 2005, 2006 અને 2008માં નેશનલ ચેમ્પીયનશીપ્સ જીતી લીધી હતી. સાયક્લીંગ ટીમે 2007માં ડિવીઝન I યુએસએ સાયક્લીંગ કોલેજિયેટ રોડ નેશનલ ચેમ્પીયનશીપ જીતી હતી. 1930 સુધી, સ્ટેનફોર્ડ પાસે તેની એથલેટિક ટીમો માટે "માસ્કોટ" નામ ન હતું. તે વર્ષમાં એથલેટિક વિભાગે નામ "ભારતીય" અપનાવ્યું હતું. 1972માં, નેટિવ અમેરિકન વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા જાતિવાદ સંવેદનશૂન્યતાની ફરિયાદ થયા બાદ "ભારતીય"ને પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:11-04-06-LSJUMB-003.jpg|thumb|લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ જુનિયર યુનિવર્સિટી માર્ચીંગ બેન્ડ "ઓલ રાઇટ નાવ" અને અન્ય હંગામી સંગીત દ્વારા ફૂટબોલના ચાહકોને આનંદ પૂરો પાડે છે.]] સ્ટેનફોર્ડ રમત ટીમોનો હવે સત્તાવાર રીતે સ્ટેનફોર્ડ કાર્ડીનલ તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે, જે ઘાટા લાલ રંગનો ઉલ્લેખ કરે છે, કાર્ડીનલ પક્ષી નહી. કાર્ડીનલ (ઘેરો કિરમજી રંગ)અને પાછળના કાર્ડીનલ અને સફેદ યુનિવર્સિટીના 19મી સદીથી સત્તાવાર રંગ બની ગયા છે. બેન્ડના માસ્કોટ, "ધી ટ્રી", સામાન્ય રીતે શાળા સાથે સંલગ્ન બની ગયા છે. લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ જુનિયર યુનિવર્સિટી માર્ચીંગ બેન્ડ (એલએસજેયુએમબી)નો થોડા ભાગમાં, ઝાડનું સંકેત અલ પાલો અલ્ટો સ્ટેનફોર્ડ અને પાલો અલ્ટો સીલ્સ પરના રેડવુડથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યું છે. સ્ટેનફોર્ડ વાર્ષિક યુ.એસ. ઓપન સિરીઝ ટેનિસ ટૂર્નામેન્ટ, બેન્ક ઓફ ધ વેસ્ટ ક્લાસિકનું ટૌબે સ્ટેડીયમ ખાતે યોજે છે. કોબ્બ ટ્રેક, એન્જેલ ફિલ્ડ, અને એવરી સ્ટેડીયમ પૂલની ગણના વિશ્વ કક્ષાની એથલેટિક સવલતો તરીકે થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ સ્ટેડીયમે 20 જાન્યુઆરી 1985ના રોજસુપર બાઉલ XIXનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં સાન ફ્રાંસિસ્કો 49 વર્ષના લોકોએ 38-16 સ્કોરથી મિયામી ડોલ્ફીન્સને હરાવી હતી. સ્ટેનફોર્ડે ટોચના ક્રમાંકિત કોલેજ સ્તરનો એથલેટિક કાર્યક્રમ - એનએસીડીએ (NACDA) ડિરેક્ટર્સ કપ, જે અગાઉ ''સિયર્સ કપ'' — કે જે છેલ્લા 16 વર્ષોથી દર વર્ષે યોજાય છે તે જીત્યો હતો. સ્ટેનફોર્ડ પાસે 1976-77 શાળા વર્ષથી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછી એક એનસીએએ ટીમ વિજેતા રહી છે. <ref>[http://www.usatoday.com/sports/college/2010-06-22-stanford-directors-cup_N.htm યુએસએ ટુડે, 22 જૂન, 2010]</ref> '''એનસીએએની સિદ્ધિઓ:''' સ્ટેનફોર્ડે તેની સ્થાપના થઇ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 99નેશનલ કોલેજ સ્તરના એથલેટિક એસોસિયેશન નેશનલ ટીમ ટાઇટલ્સ મેળવ્યા છે, જે યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, લોસ એંજલસ અન 421 વ્યક્તિગત એનસીએએ ચેમ્પીયનશીપ્સ બાદ બીજા ક્રમે આવે છે, જે કોઇ પણ યુનિવર્સિટીએ જીતેલામાં સૌથી વધુ છે. <ref>{{Cite web |url=http://web1.ncaa.org/web_files/stats/champs_records_book/summaries/combined.pdf |title=એનસીએએ વેબસાઇટ |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627170832/http://web1.ncaa.org/web_files/stats/champs_records_book/summaries/combined.pdf |url-status=dead }}</ref> '''ઓલિમ્પિક સિદ્ધિઓ:''' ''સ્ટેનફોર્ડ દૈનિક'' ના અનુસાર, "સ્ટેનફોર્ડે 1908થી દરેક ઉનાળુ ઓલિમ્પીયાડમાં પોતાની હાજરી રાખી છે." <ref name="olympics">{{Cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2000/2/2/cardinalBoastsGoldenHistory |title=કાર્ડિનલ સોનેરી ઇતિહાસનું ગર્વ લે છે - ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી ઓલાઇન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207041903/http://daily.stanford.edu/article/2000/2/2/cardinalBoastsGoldenHistory |url-status=dead }}</ref> 2004ના અનુસાર, સ્ટેનફોર્ડ એથલેટોએ 182 ઓલિમ્પીક ચંદ્રકો ઉનાળુ રમતોમાં જીત્યા છે; "હકીકતમાં, દરેક 1912થી ઓલિમ્પીયાડમાં સ્ટેનફોર્ડ એથલેટિસે ઓછામાં ઓછો એક અને વધુમાં વધુ 17 સુવર્ણ ચંદ્રકો જીત્યા છે." <ref name="olympicmedals">{{Cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2004/8/12/fortytwoAthletesTryLivingUpToStanfordsOlympicLegacy |title=42 દોડવીરો સ્ટેનફોર્ડના ઓલિમ્પીક વારસા સુધી રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે - ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી ઓનલાઇન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2008-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905025919/http://daily.stanford.edu/article/2004/8/12/fortytwoAthletesTryLivingUpToStanfordsOlympicLegacy |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડ એથલેટ્સે 2008 ઉનાળુ રમતોમાં 24 ચંદ્રકો મેળવ્યા હતા, જેમાં 8 સુવર્ણ, 12 ચાંદીના અન 4 કાંસાના ચંદ્રકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="olympics08">{{Cite web |url=http://gostanford.cstv.com/sports/olympics/spec-rel/082408aaa.html |title=25 ઓલિમ્પીક ચંદ્રકો સાથે સ્ટેનફોર્ડ વિશ્વવિક્રમ સ્થાપિત કરે છે |access-date=2010-09-23 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207232918/http://gostanford.cstv.com/sports/olympics/spec-rel/082408aaa.html |url-status=dead }}</ref> == વિખ્યાત સ્નાતક, શિક્ષક અને કર્મચારીઓ == વિન્ટોન સર્ફ, "ઇન્ટરનેટના પિતા", સ્ટેનફોર્ડમાંથી સ્નાતક થયા છે. સ્ટેનફોર્ડના જે સ્નાતકોએ કંપનીઓનો પ્રારંભ કર્યો હતો તેમાં હ્યુવલેટ પેકાર્ડ (વિલીયમ હ્યુવલેટ અને ડેવીડ પેકાર્ડ), સિસ્કો સિસ્ટમ્સ (સાન્ડ્રા લર્નર અને લિયોનાર્દ બોસેક), એનવીઆઇડીઆઇએ, એસજીઆઇ, વીએમવેર, એમઆઇપીએસ ટેકનોલોજીસ , યાહૂ! (Yahoo!) (ચિહ-યૂઆ યાંગ અને ડેવીડ ફિલો), ગૂગલ (Google) (સેર્જી બ્રીન અને લૌરેન્સ પેજ), વિપ્રો ટેકનોલોજીસ, નાઇક, ગેપ (ડોરિસ ફિશર) અને સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે. સન માઇક્રોસિસ્ટમમાં ''સન'' નો મૂળભૂત રીતે "સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી નેટવર્ક" તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. <ref>{{cite web | title = Mr. Scott McNealy | publisher = Sun Microsystems, Inc. | date = 2005-04-24 | url = http://www.sun.com/products-n-solutions/edu/gelc/bios/scottmcnealy.html | access-date = 2009-09-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.sun.com/dador/entry/sunw_stanford_university_network_workstation |title=Jim McGuinness's Weblog |access-date= 2009-02-22 |work= |publisher= |date=2007-08-27 |author=Jim McGuinness}}</ref> સ્ટેનફોર્ડના પ્રવર્તમાન વિદ્વાનોના સમૂહમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * 16 [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબેલ ઇનામ]] વિજેતા;<ref name="StanfordFactsFaculty">{{cite web | url = http://www.stanford.edu/about/facts/faculty.html | title = Stanford Facts: Faculty | publisher = Stanford University | access-date = 2009-09-17 | archive-date = 2010-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100527220858/http://www.stanford.edu/about/facts/faculty.html | url-status = dead }}</ref> * નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસીઝના 136 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ એકેડમી ઓફ એન્જિનીયંરીંગના 83 સભ્યો <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * અમેરિકન એકેડમી ઓફ આર્ટસ એન્ડ સાયંસીઝના 244 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ મેડલ ઓફ સાયંસ 19 પ્રાપ્તિકર્તાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજીના 2 પ્રાપ્તિકર્તાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ એકેડમી ઓફ એજ્યુકેશનના 27 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * અમેરિકન ફિલોસોફિકલ સોસાયટીના 46 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 4 પુલિત્ઝર ઇનામ વિજેતાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 23 મેકઆર્થર ફેલો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 8 વુલ્ફ ફાઉન્ડેશન ઇનામ વિજેતાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 6 કોરેટ ફાઉન્ડેશન ઇનામના વિજેતાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 3 પ્રેસીડેન્શિયલ મેડલ ઓફ ફ્રીડમ વિજેતાઓ. <ref name="StanfordFactsFaculty"/><ref name="Teller">{{cite news |first=Dawn |last=Levy |title=Edward Teller wins Presidential Medal of Freedom |curly=y |work= |page=http://news-service.stanford.edu/pr/03/teller723.html |date=2003-07-22 |access-date=17 November 2008 |quote=Teller, 95, is the third Stanford scholar to be awarded a Presidential Medal of Freedom. The others are Nobel Prize-winning economist Milton Friedman (1988) and former Secretary of State George Shultz (1989). |url=http://news-service.stanford.edu/pr/03/teller723.html |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614040209/http://news-service.stanford.edu/pr/03/teller723.html |url-status=dead }}</ref> ભૂતપૂર્વ જાપાનીઝ વડાપ્રધાન યૂકીઓ હાટોયામા,<ref>{{cite web |author= |title=The Dish: Stanford alum primed to be Japan's next premier; multitasking experts juggle media; and much more |url=http://news.stanford.edu/news/2009/august31/the-dish-090209.html |work=Stanford Report |publisher=Stanford News Service |date=2009-09-01 |access-date=2009-10-12 |archive-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616003743/http://news.stanford.edu/news/2009/august31/the-dish-090209.html |url-status=dead }}</ref> ભૂતપૂર્વ યુ.એસ. પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર, ભૂતપૂર્વ યુ.એસ. સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ વોરેન ક્રિસ્ટોફર, અને ભૂતપૂર્વ ઇઝરાયેલી વડાપ્રધાન એહુદ બારાક સ્નાતકો છે. એનએફએલ ક્વાર્ટરબેક્સ (ફૂટબોલ)રમનારાઓમાં જિમ પ્લન્કેટ્ટ, ટ્રેન્ટ એડવર્ડઝ અને જોહ્ન એલવે, એનએફએલ મેળવનારાઓમાં ગોર્ડોન બેન્કસ અને ઇડી મેકાફ્રેનો સમાવેશ થાય છે, એનએફએલ ફુલબેકમાં જોન રિચી, રનર યાન હોલ, એમએલબી પ્રારંભકર્તા પીચર માઇક મ્યુસિયાના, એમએલબી ડાબોડી ફિલ્ડર કાર્લોસ ક્વીન્ટીન, ગ્રાન્ડ સ્લેમ વિજેતા ટેનિસ ખેલાડીઓ જોહ્ન મેકએનરો (સ્નાતક ન હતા) (સિંગલ્સ અને ડબલ્સ) અને (ડબલ્સ) બોબ અને માઇક બ્રાયન, વ્યાવસાયિક ગોલ્ફ રમનાર ટાઇગર વુડ્ઝ (સ્નાતક ન હતા), ન્યુ ઝીલેન્ડ ફૂટબોલ અને બ્લેકબર્ન રોવર્સ બચાવકર્તા યાન નેલ્સેન, ઓલિમ્પીક તરવૈયાઓ જેન્ની થોમ્પસન, સમર સેન્ડર્સ અને પાબલો મોરાલ્સ, ઓલિમ્પીક ફિગર સ્ટેકર ડેબી થોમસ, ઓલિમ્પીક વોટર પોલો ખેલાડીઓ ટોની એઝેવેડો અને બ્રેન્ડા વિલ્લા, ઓલિમ્પીક સોફ્ટબોલ ખેલાડી જેસિકા મેન્ડોઝા, હેઇસમેન અંતિમ ચરણવાળા ટોબી ગર્હાર્ટ, અને અભિનેત્રી રીસ વિથર્સસ્પૂન (સ્નાતક ન હતા) સ્નાતકો છે. અભિનેત્રીઓ જેનિફર કોનેલી અને સિગૌર્ની વીવર (તેનો સ્નાતકનો દરજ્જો 2009ની ફિલ્મ અવતારમાં દર્શાવાયો હતો), અભિનેતા ફ્રેડ સેવેજ, અને રાજકીય ટિપ્પણીકાર રાશેલ મેડ્ડો આગળ પડતા સ્નાતકો હતા. == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * રોનાલ્ડ એન. બ્રેસવેલ, ''ટ્રીઝ ઓફ સ્ટેનફોર્ડ એન્ડ એન્વાયર્નસ'' (સ્ટેનફોર્ડ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી, 2005) * કેન ફેન્યો, ''ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી 100 યર્સ ઓફ હેડલાઇન્સ'' (2003-10-01) ISBN 0-9743654-0-8 * જિયાન ફેટ્ટર, ''પ્રશ્નો અને પ્રવેશ: સ્ટેનફોર્ડ ખાતે 100,000 પ્રવેશના નિર્ણયોનું પ્રતિબિંબ'' (1997-07-01) ISBN 0-8047-3158-6 * રિકાર્ડ જોનકાસ, ડેવીડ ન્યુમાન અને પાઉલ વી.ટર્નર. ''સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી, '' ''કેમ્પસ માર્ગદર્શિકા.'' પ્રિન્સટોન આર્કિટેક્ચરલ પ્રેસ, 2006. [http://www.springerlink.com/content/h236g6/ ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919035307/https://link.springer.com/book/10.1007/1-56898-664-5 |date=2019-09-19 }}. * સ્ટુઅર્ટ ડબ્લ્યુ, લેસ્લીન'', ધી કોલ્ડ વોર અને અમેરિકન સાયંસ: એમઆઇટી અને સ્ટેનફોર્ડ ખાતે મિલીટ્રી-ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોમ્પ્લેક્સ'' , કોલંબીયા યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1994 * રેબેક્કા એસ. લોવેન, આર.એસ.લોવેન, ''કોલ્ડ વોર યુનિવર્સિટીનું સર્જન કરતા: સ્ટેનફોર્ડનું પરિવર્તન'' , યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ 1997 === દ્રષ્ટિ === * ડીવીડી: સ્ટેનફોર્ડની દંતકથાઓ (2008-09-23) યુપીસી: 182490000514 [http://www.amazon.com/Legends-Stanford/dp/B001CQ5FEW એમેઝોન પ્રવેશ] == બાહ્ય કડીઓ == * ફેસબુક ખાતે [http://www.facebook.com/stanford સ્ટેનફોર્ડ] [[શ્રેણી:અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓ]] [[શ્રેણી:સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી]] [[શ્રેણી:વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ]] gr32afak51x0tpxdt4yrlcveh32ljdq 0 27179 906447 901664 2026-10-20T00:16:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906447 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Aquaculturechile.jpg|right|thumb|300px|Aquaculture installations in southern Chile|alt=કિનારાને અડોઅડ આવેલી ઈમારતો અને પાર્શ્વદૃશ્યમાં જંગલ-આચ્છાદિત ટેકરી સાથેની કિનારાપટ્ટીની તસવીર.]] [[ફિનફિશ]], [[મૉલસ્ક]], [[ક્રસ્ટેશન]] અને જળચર વનસ્પતિઓ જેવા મીઠા પાણી અને ખારા પાણીના સજીવોનું સંવર્ધન/ઉછેર કરવાને '''જળચરઉછેર''' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |title=જળચરઉછેરની પર્યાવરણ પર અસર |access-date=2010-09-30 |archive-date=2004-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |url-status=dead }}</ref><ref>જળચરઉછેરનો વિકાસ ચાલુ છેઃ સુધારેલી વ્યવસ્થાપન તકનિકો આ પદ્ધતિની પર્યાવરણ પરની અસરો ઘટાડી શકે છે. (અદ્યતન). " સ્રોતઃ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલૉજી ફોર અ સસ્ટેનેબલ વર્લ્ડ 16.5 (2009): 20-22. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/‌gtx/‌start.do?prodId=EAIM{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.>.</ref> '''જળચર-ખેતી''' તરીકે પણ જાણીતા એવા આ જળચરઉછેરમાં જળચર સજીવોને નિયંત્રિત સ્થિતિમાં ઉછેરવામાં આવે છે, અને તેથી તે [[વ્યવસાયિક માછીમારી]] કરતાં અલગ પડે છે, જેમાં જંગલી માછલીઓને પકડવામાં આવે છે.<ref name="AmericanHeritageDef">[http://www.answers.com/topic/aquaculture અમેરિકન હેરિટેજની જળચરઉછેરની વ્યાખ્યા]</ref> વ્યાવસાયિક જળચરઉછેર મનુષ્યો દ્વારા સીધા ઉપભોગમાં લેવાતાં માછલાં અને ઝીંગા-કરચલા જેવી શેલફિશોનો અડધોઅડધ જથ્થો પૂરો પાડે છે.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090907162320.htm અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે, વિશ્વભરમાં ખવાતી માછલીઓમાંથી અડધોઅડધ હવે ઉછેર-કેન્દ્રોમાં ઉછેરેલી હોય છે] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , સપ્ટેમ્બર 8, 2009.</ref> દરિયાઈ વાતાવરણમાં થતા જળચરઉછેરને [[દરિયાઈઉછેર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જળચરઉછેરના વિશેષ પ્રકારોમાં [[શેવાળઉછેર]] (દરિયાઈ વનસ્પતિ [[કૅલ્પ]]/[[સીવીડ]] અને અન્ય [[શેવાળ]]નું ઉત્પાદન), [[મત્સ્યઉછેર]], [[ઝીંગાંઉછેર]], [[કાલવ(ઑઈસ્ટર)ઉછેર]], [[કૃત્રિમ મોતી]] ઉછેરવા અને સુશોભન માછલીઓના ઉછેર અને વેચાણનો સમાવેશ થાય છે. તે માટેની વિશેષ પદ્ધતિઓમાં મત્સ્યઉછેર અને વનસ્પતિઉછેરને સાંકળતી, [[ઍક્વાપોનિક્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left|Workers harvest catfish from the Delta Pride Catfish farms in Mississippi|alt=આશરે [4] વ્યાસ ધરાવતી અને એટલી જ ઊંચી, ટપકતી, કપના આકારની, માછલીઓથી અડધોઅડધ ભરેલી જાળ ક્રેનના હાથા પર દરિયાની સપાટીથી ઉપર લટકે છે; નીચે પાણીમાં વીંટી-આકારના મોટા માળખા પર અને તેની આજુબાજુ 4 કામદારોની તસવીર.]] [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[વિક્ટોરિયા]]ના મૂળનિવાસી [[ગુન્ડિત્જ્મારા]] લોકો કદાચ છેક ઈ.સ. પૂર્વે 6000ના વખતથી બામ માછલી(ઈલ) ઉછેરતા હતા. તેમણે [[લેક કોન્દાહ]]ની નજીક જ્વાળામુખીના કારણે સર્જાયેલાં [[પૂરમેદાનો]]ના આશરે {{convert|100|km2|sqmi}}માં નહેર અને [[બંધ]]ની જટીલ રચના વિકસાવી હતી, અને તેઓ [[બામ માછલી]] પકડવા માટે ગૂંથેલી [[જાળ/ફંદા]] વાપરતા હતા, તેમ જ પકડેલી અને ધુમાડો આપીને સાચવી રાખેલી બામ માછલીઓ પર તેઓ આખું વર્ષ નભતા હતા તેવા પુરાવાઓ છે.<ref> [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm ઍબરિજિનિઝ(ઑસ્ટ્રેલિયાના મૂળ વતનીઓ) કદાચ બામ માછલીઓને ઉછેરતા હતા, ઝૂંપડીઓ બાંધતા હતા] એબીસી (ABC) સાયન્સ ન્યૂઝ, 13 માર્ચ 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html કોન્દાહ સરોવર ટકાઉક્ષમતા પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223212908/http://lakecondah.com/budjbim.html |date=2010-02-23 }} 18 ફેબ્રુઆરી 2010ના મેળવેલ.</ref> [[ચીન]]માં જળચરઉછેર અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે 2500માં શરૂ થયો હતો.<ref>{{ cite web | url=http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm | title= History of Aquaculture | publisher= Food and Agriculture Organization, United Nations | access-date= August 23, 2009 }}</ref> જ્યારે [[નદી]]ના [[પૂર]]ના પાણી ઓસરી જાય, ત્યારે કેટલીક માછલીઓ, ખાસ કરીને [[કાર્પ]] માછલી [[સરોવરો]]માં ફસાઈ જતી. શરૂઆતના જળસંવર્ધકો [[નિમ્ફ]] અને [[રેશમના કીડા]]ના મળનો ઉપયોગ કરીને તેમનાં બાળબચ્ચાઓનું પેટ ભરતા, અને તેમને ખાતા. [[કાર્પ]] માછલીમાં આવેલા સારા [[જનનિક]] [[ઉત્પરિવર્તન]]ના કારણે [[ટેંગ રાજવંશ]] દરમ્યાન [[ગોલ્ડફિશ]](લાલ રંગની નાની ચીની કાર્પ માછલી) અસ્તિત્વમાં આવી હતી. [[જાપાની]]ઓએ [[વનસ્પતિના બીજ]]ને આધારસપાટી તરીકે [[વાંસ]] અને, પાછળથી, જાળ અને [[કાલવ માછલી]]ના છીપલાં પૂરા પાડીને [[સીવીડ]](દરિયાઈ વનસ્પતિ)ને સંવર્ધિત કરી. [[રોમનો]]એ તળાવોમાં માછલીઓનો ઉછેર કર્યો.<ref>{{ cite web | url=http://www.jstor.org/stable/529424 | title=The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann | publisher= Journal of Field Archaeology 6(4):291-311. | access-date= 10 September 2009}}</ref> રોમન જળચરઉછેર પદ્ધતિઓને મધ્ય [[યુરોપ]]ના, પૂર્વકાલીન [[ખ્રિસ્તી]] [[મઠો]]માં અપનાવવામાં આવી.<ref> ઝિન્ગ્રાન, વી. જી., ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ઍક્વાકલ્ચર (જળચરઉછેરનો પરિચય). 1987, યુનાઈટેડ નેશન્સ વિકાસ કાર્યક્રમ, યુનાઈટેડ નેશન્સનું આહાર અને કૃષિ સંગઠન, નાઈજીરિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઓશનોગ્રાફી એન્ડ મરિન રિસર્ચ.</ref> [[મધ્ય યુગ]] દરમ્યાન [[યુરોપ]]માં જળચરઉછેરનો ફેલાવો થયો, મોટી નદીઓ અને દરિયાકિનારાઓથી દૂર હોવાથી, ત્યાં માછલીઓ થોડા જ પ્રમાણમાં અથવા મોંઘી મળતી. 19મી સદીમાં પરિવહન ક્ષેત્રે આવેલા સુધારાઓને કારણે, દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા જમીન વિસ્તારોમાં પણ માછલીઓ સરળતાથી અને સસ્તી મળતી થઈ, પરિણામે જળચરઉછેરની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો. [[હવાઈયનો]]એ મહાસાગરીય [[મત્સ્ય-તળાવો]] બાંધ્યા (જુઓ [[હવાઈયન જળચરઉછેર]]). અલેકોકો ખાતે, ઓછામાં ઓછા 1,000 વર્ષ પહેલાંનું એક મત્સ્ય-તળાવ તેનું નોંધનીય ઉદાહરણ છે. પુરાણાકથાના [[મેનેહુણે]] વામન લોકોએ તેને બાંધ્યું હતું તેમ દંતકથા કહે છે. 1859માં [[પશ્ચિમ બ્લૂમફિલ્ડ, ન્યૂયોર્ક]]ના સ્ટિફન એઈન્સવર્થે [[વહેળાની ટ્રાઉટ]] માછલી સાથે પ્રયોગ કરવા શરૂ કર્યા. 1864 સુધીમાં, સેથ ગ્રીને [[રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્ક]] નજીક, કૅલેડોનિયા સ્પ્રિંગ્સ ખાતે એક વ્યાવસાયિક મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર સ્થાપ્યું હતું. 1866 સુધીમાં, [[કોનકોર્ડ, મેસ્સાચ્યુસેટ્સ]]ના ડૉ. ડબ્લ્યુ. ડબ્લ્યુ. ફ્લેચરની સામેલીગીરીથી, કૅનેડા અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] એમ બંનેમાં, કૃત્રિમ મત્સ્યઉછેર કેન્દ્રોનું કામ ચાલુ થઈ ગયું.<ref>મિલ્નેર, જેમ્સ ડબ્લ્યુ. (1874). "ધ પ્રોગ્રેસ ઓફ ફિશ-કલ્ચર ઈન ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં મત્સ્ય-ઉછેરની પ્રગતિ)". 1872 અને 1873 માટે કમિશનરનો યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કમિશન ઓફ ફિશ એન્ડ ફિશરિઝ અહેવાલ. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522052033/https://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html |date=2023-05-22 }}></ref> 1889માં જ્યારે ન્યૂફાઉન્ડલૅન્ડમાં [[દિલ્ડો આઇલૅન્ડ]] મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર ખોલવામાં આવ્યું, ત્યારે તે વિશ્વનું સૌથી મોટું અને સૌથી વિકસિત મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર હતું. [[કૅલિફોર્નિયનો]] જંગલી [[કૅલ્પ]]ને પકડતા હતા અને અંદાજે 1900 આસપાસ તેમણે પુરવઠાને જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પાછળથી તેને યુદ્ધકાળના સ્રોત તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref> પીટર નેઉશુલ, સીવીડ ફોર વૉરઃ કૅલિફોર્નિયાનું વિશ્વ યુદ્ધ I કેલ્પ ઉદ્યોગ, ટેકનોલૉજી અને ઉછેર 30 (જુલાઈ 1989), 561-583.</ref> [[ચિત્ર:Fresh tilapia.jpg|thumb|Tilapia, a commonly farmed fish due to its adaptability|alt=ઊભા તાર અથવા લાકડી પર પાણીની સપાટીથી ઉપર લટકતી 5 કે તેથી વધુ માછલીઓની તસવીર]] == 21મી સદીમાં == 2007 મુજબ, ઉછેરવામાં આવતી આશરે 430 (97%) [[જાતિઓ]]ને 20મી સદી દરમ્યાન માનવ-ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાંથી અંદાજે 106 જેટલીનો સમાવેશ તો 2007ના એક દશકા પહેલાં જ કરવામાં આવ્યો હતો. ખેતીની લાંબા-ગાળાની અગત્યતાને જોતાં, એ નોંધવું રસપ્રદ રહેશે કે આજની તારીખે, ભૂચર વનસ્પતિઓની જાણીતી જાતિઓના માત્ર 0.08%ને અને ભૂચર પ્રાણીઓની જાણીતી જાતિઓના માત્ર 0.0002%ને મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવામાં આવી છે, જ્યારે તેની તુલનામાં, દરિયાઈ વનસ્પતિઓની જાણીતી જાતિઓમાંથી 0.17%ને અને દરિયાઈ પ્રાણીઓની જાણીતા જાતિઓમાંથી 0.13%ને મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવામાં આવી છે. મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવાની પ્રક્રિયા લાક્ષણિક ઢબે એક દાયકાનું વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માગી લે છે. <ref name="DuarteMarbaHolmer"> http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;316/5823/382</ref> જેમાં મનુષ્ય-જીવનનો સારો એવો ભોગ લેવાય છે તે ભૂચર પ્રાણીઓને કેળવવાની પ્રક્રિયા કરતાં, જળચર જાતિઓને કેળવવી મનુષ્ય માટે ઘણી ઓછી જોખમરૂપ રહી છે. મનુષ્યના મોટા ભાગના મુખ્ય રોગો પાળેલાં પ્રાણીઓમાંથી ઉદ્ભવ્યા છે.<ref>{{ cite book |authorlink=Jared Diamond |title=[[Guns, Germs, and Steel]] |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=[[New York, New York]] |ISBN=978-0-393-06131-4 }}</ref> સૌથી ચેપી રોગોની જેમ, [[શીતળા]] અને [[ડિપ્થેરિયા]] જેવા રોગો, પ્રાણીઓમાંથી મનુષ્યોમાં આવ્યા છે. દરિયાઈ જાતિઓમાંથી હજી સુધી કોઈ તુલનાત્મક વિષપણું ધરાવતા મનુષ્ય [[રોગજનકો]] ઉદ્ભવ્યા નથી. [[જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રો]]માં આવેલી સ્થિરતા અને લોકપ્રિય દરિયાઈ જાતિઓના [[વધુ પડતા શોષણ]] ઉપરાંત, ઊંચી ગુણવત્તાના પ્રોટીનની વધતી જતી માંગ, જળચરસંવર્ધકોને અન્ય દરિયાઈ જાતિઓને મનુષ્ય ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref> "એફએઓ(FAO): 'ફિશ ફાર્મિંગ ઈઝ ધ વે ફોરવર્ડ (મત્સ્ય ઉછેર એ પ્રગતિની દિશામાં એક પગલું છે).' (વિશાળ ચિત્ર) (આહાર અને કૃષિ વહીવટ-વ્યવસ્થાનો 'માછીમારીની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર' અહેવાલ)." ધ ઈકૉલોજિસ્ટ 39.4 (2009): 8-9. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html ધ કેસ ફોર ફિશ એન્ડ ઓઈસ્ટર ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," કાર્લ માર્ઝિઅલી, દક્ષિણ કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી ટ્રોજન ફેમિલી મૅગેઝિન, મે 17, 2009.</ref> == ઉત્પાદન જથ્થો == 2004માં, વિશ્વનાં માછીમારી ક્ષેત્રોનું કુલ ઉત્પાદન {{convert|140500000|t}} હતું, જેમાંથી {{convert|45500000|t}} જેટલો અથવા લગભગ 32% હિસ્સો જળચરઉછેરમાંથી ઉપજ્યો હતો.<ref name="SOPHIA 2006">એફએઓ ([[FAO]]) (2006) [http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699e00.htm વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રો સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOPHIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412024350/http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699e00.htm |date=2008-04-12 }}</ref> વિશ્વભરમાં જળચરઉછેરનો વૃદ્ધિ દર જળવાઈ રહ્યો છે અને ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જે છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષોથી સરેરાશ દર વર્ષે લગભગ 8 ટકા જેટલો છે, પરંતુ તેમાં [[જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રો]]નો હિસ્સો છેલ્લા દશકાથી એકધારો સમાન રહ્યો હતો. {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="7" style="text-align:left;width:480px"| '''વિવિધ જાતિ-સમૂહોનો સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર''' <ref name="SOPHIA 2006"/> |- ! સમયગાળો ! ક્રસ્ટેશન ! મૉલસ્ક ! મીઠા જળની<br />માછલી ! મીઠા-ખારા જળની<br />માછલી ! દરિયાઈ<br />માછલી ! કુલ |- | 1970–2004 | 18.9 | 7.7 | 9.3 | 7.3 | 10.5 | 8.8 |- | 1970–1980 | 23.9 | 5.6 | 6.0 | 6.5 | 14.1 | 6.2 |- | 1980–1990 | 24.1 | 7.0 | 13.1 | 9.4 | 5.3 | 10.8 |- | 1990–2000 | 9.1 | 11.6 | 10.5 | 6.5 | 12.5 | 10.5 |- | 2000–2004 | 19.2 | 5.3 | 5.2 | 5.8 | 9.6 | 6.3 |} {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:280px"|'''2004માં મુખ્ય જાતિ-સમૂહો''' |- ! જાતિ-સમૂહ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 23.87 |- | [[મૉલસ્ક]] | style="text-align:right"| 13.93 |- | [[જળચર વનસ્પતિ]]ઓ | style="text-align:right"| 13.24 |- | [[ખારા-મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 3.68 |- | [[ક્રસ્ટેશન]] | style="text-align:right"| 2.85 |- | [[દરિયાઈ માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 1.45 |- | અન્ય [[જળચર પ્રાણી]]ઓ | style="text-align:right"| 0.38 |} [[ચિત્ર:Common carp.jpg|thumb|right|જળચરઉછેરમાં કાર્પ એક અગત્યની માછલી છે]] {| class="wikitable collapsible expanded" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:280px"| '''2004માં ટોચના દસ જાતિ-સમૂહો''' |- ! જાતિ-સમૂહ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[કાર્પ]] અને અન્ય [[સાઈપ્રિનિડ]] | style="text-align:right"| 18.30 |- | [[કાલવ માછલી]] (ઓઈસ્ટર) | style="text-align:right"| 4.60 |- | [[ક્લેમ]], [[કૉકલ]], [[આર્ક શેલ]] | style="text-align:right"| 4.12 |- | અન્ય પરચૂરણ [[મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 3.74 |- | [[ઝીંગાં]](શ્રિંપ) અને [[પ્રૉન]] | style="text-align:right"| 2.48 |- | [[સેલ્મોન]], [[ટ્રાઉટ]], [[સ્મેલ્ટ]] | style="text-align:right"| 1.98 |- | [[મસલ]] (બે છીપવાળી શંખ) | style="text-align:right"| 1.86 |- | [[ટિલાપિયા]] અને અન્ય [[સિચ્લિડ]] | style="text-align:right"| 1.82 |- | [[સ્કૉલપ]], [[પિક્ટેન]] | style="text-align:right"| 1.17 |- | પરચૂરણ દરિયાઈ [[મૉલસ્ક]] | style="text-align:right"| 1.07 |} જળચરઉછેર એ ખાસ કરીને ચીનમાં એક અગત્યની આર્થિક પ્રવૃત્તિ ગણાય છે. 1980થી 1997ની વચ્ચે, ચાઈનીઝ બ્યુરો ઓફ ફિશરિઝએ આપેલા અહેવાલ અનુસાર, ચીનમાં જળચરઉછેરનું ઉત્પાદન વાર્ષિક 16.7 ટકાના દરે વધ્યું હતું, અને {{convert|1900000|t}}માંથી આશરે {{convert|23000000|t}} સુધી પહોંચી ગયું હતું. 2005માં, ચીને વિશ્વ ઉત્પાદનનો 70% હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref> [http://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html વાયર્ડ 12.05: ભૂરા પાણીની ક્રાંતિ]</ref><ref> [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23?language=printer washingtonpost.com: મત્સ્ય ઉછેરનું વરદાન કાંટા વિનાનું નથી]</ref> યુ.એસ.માં તે અત્યારે ખાદ્ય ઉત્પાદનનાં સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતાં ક્ષેત્રોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-30 |archive-date=2004-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg|thumb|right|હાઈ આઇલૅન્ડ, હોંગકોંગના કિનારાથી દૂર સમુદ્રમાં દરિયાઈઉછેર]] {| class="wikitable collapsible expanded" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:220px"| '''2004માં ટોચના દસ જળચરઉછેર ઉત્પાદકો''' |- ! દેશ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[ચીન]] | style="text-align:right"| 30.61 |- | [[ભારત]] | style="text-align:right"| 2.47 |- | [[વિયેતનામ]] | style="text-align:right"| 1.20 |- | [[થાઈલૅન્ડ]] | style="text-align:right"| 1.17 |- | [[ઇન્ડોનેશિયા]] | style="text-align:right"| 1.05 |- | [[બાંગ્લાદેશ]] | style="text-align:right"| 0.91 |- | [[જાપાન]] | style="text-align:right"| 0.78 |- | [[ચીલી]] | style="text-align:right"| 0.67 |- | [[નોર્વે]] | style="text-align:right"| 0.64 |- | [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] | style="text-align:right"| 0.61 |- | અન્ય દેશો | style="text-align:right"| 5.35 |- | કુલ | style="text-align:right"| 45.47 |} સમગ્ર યુ. એસ.ના ઝીંગાં વપરાશનો લગભગ 90% હિસ્સો, ઉછેર પામેલો અને આયાત પામેલો હોય છે.<ref> [http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રોની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOFIA) 2004]</ref> તાજેતરનાં વર્ષોમાં દક્ષિણ [[ચીલી]]માં, ખાસ કરીને ચીલીના સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર, [[પુઈર્ટો મોન્ટ્ટ]]માં, [[સૅલ્મોન]] જળચરઉછેર એક મુખ્ય નિકાસ બની ગયું છે. == અતિરેકભર્યો અહેવાલ == અહેવાલ અનુસારના જળચરઉછેરનાં ઉત્પાદનની દૃષ્ટિએ, ચીન વિશ્વભરમાં ઘણું આગળ છે. અહેવાલ પ્રમાણે તેમનું કુલ ઉત્પાદન, બાકીના આખા વિશ્વના ઉત્પાદન કરતાં બમણું હતું. જો કે, ચીનનાં પરિણામોની ચોક્કસતા અંગે પ્રશ્નો છે. 2001માં, માછીમારીના વિજ્ઞાનીઓ રેગ વોટ્સન અને [[ડેનિયલ પૌલી]]એ ''નેચર'' (Nature)ને લખેલા એક પત્રમાં ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી, કે ચીન 1990ના દાયકાથી જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રોમાંથી પકડવામાં આવતા તેના જથ્થા બાબતે અતિરેકભર્યો અહેવાલ આપી રહ્યું હતું.<ref>વોટ્સન, રેગ અને પૌલી, ડેનિયલ (2001) [http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm ''વિશ્વના માછીમારી-ક્ષેત્રોમાં માછલી પકડવાના વલણોમાં યોજનાબદ્ધ વિકૃતિ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |date=2010-05-31 }} ''નેચર'' ને પત્ર, 414: 534.</ref><ref>પિઅરસન, હેલન (2001) [http://www.nature.com/nature/journal/v414/n6863/full/414477b.html ''મૉડેલ માછલીમાં ચોખ્ખી પડતી દર્શાવતું હોવાથી ચીન પકડાઈ ગયું'' ] નેચર 414, 477. ડીઓઆઈ (doi) 10.1038/35107216</ref> તેમણે કહ્યું કે તેમાં 1988થી પકડવામાં આવેલો વૈશ્વિક જથ્થો વાર્ષિક ધોરણે 300,000 ટનથી વધી રહ્યો હતો તેમ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે ખરેખર તે વાર્ષિક ધોરણે 350,000 ટનથી ઘટી રહ્યો હતો. વોટ્સન અને પૌલીનું સૂચન હતું કે આ કદાચ ચીનની નીતિઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે, જેમાં અર્થતંત્રનું નિયમન કરતાં રાજ્ય તંત્રોને ઉત્પાદન વધારવાનું કામ પણ સોંપાયેલું હોય છે. વધુમાં, તાજેતરના સમય સુધી, ચીની અધિકારીઓની બઢતી, તેમના પોતાના વિસ્તારમાં થતી ઉત્પાદન વૃદ્ધિ પર આધારિત હતી.<ref>હેઈલપ્રિન, જ્હોન (2001) [http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf ચીનના ખોટા અહેવાલ મહાસાગરીય માછલીઓના પકડાયેલા જથ્થામાં આવેલા નાટકીય ઘટાડાને ઢાંકી રહ્યા છે] ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' , 29 નવેમ્બર 2001.</ref><ref>રેવિલ, વિલિયમ (2002) [https://web.archive.org/web/20120118165321/http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf આંકડાઓમાં કંઈક શંકાસ્પદ છે] ''ધ આઈરિશ ટાઈમ્સ'' , 14 માર્ચ 2002</ref> ચીન આ દાવા સામે વાંધો ઉઠાવે છે. સત્તાવાર [[ક્ષિન્હુઆ (Xinhua) ન્યૂઝ એજન્સી]]એ કૃષિ મંત્રાલયના ફિશરિઝ ઓફ બ્યુરોના ડાયરેક્ટર જનરલ, યાંગ જિયાનને એવું કહેતાં ટાંક્યા હતા, કે ચીનના આંકડા "મૂળભૂત રીતે સાચા" છે.<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf તેણે પકડેલી માછલીઓના જથ્થા અંગે અતિરેકભર્યો અહેવાલ આપ્યાના દાવા સામે ચીન વાંધો નોંધાવે છે] ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' , 17 ડિસેમ્બર 2002.</ref> અલબત્ત, [[એફએઓ(FAO)]] સ્વીકારે છે કે ચીનના લેખિત આંકડાકીય પરિણામોની વિશ્વસનીયતા બાબતે કેટલાક પ્રશ્નો છે, અને તે અત્યારે ચીન તરફથી મળતી જળચરઉછેર સહિતની માહિતી પર, બાકીના વિશ્વથી અલગ રીતે કામ કરે છે.<ref>એફએઓ([[FAO]]) (2006) [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રોની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOPHIA)] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130518071948/ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |date=2013-05-18 }}, પૃ. 5.</ref> == પદ્ધતિઓ == === દરિયાઈઉછેર === {{Main|Mariculture}} [[સમુદ્રજળ]]માં, સામાન્ય રીતે તટીય પાણીમાં આશ્રિત દરિયાઈ સજીવોના ઉછેર માટે [[દરિયાઈઉછેર]] (મૅરીકલ્ચર) શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. વિશેષ કરીને, દરિયાઈ માછલીનો ઉછેર એ દરિયાઈઉછેરનું ઉદાહરણ છે, અને તે ઉપરાંત દરિયાઈ ક્રસ્ટેશનો (જેમ કે [[ઝીંગા]]), મૉલસ્ક (જેમ કે [[કાલવ માછલી]]) અને સીવીડ (દરિયાઈ વનસ્પતિ) પણ દરિયાઈ-ખેતીનાં ઉદાહરણો છે. === સંકલિત === {{Main|Integrated Multi-trophic Aquaculture}} [[ઈન્ટીગ્રેટેડ મલ્ટી-ટ્રોફિક ઍક્વાકલ્ચર]] (IMTA) પદ્ધતિમાં એક જાતિની આડપેદાશો(કચરા)ને બીજી જાતિના ખોરાક ([[ખાતર]], [[આહાર]]) તરીકે પુનઃચક્રિત કરવામાં આવે છે. ટકાઉ પર્યાવરણ (બાયોમિટિગેશન), આર્થિક સ્થિરતા (ઉત્પાદ વૈવિધ્ય અને જોખમમાં ઘટાડો) અને સામાજિક સ્વીકાર્યપણું (વધુ સારી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ) ધરાવતી સંતુલિત વ્યવસ્થાઓ રચવા માટે, આહાર માટેના જળચરઉછેર(ઉ.દા. [[માછલી]], [[ઝીંગા]])ને અકાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર (ઉ.દા. [[સીવીડ]] – દરિયાઈ વનસ્પતિ) અને કાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર (ઉ.દા. [[શેલ ફિશ]]) જળચરઉછેર સાથે સંયોજિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Chopin et al. 2001">ચોપિન ટી, બુસ્ચમૅન એએચ, હોલિંગ સી, ટ્રોએલ એમ, કૌત્સ્કી એન, નીઓરી એ, ક્રામેર જીપી, ઝેર્તુચે-ગોન્ઝાલેઝ જેએ, યેરિશ સી અને નીફસ સી. 2001. દરિયાઈ જળચરઉછેરમાં સીવીડ(દરિયાઈ વનસ્પતિ)ને ઉપયોગમાં લેવીઃ ટકાઉપણા માટેની ચાવી. જર્નલ ઓફ સાયકોલૉજી 37: 975-986.</ref> "મલ્ટી-ટ્રોફિક" શબ્દ ભિન્ન ભિન્ન [[ટ્રોફિક(trophic)]] અથવા [[પોષક તત્ત્વો]] ધરાવનારી [[જાતિઓ]]ને એક જ વ્યવસ્થા તંત્રમાં સમાવવાનું સૂચવે છે.<ref name="Chopin 2006">ચોપિન ટી. 2006. સંકલિત બહુ-ટ્રોફિક (મલ્ટી-ટ્રોફિક) જળચરઉછેર. એ શું છે, અને તમારે શા માટે તેની ચિંતા કરવી જોઈએ... અને તેને બહુ-ઉછેર (પોલીકલ્ચર) સાથે ગૂંચવશો નહીં. નોર્થન ઍક્વાકલ્ચર, વોલ્યુમ 12, નં. 4, જુલાઈ/ઑગસ્ટ 2006, પૃ. 4.</ref> માત્ર સમાન ટ્રોફિક સ્તરની વિવિધ માછલીઓની જાતિઓનો સહ-ઉછેર કરવામાં આવતો હતો તે જૂના-સમયની જળચર [[પોલીકલ્ચર]]ની પદ્ધતિ અને આ નવી પદ્ધતિ વચ્ચેનો આ એક સંભવતઃ તફાવત કહી શકાય. આ કિસ્સામાં, આ તમામ સજીવો કેટલાક [[એકમેકને કારણે થતા વિશેષ ફાયદાઓ]] સહિતની, સમાન જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ વહેંચે છે, જે સંભવતઃ [[પર્યાવરણતંત્ર]]માં નોંધપાત્ર બદલાવો લાવવા તરફ દોરી શકે. કેટલાક પરંપરાગત પોલીકલ્ચર વ્યવસ્થાતંત્રો, ખરેખર, એક જ તળાવમાં વિસ્તૃત ઉછેર(ઓછી તીવ્રતા, ઓછું વ્યવસ્થાપન)ના ભાગ રૂપે, [[ખૂણાખાંચરા]]માં રહેતી, જાતિઓની વધુ વિવિધતા ધરાવતા હોય એવું બની શકે. આઈએમટીએ(IMTA)માં "ઈન્ટીગ્રેટેડ(સંકલિત)" શબ્દ એકબીજાના સામીપ્યમાં, જળના માધ્યમથી રૂપાંતરિત થતા પોષણ અને ઊર્જાથી જોડાયેલી, વિવિધ જાતિઓના વધુ સઘન ઉછેરને સૂચવે છે. આદર્શ રીતે, એક આઈએમટીએ (IMTA) વ્યવસ્થાતંત્રમાં જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ સંતુલનમાં હોવી ઘટે. પર્યાવરણતંત્રનાં વિવિધ કાર્યો પૂરાં પાડતી ભિન્ન ભિન્ન જાતિઓની યોગ્ય પસંદગી અને પ્રમાણથી આ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓ લાક્ષણિક રીતે માત્ર [[જૈવશુદ્ધિકારકો]] (બાયોફિલ્ટર) કરતાં કંઈક વધુ હોય છે; તે વેપારી મૂલ્ય ધરાવતા લણણી કરી શકાય તેવા પાક હોય છે.<ref name="Chopin 2006"/> એક કાર્યરત આઈએમટીએ (IMTA) વ્યવસ્થાતંત્ર, સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓને થતા પારસ્પરિક ફાયદાઓના આધારે વધારે કુલ ઉત્પાદન આપી શકે છે અને [[પર્યાવરણતંત્રના સ્વાસ્થ્ય]]ને સુધારે છે, ભલે પછી ટૂંકા ગાળામાં તેની વ્યક્તિગત જાતિનું ઉત્પાદન, [[એક જ જાતિનો ઉછેર]] કરતી વ્યવસ્થા(મોનોકલ્ચર)માં હોય છે તેના કરતાં ઓછું હોય.<ref name="Neori et al. 2004">નીઓરી એ, ચોપિન ટી, ટ્રોએલ એમ, બુસ્ચમૅન એએચ, ક્રામેર જીપી, હોલિંગ સી, શ્પિજેલ એમ અને યારિશ સી. 2004. સંકલિત જળચરઉછેરઃ તાર્કિક આધાર, ક્રમિક વિકાસ અને આધુનિક દરિયાઈઉછેરમાં સીવીડ જૈવ-નીતરણ (બાયોફિલ્ટ્રરેશન) પર ભાર મૂકતી ઉત્તમ વ્યવસ્થા. ઍક્વાકલ્ચર 231: 361-391.</ref> કેટલીક વખત "ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર (સંકલિત જળચરઉછેર)" શબ્દને પાણીના સ્થળાંતર થકી એક-જ-જાતિના-ઉછેર(મોનોકલ્ચર્સ)ના એકીકરણને વર્ણવવા માટે વાપરવામાં આવે છે.<ref name="Neori et al. 2004"/> અલબત્ત, તમામ ઉદ્દેશો અને હેતુઓમાં, "આઈએમટીએ(IMTA)" અને "સંકલિત જળચરઉછેર (ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર)" શબ્દપ્રયોગો માત્ર તેમના વર્ણનના પ્રમાણમાં જુદા પડે છે. [[ઍક્વાપોનિક્સ]], વિભાગીય જળચરઉછેર, આઈએએએસ (IAAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ એગ્રીકલ્ચર-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત કૃષિ-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ), આઈપીયુએએસ (IPUAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ પેરી-અર્બન-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ), અને આઈએફએએસ (IFAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ ફિશરિઝ-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત માછીમારી ક્ષેત્રો-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ) એ આઈએમટીએ(IMTA) વિભાવનાનાં અન્ય રૂપાંતરો છે. == જાતિ-સમૂહો == === ફિનફિશ === {{Main|Fish farming}} ફિનફિશનો ઉછેર એ જળચરઉછેરનું સૌથી પ્રચલિત રૂપ છે. તેમાં સામાન્ય રીતે ટાંકીઓ, તળાવો, અથવા સમુદ્રના આંતરેલા વિસ્તારોમાં વ્યાવસાયિક ઢબે માછલીઓને આહાર માટે ઉછેરવામાં આવે છે. મનોરંજન/શોખ માટે [[માછલી પકડવા]] માટે અથવા કોઈ જાતિની કુદરતી સંખ્યામાં ઉમેરો કરવા માટે જંગલી સ્રોતોમાં બાળ માછલીઓને છોડતી સવલતને સામાન્ય રીતે ફિશ [[હૅચરી]] (મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્ર) કહેવામાં આવે છે. મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્રોમાં ઉછેરવામાં આવતી માછલીઓની જાતિઓમાં [[સૅલ્મોન]], [[મોટી આંખવાળી ટ્યૂના]], [[કાર્પ]], [[ટિલાપિયા]], [[કૅટ ફિશ]] અને [[કૉડ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{ cite web |first=Audrey |last=McAvoy |url=http://abcnews.go.com/Business/wireStory?id=8905220 |title=Hawaii regulators approve first US tuna farm |publisher=''[[The Associated Press]]'' |date=October 24, 2009 |access-date=April 9, 2010 }}</ref> ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં, નાની [[ભૂરાં પંખવાળી ટ્યૂના]]ને જાળમાં ફસાવવામાં આવે છે અને ધીમે ધીમે કિનારા તરફ ખેંચી જવામાં આવે છે. ત્યાં પછી કિનારાથી દૂર તેમને બંધક તરીકે અમુક હિસ્સામાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં તે બજાર માટે વિકસીને મોટી થાય છે.<ref> વોલ્પે, જે. (2005) "ડૉલર્સ વિથાઉટ સેન્સઃ ધ બેઈટ ફોર બિગ-મની ટ્યૂના રેન્ચિંગ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ". ''[[બાયોસાયન્સ]]'' , '''55''' :301–302.</ref> 2009માં, [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માંના સંશોધકો પહેલીવાર કોક્સ ટ્યૂના([[દક્ષિણી બ્લ્યૂફિન]])ને ચારે બાજુ જમીનથી ઘેરાયેલી ટાંકીઓમાં પ્રજોત્ત્પત્તિ કરાવવામાં સફળ રહ્યા હતા.<ref>[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html 2009ની તમામ બાબતોમાંથી સર્વોચ્ચ 10: ટોચની 10 વૈજ્ઞાનિક શોધોઃ 5. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826174259/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html |date=2013-08-26 }}[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html બ્રીડિંગ ટ્યૂના ઓન લૅન્ડ (જમીન પર ટ્યૂનાનું સંવર્ધન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826174259/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html |date=2013-08-26 }}, ટાઈમ મૅગેઝિન, ડિસેમ્બર 8, 2009</ref> === શેલ ફિશ === [[ચિત્ર:Abalone-farm1web.jpg|thumb|right|અબાલોન ઉછેર-ક્ષેત્ર]] {{See also|Oyster farming}} 1950ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં જાપાન અને ચીનમાં [[અબાલોન]]નો ઉછેર શરૂ થયો હતો.<ref>{{cite web| url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-date=2007-11-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| url-status=dead}}</ref> 1990ના દાયકાના મધ્ય ભાગથી આ ઉદ્યોગ વધુ ને વધુ સફળ બન્યો છે.<ref>{{ cite web| url=http://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html| title=Abalone Farming on a Boat| access-date=2007-01-27}}</ref> માછીમારીના અતિરેક અને [[અનધિકૃત શિકાર]]ના કારણે જંગલી વસતિમાં એટલી હદે ઘટાડો થયો છે કે મોટા ભાગનું અબાલોન માંસ હવે ઉછેરવામાં આવેલી અબાલોનનું જ હોય છે. === ક્રસ્ટેશન === {{See also|Shrimp farm|Freshwater prawn farm}} 1970ના દાયકામાં [[ઝીંગા]]નો વ્યાવસાયિક ઉછેર શરૂ થયો, અને તે પછી તેનું ઉત્પાદન સતત વધતું રહ્યું. 2003માં તેનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન {{convert|1600000|t}}થી વધુ સુધી પહોંચી ગયું, જેનું મૂલ્ય આશરે 9,000 મિલિયન [[યુ.એસ. ડૉલર]]ને યોગ્ય હતું. ઉછેરેલાં ઝીંગાંમાંથી આશરે 75% જેટલાં તો [[એશિયા]]માં, ખાસ કરીને [[ચીન]] અને [[થાઈલૅન્ડ]]માં ઉછેર પામ્યાં હોય છે. બાકીનાં 25% મુખ્યત્વે [[લેટિન અમેરિકા]]માં ઉત્પાદિત થાય છે, જ્યાં [[બ્રાઝિલ]] તેનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. થાઈલૅન્ડ તેનું સૌથી મોટું નિકાસકાર છે. [[દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા]]માં ઝીંગાંનો ઉછેર એ તેના પરંપરાગત, નાના-પાયાના રૂપમાંથી એક વૈશ્વિક ઉદ્યોગમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો છે. તકનિકી પ્રગતિ આ ઉદ્યોગને પ્રતિ એકમ વિસ્તારમાં અત્યાર સુધીમાં કદી ન હોય એટલી વધુ ગીચતા તરફ દોરી ગઈ છે, અને ઝીંગાંના [[ઉછેરેલાં જથ્થા]]ને વિશ્વભરમાં વહાણો દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. વાસ્તવિક રીતે, તમામ ઉછેરાતાં ઝીંગા એ [[પેનાઈડ્સ(penaeids)]] (એટલે કે, ''[[પેનાઈડેએ(Penaeidae)]]'' [[વર્ગ]]ના ઝીંગા) છે, અને ઉછેરાતાં તમામ ઝીંગામાંથી 80%, ઝીંગાની માત્ર બે જ જાતિઓ – ''[[પેનાઈયસ વાનેમેઈ(Penaeus vannamei)]]'' (પૅસિફિકના શ્વેત ઝીંગા) અને ''[[પેનાઈયસ મોનોડોન(Penaeus monodon)]]'' (વિશાળ ટાઈગર પ્રૉન) હોય છે. આ પ્રકારના ઔદ્યોગિક સ્તરના [[એક-જ-જાતિનો-ઉછેર(મોનોકલ્ચર્સ)]], [[રોગ]] માટે બહુ સંવેદનશીલ હોય છે, જેના કારણે સમગ્ર વિસ્તારોમાંથી ઝીંગાંની વસતિ ખતમ થઈ ગઈ હોય તેવું બન્યું છે. સતત વધતી જતી [[પર્યાવરણ-જીવતંત્ર સંબંધી]] સમસ્યાઓ, વારંવાર ફાટી નીકળતા રોગચાળાઓ, અને [[બિનસરકારી સંસ્થાઓ]] (NGOs) અને ગ્રાહક દેશ એમ બંને તરફથી મળતી ટીકાને પરિણામે 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આ ઉદ્યોગમાં કેટલાક બદલાવો આવ્યા હતા અને નિયમનો એકંદરે વધુ સખત બન્યાં હતાં. 1999માં, વધુ [[ટકાઉ ઉછેર]] પદ્ધતિઓને વિકસિત કરવા અને તેમને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી સરકારો, ઔદ્યોગિક પ્રિતિનિધિઓ, અને પર્યાવરણ સંસ્થાઓએ એક કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો.{{Citation needed|date=April 2010}} [[મીઠા પાણીનું પ્રૉન ઉછેરક્ષેત્ર]] એ [[ઝીંગાના દરિયાઈ ઉછેર]] સાથે ઘણી લાક્ષણિકતાઓમાં સામ્યતા ધરાવે છે, પણ સાથે તે અનેક સમસ્યાઓમાં પણ સામ્યતા ધરાવે છે. મુખ્ય જાતિ([[વિશાળ નદીના પ્રૉન]], ''મેક્રોબ્રાશિયમ રોસેનબર્ગી'' )ના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધી જીવન ચક્રના કારણે વિશિષ્ટ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.<ref name="freshwater"> ન્યૂ, એમ. બી.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf ફાર્મિંગ ફ્રેશવૉટર પ્રૉન્સ (મીઠાપાણીના પ્રૉનનો ઉછેર)]'' ; એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ટેકનિકલ પેપર 428, 2002. ISSN 0429-9345.</ref> 2003માં મીઠા પાણીના પ્રૉન([[ક્રૅફિશ]] અને [[કરચલા]] સિવાય)નું વૈશ્વિક વાર્ષિક ઉત્પાદન આશરે {{convert|280000|t}} હતું, જેમાંથી ચીને {{convert|180000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને તેના પછી દ્વિતીય ક્રમે ભારત અને થાઈલૅન્ડ દરેકે {{convert|35000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ઉપરાંતમાં, ચીને [[ચાઈનિસ નદીના કરચલા]](''એરિઓચેઈર સિનેન્સિસ'' )નું લગભગ {{convert|370000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref name="figis_fresh">મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર પ્રોડ્ક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }}માંથી તારવવામાં આવેલી માહિતી. સૌથી તાજેતરની માહિતી સમૂહો 2003 માટેનાં છે અને ક્યારેક તે અંદાજ પણ ધરાવે છે. જૂન 28, 2005ના મેળવેલ.</ref> === ઈચિનોડર્મ્સ === [[ઈચિનોડર્મ]]ની વ્યાવસાયિક માછીમારીમાં [[દરિયાઈ કાકડી]] અને [[દરિયાઈ અર્ચિન]]નો સમાવેશ થાય છે. ચીનમાં, [[દરિયાઈ કાકડી]]ને {{convert|1000|acre}} જેટલા મોટા કૃત્રિમ તળાવમાં ઉછેરવામાં આવે છે.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product’s versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |url-status=dead }}</ref> === શેવાળ (ઍલ્ગા) === {{Main|Algaculture}} સંવર્ધિત [[શેવાળ]](ઍલ્ગા)નો મોટો ભાગ [[ફાઈટોપ્લેંક્ટન]], [[માઈક્રોફાઈટ્સ]], અથવા [[પ્લેંક્ટનિક ઍલ્ગા]] તરીકે પણ જાણીતી એવી [[સૂક્ષ્મ શેવાળ]]નો બનેલો છે. સામાન્યપણે [[સીવીડ]] તરીકે જાણીતી, આ [[વિશાળ શેવાળ]]ના અનેક વ્યાવસાયિક અને ઔદ્યોગિક ઉપયોગો છે, પણ તેમના કદ અને ચોક્કસ જરૂરિયાતોને કારણે, તેમને આસાનીથી મોટા પાયે સંવર્ધિત કરી શકાતી નથી અને મોટા ભાગે તેમને જંગલીસ્રોતમાંથી જ લાવવામાં આવે છે. == પ્રશ્નો == {{See also|Aquaculture of salmon#Issues|l1=Issues with salmon aquaculture}} પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ, જળચરઉછેર [[કુદરતી માછીમારી ક્ષેત્રો]]ના શોષણ કરતાં વધુ હાનિકારક બની શકે છે.<ref> ડાયમંડ, જાર્ડ. કોલાપ્સઃ હાઉ સોસાયટીઝ ચૂઝ ટુ ફેઈલ ઓર સક્સિડ. વિકિંગ પ્રેસ, 2005. પૃ. 479-485</ref> તેની ચિંતાકારક બાબતોમાં કચરાનું વ્યવસ્થાપન, જીવાણુનાશક([[ઍન્ટીબાયોટિક્સ]])ની આડઅસરો, ઉછેરવામાં આવેલાં અને જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા, અને વધુ વેચાણક્ષમ [[માંસભક્ષક]] માછલી મેળવવા માટે તેને આહારમાં અન્ય માછલી આપવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, 1990ના દાયકા અને 2000ના દાયકામાં દરમ્યાન થયેલા સંશોધન અને આહાર આપવા અંગેની વ્યાવસાયિક સુધારણાઓના કારણે આ સમસ્યાઓમાંની ઘણી હળવી બની છે.<ref> કોસ્ટા-પિઅર્સ, બી.એ., લેખક/સંપાદક. 2002. ઈકોલોજિકલ ઍક્વાકલ્ચર. બ્લેકવેલ સાયન્સ, ઑક્સફર્ડ, યુકે (UK).</ref> માછલીનો કચરો સેન્દ્રિય હોય છે અને જળચર આહાર ચક્રના તમામ ઘટકોમાં જરૂરી એવાં પોષકદ્રવ્યોનો બનેલો હોય છે. દરિયાની અંદર આવેલું જળચરઉછેર-ક્ષેત્ર ઘણી વાર સામાન્ય કરતાં ઘણો વધુ કેન્દ્રીકૃત માછલીનો કચરો ઉત્પાદિત કરે છે. આ કચરો મહાસાગરના તળિયે જમા થાય છે, જે તળિયામાં વસતાં જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે અથવા તો તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. આ કચરો [[પાણીના સ્તંભ]]માં [[ઓગળેલા ઑક્સિજન]]નું સ્તર પણ ઘટાડી શકે છે, જે ફરીથી જંગલી પ્રાણીઓ માટે નુકસાનકર્તા રહે છે{{Citation needed|date=May 2010}}. સંવર્ધકો રોગ અટકાવવા માટે ઘણી વાર તેમનાં પ્રાણીઓને ઍન્ટીબાયોટિક (જીવાણુનાશક) આપે છે. [[પશુધન]]ની જેમ, આનાથી તેમનામાં [[બૅક્ટેરિયાના પ્રતિરોધ]]ની ક્રમિક વિકાસની પ્રક્રિયા ઝડપી બની શકે છે. === માછલીના તેલ === ઉછેર-ક્ષેત્રમાં ઉછેરેલી [[ટિલાપિયા]]ને તેના આહારમાં આપવામાં આવતી [[મકાઈ]]ની માત્રાના કારણે તેના પોષક મૂલ્યમાં ફેરફાર થયો હોય એમ બની શકે છે. મકાઈ [[ઓમેગા-6]] [[ફૅટી ઍસિડ]]ની ટૂંકી શૃંખલા ધરાવે છે જે માછલીના શરીરમાં આ સામગ્રીઓને જમા કરવામાં ફાળો આપે છે. "ટિલાપિયામાં અનુક્રમે AAથી EPA, લાંબી શૃંખલાના ઓમેગા-6થી લાંબી શૃંખલાના ઓમેગા-3ના સરેરાશ ગુણોત્તરો લગભગ 11:1 હોય છે, જે સૅલ્મોન અને ટ્રાઉટમાં જોવા મળતા (AA કરતાં EPA વધુ છે તેવું સૂચવતા) 1:1ની તુલનામાં ઘણા ઓછા છે." 2010 સુધીમાં સંભવિત {{convert|2500000|t}} જેટલી ટિલાપિયા ઉત્પાદિત કરવાની યોજના સાથે, 2005માં યુએસ(US)એ {{convert|1500000|t}} જેટલી ટિલાપિયા ઉત્પાદિત કરી હતી. આહારમાં માછલી લેવાને પ્રોત્સાહન આપતા વ્યાપક પ્રચાર-પ્રસારના કારણે, સંતુલિત આહાર લેવાની કોશિશમાં ઓછી આવક ધરાવનારાઓએ પણ ટિલાપિયા ખાવાનું શરૂ કર્યું હતું, પરિણામે ટિલાપિયાની ખપતમાં વધારો થયો છે. ઉછેરેલી ટિલાપિયામાં ઓમેગા-3ની ઓછી માત્રા અને ઓમેગા-6નું વધુ પ્રમાણ ધરાવતું સંયોજન, આ માછલીને આહારમાં લેવાથી થતા કથિત સ્વાસ્થ્ય ફાયદાઓ અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.<ref> [[વેક ફોરેસ્ટ યુનિવર્સિટી બાપ્તિસ્ટ મેડિકલ સેન્ટર]] (2008, જુલાઈ 10). [http://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080708092228.htm ''લોકપ્રિય માછલી, ટિલાપિયા, સંભવતઃ ફેટી ઍસિડનું જોખમી સંયોજન ધરાવે છે'' ]. સાયન્સડેઈલી. જુલાઈ 11, 2008ના, [http://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080708092228.htm www.sciencedaily.com]માંથી મેળવેલ.</ref> સૅલ્મોન અને અન્ય માંસભક્ષક માછલીઓ માટેનો જરૂરી આહાર [[સોયા]] જેવા પ્રોટીન સ્રોતોમાંથી બનાવી શકાય છે, અલબત્ત સોયા-આધારિત આહાર પણ [[ઓમેગા-6]] અને [[ઓમેગા-3]] ફેટી ઍસિડોના સંતુલનમાં બદલાવ લાવી શકે છે.<ref name="Espe et al. 2006"> એસ્પે, એમ., એ. લેમે, એ. પેટેઈ, અને એ. અલ-મોવાફી. 2006. શું એટલાન્ટિક સૅલ્મોન(''સૅલ્મો સાલાર'' ) ભોજનમાં માછલીના આહાર વિના ઉછરી શકે? ઍક્વાકલ્ચર 255:255-262</ref> === જંગલી માછલીઓ પર અસરો === હાલમાં, [[સૅલ્મોન]] ઉછેરમાં તેમના આહાર માટે જંગલી [[ભક્ષ્ય માછલીઓ]] ભેગી કરવાની મોટી માંગ રહે છે. માંસભક્ષક હોવાથી, સૅલ્મોનને ખૂબ પ્રોટીનની આવશ્યકતા હોય છે, અને ઉછેરવામાં આવતી સૅલ્મોન તે પેદા કરે છે તે કરતાં વધુ માછલીઓ ખાય છે. ઉછેરવામાં આવતી સૅલ્મોનના પ્રત્યેક રતલ દીઠ, છ રતલ [[જંગલી માછલી]]ઓની જરૂર પડે છે.<ref>[http://assets.wwf.ch/downloads/2008_05_28_faktenblatt_fisch_d.pdf સ્વિસ ડબ્લ્યુડબ્લ્યુએફ(WWF) ફેક્ટશિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326131102/http://assets.wwf.ch/downloads/2008_05_28_faktenblatt_fisch_d.pdf |date=2009-03-26 }}, પૃ. 7, શીર્ષક "ફિસ્ચે ઉન્ડ મીરેસ્ફ્રુચ્તે ઓસ ઝુચ્તેન (Fische und Meeresfrüchte aus Zuchten)"</ref> વિશ્વના નિયંત્રિત માછીમારી-ક્ષેત્રોમાંથી પંચોતેર ટકા જેટલાં પોતાની [[મહત્તમ સ્થાયી પેદાશ]] વટાવી ચૂક્યાં છે અથવા વટાવવાને આરે છે.<ref name="Alliance">[[સીફૂડ ચોઈસિઝ અલાયન્સ]] (2005) [http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf ઈટ્સ ઓલ અબાઉટ સૅલ્મોન (જે છે તે બધું સૅલ્મોન વિશે છે)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf |date=2015-09-24 }}</ref> સૅલ્મોન ઉછેર માટે જે રીતે ઔદ્યોગિક સ્તરે જંગલી ભક્ષ્ય માછલીઓને પકડવામાં આવે છે તેનાથી આ જંગલી ભક્ષ્ય માછલીઓ પર આધાર રાખતી અન્ય શિકારી માછલીની જીવિત રહેવાની ક્ષમતા પર પણ અસર પડે છે. તટવર્તી બંધક-વિસ્તારોમાંથી માછલી છટકી જઈ શકે છે, જ્યાં તે પોતાની પ્રતિરૂપ જંગલી માછલી સાથે મિશ્રજાતીય ઓલાદ પેદા કરે છે, પરિણામે કુદરતી જનનિક પુરવઠામાં મંદતા લાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/ |title=ડૅવિડ સુઝુકી ફાઉન્ડેશનઃ ખુલ્લા-જાળીવાળા-પાંજરામાં મત્સ્ય ઉછેર |access-date=2010-09-30 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/ |url-status=dead }}</ref> છટકીને ભાગી છૂટેલી માછલી [[આક્રમક]] બની શકે છે, અને પોતાની દેશી જાતિઓને હરાવીને સરસાઈ મેળવી શકે છે.<ref> "જળચરઉછેરનો વિકાસ ચાલુ છેઃ સુધારેલી વ્યવસ્થાપન તકનિકો આ પદ્ધતિની પર્યાવરણ પરની અસરો ઘટાડી શકે છે. (અદ્યતન)." સ્રોતઃ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલૉજી ફોર અ સસ્ટેનેબલ વર્લ્ડ 16.5 (2009): 20-22. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref> === તટવર્તી જીવસૃષ્ટિ === [[તટવર્તી જીવસૃષ્ટિ]] માટે જળચરઉછેર એક નોંધપાત્ર જોખમ બની રહ્યું છે. અમુક અંશે [[ઝીંગાંઉછેર]]ના કારણે, 1980થી લગભગ 20 ટકા જેટલાં ચેર(મેંગ્રોવ)નાં જંગલો નાશ પામ્યાં છે.<ref name="Time">[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1841778_1841782_1841792,00.html હીરોઝ ઓફ ધ એન્વાયર્ન્મેન્ટ 2008: જુર્ગેની પ્રિમાવેરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826043716/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1841778_1841782_1841792,00.html |date=2013-08-26 }} ''[[ટાઈમ]]'' નો વિશેષ અહેવાલ. સપ્ટેમ્બર 24, 2009.</ref> ચેરનાં જંગલોને મોટા પાયે ઝીંગાં માટેના સહેજ ખારા એવા ઉછેર-તળાવોમાં રૂપાંતરિત કર્યાની ઘટનાઓને "કાપો-અને-બાળો" પ્રકારની દરિયાઈ ખેતી સમાન ગણાવવામાં આવી હતી.<ref>નિકેરસન ડીજે (1999) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VDY-3VX8YS7-9&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1154079191&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=46ad987989dc499697567b93cadb5883 "ટ્રેડ-ઓફ્સ ઓફ મૅંગ્રોવ એરિયા ડેવલેપમેન્ટ ઈન ધ ફિલિપાઈન્સ (ફિલિપાઈન્સમાં ચેર વિસ્તાર વિકાસના વેપાર પર બંધી)"]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઈકોલ.(''Ecol.'' )''ઈકોન. (Econ.)'' '''28''' (2):279-298.</ref> ચેર જીવસૃષ્ટિ પર રચાયેલાં ઝીંગાં જળચરઉછેરના [[કુલ આર્થિક મૂલ્ય]]ના વિસ્તૃત, કિંમત-સામે-ફાયદાના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે તેના બાહ્ય ફાયદાઓ કરતાં [[બાહ્ય]] સૃષ્ટિને પહોંચતું નુકસાન ઘણું વધુ છે.<ref>ગુનાવાર્ડેના1 એમ અને રોવાન જેએસ (2005) [http://www.springerlink.com/content/g427666386762009/ શ્રી લંકામાં ઝીંગાંના જળચરઉછેરના કારણે જોખમમાં મુકાયેલી ચેર જીવસૃષ્ટિનું આર્થિક મૂલ્યાંકન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''જર્નલ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ મૅનેજમેન્ટ'' , '''36''' (4)535-550.</ref> ચાર દાયકાઓ કરતાં વધુ સમયથી, {{convert|269000|ha}} જેટલા ઈન્ડોનેશિયન ચેરનાં જંગલોને ઝીંગાંના ઉછેર-ક્ષેત્રોમાં રૂપાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યાં છે. આમાંથી મોટા ભાગનાં ઉછેર-ક્ષેત્રોને એકાદ દાયકાની અંદર જ, તેમાં [[વિષ]] વધવાને કારણે અને [[પોષકતત્ત્વો]]ના અભાવને કારણે છોડી દેવામાં આવ્યાં હતાં.<ref> હિન્રીચ્સેન ડી (1998) [http://books.google.co.nz/books?id=70NsJkGMPiwC&pg=PR5&dq=Hinrichsen+%22Coastal+Waters+of+the+World%22,+Island+Press,+1998.&num=100&ei=hmpCS-CUIIrSkwTjy5DMAQ&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''કોસ્ટસ વૉટર્સ ઓફ ધ વર્લ્ડઃ ટ્રેન્ડ્સ, થ્રેટ્સ, એન્ડ સ્ટ્રેટેજિઝ'' ] આઇલેન્ડ પ્રેસ. ISBN 1-55963-383-2</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish મિટ એન્ડ ફિશ (માંસ અને માછલી)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24 }} એએએએસ([[AAAS]]) એટલાસ ઓફ પોપ્યુલેશન એન્ડ એન્વાયર્ન્મેન્ટ. 4 જાન્યુઆરી 2010ના મેળવેલ.</ref> [[સૅલ્મોનનાં ઉછેર-ક્ષેત્રો]] લાક્ષણિક રીતે શુદ્ધ, નહીં ડહોળાયેલી એવી તટવર્તી જીવસૃષ્ટિમાં આવેલાં છે, જેને પછી તેઓ પ્રદૂષિત કરે છે. 200,000 સૅલ્મોન ધરાવતું એક ઉછેર-ક્ષેત્ર, 60,000 લોકો વસતાં હોય તેવા શહેર કરતાં વધુ મળ-કચરો ઉત્સર્જિત કરે છે. આ કચરાને, કોઈ પણ પ્રકારની પ્રક્રિયા કર્યા વિના, સીધો જ આસપાસના જળચર વાતાવરણમાં છોડવામાં આવે છે, જે ઘણી વાર ઍન્ટીબાયોટિક (જીવાણુનાશક) અને [[જંતુનાશકો]] પણ ધરાવતો હોય છે.<ref name="Alliance"/> સૅલ્મોન ઉછેર-ક્ષેત્રોની નજીક [[દરિયાના તળિયાની જીવસૃષ્ટિ]] (સમુદ્રતળ) પર [[ભારે ધાતુઓ]], ખાસ કરીને [[તાંબું]] અને [[જસત]] ધાતુઓ પણ એકઠી થાય છે.<ref name="FAO coho"> એફએઓ([[FAO]]): ઉછેરવામાં આવતી જળચર જાતિઓ વિશેનો માહિતી કાર્યક્રમઃ [http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en ''ઓનકોર્હીન્ચસ કિસુત્ચ(Oncorhynchus kisutch)'' (વૉલબૌમ, 1792)] રોમ. 8 મે 2009ના મેળવેલ.</ref> === જનનિક સુધારો === સૅલ્મોનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ થાય તે માટે [[જનનિક ફેરફારો]] કરવામાં આવ્યા હતા, અલબત્ત વિરોધના પગલે, તેમના વ્યાવસાયિક ઉપયોગ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી નથી.<ref>મૅકલિઓડ, જે ગ્રિસ, એચ કૅમ્પબેલ અને ટી. હેરલેથ (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pd સુપર સૅલ્મોનઃ મત્સ્ય ઉછેરનું ઔદ્યોગિકીકરણ અને સૅલ્મોનના ઉત્પાદનમાં જીએમ(GM) ટેકનૉલોજી તરફની ઝુંબેશ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સીસેફ(CSaFe), ચર્ચાપત્ર 5, [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓટાગો]].</ref> એક અભ્યાસમાં, પ્રયોગશાળાના ગોઠવણીમાં, એવું જાણવા મળ્યું હતું કે પોતાના જંગલી સંબંધીઓ સાથે ભળતી ફેરફારોયુક્ત સૅલ્મોન સ્પર્ધા કરવામાં આક્રમક હતી, પણ છેવટે હારી ગઈ હતી.<ref>ડેવ્લિન આરએચ, ડી'એનડ્રાડે એમ, ઉહ એમ અને બિઅગી સીએ (2004) [http://www.pnas.org/content/101/25/9303.full.pdf+html "ઝડપી વૃદ્ધિ માટેના હોર્મોનમાં જનનિક ફેરફારો કરેલી કોહો સૅલ્મોનની વસતિની અસરોનો આધાર આહારની પ્રાપ્યતા અને પર્યાવરણના આદાન-પ્રદાનથી થયેલા જનનમિશ્રણ પર રહે છે"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924135834/http://www.pnas.org/content/101/25/9303.full.pdf+html |date=2015-09-24 }}, ''નેશનલ અકૅડમિ ઓફ સાયન્સિઝની કાર્યવાહી'' , '''101''' (25)9303-9308.</ref> == ભાવિ == [[નદીમુખની ખાડીઓ]] જેવી મૂલ્યવાન નૈસર્ગિક વસાહતોને કટોકટીપૂર્ણ સ્થિતિમાં મૂક્યા પછી હવે, વિશ્વભરમાં [[કુદરતી માછીમારી-ક્ષેત્રો]] ઘટી રહ્યાં છે.<ref>ટાઈટેનબર્ગ ટીએચ (2006) ''એન્વાયર્ન્મેન્ટલ એન્ડ નેચરલ રિસોર્સ ઈકોનોમિક્સઃ અ કન્ટેમ્પરરી અપ્રોચ'' . પૃ. 28. પિઅર્સન/ઍડિસન વેસ્લી. ISBN 978-0-321-30504-6</ref> [[સૅલ્મોન]] જેવી, [[માછલીખાઉ]] માછલીનો જળચરઉછેર અથવા [[સંવર્ધન]], સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં મદદરૂપ થતો નથી કારણ કે તેમને આહાર માટે [[માછલીનું ભોજન]] અને [[માછલીનું તેલ]] જેવી અન્ય માછલીની પેદાશો આપવી પડે છે. અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે [[સૅલ્મોનઉછેર]]ની મુખ્ય [[નકારાત્મક અસરો]] જંગલી સૅલ્મોન પર, તેમ જ તેમના આહાર માટે જે [[ભક્ષ્ય માછલી]]ઓ પકડવી જરૂરી બને છે તેના પર પડે છે.<ref name="Salmon Run">ક્નાપ જી, રોહેઈમ સીએ અને એન્ડરસન જેએલ (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http%3A//www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''ધ ગ્રેટ સૅલ્મોન રનઃ કૉમ્પિટિશન બિટવિન વાઈલ્ડ એન્ડ ફાર્મ્ડ સૅલ્મોન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http%3A%2F%2Fwww.worldwildlife.org%2Fwhat%2Fglobalmarkets%2Fwildlifetrade%2FWWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} [[વર્લ્ડ વાઈલ્ડલાઈફ ફંડ]]. ISBN 0-89164-175-0</ref><ref> વોશિંગ્ટન પોસ્ટ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html અભ્યાસ કહે છે, સૅલ્મોન ઉછેર કદાચ જંગલી વસતિનો વિનાશ કરશે].</ref> જે માછલીઓ [[આહાર શૃંખલા]]માં ઉપરની તરફ હોય છે તે આહાર ઊર્જાના ઓછા કાર્યક્ષમ સ્રોતો હોય છે. માછલી અને ઝીંગાં સિવાય, સીવીડ અને આહાર લઈને ગળણીરૂપ કામ આપતી [[કાલવ માછલી]], [[ક્લૅમ]], [[મસલ]] અને [[સ્કૉલપ]] જેવી બેવડી છીપવાળી મૉલસ્કનો ઉછેર જેમાં કરવામાં આવે છે તેવાં કેટલાંક જળચરઉછેર સાહસો, પ્રમાણમાં હિતકારક અને પર્યાવરણનું પુનઃસ્થાપન કરનારાં હોય છે.<ref name="uscnews.usc.edu"/> આ આહાર લઈને ગળણીનું કામ આપનારા, પાણીમાંથી પ્રદૂષકો તેમ જ પોષકતત્ત્વોને ગાળી લે છે, અને એમ કરીને પાણીની ગુણવત્તા સુધારે છે.<ref>{{ cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 |page=400 }}</ref> [[સીવીડ]] ખનિજ મૂળનાં નાઈટ્રોજન અને [[ફોસ્ફરસ]] જેવાં પોષક તત્ત્વોને પાણીમાંથી સીધાં જ ખેંચી લે છે,<ref name="Chopin et al. 2001">{{ citation journal |authors=Chopin T, Buschmann AH, Halling C, Troell M, Kautsky N, Neori A, Kraemer GP, Zertuche-Gonzalez JA, Yarish C and Neefus C. |year=2001 |title=Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability. |journal=Journal of Phycology |volume=37 |pages=975–986 }}</ref> અને ફિલ્ટર-ફિડિંગ [[મૉલસ્ક]] [[ફાઈટોપ્લેંક્ટન]] અને [[ઘસાઈ ગયેલા પદાર્થો]] જેવા પાર્ટીક્યલેટ્સ પર નભતા હોવાથી, તેઓ તેમાંથી પોષક તત્ત્વોને ખેંચી શકે છે.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://www.nrac.umd.edu/files/Factsheets/105-Environmental%20effects.pdf |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કેટલીક લાભદાયક જળચરઉછેર સહકારી મંડળીઓ ટકાઉ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2010-09-30 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |url-status=dead }}</ref> નવી પદ્ધતિઓમાં માછલીઓના તણાવને લઘુત્તમ કરીને, પડતર દરિયાઈ જમીન પર જાળીવાળો બંધ વિસ્તાર બનાવીને, અને [[સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન]] લાગુ કરીને જૈવિક અને રાસાયણિક [[પ્રદૂષણ]]નું જોખમ ઘટાડવામાં આવ્યું છે. રોગ નિયંત્રણ માટે [[ઍન્ટીબોયોટિક]](જીવાણુનાશક)નો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે હવે વધુ ને વધુ [[રસી]]ઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf |title="જળચરઉછેર પર પ્યૂઓશન્સ કમિશનનો અહેવાલ" |access-date=2010-09-30 |archive-date=2005-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf |url-status=dead }}</ref> તટીય જળચરઉછેર વ્યવસ્થાતંત્રોની વારાફરતી ફેરબદલ, [[પોલીકલ્ચર]] (બહુ-ઉછેર) અપનાવતી સવલતો, અને યોગ્ય સ્થળે બનાવાયેલાં ઉછેર-ક્ષેત્રો (ઉ.દા. કિનારાથી દૂરના મજબૂત પ્રવાહો ધરાવતા વિસ્તારો) એ પર્યાવરણ પર પડતી નકારાત્મક અસરોના વ્યવસ્થાપન માટે લઈ શકાય તેવા રસ્તાઓનાં કેટલાંક ઉદાહરણ છે. == આ પણ જોશો == {{Portal box|Sustainable development|Water|Marine life}} {{Div col|cols=2}} * [[શેવાળઉછેર (ઍલ્ગાકલ્ચર)]] * [[ઍક્વાપોનિક્સ]] * [[એગ્રોઈકોલૉજી (કૃષિ-જીવસૃષ્ટિ)]] * [[મત્સ્યઉછેર]] * [[માછીમારી-ક્ષેત્ર(ફિશરિઝ) વિજ્ઞાન]] * [[ઔદ્યોગિક જળચરઉછેર]] * [[દરિયાઈઉછેર (મૅરિકલ્ચર)]] * [[ખુલ્લા ભૂરા સમુદ્રનાં ઉછેર-ક્ષેત્રો]] * [[ઝીંગાં ઉછેર-ક્ષેત્ર]] * [[પ્રૉન ઉછેર-ક્ષેત્ર]] {{Div col end}} == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|2}} * કોર્પ્રોન, કે. ઈ., આર્મસ્ટ્રોંગ, ડી. એ., 1983. પુનઃચક્રિત ''મૅક્રોબ્રાશિયમ'' (Macrobrachium) ઉછેર વ્યવસ્થા-તંત્રોમાંથી, જળચર વનસ્પતિ, ''ઈલોડીયા ડેન્સા'' , દ્વારા નાઈટ્રોજન દૂર કરવામાં આવ્યો. ઍક્વાકલ્ચર 32, 347-360. ઍક્વાકલ્ચર 32, 347-360. * ડુઅર્ટે, કાર્લોસ એમ; માર્બા(Marbá), નુરિયા(Nùria) અને હોલ્મર, મારિયાને (2007) ''રેપિડ ડોમેસ્ટિકેશન ઓફ મરિન સ્પીશીઝ.'' સાયન્સ. વોલ્યુમ 316, નં. 5823, પૃ. 382-383. [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 પોડકાસ્ટ] * [http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf જે. જી. ફેર્રીઈરા, એ.જે.એસ. હૉવકિન્સ, એસ.બી. બ્રિકર, 2007. ][http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf શેલફિશ જળચરઉછેરની ઉત્પાદકતા, પર્યાવરણીય અસરો અને નફાકારકતાનું વ્યવસ્થાપન - ધ ફાર્મ ઍક્વાકલ્ચર રિસોર્સ મૅનેજમેન્ટ (FARM) મૉડેલ. ][http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf ઍક્વાકલ્ચર, 264. 160-174.] * જીઈએસએએમપી (GESAMP) (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''અસેસમેન્ટ એન્ડ કમ્યુનિકેશન ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ રિસ્ક્સ ઈન કોસ્ટલ ઍક્વાકલ્ચર (તટવર્તી જળચરઉછેરમાં રહેલાં પર્યાવરણીય જોખમોનું મૂલ્યાંકન અને પત્રવ્યવહાર)'' ] એફએઓ([[FAO]]) અહેવાલો અને અભ્યાસો નં. 76. ISBN 978-92-5-105947-0 * હેપ્બર્ન, જે. 2002. ''ટેકિંગ ઍક્વાકલ્ચર સિરિયસલી'' . સજીવ ખેતી, શિયાળો 2002 © સોઈલ એસોસિએશન. * [https://web.archive.org/web/20070210095503/http://www.historycooperative.org/journals/eh/11.3/kinsey.html કિન્સી, ડારિન. 2006 "'સિડિંગ ધ વૉટર એઝ ધ અર્થ': એપિસેન્ટર એન્ડ પેરિફરિઝ ઓફ અ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર રિવોલ્યુશન (જમીનની જેમ પાણીમાં વાવણી કરવીઃ વૈશ્વિક જળચરઉછેર ક્રાંતિનું કેન્દ્રબિંદું અને પરિસીમાઓ).] * નાયલોર, આર.એલ., એસ.એલ. વિલિયમ્સ, અને ડી.આર. સ્ટ્રોંગ. 2001. ''ઍક્વાકલ્ચર – અ ગેટવે ફોર ઇગ્ઝોટિક સ્પીશીઝ'' . [[સાયન્સ]], 294: 1655-6. * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp ધ સ્કોટિશ અસોસિએશન ફોર મરિન સાયન્સ અને નેપિઅર યુનિવર્સિટી. 2002. જળચરઉછેરની પર્યાવરણ પરની અસરોની ફેરતપાસણી અને સંકલન] * હિગ્ગિનબોથમ જેમ્સ ''પિસીનૅ: આર્ટિફિશિયલ ફિશપોન્ડ્સ ઈન રોમન ઈટલી'' યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલિના પ્રેસ (જૂન, 1997) * વ્યબાન, કારોલ અરાકી (1992) ''ટાઈડ એન્ડ કરંટઃ ફિશપોન્ડ્સ ઓફ હવાઈ'I'' [[યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઈ]] પ્રેસઃ: ISBN 0-8248-1396-0 * ટિમોન્સ, એમ.બી., ઈબેલિંગ, જે.એમ., વ્હીઅટન, એફ.ડબ્લ્યૂ., સુમરફેલ્ટ, એસ.ટી., વિન્સી, બી.જે., 2002. રિસર્ક્યુલેટિંગ ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટ્મ્સઃ 2જી આવૃત્તિ. કાયુગા ઍક્વા વેન્ચર્સ. * પિઈડ્રાહિતા, આર.એચ., 2003. ટાંકીમાંના જળચરઉછેરમાંથી બહાર વહી જતા કચરાની પર્યાવરણ પરની સંભવિત અસરોને તીવ્રતા (ઈન્ટેન્સિફિકેશન) અને સ્થળફેર (રિસર્ક્યુલેશન) થકી ઘટાડવી. ઍક્વાકલ્ચર 226, 35-44. * ક્લાસ, એસ., મોઝીસ, એન., લાહવ, ઓ., 2006. આરએએસ(RAS) પ્રવાહી કચરામાંથી નાઈટ્રેટ દૂર કરવા માટે સિંગલ-સ્લજ ડિનાઈટ્રીફિકેશન પદ્ધતિનો વિકાસઃ પ્રયોગશાળા-સ્કેલનાં પરિણામો વિ. આદર્શ અનુમાન. ઍક્વાકલ્ચર 259, 342-353. {{Refend}} == વધુ વાંચન == * ''ઍક્વાલિંગ્વા'' ISBN 82-529-2389-5 * [http://www.idrc.ca/en/ev-9299-201-1-DO_TOPIC.html ''રાઈસ-ફિશ કલ્ચર ઈન ચાઈના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917052651/http://www.idrc.ca/en/ev-9299-201-1-DO_TOPIC.html |date=2008-09-17 }} (1995), ISBN 978-0-88936-776-0, {{oclc|35883297}} * બિર્ટ, બી., રોડવેલ, એલ., અને રિચાર્ડ્સ, જે. (2009) [http://ejournal.nbii.org/archives/vol5iss2/0812-038.birt.html "એટલાન્ટિક કૉડ(''ગાડુસ મોર્હુઆ'' )ના સજીવ જળચરઉછેરના ટકાઉપણાની તપાસ"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20110809155516/http://ejournal.nbii.org/archives/vol5iss2/0812-038.birt.html |date=2011-08-09 }} ''સસ્ટેનેબિલિટીઃ સાયન્સ, પ્રેક્ટિસ એન્ડ પોલિસી'' , '''5''' (2):4-14. == બાહ્ય લિંક == {{External links|date=June 2009}} {{Wiktionary}} {{Commons category}} ;વૈશ્વિક * {{Dmoz|Business/Agriculture_and_Forestry/Aquaculture/|Aquaculture}} * {{Dmoz|Science/Agriculture/Aquaculture|Aquaculture science}} * એફએઓ ([[FAO]]) (2007) [http://www.fao.org/docrep/009/a0699e/A0699E09.htm#9.3 ''મિડિયમ-ટર્મ ચેલેન્જિસ એન્ડ કન્સ્ટ્રેન્ટ્સ ફોર ઍક્વાકલ્ચર (જળચરઉછેર માટે મધ્યમ-ગાળાના પડકારો અને મૂંઝવણો)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618175102/http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699E09.htm#9.3 |date=2010-06-18 }} ISBN 978-92-5-105568-7 * એફએઓ ([[FAO]]) (2000) [http://www.fao.org/DOCREP/003/AB412E/AB412E00.HTM ''ઍક્વાકલ્ચર ઈન ધ થર્ડ મિલેનિયમ (ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દિમાં જળચરઉછેર)'' ] * [http://www.fao.org/fi/default.asp એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ડિપાર્ટમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706165121/http://www.fao.org/fi/default.asp |date=2008-07-06 }} અને તેનો માછીમારી-ક્ષેત્રો અને જળચરઉછેર પરનો [http://www.fao.org/sof/sofia/index_en.htm સોફિયા(SOFIA) અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610220337/http://www.fao.org/sof/sofia/index_en.htm |date=2010-06-10 }} * [https://www.was.org/Main/Default.asp ધ વર્લ્ડ ઍક્વાકલ્ચર સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613043005/https://www.was.org/Main/Default.asp |date=2010-06-13 }}: 94 દેશોમાં 3,000 સભ્યો ધરાવતું એક આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-નફાકારક સંગઠન, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ જળચરઉછેરની વિવિધ વૈશ્વિક કમ્યુનિટીમાં પ્રત્યાયન અને માહિતીનું આદાનપ્રદાન સુધારવાનો છે. * [http://www.crc.uri.edu/index.php?themeid=1 ધ કોસ્ટલ રિસોર્સ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209041358/http://www.crc.uri.edu/index.php?themeid=1 |date=2012-02-09 }} ઝીંગાંઉછેર, સીવીડઉછેર અને શેલફિશઉછેર પર વિસ્તૃત માર્ગદર્શિકાઓ, નીતિઓ અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને કેસ સ્ટડી (કિસ્સાના ઉદાહરણ સાથેના અભ્યાસો) પૂરા પાડે છે. ;પ્રાદેશિક * [http://www.enaca.org/ નેટવર્ક ઓફ ઍક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઈન એશિયા-પૅસિફિક]: વિશ્વના જળચરઉછેર ઉત્પાદનના > 85% જેટલું ઉત્પાદન આપતા 17 સદસ્યો સાથેનું અંતઃસરકારી સંગઠન. સમાચારો અને જળચરઉછેર પ્રકાશનોની સંપૂર્ણ ટેક્સ્ટ ડાઉનલોડ નિઃશુલ્ક ઉપલબ્ધ. * [http://www.aquaculture.noaa.gov/ એનઓએએ(NOAA) ઍક્વાકલ્ચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ |date=2012-01-18 }}: નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફિઅરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન – યુએસ(US) અને અન્ય સ્થળોમાં દરિયાઈ જળચરઉછેર અંગેની માહિતી આપતી વેબસાઈટ. * [[અલાસ્કામાં જળચરઉછેર]] * "એનઓએએ(NOAA) સોશિયોઈકોનોમિક્સ" વેબસાઈટની પહેલમાંથી [http://www.ncdc.noaa.gov/oa/esb/?goal=ecosystems&file=users/business/aquaculture/ જળચરઉછેરના સામાજિક અને આર્થિક ફાયદાઓ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aquacultureassociation.ca/ ઍક્વાકલ્ચર અસોસિએશન ઓફ કૅનેડાઃ] * [http://www.fisheries.org/ અમેરિકન ફિશરિઝ સોસાયટી] * [http://www.whoi.edu/page.do?pid=11921 કોસ્ટલ ઓશન ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી જળચરઉછેરની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528164516/http://www.whoi.edu/page.do?pid=11921 |date=2010-05-28 }}, [[વૂડ્સ હોલે ઓશનોગ્રાફિક ઈન્સ્ટિટ્યૂશન]] * [http://www.aquaculture.org.uk/ ઍક્વાકલ્ચર ઈન્ફર્મેશન બ્યુરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904225115/http://www.aquaculture.org.uk/ |date=2009-09-04 }}: સ્કૉટલૅન્ડ સ્થિત જળચરઉછેર માહિતીખાતું. * [http://fisheries.siu.edu/ ફિશરિઝ એન્ડ ઈલિનોઈસ ઍક્વાકલ્ચર સેન્ટર]: મધ્ય-પશ્ચિમ યુ.એસ.(US) સંશોધન કેન્દ્ર. ;વિષય અનુસાર * [http://www.northernaquafarms.com/aquaculture/page5.html જળચર ઉછેર-ક્ષેત્રની ડિઝાઈનો – જળચરઉછેરમાં પાણીની પુનઃપરિભ્રમણ વ્યવસ્થાઓના ફાયદાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923132415/http://northernaquafarms.com/aquaculture/page5.html |date=2010-09-23 }}: પાણીનું પુનઃપરિભ્રમણ ધરાવતી જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓનું વિવરણ અને પર્યાવરણમિત્ર એવી જમીન સ્થિત, બંધ જળચરઉછેર કેન્દ્રોમાં માછલી પેદા કરવા માટે આ પ્રકારની ઉછેર-ક્ષેત્રોની ડિઝાઈનોનો ઉપયોગ કરવાના ફાયદાઓનું વિવરણ. * [http://www.fishinghurts.com/FishFarms.asp FishingHurts.com/FishFarms: પશુ સુખાકારી અને પર્યાવરણ પર જળચરઉછેરની અસરો અંગે ટીકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050112072947/http://www.fishinghurts.com/fishfarms.asp |date=2005-01-12 }} * [https://web.archive.org/web/20060621131952/http://www.watershed-watch.org/ww/Sealicefacts/sealicefacts_main.htm Watershed Watch Society] સૅલ્મોનઉછેર અને દરિયાઈ જૂ (સી લાઈસ) * [http://www.longline.co.uk/ નદી મુખની ખાડીઓમાં અને તટવર્તી વ્યવસ્થાઓમાં શેલ ફિશ માટે વેબઆધારિત જળચરઉછેર પ્રતિરૂપો]: મસલ, કાલવ માછલી (ઓઈસ્ટર) અને ક્લૅમ માટે નકલ માટેની પ્રતિકૃતિ તૈયાર કરવી. ;વેબ સ્રોતો * [http://www.aquaculturehub.org ઍક્વાકલ્ચરહબ] જળચર-સંવર્ધકો (વિજ્ઞાનીઓ, ઉછેરનારા વગેરે.) માટેનું એક સામાજિક નેટવર્ક * [http://www.islandpress.org/aquake ઍક્વા કેઈ(KE) – જળચરઉછેર સંશોધન માહિતીસંગ્રહ (ડેટાબૅઝ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202102806/http://islandpress.org/aquake |date=2009-02-02 }} * [http://www.northernaquafarms.com/links.html ઍક્વાકલ્ચર રિસોર્સિઝ ડિરેક્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923120544/http://northernaquafarms.com/links.html |date=2010-09-23 }} અનેક સ્રોતોમાંથી સંદર્ભ દર્શાવતી લિંક અને ડાઉનલોડ કરી શકાય એવા અહેવાલો, લેખોની ડિરેક્ટરી. * [http://www.certifiedorganic.bc.ca/rcbtoa/services/aquaculture.html ઓર્ગેનિક ઍક્વાકલ્ચર (સજીવ જળચરઉછેર):] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111174005/http://www.certifiedorganic.bc.ca/rcbtoa/services/aquaculture.html |date=2011-01-11 }} જંતુનાશકો અથવા કૃત્રિમ રસાયણો વિના મત્સ્ય ઉછેર કરવાના ઉજળાં પાસાંઓ અને નબળી બાબતો પરના લેખો અને સંદર્ભો. * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=aquaculture&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form જળચરઉછેર વિશે કૉંગ્રેશનલ રિસર્ચ સર્વિસ(CRS) અહેવાલો વાંચો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012164041/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=aquaculture&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form |date=2007-10-12 }} * [https://web.archive.org/web/20101016021008/http://www.fishing4info.com/ જળચરઉછેર, માછીમારી-ક્ષેત્રો અને જળચર વિજ્ઞાન અંગેના ઓન-લાઈન સ્રોતોની માર્ગદર્શિકા] * [http://www.imagomundi.org/area-wp/ નૃવંશ-માનવશાસ્ત્રીઓ માટે જળચરઉછેર સ્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110022547/http://www.imagomundi.org/area-wp/ |date=2009-01-10 }} જળચરઉછેરની સામાજિક અસરોને કેન્દ્રમાં રાખીને જળચરઉછેર ક્ષેત્રમાં સમાચાર પ્રતિબિંબ સેવા (ન્યૂઝ મિરર સર્વિસ) * [http://govdocs.aquake.org/ ઍક્વાકલ્ચર નોલેજ એન્વાયર્ન્મેન્ટઃ] જળચરઉછેરના લગભગ દરેક પાસાને આવરતા, તળાવ બાંધકામથી માંડીને આંતરરાષ્ટ્રીય આચારસંહિતા સુધીના, સરકાર અને યુનાઈટેડ નેશન્સના દસ્તાવેજોની ઓનલાઈન લાયબ્રેરી, જેમાં શોધવાની સવલત સામેલ છે. * ઍક્વાએનઆઈસી ([http://aquanic.org/ AquaNIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624235044/http://www.aquanic.org/ |date=2010-06-24 }}) જળચરઉછેર અંગેનાં પ્રકાશનો, સમાચારો, ઘટનાઓ, નોકરીની જાહેરાતો, તસવીરો, અને સંબંધિત સ્રોતો સહિતનાં જળચરઉછેરના વિષયો માટેનું એક સર્વગ્રાહી માહિતી સર્વર. * [http://www.tecfish.com.ar/ જળચરઉછેર અને માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413133342/http://www.tecfish.com.ar/ |date=2010-04-13 }} * [http://www.sciencemag.org/sciext/globalvoices/10essay.dtl જળચરઉછેર પર એએએએસ(AAAS) વિજ્ઞાન સામયિકનો પ્રમુખ લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530152600/http://www.sciencemag.org/sciext/globalvoices/10essay.dtl |date=2009-05-30 }} * [http://www.sfu.ca/cstudies/science/resources/salmon/aquaculture/aquaculture.htm જળચરઉછેર અને જંગલી સૅલ્મોનનું સંરક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106221245/http://www.sfu.ca/cstudies/science/resources/salmon/aquaculture/aquaculture.htm |date=2015-11-06 }} * [http://www.socalfishfarm.com/fish/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55 સોકલ (SoCal) ઍક્વાપોનિક્સ એ જંતુનાશકો અને કૃત્રિમ રસાયણો વિના શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનાં ટિલાપિયા, ઝીંગાં અને શાકભાજીઓને ઉગાડવા-ઉછેરવા માટે વિકસાવવામાં આવેલી એક સવલત છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113060035/http://socalfishfarm.com/fish/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55 |date=2013-01-13 }} {{fishing industry topics|expanded=aquaculture}} {{fisheries and fishing}} [[શ્રેણી:જળચરઉછેર]] q25iej3ujh5pz2yptmm4nmeaup8hn3z 0 27420 906431 905582 2026-10-19T18:51:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906431 wikitext text/x-wiki {{About|the war in 1990/91|other wars of that name|Gulf War (disambiguation)}} {{Redirect|Operation Desert Storm|the video game|Operation Desert Storm (video game)}} {{FixBunching|beg}} {{Infobox military conflict |conflict=ગલ્ફ વોર |image=[[ચિત્ર:Gulf War Photobox.jpg|300px]] |caption=Clockwise from top: [[USAF]] aircraft flying over [[Kuwaiti oil fires|burning Kuwaiti oil wells]]; British troops in [[Operation Granby]]; Camera view from a [[Lockheed AC-130]]; [[Highway of death]]; [[M728 Combat Engineer Vehicle]] |date= August 2, 1990 – February 28, 1991 (Operation Desert Storm officially ended 30 November 1995)<ref>{{cite web|url=http://www.historyorb.com/events/november/30 |title=Historical Events on 30th November |publisher=Historyorb.com |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> |place=[[Ba'athist Iraq|Iraq]], [[Kuwait]], [[Saudi Arabia]] |result=[[Coalition of Gulf War|Coalition]] victory * Imposition of [[Iraq sanctions|sanctions against Iraq]] * Removal of Iraqi invasion force from Kuwait * Heavy Iraqi casualties and destruction of Iraqi and Kuwaiti infrastructure |combatant1='''[[Coalition of Gulf War|Coalition forces]]''' {{flag|Kuwait}}<br /> {{flag|United States}}<br /> {{flag|Saudi Arabia }}<br /> {{flag|United Kingdom}}<br /> {{flag|Egypt}}<br /> {{flag|United Arab Emirates}}<br /> {{flag|France}}<br /> {{flag|Syria}}<br /> {{flag|Morocco}}<br /> {{flag|Qatar}}<br /> {{flag|Oman}}<br /> {{flag|Pakistan}}<br /> {{flag|Canada}}<br /> {{flag|Argentina}}<br /> {{flag|Spain}}<br /> {{flag|Italy}}<br /> ''[[Coalition of Gulf War|and others]]'' |combatant2={{flagicon|Iraq|1963}} '''[[Ba'athist Iraq|Iraq]]'''<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[Flag of Iraq]] (historical section), the current flag was introduced in 1991, by which time the Gulf War had already started --><br /> |commander1={{flagicon|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah]]<br />{{flagicon|USA}} [[George H.W. Bush]]<br />{{flagicon|USA}} [[Norman Schwarzkopf]]<br />{{flagicon|USA}} [[Colin Powell]]<br />{{flagicon|USA}} [[Calvin Waller]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Fahd of Saudi Arabia|King Fahd]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Abdullah of Saudi Arabia|Prince Abdullah]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Sultan, Crown Prince of Saudi Arabia|Prince Sultan]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Turki bin Faisal Al Saud|Turki Al-Faisal]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Saleh Al-Muhaya]]<br />{{flagicon|Saudi Arabia}} [[Khalid bin Sultan]]<ref>''Gulf War, the Sandhurst-trained Prince Khaled bin Sultan al-Saud was co commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=2016-03-03 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with U.S. General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=2011-04-30 }}</ref> <br />{{flagicon|United Kingdom}} [[John Major]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Patrick Hine]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Andrew Wilson (RAF officer)|Andrew Wilson]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Peter de la Billière]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[John Chapple]]<br />{{flagicon|France}} [[Michel Roquejoffre]]<br />{{flagicon|Egypt}} [[Mohamed Hussein Tantawi]]<br />{{flagicon|Syria}} [[Mustafa Tlass]]<br />{{flagicon|Qatar}} [[Hamad bin Khalifa Al Thani]]<br />{{flagicon|Pakistan}} [[Mirza Aslam Beg]] |commander2={{flag icon|Iraq|1991}} '''[[Saddam Hussein]]'''<br /> {{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Salah Aboud Mahmoud]] |strength1=959,600<ref>Gulf War Coalition Forces (Latest available) by country [http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces www.nationmaster.com]</ref> <br /> 1,820 [[Fighter aircraft]] and [[attack aircraft]] (1,376 American, 175 Saudi, 69 British, 42 French, 24 Canadian, 8 Italian) <br /> 3,318 [[tanks]] (mainly [[M1 Abrams]](U.S.), [[Challenger 1]](UK), [[M60 Patton|M60]](U.S.)) <br /> 8 [[aircraft carrier]]s <br /> 2 [[battleship]]s <br /> 20 [[cruiser]]s <br /> 20 [[destroyer]]s <br /> 5 [[submarine]]s<ref name="autogenerated3">Geoffrey Regan, p.214</ref> |strength2=545,000 (100,000 in Kuwait)+ <br /> 649 fighters <br /> 4,500 tanks (Chinese Type-59s, Type-69s, & self produced T-55 T-62, about 200 Soviet Union [[T-72]]M's [[Asad Babil]])<ref name="autogenerated3" /> |casualties1=240-392 killed<ref>2010 World Almanac and Book of Facts, Pg. 176, Published 2009, Published by World Almanac Books; ISBN 1-60057-105-0</ref><br />776 wounded<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War - MSN Encarta <!-- BOT GENERATED TITLE -->|url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archive-date=2009-11-01|access-date=2010-10-12|url-status=dead}}</ref><br />(Coalition)<br />1,200 killed<br />(Kuwait)<br />1,490-1,592 killed total |casualties2=20,000-35,000 casualties<ref name="ca.encarta.msn.com"/><br /> |casualties3='''Kuwaiti civilian deaths:'''<br /> Over 1,000 Kuwaiti civilians estimated killed during the Iraqi occupation in addition to 300,000 made refugees.<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html|archive-date=2005-01-24|url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html|title=The Use of Terror during Iraq’s invasion of Kuwait|access-date=2010-06-22|publisher=The Jewish Agency for Israel|url-status=live}}</ref><br /> '''Iraqi civilian deaths:'''<br />About 3,664 Iraqi civilians killed.<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict |access-date=2009-05-09 |publisher=Project on Defense Alternatives |archive-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |url-status=dead }}</ref><br /><br /> '''Other civilian deaths:'''<br />2 Israeli civilians killed, 230 injured<ref name="publicpolicy.umd.edu"/><br /> 1 Saudi civilian killed, 65 injured<ref name="iraqwatch.org"/><br /> }} {{FixBunching|mid}} {{Campaignbox Persian Gulf Wars}} {{FixBunching|mid}} {{Campaignbox Gulf War}} {{FixBunching|end}} સામાન્ય રીતે '''પર્સિયન ગલ્ફ વોર''' (ઓગસ્ટ 2, 1990 - ફેબ્રુઆરી 28, 1991)ને સાદી ભાષામાં '''ગલ્ફ વોર ''' તરીકે ઓળખાય છે, જે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુ.એન.]] (U.N.) અધિકૃત ચોત્રીસ દેશોની સંયુક્ત સેના દ્વારા ઈરાક વિરુદ્ધ ચલાવવામાં આવ્યું હતું, [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] દ્વારા તેનું નેતૃત્વ કરવામાં આવ્યું. આ યુદ્ધને (ઈરાકના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન દ્વારા) '''ધ મધર ઓફ ઓલ બેટલ્સ''' <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/newsid_2530000/2530375.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 17 &#124; 1991: 'Mother of all Battles' begins |publisher=BBC News |access-date=2010-03-18 | date=16 January 1991}}</ref> તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે '''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ''' તરીકે જાણીતું છે, જે તેની જવાબી સૈન્ય કાર્યવાહી માટેનું નામ છે.<ref>{{Cite web |url=http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2010-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702212005/http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 |url-status=dead }}</ref> અથવા તેને પ્રથમ ગલ્ફ વોર અને ઇરાક યુદ્ધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="FrontlineCron">{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |access-date=2007-03-20 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service}}</ref><ref>{{Cite document |publisher=CNN |date=16 January 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archive-date=1 જાન્યુઆરી 1996 |postscript=<!--None--> |journal= |access-date=12 ઑક્ટોબર 2010 |url-status=live }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990-1991) - Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |date= |access-date=2010-03-18 |archive-date=2011-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |url-status=dead }}</ref> 2, ઓગસ્ટ 1990ના રોજ ઈરાકી સેના દ્વારા કુવૈત પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેની વિશ્વભરમાં નિંદા કરવામાં આવી. અને તાત્કાલિક યુએન (UN) સુરક્ષા પરિષદના સભ્ય દેશો દ્વારા ઈરાક પર આર્થિક પ્રતિબંધો પણ લાદવામાં આવ્યા. યુ.એસ. (U.S.) પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશે સાઉદી અરબમાં અંદાજે 6 મહિના સુધી અમેરિકી સેના તૈનાત કરી અને અન્ય દેશોને તેમની સેના તેનાત કરવા વિનંતી કરી હતી. દુનિયાના લશ્કરી દેશો ગલ્ફ વોર માટેની સંયુક્ત સેનામાં જોડાયા. આ સંગઠનનની લશ્કરી સેનામાં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના સૈનિકો બહુમતિ ધરાવતા હતા, સાથે [[સાઉદી અરેબિયા]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] અને ઈજિપ્તના સૈનિકો પણ તેમાં સામેલ હતા. આ માટે થયેલા યુએસ (US)$60 બિલિયનના ખર્ચમાંથી અંદાજે યુએસ (US)$40 બિલિયનનો ખર્ચ સાઉદી અરેબિયા દ્વારા ભરપાઈ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book |last1=Peters |first1=John E |last2=Deshong |first2=Howard |title= Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia |url=http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf |year= 1995 |publisher=RAND |isbn=0833023292}}{{page number}}</ref> કુવૈતમાંથી ઇરાકી સેનાને હાંકી કાઢવા માટે પ્રથમ સંઘર્ષ 16 જાન્યુઆરી, 1991ના રોજ હવાઈ તોપમારા સાથે શરૂ થયો. આ સાથે 23 ફેબ્રુઆરીએ જમીની હુમલો કરવામાં આવ્યો. સંયુક્ત સેના માટે આ નિર્ણાયક જીત હતી કે જેણે કુવૈતને ઈરાકના કબ્જામાંથી મુક્ત કર્યું અને ઈરાકી સીમામાં આગળ વધવામાં મદદ કરી. સંયુક્ત સેનાએ અતિક્રમણનો અંત આણ્યો અને 1૦૦ કલાકનો યુદ્ધ વિરામ જાહેર કર્યો, ત્યારબાદ જમીની હુમલો શરૂ કરવામાં આવ્યો. હવાઈ અને જમીની હુમલાને કારણે ઈરાક, કુવૈત અને [[સાઉદી અરેબિયા]]ના સરહદીય વિસ્તારો બંધકની સ્થિતિમાં આવી ગયા હતા. જોકે સાઉદી અરેબિયામાં ઈરાકે સંયુક્ત સેના સામે મિસાઈલ દ્વારા વળતો હુમલો કર્યો. == મૂળ == {{See|Iraq-United States relations}} શીત યુદ્ધના દરેક તબક્કે ઈરાક [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયત સંઘ]]નું મિત્ર રાષ્ટ્ર રહ્યું હતું તેમજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને તેની વચ્ચેના સંઘર્ષ પાછળ એક ઇતિહાસ હતો. યુ.એસ. [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]]-પેલેસ્ટાઇન રાજકારણ મુદ્દે ઈરાનની સ્થિતિ અંગે ચિંતીત હતું અને ઇઝરાયેલ તેમજ ઈજિપ્ત વચ્ચે શાંતિનું વાતાવરણ સર્જાય તે તેને કદાપી પસંદ ન નહોતું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને ઈરાક દ્વારા વિવિધ અરબ અને પેલેસ્ટાઇનના આતંકવાદી જૂથોને પ્રોત્સાહન આપવા સામે નારાજગી હતી, આવા જૂથોમાં અબુ નિદાલ કે જે વિકસશીલ યુ.એસ. (U.S.)માં પોતાની તાકાત વધારી રહ્યા હતા અને તે 29 ડિસેમ્બર, 1979ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય આંતકવાદના પ્રોત્સાહકોની યાદીમાં સામેલ હતા. [[ઈરાન]]ના અતિક્રમણ બાદ યુ.એસ. (U.S.)એ ઔપચારિક રીતે પોતાનું તટસ્થ વલણ રાખ્યું, જે ઈરાક-ઈરાન યુદ્ધમાં પરિણમ્યું. આમ છતાં તેણે છૂપી રીતે ઈરાકને સાથ આપ્યો. તેમ છતા માર્ચ 1982માં ઈરાને ઓપરેશન અનડિનાઇબલ વિક્ટરી નામે સફળ વળતો હુમલોકર્યો. અને આ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સએ ઈરાન દ્વારા તાબે થવાના દબાણમાંથી બચાવ કરવા ઈરાકને પોતાનું સમર્થન વધાર્યું. એક સંધિમાં યુ.એસ. (U.S.)એ ઈરાક સાથે સંપૂર્ણ કુટનૈતિક સંબંધો જાહેર કર્યા, આ સાથે જ યુ.એસ. (U.S.)માં આતંકવાદ પ્રણેતા દેશોની યાદીમાંથી ઈરાકનું નામ દૂર કરવામાં આવ્યું. કહેવામાં આવે છે કે અમેરિકાની શાસનપદ્ધતિમાં આ સુધારાવાદી વલણ અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ નોએલ કોચના કારણે હતું જેમણે પાછળથી એવું નિવેદન કર્યું હતું કે, “આતંકવાદી પ્રવૃતિઓમાં (ઈરાકીઓના) સામેલ હોવા અંગે કોઈને પણ શંકા નથી.” સાચું કારણ એ હતું કે ઈરાન સામેના યુદ્ધમાં સફળ થવા માટે જ તેમને મદદ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Borer">{{cite web |url=http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990 |access-date=2006-10-12 |author=Douglas A. Borer |year=2003 |work=U.S. Army Professional Writing Collection |publisher=U.S. Army |archive-date=2006-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |url-status=dead }}</ref> યુદ્ધમાં ઈરાકને નવી સફળતા મળતાની સાથે ઈરાનના લોકોએ જુલાઈમાં શાંતિ માટેની એક રજૂઆતને ફગાવી દીઘી હતી.. આ તરફ 1982માં ઈરાકમાં હથિયારોના વેપાર એ નોંધપાત્ર સપાટીએ હતો. અવરોધો છતાં અમેરિકા-ઈરાકના સંબંઘો પ્રમાણમાં સારા ચાલી રહ્યા હતા. અબુ નિદાલે બગદાદમાં ઔપચારિક સમર્થન સાથે પોતાની પ્રવૃતિઓ ચાલુ રાખી હતી. 1983માં જ્યારે અમેરિકાની વિનંતીથી ઈરાકના પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈને આ જૂથને [[સિરિયા|સિરીયા]] હાંકી કાઢ્યું, ત્યારે રીએગન વહીવટીતંત્રએ સબંધો સારા થાય તે માટે દૂત તરીકે ડોનાલ્ડ રુમ્સફેલ્ડને પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈનને મળવા મોકલ્યા હતા. === કુવૈત સાથે ઘર્ષણ === 1988માં ઈરાન દ્વારા યુદ્ધ વિરામ સંધિ કરવામાં આવી., જોકે અત્યાર સુધી ઈરાક દેખીતી રીતે દેવાળીયું થઈ ચૂક્યુ હતું. તેનું મોટાભાગનું દેવું [[સાઉદી અરેબિયા]] અને [[કુવૈત]] પર હતું. ઈરાકે બંને દેશોને આ દેવું ભૂલી જવા દબાણ કર્યું, જોકે બંને દેશોએ તે નકારી દીધું. ઈરાકે કુવૈત પર પોતાના ઓપેક (OPEC) હિસ્સો વટાવી જવોનો આરોપ પણ મૂક્યો. અને તેલની કિમંતમાં ઘટાડોને દોરી ગયું. આ પછી પણ ઈરાકના અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડ્યો. તેલની કિંમતોમાં થયેલા ઘટાડાએ ઈરાકના અર્થતંત્રમાં ઉત્પાત સર્જી દીધો. ઈરાકની સરકારે આ પરિસ્થિતિને આર્થિક યુદ્ધ તરીકે દર્શાવી, આ માટે ઈરાકના સરહદીય વિસ્તાર રુમાલિયા તેલ ક્ષેત્રમાં કુવૈતના ગેરકાયદેસરના ખોદકામને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યું.<ref>ક્લેવેલેન્ડ, વિલિયમ એલ.'' અ હિસ્ટરી ઓફ ધી મોર્ડન મિડલ ઇસ્ટ. સેકન્ડ ઈડી.'' પીજી. 464</ref>[[ચિત્ર:Ku-map.gif|thumb|કુવૈતનો નકશો ]] ઈરાક-કુવૈત વિવાદમાં કુવૈત ઈરાકનો હિસ્સો હોવાનો ઈરાકનો દાવો પણ સામેલ હતો. 1932માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]થી સ્વતંત્રતા મેળવ્યા બાદ તુરત જ ઈરાકી સરકારે જાહેર કર્યું કે કુવૈત એ વાસ્તવિક રીતે તો ઈરાકનો જ એક ભાગ હતો. તે સદીઓથી, પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદ બ્રિટિશ હકુમત દ્વારા કુવૈતની રચના ન થઈ ત્યાં સુધી, ઈરાકનો જ એક હિસ્સો હતો અને આથી કહેવાયું કે કુવૈત એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદની શોધ હતી.<ref>ડુઇકેર, મિલિયમ જે ; સ્પાઇલવોગેલ, જેક્સન જે. '' વર્લ્ડ હિસ્ટરી : ફ્રોમ 1500'' . ફિફ્થ એડિશન. હેલમોન્ટ, કેલિફો્ર્નિયા, યુએસએ: થોમસન વેડ્સવોર્થ, 2007. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ, 839.</ref> ઈરાકે દાવો કર્યો કે કુવૈત ઓત્તોમાન સલ્તનતના બસરાનો પ્રદેશ હતો. તેના પર અલ-સબાહ રાજવંશ પરિવારનું સાશન હતું. બ્રિટન વિદેશ વિભાગ પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી દર્શાવવા તેમણે 1899માં રક્ષિત રાજ્ય સંધિ કરી હતી. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટને]] બે દેશો વચ્ચે એક સરહદ ખેંચી આપી અને ઈરાદાપૂર્વક ઈરાકના ખાડી પ્રદેશમાં વધી રહેલા વિસ્તારને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેથી કરીને ભવિષ્યમાં ઈરાકની સરકાર પર્સિયન ખાડી વિસ્તારમાં બ્રિટનના પ્રભુત્વ પર કોઈ અસર સર્જી શકે તેવી પરિસ્થિતિમાં ન રહે. ઈરાકે આ સરહદ સ્વીકારવાનો ઈનકાર કરી દીધો અને 1963 સુધી કુવૈત સરકારને માન્યતા ન આપી.<ref>ક્લેવલેન્ડ, વિલિયમ, વિલિયમ એલ. '' અ હિસ્ટરી ઓફ મોર્ડન મિડલ ઇસ્ટ. સેકન્ડ એડિ'' પીજી. 463</ref> જુલાઇની શરૂઆતમાં ઈરાકે કુવૈતના વ્યવહાર અંગે ફરિયાદ કરી, જેવી કે તે તેમના પ્રમાણને માન્ય નથી રાખતું અને ખુલ્લી રીતે લશ્કરી પગલા લેવાની ધમકીઓ આપે છે. 23મી તારીખે સીઆઈએ (CIA)એ નોંધ્યું કે ઈરાકે 30,000 જવાનો ઈરાક-કુવૈત સરહદ તરફ ખસેડ્યા હતા અને પર્સિયન ખાડીમાં તૈનાત યુ.એસ. નૌકાસેના દળને અલર્ટ રહેવાનું જણાવવામાં આવ્યું. 25મીના રોજ સદ્દામ હુસૈને અમેરિકન દૂત એપ્રિલ ગ્લાસ્પેઇ સાથે બગદાદમાં મુલાકાત કરી હતી. તે મુલાકાત સંદર્ભેની ઈરાકી નકલ પ્રમાણે ગ્લાસ્પેઇએ ઈરાકી પ્રતિનિધિ મંડળને કહ્યું કે “અરબ-અરબ વિવાદ વિશે અમારો કોઈ અભિપ્રાય નથી.” 31મી ના રોજ, ઈરાક અને કુવૈત વચ્ચેની વાર્તા હિસાંત્મક રીતે ભાંગી પડી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |title=અકેડમિક ફોરમ ઓફ ફોરિન એફેર્રેસ, ઓસ્ટ્રિયા. |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428083826/http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |url-status=dead }}</ref> === કુવૈતનું અતિક્રમણ === {{Main|Invasion of Kuwait}} [[File:Kuwaiti main battle tanks.JPEG|thumb|left| કુવૈત સેનાની મુખ્ય લડાઈ ટેંકો એમ-84(M-84).]] [[ચિત્ર:A-4KUs 13Feb1991.jpg|thumb|left|કુવૈત હવાઈ સેનાના એ-4કેયુ(A-4KU) સ્કાયહાવક્સ ]] 2 ઓગસ્ટ 1990ના રોજ ઈરાકે કુવૈતની રાજધાની ગણાતા કુવૈત શહેર પર બોમ્બમારા દ્વારા આક્રમણની શરૂઆત કરી. ઈરાકી સાબેર ઉત્સવને કારણે કુવૈતે પોતાનું લશ્કર અલર્ટ પર રાખ્યું ન હતું અને તેઓ ઊંઘતા ઝડપાયા. ઈરાકી જવાનો પહેલા ધીરે ધીરે કુવૈતની સરહદમાં દાખલ થયા અને મોટા જૂથોમાં એકત્ર થયા, જેમણે મધ્યરાત્રી દરમિયાન હુમલોઓ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઈરાકી હુમલાના બે મોટા પાસાં હતા, જેમાં પ્રથમ હુમલામાં લશ્કર દક્ષિણમાં સીધે સીધુ કુવૈત શહેર તરફ ગયુ અને મુખ્ય હાઈવે બંધ કર્યો, અને અન્ય મદદરૂપ હુમલો પશ્ચિમ કુવૈતના વિસ્તારો પર કરવામાં આવ્યો, પરંતુ બાદમાં સેના પરત ફરી પૂર્વ સુધી પહોંચી, અને રાજધાની શહેરને દેશના દક્ષિણ વિસ્તારથી છૂટું પાડી દીધું. કુવૈતના સેના પ્રમુખ સાથે 35મી બખ્તર બ્રિગેડને ઈરાકી હુમલા વિરુદ્ધ તૈનાત કરવામાં આવી અને તેઓ પશ્ચિમ કુવૈત શહેરના અલ ઝારા (જુઓ ધ બેટલ ઓફ બ્રિજીસ) નજીક મજબૂત બચાવ કરવામાં સક્ષમ રહ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html |title=આઇવિટનેસ, સીઓએલ. ફ્રેડ હાર્ટ 1 |access-date=2010-10-12 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818141800/http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html |url-status=dead }}</ref> કુવૈત હવાઈસેનાના વિમાનોએ ઉતાવળે જઈ લશ્કર પર હુમલો કર્યો, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં કુવૈત શહેરનો અંદાજે 20 ટકા જેટલો ભાગ પચાવી લેવાયો હતો. ઈરાકી હેલિકોપ્ટર સાથેના હવાઈ સંઘર્ષમાં હવાઈસેનાએ કુવૈત આખા પર લડાઈ કરી, જેને પરિણામે ઈરાકી સેનાના મહત્વના ભાગને મોટાપાયે નુકસાન પહોચ્યું હતું. આ તરફ ઈરાકની જમીનની સેના વિરુદ્ધની લડાઈ વિશેની ખૂબ થોડી વાતો જ વહેતી થઈ હતી.<ref name="airCombatInformationGroup">{{cite journal |last=Cooper |first=Tom |last2=Sadik |first2=Ahmad |title=Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 |date=September 16, 2003 |journal=Air Combat Information Group |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |access-date=April 17, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |url-status=dead }}</ref> કુવૈત પરનો સૌથી મોટો ફટકો કમાન્ડો દ્વારા કરવામાં આવેલો હુમલો હતો જે દરમિયાન તેમણે હેલિકોપ્ટર અને બોટ વાટે શહેર પર હુમલો કર્યો, જ્યારે અન્ય ટુકડીઓએ હવાઇ અડ્ડાઓ અને બે એરબેસ પર કબ્જો જમાવ્યો હતો. ઈરાકના જવાનોએ દસમન પેલેસ, અમિર કુવૈતના શાહી વસવાટ, જાબેર અલ-અહેમદ અલ-સબાહ પર આકસ્મિક હુમલો કર્યો, જેનો અમિરી સુરક્ષા જવાનો દ્વારા એમ84 (M84) ટેન્ક દ્વારા બચાવ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં ઈરાકીઓએ કુવૈતના અમિરના સૌથી મોટા ભાઈ શેખ ફહાદ અલ-અહેમદ અલ-જાબેર અલ-સબાહને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા હતા. બે દિવસની ઈરાદાપૂર્વકની લડાઈ બાદ મોટા ભાગની કુવૈતી સેના કા તો ઈરાકી રિપબ્લીકન ગાર્ડ દ્વારા હાંકી કાઢવામાં આવી હતી અથવા તો તેઓ પડોશના [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયામાં]] નાસી ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ અમિર અને મહત્વના મંત્રીઓ બહાર નીકળવામાં સમર્થ રહ્યા અને સાઉદી અરેબિયામાં આશરો લેવા દક્ષિણ નજીકના હાઈવે પર આગળ આવ્યા. ઈરાકની જમીની સેનાએ કુવૈત શહેર પર પોતાનું નિયંત્રણ મેળવ્યું, ત્યારબાદ દક્ષિણ તરફ આગળ વધી સાઉદી અરેબિયાના સરહદીય વિસ્તારો નજીક ફરી ગોઠવાઈ ગઈ. ઈરાકની આ નિર્ણાયક જીત બાદ સદ્દામ હુસૈન તેમના પિતરાઈ અલી હાસન અલ-માજિદ(કેમિકલ અલી)ને કુવૈતના રાજ્યપાલ તરીકે નિમ્યા.<ref name="cns.miis.edu">{{Cite web |url=http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |title=ધી સિગ્નિફિકેસન્સ ઓફી ધી "ડેથ" ઓફ અલી હાસન અલ-માજિદ બાય ઈબ્રાહિમ અલ- મારાશિ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2003-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030609225032/http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |url-status=dead }}</ref> {{anchor|Stuart Lockwood}} [[ચિત્ર:Stuartlockwood.jpg|thumb|સદ્દામ હુસૈન દ્વારા કેટલાય પશ્ચિમિ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી, સાથે આ વિડિયો ફૂટેજ પ્રાદેશિક ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવ્યા. ]] 23 ઓગસ્ટ 1990ના રોજ પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન પશ્ચિમિ બંધકો સાથે રજ્ય ટેલિવિઝન પર નજરે પડ્યા જેમાં તેમણે તેમને વિઝા આપવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. આ વીડીયોમાં તેઓ એક નાના [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] બાળક સ્ટુઅર્ટને પાછળથી થબડાવી રહ્યા હતા. ત્યારબાદ સદ્દામે તેમના દુભાષિયા સુદોઉન અલ-ઝબાયદીને પૂછ્યું કે સ્ટુઅર્ટને તેનું દૂધ મળ્યુ છે કે નહીં. સદ્દામ કહેતા ગયા કે "અમને આશા છે કે મહેમાન તરીકેની તમારી હાજરી લાંબા સમય માટે નહીં હોય. અહીં તેમજ અન્ય સ્થળોએ તમારી હાજરીનો મતલબ છે યુદ્ધની સજામાંથી તમારો બચાવ થયો છે."<ref name="BBCOTD">બીબીસી ન્યુઝ "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: આઉટરેજ એટ ઈરાકી ટીલી હોસ્ટેજ શો]". સુધારો, 8 સપ્ટેમ્બર 2007</ref> == આક્રમણ પહેલાની રાજકીય મુત્સદ્દી == === સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)નો પ્રસ્તાવ === આક્રમણના ગણતરીના કલાકોમાં કુવૈત અને અમેરિકાના પ્રતિનિધિ મંડળ દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદની બેઠક બોલાવાની માંગ થઈ. પરિષદ દ્વારા ઠરાવ ક્રમાંક 660 પસાર કરવામાં આવ્યો. ઠરાવમાં ઈરાકના આક્રમણને વખોડવામાં આવ્યું અને ઈરાકના સૈન્યને હટાવવાની માગ થઈ. 3 ઓગસ્ટના આરબ રાષ્ટ્રસમૂહ દ્વારા ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. જેમાં એવું આહ્વાન કરવામાં આવ્યુ હતું કે, આરબ રાષ્ટ્રસમૂહના માધ્યમથી સંઘર્ષનો ઉકેલ કરવો. વધુમાં બહારની (રાષ્ટ્રો દ્વારા) દરમિયાનગીરી સામે પણ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.. 6 ઓગસ્ટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો ઠરાવ ક્રમાંક 661 અંતર્ગત ઈરાક પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા. ટૂંક સમયમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદ દ્વારા ઠરાવ ક્રમાંક 665 પસાર થયો, જેમાં ઈરાક ઉપર આર્થિક નિયંત્રણો લાદવા માટે દરિયાઈ નાકાબંધીને મંજૂરી આપવામાં આવી. ઠરાવમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે, ઠરાવ ક્રમાંક 661ના ચુસ્ત પાલન કરવા માટે, "જરૂર પ્રમાણે ચોક્કસ સંજોગોમાં સપ્રમાણમાં પગલાં ઉઠાવવાં...જહાજો તથા તેના નિર્ધારિત મુકામ અંગે ચકાસણી કરવા માટે આવતાં-જતાં દરિયાઈ વ્યવહારને અટકાવવો."<ref>લોરી ફિસ્લેર ડેમરોસ્ક, ''ઈન્ટરનેશનલ લો, કેસીસ એન્ડ મટિરિયલ્સ'' , વેસ્ટ ગ્રુપ, 2001</ref> === સેના પરત ખેંચવાના ઈરાકના પ્રસ્તાવ === [[ચિત્ર:Bush troops.jpg|thumb|250px|right|પ્રમુખ બુશે 1990માં થેંક્સાગિવીંડ ડે પર સાઉદી અરેબિયામાં અમેરિકન સૈનિકોની મુલાકાત લીધી. ]] 12 ઓગસ્ટ, 1990 ના દિવસે સદ્દામ હુસૈનએ સમાધાન માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. જેમાં ગેરકાયદેસર રીતે અધિગૃહિત કરવામાં આવેલી આરબ ભૂમિ અને કુવૈતમાંથી ઈરાકી સેનાને ખસેડવાને સાંકળવાનો પ્રસ્તાવ હતો.<ref>"કોન્ફ્રોન્ટેશન ઈન ધી ગલ્ફ -- પપોઝલ્સ બાય ઇરાકી પ્રેસિડેન્ટ: એક્સપર્ટ ફ્રોમ હિસ એડ્રેસ," ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, ઓગસ્ટ 13, 1990, પેજ. એ8</ref> સિરિયા લેબનોનમાથી હટી જાય તથા વર્ષ 1967માં ઈઝરાયેલ દ્વારા મેળવવામાં આવેલી જમીનનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>એડિટોરિયલ, "ધી ઈસ્યુ ઈઝ સ્ટીલ કુવૈત," ફાયનાન્સિયલ ટાઇમ્સ(લન્ડન), ઓગસ્ટ 13, 1990, પેજ. 12</ref> 23 ઓગસ્ટ 1990 ના દિવસે અમેરિકા (U.S.) ના ઉચ્ચ અધિકારીઓએ ઈરાકનો વધુ એક પ્રસ્તાવ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર બ્રેન્ટ સ્ક્વોરોફ્ટને સુપ્રત કર્યો હતો. જેની પુષ્ટિ તેને પહોંચાડનારા જાસૂસ દ્વારા કરવામા આવી હતી. 29 ઓગસ્ટ, 1990ના દિવસે કૂન્ત રૉયસના લેખ દ્વારા પ્રસ્તાવ જનતા સમક્ષ આવ્યો હતો. જેને ન્યૂયોર્કના પરાવિસ્તારના અખબાર ન્યૂઝડે દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>મિડલ ઈસ્ટ ક્રાઇસીસ સિક્રેટ ઓફર ઇરાક સેન્ટ પુલ્લોયુટ ડિલ ટુ યુ.એસ.; [ઓલ એડિશન] બાય નુટ રોયસે. ન્યુઝડે વૉશિંગ્ટન બ્યુરો. ન્યૂઝડે (કમ્બાઇન્ડ એડિશન્સ). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન.વાય.: 29 ઓગસ્ટ, 1990.(નિષ્ણાત :" ઈરાકે વ્હાઇટ હાઉસને કહ્યું કે તે કુવૈતમાંથી ખસી જશે અને વિદેશીઓને મુક્ત કરી દેશે પરંતુ તેના બદલામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા લદાયેલા પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવાની અને પર્સિયન ખાડીમાં પ્રવેશવાની ખાતરી તેમજ કુવૈતમાં આવેલા તેલ ક્ષેત્ર પરના તેના મર્યાદિત નિયંત્રણને ઉઠાવી લેવાની ખાતરી આપવામાં આવે. સૂત્રોના જણાવ્યા પ્રમાણે આ સંદર્ભે ગુપ્ત રજૂઆત અને આવેદનપત્રો પણ સામેલ હતા. યુ.એસ. (U.S.) અમેરિકાના એક ભૂતપૂ્ર્વ ઉચ્ચ અધિકારી દ્વારા ગુરુવારના રોજ ઈરાકનો સંદેશો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદના સલાહકાર બ્રેન્ટ સ્કોવક્રોફ્ટને પહોંચાડવામાં આવ્યો. ન્યુઝ ડે સાથેના ગઈકાલે કરેલા સંપર્કમાં ભૂતપૂર્વ અધિકારીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે તેમણે વ્હાઇટ હાઉસને ઈરાકનો સંદેશો પહોંચાડી દીધો છે. </ref> આ પ્રક્રિયામાં સામેલ સૂત્રો અને દસ્તાવેજો પ્રમાણે, ઈરાકે કુવૈતમાંથી ખસી જવાની અને વિદેશીઓને છોડવાના બદલામાં પ્રતિબંધોને ઉઠાવી લેવાની, પર્સિયન ખાડીમાં પ્રવેશવાની ખાતરી અને રૂમાયલ્લાહ તેલભંડાર પર પૂર્ણ નિયંત્રણની માગ કરી હતી. રૂમાયલ્લાહ તેલભંડાર, "જે ઈરાકથી થોડો કુવૈતની સીમામાં આવેલો હતો." (રૉયસ), આ તેલભંડાર વિવાદાસ્પદ સરહદથી લગભગ બે માઈલ આગળ હતો.<ref>મિડલ ઇસ્ટ ક્રાઇસીસ સિક્રેટ ઓફર ઈરાક સેન્ડ પુલ્લોટ ડિએલ ટું યુ. એસ.; [ઓલ એડિશન્સ] બાય નોટ રોયસે. મિડલ ઇસ્ટ સંકટ, ન્યુઝડે વોશિંગ્ટન બ્યુરો. ન્યુઝડે. (કમ્બાઉન્ડ એડિશન-સંકલિત આવૃતિ). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન. વાય,(N.Y.).: ઓગસ્ટ 29 ,11990 (એક્સપર્ટ:"પરિસ્થિતિ વિશે વાત કરનારા ભૂતપૂર્વ અઘિકારીને પાછળથી ઓળખી શકાયા નહોતા, પાછળથી એવું માનવામાં આવ્યું કે તેઓ પ્રસ્તાવ ગંભીર છે કે માત્ર "તરતી દેખાતી કોઈ વસ્તુ કે જે તમારે ખાવા જઈ રહ્નયા છો કે નહી" તે અંગે અસ્પષ્ટ હતા. ઘણા દિવસો પૂર્વે સ્કોવક્રોફ્ટ સાથેના બપોરના ભોજન સમયે થયેલી ખાનગી મુલાકાતના અંશો પ્રામાણે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારે ભૂતપૂર્વ અધિકારીને કહ્યું વાટાઘાટો કરવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આંધળુ નથી અને "લશ્કરી પગલાં સિવાયના તમામ પ્રયાસો કર્યા હતા" આ જ સમયે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કુવૈતમાંથી ઈરાકને હાંકી કાઢવા માટે "સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આર્થિક પ્રતિબંધોની અસરોના પરિણામોની રાહ જોતુ હતું." વ્હાઇટ હાઉસના એક પ્રવક્તાએ કહ્યું કે તે ઈરાક દ્વારા તરતા મૂકાયેલા કેટલાક "પ્રાયોગિક ફુગ્ગાઓ" વિશે સભાન હતા પરંતુ પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશના નિવેદનનું સમર્થન કરતા કહ્યું પૂર્વીય શરત એ છે કે ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જાય, તેની સરકારની પુનસ્થાપનાને મંજૂરી આપે અને કોઈ પણ વટાઘાટો શરૂથાય એ પૂર્વે બંધકોને મુક્ત કરે. ત્યારબાદ મધ્યપૂર્વિય બાબતોમાં નિષ્ણાત એક વહીવટી અધિકારીએ કહ્યું હતું કે "પ્રસ્તાવ માટેની શરતો ગંભરી છે" અને તેમણે આ સંદર્ભે પ્રસ્તાવને વાટાઘાટો માટે યોગ્ય દર્શાવ્યો. તેમણે કહ્યું સત્ય એ છે કે ઈરાકે આ પ્રસ્તાવની પૂર્વીય શરતોમાં યનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા સેના પરત ખેંચવા સંદર્ભે કોઈ જ ઉલ્લેખ કરાયો ન હતો. વધુમાં અધિકારીએ નોંધ્યું કે અગાઉ જે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો તે પણ તેમાં સમાલે હતો કે જેને તેમણે અશક્ય માંગણી તરીકે લેખાવ્યો હતો. જેમાં ઈઝરાયેલ વેસ્ટ બેંક અને ગાઝામાંથી ખસશે તે સાથે ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જશે તેવો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ઈરાક જ્યારે કુવૈત સ્થિત દૂતાવાસમાંથી રાજદૂતો અને વહીવટી અધિકારીઓને ખાલી કરવી રહ્યા હતા તેવા તણાવની સ્થિતિમાં આ સંદેશો પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. સૂત્રો પ્રમાણે તેઓ લશ્કરી સંબંધો વિશે ચિંતન કરી રહ્યા હતા. પ્રસ્તાવના કાચા એક મુસદ્દા પ્રમાણે જો યુએન દ્વારા લદાયેલા આર્થિક પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવામાં આવે તો ઈરાકે કુવૈતમાંથી ખસી જવાની તેમજ વિદેશીઓને મુક્ત કરવા માટે સહમતી દર્શાવી હતી. વ્હાઇટ હાઉસ માટેનો ઈરાકી પ્રસ્તાવ વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા બગદાદમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને પ્રમુખ સદ્દામ હુસૈન દ્વારા તેનો નિષ્કર્ષ કાઢવામાં આવ્યો. ન્યૂઝડેને મળેલા આવેદનપત્ર મુજબ ભૂતપૂર્વ અધિકારીને તેમના જ વેપારી ઈરાકી મૂળના અમેરિકન મિત્ર દ્વારા ગુરુવારનો સંદેશો પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. આ ગુપ્ત પ્રસ્તાવમાં સામેલ લોકોને જાહેર નહીં કરવાની શરતે આ દસ્તાવેજો પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા. મૂળ ઈરાકમાં જન્મેલા અમેરિકન અન્ય અમેરિકનને આવેદનપત્રમાં વ્હાઇટ હાઉસ પ્રમુખ સ્ટાફ જ્હોન સુનુનુના નજદીકી તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. જેઓ 2 ઓગસ્ટના ઈરાકે કુવૈત પર ચડાઈ કરી ત્યારે તેઓ બગદાદમાં હતા. અતિક્રમણના ટૂંક સમયમાં એક વગદાર ઈરાકી અધિકારી દ્વારા તેમને ઈરાક છોડી જવા માટે પૂછવામાં આવ્યું હતુ. બુશ વહીવટીતંત્ર માટેના દસ્તાવેજો તૈયાર થયા તે સમયે આ અધિકારી હુસૈનની નજીક રહ્યો હતો. </ref> રૉયસ્ દ્વારા ટાંકવામાં આવેલા પ્રસ્તાવની અન્ય શરતો પ્રમાણે, ઈરાક અને યુ.એસ. (U.S.) એક તેલ કરાર પર વાટાઘાટો કરે, " જે બંને દેશોને સમાધાનકારક રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા હિતોને અનુરૂપ," "અખાત વિસ્તારની સ્થિરતા માટે સંયુક્ત રીતે કામ કરવું," અને "ઈરાકની આર્થિક તથા નાણાંકીય સમસ્યાઓને દૂર કરવા માટે" સંયુક્ત રૂપરેખા ઘડવી.<ref>મિડલ ઇસ્ટ ક્રાઇસિસ સિક્રેટ ઓફર ઇરાક સેન્ટ પુલઆઉટ ડીલ ટુ યુ.એસ.;[ઓલ એડિશન્સ] બાય નોટ રોયસે. ન્યૂઝડે વોશિંગ્ટન બ્યુરો ન્યૂઝડે (સંકલિત આવૃતિ). લોંગ આઇસલેન્ડ, એન.વાય.:ઓગસ્ટ 29, 1990 (એક્સપ્રટ:" પ્રસ્તાવની રૂપરેખા દર્શાવતા એક દસ્તાવેજ પ્રમાણે યુન દ્વારા આર્થિક પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવામાં આવતા ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જવા અને વિદેશીઓને તેમના ઈરાક છોડવા માટે સહમતી દર્શાવી હતી. જવા અને વિદેશીઓને તેમના ઈરાક છોડવા માટે સહમતી દર્શાવી હતી. ઈરાક પર્સિયન ગલ્ફ વોર દ્વારા કુવૈતના ટાપુ પ્રદેશો બુબિયાન અને વારબાહમાં પ્રવેશની ખાતરી તેમજ રુમૈલ્લાહ તેલક્ષેત્ર કે જે ઈરાકીથી કુવૈત તરફની સરહદમાં આવેલ હતુ તેના પર પૂર્ણ કબ્જો મેળવવા ઈચ્છતુ હતું. વધુમાં ઈરાકના આ પ્રસ્તાવમાં બંને દેશોના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેની તેલ સંધિઓ સંદર્ભેની વાટાઘાટોને પણ સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી હતી. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદનો હેતુ, કે જેમાં ઈરાકના આર્થિક અને વ્યવસાયિક પ્રશ્નોને હળવા કરવા સંદર્ભેની એક યોજના વિકસાવવાનો અને ખાડીમાં સ્થિરતા સંદર્ભેના સહિયારા પ્રયાસોનો મુદ્દો પણ સામેલ હતો. </ref> પ્રસ્તાવમાં યુ.એસ. (U.S.) એ સાઉદી અરેબિયામાંથી ખસી જવું, કે અન્ય પૂર્વશરતોનો કોઈ ઉલ્લેખ ન હતો. બુશના વહિવટીતંત્રમાં મધ્યપૂર્વીય બાબતોના નિષ્ણાત અધિકારીએ આ પ્રસ્તાવને "ગંભીર" અને "વાટાઘાટ માટે યોગ્ય" ઠેરવ્યો હતો.<ref>મિડલ ઈસ્ટ ક્રાઇસિસ સિક્રેટ ઈરાક સેન્ટ પુલ આઉટ ડિલ ટુ યુ.એસ. ; [ઓલ એડિશન્સ ] બાય નોટ રોયસે. ન્યૂઝ઼ડે વોશિંગ્ટન બ્યુરો ન્યૂઝડે (સંકલિત આવૃતિ). લોન્ગ આઇસલેન્ડ , એન. વાય.: ઓગસ્ટ 29, 1990 (નિષ્ણાત :"વ્હાઇટ હાઇસના એક પ્રવક્તાએ કહ્યું કે ઈરાકે પ્રાયોગિક ફુગ્ગાઓ તરતા મૂક્યા હોવા અંગે તે સભાન હતા પરંતુ પ્રમુખ જ્યોર્જ બુશે પૂર્વીય શરત મૂકી હતી કે ઈરાકે કુવૈતમાંથી ખસી જવુ અને ત્યાં સરકારની પુનસ્થાપના માટે મંજૂરી આપવી. ત્યારબાદ મધ્યપૂર્વિય બાબતોમાં નિષ્ણાત એક વહીવટી અધિકારીએ કહ્યું હતું કે "પ્રસ્તાવ માટેની શરતો ગંભરી છે" અને તેમણે આ સંદર્ભે પ્રસ્તાવને વાટાઘાટો માટે યોગ્ય દર્શાવ્યો. તેમણે કહ્યું સત્ય એ છે કે ઈરાકે આ પ્રસ્તાવની પૂર્વીય શરતોમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા સેના પરત ખેંચવા સંદર્ભે કોઈ જ ઉલ્લેખ કરાયો ન હતો. વધુમાં અધિકારીએ નોંધ્યું કે અગાઉ જે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો તે પણ તેમાં સમાલે હતો કે જેને તેમણે અશક્ય માંગણી તરીકે લેખાવ્યો હતો. જેમાં ઈઝરાયેલ વેસ્ટ બેંક અને ગાઝામાંથી ખસશે તે સાથે ઈરાક કુવૈતમાંથી ખસી જશે તેવો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. </ref> ([http://www.understandingpower.com/chap5.htm જુઓ નોંધ ક્રમાંક 88)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101230244/http://www.understandingpower.com/chap5.htm |date=2011-01-01 }}<ref>અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ પાવર, પીટર આર, મિશેલ , જ્હોન સ્કોએફ્ફેલ: ઓનલાઇન ફૂટનોટ્સ. ચેપ્ટર 5, ફૂટનોટ 88,</ref><ref>"સિક્રેટ ઓફર : ઈરાકી સેન્ડ પુલઆઉટ ડિલ ટુ યુ.એસ. ," ન્યુઝડે, ઓગસ્ટ 29, 1990, પેજ. 3.</ref><ref>"યુ.એસ.: ઈરાકી પ્રપોઝલ નોટ વર્થ અ રિસપોન્સ," ન્યુઝડે, ઓગસ્ટ 30, 1990, પેજ. 6. નિષ્ણાત : વહીવટીતંત્રને ન્યૂઝડેના અહેવાલ વિશે જાણ કરવામાં આવી કે ઈરાકી અધિકારી દ્વારા શાંતિ માટેની કામચલાઉ સૂચના મળી ચૂકી છે જેમાં ઈરાકે આર્થિક પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવા અને અન્ય છૂટછાટો કે જે અગાઉ ગંભીર ન હોઈ રદબાતલ કરવામાં આવી હતી તેના બદલામાં કુવૈતમાંથી ખસી જવાની રજૂઆત કરી હતી. અધિકારીને પૂછવામાં આવ્યું કે જો તેઓ ગંભીર હતા તો શા માટે તેમને પ્રાયોગિક રીતે અનુસરવામાં ન આવ્યા, તેના જવામાં અધિકારીએ કહ્યું "હું નથી જાણતો."</ref> વર્ષ 1990ના ડિસેમ્બર માસના અંત ભાગમા, ઈરાક દ્વારા વધુ એક પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેની જાહેરાત અમેરિકા (U.S.) ના અધિકારીઓ દ્વારા 2 જાન્યુઆરી, 1991ના દિવસે કરવામાં આવી હતી. પ્રસ્તાવ મુજબ "અમેરિકા દ્વારા ખાતરી આપવામાં આવે કે કુવૈતમાંથી સેના હટાવી લીધા બાદ ઈરાક ઉપર હુમલો કરવામાં નહીં આવે, પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યા પર કરાર કરવામાં આવે અને આ વિસ્તારમાં સામૂહિક વિનાશના હથિયારો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે."<ref>ઈરાકે કુવૈત છોડવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો, જોકે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ(U.S.)એ તે નકારી કાઢ્યો હતો., પરંતુ તેને 'પક્ષપાતવાળું' કહ્યું ; [નાસ્સાયુ એન્ડ સુફ્ફોલ્ક એડિશન] બાય નોટ રોયસે. વોશિંગ્ટન, બ્યુરો, ન્યૂઝડે (કમ્બાઇન્ડ એડિશન). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન.વાય.: જાન્યુઆરી 3, 1991. પેજ. 05 (નિષ્ણાત:" </ref> અધિકારીઓએ આ પ્રસ્તાવને "રસપ્રદ," ઠેરવ્યો કારણકે તેમાં સીમાને લગતા મુદ્દા પડતા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને "વાટાઘાટો દ્વારા સમાધાન લાવવામાં ઈરાકના સંકેત" સમાન હતું.<ref>ઈરાકે કુવૈત છોડવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો, જોકે અમેરિકા(U.S.)એ તે નકારી કાઢ્યો હતો., પરંતુ તેને 'પક્ષપાતવાળું' કહ્યું, [નાસ્સુ એન્ડ સુફ્ફોલ્ક એડિશન] બાય નુટ રોયસે. વોશિંગ્ટન બ્યુરો, ન્યૂઝડે . (કમ્બાઈન્ડ એડિશન). લોન્ગ આઇસલેન્ડ, એન. વાય.: જાન્યુઆરી 3, 1991. પેજ 05 (એક્સપર્ટ: "યુ.એસ, ઓફિસિઅલ્સ ડિસક્લોઝ્ડ યસ્ટરડે . વ્હાઇટ હાઉસે તુરત જ આ પ્રસ્તાવમાં પીછેહટ માટેની પૂર્વીય શરતોના સંદર્ભને અપૂરતો ગણાવી નકારી કાઢ્યો હતો. અન્ય સરકારી અધિકારીઓએ તેને પક્ષપાતી ગણાવ્યો હતો કારણ કે અગાઉના દાવાઓ કે જેમાં કુવૈતના બે ટાપુપ્રદેશો અને એક તેલ વિસ્તારના હિસ્સા પરના દાવાને પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો અને આથી દરેક ઈરાકી નાગરિક આ વાટાઘાટોમાં રસ દર્શાવતો હતો. </ref> અમેરિકાના વહિવટી તંત્રના મધ્યપૂર્વીય બાબતોના નિષ્ણાતએ આ પ્રસ્તાવને "વાટાઘાટો પૂર્વેની ગંભીર સ્થિતિ" તરીકે વર્ણવ્યો હતો.<ref>સી નુટ રોયસે , "ઈરાક ઓફર્સ ડિલ ટુ ક્વીટ કુવૈત ," ન્યુઝડે, જાન્યુઆરી 3, 1991, પેજ. 5 (સિટી એડિશન ,પેજ. 4).</ref> જોકે, 3જી જાન્યુઆરી, 1991 ના, ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સમાં પ્રકાશિત અહેવાલ પ્રમાણે, પી.એલ.ઓ. (P.L.O.)ના નેતા યાસર અરાફાતે સદ્દામ હુસૈન સાથે મસલતો કર્યા બાદ એવા અણસાર આપ્યા હતા કે, બંને માંથી કોઈએ "એવો આગ્રહ નથી કર્યો કે, કુવૈતમાંથી ઈરાકની સેના હટે, તે પહેલાં પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં આવે." અરાફાતના કહેવા પ્રમાણે, "12 ઓગસ્ટના, હુસૈનના નિવેદનમાં, ઈરાકની સેનાને પાછી ખેંચવા માટે ગાઝા પટ્ટી અને પશ્ચિમી તટમાંથી ઈઝરાયેલના ખસી જવાની વાટાઘાટ માટેની અગાઉની શરત ત્યજી દેવામાં આવી છે". આ માટે જરૂરી છે કે, "સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો દ્વારા મજબૂત કડીની ખાતરી આપવામાં આવે. તેઓ ખાડીની સમસ્યાને ઉકેલશે, મધ્ય પૂર્વમાં અને ખાસ કરીને પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યા".<ref>સી પેટ્રિઆટિક ટેયલેર, "અરાફત એસેસ સ્ટેટ ઓન કુવૈત-પેલેસ્ટાઇન લીન્ક, "ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ જાન્યુઆરી 3, 1991, પેજ. એ8</ref> ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના થૉમસ ફ્રિડમેનના મતે, "વાટાઘાટો માટેનો માર્ગ ખોલવા માટેના ઈરાકના પ્રસ્તાવને તત્કાલ નકારવાની પ્રક્રિયા "ધીમે-ધીમે" થઈ કારણ કે, ઈરાક દ્વારા (કુવૈતમાંથી) સેના હટાવવા માટેની શરતોની વાટાઘાટોમાં સામેલ થવું જોઈએ કે નહીં તે અંગે અમેરિકા દુવિધામાં હતું. કારણ કે, તણાવને દૂર કરવા માટે તથા કુવૈતમાંથી સેના પાછી ખેંચી લેવાના બદલામાં, ઈરાકના રાષ્ટ્રપતિ સદ્દામ હુસૈનને થોડો લાભ આપવાથી અમેરિકાના આરબ સહયોગી રાષ્ટ્રો સંભવતઃ દબાણ અનુભવે. કુવૈતમાંથી અતિક્રમણ પાછું ખેંચવામાં આવ્યું અને સંઘર્ષનો તણાવ ઓછો થયો.<ref>"કોન્ફ્રોન્ટેશન ઈન ધી ગલ્ફ બિહાઈન્ડ બુશ્સ હાર્ડ લાઇન, " ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ, ઓગસ્ટ 22, 1990, પેજ.A1 એ1</ref> === યુએન (UN) મુત્સદ્દીગીરી === તા. 14 જાન્યુઆરી, 1991 ના ફ્રાન્સ દ્વારા પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો કે, સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N) ની સુરક્ષા પરિષદ કુવૈતમાંથી "ઝડપી અને જંગી ધોરણે સેના હટાવવાના" પક્ષમાં છે. ઈરાકના નિવેદનના અનુસંધાને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, સુરક્ષા પરિષદના સભ્યો દ્વારા આરબ જગતમાં પ્રવર્તમાન અન્ય સમસ્યાઓના સમાધાન માટે પરિષદના સભ્યો દ્વારા "સક્રિય પ્રદાન" આપવામાં આવશે, ખાસ કરીને આરબ-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ અને ખાસ કરીને પેલેસ્ટાઈનની સમસ્યાના ઉકેલ માટે યોગ્ય સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ યોજવામાં આવશે, જેથી "જગતના આ વિસ્તારની સુરક્ષા, સ્થિરતા અને વિકાસની" ખાતરી થઈ શકે. ફ્રાન્સના આ પ્રસ્તાવનું બેલ્જીયમ (જે એ સમયે સુરક્ષા પરિષદનું અસ્થાયી સભ્ય હતું.) અને જર્મની, સ્પેન, ઈટાલી, અલ્જેરિયા, મોરક્કો, ટ્યુનેશિયા તથા અન્ય બિન-જોડાણવાદી દેશો દ્વારા સમર્થન કરવામાં આવ્યું હતું યુ.એસ. (U.S.) અને બ્રિટન દ્વારા (આ સાથે સોવિયેત સંઘ દ્વારા, અપ્રસ્તુત રીતે) તેને નકારવામાં આવ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (U.N.) ખાતે અમેરિકાના પ્રતિનિધિ થૉમસ પિકરિંગએ એવું કહ્યું હતું કે, ફ્રાન્સનો પ્રસ્તાવ અસ્વિકાર્ય હતો. કારણકે, તે ઈરાકના આક્રમણના અનુસંધાને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (U.N.) નીસુરક્ષા પરિષદ દ્વારા કરવામાં આવેલા ઠરાવોની સિમાને પાર કરતો હતો.<ref>સી પોલ લેવીસ, "કન્ફર્મેશન ઈન ધી ગલ્ફ : ધી યુ.એન.; ફ્રાન્સ એન્ડ ૩ અરબ સ્ટેટ્સ ઈસ્યુ એન અપીલ ટુ સદ્દામ હુસૈન," ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, જાન્યુઆરી 15, 1991, પેજ.A12 એ12</ref><ref>મિશેલ કાર્નિશ એટ અલ., "વર્લ્ડ વેઇટ ઓન બ્રીન્ક ઓફ વોર : લેટ અફોર્ટ એટ ડિપ્લોમસી ઈન ગલ્ફ ફેઇલ્સ," બોસ્ટન ગ્લોબ, જાન્યુઆરી 16, 1991, પેજ.1</ref><ref>એલેન નિમ્મોન્સ, એ.પી., "લાસ્ટ ડીચ પીચ્સ ફોર પીસ બટ યુએસ ક્લેમ્સ ઇરાકીસ હોલ્ડ કી," હાઉસ્ટોન ક્રોનિકલ, જાન્યુઆરી 15, 1991, પેજ. 1</ref> === ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ === [[ચિત્ર:Multiple F-15E parked during Operation Desert Shield.jpg|thumb|250px|right|ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ દરમિયાન એફ-15ઈનો (F-15E)ઉપયોગ થયો હતો. ]] સાઉદી અરેબિયા માટે ઈરાક મોટા ખતરા સમાન હતું, જે પશ્ચિમી દેશોની મુખ્ય ચિંતામાંની એક હતી. કુવૈત પર વિજયના પગલે, ઈરાકી સેના સહેલાઈથી સાઉદી અરેબિયાના તેલભંડારો પર હુમલો કરી શકે તેમ હતી. કુવૈત અને ઈરાકના તેલભંડારો ઉપરાંત સાઉદી અરેબિયાના તેલભંડારો પર કાબૂ થઈ જાય તો હુસૈનના હાથમાં વિશ્વના મોટાભાગના તેલભંડારનો કાબુ આવી જાય. સાઉદી અરેબિયા માટે ઈરાકને અનેક તકરારો હતી. ઈરાન સાથેના યુદ્ધ સમયે સાઉદી અરેબિયાએ ઈરાકને 26 અબજ ડૉલર આપ્યાં હતા. સાઉદી દ્વારા ઈરાકને ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો, કારણકે, સાઉદીને ભીતિ હતી કે, તેનો લઘુમતિ શિયા સમુદાય, શિયા ઈરાનની ઈસ્લામિક ક્રાંતિની અસર હેઠળ આવી શકે છે. (સાઉદીના મોટાભાગના તેલભંડારો શિયા સમુદાયની બહુમતિવાળા વિસ્તારોમાં આવેલા છે.) યુદ્ધ પછી, સદ્દામને લાગ્યું હતું કે, તેણે લોન ચૂક્તે કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે, ઈરાનને અટકાવીને તેણે સાઉદીની મદદ કરી હતી. કુવૈત પરના આક્રમણ પછી, હુસૈને સાઉદી હકૂમત પર શાબ્દિક પ્રહારો શરૂ કરી દીધા હતા. એવી દલીલ કરી હતી કે, અમેરિકા (U.S.)નું સમર્થન પ્રાપ્ત સાઉદી રાષ્ટ્ર, [[મક્કા]] અને [[મદીના|મદિના]] જેવા પવિત્ર શહેરોનું નિરર્થક અને ગેરકાયદેસરનું માલિક બની ગયું છે. સદ્દામની ભાષામાં, તાજેતરમાં [[અફઘાનિસ્તાન]]માં લડનારા ઈસ્લામી જૂથો અને ઈરાનની છાંટ હતી. જે લાંબા સમયથી સાઉદી પર શાબ્દિક પ્રહારો કરતું હતું.<ref>ગીલીસ કેપેલ '' જિહાદ : ધી ટ્રાઇલ ઓફ પોલિટિકલ ઈસ્લામ.'' </ref> કાર્ટર સિદ્ધાંત પર આધારિત નીતિ પર કામ કરતા, અને સાઉદી અરેબિયા ઉપર ઈરાકી સેના આક્રમણ કરી શકે છે, તેવી ભીતિથી, અમેરિકાના (U.S.) રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ.એચ. ડબલ્યુ બુશે તાત્કાલિક જાહેરાત કરી હતી કે, અમેરિકા (U.S.) ઈરાક દ્વારા સાઉદી અરેબિયા પર આક્રમણ કરવામાં ન આવે તે હેતુથી "પૂર્ણપણે સંરક્ષાત્મક" અભિયાન હાથ ધરશે. જેને ઓપરેશન '''ડિઝર્ટ શીલ્ડ''' એવું ગુપ્ત નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તા. 7 ઓગસ્ટ 1990ના ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ શરૂ થયું. યુ.એસ. (U.S.) દ્વારા સાઉદી અરેબિયા ખાતે સેના મોકલવામાં આવી. આ પહેલા સાઉદી અરેબિયાના રાજા ફહાદએ પણ યુ.એસ. (U.S.)ની લશ્કરી સહાયની માગ કરી હતી.<ref name="AFPS Timeline">{{cite web |title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline |url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929142112/http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archive-date=2007-09-29 |access-date=30 June 2010 |url-status=dead }}</ref> તા. 8 ઓગસ્ટના દિવસે, "પૂર્ણપણે સંરક્ષણાત્મક" સિદ્ધાંતનો તાત્કાલિક ત્યાગ કરવામાં આવ્યો, ઈરાકે કુવૈતને ઈરાકના 19મા પ્રાંત તરીકે ઘોષિત કર્યો અને સદ્દામ હુસૈને તેના પિત્રાઈ અલી હસન અલગ-મજીતને ત્યાંનો લશ્કરી-શાસક જાહેર કર્યો.<ref name="AFPS15years">{{cite web |title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792 |access-date=29 March 2007 |archive-date=8 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792 |url-status=dead }}</ref> અમેરિકાના નૌકાદળ દ્વારા બે નૌકાકાફલા, વિમાનવાહક જહાજો યુએસએસ''(USS) ડ્વાઇટ ડી. આઇઝેનહોવર'' , યુએસએસ ''ઈન્ડિપેન્ડન્સ'' અને તેમની રક્ષા માટે અન્ય જહાજોને, આ વિસ્તાર તરફ રવાના કરવામાં આવ્યા. તેઓ 8 ઓગસ્ટ સુધીમાં તૈયાર થઈ ગયા હતા. વર્જિનિયાના લેંગ્લી વાયુદળ મથક પરથી, યુ.એસ. (U.S.)ના વાયુદળની પહેલી લડાઈ પાંખના 48, એફ-15(F-15)વિમાનો, સાઉદી અરેબિયા ખાતે ઉતર્યા. આ વિમાનોએ તાત્કાલિક અસરથી સાઉદી-કુવૈત-ઈરાકના સરહદી વિસ્તારો પર સતત હવાઈ નિરીક્ષણ શરૂ કરી દીધું. જેથી આ વિસ્તારમાં ઈરાકના લશ્કરની આગેકૂચને અટકાવી શકાય. યુ.એસ. (U.S) દ્વારા યુએસએસ (USS) ''મિઝોરી'' અને યુએસએસ (USS) ''વિસ્કોનસર'' જેવા યુદ્ધ જહાજોને પણ આ વિસ્તારમાં મોકલવામાં આવ્યા. આ રીતે લશ્કરની સંખ્યા વધતી ગઈ, જે એક સમયે 5,43,000 સૈનિકો સુધી પહોંચી ગઈ. જે વર્ષ 2003માં ઈરાક પર કરવામાં આવેલા આક્રમણ કરતાં બમણી સંખ્યા હતી. મોટાભાગનો સામાન હવાઈ માર્ગે અથવા તો ઝડપી જહાજો દ્વારા આ વિસ્તારમાં લાવવામાં આવ્યો હતો. === જોડાણની રચના === સદ્દામ હુસૈનના ઇરાક દ્વારા કુવૈત પર આક્રમણના સંદર્ભમાં એક શ્રેણીના સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UN)ના સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો અને આરબ રાષ્ટ્રસમૂહના સંખ્યાબંધ ઠરાવો પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. 29 નવેમ્બર 1990ના દિવસે પસાર કરવામાં આવેલો ઠરાવ ક્રમાંક 678 મહત્વપૂર્ણ હતો. જેમાં તા. 15 જાન્યુઆરી 1991 સુધીમાં ઈરાકને સેના હટાવી લેવાની મહેતલ આપવામાં આવી હતી. જો ઈરાક દ્વારા તેનું પાલન કરવામાં ન આવે તો , "ઠરાવ ક્રમાંક 660ના પાલન માટે જરૂરી તમામ વિકલ્પો" અપનાવવાની સત્તા આપવામાં આવી હતી. જેમાં સૈન્ય વિકલ્પનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite document |url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |publisher=Council on Foreign Relations |title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678 |postscript=<!--None--> |journal= |access-date=2010-10-12 |archive-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb|right|એચ. નોર્મન સ્કેવાર્ઝકોપ્ફ, જુનિયર અને પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશે 1990માં થેંક્સગિવીંગ ડે પર અમેરિકન(U.S.) સૈનિકોની મુલાકાત લીધી. ]] અમેરિકાએ, ઈરકાના હુમલાનો વિરોધ કરવા માટે સંયુક્ત સેના દળોને એકઠાં કર્યા. જેમાં 34 રાષ્ટ્રના સૈન્યનો સમાવેશ થતો હતો: [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]], [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[બહેરીન|બેહરિન]], બાંગ્લાદેશ, બેલ્જિયમ,કેનેડા, [[ડેનમાર્ક]], ઈજિપ્ત, [[ફ્રાન્સ]], [[ગ્રીસ]], [[ઈટલી|ઈટાલી]], [[કુવૈત]], મોરક્કો, [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]], ન્યૂઝીલેન્ડ, [[નાઈજર]], [[નોર્વે]], [[ઓમાન]], [[પાકિસ્તાન]], [[પોર્ટુગલ]], કતાર, [[દક્ષિણ કોરિયા]], [[સાઉદી અરેબિયા]], સેનેગલ, સિએરા લિઓન, [[સિંગાપુર]], [[સ્પેઇન|સ્પેન]], [[સિરિયા]], યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને ખુદ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]].<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|title=The Unfinished War: A Decade Since Desert Storm|publisher=CNN In-Depth Specials|year=2001|access-date=2008-04-05|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|url-status=dead}}</ref> [[જાપાન]] અને જર્મનીએ સૈન્ય મોકલ્યું ન હતું,આમ છતાં, જાપાન એ કુલ $10 બિલિયનની અને જર્મનીએ કુલ $6.6 બિલિયનની સહાયતા કરી હતી. ઈરાકમાં રહેલા 9,56,600 સંયુક્ત સેનાના જવાનોમાંથી 73% સૈનિકો યુ.એસ.(U.S.)ના હતા. સંયુક્ત સેનામાં જોડાવા માટે અનેક રાષ્ટ્રો રાજી ન હતા. કેટલાંક [રાષ્ટ્રો] માનતા હતા કે, આ યુદ્ધ આરબ લોકોની આંતરિક બાબત છે અથવા તો તેનાથી મધ્ય-પૂર્વમાં યુ.એસ. (U.S.)ની દખલ વધશે. જોકે, અંતે, ઈરાકની અન્ય રાષ્ટ્રો તરફની યુદ્ધરૂઢતા, આર્થિક સહાય કે દેવા માફી જેવા પ્રસ્તાવો, અને સહાય રોકવાની ચિમકી દ્વારા અનેક રાષ્ટ્રોને મનાવી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html |title=Security Council Seat Tied to Aid |publisher=washingtonpost.com |access-date=2010-03-18 | first=Colum | last=Lynch | date=1 November 2006}}</ref> === દરમિયાનગીરી માટે અભિયાન અને કારણો === [[ચિત્ર:Cheney meeting with Prince Sultan.jpg|thumb|left|કુવૈતના અતિક્રમણને કેવી રીતે ઉકેલવું એ સંદર્ભે ચર્ચા કરવા ચેનેય સાઉદી અરેબિયાના સંરક્ષણ અને ઉડ્ડયન પ્રધાન પ્રિન્સ સુલ્તાનને મળ્યા. ]] આ સંઘર્ષમાં સામેલ થવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા સાર્વજનિકપણે અનેક કારણો આપવામાં આવ્યા હતા, જેમાં સૌથી મોટું કારણ ઈરાક દ્વારા કુવૈતની અખંડિતાનો ભંગ મુખ્ય હતું. વધુમાં, અમેરિકા મિત્ર રાષ્ટ્ર સાઉદી અરેબિયા માટે સક્રિય બન્યું, આ વિસ્તારમાં તેના પ્રભુત્વ અને તેલ પૂરું પાડતું મહત્વનું રાષ્ટ્ર હતું, જેથી તેનું ભૌગોલિક રાજનૈતિક મહત્વ વધી ગયું હતું. ઈરાકના આક્રમણના ટૂંક સમયમાં, રક્ષા સચિવ ડિક ચેન્નીએ સાઉદી અરેબિયાની પ્રથમ મુલાકાત લીધી હતી. આગળ જતા તેમણે સાઉદી અરેબિયાની અનેક મુલાકાતો લીધી. આ મુલાકાત દરમિયાન સાઉદી અરેબિયાના રાજા ફહાદે યુએસ (US)ની લશ્કરી સહાયની માગ કરી. તા. 11 સપ્ટેમ્બર 1990ના યુ.એસ. (U.S.) ની કોંગ્રેસના વિશેષ સંયુક્ત સત્રમાં યુ.એસ. (U.S.)ના રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ એચ.ડબલ્યુ. બુશે આ ટિપ્પણી સાથે કારણોની ચર્ચા પૂરી કરી હતી: "''ત્રણ દિવસમાં, 1,20,000 ઈરાકી સૈનિકો 850 ટેન્કો સાથે કુવૈત પર ધસી ગયા અને સાઉદી અરેબિયાને ડરાવવાના હેતુસર દક્ષિણમાં ધસી ગયા'' .''ત્યારે મેં આ આક્રમણને અટકાવવાનો નિર્ણય લીધો'' ."<ref>{{Cite web |url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |title=મિલ્લેર સેન્ટર ઓફ પબ્લીક અફેર્સ - પ્રેસિડેન્ટલ સ્પિડ આર્કાવ્સ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Powell, Schwarzkopf, and Wolfowitz at Cheney press conference, February 1991.jpg|thumb|250px|right|1991ના ગલ્ફ વોર વિશે સચિવ ડિક ચેનેયએ સંવાદદાતાઓને સંબોધન કર્યું, જે જનરલ. સ્કેવાર્ઝકોપ્ફ, જનરલ. કોલિન પોલેલ(લેફ્ટ), અને પોલ વોલ્ફોવિટ્ઝ(રાઇટ) એ સાંભળ્યું. ]] આ માહિતીની સત્યતા માટે, પેન્ટાગોન દ્વારા એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, ઈરાકના દળો સરહદ પર એકઠાં થઈ રહ્યાં હોવાની સેટેલાઈટ તસવીરો છે, જોકે, પાછળથી તે નક્લી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું એ સમયે વ્યવસાયિક ઉપગ્રહ દ્વારા લેવામાં આવેલી કેટલીક તસવીરો ''સેન્ટ પિટ્સબર્ગ ટાઈમ્સ'' ના પત્રકારે હાંસલ કરી હતી. જેમાં માત્ર રણ સિવાય કશું દેખાતું ન હતું.<ref>[http://www.csmonitor.com/2002/0906/p01s02-wosc.html ઈન વોર, સમ ફેક્ટ્સ લેસ ફેક્ચુઅલ |સીસ્મોનિટર. કોમ ]</ref> અન્ય કેટલાક તર્કો દ્વારા વિદેશીઓની દખલને વ્યાજબી ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. જેમાં રાષ્ટ્રપતિ સદ્દામ હુસૈનના શાસનવાળા ઈરાકમાં માનવાધિકારના ભંગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઈરાક પાસે જૈવિક અને રાસાયણિક હથિયાર હોવાનુ જગજાહેર હતું. જેનો ઉપયોગ સદ્દામે ઈરાક-ઈરાન યુદ્ધ સમયે ઇરાનની સેનાની વિરૂદ્ધ અને અલ-અન્ફાલ સંઘર્ષ દરમિયાન ખુદ પોતાના દેશની કૂર્દ વસતી વિરૂદ્ધ તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. એવું પણ માનવામાં આવતું હતુંકે, ઈરાક અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાનો કાર્યક્રમ ધરાવે છે. કુવૈત પરી ચડાઈ દરમિયાન ઈરાકી સેના દ્વારા માનવાધિકાર ભંગના અનેક કિસ્સા નોંધાયેલા છે. આમ છતાં, અમેરિકામાં જાણીતા બનેલા કેટલાક કિસ્સાઓ એક જનસંપર્ક સંસ્થા દ્વારા પ્રકાશમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. જેને કુવૈતની સરકાર દ્વારા રોકવામાં આવી હતી. જેથી કરીને, લશ્કરી સહાય માટે યુ.એસ. (U.S.)માં લોકમત ઊભો કરી શકાય. કુવૈત પર ઈરાકના આક્રમણના ટૂંક સમયમાં, યુ.એસ. (U.S.)માં ''સિટિઝન્સ ફોર અ ફ્રી કુવૈત'' નામના સંગઠનની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થાએ $11 મિલિયનના ખર્ચે જનસંપર્ક કરતી પેઢી હિલ એન્ડ ક્નોલ્ટનને રોકી હતી. જેનું ચૂકવણું કુવૈતની સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html હાઉ પીઆર સોલ્ડ ધી વોર ઈન પર્સયિન ગલ્ફ | સેન્ટર ફોર મિડિયા એન્ડ ડિપ્લોમસી ]</ref> યુ.એસ. (U.S.)ના અભિપ્રાય ઉપર અસર ઊભી કરવા માટે અપનાવવામાં આવેલા અન્ય કેટલાક રસ્તાઓમાં(આ વિસ્તારમાં તૈનાત યુ.એસ. (U.S.)ના સૈનિકોમાં ઈરાકના અત્યાચારની પુસ્તિકાઓનું વિતરણ, 'ફ્રી કુવૈત' ટીશર્ટ, કોલેજોમાં વ્યાખ્યાન, અને ટેલિવિઝન કેન્દ્રોને ડઝનબંધ વીડિયો ન્યૂઝ પૂરા પાડવા), જનસંપર્ક સંસ્થા દ્વારા યુ.એસ. (U.S.)ની મહાસભાના કેટલાક સભ્યો સમક્ષ એક મહિલાને રજૂ કરવામાં આવી. મહિલાના કહેવા પ્રમાણે, તે કુવૈત સિટી હોસ્ટિપલમાં નર્સ તરીકે ફરજ બજાવતી હતી. તેણે ઈરાકના સૈનિકો દ્વારા કેવી રીતે શિશુઓને ઈન્ક્યુબેટર્સમાંથી બહાર કાઢીને મરવા માટે જમીન પર છોડી દેવામાં આવ્યા હતા તેનો ચિતાર આપ્યો. આ કથાએ, ઈરાક સાથે યુદ્ધ માટે કોંગ્રેસ અને જનતાનો મત ઊભો કર્યો. છ સાંસદોએ એવો મત વ્યક્ત કર્યો હતો કે ઈરાક સામેની લશ્કરી કાર્યવાહીને સમર્થન આપવા માટે જુબાની પુરતી છે. ચર્ચા દરમિયાન સાત સાંસદોએ આ જુબાનીને ટાંકી હતી. 52 વિ. 47 મતથી સેનેટ દ્વારા લશ્કરી કાર્યવાહીને સમર્થન આપવામાં આવ્યું. જોકે, યુદ્ધના એક વર્ષ પછી, આ જુબાની ઉપજાવી કાઢવામાં આવી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. જુબાની આપનારી મહિલા કુવૈતના રાજ પરિવારની સભ્ય હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. વાસ્તવમાં તે, યુ.એસ. (U.S.) ખાતે કુવૈતના રાજદૂતની પુત્રી હતી.<ref>{{cite news | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902 | work=Washington Monthly | title=Kuwaitgate - killing of Kuwaiti babies by Iraqi soldiers exaggerated | first=Ted | last=Rowse | year=1992 | archive-url=https://archive.today/20120529014406/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902/ | archive-date=2012-05-29 | access-date=2010-10-12 | url-status=live }}</ref> કુવૈત પર ઈરાકના હુમલા દરમિયાન તે કુવૈતમાં રહેતી પણ ન હતી ઈન્ક્યુબેટર જુબાની સહિતની હિલ એન્ડ ક્નોલ્ટન જનસંપર્ક અભિયાનની વિગતો, જ્હોન આર. મેકાર્થરની ''સેકન્ડ ફ્રન્ટ: સેન્સરશિપ એન્ડ પ્રૉપગેન્ડા ઈન ધ ગલ્ફ વોર'' (બર્કલી, સીએ: યુનિવર્સિટી ઑફ સીએ પ્રેસ, 1992)માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. મેકાર્થર દ્વારા ''ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ'' ના સંપાદકીય લેખની સામેની બાજુએ લખવામાં આવેલા લેખ દ્વારા લોકોનું ધ્યાન આ તરફ ખેંચાયું હતું. એમનેસ્ટી ઈન્ટરનેશનલ દ્વારા, મૂળતઃ ખોટી જુબાની પછી ઈન્ક્યુબેટર્સમાંથી બહાર કાઢીને મોતને ઘાટ ઉતારાયેલા બાળકો અંગે અહેવાલ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો. એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા મૂળતઃ ખોટી જુબાની કરતાં અનેક ગણાં વધારે હતા. જોકે, તેના સમર્થમાં કોઈ પૂરાવા ન મળતાં, સંસ્થા દ્વારા તેને પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ, રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશએ પણ ટેલિવિઝન પર ઈન્ક્યુબેટરના આક્ષેપોનો પુનઃચ્ચાર કર્યો હતો બીજી તરફ, કુવૈત પરના કબ્જા દરમિયાન ઈરાકી સેના દ્વારા અનેક ગુના આચરવામાં આવ્યા હતા. જે વ્યવસ્થિત રીતે નોંધાયેલા છે. જેમા કોઈપણ ખટલાં વગર ત્રણ ભાઈઓની હત્યાનો પણ સમાવેશ થાય છે. જાહેર રસ્તા પર તેમની લાશોનો ઢગલો કરીને તેને સડવા માટે છોડી દેવામાં આવી હતી. <ref>માકિયા 1993, p 40.</ref> ઈરાકી સેના દ્વારા કુવૈતવાસીઓના ખાનગી ઘરોમાં લૂંટ ચલાવવામાં આવી હતી અને તોડફોડ કરવામાં આવી હતી. જેમાં એક ઘરને વારંવાર ક્ષતિ પહોંચી હતી.<ref>માકિયા 1993, pp 31-33</ref> આ ઘરના રહેવાસીએ પાછળથી ટિપ્પણી કરી હતી કે, "આ સમગ્ર પ્રકરણ હિંસા માટે હિંસા, વિનાશ માટે વિનાશ છે. જાણે, અતિવાસ્તવવાદી ચિત્રકાર સાલ્વાદોર ડાલીનું ચિત્ર ન હોય." <ref>માકિયા 1993, p 32.</ref> == શરૂઆતી યુદ્ધો == === હવાઈ આક્રમણ === {{Main|Gulf War air campaign}} [[ચિત્ર:Gypsy escortDN-ST-91-05966.jpg|thumb|200px|left|ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ દરમિયાન એફ-14એ(F-14A) ટોમકેટમાંથી વીએફ-32 (VF-32) અને બે ઈએ-6બી(EA-૬) પ્રોવલેર્સ વિમાનોનો ઉપોયગ. ]] [[ચિત્ર:A-10A Thunderbolt II Desert Storm.jpg|thumb|right|ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન યુએફએએફ એ-10એ (USAF A-10A ) થન્ડરબોલ્ટ-II જમીની હુમલો કરતા વિમાનોએ સિંચાઈયુક્ત પાકો પર ફરી વળ્યા. ]] 17 જાન્યુઆરી 1991ના સઘન હવાઈ આક્રમણ દ્વારા પર્સિયન ગલ્ફ વૉરનો આરંભ થયો. સંયુક્ત સેનાએ 100,000 કરતા વધારે હુમલા કર્યા અને 88,500 ટન બોમ્બ ફેંક્યા,<ref>નેમ =કનસ્ટેટ્સ {{cite web |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html |author=Edwin E. Moïse |title=Limited War : The Stereotypes |publisher=Clemson University |access-date=2010-07-02}}</ref> જેના કારણે મોટાપાયા પર નાગરિક અને લશ્કરી માળખાનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm ઓરરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ ] globalsecurity.com</ref> અમેરિકાના વાયુદળના યુએસએએફ (USAF) લેફ્ટનન્ટ જનરલ ચક હૉર્નરએ હવાઈ આક્રમણનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્]]ની યુ.એસ. (U.S.) સંયુક્ત કમાનના જનરલ સ્ક્વાર્ઝકોફ અમેરિકામાં હતા, એ અરસામાં તેઓ થોડા સમય માટે અમેરિકા (U.S.)ની સંયુક્ત કમાનના કમાન્ડર-ઈન-ચીફ-ફોરવર્ડ તરીકે કામગીરી બજાવી હતી. '''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ''' ના ગુપ્ત નામ હેઠળ સૈન્ય અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું, ઠરાવ ક્રમાંક 678માં નિર્ધારિત કરવામાં આવેલી મહેતલના એક દિવસ પછી, સંગઠીત રાષ્ટ્રોની સેનાએ સઘન હવાઈ આક્રમણ હાથ ધર્યું. ઈરાકના વાયુદળ અને વિમાન-વિરોધી હથિયારોને તોડી પાડવાની સંયુક્ત સેનાની પ્રાથમિકતા હતી. મોટાભાગના હવાઈ આક્રમણો સાઉદી અરેબિયા અને પર્સિયન ખાડી તથા રાતા સમુદ્રમાં તૈનાત સંયુક્ત સેનાના છ વિમાનવાહક જહાજ સમૂહો સીવીબીજી (CVBG))માંથી કરવામાં આવ્યા હતા. સંયુક્ત સેનાનું બીજું નિશાન નિયંત્રણ મથકો અને સંદેશાવ્યવહારની સવલતો હતી. ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન સદ્દામ હુસૈને ખૂબજ બારિકાઈથી ઈરાકની સૈનાને ગોઠવી હતી, અને નીચેના તબક્કામાં પહેલને પરાવૃત્ત કરી દીધી હતી. સંયુક્ત સેનાની વ્યૂહરચના ઘડનારાઓને આશા હતી કે, આદેશ અને નિયંત્રણના અભાવે ઈરાકી સેના પ્રતિકાર નહીં કરી શકે. હવાઈ આક્રમણના ત્રીજા અને સૌથી મોટા તબક્કામાં ઈરાક અને કુવૈતમાં સૈન્યને નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું: જેમાં, સ્કડ મિસાઈલ લોન્ચર, શસ્ત્ર સંશોધન મથકો અને નૌકાદળ પ્રમુખ હતા. સંયુક્ત સેનાની એક તૃત્તિયાંશ તાકતને સ્કડ ઉપર હુમલો કરવા માટે લગાડવામાં આવી હતી. કેટલીક સ્કડ મિસાઈલો ટ્રક પર લાદવામાં આવેલી હતી, આથી તેને શોધવી મુશ્કેલ હતી. યુ.એસ. (U.S.) અને બ્રિટનની કેટલીક વિશેષ ટૂક્ડીઓને ગુપ્ત રીતે પશ્ચિમ ઈરાકમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. જેથી તેઓ સ્કડ મિસાઈલની શોધમાં અને તેનો નાશ કરવામાં મદદ કરી શકે. જોકે, આશ્ચર્યજનક રીતે, મેનપેડ(MANPAD)સહિતની ઈરાકની વિમાનવિરોધી રક્ષાપ્રણાલી સંયુક્ત સેનાના વિમાનો વિરૂદ્ધ બિનઅસરકારક રહી હતી. 100,000 કરતા વધુ હવાઈ હુમલાઓમાં માત્ર 75 વિમાનો જ જમીનદોસ્ત થયા હતા, જેમાંથી માત્ર 44 જ ઈરાક દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા. ઈરાક દ્વારા જમીન પરથી કરવામાં આવેલા ગોળીબારથી બચવા જતાં બે વિમાનો એકબીજા સાથે ટકરાઈ ગયા હતા.<ref name="cnnstats">{{cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612131747/http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archive-date=2008-06-12 |title=CNN.com In-depth specials&nbsp;— Gulf War (via Internet Archive) |access-date=2008-03-23 |year=2001 |publisher=CNN |url-status=dead }}</ref><ref>http://128.121.102.226/aaloss.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આવા એક નુકસાનની પુષ્ટિ એર-એર વિક્ટરીમાં કરવામાં આવી છે.<ref>એટકીન્સોન , રીક (1994). ''ક્રૂસેડ: ધી અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ ધી પર્સિયન ગલ્ફ વોર '' . હાઉઘ્ટોન મિફ્ફલિન હારકોર્ટ , પેજ. 47. આઇએસબીએન 020541365X.</ref> === ઈરાક દ્વારા મિસાઇલ હુમલા === [[ચિત્ર:scud TEL launch.jpg|right|thumb|200px|સ્કડ ટ્રાન્સપોર્ટર ઈરેક્ટર લોન્ચર(TEL) મિસાઇલ સાથે ઉડ્ડયનની સ્થિતિમાં ઉભું રહ્યું. ]] [[ચિત્ર:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb|right|1991માં ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન લશ્કરી અધિકારીઓએ નોંધ્યું કે તેમની એક સ્કડ મિસાઇલના એક ભાગને પેટ્રિઅટ મિસાઇલ દ્રવારા ઠાર મારવામાં આવી. ]] ઈરાકની સરકારે ઘોષણા કરી હતી કે, જો તેમની ઉપર હુમલો કરવામાં આવશે તો તેઓ ઈઝરાયેલ ઉપર આક્રમણ કરશે. યુદ્ધની શરૂઆત પહેલા, ઈરાકના અંગ્રેજી-બોલતા વિદેશપ્રધાન અને નાયબ વડાપ્રધાન એવાં, તારિક અઝિઝને, જીનિવા ખાતેની યુ.એસ.(U.S)-ઈરાક શાંતિવાર્તા નિષ્ફળ રહેતાં, સ્વિત્ઝરલેન્ડના એક પત્રકાર દ્વારા પુછવામાં આવ્યું હતું કે, ''"વિદેશપ્રધાન સાહેબ, જો યુદ્ધ શરૂ થાય....તો તમે ઈઝરાયેલ પર હુમલો કરશો?" '' તેમનો (તારિક અઝિઝનો) જવાબ હતો, ''"હા,ચોક્કસ, હા'' ".<ref>લોરેન્સ ફ્રિડમેન એન્ડ ઇફરેઇમ કાર્સ , ''ધી ગલ્ફ કોન્ફલિક્ટ: ડિપ્લોમસી એન્ડ વૉર ઈન ન્યુ વર્લ્ડ ઓર્ડર '' , 1990-1991 (પ્રિન્સેટોન, 1993), 332.</ref><ref>{{cite web |author=Post Video To Facebook |url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657 |title=Geneva Meeting on Persian Gulf Crisis - C-SPAN Video Library |publisher=C-spanarchives.org |date=1991-01-09 |access-date=2010-03-18 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657 |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતી આક્રમણો પછી, ઈરાકના સરકારી રેડિયો દ્વારા એક સંદેશ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો. જેનો અવાજ સદ્દામ હુસૈનનો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું. જેમાં સદ્દામ હુસૈને ઘોષણા કરી હતીકે, "તમામ યુદ્ધોની માતા એવા મહાન યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. મહાન યુદ્ધના અંતિમ તબક્કાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. વિજયની કિરણો નજીક આવી રહી છે. બીજા દિવસે, ઈરાક દ્વારા ફેરફાર કરાયેલી આઠ સ્કડ મિસાઈલ્સ ઈઝરાયેલ પર છોડવામાં આવી. યુદ્ધના છ અઠવાડિયા દરમિયાન મિસાઈલ હુમલાઓનો સીલસીલો યથાવત રહ્યો. ઈરાકને આશા હતી કે, હુમલાના પગલે ઈઝરાયેલ પણ આ યુદ્ધમાં સામેલ થશે. એવું માનવામાં આવી રહ્યું હતું કે, જો આમ થશે તો અનેક આરબ રાષ્ટ્રો સંગઠનમાંથી ખસી જશે, કારણ કે, તેઓ ઈઝરાયેલની પડખે રહીને યુદ્ધ લડવા માટે તૈયાર નહીં થાય.{{Citation needed|date=July 2009}}યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વિનંતીના પગલે, ઈઝરાયેલ આ યુદ્ધમાં જોડાયું નહીં.. આથી, તમામ આરબ રાષ્ટ્રો સંગઠનમાં જોડાઈ રહ્યાં. દાહરાન મિસાઈલ હુમલા દરમિયાન સ્કડ મિસાઈલની તાકતનો પરચો મળ્યો હતો, જેમાં યુ.એસ. (U.S)ના 28 સૈનિકોના મોત થયા હતા. જોકે, ઈઝરાયેલને નિશાન બનાવીને છોડવામાં આવેલી સ્કડ મિસાઈલો પ્રમાણમાં બિન-અસરકારક રહી હતી. ખૂબ જ દૂરથી મિસાઈલ્સ છોડવાના કારણે, તેની ચોક્કસતા અને વહનક્ષમતામાં નાટ્યાત્મક રીતે ઘટાડો આવ્યો હતો. તેમ છતાં, ઈઝરાયેલ પર ત્રાટકેલી 39 મિસાઈલ્સના કારણે મોટાપાયા પર સંપત્તિનું નુકસાન થયું અને બે લોકોના મોત થયા. રસાયણિક તત્વો ધરાવતી મિસાઈલ માનવવસ્તી પર પડે તેવા સંજોગો માટે ઈઝરાયેલની સરકાર દ્વારા નાગરિકોને ગેસ માસ્ક આપવામાં આવ્યા હતા. સ્કડ મિસાઈલ ત્રાટકી રહી છે, તેવી ભયસૂચક ચેતવણી મળતા, ઈઝરાયેલના નાગરિકો ગેસ માસ્ક પહેરીને પોતાનો બચાવ કરતાં હતા. મિસાઈલ હુમલાને હવામાં જ તોડી પાડવા માટે અમેરિકા દ્વારા ઈઝરાયેલમાં બે પેટ્રિઅટ મિસાઈલ બટાલિયન તૈનાત કરવામાં આવી, અને [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]]એ એક પેટ્રિએટ સ્ક્વૉર્ડન મોકલવામાં આવી હતી. ઈરાકના રણપ્રદેશમાં "સ્કડની શોધખોળ-શિકાર" માટે મિત્ર રાષ્ટ્રોની વાયુસેના દ્વારા સઘન કવાયત હાથ ધરવામાં આવી હતી. રણપ્રદેશમાં છૂપાયેલા ટ્રક સાઉદી અરેબિયા કે ઈઝરાયેલ પર મિસાઈલ હુમલો કરે તે પહેલા તેને શોધી કાઢવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો હતો. તા. 22 જાન્યુઆરી 1991 ના દિવસે ત્રણ સ્કડ મિસાઈલ અને પેટ્રિએટ મિસાઈલ વચ્ચે બરાબર ટક્કર ન થતાં, તે ઈઝરાયેલના રામત ગન વિસ્તારમાં ખાબકી હતી. જેના કારણે, 96 લોકોને ઈજા પહોંચી હતી અને કદાચ ત્રણ વૃદ્ધોના મોતનું કારણ બની હતી, જેમના મોત હૃદયરોગના હુમલાથી થયા હતા. અગાઉના 40 વર્ષથી ઈઝરાયેલની નીતિ પ્રતિકારની જ રહી હતી. પરંતુ સ્કડ મિસાઈલ્સના આક્રમણ પછી, ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન યેત્ઝાક શામિરેએ આત્મસંયમ રાખ્યો. સંઘર્ષમાંથી બહાર રહેવાની અમેરિકાની વિનંતીના પગલે તેઓ (શામિર) વળતો હુમલો ન કરવા માટે સહમત થયાં.<ref>લોકેન્સ ફ્રિડમેન એન્ડ ઇફરેઇમ કાર્સ, '' ધી ગલ્ફ કોન્ફલીક્ટ : ડિપ્લોમસી એન્ડ વૉર ઈન ન્યુ વર્લ્ડ ઓર્ડર '' , 1990-1991 (પ્રિન્સેટોન, 1993), 331-41.</ref> યુ.એસ. (U.S.)ની સરકારને ચિંતા હતી કે, ઈઝરાયેલના કોઈપણ પગલાંના કારણે તેને મિત્રરાષ્ટ્રો ગુમાવવા પડશે અને તેનાથી સંઘર્ષમાં વધારો થશે. ઈઝરાયેલના વાયુદળ (IAF) એ હવાઈ હુમલા માટે જોર્ડન અને સિરિયા જેવા દુશ્મન રાષ્ટ્રોની હવાઈ સિમા પરથી પસાર થવું પડે. જેના કારણે, તેઓ ઈરાકની તરફેણમાં યુદ્ધમાં ઉતરે અથવા તો ઈઝરાયેલ પર હુમલો કરવા માટે ઉશ્કેરાઈ શકે તેવી વકી હતી. === ખાફ્જી યુદ્ધ === {{Refimprovesect|date=March 2008}} {{Main|Battle of Khafji}} [[ચિત્ર:Battle of Khafji 1991.svg|thumb|ખાફ્જી મુક્તિ દરમિયાન સૈન્ય કાર્યવાહી ]] તા. 29 જાન્યુઆરીના રોજ ઈરાકની ટેન્કો અને તોપોએ પ્રમાણમાં ઓછાં સરંક્ષિત એવા સાઉદી અરેબિયાના ખાફ્જી ઉપર હુમલો કર્યો અને તેને કબ્જે કરી લીધું. બે દિવસ પછી, સાઉદી અરેબિયાના નેશનલ ગાર્ડ અને અમેરિકાની નૌકાસેનાના જવાનો એ કતારના દળોની મદદથી ઈરાકી સેનાને હાંકી કાઢી અને આમ આ યુદ્ધનો અંત આવ્યો. મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેનાએ મોટાપાયા પર હવાઈ સમર્થન આપ્યું અને ભારે પ્રમાણમાં તોપગોળા છોડવામાં આવ્યા. બંને તરફ ભારે ખુંવારી થઈ હતી, આમ છતાં, મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેનાની સરખામણીમાં ઈરાકના દળો વધુ પ્રમાણમાં માર્યા ગયા હતા અથવા તો જીવતા ઝડપાઈ ગયા હતા. મિત્ર રાષ્ટ્રોના ભૂલભરેલા ગોળીબારના બે બનાવોમાં અગ્યાર અમેરિકન સૈનિકોના મોત થયા હતા. આ યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકની એસએએમ(SAM) મિસાઈલએ અમેરિકાનું એસી-130 (AC-130 ) પ્રકારનું વિમાન તોડી પાડ્યું હતું. જેના કારણે અમેરિક (U.S.)ના વાયુદળના 14 જવાનોના મોત થયા હતા. જ્યારે આ યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાના બે સૈનિકોને જીવતા પકડી પાડવામાં આવ્યા હતા. સાઉદી અરેબિયા અને કતારના દળોના કુલ 18 જવાનોના મોત થયા હતા. ખાફ્જી યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકી સેનાના 60-300 જવાનોના મોત થયા હતા અને 400 સૈનિકોને યુદ્ધકેદી બનાવવામાં આવ્યા હતા. કુવૈત પર ઈરાકના આક્રમણ પછી, વ્યૂહાત્મક રીતે ખાફ્જી અગત્યનું શહેર બની ગયું હતું. ઈરાક દ્વારા ખાફ્જીને કબ્જે કરવા માટે મોટાપાયા પર બખ્તર ટૂકડીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ન હતો. શરૂઆતમાં ઓછાં સંરક્ષિત એવા ખાફ્જીને કબ્જે કરીને, ખાફ્જીના માર્ગે પ્રમાણમાં ઓછાં સંરક્ષિત એવા પૂર્વીય સાઉદી અરેબિયામાં આગળ ન વધવાને કેટલાક વિદ્વાનો રણનીતિની દ્રષ્ટિએ ભયંકર ભૂલ માને છે. આ રીતે, મધ્યપૂર્વના મોટાં તેલ ભંડાર પર ઈરાકનો કબ્જો સ્થપાઈ જાત, ઉપરાંત યુ.એસ. (U.S.)ની અગ્રીમ રક્ષા પંક્તિને ઈરાક વધુ સારી રીતે પડકારી શક્યું હોત. == જમીન અભિયાન == [[ચિત્ર:DesertStormMap v2.svg|thumb|350px|right|upright=1.5|1991, 24 -28 ફેબ્રુઆરીના ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન પાયદળના સૈનિકોની કેટલીક ક્ષણો. ]] પ્રૌદ્યોગિકીના કારણે, હવાઈ મોરચા પર સંયુક્ત સેનાનો હાથ ઊંચો રહ્યો હતો. પરંતુ બંને સેનાઓ વચ્ચે જમીન-આસમાનનું અંતર હતું. મુખ્ય જમીની આક્રમણ હાથ ધરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, સંયુક્ત સેનાની હવાઈ સેનાએ આકાશ પર પ્રભુત્વ હાંસલ કરી લીધું હતું. આથી, હવાઈ સંરક્ષણ હેઠળ કાર્યવાહી કરવાનો સંયુક્ત સેનાને બહોળો લાભ થયો હતો. # ઈરાક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી ચાઈનીઝ ટાઈપ 69 અને દેશમાં નિર્મિત ટી-72(T-72) પ્રકારની ટેન્કો કરતાં, યુ.એસ. (U.S.)ની એમ1 અબ્રામ્સ, બ્રિટનની ચેલેન્જર 1, કુવૈતની એમ-84એબી (M-84AB) પ્રકારની સંગઠીતરાષ્ટ્રોની ટેન્કો અનેકગણી ચડિયાતી હતી. વધુમાં ટેન્કોના ખલાસીઓ (સિપાહીઓ) વધુ તાલિમબદ્ધ હતા અને તેમની તોપસેનાના કવચ વધુ વિકસીત હતા. # [[વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)|જીપીએસ]] (GPS)ના ઉપયોગ દ્વારા રસ્તા કે અન્ય અચલ ચિહ્નોની મદદ વગર સંયુક્ત સેના પ્રવાસ ખેડી શકતી હતી. વાયુદળ દ્વારા શત્રુઓ અંગેની આપવામાં આવતી માહિતીના કારણે સંયુક્ત સેના, સામ-સામેની લડાઈના બદલે વ્યૂહરચનાની લડાઈ લડવામાં સફળતા મળી હતી : તેઓ (સંગઠીત રાષ્ટ્રના સૈનિકો) જાણતા હતા કે, તેઓ ક્યાં છે અને દુશ્મનો ક્યાં છે, આથી યુદ્ધમેદાન પર દુશ્મનો ક્યાં છે, તેની શોધ કરવાના બદલે તેઓ નિશ્ચિત સ્થાન પર હુમલો કરી શકતા હતા. [[ચિત્ર:An Iraqi T-54, T-55 or Type 59 and T-55A on Basra-Kuwait Highway near Kuwait.JPEG|thumb|250px|26 ફેબ્રુઆરી 1991ના રોજ કુવૈત શહેર નજીક બે ઇરાકી ટેંક ઈરાદાપૂર્વક ત્યજી દેવામાં આવ્યા. ]] === કુવૈતની મુક્તિ === {{Main|Liberation of Kuwait campaign}} કુવૈતની મુક્તિની એક રાત પહેલા અમેરિકા દ્વારા હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા અને નૌકાદળમાંથી ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો. ઈરાકીઓને લલચાવી ફસાવવા માટે આ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. જેથી ઈરાકીઓને એમ લાગ કે જમીન માર્ગે મધ્ય કુવૈત પર મોટો હુમલો કરવામાં આવશે. તા. 23 ફેબ્રુઆરી 1991ના, પહેલી મરિન ડિવિઝન, બીજી મરિન ડિવિઝન અને પહેલી લાઈટ આર્મ્ડ ઈન્ફાન્ટ્રીએ કુવૈતમાં પ્રવેશ કર્યો અને કુવૈત શહેર તરફ કૂચ કરી. શરૂઆતના ગણતરીના કલાકોમાં જ તેમણે સારી રીતે બનાવવામાં આવેલી, પરંતુ નબળી રીતે રક્ષિત ઈરાકની સંરક્ષા પંક્તિને તોડી નાખી. નૌકાદળના સૈનિકો ઈરાક દ્વારા પાથરવામાં આવેલી તારની જાળીઓ અને સૂરંગોને પાર કરી ગયા. ત્યારબાદ તેમણે ઈરાકી ટેન્કોને નિશાન બનાવી, જેમણે બહુ થોડા સમયમાં આત્મસમર્પણ કરી દીધું. કુવૈતી સેનાએ તુરત જ શહેર પર આક્રમણ કર્યું. જ્યાં ઈરાકી સેના એ હળવો પ્રતિકાર કર્યો. કુવૈતે એક સિપાહી અને એક વિમાન ગુમાવ્યા અને ઝડપથી શહેરને મુક્ત કરાવી લીધું. કુવૈતમાં તૈનાત મોટાભાગના ઈરાકી સૈનિકોએ પ્રિતકાર કરવાના બદલે આત્મસમર્પણ કરવું પસંદ કર્યું. === ઈરાકમાં શરૂઆતી હિલચાલ === [[ચિત્ર:DM-SC-92-03658.jpg|thumb|left|1991માં ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન નાકાબંધી તોડવા સંબધિત એક કવાયતના ભાગ રૂપે નૈકાદળમાંથી કંપની ડી, બીજી ટેન્ક બટાલિયન(ટુકડી), તેમની પ્રત્યાઘાતી હથિયારોથી સજ્જ મુખ્ય લડાઈ ટેન્ક એમ60એ1(M60A1) અને એમ-9(M-9) બુલ્ડોઝર હથિયારોને દોરી ગયા. ]] [[ચિત્ર:3adiraq.jpg|thumb|280px|left|ત્રીજા આર્મોડ બ્રિગેડની ટેંકોને ઉડ્ડયન માટે સજ્જ રાખવામાં આવી. ]] [[ચિત્ર:3adtankblown.jpg|left|180px|thumb|ત્રીજી એડી(AD)ફાયર ફાયર દ્વારા ઈરાકી ટેન્કને તોડી પાડવામાં આવી. ]] [[ચિત્ર:IrakDesertStorm1991.jpg|250px|thumb|8 માર્ચ 1991ના રોજ મુખ્ય ધોરી માર્ગ પર નાશપામેલી ઈરાકી ટી-72 (T-72) ટેન્ક, બીએમપી-1(BMP-1 )અને ટાઇપ 63ના વિસ્ફોટકવાહનો અને ટ્રકોનું હવાઈ નિરીક્ષણ. ]] ઈરાકમાં જમીન યુદ્ધના શરૂઆતના તબક્કાને ઓપરેશન ડિઝર્ટ સાબરે એવું સત્તાવાર નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm |title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign |publisher=Globalsecurity.org |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> જાન્યુઆરીના અંત ભાગમાં, જમીન યુદ્ધના શરૂઆતના તબક્કમાં ઈરાકમાં ઉતરનારી જમીન ટૂકડીઓમાં, બ્રિટનની સ્પેશ્યલ એર સર્વિસની બી સ્ક્વૉર્ડનની ત્રણ રોન ટૂકડીઓનો સમાવેશ થતો હતો. જેને બ્રાવો વન ઝીરો, બ્રાવો ટુ ઝીરો, અને બ્રાવો થ્રી ઝીરો એવા ગુપ્ત નામ આપવામાં આવ્યા હતા. આઠ સૈનિકોની ટૂકડીની મુખ્ય કામગીરી ઈરાકની સીમામાં પ્રવેશીને, હવાઈ નિરીક્ષણથી છુપા રહેલા, સ્કડ મોબાઈલ મિસાઈલ લોન્ચરો અને તેમની હિલચાલ અંગે માહિતી એકઠી કરવાની હતી. દિવસ દરમિયાન આ મોબાઈલ લોન્ચરને પૂલ અને છદ્માવરણથી ઢાંકી દેવામાં આવતા હતા. અન્ય હેતુમાં, આ લોન્ચરોનો નાશ કરવો, પાઇપલાઇનમાં પાથરવામાં આવેલા ફાઇબર ઓપ્ટિક નેટવર્કનો નાશ કરવનાનો હતો. આ નેટવર્ક દ્વારા ઈઝરાયેલ પર હુમલો કરનારા ટીઈએલ (TEL)ઓપરેટરોને નિર્દેશ આપવામાં આવતા હતા. તા. 9 ફેબ્રુઆરી 1991ના રોજ યુ.એસ. (U.S.)ની સેનાની બીજી બ્રિગેડ અને પહેલી કૅવલ્રિ ડિવિઝનના જવાનોએ ઈરાકમાં ગુપ્ત રીતે પ્રવેશીને શત્રુઓ અંગેની માહિતી મેળવી હતી. ત્યાર બાદ તા. 20 ફેબ્રુઆરીના વન ઈન ફોર્સ દ્વારા આવું જ એક અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. જેને ઈરાકની એક રેજીમેન્ટનો નાશ કર્યો હતો.{{Citation needed|date=February 2009}}તા. 22 ફેબ્રુઆરી 1991ના સોવિયેત દ્વારા પ્રસ્તાવિત યુદ્ધવિરામ સંધિ પર ઈરાક સહમત થઈ ગયું. કરારની શરતો પ્રમાણે, છ અઠવાડિયામાં ઈરાક યુદ્ધપૂર્વેની સ્થિતી મુજબ તેની સેનાને પાછી ખેંચી લેશે, ત્યારબાદ પૂર્ણ યુદ્ધ-વિરામનું પાલન કરશે. યુદ્ધવિરામ અને સેના પાછી ખેંચવાની પ્રક્રિયા સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સુરક્ષા પરિષદની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવશે. સંગઠીત રાષ્ટ્રો દ્વારા આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢવામાં આવ્યો, આમ છતાં તેમણે કહ્યું કે, પાછી ફરી રહેલી ઈરાકી સેના પર હુમલો કરવામાં નહીં આવે{{Citation needed|date=February 2009}}, સેનાને પાછી ખેંચવાની શરૂઆત કરવા માટે ઈરાકને 24 કલાકની મહેતલ આપવામાં આવી. તા. 23 ફેબ્રુઆરીના યુદ્ધના અંતે 500 ઈરાકી સૈનિકોને યુદ્ધકેદી બનાવવામાં આવ્યા. તા. 24 ફેબ્રુઆરીના બ્રિટન અને અમેરિકાના બખ્તરદળ ઈરાક-કુવૈત સીમાને પાર કરીને મોટાપાયા પર ઈરાકી સીમામાં પ્રવેશ્યાં, અને સેંકડો લોકોને કેદી બનાવ્યા. ઈરાકે બહુ હળવો પ્રતિકાર કર્યો અને અમેરિકાના ચાર સૈનિકો માર્યા ગયા.<ref name="leyden.com">{{cite web|author=Andrew Leydon |url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html |title=Carriers in the Persian Gulf War |publisher=Leyden.com |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> === સંયુક્ત સેનાનો ઇરાકમાં પ્રવેશ === [[ચિત્ર:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb|250px|right|મૃત્યુના ધોરીમાર્ગ પર ઈરાકી નાગરિકો અને લશ્કરી વાહનોનો ખાત્મો. ]] [[ચિત્ર:Destroyed Iraqi T-55 on highway between Basra & Kuwait City 1991-04-18 1.JPEG|thumb|250px|એપ્રિલ, 1991માં મૃત્યુના ધોરીમાર્ગ નજીક ઈરાકી ટી-55(T-55 ) ટેન્ક અન્ય ભંગાર સાથે પડી હતી.]] તુરત જ, તા. 24 ફેબ્રુઆરીના સવારે બીજી આર્મર્ડ કૅવલ્રિ રેજીમેન્ટની ત્રીજી સ્ક્વૉર્ડનના (3/2 ACR)ના નેતૃત્વમાં યુ.એસ. (U.S)ની 7 (VII) કોર્પ્સે પૂર્ણ તાકત સાથે કુવૈતની પશ્ચિમ સીમા પરથી ઈરાક પર આક્રમણ કર્યું. જેના કારણે ઈરાકના દળો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. સમાંતરે અમેરિકા (U.S)ની અઢારમી (XVIII) એરબોર્ન કોર્પ્સે દક્ષિણ ઈરાકના મોટાભાગે અરક્ષિત એવા રણપ્રદેશ પર "લેફ્ટ-હૂક" આક્રમણો કર્યા, જેનું નેતૃત્વ ત્રીજી આર્મર્ડ કૅવલ્રિ રેજીમેન્ટ (થર્ડ એસીઆર(ACR)) અને 24મી ઇન્ફન્ટ્રિ ડિવિઝન(મેકનાઈઝ્ડ) એ કર્યું. ડાબી બાજુ પરથી આ કૂચને ફ્રાન્સની છઠ્ઠી લાઇટ આર્મર્ડ ડિવિઝન ડ્યુગેટે સંરક્ષણ પૂરું પાડ્યું. [[File:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right| તેલમાં આગ લાગવાને પરિણામે ઈરાકી લશ્કરી સેનાએ કુવૈતમાં સ્ક્રોચ્ડ અર્થ પોલીસી(આક્રમક શત્રુને ઉપયોગી તમામ વસ્તુઓનેનો નાશ કરવાની નીતિ)થી પીછેહઠ કરી. ]] બહુ ટૂંક સમયમાં ફ્રાન્સના દળોએ ઈરાકની 45મી ઇનફન્ટ્રી ડિવિઝનને તાબે કરી લીધી, જેમાં બહુ થોડી ખુંવારી થઈ અને મોટી સંખ્યામાં યુદ્ધકેદીઓને બાનમાં લીધા. આ દળે, સંયુક્ત સેનાના દળો પર, ઈરાકના વળતા હુમલાને અટકાવી શકે તેવા સ્થળો પર પ્રભુત્વ હાંસલ કરી લીધું. બ્રિટનની પહેલી આર્મર્ડ ડિવિઝને આ હિલચાલને જમણી બાજુએથી સંરક્ષણ આપ્યું હતું. એકવખત મિત્ર રાષ્ટ્રોની સેના ઈરાકમાં ખૂબ ઊંડે સુધી પ્રવેશી ગઈ. ત્યારબાદ તેમણે પૂર્વતરફ કૂચ કરી. ત્યારબાદ તેમણે રિપબ્લિકન ગાર્ડ નામના ચૂનંદા દળોને ઘેરીને હુમલો હાથ ધર્યો. જેથી તેઓ નાસી ન શકે. આ લડાઈ અંતિમ કલાકોમાં હતી. ઈરાકની પચાસ બખ્તરિયા ગાડીનો નાશ થયો, જ્યારે સંયુક્ત સેનાના પક્ષે બહુ ઓછી ખુંવારી થઈ. જોકે, તા. 25 ફેબ્રુઆરી 1991ના, ઈરાકે સાઉદી અરેબિયાના દહરાનમાં સંયુક્ત સેનાની લશ્કરી છાવણી ઉપર સ્કડ મિસાઈલથી હુમલો કર્યો. જેમાં અમેરિકી સેનાના 28 સૈનિકોના મોત થયા.<ref>ટ્વેન્ટીએથ સેન્ચ્યુરી બેટલફિલ્ડસ, ધી ગલ્ફ વોર</ref> યુ.એસ. (U.S.) ના સેનાધ્યક્ષોની અપેક્ષા કરતા વધુ સહેલાઈથી સંયુક્ત સેનાની કૂચ આગળ વધી રહી હતી. તા. 26 ફેબ્રુઆરીના, ઈરાકી સેનાએ કુવૈતમાંથી પીછેહઠ શરૂ કરી, જોકે, આ પહેલા તેમણે કુવૈતના તેલ ભંડારોને આગ ચાંપી દીધી. (737 તેલ કુવાઓને આગ ચાંપવામાં આવી હતી.) ઈરાકી સેનાનો મોટો કાફલો ઈરાક-કુવૈત હાઈવે (ધોરીમાર્ગ) પરથી પરત ફરી રહ્યો હતો. હાઈવે પરથી કાફલા ઉપર સંયુક્ત સેનાના હવાઈદળોએ ભારે બોમ્બમારો કર્યો, જે આગળ જતા હાઈવે ઓફ ડેથ (મૃત્યુનો ધોરીમાર્ગ) તરીકે વિખ્યાત થયો. સેંકડોની સંખ્યામાં ઈરાકના સૈનિકો માર્યા ગયા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને ફ્રાન્સની સેનાએ પીછેહઠ કરી રહેલી ઈરાકી સેનાનો સરહદ અને ઈરાકની અંદર સુધી પીછો કર્યો અને હુમલા ચાલુ રાખ્યા. ઈરાકની સરહદોમાંથી બહાર નિકળતા પહેલા તેઓ બગદાદથી 150 માઈલ (240 કિલોમીટર) નજીક સુધી પહોંચી ગયા હતા. જમીન યુદ્ધના એકસો કલાકમાં, તા. 28 ફેબ્રુઆરીના રાષ્ટ્રપતિ બુશે યુદ્ધવિરામની ઘોષણા કરી અને તેમણે કુવૈતને મુક્ત કરાવી લેવામાં આવ્યું હોવાની પણ જાહેરાત કરી. === યુદ્ધોત્તર વિશ્લેષણ === {{Refimprovesect|date=March 2008}} એ સમયે, પશ્ચિમના માધ્યમો દ્વારા એવું કહેવાઈ રહ્યું હતું કે, ઈરાકના સૈનિકોની સંખ્યા અંદાજે 5,45,000 થી 6,00,000 ની વચ્ચે હતી, જોકે, આજે મોટાભાગના નિષ્ણાતો માને છેકે, એ સમયની ઈરાકી સેનાનું સંખ્યાત્મક અને ગુણાત્મક દ્રષ્ટિએ અતિશયોક્તિભર્યું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. કારણ કે, તેમાં હંગામી અને સહયાક તત્વો(સૈનિકો)નો સમાવેશ થતો હતો. ઈરાકના ઘણા સૈનિકો યુવાન, અલ્પ સાધનોથી સજ્જ, ઓછી તાલિમ પામેલાં અને ફરજીયાતપણે ભરતી કરાયેલા જવાનો હતા. સંયુક્ત સેનાએ 5,40,000 સૈનિકોને યુદ્ધમેદાન પર મોકલ્યાં હતા. વધુમાં, તૂર્ક-ઈરાન સરહદ પર 1,00,000 તૂર્ક સિપાહીઓને તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. જેના કારણે, ઈરાકને તેની બધી સરહદો પર સૈનિકોને તૈનાત કરવાની ફરજ પડી, આથી ઈરાકી સેના વહેંચાઈ ગઈ. માત્ર પ્રૌદ્યોગિકીની દ્રષ્ટિએ જ નહીં પરંતુ, સંખ્યાત્મક દ્રષ્ટીએ પણ યુ.એસ. (U.S.) ચડિયાતું હોય તેવા પ્રયાસોને સફળતા મળી. ઈરાક-ઈરાન યુદ્ધ સમયે ઈરાકને વ્યાપક સમર્થન પ્રાપ્ત થયું હતું. વિશ્વના મોટાભાગના પ્રમુખ શસ્ત્ર સોદાગરોએ ઈરાકી સેનાને સજ્જ બનાવી હતી. જેના પરિણામે, ભિન્નતા (હથિયારોની) ધરાવતી સેનામાં એકરૂપતાનો અભાવ હતો. વધુમાં ઈરાકી સેનામાં તાલિમ અને પ્રેરણાનો અભાવ હતો. ઈરાકનું બખ્તરદળ, 1950 અને 1960 ના દાયકાથી પૂરાણી ચાઈનિઝ ટાઈપ 59 અને ટાઈપ 69 પ્રકારની, અને સોવિયેતમાં (રશિયા) બનેલી ટી-55 (T-55) પ્રકારની ટેન્કોનો ઉપયોગ કરતું હતું. અને અશદ બબીલ ટેન્કો (જેને પોલેન્ડની ટી-72 (T-72) ટેન્કોના ઢાંચા સહિત, વિવિધ દેશોની સામગ્રીને દેશમાં જોડીને બનાવવામાં આવી હતી.) આ સાધનો (બખ્તરગાડીઓ)માં થર્મલ સાઇટ્સ અને લેસર રેન્જફાઈન્ડર્સ જેવા અત્યાધુનિક ઉપકરણો લગાવવામાં આવ્યા ન હતા, આધુનિક યુદ્ધમાં તેની અસરકારકતા મર્યાદિત હતી. સંયુક્ત સેનાના ટેન્કો દ્વારા છોડવામાં આવતા ગોળા અને થર્મલ સાઈટ્સથી બચવાનો અસરકારક ઉપાય શોધવામાં ઈરાકીઓ નિષ્ફળ રહ્યાં. આ સાધનોની મદદથી સંયુક્ત સેનાની ટેન્કો, ઈરાકી ટેન્કોની મારક ક્ષમતાના ત્રણગણાં અંતરથી ઈરાકી ટેન્કોને નિશાન બનાવી શકતી હતી. ઈરાકના બખ્તરદળના ખલાસીઓ કવચને ભેદવા માટે પૂરાણા અને સસ્તાં સ્ટીલના સાધનો(ગોળા)નો ઉપયોગ કરતાં હતા. જે યુ.એસ. (U.S) અને બ્રિટનની બખ્તરગાડીના આધુનિક ચોબ્ભામ બખતરને ભેદવામાં બિનઅસરકાર સાબિત થયા. કુવૈત શહેરમાં લડતી વખતે શહેરી યુદ્ધકળાનો લાભ લેવામાં પણ ઈરાકીઓ નિષ્ફળ રહ્યાં. જેના કારણે આક્રમણ કરનાર દળો(સંગઠીત સેના)ને ભારે નુકસાન થઈ શક્યું હોત. શહેરી યુદ્ધમાં લડાઈનું અતર ઘટી જાય છે. જે સુસજ્જ દળોના કેટલાક પ્રૌદ્યોગિકી લાભોને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે. ઈરાકે સોવિયેત લશ્કરી રણનીતિનો અમલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ, કૌશલ્યના અભાવે ઈરાકના લશ્કરી અધિકારીઓ તેને અસરકારક રીતે લાગૂ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં. સંયુક્ત સેના દ્વારા સંચાર કેન્દ્રો અને બંકરો ઉપર કરવામાં આવેલા આગોતરા હુમલાના કારણે ઈરાકીઓ અસરકારક રીતે પ્રતિકાર કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં <div class="center"> <gallery> File:Iraqi T-62.JPEG|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન 18 ઓપ્રિલ, 1991ના રોજ અલી અલ સાલેમ હવાઈ અડ્ડા નજીક ઈરાકી ટી-62 (T-62) ટેન્કનો નાશ કરવામાં આવ્યો. File:IrakT72DesertStorm1991.jpg| ઈરાકી ટી-72 (T-72) ટેન્કનો દક્ષિણ ઈરાકમાં નાશ થયો. File:Gulfwarroom.jpg|જનરલ કોલિન પોવેલે અમેરિકન(U.S.) પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ બુશ અને તેમના સલાહકારોને જમીની યુદ્ધ વિશે માહિતગાર કર્યા. File:Kuwaiti Oil Fires.jpg| તેલના કુવાઓમાં આગનું હવાઈ નિરીક્ષણ. File:Kuwait burn oilfield.png| કુવૈતના તેલ કુવાઓમાં આગ. File:Destroyed Oil Storage Desert Storm 1991.jpg|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન વિમાન દ્રારા એક તેલ સંગ્રહિત ટેન્ક પર કરવામાં હુમલો આવ્યો, જે હુમલાના કેટલાય દિવસો સુધી સળગતી રહી. File:DN-ST-92-07834.jpg|ગલ્ફ વોર દરમિયાન યુએસ એમઆઈ (US M1)એબ્રામ્સ ટેન્કને એક મિશન માટે બહાર કઢવામાં આવી. File:AbramsLost-1991.JPG|ગલ્ફ વોર દરમિયાન મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં એમ1એ1 (1M1A1)નો ખાત્મો </gallery> </div> == સક્રિય યુદ્ધનો અંત == [[ચિત્ર:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb|left|upright|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમના પરિણામે કુવૈતમાંથી ઈરાકી સેનાની પીછેહઠની ઉજવણી કરતા નાગરિકો અને જવાનોએ કુવૈત અને સાઉદી અરેબિયાના ધ્વજ હવામાં લહેરાવ્યા. ]] સંયુક્ત સેના દ્વારા કબ્જે લેવાયેલા ઈરાકી વિસ્તારમાં શાંતિ માટે બેઠક મળી. જેમાં યુદ્ધવિરામ માટે ચર્ચા થઈ, જેની ઉપર બંને પક્ષોએ હસ્તાક્ષર કર્યા. આ બેઠકમાં, હંગામી સરહદની ઈરાકની બાજુએ હેલિકોપ્ટર ઉડ્ડાણ ભરવાની ઈરાકને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, નાગરિક માળખાને થયેલા નુકસાનના કારણે, તથાકથિત સરકારના સ્થાનાંતરણ માટે હેલિકોપ્ટર ઉડ્ડાણને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. દક્ષિણમાં શિયાં સમૂદાયના બળવાને ડામી દેવા માટે આ હેલિકોપ્ટરો અને ઈરાકી સેનાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તા. 2 ફેબ્રુઆરી 1991ના સાઉદી અરેબિયામાં સીઆઈ (CIA)ના રેડિયો કેન્દ્ર પરથી "ધ વોઈસ ઓફ ફ્રી ઈરાક"નું પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં આ બળવાખોરોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. વોઈસ ઓફ અમેરિકાની અરબી સેવા દ્વારા આ બળવાને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, તેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, આ બળવો વ્યાપક છે અને ટૂંક સમયમાં તેઓ સદ્દામની સત્તામાંથી આઝાદ થઇ જશે.<ref>ફિસ્ક રોબર્ટ, . ''ધી ગ્રેટ વોર ફોર સિવિલાઈઝેશન '' , વિન્ટેજ (2007 reprint), એટ પેજ. 646.</ref> આ તરફ ઉત્તરમાં કુર્દ નેતાઓએ અમેરિકાના નિવેદનો ઉપર ભરોસો કરીને લડાઈ શરૂ કરી દીધી, જેમાં અમેરિકાએ આશ્વાસન આપ્યું હતું કે તેઓ બળવાને અંતઃકરણ પૂર્વક પૂરેપૂરો ટેકો આપશે. તેમને આશા હતી કે આ રીતે સત્તાપલ્ટા માટે બળવો થશે. પરંતુ, જ્યારે અમેરિકા તરફથી કોઈ મદદ ન મળી, ત્યારે ઈરાકના લશ્કરી અધિકારીઓ સદ્દામને વફાદાર રહ્યાં અને તેમણે ક્રૂરતાપૂર્વક કૂર્દ બળવાને ડામી દીધો. લાખોની સંખ્યામાં કૂર્દ લોકો, [[તુર્કસ્તાન|તૂર્કી]] અને [[ઈરાન]]ના કૂર્દ બહુમતિવાળા પહાડી વિસ્તારોમાં નાસી છુટ્યાં. પરિણામે, ઈરાકના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં 'નો-ફ્લાઈ ઝોન' ઊભા કરવામાં આવ્યા. કુવૈતમાં, અમિર પુનઃસત્તારૂઢ થયા. ઈરાક સાથે ભળેલા હોય તેવા સંદેહાસ્પદ લોકોને ડામી દેવામાં આવ્યા. આગળ જતાં, લગભગ ચાર લાખ લોકોને દેશ નિકાલ આપવામાં આવ્યો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં પેલેસ્ટાઈન વાસીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો, કારણ કે, પીએલઓ (PLO) દ્વારા સદ્દામ હુસૈનને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2004માં પીએલઓ (PLO)એ સદ્દામ હુસૈનના સમર્થન બદલ ઔપચારિક માફી માગી હતી. બગદાદને કબ્જે કરીને સદ્દામ હુસૈનની સરકારને સત્તા ઉપરથી ફેંકી ન દેવા બદલ, બુશ વહિવટીતંત્રની થોડી ટીકા પણ થઈ હતી. 1998માં બુશ અને બ્રેન્ટ સ્કોક્રોફ્ટ દ્વારા સંયુક્ત રીતે લખાયેલા પુસ્તક, ''અ વર્લ્ડ ટ્રાન્સફોર્મ્ડ'' માં તેમણે એવી દલીલ રજૂ કરી છે કે, આમ કરવાથી (સદ્દામને સત્તા ઉપરથી ઉતારી નાખવાથી) સંગઠનમાં ભંગાણ પડવાની શક્યતા રહેલી હતી જેના કારણે, બિન-જરૂરી રીતે રાજકીય અને માનવીય કિંમત ચૂકવી પડી હોત. વર્ષ 1992માં, યુદ્ધ દરમિયાન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રક્ષા સચિવ, ડિક ચેન્નીએ પણ આ તર્ક રજૂ કર્યો હતો: {{quote|I would guess if we had gone in there, we would still have forces in Baghdad today. We'd be running the country. We would not have been able to get everybody out and bring everybody home. And the final point that I think needs to be made is this question of casualties. I don't think you could have done all of that without significant additional U.S. casualties, and while everybody was tremendously impressed with the low cost of the (1991) conflict, for the 146 Americans who were killed in action and for their families, it wasn't a cheap war. And the question in my mind is, how many additional American casualties is Saddam (Hussein) worth? And the answer is, not that damned many. So, I think we got it right, both when we decided to expel him from Kuwait, but also when the President made the decision that we'd achieved our objectives and we were not going to go get bogged down in the problems of trying to take over and govern Iraq.<ref>{{cite web |title="Cheney changed his view on Iraq", by Charles Pope, ''Seattle Post-Intelligencer'', 29 September 2004 |url=http://www.seattlepi.com/national/192908_cheney29.html |access-date=7 January 2005}}</ref>}} મોટાપાયા પોતાની જ લશ્કરી તાકાતને સામેલ કરવાના બદલે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને આશા હતી કે, આંતરિક ''બળવામાં'' સદ્દામનો તખ્તાપલટ થઈ જશે. કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીએ ઈરાકના બળવાખોરોને સંગઠિત કરવા પોતાની અસક્યામતોનો ઉપયોગ કર્યો, પરંતુ ઈરાકી સરકારે આ પ્રયાસોને નકારી કાઢ્યા હતા. તા. 10 માર્ચ 1991ના રોજ અમેરિકી સેનાએ પર્સિયન ગલ્ફમાંથી પાછું ફરવાનું શરૂ કરી દીધું. == સંગઠીત રાષ્ટ્રોની સામેલગીરી == {{Main|Coalition of the Gulf War}} [[File:Various Arabic Troops during Operation Desert Storm.jpg|thumbnail|right|250px|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન ઇજિપ્ત, સિરિયા, ઓમાન અને કુવૈતમાંથી સંયુક્ત સેના મોકલવામાં આવી હતી. ]] [[File:Challenger-ODS-1.JPEG|thumb|right|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન બ્રિટિશ લશ્કરે 1 મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્કને પડકાર્યો હતો. ]] [[ચિત્ર:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb|right|ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન ફ્રાન્સની છઠ્ઠી લાઇટ આર્મોર્ડ ડિવિઝન દ્વારા તોડી પાડવામાં આવેલી ટાઈપ 69 ટેન્કનું નિરીક્ષણ કરી રહેલાં ફ્રાન્સ અને અમેરિકાના જવાનો (નજરે પડે છે.)]] [[ચિત્ર:CF-18 Cold Lake Alberta.jpg|thumb|right|alt=A fighter jet taking off from a runway|કેનેડિયન સીએફ-18 (CF-18)હોર્નેર્ટે ગલ્ફ વોર સંઘર્ષમાં ભાગ લીધો. ]] [[ચિત્ર:HMAS Sydney 1991.jpg|250px|thumb|1991ના પર્સિયન ગલ્ફ વોરમાં એચએમએએસ(HMAS) સિડની વહાણોનો ઉપયોગ. ]] સંગઠીત રાષ્ટ્રોમાં આર્જેન્ટિના, ઓસ્ટ્રેલિયા, બેહરિન, બાંગ્લાદેશ, બેલ્જિયમ, કેનેડા, ચેકોસ્લોવાકિયા, ડેનમાર્ક, ઈજિપ્ત, ફ્રાન્સ, ગ્રીસ, હોન્ડુરાસ, હંગેરી, ઈટાલી, કુવૈત, મલેશિયા, મોરક્કો, નેધરલેન્ડ, ન્યૂઝિલેન્ડ, નાઈજર, નોર્વે, ઓમાન, પાકિસ્તાન, ફિલિપિન્સ, પોલેન્ડ, પોર્ટુગલ, કતાર, રોમાનિયા, સાઉદી અરેબિયા, સેનેગલ, દક્ષિણ કોરિયા, સ્પેન, સિરિયા, તૂર્કી, યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત (સંયુક્ત આરબ અમિરાત), બ્રિટન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Tread">{{cite book|last=Crocker III|first=H. W.|title=Don't Tread on Me|url=https://archive.org/details/donttreadonme40000croc|publisher=Crown Forum|year=2006|location=New York|page=[https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384 384]|isbn=9781400053636}}</ref> જર્મની અને [[જાપાન]] દ્વારા આર્થિક સહકાર અને લશ્કરી ઉપકરણો આપવામાં આવ્યા હતા, તેમણે કોઈ સીધી લશ્કરી સહાય મોકલી ન હતી. જે આગળ જતાં ''ચેકબુક રાજનીતિ'' તરીકે ઓળખાઈ. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ઈઝરાયેલને તટસ્થ રહેવા માટે વિનંતી કરવામાં આવી હતી, આથી પોતાની સીમામાં ઈરાકના મિસાઈલ હુમલા છતાં [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]] સક્રિય રીતે યુદ્ધમાં સામેલ થયું ન હતું. [[ભારત|ભારતે]] [[અરબ સાગર|અરબી અખાત]]માં રહેલી તેની ઇંધણ ભરવાની વ્યવસ્થાના ઉપયોગ સ્વરૂપે લશ્કરી સહાય આપી હતી{{Citation needed|date=April 2010}}, પરંતુ યુદ્ધમેદાનમાં લશ્કરી દળ મોકલ્યું ન હતું. === યુનાઇટેડ કિંગડમ === યુદ્ધમાં લડાયક મોરચા દરમિયાન અન્ય [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુરોપીય રાષ્ટ્ર]]ની સરખામણીમાં યુનાઇટેડ કિંગ્ડમે સૌથી વધુ સંખ્યામાં સૈનિકો મોકલ્યા હતા. પર્સિયન ગલ્ફના સૈન્ય અભિયાનોને ઓપરેશન ગ્રેન્બી એવું ગુપ્ત નામ આપવામાં આવ્યું હતું. બ્રિટનની લશ્કરી રેજિમેન્ટોને (મોટાભાગે બ્રિટનની પહેલી આર્મર્ડ ડિવિઝન સાથે), રૉયલ એરફોર્સ સ્ક્વૉર્ડનો અને રૉયલ નેવીના જહાજોને ગલ્ફ વોર માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. રૉયલ એરફોર્સ દ્વારા વિવિધ પ્રકારના લડાકૂ વિમાનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે સાઉદી અરેબિયાના વિવિધ હવાઈ મથકો પરથી સંચાલિત થતા હતા (ઉડ્ડાણ ભરતા હતા.) 2,500 જેટલી બખ્તરગાડી અને 43,000 જવાનોને<ref name="Tread"/> દરિયાઈ માર્ગે યુદ્ધ માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઈરાની અખાતમાં તૈનાત કરવામાં આવેલા રૉયલ નેવીના જહાજોમાં મુખ્યત્વે ''બ્રોડ્સવર્લ્ડ-'' પ્રકારની લડાયક નૌકાઓ અને ''શિફિલ્ડ'' -પ્રકારની યુદ્ધનૌકાઓનો મોટી સંખ્યામાં સમાવેશ થતો હતો. અન્ય આરએન(RN)અને આરએફએ(RFA) જહાજો પણ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. હળવા વિમાનવાહક જહાજ એચએમએસ(HMS)''આર્ક રૉયલ'' ને ખાડી વિસ્તારમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું ન હતું, પરંતુ, તેને ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું હતું. === ફ્રાંસ === યુરોપમાંથી મોટી સંખ્યામાં સેના મોકલનારા રાષ્ટ્રોમાં ફ્રાન્સ બીજા ક્રમે હતું. ફ્રાન્સે યુદ્ધ દરમિયાન 18,000 સૈનિકો મોકલ્યા હતા.<ref name="Tread"/> ફ્રાન્સની સેનામાં મુખ્યત્વે છઠ્ઠી લાઇટ આર્મર્ડ ડિવિઝનનો સમાવેશ થતો હતો. જેણે યુ.એસ.ની 18મા(U.S. XVIII) એરબોર્ન કોર્પસની ડાબી બાજુએ રહીને યુદ્ધ લડ્યું હતું. આ દળમાં ફ્રેન્ચ ફોરેન લિજિયનના સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. શરૂઆતમાં, ફ્રાન્સએ તેના સીધા રાષ્ટ્રીય આદેશ અને નિયંત્રણ હેઠળ કામગીરી બજાવી હતી. આ માટે અમેરિકા, સાઉદી અરેબિયા અને સેન્ટકોમ(CENTCOM)સાથે સઘન સંકલન સાધવામાં આવતું હતું. જાન્યુઆરીમાં, આ ડિવિઝનને યુ.એસ.ની 18મી (U.S. XVIII) એરબોર્ન કોર્પ્સના વ્યુહાત્મક નિયંત્રણમાં મૂકવામાં આવી. ફ્રાન્સ દ્વારા સંખ્યાબંધ લડાકૂ વિમાન અને નૌકા ટૂકડીઓ મોકલવામાં આવી હતી. ફ્રાન્સ દ્વારા તેમના પ્રદાનને ઓપરેશન ડૅજ્યુએટ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. === કેનેડા === {{See also|Operation FRICTION}} કુવૈત ઉપરના ઈરાકના આક્રમણને તુરંત જ વખોડનારા રાષ્ટ્રોમાં કેનેડાનો સમાવેશ થતો હતો અને તુરત જ યુ.એસ. (U.S)ના નેતૃત્વવાળા સંગઠનમાં જોડવા માટે તૈયાર થઈ ગયું હતું. ઓગસ્ટ 1990માં કેનેડાના વડાપ્રધાન બ્રાયન મુલરોનીએ કેનેડાના દળોને લડાયક યુદ્ધ નૌકાઓ તૈનાત કરવા{{HMCS|Terra Nova|DDE 259|6}} અને {{HMCS|Athabaskan|DDH 282|6}}દરિયાઈ વ્યવહાર પર નિયંત્રણ રાખનારા દળો સાથે સામેલ થવા માટે આદેશ કર્યો. પ્રસિયન ખાડીમાં સંયુક્ત સેનાનાં પરિવહન દળોને એકઠાં કરવા માટે એક જહાજ{{HMCS|Protecteur|AOR 509|6}} પણ મોકલવામાં આવ્યું હતું. યુદ્ધ વિરામ પછી કેનેડાના ચોથા જહાજએ{{HMCS|Huron|DDH 281|6}} કુવૈતની મુલાકાત લીધી હતી. ઈરાક સામે સૈન્યપ્રયોગ માટે સંયુક્તરાષ્ટ્ર (UN)ની મંજૂરી પછી, કેનેડાના દળોએ સીએફ-18 (CF-18) હોર્નેટ સ્ક્વૉર્ડન સહાયક દળો અને યુદ્ધ મોરચાં પર ઘાયલ થયેલાઓની સારવાર અર્થે ફિલ્ડ હોસ્પિટલ (યુદ્ધમેદાન પર હંગામી રીતે ઊભું કરાયેલું દવાખાનું) મોકલી હતી. જ્યારે હવાઈ યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યારે, સંયુક્ત સેના સાથે સંકલનમાં રહીને સીએફ-18(CF-18) વિમાનોને હવાઈ સંરક્ષણ આપવાની તથા નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકોને ઉડાવી દેવાની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. કોરિયાના યુદ્ધપછી પ્રથમ વખત, કેનેડાનું લશ્કર આક્રમક યુદ્ધ અભિયાનોમાં સામેલ થયું હતું. === ઓસ્ટ્રેલિયા === {{Main|Australian contribution to the 1991 Gulf War}} ઓસ્ટ્રેલિયા દ્વારા નેવલ ટાસ્ક ગ્રુપ મોકલવામાં આવ્યું હતું, જે '''ઓપરેશન દમાસ્ક''' હેઠળ પર્સિયન ખાડી અને ઓમાનની ખાડીમાં તૈનાત બહુરાષ્ટ્રીય-નૌકા કાફલાનો હિસ્સો હતું. ઉપરાંત, આરોગ્ય ટૂકડીઓને યુ.એસ. (U.S.)ની હોસ્પિટલ શીપ પર (વિશેષ જહાજ) તૈનાત કરવામા આવી હતી. જે ઈજાગ્રસ્તોને આરોગ્ય સેવા પૂરી પાડતું હતું. યુદ્ધ અભિયાન પૂર્ણ થયા બાદ કુવૈતના બંદરોના જળવિસ્તારમાં પાથરવામાં આવેલી સૂરંગોને હટાવવાનું કામ ઓસ્ટ્રેલિયાનાનૌકાદળની ડૂબકીમાર ટૂકડીએ કર્યું હતું વર્ષ 1991ના પર્સિયન ગલ્ફ વોર દરમિયાન લશ્કરી દળો મોકલનાર આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનમાં ઓસ્ટ્રેલિયા પણ સભ્ય હતું. ઓસ્ટ્રેલિયાની સેનાએ સંઘર્ષ જોયો ન હતો પરંતુ કુવૈત પર આક્રમણ કરવાના પગલે ઈરાક ઉપર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધાત્મક નિયંત્રણોને લાગૂ કરવામાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી હતી. આ સાથે ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમમાં વધુ એક નાની સહાય કરી હતી. પરિણામે પર્સિયન ગલ્ફ વોરના અંતે ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઉત્તર ઈરાકમાં રાહત કામગીરીના ભાગ રૂપે ઓપરેશન હેબીટેટ અંતર્ગત એક મેડિકલ યુનિટ(એકમ)ની સ્થાપના કરી. <div style="clear:both"></div> == મૃત્યુ-ઈજાઓ == === નાગરિક === યુદ્ધના શરૂઆતના તબક્કામાં લડાકૂ વિમાન અને ક્રૂઝ મિસાઈલ્સ દ્વારા ઈરાક પર હવાઈ હુમલાના કારણે, મોટાપાયા પર નાગરિકોના મોત ઉપર વિવાદ ઊભો થયો હતો. યુદ્ધના શરૂઆતના 24 કલાકમાં જ ઈરાક ઉપર 1,000 કરતા વધુ હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. આ હુમલાઓમાં બગદાદના વિવિધ સ્થળોને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવ્યા હતા. સદ્દામ હુસૈનનું સત્તાસ્થાન હોવાના કારણે તથા ઈરાકના દળોનું આદેશ અને નિયંત્રણ અહીંથી થતું હોવાના કારણે ઈરાક ઉપર ભારે બૉમ્બમારો કરવામાં આવ્યો હતો. આથી, મોટાપાયા પર નાગરિકોના મોત થયાં. ભૂમિ યુદ્ધ પહેલા કરવામાં આવેલા બૉમ્બમારા દરમિયાન અનેક હવાઈ હુમલાઓના કારણે, નાગરિકોના(ઈરાકના) મોત થયા હતા. આ પ્રકારના એક નોંધનીય બનાવમાં, સ્ટિલ્થ વિમાનોએ અમિરિયામાં એક બંકરને નિશાન બનાવ્યું હતું, જેમાં 200-400 નાગરિકોના મોત થયા હતા, તેઓ એ સમયે ત્યાં(બંકરમાં) આશરો લઈ રહ્યાં હતા. ઘટના સ્થળે, અત્યંત ખરાબ રીતે દાઝેલાં લોકોના દ્રશ્યો પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેથી બંકરના ઉપયોગ અંગે વિવાદ ઊભો થયો હતો, કેટલાક એવું કહી રહ્યાં હતા કે, તે નાગરિકોના આશરા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલું બંકર હતું, જ્યારે અન્ય કેટલાકના કહેવા પ્રમાણે, તે ઈરાકના લશ્કરી અભિયાનો માટેનું કેન્દ્ર હતું, અને નાગરિકોને ત્યાં માનવ કવચના હેતુસર રાખવામાં આવ્યા હતા. બેથ ઑસ્બ્રોન દાપોન્તે દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસના અંદાજ પ્રમાણે લગભગ 3,500 નાગરિકો બૉમ્બમારામાં, અને અંદાજે 1,00,000 નાગરિકો યુદ્ધની અન્ય અસરોના કારણે માર્યા ગયા હતા.<ref name="autogenerated1"/><ref>{{cite web |title=Toting the Casualties of War |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |work=Businessweek |date=6 February 2003 |access-date=12 ઑક્ટોબર 2010 |archive-date=19 ફેબ્રુઆરી 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030219033933/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Ford |first=Peter |title=Bid to stem civilian deaths tested |url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html |work= Christian Science Monitor |date=9 April 2003}}</ref> === ઈરાકી === યુદ્ધના કારણે માર્યા ગયેલા ઈરાકના સૈનિકોનો ચોક્કસ આંકડો મળી નથી શક્યો. પરંતુ એવું માનવામાં આવે છે કે, મોટી સંખ્યામાં સૈનિકોના મોત થયા હતા. કેટલાકના(યુદ્ધ નિષ્ણાતો) અંદાજ પ્રમાણે, ઈરાકના 20,000 થી 35,000 જવાનો માર્યા ગયા હતા.<ref name="autogenerated1">^ રોબર્ટ ફિસ્ક, ''ધી ગ્રેટ વોર ફોર સિવિલાઇઝેશન; ધી કૉંકવેસ્ટ ઓફ ધી મિડલ ઇસ્ટ '' (ફોર્થ એસ્ટેટ, 2005), પેજ. 853.</ref> યુ.એસ. (U.S.)ના વાયુદળના આદેશથી તૈયાર કરવામાં આવેલા અહેવાલ પ્રમાણે હવાઈ હુમલામાં 10,૦૦૦ થી 12,000 મોત થયા હતા. જ્યારે ભૂમિ યુદ્ધમાં 10,000 સૈનિકોના મોત થયા હતા.<ref>{{cite book |last=Keaney |first=Thomas |coauthors=Eliot A. Cohen |title=Gulf War Air Power Survey |publisher=United States Dept. of the Air Force |year=1993 |location=|isbn=0-16-041950-6}}</ref> ઈરાકના યુદ્ધકેદીઓના અહેવાલો પર આ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ઇસ્લામી રાષ્ટ્રોનું સમર્થન હાંસલ કરવાના હેતસુર સદ્દામ હુસૈનની સરકાર દ્વારા મોટાપાયા પર નાગરિકોની મોતના આંકડા આપવામાં આવ્યા હતા.{{Citation needed|date=March 2009}}ઈરાકની સરકારના દાવા પ્રમાણે હવાઈ હુમલામાં 2,300 નાગરિકોના મોત થયા હતા.{{Citation needed|date=November 2009}}વૈકલ્પિક સંરક્ષણ પરના એક અભ્યાસના તારણ પ્રમાણે આ યુદ્ધમાં ઈરાકના 3,664 નાગરિકો અને 20,૦૦૦ થી 26,000 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. જ્યારે 75,000 સૈનિકો ઈજાગ્રસ્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |title=વેજ્સ ઓફ વૉર - અપેન્ડીક્સ 2: ઈરાકી કોમ્બાટન્ટ એન્ડ નોનકોમ્બાટન્ટ ફેટાસિટિસ ઈન ધી 1991 ગલ્ફ વોર |access-date=2010-10-12 |archive-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |url-status=dead }}</ref> === જોડાણ === [[File:Patriot missile launch b.jpg|thumb|200px|right| પેટ્રિઅટ મિસાઇલનું લોન્ચ. ]] ડીઓડી (ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ ડિફેન્સ-DoD)ના અહેવાલ પ્રમાણે, યુદ્ધમાં યુ.એસ. (U.S.)ના દળોના 148 સૈનિકોનો મોત થયા હતા (જેમાં 35 મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં માર્યા ગયા હતા.), જેમાં એમઆઈએ(MIA) એક પાઈલોટનો પણ સમાવેશ થતો હતો. (ઓગસ્ટ 2009માં તેનું શબ મળી આવ્યું હતું અને તેની ઓળખવીધિ થઈ હતી). જ્યારે યુદ્ધેત્તર અકસ્માતોમાં અમેરિકાના 145 સૈનિકોના મોત થયા હતા.<ref name="cnn"/> બ્રિટન (UK)ના 47 જવાનોના મોત થયા હતા.(જેમાં મિત્રરાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં માર્યા ગયેલા 9 જવાનોનો પણ સમાવેશ થાય છે.) ફ્રાન્સના બે અને કુવૈતને બાકાત કરતા આરબ રાષ્ટ્રોના 37 જવાનોના મોત થયા હતા.(જેમાં સાઉદી અરેબિયાના 18, ઈજિપ્તના 10, સંયુક્ત આરબ અમિરાત (UAE )ના છે અને સિરિયાના ત્રણ સૈનિકોનો સમાવશ થાય છે.)<ref name="cnn">{{Cite document |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |publisher=CNN |title=In-Depth Specials - Gulf War |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |archive-date=2007-05-10 |year=2001 |postscript=<!--None--> |journal= |access-date=2010-10-12 |url-status=live }}</ref> બંધક બનાવાયાના 10 વર્ષ પછી પણ કુવૈતના અંદાજે 605થી વધુ સૈનિકો લાપતા છે.<ref>{{Cite document |first=Nicholas |last=Blanford|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html |title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs |publisher=Christian Science Monitor |year=2001 |postscript=<!--None-->}}</ref> યુદ્ધ દરમિયાન તા. 25 ફેબ્રુઆરી 1991ના રોજ સંયુક્ત સેનાને સૌથી વધુ નુકસાન થયું હતું. [[ઈરાક]]ની અલ-હુસૈન મિસાઈલ [[સાઉદી અરેબિયા]]ના દહરાનમાં અમેરિકાના સૈનિકોની છાવણી પર ત્રાટકી હતી. જેમાં પેન્સિલ્વેનિયાથી આવેલા યુ.એસ. (U.S.)ની સેનાના અનામત રાખવામાં આવેલા 28 જવાનોના મોત થયા હતા. યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકના ગોળીબારમાં સંયુક્ત સેનાના કુલ 190 જવાનોના મોત થયા હતા. સંગઠીત સેનાનો કુલ મરણાંક 358 હતો. જેમાં અમેરિકાના 113 જવાનોનો સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે મિત્રરાષ્ટ્રો દ્વારા કરવામાં આવેલા ગોળીબારમાં 44 જવાના મોત થયા હતા અને 57 ઘાયલ થયા હતા. જ્યારે 145 સૈનિકો અકસ્માતે દારૂગોળો ફાટકવાથી કે અન્ય યુદ્ધેત્તર અકસ્માતોમાં માર્યા ગયા હતા.{{Citation needed|date=October 2008}} યુદ્ધમાં સંયુક્ત સેનાના 776 સૈનિકો ઘાયલ થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમાં અમેરિકાના 458 સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite encyclopedia|title=Persian Gulf War - MSN Encarta<!-- Bot generated title -->|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqLuiZR?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archive-date=2009-11-01|access-date=2010-10-12|url-status=dead}}</ref> જોકે, વર્ષ 2000ની સ્થિતી પ્રમાણે, ગુલ્ફવોરમાં ભાગ લેનારા 183,000 સૈનિકોને યુ.એસ. (U.S.) ના વેટરર્નસ(ઘડાયેલા યોદ્ધા) દ્વારા કાયમી અશક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. જે યુદ્ધમાં ભાગ લેનારા અમેરિકન (U.S.) સૈનિકોની કુલ સંખ્યાના એક ચતૂર્થાંશ કરતા વધુ છે.<ref>[http://web.archive.org/web/20060923034503/http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 NGWRC: સર્વિંગ વેટેઅર્નસ ઓફ રિસન્ટ એન્ડ કરન્ટ વોર્સ](આર્કાવ્ડ ફ્રોમ [http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 ધી ઓરિજનલ ] ઓન સપ્ટેમ્બર 23, 2006)</ref><ref>[http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ્સ 700,000 યુ. એસ. ટ્રુપ્સ , 26% નાઉ ડિસેબલ્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128052037/http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 |date=2010-11-28 }}, જુન 19, 2000,ઓટોહ્નસ. કોમ.,સિટિંગ ન્યૂઝરેક્સ.કોમ</ref> ગલ્ફ વોરમાં 700,000થી વધુ મહિલા-પુરૂષ સૈનિકોએ ભાગ લીધો હતો. કુલ સૈનિકોના 30% કરતા વધુ સૈનિકો અનેક ગંભીર સમસ્યાઓથી પીડિત છે, જેને પૂર્ણ રીતે સમજી નથી શકાઈ.<ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |title=ઈસ એન આર્મમેન્ટ સિકનિંગ યુ.એસય સોલ્જર્સ? |access-date=2010-10-12 |archive-date=2014-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703032800/http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |url-status=dead }}</ref> ==== દુશ્મનના ગોળીબારમાં સંયુક્ત સેનાના જવાનોના મોત ==== [[ચિત્ર:DF-ST-92-08022-C.jpg|thumb|upright|1 માર્ચ 1991, કુવૈતમાં, ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ દરમિયાન એમ-113 એપીસી (M-113 APC) અને રોયલ સાઉદી લેન્ડ ફોર્સના અન્ય લશ્કરી વાહનો સૂરંગો સાફ કરતા એક ખાડી નજીક પહોંચ્યા. ]] ઈરાકના હુમલામાં સંયુક્ત સેનાના 190 સૈનિકોના મોત થયા હતા, જ્યારે અન્ય 379ના મોત મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં કે અન્ય અકસ્માતોમાં થયા હતા. અંદાજ કરતા આ નુકસાન બહુ ઓછું હતું. અમેરિકી સૈનિકોના મોતના આંકડામાં ત્રણ મહિલા સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. સંયુક્ત સેનાના સૈનિકોના મોતની સંખ્યાની દેશ મુજબ યાદી આ મુજબ છે. :{{flagicon|United States}} [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] - 294 (દુશ્મનોના ગોળીબારમાં 114, અકસ્માતમાં 145, મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં 35) ::{{flagicon|United Kingdom}} [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] - 47 (દુશ્મનોના ગોળીબારમાં 38, મિત્રરાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં 9) :::{{flagicon|Saudi Arabia}} [[સાઉદી અરેબિયા]] - 18<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html સાઉદી અરેબિઆ-પર્સિયન ગલ્ફ વોર , 1991]</ref> ::::{{flagicon|Egypt}} ઈજિપ્ત - 11<ref>ઝી અસોસિએટેડ પ્રેસ . "સોલ્જ્સ રિપોર્ટેડ ડેડ શોઝ અપ એટ પેરેન્ટ્સ' ડોર સ્ટેપ." 3 માર્ચ 2009</ref> :::::{{flagicon|United Arab Emirates}} સંયુક્ત આરબ અમિરાત - 6<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html ધી રોલ ઓફ ધી યુનાઇટેડ અરબ અમિરાત્સ ઈન ધી ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ એન્ડ ધી પર્સિયન ગલ્ફ વોર]</ref> ::::::{{flagicon|Syria}} [[સિરિયા|સિરીયા]] - 2<ref>મિલ્લેર, જુદીથ. "સિરિયા પ્લાન્સ ટુ ડબલ ગલ્ફ ફોર્સ ." ''ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ '' , 27 માર્ચ 1991.</ref> :::::::{{flagicon|France}} [[ફ્રાન્સ]] - 2 ::::::::{{flagicon|Kuwait}} [[કુવૈત]] - 1 (ઑપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમના ભાગ તરીકે)<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html રોલ ઓફ કુવૈતી આર્મ ફોર્સીસ ઈન ધી પર્સિયન ગલ્ફવોર ]</ref> ==== મિત્રરાષ્ટ્રો દ્વારા ગોળીબાર ==== ઈરાકની સાથે અથડામણમાં માર્યા ગયેલા સંયુક્ત સેનાના સૈનિકોની સંખ્યા પ્રમણમાં ઓછી હતી, અન્ય મિત્ર રાષ્ટ્રો સૈનિકોના હુમલામાં માર્યા ગયેલા સૈનિકોની સંખ્યા નોંધપાત્ર હતી. યુદ્ધમાં અમેરિકાના 148 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. જેમાંથી 35 સૈનિકો મિત્ર રાષ્ટ્રોના ગોળીબારમાં માર્યા ગયા હતા, ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ આ સંખ્યા 24 ટકા જેટલી ગણી શકાય. વધુમાં, મિત્ર રાષ્ટ્રોનો દારૂગોળો ફાટવાથી 11 સૈનિકોના મોત થયા હતા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વાયુદળ ના એ-10(A-10) થંડરબોલ્ટ II એ બ્રિટનની બે બખ્તરગાડીને (IFV) નિશાન બનાવ્યા હતા, જેમાં બ્રિટનના 9 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. ==== સ્કડ હુમલાઓમાં નાગરિકોના મોત ==== [[ચિત્ર:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb|250px|right|ગલ્ફ વોર દરમિયાન લશ્કરી અધિકારીઓએ પાછી ફરેલી સ્કડ મિસાઈલનું પરિક્ષણ કર્યું. ]] [[ચિત્ર:Gulfwar 1991 in Israeli shelter.jpg|right|thumb|200px|રોકેટ હુમલાઓને કારણે નિરાશ્રિત બનેલા ઈરાકી નાગરિકો]] યુદ્ધના સાત અઠવાડિયા દરમિયાન ઈરાક દ્વારા ઈઝરાયેલ પર 42 સ્કડ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|year=2000|publisher=[[Special Assistant for Gulf War Illnesses Department of Defense]]|access-date=2009-05-21|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|url-status=dead}}</ref> આ હુમલાઓમાં ઈઝરાયેલના બે નાગરિકોના મોત થયા જ્યારે લગભગ 230 ઘાયલ થયા. જેમાં 10 નાગરિકોને ગંભીર અને એક નાગરિકને અતિ ગંભીર ઈજા પહોંચી હતી<ref name="publicpolicy.umd.edu">{{Cite web |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911150830/http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |url-status=dead }}</ref> જ્યારે અન્ય કેટલાકને મિસાઇલ હુમલાના પગલે હૃદયરોગના હુમલા આવ્યા હતા, જે જીવલેણ સાબિત થયા હતા. આ હુમલાઓના પગલે ઈઝરાયેલ જવાબી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવા માટે તૈયાર થઈ ગયું હતું. પરંતુ યુ.એસ. (U.S.)ની સરકારના કહેવાથી હુમલા ન કરવા માટે સહમત થયું હતું. અમેરિકાને ભીતિ હતી કે, જો ઈઝરાયેલ યુદ્ધમાં સામેલ થશે તો અન્ય આરબ રાષ્ટ્રો સંગઠનમાંથી ખસી જશે અથવા ઈરાકના પક્ષમાં જોડાઈ જશે. ઈઝરાયેલના નાગરિકોની સુરક્ષા માટે એમઆઈએમ-104 (MIM-104)પેટ્રિઅટ મિસાઈલના બે દળો આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|title=Three Isrealis killed as Scuds hit Tel Aviv|publisher=[[The Tech (newspaper)|The Tech]]|year=1991|access-date=2009-01-11|archive-date=2008-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228034422/http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|url-status=dead}}</ref> સ્કડ મિસાઇલનો પ્રતિકાર કરવા માટે ધ રૉયલ નેધરલેન્ડ એરફોર્સ દ્વારા તૂર્કી અને ઈઝરાયેલમાં પેટ્રિઅટ મિસાઇલો તૈનાત કરવામાં આવી હતી. યુદ્ધ પછી નેધરલેન્ડના સંરક્ષણ વિભાગે એવું નિવેદન કર્યું હતું કે, પેટ્રિઅટ મિસાઇલનો ઉપયોગ મોટાભાગે નિરર્થક રહ્યો હતો, આમ છતાં તેની મનૌવૈજ્ઞાનિક કિંમત(અસર) ઊંચી છે.<ref name="nederland2009">{{cite web|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|access-date=2009-01-11|language=Dutch|archive-date=2011-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|url-status=dead}}</ref> ઈઝરાયેલના શહેરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી મજબૂત બાંધકામ વ્યવસ્થાના કારણે અને માત્ર રાત્રીના જ સ્કડ મિસાઇલોના હુમલાના કારણે, સ્કડ મિસાઇલ હુમલામાં મરનાર અને ઘાયલ થનારાઓની સંખ્યા મર્યાદિત રહી હતી.<ref name="publicpolicy.umd.edu"/> ઈઝરાયેલ ઉપરાંત સાઉદી અરેબિયા ઉપર 44 સ્કડ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. જ્યારે બેહરિન તથા કતાર પર એક-એક સ્કડ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. આ મિસાઇલો નાગરિક તથા લશ્કરી મથકોને નિશાન બનાવી છોડવામાં આવી હતી. આ હુમલાઓમાં સાઉદી અરેબિયાના એક નાગરિકનું મોત અને અન્ય 66ને ઈજા પહોંચી હતી. જ્યારે બહેરિન અને કતારમાં કોઈને પણ થઈ ન હતી. તા. 25 ફેબ્રુઆરી 1991ના દિવસે, સાઉદી અરેબિયાના દેહરાન ખાતે તૈનાત અમેરિકી (U.S.) સૈનિકોના નિવસાસ્થાન પર સ્કડ મિસાઈલ ત્રાટકી હતી. જેમાં 28 સૈનિકોના મોત થયા હતા અને 100 જેટલા ઈજાગ્રસ્ત થયા હતા. આ સૈનિકો મુળતઃ પેન્સિલવેનિયાના ગ્રીન્સબર્ગની 14મી ક્વાર્ટરમાસ્ટર ડિટેચમેન્ટના સૈનિકો હતા.<ref name="iraqwatch.org">{{cite web |url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles |publisher=Iraqwatch.org |date= |access-date=2010-03-18 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |url-status=dead }}</ref> == ગલ્ફ વોરના વિવાદો == === ખાડી યુ્દ્ધ માંદગી === {{Main|Gulf War syndrome}} ગલ્ફ વોરમાં ભાગ લેવાને કારણે, સંયુક્ત સેનાના પાછા ફરેલા સંખ્યાબંધ સૈનિકો માંદા પડ્યા હોવાનું નોંધાયું હતું. આ ઘટનાને ગલ્ફ વોર સિન્ડ્રોમ અથવા ગલ્ફવોર ઈલનેસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ માંદગી અને જન્મજાત ખામીઓ અનેક અટકળો અને મતભેદો પ્રવર્તે છે. આ પાછળના સંભવિત પરિબળોમાં યુરેનિયમ સાથે સંસર્ગમાં આવવાથી, રાસાયણિક હથિયારો, યુદ્ધમાં તૈનાત સૈનિકોને એન્થ્રેક્સની રસી આપવી અને/અથવા ચેપી રોગો પ્રમુખ કારણ હતા. યુ.એસ.એ.એફ. (USAF)ના ભૂતપૂર્વ અધિકારી મેજર માઈકલ ડોનેલી એ ખાડીયુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે આ લક્ષણોને લોકો સમક્ષ લાવવામાં કરવામાં મદદ કરી અને આ મુદ્દે અસરગ્રસ્ત સૈનિકોના અધિકારો માટે હિમાયત કરી. === વધુ પડતા યુરેનિયમની અસરો === [[ચિત્ર:GWI DU map.gif|thumb|upright=1.5|અંદાજિત વિસ્તારો અને મુખ્ય ઘર્ષણો કે જેમાં ડીયુ(DU) રાઉન્ડનો ઉપયોગ થયો. ]] {{Main|Depleted uranium#Health considerations}} ગલ્ફ વોરમાં, ટેંકની ગતિ શક્તિ વધારવા અને 20-30 મી.મીના તોપગોળામાં ડેપલેટેડ યુરેનિયમ ડી.યુ.(DU )નો ઉપયોગ થયો હતો. ડી.યુ (DU) પાયરોફોરિક (હવાની હાજરીમાં જ્વલનશીલ) જેનોટોક્સિક (જનીનતંત્રમાં કેન્સરનું કરાણભૂત) અને ટેરાટોજેનિક (ગર્ભધારણને અસરકર્તા) ભારે ધાતુ છે. અનેક લોકો દ્વારા આ ધાતુના ઉપયોગને કારણે, ગલ્ફ વોરમાં ભાગ લેનારા સૈનિકો અને આસપાસના નાગરિકોમાં આરોગ્યલક્ષી પ્રશ્નો ઊભા થયા હોવાના ઉદાહરણ ટાંકવામાં આવ્યા. તેમ છતાં, જોખમ અંગે મિશ્ર વૈજ્ઞાનિક અભિપ્રાયો ભિન્ન હતા.<ref>{{cite journal |author=Schröder H, Heimers A, Frentzel-Beyme R, Schott A, Hoffman W |title=[http://www.cerrie.org/committee_papers/INFO_9-H.pdf Chromosome Aberration Analysis in Peripheral Lymphocytes of Gulf War and Balkans War Veterans] |journal=Radiation Protection Dosimetry |year=2003 |volume=103 |pages=211–219 |pmid=12678382 |issue=3}}</ref><ref>હિન્દિન, આર. ''એટ અલ.'' (2005) [http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 "ટેરાટોગેનિસિટી ઓફ ડિપ્લેટેડ યુરેનિયમ એરસૉલ: અ રિવ્યુ ફ્રોમ એન એપિડેમિઓલોજિકલ પર્સપેક્ટિલ,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126192058/http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 |date=2016-01-26 }} '' એનવાયર્નમેન્ટલ હેલ્થ,'' વોલ્યુમ.4, પેજ. 17.</ref><ref>[http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf એનાલિસીસ ઓફ યુરેનિયમ ડિસ્પ્રેઝલ એન્ડ હેલ્થ ઇફેક્ટ્સ યુઝિંગ એ ગલ્ફ વોર કેસ સ્ટડી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204035816/http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf |date=2012-02-04 }}, એલબર્ટ સી. માર્શલ, સાન્દિઆ નેશનલ લેબોરેટ્રિઝ</ref> === મૃત્યુનો ધોરીમાગૅ === {{Main|Highway of Death}} તા. 26 અને 27 ફેબ્રુઆરી, 1991ની રાતે, ઈરાકી સેનાના કેટલાક પરાજીત સૈનિકો કુવૈતના અલ જહરાના મુખ્ય ધોરી માર્ગ પરથી કુવૈત છોડી રહ્યાં હતા. અંદાજે 1,400 વાહનોનો કાફલો કુવૈતથી ઈરાક પરત ફરી રહ્યો હતો. પેટ્રોલિંગ કરી રહેલા(રોન મારી રહેલા) ઈ-8 (E-8) જોઈન્ટ સ્ટાર્સ (STARS) વિમાનોએ પરત ફરી રહેલી સેના અંગે સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ ખાતેના ડીડીએમ- 8 (DDM-8) હવાઈ અભિયાન નિયંત્રણ કેન્દ્રને આ અંગે માહિતી આપી હતી.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm |title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93; |publisher=Globalsecurity.org |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> પાછળથી આ વાહનો અને પરત ફરી રહેલા સૈનિકો પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. જેના કારણે 60 કી..મી. લાંબા ધોરી માર્ગ – મોતના ધોરીમાર્ગ પર કાટમાળ ફેલાઈ ગયો હતો. === બુલડોઝર હુમલો === યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકી સૈનિકોની મોટી સંખ્યામાં મોત થવાની વધુ એક ઘટના ઘટી હતી. જેના કારણે ઈરાકના સૈનિકોના મોટી સંખ્યામાં મોતનો મુદ્દો પ્રકાશમાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાને “બુલડોઝર હુમલો” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઈરાકની પહેલી ઈન્ફ્રન્ટ્રી ડિવિઝન (મૅકનાઈઝડ)ની બે બ્રિગેડ "સદ્દામ હુસૈન લાઈન"ના હિસ્સારૂપ મોટી અને સંકુલ ખાઈમાં હતી. ત્યારે તેને ઘેરી લેવામાં આવી હતી. થોડી મસલતોના અંતે સૂરંગોને બહાર કાઢવા માટે ટન્કોમાં લગાવવામાં આવતા સાધનો અને યુદ્ધમાં વાપરવામાં આવતા જેમીન ખોદવાના સાધનો (અર્થ મુવર્સ) ની મદદથી ઈરાકના સૈનિકોને જીવતા દાટી દેવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો હતો. એક સમાચારપત્રે અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો. જેમાં યુ.એસ. (U.S.)ના સૈન્ય અધિકારીઓને ટાંકીને એવો અંદાજ આપવામાં આવ્યો હતો કે, વર્ષ 1991ના ફેબ્રુઆરી માસની તા. 24-25ના જીવતા દટાઈ જવાના ભયથી, હજારો ઈરાકી સૈનિકોએ આત્મસમપૅણ કર્યુ હતુ. ન્યુઝ ડેમાં પેટ્રીક ડે સ્લોયાના અહેવાલ પ્રમાણે, “ લડાયક બ્રાડલે વાહનો અને બખ્તરગાડીઓએ ઉપર હુમલો કર્યો હતો. માર્યા ગયેલા ઈરાકી સૈનિકોને ટેન્કો પર લગાડવામાં આવેલા સૂરંગ દૂર કરવાના સાધનોની મદદથી દાટી દેવામાં આવતા હતા. "દળના નેતા, [કર્નલ. એન્થની] મોરેનોના આદેશથી, તુરત જ જ હું આ કામમાં જોડાયો હતો...." ત્યાં મેં જોયું કે મોટી સંખ્યામાં(ઈરાકી) સૈનિકો દટાયેલા હતા અને તેમના શસ્ત્રો અને સાધનો વેરવીખેર પડેલા હતા….” <ref>"બુર્રિડ અલાઇવ : યુ.એસ. ટેન્કસ યુઝ્ડ પ્લોવ્સ ટુ કીલ થાઉઝન્ડ ઈન ગલ્ફ વોર ટ્રેન્શર્સ," ન્યુઝડે(ન્યુયોર્ક),સપ્ટેમ્બર 12 , 1991 , પેજ. 1, પેટ્રિઆટિક ડે સોલ્યાન </ref> આમ છતાં, યુદ્ધ પછી ઈરાકી સરકારે દાવો કર્યો હતો કે, તેમને માત્ર 44 શરીરો મળ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=frontline: the gulf war: appendix: Iraqi death toll |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html |access-date=4 December 2005}}</ref> તેમના પુસ્તક, ''ધ વૉર્સ અગેન્સ સદામ'' માં જહોન સિમ્પસોને આક્ષેપો કર્યા હતા કે, અમેરિકી (U.S.) સેનાએ આ ઘટનાને દાબી દેવાના પ્રયત્નો કર્યા હતા.<ref>• જ્હોન સિમ્પસોન,ધી વોર્સ અગેન્સ્ટ સદ્દામ. મેકમિલ્લાન બેસિન્ગસ્ટોકે 2003.</ref> === નિશસ્ર ઈરાકી સૈનિકોની હત્યા === માર્ચ-એપ્રિલ 1991માં યુરોપની સંસદમાં ગલ્ફ વોર અંગે સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી, જેમાં મિલિટરી કાઉન્સિલીંગ નેટવર્કના માઇક ઇર્લિકે નિવેદન આપ્યું હતું કે, "સેંકડો, શક્ય છે કે, હજારો ઈરાકી સૈનિકો આત્મસમર્પણ કરવાના હેતુથી અમેરિકા (U.S.)તરફ આવી રહ્યાં હતા. આત્મસમર્પણના પ્રયાસ રૂપે તેમણે હથિયારો હવામાં ઊંચા રાખ્યા હતા. તેમ છતાં આ જૂથમાંથી કોઈપણને યુદ્ધકેદીઓ નહીં બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. ખુદ આ ટૂકડીના મુખ્ય અધિકારીએ ઈરાકના એક સૈનિકને ટેન્ક-વિરોધી મિસાઇલ દ્વારા ઠાર માર્યો, રણગાડીનો નાશ કરવા માટે વાપરવામાં આવતી મિસાઈલનો ઉપયોગ એક માણસ વિરૂદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો દરમિયાન ટૂકડીના તમામ સભ્યોએ ગોળીબાર કરવાનું શરૂ કરી દીધું. સાદી ભાષામાં કહીએ તો તે, નરસંહાર હતો.<ref>રામસે ક્લાર્ક, ધી ફાયર ધીસ ટાઇમ: યુ.એસ. વોર ક્રાઇમસ ઈન ધી ગલ્ફ, ન્યુયોર્ક : થન્ડર્સ માઉથ, 1992</ref> === ઈરાકના નાગરિક સંસ્થાનો પર સંયુક્ત સેનાનો બોમ્બમારો === 23 જુન, 1991ના રોજ વોશિંગ્ટન પોસ્ટની આવૃતિમાં સંવાદદાતા બાર્ટ ગેલ્લમાને લખ્યું, "મોટા ભાગના નિશાન (ઈરાકને) હરાવવા માટે જ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે અન્ય કેટલાક સ્થળોને હેતુપૂર્વક નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. લશ્કરી વ્યૂહરચનાકારોને આશા હતી કે, આ બોમ્બમારો ઈરાક પરના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોની આર્થિક અને માનસિક અસરને અનેકગણી વધારી મૂકશે. ઈરાકને ઔદ્યોગિક સમાજ તરીકેની પ્રસ્થાપિત કરતા સ્થળોને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું..."<ref>જુન 23, 1991, વોશિંગ્ટન પોસ્ટ, બ્રાટ ગેલમાન </ref> જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી 1995માં ફોરેન અફેર્સની આવૃતિમાં ફ્રેન્ચ રાજદૂત એરિક રોઉલેઉએ લખ્યું હતું, "[T]સરકારના આ પગાલપન સાથે સીધી રીતે નહીં સંકળાયેલા ઈરાકી નાગરિકોએ પણ આ ગાંડપણની કિંમત ચૂકવી પડી છે... કુવૈતમાંથી ઈરાકી સેનાને ખસેડવા માટે કરવામાં આવેલી લશ્કરી કાર્યવાહીની વૈધતાને ઈરાકીઓ સમજે છે, પરંતુ, ઈરાકના માળખા અને ઉદ્યોગો, વીજમથકો (કુલ ક્ષમતાનો 92 ટકા હિસ્સો નાશ પામ્યો હતો.), રિફાઈનરીઓ (કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતાના 80 ટકા), પેટ્રોકેમિકલ સંકૂલો, સંચાર કેન્દ્રો (135 ટેલિફોન નેટવર્ક સહિત), પુલ (100થી વધુ), માર્ગો, ધોરી માર્ગો, રેલ માર્ગો, સેંકડો રેલ એન્જિનો, માલ ભરેલા રેલ વેગનો, રેડિયો અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ કેન્દ્રો, સિમેન્ટના કારખાના, એલ્યુમિનિયમ, કપડા, ઈલેક્ટ્રિક તાર અને તબીબી સાધનો બનાવતી કંપનીઓનો આયોજનબંધ રીતે નાશ કરવા પાછળના સંગઠીત રાષ્ટ્રોના તર્કને તેઓ (ઈરાકીઓ) સમજી નથી શકતા.<ref>"ધી વ્યુ ફ્રોમ ફ્રાન્સ : અમેરિકાસ અનયેલ્ડીંગ પોલીસ ટ્વાર્ડ ઇરાક," ફૉરિન્ અફેર્સ, વોલ.74, નં. 1, જાન્યુઆરી ફેબ્રુઆરી 1995, પેજ.61-62</ref> === સંયુક્ત સેનાના પ્વોસ(POW) પીડિતો === સંયુક્ત સેનાના પ્વોસ(POW) પીડિતો સંઘર્ષ દરમિયાન સંયુક્ત સેનાના વિમાનો તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા, જેના ચાલકદળના સભ્યોને પી.ઓ.ડબલ્યુ (પ્રિઝનર્સ ઓફ વોર – યુદ્ધ કેદી) તરીકે ટીવી પર દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. જેને જોઈને સ્પષ્ટ રીતે ફલિત થતું હતું કે, તેમને ખરાબ રીતે પ્રતાડિત કરવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓ સાથે ખરાબ રીતે વર્તાવ કરવામાં આવ્યો હતો અને આ માટે અનેક યુદ્ધકેદીઓએ જુબાની આપી હતી<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/ ફ્રેન્ટલાઇન : વોર સ્ટોરીસ ]</ref>, જેમાંના રૉયલ એરફોર્સ ટોર્નાડોના સભ્ય જોન નિકોલ અને જ્હોન પીટર્સેનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમણે આરોપો મૂક્યા કે, કેદમાં તેમના પર અસહ્ય અત્યાચારો કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |title=ધી ફ્લાઇટ ધેટ ચેન્જ માય લાઇફ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html વોર સ્ટોરી:જ્હોન પિટર્સ]</ref> નિકોલ અને પિટર્સનની ઉપર ટેલિવિઝન કેમેરા સામે યુદ્ધ વિરોધી નિવેદન કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. === ઓપરેશન સાઉથર્ન વોચ === {{Main|Operation Southern Watch}} ગલ્ફ વોર શરૂ થયું ત્યારથી માંડીને યુ.એસ. (U.S.) એ સાઉદી અરેબિયામાં પોતાના 5000 જવાનોને તૈનાત રાખ્યા હતા, વર્ષ 2003ના ઈરાકી સંઘર્ષમાં આ આકંડો વધીને 10,000 સુધી પહોંચી ગયો હતો.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm|title=US pulls out of Saudi Arabia |access-date=29 November 2009 | work=BBC News | date=29 April 2003}}</ref> 1991 બાદ ઓપરેશન દક્ષિણ પર નજર કાર્યવાહી દ્વારા દક્ષિણ ઈરાકમાં નો-ફ્લાય ઝોનની ફરજ પાડવામાં આવી અને પર્સિયન ખાડીના દરિયાઈ માર્ગે થતી તેલની નિકાસને [[બહેરીન|બહરિન]] સ્થિત યુ.એસ. (U.S.)ના પાંચમાં નૌકાદળ દ્વારા રક્ષણ પૂરુ પાડવામાં આવ્યું. ત્યારથી સાઉદી અરેબિયાના સૌથી પવિત્ર [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામી સ્થળ]] ([[મક્કા]] અને [[મદીના|મદિનામાં]]) પર લશ્કરી દળોની કાયમી હાજરીને કારણે મુસ્લિમ સમૂદાયમાં નિરાશા વ્યાપી ગઈ. ગલ્ફ વોર બાદ પણ અરેબિયામાં યુ.એસ. (U. S.) સેનાની હાજરી એ 11 સપ્ટેમ્બરના આતંકવાદી હુમલા<ref name="bbc"/> પાછળ જવાબદાર કારણોમાંનું એક હતું. ખોબર ટાવર ઉડાવી દેવાયો અને સાઉદી અરેબિયામાં એમેરિકી સેનાની મોકલ્યાના આઠ વર્ષ બાદ એ જ દિવસે 1998ના રોજ અમેરિકાની સસંદ પર હુમલો (7 ઓગસ્ટ) કરવામાં આવ્યો.<ref>પ્લોટ્ઝ, ડેવિડ(2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 વોટ ડસ ઓસામા બિન લાદેન વોન્ટ ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810171041/http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |date=2011-08-10 }}, સ્લેટ</ref> બિન લાદેને [[મુહંમદ|મોહમ્મદ]] પયગંબરના દુભિષિયા તરીકે અરેબિયામાં નાસ્તિકોની હાજરી પર પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો.<ref name="holywar-p3">{{cite book |author=Bergen, Peter L. |title=Holy War Inc. |url=https://archive.org/details/holywarincinside00berg |publisher=Simon & Schuster |year=2001 |page=[https://archive.org/details/holywarincinside00berg/page/5 3]}}</ref> 1996માં બિન લાદેને [[સાઉદી અરેબિયા]]માંથી અમેરિકન સૈનિકોને હાંકી કાઢવા માટેનું આહ્વાન કરતો એક ફતવો જાહેર કર્યો. ડિસેમ્બર 1999માં રહિમુલ્લાહ યુસુફઝાઈ સાથેની મુલાકાતમં બિન લાદેને જણાવ્યું કે તેને લાગે છે કે અમેરિકનો "[[મક્કા]]ની ખૂબ જ નજીક છે" અને તેને સમગ્ર વિશ્વમાં મુસ્લિમ સમાજના ઉશ્કેરાટના કારણ તરીકે દર્શાવ્યું.<ref name="guardian-20010926">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080119011449/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-date=19 જાન્યુઆરી 2008 |title=Face to face with Osama |publisher=The Guardian |date=26 September 2001 |location=London |access-date=30 June 2010 |url-status=live }}</ref> === ગલ્ફ વોરની સજાઓ === {{Main|United Nations Security Council Resolution 661|Iraq sanctions}} {{wikisource|United Nations Security Council Resolution 661}} 6 ઓગસ્ટ, 1990ના રોજ કુવૈત પર ઈરાકના આક્રમણ બાદ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (U.N.)ની સુરક્ષા પરિષદે 661 ઠરાવ પસાર કર્યો, જેમાં ઈરાક પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવાનો ઠરાવ કરવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત આરોગ્ય સેવાઓ, ખોરાક અને માનવ જરૂરિયાતની વસ્તુઓ સહિતની તમામ વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ ફરમાવવામાં આવ્યો. સુરક્ષા પરિષદની પ્રતિબંધ કાયદાકીય સમિતિએ ખૂબ ચોકસાઇપૂર્વક આ નિર્ણય લીધો હતો. 1991 થી 2003 સુધી સરકારની નીતિઓ અને પ્રતિબંધોને કારણે ફુગાવાનો દર સતત ઉંચો રહ્યો, જેથી ગરીબી અને કુપોષણનો વ્યાપ પણ વધ્યો. 1990ના અંતિમ ભાગમાં ઈરાકની સામાન્ય જનતાને સહન કરવું પડતું હોઈ, સંયુક્ત રાષ્ટ્રે (UN) લાદેલા પ્રતિબંધોને હળવા કરતા તેમને ઉઠાવી લેવામાં આવ્યા. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અંદાજ પ્રમાણે આ પ્રતિબંધ દરમિયાન 500,૦૦૦ થી અને 1.2 મિલિયન બાળકો મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=Wednesday, 12 August 1999|access-date=29 November 2009|archive-date=6 ઑગસ્ટ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806193122/http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|url-status=dead}}</ref> સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) સુરક્ષા પરિષદમાં પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવાના પ્રસ્તાવ સામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે પોતાનો વીટો પાવર વાપર્યો હતો. કારણ કે ઈરાકમાં નિ:શસ્ત્રીકરણ સંદર્ભેની ચકાસણીમાં નિષ્ફળતા સાંપડી હતી. જોકે આર્થિક પ્રતિબંધની અસરોનો ખાળવા તેણે(સંયુક્ત રાષ્ટ્રે) 1996માં ઓઇલ ફોર ફૂટ પ્રોગ્રામ (તેલ માટે ખોરાક અભિયાન) અમલમાં મૂક્યો હતો. === કુરના માર્શેસનું સાહસ === {{main|Draining of the Qurna Marshes}} ધી ડેરિંગ ઓફ કુરના માર્શેસ (કુરના માર્શેસનું સાહસ)એ ગલ્ફ વોરના તુરત બાદ ઈરાકમાં શરૂ થયેલો સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ હતો. જે અંતર્ગત તિગ્રીસ-યુફ્રાતેસ નદીના પાણી દ્વારા ઈરાકના માર્શેસના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં પાણી પુરૂ પાડવામાં આવ્યું. ઔપચારિક ઘોરણે અંદાજે 3000 ચોરસ કિલોમીટર જેટલો મોટો જટિલ જળપ્લાવિત વિસ્તાર પાણીથી સમૃદ્ભધ કરવામાં આવ્યો અને આ સાથે ગલ્ફ વોર અને 1991 પછી થયેલા બળવાને પરિણામે બેધર બનેલા શિયા સમૂદાયનું પુનર્વસન કરવામાં આવ્યું. વર્ષ 2000 સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્રના પર્યાવરણ કાર્યક્રમે અંદાજ માંડ્યો કે અંદાજે 7500 ચોરસ માઇલનો વિસ્તાર પરિવર્તિત થવાને કારણે માર્સ જમીન વિસ્તારનો 90 ટકા ભાગ અદ્રશ્ય થયેલો દેખાતો હતો. ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ જેવી કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (U.N.) માનવ અધિકાર કમિશન, ઈરાકમાં ઈસ્લામિક ક્રાંતિ માટેની સુપ્રિમ કાઉન્સિલ, ઈન્ટરનેશનલ વાઇલ્ડફોવલ એન્ડ વેટલેન્ડ રિસર્ચ બ્યુરો અને મિડલ ઈસ્ટ વોચે પાણી વાળવાની આ વ્યુહરચનાને માર્સના અરબો પર દબાણ લાવવાના રાજકીય પ્રયાસ તરીકે લેખાવી.<ref>{{cite web | url = http://www1.american.edu/ted/marsh.htm | title = Marsh Arabs | access-date = 2010-08-01 | archive-date = 2010-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100627142037/http://www1.american.edu/ted/marsh.htm | url-status = dead }}</ref> === ગલ્ફ વોરમાં તેલ ગળતર(રિસાવ) === {{Main|Gulf War oil spill}} 23 જાન્યુઆરીના રોજ ઈરાકે આક્ષેપ મૂક્યો કે 400 મિલિયન ગેલન કુદરતી તેલ પર્સિયન ખાડીમાં નાખી દેવાયું, જે તે સમયના ઇતિહાસમાં તેલ ગળતર નો સૌથી મોટો જથ્થો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |title=ડુકે મેગેઝિન-ઓઇલ સ્પીલ-આફ્ટક ધી ડૅલ્યૂજ, બાય જેફ્ફેરી પોલાક-માર્ચ/એપ્રિલ 2003 |access-date=2010-10-12 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613021006/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |url-status=dead }}</ref> એવું નોંધાયું કે દરિયાકાંઠે આવેલા આ કુદરતી સ્રોતો પરના ઈરાદાપૂર્વકના હુમલા સામે યુ.એસ. (U.S.) ના નૌકાદળએ રક્ષણ પુરુ પાડ્યું હતું. (''મિસ્સોર'' અને ''વિસ્કોનસર'' એ યુદ્ધ દરમિયાન ફાઇલાકા ટાપુને વધુ જવાનોથી ઘેરી લીધો હતો. આ વિચાર ભવિષ્યમાં થનારા આકસ્મિક ઉભયસ્તરીય હુમલાના પ્રયાસ સંદર્ભે હતો.).{{Citation needed|date=January 2008}}અંદાજે 30 થી 40% જેટલા લશ્કરી દરોડા ઈરાકના દરિયાઈ લક્ષ્યો પર કરાયા હતા.<ref>{{cite book | author = Leckie, Robert |title = The Wars of America | url = https://archive.org/details/warsofamerica00robe | publisher = Castle Books | year = 1998}}</ref> === કુવેતી તેલ આગ === {{main|Kuwaiti oil fires}} વર્ષ 1991માં સંયુક્ત સેનાએ ઈરાકના લશ્કરી દળોને કુવૈતમાંથી હાંકી કાઢ્યા, ત્યારે સ્કોચ અર્થ પોલિસી (પૃથ્વીને બાળી નાખવાની નીતિ) હેઠળ ઈરાકની સેનાએ દેશ છોડતા પહેલા કથિત રીતે [[કુવૈત]]ના 700 તેલ કુવાઓને આગ ચાંપી દીધી હતી. વર્ષ 1991ના જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરી માસ દરમ્યાન આ આગ લગાડવામાં આવી હતી. વર્ષ 1991ના નવેમ્બર માસમાં અંતિમ કુવામાં લાગેલી આગને બુજાવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|title="Iraq and Kuwait: 1972, 1990, 1991, 1997." Earthshots: Satellite Images of Environmental Change|last=Wellman|first=Robert Campbell|date=14 February 1999|publisher=U.S. Geological Survey. http://earthshots.usgs.gov|access-date=27 July 2010}}</ref> પરિણામે આગ કાબુ બહાર ફાટી ચૂકી હતી આથી તેના જોખમને જોતા અગ્નિશામક દળો મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેલના કુવાઓની નજીકના વિસ્તારોમાં ખાણો આવેલી હતી આથી આગ ફાટી નિકળે તે પૂર્વે આ વિસ્તારોમાં લશ્કરી સફાઈ કરવી અનિવાર્ય બની રહ્યું હતું. અન્ય કેટલાક સ્થળોએ{{convert|6|Moilbbl|m3|-4}} પ્રતિદિન તેલ બહાર નષ્ટ થઈ રહ્યું હતું. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખાનગી સેવાના સભ્યો દ્વારા આગ પર કાબુ મેળવવાનો પ્રયાસ થયો હતો, કુવૈતમાં જેની કુલ કિંમત યુએસ (US)$1.5 બિલિયન જેટલી પહોંચી હતી.<ref>{{cite book |last=Husain |first=T. |title=Kuwaiti Oil Fires: Regional Environmental Perspectives |year=1995 |publisher=BPC Wheatons Ltd |location=[[Oxford]] |pages=68}}</ref> સમય પસાર થતાની સાથે આ આગ અંદાજે દસ મહિના સુધી લાગેલી રહી, જે પ્રદૂષણને કારણે સતત ફેલાતી રહી હતી. == ખર્ચ == યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસે માંડેલા અંદાજ પ્રમાણે યુદ્ધ માટેનો અમેરિકાએ કરેલો કુલ ખર્ચ 61 .1 બિલિયન ડોલર જેટલો હતો.<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html |title=હાઉ મચ ડીડ ધી ગલ્ફ વોર કોસ્ટ ધી યુએસ ? |access-date=2010-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821200403/http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html |archive-date=2010-08-21 |url-status=dead}}</ref> જેમાંથી 52 બિલિયન ડોલર જેટલી રકમ વિશ્વના જુદા જુદા દેશો દ્વારા આપવામાં આવી હતી : જેમાં 36 બિલિયન ડોલર [[કુવૈત]], [[સાઉદી અરેબિયા]] અને અન્ય પર્સિયન ખાડી દેશો દ્વારા જ્યારે અન્ય 16 બિલિયન જર્મની અને [[જાપાન]] દ્વારા આપવામાં આવી (બંધારણને કારણે તેણે લડાઈમાં પોતાની સેના મોકલી ન હતી.) સાઉદી અરેબિયાનો 25% જેટલો હિસ્સો લશ્કરી સેવાઓના રૂપમાં આપવામાં આવ્યો, જેમાં ખોરાક અને વાહનવ્યવહાર જેવો ખર્ચ પણ સામેલ હતો.<ref name="autogenerated2"/> સંયુક્ત સેનામાં 74%નું પ્રતિનિધિત્વ અમેરિકી (U.S.) સેનાનું હતુ અને આથી જ યુદ્ધનો વૈશ્વિક ખર્ચ ઘણો ઉંચો રહ્યો હતો. == માધ્યમો દ્વારા કવરેજ == {{Globalize|section|date=January 2010}} પર્સિયન ગલ્ફ વોરને મોટા પાયે ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવ્યું. પહેલી વાર વિશ્વના તમામ લોકોએ ટેલિવિઝનના પડદે લક્ષ્યને ભેદતા મિસાઇલ અને હવાઈ વિમાનવાહક જહાજોમાંથી લાડાકુ હથિયારોને પડતા જોયા હતા. સંયુક્ત સેના ખૂબ કુશળતા પૂર્વક પોતાના સાધનોનું નિદર્શન કરી રહી હતી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના મુખ્ય ત્રણ પ્રસારણ કેન્દ્રોના સંવાદાતાઓ યુદ્ધના સમાચારોનું સંચાલન કરી રહ્યા હતા : જ્યારે 16 જાન્યુઆરી, 1991ની સાંજે હવાઈ હુમલો શરૂ થયો ત્યારે એબીસી (ABC)ના પિટર જેનનીગ્સ, સીબીએસ (CBS)ના ડાન રાથર અને એનબીસી (NBC)ના ટોમ બ્રોકાવ તેમના સાંજના સમાચારોમાં એન્કરીંગ કરી રહ્યા હતા. એબીસી ન્યૂઝ (ABC)ના સંવાદદાતા ગેરેય શેપર્ડ બગદાદથી જીવંત વર્ણન કરી રહ્યા હતા તેવું ક્વીટનેસ શહેરમાંથી જેનનીગ્સે કહ્યું હતું. જોકે થોડી જ ક્ષણો બાદ, શેપર્ડે હવામાં ધ્યાન ખેંચ્યું, જ્યાં ક્ષિતિજમાં પ્રકાશનો ભડકો જોઈ શકાયો હતો અને તેમાથી નિકળતી આગની જ્વાળાઓનો અવાજ જમીન સુધી સાંભળી શકાતો હતો. યુદ્બ શરૂ થયું ત્યારે સીબીએસ (CBS) પર દર્શકો બગદાદથી રિપો્ટીંગ કરી રહેલા સંવાદદાતા અલેન પિઝ્ઝેય દ્રારા રજૂ થયેલ એક અહેવાલ નિહાળી રહ્યા હતા અહેવાલ પૂ્ર્ણ થયો ત્યાર બાદ એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે બગદાદમાં આગ ફાટી નિકળી હોવાના પુષ્ટિ વિહોણા સામાચારો છે અને સાઉદી અરબીયાના આકાશમાં મોટા પાયે એરટ્રાફિક જોવામાં આવ્યો છે. એનબીસી (NBC) નાઇટ્લી ન્યુઝના સંવાદદાતા માઇક બોએટ્ટેકેરે [[સાઉદી અરેબિયા]]ના દહરાનમાં અસામાન્ય અવકાશી હિલચાલ હોવાનું નોંધ્યું હતું. થોડી જ ક્ષણો બાદ બ્રોકાવે તેમના દર્શકો સમક્ષ હવાઈ હુમલો શરૂ થયાની જાહેરાત કરી હતી. છતા પોતાના કવરેજ દ્વારા સૌથી વધુ લોકપ્રિયતા મેળવનાર હતુ સીએનએન (CNN) અને વધુમાં તેણે યુદ્ધસમયના કવરેજમાં એક જ સ્થળની ઘટનાઓ અને તેમાં થતા ફેરફારોને વારંવાર પ્રસારિત કર્યા હતા. સીએનએન (CNN) સંવાદદાતા જ્હોન હોલીમેન અને પિટર આર્નેટ્ટ તેમજ સીએનએનના (CNN) એન્કર બનાર્ડ શોએ જ્યાંથી સંઘર્ષની શરૂઆત થઈ હતી તે અલી રશિદ હોટેલથી શ્રાવ્ય અહેવાલો આપ્યા હતા. આ પ્રસારણ કેન્દ્રએ પહેલા તો ઈરાકી સરકારને તેમના અસ્થાયી કાર્યલયને સ્થાને એક કાયમી શ્રાવ્ય વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા માટે મનાવી લીઘી. જ્યારે બોમ્બમારા દરમિયાન પશ્ચિમી ટીવી સંવાદાતાઓના ફોન નિષ્ક્રિય થઈ જતા તે સમયે સીએનએન (CNN) એક માત્ર સેવા હતી કે જે જીવંત પ્રસારણ આપી રહી હતી. પ્રાથમિક બોમ્બમારા બાદ આર્નેટ્ટ લાંબા સમય સુધી પાછળની ઘટનાઓ સાથે રહ્યા, જે ઈરાકમાં રિપોર્ટીંગ કરનારા એકમાત્ર અમેરિકન સંવાદદાતા હતા. વિશ્વના સમાચારપત્રોએ પણ યુદ્ધને આવરી લીધું હતું અને 28 જાન્યુઆરી, 1991ના રોજ ''ટાઇમ '' મેગેઝિને યુદ્ધ સંદર્ભે એક વિશેષ અંક બહાર પાડ્યો હતો જેના મુખપૃષ્ટ પર યુદ્ધ સમયની બગદાદની એક તસવીર પર "વોર ઈન ધી ગલ્ફ" એવું મથાળુ ચિતરવામાં આવ્યું હતું. માધ્યમોની સ્વતંત્રતા મુદ્દે યુ.એસ. (U.S.)ની નીતિ વિએતનામ યુદ્ધની સરખામણીએ વધુ નિયંત્રક હતી. પેન્ટાગોનના એક દસ્તાવેજમાં આ નીતિ માટે ''એન્નેક્ષ ફોક્ષટ્રોટ'' એવું મથાળું આપવામાં આવ્યું હતું. મોટા ભાગની પ્રેસ સંબંધિત માહિતી લશ્કર દ્વારા આયોજીત તૈયારીઓમાંથી આવતી હતી. માત્ર ગણતરીના પત્રકારોને જ યુદ્ધના સ્થળોની મુલાકાત કરવાની અને જવાનોના ઈન્ટરવ્યુ કરવાની પરવાનગી હતી. આ મુલાકાત ખાસ ઉપરી અધિકારીઓની હાજરીમાં જ યોજવામાં આવતી અને લશ્કરના ઉપરી અઘિકારી દ્વારા બંને તરફના વિષયોને માન્યતા આપ્યા બાદ અને તેમાં કાપકૂપ કરીને આગળ જવા દેવામાં આવતી. આ ઈરાક સંબંધિત સંવેદનશીલ માહિતીને સુરક્ષિત રાખવાનો ડોળ હતો. આ નીતિ વિએતનામ યુદ્ધ સાથેના લશ્કરી અનુભવોથી ખૂબ પ્રભાવી હતી કે જેમાં યુદ્ધને કારણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિરોધી લોકમત જોવા મળ્યો હતો. આજ સમયે યુદ્ધનુ કરવરેજ એ તુરંત બનતી ઘટનાઓણાં નવું હતું. યુદ્ધ અડધું થયું ત્યારે ઈરાક સરકારે પશ્ચિમી દેશોની સમાચાર સંસ્થાઓને તેમના સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમિટર લગાવવાની પરવાનગી આપવાનું નક્કી કર્યું, આથી યુ.એસ. (U.S.)ના પત્રકારો જૂથમાં બગદાદ પરત ફર્યા. એનબીસી (NBC)ના ટોમ એસ્પેલ, એબીસી (ABC)ના બીલ બ્લેકમોરે અને સીબીએસ (CBS)ના બેટ્સેય આરોને ઈરાકી સેન્સરશીપ વિશે જાણ કરી હતી. યુદ્ધ દરમિયાન હુમલો કરતા મિસાઈલના દ્રશ્યો લગભગ તુરત જ પ્રસારિત કરવામાં આવતા. સીબીએસ (CBS) ન્યૂઝ (ડેવીડ ગ્રીન અને એન્ડેય થોમ્પસન)નું એક જૂથ સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમિશન અને સાધનો સાથે યુદ્ધ રેખા નજીક લશ્કર પાસે પહોચ્યું હતું અને મૂળ ઘટના સ્થળના દ્રશ્યોને જીવંત પ્રસારિત કર્યા હતા. લશ્કર કુવૈત શહેરમાં પહોચ્યું તેના એક દિવસ અગાઉ શહેરમાંથી જીવંત પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું અને પછીના દિવસે અરબ સેના શહેરમાં પ્રવેશી તેનું પણ જીવંત પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું. વૈકલ્પિક માધ્યમો પણ અખાતી યુ્દ્ધની વિરુદ્ધમાં પોતાના મત દર્શાવતા હતા. ડિપ ડિશ ટેલિવિઝને યુ.એસ. (U.S.) અને વિદેશના સ્વતંત્ર નિર્માતાઓ સાથે મળીને ખાસ વિભાગો તૈયાર કર્યો અને દસ કલાકની એક શ્રેણી તૈયાર કરી, આતંરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેને વહેંચવામાં આવી, જે [http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4 ધી ગલ્ફ ક્રાઇસીસ ટીવી પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711090755/http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4 |date=2010-07-11 }} તરીકે ઓળખાઈ. આ શ્રેણીનો પ્રથમ કાર્યક્રમ [http://www.archive.org/details/ddtv_50_war_oil_and_power વોર, ઓઇલ એન્ડ પાવર] પૂર્ણ થયો અને 1990માં યુદ્ધ ફાટી નિકળ્યું તે પૂર્વે તેને રજૂ કરવામં આવ્યો. આ શ્રેણીના વધુ એક કાર્યક્રમનું મથાળું [http://www.archive.org/details/ddtv_56_new_world_order ન્યૂઝ વર્લ્ડ ઓર્ડર] હતું, જે યુદ્ધની જાહેરાતમાં માધ્યમોની ભાગીદારી ઉપર આધારિત હતો, સાથે જ માધ્યમોના કરવરેજ સંદર્ભે અમેરિકનોના પ્રતિભાવો પણ તેમાં સામેલ હતા. એક પ્રાદેશિક ઉદાહરણ જોઈએ, સનફ્રાન્સિસ્કોમાં, પેપર ટાઇગર ટેલિવિઝન વેસ્ટ દ્વારા એક સાપ્તાહિક કેબલ ટેલિવિઝન શો રજૂ કરવામાં આવ્યો. જેમાં મુધ્ય ધારામાં રહેલા માધ્યમોના કવરેજ વિરુદ્ધ અખબારોની ઓફિસો અને ટેલિવિઝનના કેન્દ્રો બહાર મોટા દેખાવો, કલાકારોની પ્રવૃતિઓ, ભાષણ અને વિરોધ પ્રદર્શનોની ઝલકો દર્શાવવામાં આવી હતી. સ્થાનિક માધ્યમોએ દેશભરમાં માધ્યમો વિરુદ્ધ થઈ રહેલા આવા દેખાવોને પ્રસારિત કર્યા ફેરનેસ એન્ડ એક્યુરસી ઈન રિપોર્ટિંગ (એફઆઈઆર) (FAIR)એ ગલ્ફ વોર દરમિયાન માધ્યમોના કવરેજ સંદર્ભે વિવિધ પુસ્તકો અને લેખોમાં વિશ્લેષણ કર્યું. જેમકે 1991 [http://www.fair.org/index.php?page=1518 ગલ્ફ વોર કવરેજ: ધ વર્સ્ટ શેન્સરશીપ વોઝ એટ હોમ]. == પ્રૌદ્યોગિકી == [[File:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb|right|ધી યુએસએસ મિસ્સોર એ ટોમાહૉક મિસાઇલ લોન્ચ કરી. (2010 સુધી) ગલ્ફ વોર છેલ્લું હતુ કે જેમાં યુદ્ધ જહાજોએ લડાયક ભૂમિકા ભજવી. ]] ચોક્કસાઈપૂર્વક માર કરી શકે તેવા હથિયારો, જેમ કે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વાયુદળ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી એજીએમ-130 (AGM-130) મિસાઈલોના કરાણે, પૂર્વેના યુદ્ધોની સરખામણીએ લશ્કરી હુમલાઓમાં નાગરિકોના સંહારની સંખ્યા ઓછી રહી હતી. જોકે, પરંપરાગત અને પ્રમાણમાં ઓછા ચોક્કસાઈવાળા બૉમ્બની સરખામણીએ આ પ્રકારના ચોક્કસાઈથી નિશાન વેધી શકે તેવા હથિયારોનો ઉપયોગ પ્રમાણમાં નહિવત્ રહ્યો હતો. બગદાદની મધ્યમાં આવેલી કેટલીક ઈમારતોને ક્રૂઝ મિસાઈલ વડે નિશાન બનાવામાં આવી હતી, જેને હોટલમાં રહેલા કેટલાક પત્રકારોએ નજીકથી નિહાળી હતી. સંયુક્ત સેના દ્વારા ફેંકવામાં આવેલા કુલ બૉમ્બોમાં ચોક્કસાઈપૂર્વક માર કરી શકે તેવા ચોક્કસ અને નિયંત્રિત દારૂગોળાનું પ્રમાણ 7.4 % જેટલું હતું. બૉમ્બના અન્ય પ્રકારોમાં કલ્સટર બૉમ્બનો સમાવેશ થતો હતો, જે વિવિધ દિશામાં ફેલાઈને અનેક પેટા વિસ્ફોટ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm |title=Dumb Bombs |publisher=Fas.org |date= |access-date=2010-03-18}}</ref> જ્યારે ડેઇસિ કટ્ટર પ્રકારના બૉમ્બનું વજન 15,000 પાઉન્ડ હતું, જે સેંકડો વારની ત્રિજ્યામાં આવેલી તમામ ચીજોનો નાશ કરી શકે છે. રણપ્રદેશમાં સહેલાઈથી આગળ ધપવામાં [[વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)|ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ]] એકમોએ સંયુક્ત સેનાને ભારે મદદ કરી હતી. એરબોર્ન વોર્નિંગ ઍન્ડ કંટ્રોલ સિસ્ટમ (એ.ડબલ્યુ.એ.સી.એસ) (AWACS) અને ઉપગ્રહ સંચાર પ્રણાલી પણ અગત્યના હતા. યુ.એસ. (U.S.)ના નૌકાદળના ઈ-2 હોકઆઈ (E-2) અને યુ.એસ. (U.S.)ના વાયુદળના ઈ-3 સેન્ટ્રી (E-૩) એ તેના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. યુદ્ધ અભિયાન દરમિયાન બંનેનો આદેશ અને નિયંત્રણ માટે ઉપયોગ થયો હતો. આ પ્રણાલીએ, ભૂમિદળો, હવાઈ દળો અને નૌકાદળની વચ્ચે જરૂરી એવો સંચાર સેતુ ઊભો કરવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી હતી. હવાઈ યુદ્ધમાં સંયુક્ત સેનાનો હાથ ઉપર રહ્યો, તેના અનેક કારણોમાં એક કારણ આ પણ છે. ==== સ્કડ અને પેટ્રિઅટ મિસાઇલ્સ ==== યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાકની સ્કડ મિસાઇલની ભૂમિકાનો મુદ્દો છવાયેલો રહ્યો હતો. સ્કડએ સોવિયેત સંઘ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી વ્યૂહાત્મક મિસાઈલ છે, જેને હવામાં છોડી શકાય છે. પૂર્વ જર્મનીની સરહદ પર આગળના ભાગમાં તૈનાત રેડ આર્મીની ડિવિઝનોમાં સ્કડ મિસાઈલ્સ તૈનાત કરવામાં આવી હતી. અણુ અને રાસાયણિક સ્ફોટક સામગ્રીથી સજ્જ સ્કડ મિસાઈલની મુખ્ય કામગીરી, પૂર્વ જર્મનીના આદેશ, નિયંત્રણ અને સંચાર મથકોનો નાશ કરવાની અને જર્મનીમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોની આગેકૂચને આગળ અટકાવવાની હતી. ભૂમિદળને સીધું નિશાન બનાવવા માટે પણ સ્કડ મિસાઈલનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. જ્યાર સુધી એન્જીન કાર્યરત રહે છે, ત્યાર સુધી સ્કડ મિસાઈલની નિયંત્રણ પ્રણાલી કાર્યરત રહે છે. ઈરાક દ્વારા ઈઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયા પર સ્કડ મિસાઈલો છોડવામાં આવી હતી. અમુક મિસાઈલોના કારણે ભારે ખુંવારી થઈ હતી, જ્યારે બીજી કેટલીક મિસાઈલોના કારણે નજીવું નુકસાન થયું હતું. રાસાયણિક કે જૈવિક સ્ફોટકોથી સજ્જ સ્કડ મિસાઈલ અંગે ભારે ચિંતા સેવવામાં આવી રહી હતી, જો આવા હથિયારો અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય તો પણ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ન હતો. સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે, સ્કડ મિસાઈલ્સ દ્વારા રાસાયણિક સ્ફોટકો છોડી શકાય છે, પરંતુ સ્કડ મિસાઈલ્સ અવાજ કરતા પાંચ ગણી ઝડપથી ગતિ કરે છે, જેના કારણે ઉડ્ડાણ દરમિયાન ભારે [[ઉષ્મા|ગરમી]] ઉત્પન્ન થાય છે, જે પ્રક્ષેપાત્રના અગ્રભાગમાં રહેલા રસાયણોને ગુણધર્મોને પરિવર્તિત કરી નાખે છે.{{Citation needed|date=January 2010}}મુળભૂત રીતે લડાકૂ વિમાન કે ક્રૂઝ મિસાઇલ્સ દ્વારા રાસયણિક હથિયારો છોડવા યોગ્ય છે. સ્કડ મિસાઈલ્સને વિકસાવવામાં આવી, ત્યારથી લઈને અત્યારસુધી, અણુ સ્ફોટકો છોડવા માટે સ્કડ મિસાઈલ એકદમ ઉપયુક્ત છે. યુદ્ધ દરમિયાન યુ.એસ. (U.S.)ની પેટ્રિઅટ મિસાઈલ્સ નો પહેલી વાર ઉપયોગ થયો હતો. એ સમયે, યુ.એસ. (U.S.)ની સેના દ્વારા એવા દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, સ્કડ મિસાઈલની સામે પેટ્રિઅટ મિસાઈલ ભારે અસરકારક રહી હતી.{{Citation needed|date=January 2010}}પેટ્રિઅટની અસરકારકતા અંગે યુદ્ધોત્તર મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં એવા તથ્યો બહાર આવ્યા હતા કે, વાસ્તવિક યુદ્ધ સમયે પેટ્રિઅટ મિસાઈલની ક્ષમતા, પરિક્ષણ જેટલી અસરકારક ન હતી..{{Citation needed|date=January 2010}}ઉદાહરણ તરીકે નેધરલેન્ડના સંરક્ષણ વિભાગ દ્વારા (ઈઝરાયેલ અને તૂર્કની નાગરિકોની રક્ષા માટે [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]] દ્વારા પેટ્રિઅટ મિસાઈલ્સ મોકલવામાં આવી હતી.) પેટ્રિઅટ મિસાઈલની ક્ષમતા અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="nederland2009"/> વધુમાં, ઓછામાં ઓછા એક બનાવ દરમિયાન સોફ્ટવેરની ખામીના કારણે, સ્કડ મિસાઈલને આંતરવામાં, પેટ્રિઅટ મિસાઈલ નિષ્ફળ રહી હતી. જેના કારણે નાગરિકોના મોત થયા હતા.<ref>[http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html ધી પેટ્રિઓટિક મિસિઈલ ફેલ્યિર ]</ref> સ્કડ મિસાઈલને આંતરવા અંગેના પ્રત્યક્ષ પૂરાવાનો અભાવ છે. છોડવામાં આવેલી સ્કડ મિસાઈલની સ્ફોટક સામગ્રી અને વિસ્ફોટની અસરકારકતાની ટકાવારીના આધાર પર મોટા દાવા{{Citation needed|date=January 2010}}કરવામાં આવી રહ્યાં છે. પરંતુ અન્ય પરિબળોમાં, વણફૂટેલી મિસાઈલો, નિશાન ચૂક અને નહીં નોંધાયેલી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. અમુક સ્કડ મિસાઈલની તાંત્રિક પ્રણાલીમાં પરિવર્તન કરવામાં આવ્યા હતા, પરિણામે, સ્કડ મિસાઈલનો નિષ્ફળતાનો દર ઊંચો હતો અને {{Citation needed|date=January 2010}}હવામાં ફૂટી જતી હોવાનું કહેવાય છે. સ્કડ મિસાઈલને આંતરવામાં આવી હતી એવા પૂરાવા હોય તેના {{Citation needed|date=January 2010}}આધાર પર ન્યૂનતમ અંદાજ કાઢવામાં આવ્યા છે. પરંતુ, જે રીતે અલ-હુસૈન (સ્કડ મિસાઈલની આવૃત્તિ)હવામાં ફાટી જતી હતી {{Citation needed|date=January 2010}},તેના આધાર પર એ કહેવું મુશ્કેલ હતું કે, કયો હિસ્સો સ્ફોટક સામગ્રીનો (વોરહેડ) હતો. રડાર પર બહુ થોડી માહિતી સંગ્રહિત થઈ છે, જેનું આગળ જતા વિશ્લેષણ થઈ શકે. પેટ્રિઅટ મિસાઈલ અંગે વર્ષો સુધી માહિતી નહીં મળે.{{Or|date=January 2010}} યુ.એસ. (U.S.)ની સેના અને પેટ્રિઅટ મિસાઈલના નિર્માતા દ્વારા ગલ્ફ વોર દરમિયાન પેટ્રિઅટ મિસાઈલ દ્વારા "ચામત્કારિક ભૂમિકા" ભજવવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Conclusions |url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20051029074640/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archive-date=2005-10-29 |format=PDF |access-date=4 December 2005 |url-status=live }}</ref> == યુદ્ધ માટેના અન્ય નામો == યુદ્ધને દર્શવવા નીચેના નામોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો. * પશ્ચિમિ દેશોમાં આ લડાઈ માટે સામાન્ય રીતે ''ગલ્ફ વોર'' અને ''પર્સિયન ગલ્ફ વોર'' શબ્દ વપરાતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મોટી સંખ્યામાં જાણીતા ઇતિહાસકારો અને પત્રકારો દ્વારા આ નામોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો. અમેરિકાના ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન સંઘીય સેનાના અભ્યાસની સ્મૃતિમાં, યુદ્ધના નામને નજીકના સૌથી મોટા જળસ્ત્રોત સાથે જોડવામાં આવ્યું છે આ નામોની મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તેમનો દ્વિઅર્થી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને હવે ત્રણ સંઘર્ષો માટે તે વપરાય છે: જુઓ ગલ્ફ વોર(ડિસએમબીગ્યુલેશન). આ નામો સાથે કોઈ સર્વસામાન્ય અભિપ્રાય નથી, જુદા જુદા પ્રકાશનોએ આ નામને સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. કેટલાક અન્ય નામો સમાવિષ્ટ છે : ** ''ખાડીમાં યુદ્ધ '' ** ''1990 ગલ્ફ વોર '' ** ''ગલ્ફ વોર (1990–1991)'' ** ''ગલ્ફ વોર સિનિયર '' ** ''પ્રથમ ગલ્ફ વોર'' જે યુ.એસ. (U.S.) દ્વારા ઈરાકના અતિક્રમણ તરીકે ઓળખાયું. ** ''બીજુ ગલ્ફ વોર'' , જે ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ તરીકે ઓળખાયું. * કુવૈત અને સંયુક્ત સેનામાં અરબના મોટાભાગના સભ્યદેશોની જેવા કે [[સાઉદી અરેબિયા]], [[બહેરીન|બહરિન]], ઇજિપ્ત અને સંયુક્ત અરબ અમિરાત ''કુવૈતનું સ્વાતંત્ર્ય'' (અલ-તાહીરીર અલ-કુવૈત) શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. * [[ફ્રાન્સ]]<ref>[[:fr:Guerre du Koweït (1990-1991)]]</ref> અને જર્મનીમાં સામાન્ય રીતે ''કુવૈતનું યુદ્ધ'' અને ''બીજું ગલ્ફ વોર'' નામો ખાસ વપરાય છે.<ref>[[:de:Golfkrieg]], [[:de:Zweiter Golfkrieg]]</ref> * ઈરાક દ્વારા ''મધર ઓફ બેટલ્સ'' (ઉમ અલ-મા'આરાક) શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. * ક્યારેક અન્ય નામો જેવા કે ''ઈરાક-કુવૈત સંઘર્ષ'' અને ''યુએન-ઈરાક સંઘર્ષ'' પણ વપરાયા. === કાર્યવાહી નામો === મોટાભાગના સંયુક્ત દેશોએ યુદ્ધની કાર્યવાહીના તબક્કાઓમાં વિવિધ નામોનો ઉપયોગ કર્યો. આ નામો ક્યારેક યુદ્ધના નામ તરીકે વપરાયા, ખાસ કરીને ''ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ'' . * ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ શીલ્ડ'' 2 ઓગસ્ટ, 1990થી 16 જાન્યુઆરી, 1991માં યુએસ (US) દ્વારા ગઠિત સેના અને સાઉદી અરેબિયાના બચાવ માટેની સૈન્ય કાર્યવાહી માટેનું નામ હતુ. * ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ'' એ 17 જાન્યુઆરીથી ૧૧ એપ્રિલ, 1991 દરમિયાનના ટાપુપ્રદેશના સંઘર્ષનું નામ હતું. * ''ઓપરેશન ડેજ્યુએટ'' એ લડાઈનું ફ્રેન્ચ નામ હતું. * કેનેડિયન કાર્યવાહીનું નામ ''ઓપરેશન ફ્રિક્શન'' હતું. * સંઘર્ષ અને કાર્યવાહીનું ઈટાલિયન નામ ''ઓપરાઝિઓન લોકુસ્તા'' (લોકુસ્ત માટેનો ઈટાલિયન શબ્દ) * સંઘર્ષ અને લશ્કરી કાર્યવાહી દરમિયાન માટેનું બ્રિટિશ નામ ''ઓપરેશન ગ્રાનબાય'' હતું. * 1991માં કુવૈતની મુક્તિ બાદ યુએસ (US) સેના અને તેના સાધનો અમેરિકા પરત ફર્યા તેને ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ ફેરવેલ'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું, ક્યારેક તે ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ કામ'' તરીકે પણ ઓળખાયું. * 24-28 ફેબ્રુઆરી, 1991માં ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ'' ના ભાગ રૂપે ઈરાક દ્વારા કુવૈત પર થયેલા ટાપુપ્રદેશ પરના આક્રમણને અટકાવવાની જવાબી કાર્યવાહીનું અમેરિકન નામ ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સાબરે'' હતું, ઓપરેશન ડિઝર્ટ સાબરેનું શરૂઆતનું નામ ''ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્વોર્ડ'' હતું. વધુમાં, કાર્યવાહીના વિવિધ તબક્કાઓને પોતાના અનોખા નામો છે. === અભિયાનો === યુએસ (US)એ આ સંઘર્ષને મુખ્ય ત્રણ અભિયાનોમાં વિભાજીત કર્યો હતો. * 2 ઓગસ્ટ, 1990 થી 16 જાન્યુઆરી, 1991 સુધીના સમય માટે ''ડિફેન્સ ઓફ સાઉદી અરેબિયા'' . (સાઉદી અરેબિયાનો બચાવ) * 17 જાન્યુઆરી, 1991થી 11 એપ્રિલ, 1991નો સમયગાળો ''લિબ્રેશન એન્ડ ડિફેન્સ ઓફ કુવૈત'' . * 12 એપ્રિલ, 1991થી 30 નવેમ્બર, 1995નો સમય ''દક્ષિણ એશિયાના યુદ્ધ વિરામ'' તરીકે, જેમાં ''રાહત અને બચાવકામગીરી'' પણ સામેલ હતું. == આ પણ જુઓ == * ઈરાક યુદ્ધ * લશ્કરી બાબતોમાં અંતર * ગલ્ફ વોર મિલિટરી અવોર્ડ્સ * ગલ્ફવોર અભિપ્રાયો * મૃત્યુનો ધોરીમાર્ગ * ઈરાક નિ:શસ્ત્રીકરણ સંકટ સમયમર્યાદા 1990-1996, 1997-2000, 2001-2003 * ઈરાક-રશિયા સંબંધો * મઘ્ય પૂર્વ સંકંટ * યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો લશ્કરી ઇતિહાસ * ગલ્ફ વોરના લશ્કરી સાધનોની યાદી * બેબીલોન ટેન્કનો સિંહ(લાયન ઓફ બેબીલોન ટેન્ક) * રાહત અને બચાવ કામગીરી * (કાર્યવાહી સીમૂમ) ઓપરેશન સિમૂમ * એસઆઈપીઆરઆઈ આર્મ્સ ટ્રાન્સ્ફર ડેટાબેઝ, ઈરાક 1973–1990 * ગલ્ફ વોરની સમયમર્યાદા * મધ્ય પૂર્વમાં અધાનિક સંઘર્ષોની યાદી. * બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ હવામાંથી હવામાં થયેલી લડાઇમાં થયેલી નુકશાની == નોંધ અને સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} <br />http://www.herbeash.com/gulf_war91/default.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120152902/http://www.herbeash.com/gulf_war91/default.asp |date=2010-11-20 }} == ગ્રંથસૂચિ == {{Refbegin}} * {{fr}}{{en}}ગાય લેબેગુ (ટ્રેડ. રોબર્ટ જે.અમરાલ), « ગલ્ફ વોર :મિલેટરી સેટેલાઇટ. ઘ લેશન », ઇન ''રેવુઇ એરોસ્રાટીઅલ'' , n°79, જૂન 1991. * {{Cite web |last=Arbuthnot |first=Felicity |title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply In Gulf War |url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |access-date=4 December 2005 |date=17 September 2000 |publisher=Sunday Herald |location=Scotland |archive-date=5 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Atkinson |first=Rick |coauthors=Devroy, Ann |title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm |access-date=4 December 2005 |year=12 Jan 1991 |publisher=Washington Post |date=31 July 1998 }} * {{Cite web |last= Austvik |first= Ole Gunnar |title= ''The War Over the Price of Oil'' |url= http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm |year= 1993 |publisher= International Journal of Global Energy Issues }} * {{Cite web |last= Bard |first= Mitchell |title= The Gulf War |url= http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html |access-date= 25 May 2009 |publisher= Jewish Virtual Library }} * {{Cite book |last=Barzilai |first= Gad |editor = Klieman, Aharon and Shidlo, Gil |title=The Gulf Crisis and Its Global Aftermath |url=https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse |year= 1993 |publisher= Routledge |isbn= 0-415-08002-9 }} * {{Cite book |last=Blum |first=William |title=''Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II'' |url=http://members.aol.com/bblum6/iraq2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123202318/http://members.aol.com/bblum6/iraq2.htm |archive-date=2008-01-23 |access-date=4 December 2005 |year=1995 |publisher=Common Courage Press |isbn=1-56751-052-3 |url-status=live }} * {{Cite web |last=Bolkom |first=Christopher |coauthors=Pike, Jonathan |title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern'' |url=http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm |access-date=4 December 2005 |archive-date=11 માર્ચ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311184339/http://fas.org/spp/aircraft/part08.htm |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Miland |last=Brown. |title=First Persian Gulf War |url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archive-date=2007-01-21 |access-date=2010-10-12 |url-status=live }} * {{Cite web |last= Forbes |first= Daniel |title= Gulf War crimes? |url= http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/ |access-date= 4 December 2005 |date= 15 May 2000 |publisher= Salon Magazine |archive-date= 6 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110806072152/http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh |url-status= dead }} * {{Cite book |first= T. M. |last=Hawley. |title=Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War |url= https://archive.org/details/againstfiresofhe0000hawl |year= 1992 |isbn= 0-15-103969-0 |publisher= Harcourt Brace Jovanovich |location= New York u.a. }} * {{Cite book |last=Hiro |first= Dilip |year=1992 |title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War |url=https://archive.org/details/desertshieldtode00hiro |publisher= Routledge |isbn=9780415906579}} * {{Cite web |first=Ronald Andrew |last=Hoskinson |coauthors=Jarvis, Norman |title=Gulf War Photo Gallery |url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |access-date=4 December 2005 |year=1994 |archive-date=29 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |url-status=dead }} * {{Cite article |first= Gilles |last= Kepel |title= From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam |year=2002 }} * {{Cite book |first=Jon |last=Latimer |authorlink=Jon Latimer|title=Deception in War |location=London |publisher= John Murray |year= 2001 |isbn=0-7195-5605-8}} * {{Cite news |first=Allan |last=Little |title=Iraq coming in from the cold? |url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm |access-date=4 December 2005 |date=1 December 1997 |publisher=BBC }} * {{Cite web |first=Richard S |last=Lowry |title=The Gulf War Chronicles |publisher=iUniverse |year=2003 and 2008 |url=http://www.gwchronicles.com/ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/ |url-status=dead }} * {{Cite web |first=John |last=MacArthur |title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring |url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html |access-date=4 December 2005 }} * {{Cite book |last=Makiya |first=Kanan |authorlink=Kanan Makiya |title=Cruelty and silence : war, tyranny, uprising, and the Arab World |url=https://archive.org/details/crueltysilencewa00maki |publisher=W.W. Norton |year=1993 |isbn=9780393031089 |postscript=<!--None-->}} * {{Cite web |first=Edwin |last=Moise |title=Bibliography: The First U.S. - Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990-1991) |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first |access-date=21 March 2009 }} * {{Cite book |first=Alan |last=Munro |title= Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War |url=https://archive.org/details/arabstormpolitic0000alan |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=1-84511-128-1 }} * {{Cite web |author=Naval Historical Center |title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm |url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |access-date=4 December 2005 |date=15 May 1991 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051202183506/http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Wright |first= Steven |title=The United States and Persian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror |url=https://archive.org/details/unitedstatespers0000wrig_v7u2 |publisher= Ithaca Press |year=2007 |isbn=978-0863723216}} * {{Cite web |first=Larry A |last=Niksch |coauthors=Sutter, Robert G |title=Japan's Response to the Persian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations |url=http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8 |access-date=4 December 2005 |date=23 May 1991 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress }} * {{Cite book |first=Paul William |last=Roberts |authorlink=Paul William Roberts |title= The demonic comedy : some detours in the Baghdad of Saddam Hussein |url=https://archive.org/details/demoniccomedysom00robe |isbn= 9780374138233 |year=1998 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York}} * {{Cite book |first1=Micah |last1=Sifry |last2=Cerf |first2=Christopher |authorlink2=Christopher Cerf |title=The Gulf War Reader |year=1991 |isbn=0-8129-1947-5 |publisher=Random House |location=New York, NY}} * {{Cite book |first=Jean Edward |last=Smith |authorlink=Jean Edward Smith |title=George Bush's War |location= New York |publisher= Henry Holt |year= 1992 |isbn= 9780805013887 }} * {{Cite web |first=Peter |last=Turnley |title=The Unseen Gulf War (photo essay) |url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |access-date=4 December 2005 |year=December 2002 |archive-date=10 ડિસેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210141023/http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |url-status=dead }} * {{Cite web |first1=Paul |last1=Walker |first2=Eric |last2=Stambler |title=...and the dirty little weapons |url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html |archive-date=2007-02-03 |access-date=30 June 2010 |year=1991 |work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4 |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Andre Gunder |last=Frank |title=Third World War in the Gulf: A New World Order |url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html |access-date=4 December 2005 |date=20 May 1991 work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5-34 }} * {{Cite web |author=PBS Frontline |title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990-1991 Persian Gulf crisis |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html |access-date=4 December 2005 }} * {{Cite web |title=Report to Congress on the Conduct of the Persian Gulf War, Chapter 6 |url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |access-date=4 December 2005 |archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |url-status=dead }} {{Refend}} === પાર્સિયન ગલ્ફ વોર વિષેની ફિલ્મો === * ''ડાઉન ઓફ ધી વર્લ્ડ'' * ''બ્રાવો ટુ ઝીરો '' * ''કરેજ અન્ડર ફાયર '' * ''ધી ફાઈનેસ્ટ અવર '' * ''જેર્હાદ '' * ''લેશન્સ ઓફ ડાર્કનેશ'' * ''લાઇવ ફ્રોમ બગદાદ '' * ''હિરોસ ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ '' * ''ટોવેરહેડ'' * ''થ્રી કિંગ્સ '' * '' ધી મન્ચુરિયન કેન્ડિડેટ(2004 ફિલ્મ) '' * ફિલ્મમાં બેક ડ્રોપ માટે વપરાયું હોય તે ધી બીગ લેબોવસ્કી. અવારનવાર તેના વિશે ચર્ચા થઈ છે. * ધી પનીશર(2004ની ફિલ્મ) માટે પૃષ્ઠવાર્તા તરીકે વપરાયું. === ગલ્ફ વોર વિશેની નવલકથાઓ === * '' બ્રાવીંગ ધી ફીઅર-ધી ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ રોડી યુએસ મરીન્સ ઈન ધી ગલ્ફ વોર(બાય ડોગ્લાસ ફોસ્ટર)'' * '' ગ્લાસ(પ્રેય ધી ઇલેક્ટ્રોન્સ બેક ટુ સેન્ડ)'' * ''ઝી ફર્સ્ટ ઓફ ગોડ(ફ્રેડરીક ફોરસેયથ લિખીત)'' * નિક લિવિન્ગસ્ટોન દ્વારા લિખીત ટુ ડાઇ ઈન બેબીલોન * જેમ્સ ફેર્રો દ્વારા લખાયેલી હોગ્સ ડાઇમ નવલકથા શ્રેણી * ''ઝાહિદા ઝૈદી લિખીત બર્નિગ ડિઝર્ટ '' * ''બ્રાવો ટુ ઝીરો-ધી ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ એન એસએએસ પેટ્રોલ બિહાઈન્ડ એનીમી લાઈન્સ ઈન ઈરાક(એન્ડે મેકનેબ લિખીત)'' === ગલ્ફ વોર સંબંધિત વીડીયોગેમ્સ === * ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ(1991 ) * ''સુપર બેટલ ટેન્ક'' (1992) * ''[[Gulf War: Operation Desert Hammer]]'' (1999) * ''[[Conflict: Desert Storm]]'' (2002) * ''[[Conflict: Desert Storm 2]]'' (2003) * ''પેટ્રિઓટ'' (1993) * ''ડિઝર્ટ કેમ્બેટ બેટલફિલ્ડ 1942 મોડ (2002?)'' * ''સાયલન્ટ થન્ડર (કોમ્પ્યુટર ગેમ)'' (1998?) * ''[[Desert Strike: Return to the Gulf]]'' (1992) * ''[[Tom Clancy's Splinter Cell: Conviction]]'' (2010), સામ ફિશર્સના ફ્લેશબેકમાં નેય સિએલ(SEAL)તરીકે વપરાયુ == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Gulf War (1990-1991)}} * [http://www.warchat.org/ ગલ્ફ વોર ગાઈડ-ઈરાક, યુએસ, યુકે ઓપરેશન ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180401101531/http://www.warchat.org/ |date=2018-04-01 }} ગલ્ફ વોરના ખાસ લોખો સાથેની સાઇટ * [http://arabic-radio-tv.com/saddam.htm સદ્દામ હુસૈન અને કુવૈતનું અતિક્રમણ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100627161242/http://arabic-radio-tv.com/saddam.htm |date=2010-06-27 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ સીબીસી ડિજીટલ આર્કાવ્સ-ધી 1991 ગલ્ફ વોર ] * [http://www.aiipowmia.com/pgw/pgwpwmia.html લિસ્ટ ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ પીઓડબલ્યુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510192119/http://www.aiipowmia.com/pgw/pgwpwmia.html |date=2010-05-10 }} * [http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm માસ્ટર ઈન્ડેક્સ ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ ઓર હિસ્ટરી ઈન્ટરવ્યુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm |date=2010-12-31 }} બાય ધી યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ આર્મિ સેન્ટર ઓફર મિલિટરી હિસ્ટરી * [http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm બિબ્લીઓગ્રાફી ઓફ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ શીલ્ડ એન્ડ ડિઝર્ટ સ્ટ્રોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm |date=2007-12-12 }} કમ્પાઇલ બાય ધી યુનાઇટેડ આર્મી સેન્ટર ઓફ મિલિટરી * [http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 ગલ્ફ વોરમાં ઈન ધી ગલ્ફ વોર એવરી લાસ્ટ નેઇલ વોઝ અકાઉન્ટેડ ફોર, બટ ધી ઈરાકી ડેડ વેન્ટઅનટેઇલ્ડ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 |date=2009-10-06 }}[http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 એટ લાસ્ટ ધેર સ્ટોરી ઈસ બીઈંગ ટોલ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 |date=2009-10-06 }} આઈટીવી(ITV) - જ્હોન પીલ્ગેર <br /> {{Gulf War}} {{Iraq topics}} {{American conflicts}} {{Arab-Israeli Conflict}} [[Category: ખાસ લશ્કરી દળોને સંડોવતા ઓપરેશન્સ(કાર્યવાહીઓ)]] [[શ્રેણી:ખાસ લશ્કરી દળોને સંડોવતા ઓપરેશન્સ(કાર્યવાહીઓ)]] [[શ્રેણી:ગલ્ફ વોર]] [[શ્રેણી:1991ના સંઘર્ષો]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો લશ્કરી ઇતિહાસ 1900 -1999]] [[શ્રેણી:ખાસ લશ્કરી દળોને સંડોવતા ઓપરેશન્સ(કાર્યવાહીઓ)]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયાને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:યુનાઈટેડ કિંગડમને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:ઈરાકને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:સાઉદી અરેબિયાને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:ઈઝરાયેલને સંડોવતા યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:20મી સદીમાં સાઉદી અરેબિયા]] [[શ્રેણી:20મી સદીમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની દરિયાઈ સેના]] 4pgabglfp31aqp7bsatj8x232rkdtj7 0 28504 906441 901797 2026-10-19T22:04:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906441 wikitext text/x-wiki [[File:Observación de aves en Nador.JPG|right|250px|thumb|મોરોક્કાના વિદ્યાર્થીઓ મોરોક્કામાં વર્લ્ડ વેટલેન્ડ્સ ડે દરમિયાન એસઇઓ(SEO)/બર્ડલાઇફ દ્વારા આયોજિત પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન પક્ષીઓ નિહાળી રહ્યાં છે]] '''પર્યાવરણીય શિક્ષણ''' (EE) એ પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને સાતત્યપૂર્ણ રીતે જીવવા મનુષ્ય કેવી રીતે વ્યવહાર અને નિવસનતંત્ર સાથે સમાયોજન સાધે છે તેનું શિક્ષણ આપવાનો સંગઠિત પ્રયાસ છે. આ શબ્દનો પ્રયોગ શાળાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રાથમિકથી લઈને માધ્યમિક બાદના શિક્ષણમાં શિક્ષણ આપવા માટે થાય છે. જોકે, કેટલીક વખત સામાન્ય જનતા તથા અન્ય દર્શકવર્ગમાં જાગૃતિ ફેલાવવાના પ્રયાસરૂપે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં લેખિત સામગ્રી, વેબસાઇટ, માધ્યમોના અભિયાનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સંબંધિત શિક્ષણમાં આઉટડોર શિક્ષણ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ એ શીખવાની એક પ્રક્રિયા છે, જે પર્યાવરણ અને તેને સંબંધિત પડકારો વિશે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવે છે, તે પડકારોનો સામનો કરવા માટેની આવશ્યક આવડતો તથા કૌશલ્યોને વિકસાવે છે અને જવાબદારીપૂર્વકનાં પગલાં લેવા માટેનાં વલણ, પ્રેરણા તથા પ્રતિબદ્ધતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. (યુનેસ્કો (UNESCO), ટબિલિસિ ઘોષણા, 1978). ==ઇઇ (EE)નું કેન્દ્રબિંદુ== ઇઇ (EE) મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકે છેઃ * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો અંગે જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતા * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો વિશે જ્ઞાન અને સમજ * પર્યાવરણને લઈને અભિગમ ચિંતા તથા પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખવામાં મદદરુપ થવું * પર્યાવરણીય સમસ્યાઓના શમન માટે કૌશલ્ય * પ્રવર્તમાન જ્ઞાન અને પર્યાવરણ સંબંધિત કાર્યક્રમોના અભ્યાસમાં સામેલગીરી ==ઇતિહાસ== પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પાયો 18મી સદીમાં નંખાયો હતો, જ્યારે જીન-જેક્સ રુસોએ પર્યાવરણ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા શિક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે.[[Emile: or, On Education]] ઘણાં દાયકાઓ બાદ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં જન્મેલા પ્રકૃતિવિદ્ લૂઈસ અગાસીઝે વિદ્યાર્થીઓને ‘પુસ્તકોનો નહીં, પ્રકૃતિનો અભ્યાસ’ કરવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું અને રુસોની વિચારધારાને સમર્થન આપ્યું.<ref>[http://www.ucmp.berkeley.edu/history/agassiz.html Berkeley.edu]</ref> આ બંને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓએ પર્યાવરણીય શિક્ષણના કાર્યક્રમનો પાયો નાંખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. આ કાર્યક્રમ પ્રકૃતિ અભ્યાસ તરીકે ઓળખાય છે, જે 19મી સદીના અંત ભાગ અને 20મી સદીના પ્રારંભિક ગાળા દરમિયાન આકાર પામ્યો. પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓ કુદરતની કદર કરે અને પ્રાકૃતિક જગત તરફનો તેમનો ઝોક વિકસે તે માટે નૈતિક શિક્ષણ અને પૌરાણિક કથાઓનો આધાર લેવાતો હતો.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100712/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm |date=2010-11-18 }}</ref> કોર્નેલ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ નેચર સ્ટડીના વડા અન્ના બોટ્સફોર્ડ કોમસ્ટોક પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં મહત્વની હસ્તી હતાં અને તેમણે 1911માં ‘હેન્ડબુક ફોર નેચર સ્ટડી’ નામનું પુસ્તક લખ્યું, જેમાં બાળકોને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું જ્ઞાન પૂરું પાડવા માટે પ્રકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[138] ^ આઇબિડ</ref> કોમસ્ટોક અને લિબર્ટી હાઇડ બેઇલી જેવા આંદોલનના અન્ય નેતાઓને કારણે પ્રકૃતિના અભ્યાસને સામુદાયિક નેતાઓ, શિક્ષકો અને વિજ્ઞાનીઓનો અભૂતપૂર્વ સહયોગ સાંપડ્યો તથા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બાળકોનો અભ્યાસક્રમ બદલવામાં પણ આ આંદોલનકર્તાઓનું પ્રદાન નોંધનીય રહ્યું. 1920 અને 1930ના દાયકા દરમિયાન મહામંદી અને ડસ્ટ બાઉલના પરિણામે પર્યાવરણીય શિક્ષણનો નવો જ પ્રકાર - ‘સંરક્ષણ શિક્ષણ’ (કન્ઝર્વેશન એજ્યુકેશન) અસ્તિત્વમાં આવ્યો. સંરક્ષણ શિક્ષણ પ્રાકૃતિક અભ્યાસ કરતાં વેજ્ઞાનિક તાલીમ ઉપર વધુ ભાર મૂકતું હોવાથી તે પ્રકૃતિ અભ્યાસ કરતાં અલગ જ પ્રકારે પ્રાકૃતિક જગતના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100901/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm |date=2010-11-18 }}</ref> તે સમયગાળા દરમિયાન સંરક્ષણ શિક્ષણ સામાજિક, આર્થિક અને પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મદદ કરનારું વેજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન અને આયોજનનું મહત્વનું ઉપકરણ હતું. 1960ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1970ના દાયકાના પ્રારંભિક ગાળામાં વેગવંતુ બનનારું આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન મૂળ પ્રકૃતિ અભ્યાસ અને સંરક્ષણ શિક્ષણનો જ એક ભાગ છે. આ ગાળા દરમિયાન નાગરિક અધિકાર, વિએટનામ યુદ્ધ અને શીતયુદ્ધ જેવી ઘટનાઓ બની, જેના કારણે અમેરિકનો એકબીજાના તથા અમેરિકન સરકારના વિરોધીઓ બન્યાં. જોકે, મોટાભાગનાં લોકો કિરણોત્સર્ગના પ્રસારથી તથા રાચેલ કાર્સનની ‘સાઇલન્ટ સ્પ્રિંગ’માં ઉલ્લેખાયેલા રાસાયણિક જંતુનાશકોથી ભયભીત થઈ ઊઠ્યા અને વાયુ પ્રદૂષણ અને કચરાની અતિશયતાને કારણે લોકોમાં તેમના આરોગ્ય અને પર્યાવરણ બાબતે એકસમાન ચિંતા જન્મી, જેના કારણે અસ્તિત્વમાં આવેલા સૈદ્ધાંતિક માર્ગને પર્યાવરણવાદ કહેવામાં આવે છે. એક નવા આંદોલન સ્વરૂપે પર્યાવરણીય શિક્ષણ વિશેનો પ્રથમ લેખ 1969માં ફી ડેલ્ટા કપ્પનમાં પ્રકાશિત થયો. જેના લેખક જેમ્સ એ. સ્વાન હતા. <ref>સ્વાન, જે.એ. (1969 સપ્ટેમ્બર ધ ચેલેન્જ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન. ફિ ડેલ્ટા કપ્પાન, 51, 26-28.</ref>‘પર્યાવરણીય શિક્ષણ’ની પરિભાષા સૌપ્રથમ એજ્યુકેશનલ ડાઇજેસ્ટમાં માર્ચ, 1970માં પ્રકાશિત થઈ, જે વિલિયમ સ્ટેપ દ્વારા લખવામાં આવી હતી.<ref>સ્ટાપ, ડબલ્યુ વગેરે (1970, માર્ચ) . ધ કન્સેપ્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન એજ્યુકેશન ડાઇજેસ્ટ, 35(7), 8-10.</ref> આગળ જતાં સ્ટેપ યુનેસ્કોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રથમ ડિરેક્ટર બન્યા અને ત્યાર બાદ ગ્લોબલ રિવર્સ ઇન્ટરનેશનલ નેટવર્કના પણ તેઓ ડિરેક્ટર બન્યા. આખરે, પર્યાવરણની સમસ્યાઓ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાના આશયથી 22મી એપ્રિલ, 1970ના રોજ સૌપ્રથમ વખત પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કરવામાં આવી, જેણે આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન માટે માર્ગ તૈયાર કર્યો. બાદામાં, તે જ વર્ષે પ્રમુખ નિક્સને પર્યાવરણીય શિક્ષણ અધિનિયમને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, જેનો આશય K-12 શાળાઓમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણનું સંઘટન કરવાનું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ત્યાર પછી શિક્ષકોને સંસાધનો પૂરાં પાડીને તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમોને ઉત્તેજન આપીને પર્યાવરણ અંગેની જાગૃતિ વધારવા માટે 1971માં નેશનલ એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન (હવે નોર્થ અમેરિકન એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન)ની રચના કરવામાં આવી. 1972માં સ્ટોકહોમ, સ્વિડનમાં માનવ પર્યાવરણ પર આયોજિત યુએન (UN) કોન્ફરન્સમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટેનું આવશ્યક ઉપકરણ જાહેર કરવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણને માન્યતા મળી. ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશન સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (યુનેસ્કો (UNESCO)) અને યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોગ્રામ (યુએનઇપી (UNEP)) એ ત્રણ મહત્ત્વની જાહેરાતો કરી, જે પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રવાહની માર્ગદર્શક બની રહી. ===સ્ટોકહોમ ઘોષણા=== 5-16 જૂન, 1972 – માનવ પર્યાવરણ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલનની ઘોષણા. આ દસ્તાવેજ ‘વિશ્વનાં લોકોને માનવ પર્યાવરણના સંરક્ષણ અને ઉત્થાન માટે પ્રેરિત કરી શકે અને માર્ગદર્શન આપી શકે’ તે માટે 7 ઘોષણાઓ તથા 26 સિદ્ધાંતોનો બનેલો હતો. ===બેલગ્રેડ ચાર્ટર=== 13-22 ઓક્ટોબર, 1975 – ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર બેલગ્રેડ, યુગોસ્લાવિયા ખાતે યોજાયેલી પર્યાવરણીય શિક્ષણ પરની આંતરરાષ્ટ્રીય વર્કશોપનું પરિણામ હતું. બેલગ્રેડ ચાર્ટરની રચના સ્ટોકહોમ ઘોષણા પરથી કરવામાં આવી હતી અને તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમનાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને જોડે છે. તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે શ્રોતાઓને પરિભાષિત કરે છે, જેમાં સામાન્ય જનતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ===ટબિલિસી ઘોષણા=== 14-26 ઓક્ટોબર, 1977 – ટબિલિસી ઘોષણામાં ‘વિશ્વના પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણા માટે તથા વિશ્વના સમુદાયોના સુદૃઢ અને સંતુલિત વિકાસમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સર્વસંમતિથી સ્વીકારવામાં આવી છે.’ ટબિલિસી ઘોષણાએ સ્ટોકહોમ ઘોષણા તથા બેલગ્રેડ ચાર્ટરમાં આધુનિક સુધારણા તથા નવાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશ્યો, વિશેષતાઓ અને પર્યાવરણીય શિક્ષણના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના સમન્વય દ્વારા તેમને સ્પષ્ટ કરી. તે દાયકા બાદ, 1977માં, ટબિલિસીમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ અંગે યોજાયેલા આંતર સરકારી સંમેલનમાં જ્યોર્જિયાએ વૈશ્વિક પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણામાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા ઉપર ભાર મૂક્યો અને પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે ઢાંચો તથા માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાની માંગણી કરી. સંમેલને પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા, લક્ષ્ય અને લક્ષણો પ્રસ્તુત કર્યા તથા તેના માટે અનેક લક્ષ્યો અને સિદ્ધાંતો પૂરાં પાડ્યાં. ==અમેરિકામાં આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ== 1970ના દાયકા બાદ, પર્યાવરણીય શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્યરત બિનસરકારી સંગઠનોનું સતત ગઠન અને વિકાસ થતા રહ્યા, તથા વર્ગખંડોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ આપતા શિક્ષકોની સંખ્યા વધી ગઈ અને આ આંદોલનને મજબૂત રાજકીય સમર્થન મળ્યું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ કોંગ્રેસે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અધિનિયમ 1990ને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, તે આગળ વધવાની દિશામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. તેના પરિણામસ્વરુપે પર્યાવરણીય શિક્ષણનું કાર્યાલય યુ.એસ. એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સીમાં બનાવવામાં આવ્યું અને ઇપીએ (EPA)ને ફેડરલ સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણ સંબંધિત પહેલ કરવાની પરવાનગી મળી ગઈ.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ==અમેરિકામાં પૂર્વ ઇતિહાસ== અમેરિકામાં પ્રકૃતિ શાસ્ત્ર, સંરક્ષણ શિક્ષણ અને શાળા અભિયાન એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પૂર્વ ઇતિહાસ હતા. પ્રકૃતિ અભ્યાસ બાહ્ય અન્વેષણ (રોધ 1978) સાથે શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિકોણને એકીકૃત કરતો હતો. સંરક્ષણ શિક્ષાએ કુદરતી સંસાધનોના દુરુપયોગ તરફ જાગૃતિ વિકસાવી. જ્યોર્જ પર્કિન્સ માર્શે માનવતાના અભિન્ન અંગ રુપે પ્રાકૃતિક જગત ઉપર વક્તવ્ય આપ્યું. યુ.એસ. ફોરેસ્ટ સર્વિસ અને ઇપીએ (EPA) જેવી સરકારી એજન્સીઓ પણ સંરક્ષણના એજન્ડા પર ભાર મૂકી રહી હતી. સંરક્ષણના આદર્શો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણને માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા હતા. સ્કૂલ કેમ્પિંગએ પર્યાવરણ સાથે સંસર્ગ હતો અને શૈક્ષણિક ઉદેશ માટે વર્ગખંડના બહારના સંસાધનોનો ઉપયોગ હતો. આ પૂર્વ ઇતિહાસનો વારસો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઊભરતા ક્ષેત્રમાં મોજૂદ છે. ==પરિચય== પરંપરાગત K-12 અભ્યાસક્રમમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈકલ્પિક વિષય માનવામાં આવે છે. પ્રારંભિક શાળા કક્ષાએ પર્યાવરણીય શિક્ષણ [[વિજ્ઞાન|વિજ્ઞાન]] સંવર્ધન અભ્યાસક્રમ, પ્રાકૃતિક ઐતિહાસિક સ્થળોનું ભ્રમણ, સામુદાયિક સેવા પરિયોજનાઓ અને બાહ્ય વિજ્ઞાન વિદ્યાલયોનું સ્વરુપ લઈ શકે છે. ઇઇ (EE)ની નિયમાવલિ નાગરિકોને પર્યાવરણ સંદર્ભે ઊંડી જાણકારી પૂરી પાડતા શાળા અને સંગઠનોના પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમના વિકાસ અને સુધારણામાં મદદ કરે છે. શાળા સંબંધિત ઇઇ (EE) નીતિઓ ત્રણ મુખ્ય ભાગો પર ધ્યાન આપે છેઃ અભ્યાસક્રમ, હરિયાળી સુવિધાઓ અને તાલીમ. શાળાઓ ઇઇ (EE) નીતિના પૂરતા ભંડોળ દ્વારા પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના અભ્યાસક્રમમાં સંકલિત કરી શકે છે. આ અભિગમ કે જેને "પર્યાવરણને શિક્ષણ માટે એક સંકલિત સંદર્ભ" તરીકે ઉપયોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે પર્યાવરણીય શિક્ષણને મુખ્ય વિષયોની અંદર દાખલ કરે છે અને આમ પર્યાવરણીય શિક્ષણ કળા, જિમ અથવા સંગીત જેવા અન્ય વિષયોમાંથી સમય લેતો નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/lessonplans |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926074944/http://earthday.net/lessonplans |url-status=dead }}</ref> વર્ગખંડમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના અભ્યાસક્રમ માટે આર્થિક સહાય સિવાય પર્યાવરણીય શિક્ષણની નિયમાવલિ વ્યવહારિક બાહ્ય શિક્ષણ માટે આર્થિક સંસાધનો પણ ફાળવે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ અને શિક્ષણ ‘પ્રકૃતિ ઉણપ વિકાર’નો સામનો કરવામાં અને તેને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને સાથે જ વધુ સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહિત કરે છે. હરિત શાળાઓ અથવા હરિત સુવિધાનો પ્રચાર એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો બીજો મુખ્ય ભાગ છે. હરિત શાળા સુવિધાઓનો ખર્ચ પરંપરાગત શાળા ઉભી કરવાના ખર્ચની તુલનાએ 2 ટકા જેટલો વધુ હોય છે પરંતુ આવી ઊર્જા કાર્યક્ષમ ઇમારતમાંથી કેટલાક વર્ષોમાં જ વળતર મળવાનું શરૂ થઇ જાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/greenschools |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923111248/http://earthday.net/greenschools |url-status=dead }}</ref> પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓ હરિત શાળાઓ માટેના પ્રારંભિક ખર્ચની પ્રમાણમાં નાની સમસ્યાઓ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. હરિત શાળાઓની નીતિઓ આધુનિકીકરણ, નવીનીકરણ કે વિદ્યાલયની સુવિધાઓની જાળવણી માટે ભંડોળ પણ પૂરું પાડે છે. વધુમાં, સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ સારા ભોજનનો વિકલ્પ પણ હરિત શાળાઓનું પ્રમુખ પાસું હોય છે. નીતિઓમાં વિશેષપણે શાળામાં સ્થાનિક ધોરણે ઉગાડવામાં આવેલી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ચીજોમાંથી તૈયાર તાજા બનાવેલા ખોરાક પર વધુ ભાર મૂકે છે. માધ્યમિક શાળાઓમાં પર્યાવરણનો અભ્યાસક્રમ વિજ્ઞાન અંતર્ગત જ કે વિદ્યાર્થીઓની રુચિના આધારે કેન્દ્રિત વિષય હોઈ શકે છે. સ્નાતક કે સ્નાતક પછીના સ્તરે તેને શિક્ષણ, પર્યાવરણીય અભ્યાસ, પર્યાવરણ વિજ્ઞાન અને નીતિ, પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન કે માનવ/સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિ કાર્યક્રમો હેઠળ પોતાના જ એક ક્ષેત્રના રૂપમાં જોઈ શકાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ વર્ગખંડની અંદરની પાઠ યોજના સુધી જ પ્રતિબંધિત નથી. બાળકો જે પર્યાવરણમાં જીવી રહ્યા છે તેનું જ્ઞાન આપવાના વિવિધ રસ્તાઓ છે. વિદ્યાલયના પ્રાંગણમાં અનુભવ પર આધારિત શિક્ષણ તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની પ્રત્યક્ષ મુલાકાતથી લઈને વિદ્યાલય બાદ હરિત ક્લબો અને વિદ્યાલય સ્તરની ચિરસ્થાયી યોજનાઓ સુધી, પર્યાવરણ એક એવો વિષય છે જે સુલભતાપૂર્વક અને સરળતાપૂર્વક પ્રાપ્ય છે. વળી, પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કે ઇઇ (EE) સપ્તાહમાં ભાગ લેવો (જે નેશનલ એન્વાયર્મેન્ટ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે) તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ પ્રત્યે પોતાના શિક્ષણને સમર્પિત કરવાનો એક ઘણો યોગ્ય માર્ગ છે. સર્વાધિક અસરકારક હોવા માટે એક સમગ્ર માધ્યમનું પ્રોત્સાહન કરવું પડશે, જેમાં ઉદાહરણોની પ્રમુખ ભૂમિકા હોય, જે અંતર્ગત વર્ગખંડ અને વિદ્યાલયના મેદાનમાં લાંબા ગાળાના અભ્યાસોનું આયોજન થાય અને વાલીઓ તથા વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના ઘર સુધી લઈ જવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે. પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓનું અંતિમ છતાં મહત્વનું પાસું છે સમાજમાં વિકાસ માટે લોકોને તાલીમ આપવામાં આવે. પ્રકૃતિ સાથે એક મજબૂત સંબંધ સ્થાપિત કરવા ઉપરાંત અમેરિકન નાગરિકોને 21મી સદીના જનબળમાં સફળ થવા માટે તેની જાણકારી હોવી આવશ્યક છે અને તેમાં તેમણે કુશળ થવું આવશ્યક પણ છે. આ રીતે પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ અધ્યાપકની તાલીમ તથા કામદારની તાલીમની પહેલ માટે આર્થિક મદદ પૂરી પાડે છે. શિક્ષકોએ અસરકારક રીતે શીખવવા અને પર્યાવરણનું શિક્ષણ અભ્યાસક્રમમાં સમાવિષ્ટ કરવા માટે તાલીમ આપલી જોઇએ. બીજી બાજુ, વર્તમાન કર્મચારીગણને તાલીમ આપવી જોઇએ અથવા ફેર તાલીમ આપવી જોઇએ કે જેથી, તેઓ નવી હરિત અર્થવ્યવસ્થા સાથે અનુકૂલન સ્થાપિત કરી શકે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ જે તાલીમ કાર્યક્રમોને આર્થિક સહાયતા પૂરી પાડે છે તે નાગરિકોને એક સ્થાયી સમાજમાં સમૃદ્ધ થવાના હેતુસર શિક્ષિત કરવા અંગે ખૂબ વિવેચનાત્મક છે. ==સંબંધિત વિષય== પર્યાવરણીય શિક્ષણ, બાહ્ય શિક્ષણ અને પ્રયોગાત્મક શિક્ષણના વિષયો સાથે સંમિશ્રિત છે. બંને વિષય પર્યાવરણીય શિક્ષણના પૂરક છે, તેમ છતાં તેમની વિચારધારા આગવી છે. * બાહ્ય શિક્ષણનો અર્થ છે બહાર ‘માટે’ અને બહારના સ્થાન ‘માં’ મેળવેલું શિક્ષણ. તે પાઠ્યક્રમના વિસ્તરણ અને બાહ્ય અનુભવો દ્વારા સંવર્ધનનું એક માધ્યમ છે. (હેમરમેન, 1980, પાના નં. 33)પર્યાવરણીય શિક્ષણ ઘણી વખત બાહ્ય અનુભવો દ્વારા શીખવવામાં આવે છે. ઘરથી બહારના અનુભવ જોકે સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણીય નથી હોતા, તેમ છતાં પર્યાવરણ સંબંધિત શિક્ષણની સામગ્રીઓથી યુક્ત હોય છે. * પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા એક શિક્ષાર્થી પ્રત્યક્ષ અનુભવના માધ્યમથી જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને મહત્ત્વનું સર્જન કરે છે. (એઇઇ (AEE), 2002, પાનું 5) પ્રયોગશીલ શિક્ષણને પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા વિચારો અને કુશળતાઓની પ્રક્રિયા અને પદ્ધતિ બંને સ્વરુપોમાં જોઈ શકાય છે. આ બંનેમાંથી દરેક ક્ષેત્રના પોતાના લક્ષ્ય છે, તેની સાથે-સાથે કેટલાંક એવાં મુદ્દાઓ પણ છે, જ્યાં બંને પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યો અને ફિલોસોફીના આધારે એકબીજાને અરસપરસ વ્યાપ્ત કરે છે. ==વલણો== પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે સંબંધિત વર્તમાન પ્રવાહોમાંથી એક વિચારધારા, આદર્શવાદ અને સક્રિયતાવાદના દ્રષ્ટિકોણથી અલગ એક એવા દ્રષ્ટિકોણ તરફ જવા ઈચ્છે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના અનુભવો તથા આંકડાઓના આધારે યોગ્ય નિર્ણય લેવાની અને આગળ વધવાની પરવાનગી આપતો હોય. આ પ્રક્રિયામાં, પર્યાવરણ પાઠ્યક્રમને વિકાસાત્મક પ્રકારે સરકારી શિક્ષણના સ્તરની સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક પર્યાવરણ શિક્ષકોને આ આંદોલન કષ્ટદાયક તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણના વાસ્તવિક રાજકીય તથા સક્રિયતાવાદી માધ્યમથી જૂદું પડતું જણાય છે, જ્યારે અન્યને આ માધ્યમ વધુ યોગ્ય અને પ્રાપ્ય જણાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ==આંદોલન== એક આંદોલન એવું છે જેણે અપેક્ષા મુજબ તાજેતરમાં જ ઔદ્યોગિક સમાજમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના વિચારની સ્થાપના (1960નો દાયકો)થી વિકાસ કર્યો છે, તેણે સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદર અને જાગૃતિથી પરિસ્થિતિલક્ષી દ્રષ્ટિથી ચિરસ્થાયી ભવિષ્યના શિક્ષણ સુધી પહોંચાડી દીધા છે. આ પ્રવાહને સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદરની ભાવનાના વિકાસ દ્વારા સૌથી પહેલાં પોતાની તરફ આકર્ષિત કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમની સંખ્યાના સૂક્ષ્મ જગત સ્વરુપે જોઈ શકાય છે, જે બાદમાં સંરક્ષણ તથા ચિરસ્થાયિત્વને પ્રભાવિત કરનારા કાર્યોના સ્વરૂપે રૂપાંતરિત થશે. આ કાર્યક્રમ ન્યૂયોર્કથી કેલિફોર્નિયા સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાંતા ક્રૂઝની લાઇફ લેબ પણ સમાવિષ્ટ છે અને સાથે જ ઇથિકાની કોર્નેલ યુનિવર્સિટી પણ સામેલ છે. [https://web.archive.org/web/20100506055315/http://www.gardenmosaics.cornell.edu/ ] ==સંદર્ભો== {{Ibid|date=June 2010}} {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * ગ્રુએનીવાલ્ડ, ડી. એ. 2003, એ ફૌકૌલ્ડીયન એનાલિસિસ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશનઃ ટુવર્ડ ધ સોસિયોલોજીકલ ચેલેન્જ ઓફ ધ અર્થ ચાર્ટર, ક્યુરિક્યુલમ ઇન્ક્વાયરી 34(1):71-107. * હોએલ્કર, ડેવિડ ડબલ્યુ. "કલ્ટિવેટિંગ ધ ઇકોલોજિકલ કનસાયન્સઃ સ્મિથ, ઓર એન્ડ બાઉવર્સ ઓન ઇકોલોજીકલ એજ્યુકેશન એમ. એ. થેસિસ, યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ, 2009. http://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc12133/m1/ * માલોન, કે. 1999, એનવાયર્નમેન્ટ એજ્યુકેશન રિસર્ચર્સ એઝ એનવાયર્નમેન્ટલ એક્ટિવિસ્ટ્સ, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 5(2):163-177. * પાલ્મર, જે. એ., 1998, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ઇન ધ 21 સેન્ચ્યુરી: થિયરી, પ્રેક્ટિસ, પ્રોગ્રેસ એન્ડ પ્રોમીસ, રૂટલેજ. * સાયન્સ (ઇડી), 1997, ઓવરહોલિંગ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, સાયન્સ, 276:361. * સ્માયથ, જે. સી. 2006, એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ એજ્યુકેશન: એ વ્યૂ ઓફ એ ચેન્જિંગ સીન, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 12(3,4):247-264. * રોથ, ચાર્લ્સ ઇ. “ઓફ ધ મેરી-ગો-રાઉન્ડ એન્ ઓન ટુ ધ એસ્કલેટર”. ઇન ફ્રોમ ઓટ ટુ એક્શન ઇન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, વિલિયમ બી. સ્ટેપ દ્વારા સંકલિત,પાના.&nbsp;12–23. કોલમ્બસ, ઓએચઃ સ્મીએક (SMEAC) ઇન્ફર્મેશન રેફરન્સ સેન્ટર, 1978. ઇડી 159 046. == બાહ્ય લિંક્સ == *[http://www.enviroeducation.com ધ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ડિરેક્ટરી] *[http://www.unep.org યુનાઇટેડ નેશન્સ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (યુનેપ (UNEP))] *[http://tbilisiplus30.org ફોર્થ ઇન્ટરનેશલન કોન્ફરન્સ ઓન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, ટબિલિસીપ્લસ30] *[http://www.earthday.net/education અર્થ ડે નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923050608/http://earthday.net/education/ |date=2010-09-23 }} *[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=33037&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226013849/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D33037%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |date=2009-02-26 }} *[http://www.gdrc.org/uem/ee/tbilisi.html ટબિલિસી ઘોષણા] *[http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx OurEarth.org કોલેજ ડિરેક્ટરી]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513130807/http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx |date=2012-05-13 }} *[http://www.neefusa.org/ ધ નેશનલ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન] [[Category:પર્યાવરણીય શિક્ષણ]] [[Category:વૈકલ્પિક શિક્ષણ]] [[Category:બાહ્ય શિક્ષણ]] egcg3mqyq0vuea3z4du0csaccuemob2 0 29048 906458 905737 2026-10-20T03:41:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906458 wikitext text/x-wiki [[File:OCD handwash.jpg|thumb|right|વ્યક્તિ દ્વારા દ્વારા હાથ ધોવા એ, સ્વચ્છતાનું એક સ્વરૂપ છે, જે ચેપી રોગોને ફેલાતા અટકાવવાના તમામ ઉપાયોમાંથી સૌથી અસરકારક છે. ]] [[File:Showering on Skylab - GPN-2000-001710.jpg|thumb|right|પૃ્થ્વીની કક્ષામાં આવેલી સ્કાયલેબ સ્પેશ સ્ટેશન સમૂહના, ઓરબીટલ વર્કશોપ (OWS) દરમિયાન અવકાશયાત્રી ચાલકદળના ક્વાટરમાં ગરમ સ્નાન લઈ રહ્યો છે. સ્નાન માટેની ઉપલબ્ધ સુવિધામાં, સ્નાન માટેનો પડદો જમીનથી ઉપર તરફ ખેંચાયેલો છે અને છત સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. એક લવચિક મકાનમાં બેસાડેલા પુશ-બટન શાવર (બટન દબાવી ચાલુ કરાતો ફુવારો)માંથી આવી રહેલું પાણી. પાણીના પંપમાંથી વહી રહેલું પાણી.]] '''સ્વચ્છતા'''ને આરોગ્ય અને આરોગ્યપ્રદ જીવનપ્રણાલી સાથે સંકળાયેલી આદતો તરીકે જોવામાં આવે છે. == હાઈજીન શબ્દની વ્યુત્પત્તિ == સ્વચ્છતાને અંગ્રેજીમાં હાઈજીન કહેવામાં આવે છે. સૌપ્રથમવાર 1670માં અંગ્રેજીમાં પ્રમાણિત થયેલો શબ્દ ''હાઈજીન '' ફ્રેન્ચ શબ્દ ''હાઈજીન'' કે જે ગ્રીક "ὑγιεινή (τέχνη)"ના રોમીયકણ સ્વરૂપ પરથી ઉતરી આવ્યો છે,-''હાઈજીન ટેક્ને'' નો અર્થ "આરોગ્યની (આર્ટ-કળા)" એવો થાય છે, જે ὑγιεινός (''હાઈજીનોસ'' ), પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ "આરોગ્ય માટે સારું, આરોગ્યપ્રદ",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Du%28gieino%2Fs ὑγιεινός], હેન્રી જ્યોર્જ લિડ્ડેલ, રોબોર્ટ સ્કોટ્ટ, ''અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશન લેક્સિકોન'' , ઓન પર્સેયુસ </ref> એ ὑγιής (''હ્યુજીસ'' ), આરોગ્યપ્રદ, ધ્વનિ, હિતકારી, પૌષ્ટિક એવો થાય છે.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Du%28gih%2Fs ὑγιής], હેન્રી જ્યોર્જ લિડ્ડેલ, રોબોર્ટ સ્કોટ્ટ, ''અ ગ્રીક-ઈંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , ઓન પર્સેયુસ </ref> પ્રાચીન ગ્રીક ધર્મમાં હાઈજીઆ (''''Ὑγίεια'' '' ) શબ્દ એ આરોગ્ય શબ્દનો અવતાર હતો.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Du%28gi%2Feia^ ὑγίεια], હેન્રી જ્યોર્જ લિડ્ડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''અ ગ્રીક-ઈંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , ઓન પેર્સેયુસ </ref> == સ્વચ્છતાનો ખ્યાલ == સ્વચ્છતાનો ખ્યાલ એ જૂના તબીબી ખ્યાલ સાથે સંકળાયેલો છે, તેવી જ રીતે વ્યક્તિગત અને વ્યવસાયિક દેખરેખની આદતો પણ મોટા ભાગે જીવનપ્રણાલી સાથે જોડાયેલી છે. સ્વચ્છતાની આદતો એ તબીબી વિજ્ઞાનમાં તેમજ ઘર (પ્રાદેશિક) અને જીવનની રોજિંદી પ્રક્રિયાઓમાં રોગોનો ફેલાવો અને તેની અસર ઘટાડવાના પ્રતિબંધક માપદંડો તરીકે છે.ખાદ્યાન્ન, દવાઓ, સૌંદર્યપ્રસાધનો અને અન્ય વસ્તુઓની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં સ્વચ્છતા એ ગુણવત્તા ખાતરી માટેનો મહત્વનો ભાગ છે. ઉદાહરણ તરીકે ઉત્પાદન પર આપવામાં આવેલી માઈક્રોબિયલનું વિગતવાર વર્ણન એ તેના ઉપયોગ માટે યોગ્ય હોવાની ખાતરી આપે છે. સુઘટતા (અથવા સફાઈ) અને સ્વચ્છતા શબ્દો ક્યારેક પરસ્પર એકબીજા માટે પણ વપરાય છે, જે મૂંઝવણ ઊભી કરી શકે છે. સામાન્ય રીતે મોટેભાગે સ્વચ્છતાનો અર્થ જીવાતોને કારણે રોગોનો ફેલાવો અટકાવવા માટેની પદ્ધતિ એવો થાય છે. છતાં સફાઈ પ્રક્રિયામાં (ઉદા. હાથ ધોવા) સંક્રમક ગંદકી અને માટી સ્વરૂપે રહેલા જીવાણુઓને સારી રીતે દૂર કરવામાં આવે છે, મોટા ભાગે તેને જ સ્વચ્છતા પ્રાપ્ત કરી કહેવાય છે. આ શબ્દનો ઉપયોગ વિવિધ શબ્દસમૂહો તરીકે થાય છે જેમાં સમાવિષ્ટ છે: ''શરીર સ્વચ્છતા, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા'' , ઉંઘ સ્વચ્છતા , માનસિક સ્વચ્છતા, દંત સ્વચ્છતા અને ''વ્યવસાયિક સ્વચ્છતા'' એ જાહેર આરોગ્ય સંદર્ભે વપરાય છે. ''સ્વચ્છતા'' એ વિજ્ઞાનની એક શાખા પણ છે, જે આરોગ્યની જાળવણી અને પ્રોત્સાહન સાથેનો વ્યવહાર દર્શાવે છે, તેને આરોગ્યશાસ્ત્ર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. સ્વચ્છતા પ્રક્રિયા વ્યાપક રીતે ભિન્ન છે, અને તે કોઈ એક સંસ્કૃતિમાં સ્વીકાર્ય છે, જે અન્ય સંસ્કૃતિમાં સ્વીકાર્ય ન પણ હોય. == તબીબી સ્વચ્છતા == તબીબી સ્વચ્છતાએ તબીબી વ્યવસ્થા, તબીબી સારવાર સાથે સંકળાયેલી પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબધીત છે, જે રોગચાળાથી બચાવે અથવા તેને ઓછો કરે છે, તેમજ રોગોચાળો ફેલાતો અટકાવે છે. તબીબી સ્વચ્છતા પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ છે: * ચેપ ફેલાતો અટકાય તે માટે ચેપી વ્યક્તિ કે સામગ્રીને આઈસોલેશન (અલગ મૂકવુ તે) અથવા ક્વૉરન્ટીનમાં મૂકવું. * શસ્ત્રક્રિયાની પ્રક્રિયા દરમિયાન વપરાયેલા સાધનોને જંતુમૂક્ત કરવા. * સંરક્ષક વસ્ત્રો અને અવરોધકો જેવા કે, માસ્ક (શસ્ત્રવૈદ્ય મોઢે બાંધે છે તે બુકાની), ગાઉન (લાંબો ઝભ્ભો) ટોપીઓ, આઈવેર (આંખ પર બાંધવાનું કપડું) અને મોજાઓ વિગેરેનો ઉપયોગ કરવો. * ઈજાઓ પર યોગ્ય રીતે પાટો બાંધવો અને ઘા પર મલમ પટ્ટી કરવી. * તબીબી કચરાનો સુરક્ષિત નિકાલ * ફરી વાપરી શકાય તેવા સાધનોને જંતુરહિત કરવા (ઉ.દા. લિનન (શણના કપડા), પેડ, ગણવેશ) * ખાસ કરીને ઓપરેશન રૂમમાં ઘસીને સાફ કરવા તેમજ હાથ ધોવામાં આવે છે, પરંતુ તે આરોગ્ય સારવાર વ્યવસ્થા કે જ્યાં રોગચાળો ફેલાઈ શકે છે તેવા સ્થળોએ વધુ સામાન્ય છે.<ref>http://www.nytimes.com/2009/09/17/health/17chen.html વાય ડોન્ટ ડોક્ટર્સ વોશ ધેર હેન્ડ્સ મોર?</ref> આમાંથી મોટા ભાગની પ્રક્રિયાઓ 19મી સદીમાં વિકાસ પામી હતી અને 20મી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં તે સારી રીતે પ્રસ્થાપિત થઈ ચૂકી હતી. કેટલીક પ્રક્રિયાઓ (જેવી કે તબીબી કચરાનો નિકાલ) 20મી સદીના અંતમાં ફાટી નીકળેલા રોગો જેવા કે [[એડ્સ|એઈડ્સ]] (AIDS) અને ઈબોલાના પરિણામ સ્વરૂપ વઘુ સજ્જડ બની. == ગૃહ અને નિત્ય જીવનમાં સ્વચ્છતા == ગૃહ સ્વચ્છતા એ એવી સ્વચ્છતા પ્રક્રિયા સાથે સંબંધીત છે કે જે રોગોને અટકાવે છે અથવા ઓછા કરે છે અને ઘરમાં (પ્રાદેશિક) તેમજ રોજીંદા જીવનની પરિસ્થિતિઓ જેવી કે સામાજિક, જાહેર પરિવહન, કામ કરવાના સ્થળો, જાહેર સ્થળો વિગેરેમાં રોગોનો પ્રસાર થતો અટકાવે છે. ગૃહ સ્વચ્છતા અને રોજીંદાં જીવનની પ્રક્રિયાઓ ચેપી રોગોને ફેલાતા અટકાવવામં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.<ref name="globalburden">બ્લોમફિલ્ડ એસએફ, એક્નેર એમ, ફારા જીમ, નાથ કેજી, સ્કોટ્ટ, ઈએ; વાન દેર વોરડેન સી. ધી ગ્લોબલ બર્ડન ઓફ હાઈજિન- રિલેટેડ ડિસીઝ ઈન રિલેશન ટુ હોમ એન્ડ કોમ્મયુનિટી. (2009) ઈન્ટરનેશનલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન. Available from: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/29858aa006faaa22802572970064b6e8?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171635/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/29858aa006faaa22802572970064b6e8?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref> તેમાં પ્રાદેશિક સ્તરે ઉપયોગમાં આવતી વિવિધ પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેવી કે, હાથ ધોવા, શ્વાસની સ્વચ્છતા, ખોરાક અને પાણીની સ્વચ્છતા, સામાન્ય ઘરની સ્વચ્છતા (પર્યાવરણીય સ્થળો અને આસપાસના વિસ્તારો), પાલતું પ્રાણીઓની સંભાળ અને ઘરમાં આરોગ્ય સંભાળ (જેમને ચેપ લાગવાનું વધુ જોખમ હોય છે તેવા લોકોની સંભાળ). હાલની સ્થિતિમાં સ્વચ્છતાના આ ઘટકોને જુદા મુદ્દાઓ સ્વરૂપે જોવામાં આવે છે, જોકે આ તમામ એક સરખા સૂક્ષ્મજીવવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. ચેપનો પ્રસાર કરતી સાંકળને તોડવાનો અર્થ એટલે જ ચેપી રોગોને ફેલાતા અટકાવવા. આ માટેનો સામાન્ય સિદ્ધાંત એ છે કે, જો ચેપ માટેની સાંકળ તૂટે તો તેનો અન્યમાં પ્રસાર થતો નથી. ગૃહ સ્વચ્છતા અને રોજીંદા જીવનની પ્રક્રિયાઓ માટે અસરકારક ધોરણોની જરૂરિયાતના પ્રતિભાવરૂપે ગૃહ સ્વચ્છતા પર આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક મંચે જોખમ આધારિત અભિગમ વિકસાવ્યો છે. (અંતિમ નિયંત્રણ સ્થાનનું જોખમી વિશ્લેષણ એચસીસીપી (HACCP)) કે જે "સ્વચ્છતા લક્ષ્યાંક" તરીકે જાણીતો થયો છે. નિર્ધારિત સ્વચ્છતા એ ઘરમાં રોગના જંતુઓના પ્રસારના મૂળની ઓળખ તેમજ ઘરમાં ચેપ પ્રસારિત થવાના ચક્રને તોડી પાડવાના અભિગમ સાથે ઘરમાં મહત્વના બિંદુઓ પર સ્વચ્છતા પદ્ધતિ અપનાવવા પર આધારિત છે. ઘરમાં<ref name="sustainability">{{Cite web |url=http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/f5236e2da2822fef8025750b000dc985/62812e8ac19247fe802576c60054693f?OpenDocument |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-24 |archive-date=2011-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110103070618/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/f5236e2da2822fef8025750b000dc985/62812e8ac19247fe802576c60054693f?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> ચેપનો પ્રસાર કરતા મુખ્ય સ્રોતોમાં લોકો (ચેપગ્રસ્ત લોકો જે તેના વાહક હોય છે), ખોરાક, પાણી તેમજ પાલતું પ્રાણીઓ (પશ્ચિમી દેશોમાં 50% થી વધુ ઘરોમાં એક અથવા વધુ પાલતુપ્રાણીઓ હોય છે) છે. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">વધુમાં એવા સ્થળો</span> કે જ્યાં પાણીનો પ્રવાહ એકઠો થતો હોય જેમ કે, નળ, શૌચાલય, નકામી પાઈપો, સફાઈના સાધનો, મોઢાના વસ્ત્રો - જીવાણુઓના વિકાસને સતત પ્રોત્સાહન આપે છે, તેમજ ચેપના દ્વિતિય કક્ષાના સંગ્રહક બની શકે છે, જોકે મોટા ભાગની “ખતરા પર” રહેલા પ્રજાતિ જૂથો એવા છે, જે જોખમમાં છે. સૂક્ષ્મજંતુઓ (સંભવિત ચેપી બેક્ટેરિયા, વાઇરસ વિગેરે.) કફ, મળ, ઉલટી, ચામડીના પ્રકાર વિગેરે જેવા સ્રોતો દ્વારા સતત ફેલાય છે. તે પાણી અથવા તો ખોરાક દ્વારા અથવા સીધી રીતે ફેલાય છે, તે દ્વારા ચેપનો વિકાસ થઈ શકે છે. ઘરમાં જીવજંતુઓના<ref name="sustainability"></ref> પ્રસાર માટેનો મુખ્ય "ધોરી માર્ગ" છે હાથ અને ખોરાક સંપર્ક સપાટી તેમજ સફાઈ માટેના કપડા તેમજ એઠાં વાસણ. ઘરમાં લિનન (શણમાંથી બનેલા કપડા) ના કપડા જેમ કે રૂમાલ(ટુવાલ)ને કારણે જંતુઓ ફેલાય છે. શૌચાલય અને હાથ ધોવાની જગ્યા (વોશ બેસીન) જેવા સાધનો, ઉદાહરણ તરીકે જ્યાં માનવ કચરા સાથે સુરક્ષિત વ્યહાર માટેના સંશોધનો થતા હોય, પરંતુ તેમની સાથે જોડાવવામાં જોખમ રહેલું હોય, તેઓ ક્યારેક ગંભીરરૂપ ધારણ કરી શકે છે. ઉ.દા. જ્યારે કોઈ માંદુ હોય અથવા ડાયરિયા થયો હોય. માનવ કચરાનો સુરક્ષિત નિકાલ એ મૂળભૂત જરૂરિયાત છે; નબળું આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા એ ઓછી આવક ધરાવતા સમુદાયોમાં ડાયરિયા જેવા રોગો પાછળનું પ્રાથમિક કારણ છે. શ્વાસોચ્છવાસને લગતા વાઇરસ અને ફૂગના બીજ પણ હવા દ્વારા ફેલાય છે. સારી ગૃહ સ્વચ્છતાનો અર્થ છે, મહત્વપૂર્ણ બિંદુઓ પર યોગ્ય સમયે ચેપના ચક્રને તોડવા માટેની નિર્ધારિત સ્વચ્છતા પ્રક્રિયા. ઉદાહરણ તરીકે વધુ ફેલાય તે પૂર્વે જંતુઓને દૂર કરવા.<ref name="sustainability"></ref> <span class="goog-gtc-fnr-highlight">કારણ કે, “ચેપ</span> માટેની માત્રા” કેટલાક રોગાણુઓ ખૂબ થોડા પ્રમાણમાં હોઈ શકે છે (10-100 જીવિત એકમો, અથવા કેટલાક વાઇરસ માટે આથી પણ ઓછી), કેટલીક સપાટીઓ પર થી હાથ કે ખોરાક મારફતે મોઢામાં સીધા પ્રવેશી શકે છે, નાકના કે આંખના ચીકણા પદાર્થના સ્તર દ્વારા ચેપ લાગી શકે છે. આરોગ્ય માટેની સફાઈ પ્રક્રિયામાં આ પ્રકારની સપાટીઓ પરથી રોગાણુઓ નાબુદ થઈ શકે તેટલી પૂરતા પ્રમાણમાં હોવી જોઈએ. આરોગ્યસંરક્ષણાત્મક (હાઈજેનિક) સફાઈ આ રીતે થઈ શકે છે: * સાબુ અને ડિટર્જન્ટના ઉપયોગ દ્વારા યાંત્રિક નિકાલ (ઉ.દા. સફાઈ). સ્વચ્છતા માટેના અસરકારક માપદંડ તરીકે, સપાટી પરના જંતુઓ દૂર કરવા માટે વહેતા પાણીની નીચે વીંછળવા જેવી પ્રક્રિયાઓનું અનુસરણ થવું જોઈએ. * એવી પ્રક્રિયા અથવા ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવો કે જે અહીં તહીં ફરતા રોગાણુઓને નિષ્ક્રિય કરે છે. જંતુઓનો નાશ એ “માઈક્રો બાયોસિડલ” ઉત્પાદનોના ઉપયોગ દ્વારા સિદ્ધ થઈ શકે છે, ઉ.દા. જંતુનાશક અથવા જીવાણુરોધક (એન્ટીબેક્ટેરિયલ) ઉત્પાદનો અથવા પાણીવિહીન હાથ સાફ કરનારા (હેન્ડ સેનિટ્ઝર) અથવા ગરમીના સાધનો દ્વારા. * કેટલાક પ્રસંગોમાં જંતુઓને દૂર કરવા માટે તેમને મારવાનો ઉપાય સંમિશ્રિત છે. ઉ.દા. ધોવાના કપડા અને ઘરમાં રહેલા લિનન (શણના કપડા) જેવા કે ટુવાલ અને એઠાં વાસણો. ===હાથ સ્વચ્છતા === હાથ ધોવાની પ્રક્રિયા ને સાબુ અને પાણીથી હાથ ધોવા અથવા પાણીરહિત હાથ સાફ કરનારા (હેન્ડ સેનિટ્ઝર)ના ઉપયોગ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય. હાથની સ્વચ્છતાએ ઘર તેમજ રોજિંદા જીવનમાં ચેપી રોગોના પ્રસારને અટાવવા પર કેન્દ્રિત છે.<ref name="handhygiene">બ્લોમફિલ્ડ, એસએફ, એલિઓ એઈ, કુક્સોન બી, ઓ’બોયેલ સી, લાર્સન, ઈએલ, ધી ઈફેક્ટિવનેસ ઓફ હેન્ડ હાઈજિન પ્રોડ્યુસર્સ ઈનક્લુડિંગ હેન્ડવોશિંગ એન્ડ આલ્કોહોલ-બેસ્ડ હેન્ડ સેનિટરિઝર્સ ઈન રેડ્યુસિંગ ધી રિસ્ક ઓફ ઈન્ફેક્શન્સ ઈન હોમ એન્ડ કમ્યુનિટી સેટિંગ્સ” અમેરિકન જર્નલ ઓફ ઈન્ફેક્શન 2007;35, પુરવણી 1:S1-64</ref> સાબુથી હાથ ધોવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ ન હોય તેવી સ્થિતિમાં (ઉદા. જાહેર સ્થળો કે જ્યાં હાથ ધોવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ ન હોય) પાણીરહીત હાથ સાફ કરનારા (હેન્ડ સેનિટ્ઝર) જેવા કે મદ્યર્ક હાથ ધોવાનું જેલ વાપરી શકાય છે. "ખતરા પર" રહેલા જૂથની સંભાળ લેતા હોઈએ તેવા સમયે જોખમ ઓછું કરવા માટે હાથ ધોવા ઉપરાંત પણ તેઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. અસરકારક રીતે માદ્યર્ક હાથ ધોવાની જેલમાં 60%v/v જેટલો આલ્કોહોલ હોવો જોઈએ. વિકસશીલ દેશોમાં હાથ સાફકરનારાઓ (હેન્ડ સેનિટ્ઝર) એ રોજીંદીક્રિયાઓમાં ઉપલબ્ધ વિકલ્પ નથી; એવી પરિસ્થિતિમાં કે જ્યાં પાણી ઉપલબ્ધતા એક સમસ્યા છે, ત્યાં યોગ્ય ઉપાય તરીકે અસ્થિર-નળ છે, જે ખૂબ ઓછા પાણીનો ઉપયોગ કરે છે અને સ્થાનિક સામગ્રી સાથે તેનો ખર્ચ પણ ઓછો આવે છે. ઓછી આવક ધરાવતા સમુદાયોમાં સાબુના વિકલ્પ તરીકે માટી અથવા રાખનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ===શ્વાસોચ્છવાસને લગતી સ્વચ્છતા === ખાસ કરીને ઠંડી અને તાવની ઋતુમાં કફ થતો હોય અને છીંક ખાતા સમયે જંતુઓને ફેલાતા રોકવા માટે યોગ્ય શ્વાસોચ્છવાસ અને હાથ સ્વચ્છતા જરૂરી છે.<ref name="globalburden"></ref> * ટિસ્યૂ સાથે રાખવા અને કફ તેમજ છીંક આવે ત્યારે તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. * શક્ય એટલી ઝડપથી ટિસ્યૂનો નાશ કરવો * માદ્યર્ક આધારિત હાથ સાફકરનાર (હેન્ડ સેનિટ્ઝર)નો ઉપયોગ કરીને અથવા હાથ ધોઈને સાફ રાખવા. ===ઘરમાં આહાર સ્વચ્છતા === ખોરાક સ્વચ્છતાએ ખોરાકને ઝેરી થતો અટકાવવા સંદર્ભેની સ્વચ્છતા પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)એ દર્શાવેલા ખોરાક સ્વચ્છતા માટેના મુખ્ય પાંચ સિદ્ધાંતો આ પ્રમાણે છે:<ref>14.1</ref> # ખોરાકને માણસો, પાલતુ પ્રાણીઓ અને કિટકો દ્વારા ફેલાતા રોગાણુઓથી દૂષિત થતું અટકાવવું. # રાંધેલા ખોરાકને દૂષિત થતું અટકાવવા માટે રાંધેલો તેમજ કાચો ખોરાક અલગ રાખવો. # ખોરાકને યોગ્ય સમય અને યોગ્ય તાપમાને પકવવો જેથી, રોગાણુઓ નાશ પામે. # યોગ્ય તાપમાને ખોરાકનો સંગ્રહ કરવો. # સુરક્ષિત પાણી તેમજ કાચી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવો. ===ઘરમાં પાણીની વ્યવસ્થા અને સલામત સંગ્રહ === ઘરમાં રહેલી પાણીની વ્યવસ્થા અને સલામત સંગ્રહ એ સમુદાયિક પરિવારો દ્વારા ઘરોમાં વપરાતી એવી પદ્ધતિ છે, જે ખાતરી આપે છે કે પીવાનું પાણી ઉપયોગમાં લેવા માટે સુરક્ષિત છે. વિકસશીલ દેશોમાં<ref name="WHO2007">કોમ્બેટિંગ વોટરબોર્ન ડિસીઝ એટ ધી હાઉસહોલ્ડ લેવલ. World Health Organisation 2007 http://www.who.int/water_sanitation_health/publications/combating_diseasepart1lowres.pdf</ref> જ નહીં પરંતુ વિકસીત રાષ્ટ્રોમાં<ref name="IFHhhwater">ઈન્ટરનેશનલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન. હાઉસહોલ્ડ વોટર સ્ટોરેજ, હેન્ડલિંગ એન્ડ પોઈન્ટ-ઓફ-યુસ ટ્રિટમેન્ટ (2005) http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/a639aacb2d462a2180257506004d35db/aa885658ec1f19ee8025752200559653?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171445/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/a639aacb2d462a2180257506004d35db/aa885658ec1f19ee8025752200559653?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref> પણ પીવાના પાણીની ગુણવત્તા આજે પણ એક મહત્વનો પ્રશ્ન છે; યુરોપના પ્રદેશોમાં પણ અંદાજિત 120 મિલિયન (1 કરોડ, 20 લાખ) લોકોને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ નથી. વપરાશની દૃષ્ટિએ એવા સમુદાયો કે જ્યાં પાણીની ગુણવત્તા નબળી હોય અથવા પાણી પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો હોય તેવા સંકટ સમયે અતિસાર જેવા રોગો દૂર કરવામાં પાણીની ગુણવત્તા અવરોધરૂપ બની શકે છે.<ref name="WHO2007"></ref><ref name="IFHhhwater"></ref><ref name="Clasen2008">ક્લાસેન ટીએફ, હાલ્લેર એલ. વોટર ક્વાલિટી ઈન્વેન્શન ટુ પ્રિવેન્ટ ડિઓર્રોહ:કોસ્ટ એન્ડ કોસ્ટ-ઈફેક્ટિવનેસ. 2008, વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન , જિનેવા. ધી રિપોર્ટ ઈસ અવેલેબલ ફ્રોમ: http://www.who.int/water_sanitation_health/economic/prevent_diarrhoea/en/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911233251/http://www.who.int/water_sanitation_health/economic/prevent_diarrhoea/en/index.html |date=2010-09-11 }}</ref><ref name="who.int">[http://www.who.int/household_water/resources/emergencies.pdf હાઉસહોલ્ડ વોટર ટ્રીટમેન્ટ ફોલોઈંગ ડિઝાસ્ટર એન્ડ ઈમરજન્સીસ. ][http://www.who.int/household_water/resources/emergencies.pdf વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન ]</ref> ઘરમાં પાણીના સંગ્રહ દરમિયાન તે દૂષિત થઈ શકે છે (ઉદા. પાણીના વપરાશ સમયે દૂષિત હાથ અથવા ગંદા વાસણોમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાથી). ઘરમાં પાણીનો સુરક્ષિત સંગ્રહ ખૂબ મહત્વનો છે. પીવાના પાણીના ઉપચાર માટેની પદ્ધતિઓમાં<ref name="hygieneprocedures">બેઉમેર આર, બ્લોમ્ફિલ્ડ એસએફ, એક્સનેર એમ, ફારા જીએમ, નાથ કેજી, સ્કોટ્ટ ઈએ. હાઈજિન પ્રોસિજર્સ ઈન ધી હોમ એન્ડ ધેર ઈફેક્ટિવનેસ: અ રિવ્યુ ઓફ ધી સાયન્ટિફીક એવિડેન્સ બેસ (2008). ઈન્ટરનેશનલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન. ઉપરથી ઉપલબ્ધ: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/c9bf235b5d76ad09802572970063c5d8?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171522/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/c9bf235b5d76ad09802572970063c5d8?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref>,<ref name="who.int"></ref> સમાવિષ્ટ છે: # રાસાયણિક જંતુશોધક ક્લોરિન અથવા આયોડિનનો ઉપયોગ. # પાણી ઉકાળવું # ચિનાઈ માટીના ફિલ્ટર દ્વારા નિસ્યંદન<ref>www.potpaz.org/</ref><ref>www.purifier.com.np</ref> # સૌર જંતુનાશક - સૌર જંતુનાશક એત અસરકારક પદ્ધતિ છે, ખાસ કરીને જ્યાં રાસાયણિક જંતુનાશકો ઉપલબ્ધ ન હોત ત્યાં.<ref>www.sodis.ch</ref><ref>www.who.int/water_sanitation_heal th/dwq/wsh0207/en/.</ref> # યુવી (પાર જાંબલી કિરણો)નું વિકિકરણ - સમુદાયમાં કે ઘરમાં જથ્થો અથવા પ્રવાહ દ્વારા યુવી વિકિકરણ શક્ય છે. બલ્બને પાણીની કેનાલ અથવા પાણીમાં ડુબાડીને ગોળાને લટકાવી રખી શકાય છે. # <span class="goog-gtc-fnr-highlight">ગુચ્છા /ચેપ દુર કરવાની સંમિશ્રિત</span> પ્રક્રિયા – પાઉડરમાં ઉપલબદ્ધ પડીકીમાં રહેલો પાઉડર ગંઠાઈને તળિયા પર બેસી જાય છે, ત્યારબાદ પાણીમાં ક્લોરિન મુક્ત કરવામાં આવે છે. # અનેકાવરોધ પદ્ધતિઓ - સંમિશ્રણની પ્રક્રિયા અથવા ક્રમશ: અસરકારક પરિણામો મેળવા માટેની કેટલીક વ્ય્વસ્થાઓમાં ઉપરની બે અથવા વધુ પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>www.pureitwater.com/about/how_it_works.asp</ref> ===રસોડા, સ્નાનાગર અને શૌચાલય માં સ્વચ્છતા === જંતુઓ ફેલાય તેવા જોખમને ઘટાડવા માટે રસોડા, બાથરૂમ અને શૌચાલય જેવા “સંપર્ક” (હાથ, ખોરાક અને પીવાનું પાણી) સ્થાનો તેમજ સપાટી (જેવા કે શૌચાલય બેઠક, ફ્લ્શ માટેનું હેન્ડલ, દરવાજો, નળ, કામ કરવાની જગ્યા, બાથરૂમ તેમજ બેસીનની સપાટી) પર નિયમિત સફાઈ થવી જોઈએ. <ref name="hygieneprocedures"/> યોગ્ય રીતે સંભાળ લેવામાં આવે તો શૌચાલય દ્વારા ચેપ લાગવાનું જોખમ ઘણું ઓછું રહે છે. આમ છતાં ફ્લશ પ્રક્રિયા દરમિયાન થોડા છાંટા ઉડવા તેમજ એરોસોલ રચના સર્જાઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે કોઈને ડાયરીયા (અતિસાર) થયો હોય તેવા સમયે. હાથ ધોયા કે ન્હાયા પછી વોશ બેસીન કે બાથટબ પર રહી ગયેલા મેલ તેમજ ક્ષારમાં પણ જંતુઓ લાંબા સમય સુધી જીવી શકે છે. ફુવારા પાઈપનુ પાણી પર જો ખુલ્લું રહે તો તે જંતુઓ દ્વારા દૂષિત થઈ શકે છે, જ્યારે ફુલારો ચાલુ કરવામાં આવે ત્યારે તે હવામાં ફેલાય છે. જો થોડા સમય માટે ફુવારાનો ઉપયોગ ન થયો હોય તો બીજી વાર તેને ઉપયોગમાં લેતા પહેલા થોડા સમય માટે ઉંચા તાપમાનમાં રાખવો જોઈએ. પૂર્ણ સ્વચ્છતા માટે ચેપી ફૂગના પ્રસારને અટકાવવું ખૂબ મહત્વનું છે.<ref name="scott2010">સ્કોટ્ટ ઈ. મિક્રોબિઅલ રિસ્ક રેડ્યુક્શન: ધી બેનિફિટ્સ ઓફ ઈફેક્ટિવ ક્લિનીંગ. 2010 ઈન પ્રિપરેશન.કોલે ઈ. અલ્લેર્જેન કંટ્રોલ થ્રુ રુટિન ક્લિનીંગ ઓફ પોપ્યુલન્ટ રિઝવાર્સ ઈન ધી હોમ એનવાયોર્નમેન્ટ. પ્રોસિડિંગ ઓફ હેલ્થી બીલ્ડીંગ 2000;4:435-6. </ref> ફૂગ એ દિવાલ અને જમીનની ટાઈલ્સ તેમજ ક્યારેક ફુવારા પર પણ જીવીત રહી શકે છે. એલર્જી પ્રતિક્રિયાઓ, બગડેલી/ક્ષતિગ્રસ્ત સપાટી અને અપ્રિય ગંધને કારણે આવી ફૂગ પણ ક્યારેક ચેપ માટે કારણભૂત બને છે. નિર્જીવ સપાટીએ ફૂગના વિકાસ માટેની પ્રાથમિક જગ્યા છે, સાથે જ ગાલીચો અને નરમ રાચરચીલું પણ સામેલ છે.<ref name="Cole2000">કોલે ઈ. અલ્લાર્જેન કંટ્રોલ થ્રુ રુટિન ક્લિનીંગ ઓફ પોપ્યુલન્ટ રિઝર્વાર્સ ઈન ધી હોમ એન્વાયોર્મેન્ટ. પ્રોસિડીંગ્સ ઓફ હેલ્થી બિલ્ડીંગ 2000;4:435-6.</ref> હવામાં ઉત્પન્ન થતી ફૂગ એ સામાન્ય રીતે હવાની અવરજવર અથવા ચુસ્ત હવાબંધ વ્યવસ્થા જેવી નરમ પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત છે. શૌચાલય અને હાથ ધોવાની વ્યવસ્થાએ વાસને અટકાવી તેમને સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય બનાવવા માટે મહત્વના છે. ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરવતા સમુદાયોમાં સામાજીક સ્વીકૃતિ એ મહત્વનો ભાગ છે, જે લોકોને શૌચાલય નો ઉપયોગ કરવા તેમજ હાથ ધોવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. ===કપડાની સ્વચ્છતા === કપડાની સ્વચ્છતાએ રોગોને ઘટાડવા અને સખત કપડા તેમજ ટુવાલ જેવા લિનન કપડા દ્વારા રોગોને ફેલાતા રોકવાની પ્રક્રિયા પર આધારિત છે.<ref name="hygieneprocedures"></ref> રોગાણુ દ્વારા દૂષિત થતી મોટા ભાગની વસ્તુઓ એવી છે કે જે સીધી શરીરના સંપર્કમાં આવે છે. ઉ.દા. આંતરવસ્ત્રો, વ્યક્તિગત રૂમાલ(ટુવાલ), મોઢાના કપડા, નેપી. ઈસ્ત્રીકામ સમયે ચાદર મારફત દુષિત અને દુષિત ન હોય તેવા કપડાઓની વચ્ચે <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુક્ષ્મ જંતુ</span>ઓ પરિવર્તિત થઈ શકે છે. એમઆરએસએ (MRSA) માટે તે નવો સામુદાયિક ચિંતાનો વિષય છે.<ref name="MRSA">બ્લોફિલ્ડ એસએફ, કોક્સોન બી, ફાલ્કિનેર એફ, ગ્રિફ્ફીથ સી, ક્લેરી વી. મેથિક્લિન રેસિટન્ટ સ્ટાફીલોલોક્સ એરુઆસ (એમઆરએસએ), ક્લોસ્ટિરીડિમ ડિફિસિલ એન્ડ ઈએસબીએલ-પ્રોડ્યુસિંગ એસેરિકિઆ કોઈલ ઈન ધી હોમ એન્ડ કોમ્યુનિટી: એસેસિંગ ધી પ્રોબ્લેમ, કંટ્રોલિંગ ધી સ્પ્રેડ. (2006). ઈન્ટરનેશનલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઇજિન. પર ઉપલબ્ધ: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/c63d07b19fa214d3802574dd003efc1a?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171715/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/c63d07b19fa214d3802574dd003efc1a?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref> યુએસએ (USA)ના અનુભવો સૂચવે છે કે, આવો ચેપ પરિવારમાં લાગી શકે છે, એટલું જ નહી તે જેલ, શાળાઓ અને રમત-ગમત જૂથોની સામુદાયિક પ્રક્રિયાઓમાં જોવા મળે છે. ત્વચા-થી-ત્વચાનો સંપર્ક (અનઅબાર્ડિએડ ત્વચા સહિત) અને સંપર્ક દૂષિત તત્ત્તવો જેવા કે રૂમાલ(ટુવાલ), ચાદરો અને રમત-ગમતના સાધનો સાથે સંપર્ક આડકતરી રીતે પ્રસારની પદ્ધતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા જણાય છે.<ref name="MRSA"></ref> લિનન અને કપડાની સ્વચ્છતા માટે બે પ્રક્રિયાઓને યોગ્ય માનવામાં આવે છે:<ref name="hygieneprocedures"></ref> * 60°સે કે તેથી વધુ તાપમાને કપડા ધોવા કે ઈસ્ત્રી કરવા * 30-40° સે તાપમાને કેપડા ધોવા કે ઈસ્ત્રી કરવા તેમજ બ્લીચ આધારિત ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવો: આ ઉત્પાદનો દૂષિત તત્વોને ભૌતિક રીતે દૂર કરે છે અને રાસાયણિક નિષ્ક્રિયતા દ્વારા તેનું શુદ્ધીકરણ કરે છે. જોકે કેટલાક પ્રકારની ફૂગ અને વાઇરસ એવા પણ હોય છે કે જેમને નિષ્ક્રિય કરવા મુશ્કેલ છે અથવા તો દૂર કરી શકાતા નથી. 40°સે અથવા તેનાથી નીચા તાપમાને બ્લીચ ન હોય તેવા ઉત્પાદનો દ્વારા કપડા ધોવાથી, અપૂરતું શુદ્ધિકરણ થવાનું જોખમ રહેલું હોય છે તેમ માનવામાં આવે છે. ===ઘરમાં તબીબી સ્વચ્છતા === ઘરમાં તબીબી સ્વચ્છતાનો સંબંધ એવી સ્વાસ્થ્ય સંબંધી રીતો સાથે છે, જેમાં રોગને અટકાવવા અથવા ઘટાડવા કે ફેલાતો અટકાવવા માટે જે લોકો ચેપગ્રસ્ત છે અથવા તો 'ખતરા પર' છે, તેમની દવાના ઉપયોગ દ્વારા કાળજી રાખવામાં આવે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં, સરકારો ઉપર દબાણ વધી રહ્યું છે કે, તેઓ લોકોની અપેક્ષા પ્રમાણે આરોગ્ય સેવા પૂરી પાડવા માટે નાણાંની ફાળવણી કરે. સમુદાયમાં વધી રહેલા દર્દીઓની કાળજી, જેમાં ઘરનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે એક જવાબ છે, પરંતુ, ઘરમાં અપૂર્તા ચેપ નિયંત્રણને કારણે ભયંકર હદ સુધી ઈજા (નુકસાન) પહોંચાડી શકે છે. 'ખતરા પર'ના આ બધાં જૂથોની ઘરમાં કાળજી લેવાનું ચલણ વધી રહ્યું છે, કાળજી લેનાર ઘરની સભ્ય હોય શકે છે, આથી તેને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સારી સમજણની જરૂર રહે છે. ઓછી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકો, જેમની ઘરે કાળજી લેવામાં આવતી હોય, તેવા લોકોની કુલ વસ્તીની ટકાવારી દિવસે-દિવસે વધી રહી છે. (વર્તમાન સમયમાં 20 ટકા સુધી છે.)<ref name="globalburden"></ref> તેમાં સૌથી વધુ હિસ્સો ઉંમરલાયક લોકોનો છે, જેમને લાંબી સારવારની જરૂર રહે છે, જેના કારણે, ચેપ સામેની તેમની રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતા ઘટી જાય છે. તેમાં ખૂબ યુવાન દર્દીઓ, હોસ્પિટલોમાંથી રજા અપાયેલા દર્દીઓ, રોગપ્રતિકારક ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ કરવાની દવા લેનારા અથવા તો આક્રમક તંત્રનો ઉપયોગ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. હોસ્પિટલોમાંથી રજા અપાયેલાં દર્દીઓ, અથવા તો જેમને ઘરે સારવાર આપવામાં આવી રહી હોય તેમની ઉપર 'તબીબી સ્વચ્છતા' (ઉપર જુઓ) આપવાની ખાસ પ્રક્રિયા કરવાની જરૂર રહે છે, જેમ કે શરીરમાંથી પેશાબ વગેરે કાઢવાની નળી કે ઘા પર મલમપટ્ટી વગેરે દ્વારા તેમને ચેપ લાગવાનું જોખમ ઊંચું રહે છે. સડા માટે કારણ બની શકે તેવાં ઘાવના ઘસરકાંના માર્ગે હાનિકારક જીવાણુનો પ્રવેશ અટકાવી શકાય તેવા ઘા ઉપર ચેપરોધકો લગાડી શકાયછે. રોજબરોજની સ્વાસ્થ્ય ટેવો, સિવાય દવા દ્વારા સ્વાસ્થ્ય પદ્ધતિઓ <ref name="trainingresource">હોમ હાઈજિન - પ્રિવેન્શન ઓફ ઈન્ફેક્શન એટ હોમ: અ ટ્રેનિંગ રિસોર્સ ફોર કેરેર્સ એન્ડ ધેર ટ્રેઈનર્સ. (2003) ઈન્ટરનેશનલ સાન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન. પર ઉપલબ્ધ: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/571fd4bd2ff8f2118025750700031676/9aaaeb306bb3c50c80257522004b4fdc?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171556/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/571fd4bd2ff8f2118025750700031676/9aaaeb306bb3c50c80257522004b4fdc?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref> જેને ચેપ લાગવાનું સૌથી વધુ જોખમ હોય તે અને પરિવારના બીજા સભ્યો પણ છે. પરંતુ ફેર એટલો છે કે, જો આ સ્વાસ્થ્ય સંબંધી રીતિઓને યોગ્ય રીતે અનુસરવામાં ન આવે તો ચેપ લાગવાની શક્યતા વધી જાય છે. ===ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોમાં ગૃહ સ્વચ્છતા === વિકસતાં રાષ્ટ્રોમાં દાયકાઓથી, પાણી અને સ્વચ્છતા સંબંધી સુધારણા સુધી સાર્વત્રિક પહોંચને, અટકાવી શકાય તેવા ચેપકારક રોગો (આઈડી)ના ભારણને ઘટાડવા માટેના પાયાના પગલાં તરીકે જોવામાં આવે છે, હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે, સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ઉત્તેજનને જળ ગુણવત્તા અને પ્રાપ્યતામાં સ્વચ્છતાને સાંકળી લેવામાં આવે તેવા કાર્યક્રમો દ્વારા વધુ સારી રીતે સાધી શકાય છે. દર વર્ષે લગભગ 2 મિલિયન લોકો (વીસ લાખ લોકો) અતિસારને લગતિ બિમારીઓના કારણે અવસાન પામે છે, જેમાંના મોટાભાગે પાંચ વર્ષથી નીચેના બાળકો છે.<ref name="WHO2008">ડબલ્યુએચઓ 2008. ધી ગ્લોબલ બર્ડન ઓફ ડિસીઝ: ૨૦૦૪ અપડેટ. પર ઉપબલ્ધ: http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/2004_report_update/en/index.html.</ref> મોટાભાગની વસ્તી વિકાશીલ રાષ્ટ્રોમાં છે, જેઓ અત્યંત ગરીબ સ્થિતિમાં રહે છે, સામાન્ય રીતે શહેરી-વિસ્તારોની બહાર રહેતાં કચરા વિણનારા અથવા ગ્રામીણ નિવાસીઓ છે. પૂરતી માત્રામાં શુદ્ધ પાણી પૂરું પાડવું, મળમૂત્રનો આરોગ્ય સભર નિકાલ કરતી સવલતોની જોગવાઈઓ, સ્વાસ્થ્ય આદલતો ગહન રીતે સામેલ કરવી, આ બધાં જોખમી પરીબળો બિમારીનું ભારણ ઘટાડવા માટે અગત્યના છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે, જો વ્યાપક રીતે અનુસરણ કરવામાં આવે તો, સાબુ દ્વારા હાથ ધોવાથી અતિસારની શક્યતા પચાસ ટકા સુધી ઘટાડી શકાય છે. <ref name="Curtis2003">કર્ટિસ વી, કૈરનક્રોસ એસ. ઈફેક્ટ ઓફ વોશિંગ હેન્ડ વીથ સોપ ઓન ડિઆર્રહોઆ રિસ્ક ઈન ધી કમ્યુનિટી: અ સિસ્ટેમેટિક રિવ્યુ. લેન્સેટ ઈન્ફેક્શન ડિસીઝ 2003;3:275-81.</ref><ref name="Aiello2008">એલિઓ એઈ, કોઉલબોર્ન આરએમ, પેરેઝ વી, લાર્સોન એલ. ઈફેક્ટ ઓફ હેન્ડ હાઈજિન ઓન ઈન્ફેક્શન ડિસીઝ રિસ્ક ઈન ધી કોમ્યુનિટી સેટિંગ: અ મેટા-એનાલિસ્ટ. અમેરિકન જર્નલ ઓફ પબ્લીક હેલ્થ 2008;98:1372-81.</ref><ref name="Fewtrell2005">ફેવ્ટરેલ એલ, કૌફ્ફામેન આરબી, કેય ડી, ઈનોરિઆ ડબલ્યુ, હાલ્લેર એલ, ક્લોફોર્ડ જેમ. વોટર, સેનિટેશન, એન્ડ હાઈજિન ઈન્ટરવેન્શન ટુ રિડ્યુસ ડિઆર્રહોઆ ઈન લેસ ડિવલેપ્ડ કન્ટ્રી: અ સિસ્ટેમિક રિવ્યુ એન્ડ મેટા-એનાલિસી, લેન્સેટ ઈન્ફેક્શ્યસ ડિસીઝ 2005; 5: 42-52.</ref> અને શ્વાચ્છોસ્વાસના ચેપ લગભગ પચ્ચીસ ટકા સુધી <ref name="WELLfactsheet">હેલ્થ ઈમ્પેક્ટ ઓફ હેન્ડ વોશિંગ. વેલ (WELL) ફેક્ટ શીટ 2006. પર ઉપલબ્ધ: http://www.lboro.ac.uk/well/resources/fact-sheets/fact-sheets-htm/Handwashing.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619145147/http://www.lboro.ac.uk/well/resources/fact-sheets/fact-sheets-htm/Handwashing.htm |date=2010-06-19 }}.</ref><ref name="Jefferson">જેફર્સન ટી, ફોક્ષેલી આર, ડેલ માર સી, એટ એલ. ફિઝીકલ ઈન્ટરવેશન ટુ ઈન્ટર્રપ્ટ ઓર રિડ્યુસ ધી સ્પ્રેડ ઓફ રેસ્પેરેટ્રી વાઈરસીસ: સિસ્ટમેટિક રિવ્યુ. બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલ 2007;336:77-80. ડીઓઆઈ :10.1136/બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલ .39393.510347.બીઈ.</ref> સાબુ દ્વારા હાથ ધોવાથી ચર્મ રોગો <ref name="Luby2005">લુબી એસ, એગબોતાલ્લા એમ, ફિકિન ડીએર, પેઈન્ટર જે, બિલ્લહિમ્મેર ડબલ્યુ, અટરેફ એ, હોએકેલસ્ત્રા આરએમ. ઈફેક્ટ ઓફ હેન્ડવોશિંગ ઓન ચાઈલ્ડ હેલ્થ : અ રેન્ડોમિસ્ડ કંટ્રોલ ટ્રાયલ. લેન્સેટ 2005 366 225-33.</ref><ref name="Luby2002">લુબી એસ, અગબોઆત્વાલ્લા એમ, સ્કેનેલ બીએમ, હોએસ્કાસ્ત્રા આરએમ, રાહબર એમએચ, કેસ્વીક બીએચ. ઘી ઈફેક્ટ ઓફ એન્ટીબેક્ટેરિઅલ સોપ ઓન ઈમ્પેટિગો ઈન્સિડેન્સ, કરાચી, પાકિસ્તાન. અમેરિકતન જર્નલ ઓફ ટ્રોપિકલ મેડિસીન એન્ડ હાઈજિન 2002; 67:430-5.</ref> આંખના ચેપ જેમ કે, ટ્રેકોમા અને અન્નનળીની નીચેના ભાગમાં કૃમિ, ખાસ કરીને એસ્કેરિયાસિસ અને ત્રિચ્યુરાસીસ, <ref name="ashmudd">યુસ ઓફ એસ એન્ડ મડ ફોર હેન્ડવોશિંગ ઈન લો ઈન્કમ કમ્યુનિટીસ. એસ. એફ. બ્લુમફિલ્ડ; કે. જે. નાથ http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/9ae568b43e25c9258025764f004bae1c?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171607/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/eb85eb9d8ecd365280257545005e8966/9ae568b43e25c9258025764f004bae1c?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref>નું ભારણ ઘટે છે. ઓછી આવક ધરાવતા સમુદાયોમાં ચેપના પ્રસાર માટેની સાંકળને તોડવાના ભાગરૂપે અન્ય સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ જેવી કે કચરાનો નિકાલ, સપાટીની સ્વચ્છતા, પાલતું પ્રાણીઓની સંભાળ વિગેરે જોવા મળે છે.<ref name="guidelines">ગાઈડેન્સ ફોર ધી પ્રિવેન્શન ઓફ ઈન્ફેક્શન એન્ડ ક્રોસ -ઈન્ફેક્સ ઈન ધી ડિમોસ્ટેક એન્વાયોર્નમેન્ટ: ફોકસ ઓન હોમ હાઈજિન ઈસ્યુ ઈન ડેવલપિંગ કન્ટ્રીસ (2002). ઈન્ટરનેશલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન. પર ઉપબબ્ધ: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/70f1953cec47d5458025750700035d86/24eb06345354d067802574e1005a075d?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171616/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/70f1953cec47d5458025750700035d86/24eb06345354d067802574e1005a075d?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref> ===ઘરમાં ચેપમુક્ત અને જંતુરોધક સ્વચ્છતા === રાસાયણિક જંતુનાશકો એવા ઉત્પાદનો છે, જે જીવાણુઓનો નાશ કરે છે, (હાનિકારક જીવાણુ, રોગ ઉત્પન્ન કરનાર અતિ સૂક્ષ્મ જંતુ, અને ફૂગ). જો કોઈ ઉત્પાદન જંતુનાશક હોય તો તે ઉત્પાદન ઉપરની કાપલીમાં જણાવાયું હોવું જોઈએ કે, "જંતુનાશક" અને/અથવા સૂક્ષ્મજીવ-જંતુ, જીવાણુ વગેરે "મારે" છે. કેટલાંક વ્યવસાયિક ઉત્પાદનો, જેમ કે, બ્લીચ, તાંત્રિકી દ્રષ્ટીએ જંતુનાશક હોવા છતાં, તેમને "જંતુ મારનાર" કહેવામાં આવે છે, છતાં વાસ્તવમાં તેમને "જંતુનાશક" તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરવામાં નથી આવતા. બધા જંતુનાશકો, તમામ પ્રકારના સૂક્ષ્મ જીવજંતુઓને મારતા નથી. બધા જંતુનાશકો જીવાણુઓ મારે છે (બેક્ટેરિડકલ તરીકે ઓળખાય છે). કેટલાક ફૂગનો પણ નાશ કરે છે (ફંગીસાઈડલ), જીવાણુના બીજકણો (સ્પોરિસાઈડલ) અને/અથવા સૂક્ષ્મજીવજંતુઓ (વાઈરુસિડલ). રોગપ્રતિરોધક ઉત્પાદન એ એવું ઉત્પાદન છે કે, જે જીવાણુઓ સામે કેટલીક અચોક્કસ રીતે કામ કરે છે. કેટલાક ઉત્પાદનોને "એન્ટીબેક્ટેરિયલ"ની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે, જે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે, જ્યારે બીજા કેટલાકમાં એ પ્રકારના સક્રિય ઘટકો હોય છે કે, જે માત્ર તેમની (બેક્ટેરિયા) વૃદ્ધિ થતી અટકાવે છે. આથી, ઉત્પાદનની કાપલી "જીવાણુ મારે છે કે નહીં" એવું સૂચવે છે કે, કેમ તે ચકાસવું અગત્યનું છે. ઉત્પાદન ઉપરની કાપલીમાં જણાવવામાં આવ્યું ન હોય તો, ચેપ પ્રતિરોધક ફૂગ-રોધક કે સૂક્ષ્મ જીવાણુરોધક હોય તેમ જરૂરી નથી. સાફકરનાર પરિભાષાનો ઉપયોગ એવા ઘટકોને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે કરવામાં આવે છે, જે સાફ કરવાનું અને જંતુનાશક તરીકેનું કામ કરે છે. તાજેતરના સમયમાં આ પરિભાષાનો ઉપયોગ મદ્યાર્ક (આલ્કોહોલ) – આધારિત ઉત્પાદનો માટે કરવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ હાથના જંતુઓનો નાશ કરવા માટે કરવામાં આવે છે (મદ્યાર્ક આધારિત હાથ સાફકરનારાઓ). જોકે, મદ્યાર્ક આધારિત હાથ સાફ કરનારાઓને કઠણ હોવાથી અસરકારક ગણવામાં નથી આવતા. બાયોસાઈડની પરિભાષા એક બૃહૃદ પરિભાષા છે, જેમાં એવા ઘટક હોય છે, જે મારે છે, સજીવોને નિયંત્રિત કરે છે અથવા તેમને નિષ્ક્રિય બનાવે છે. તેમાં રોગપ્રતિરોધકો અને જંતુનાશકોનો સમાવેશ થાય છે, જે અતિસૂક્ષ્મજંતુને ટક્કર આપે છે અને જંતુનો નાશ કરનાર જંતુઓનો નાશ કરે છે. == શરીરિક સ્વચ્છતા == શરીરિક સ્વચ્છતા એ સ્વચ્છતા દ્વારા કોઈ એકના આરોગ્ય અને કલ્યાણની વ્યક્તિગત સંભાળ લેવા માટે કરવામાં આવતી પ્રક્રિયા સાથે સંબંધીત છે. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાને પ્રોત્સાહિત કરતી પ્રક્રિયાઓમાં વ્યક્તિગત માંદગીમાં, સંભાળ, શ્રેષ્ઠ આરોગ્ય અને સારા રહેવાની સમજ, સામાજીક સ્વીકૃતિ તેમજ અન્ય સ્થળોએ માંદગીના પ્રસારને અટકાવવા સહિતની પ્રક્રિયાઓ સમાવિષ્ટ છે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતામાં સમાવિષ્ટ પ્રક્રિયાઓ છે: ડૉક્ટરને બતાવવું, ડેન્ટિસ્ટ(દાંતના ડૉક્ટકને બતાવવું), નિયમિત રીતે ધોવું/ન્હાવું અને સ્વસ્થ આહાર લેવો. વયક્તિગત વિકાસ સાધવો એ પણ વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જ છે કારણ કે, તે સારા વ્યક્તિગત અને વ્યવસાયિક દેખાવને જાળવવા પર આધારિત છે, જે સ્વચ્છતા માટે અનિવાર્ય છે. શરીર સ્વાસ્થ્ય એ વ્યક્તિગત શરીર સ્વચ્છતા માટેના ઉત્પાદનોના ઉપયોગ દ્વારા સાધી શકાય છે, આવા ઉત્પાદનોમાં સમાવિષ્ટ છે: સાબુ, વાળ ધોવા માટેનું શેમ્પુ, ટુથબ્રશ, ટુથપેસ્ટ, કોટન સ્વેબ( કાન સાફ કરવાનું સાધન), બોડી ડિઓડ્રન્ટ, ફેસીયલ ટિસ્યુ ( નાનો રુમાલ) , માઉથ વોશ, નેલ કટર અને ત્વચાની શુદ્ધિ માટેના સાધનો તથા શૌચાલય પેપર જેવી અન્ય વસ્તુઓ. ==અતિશય શરીર સ્વાસ્થ્ય == વધુ પડતી શરીર સ્વચ્છતાનું જોખમ એ શરીર સ્વાસ્થ્યથી થતા લાભોને ઘટાડી શકે છે, જે અલર્જી રોગો અને શરીર પર ખંજવાળ પેદા કરે છે તેવી ધારણા છે. ===અતિશય શરીર સ્વાસ્થ્ય અને એલર્જી (અણગમો)=== સ્વચ્છતા અંગેની ધારણા સૌ પ્રથમ 1989માં સ્ટ્રેચન દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી, તેનું નિરીક્ષણ હતું કે કુંટુંબની સંખ્યા અને એટોપિક એલર્જીના વિકાર વચ્ચે એક વિપરીત સંબંધ હતો, જો કુંટુંબમાં વધુ બાળકો હોય તો તેઓની આ એલર્જી ઓછી વિકસીત હતી.<ref name="Strachan2000">સ્ટ્રેચેન ડીપી. ફેમિલી સાઈઝ, ઈન્ફેક્શન એન્ડ અટોપેય: ધી ફર્સ્ટ ડિકેડ ઓફ ધી "હાઈજિન હાઈપોથિસીસ". થોરાક્સ 55 સપ્લી 1:S2-10.: S2-10, 2000.</ref> આ પરથી તેણે અનુમાન કર્યું કે બાળપણની શરૂઆતમાં મોટા ભાઈ-બહેનો સાથેના સંપર્ક દ્વારા ચેપના પ્રસારનો અભાવ હોય છે, જેના કારણે છેલ્લા ત્રીસથી ચાલીસ વર્ષોમાં એટોપિક વિકારોમાં ઝડપી વધારો થાય છે. સ્ટ્રેચને વધુમાં રજૂઆત કરી કે, આ પ્રસાર લાંબા સમય સુધી ટકતો નથી તેના કારણોમાં માત્ર કુટુંબની સંખ્યા જ નહીં પરંતુ "સુવિધા અને વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાના ઉચ્ચ જીવન ધોરણોમાં આવેલો સુઘારો જવાબદાર છે." જોકે આ સંદર્ભે કેટલાક મજબૂત પૂરાવા મળ્યા છે કે, માઈક્રોબિયલ સાથે સંપર્ક શરૂઆતના બાળપણમાં કોઈક રીતે એલર્જીનો પ્રતિકાર કરે છે, જોકે એવા કોઈ પુરાવા નથી કે, આ હાનિકારક માઇક્રોબેસના(ચેપ)ના સંપર્કની અથવા આપણને વસ્તુલક્ષી ચેપ સહન કરવાની જરૂર છે.<ref name="hh">સ્ટેનવેલ્લ સ્મીથ આર, બ્લુમફિલ્ડ એસએફ. ધી હાઈજિન હાઈપોથીસિસ એન્ડ ઈમ્પેક્સન ફોર હોમ હાઈજિન. ઈન્ટરનેશલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન. તારીખ - જૂઓ ઉપલબ્ધ છે: http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/ce9bc2e0228ad9d480257522005b4748?OpenDocument {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726171622/http://www.ifh-homehygiene.org/IntegratedCRD.nsf/111e68ea0824afe1802575070003f039/ce9bc2e0228ad9d480257522005b4748?OpenDocument |date=2011-07-26 }}</ref><ref name="tooclean">બ્લુમફિલ્ડ એસએફ, સ્ટેનવેલ -સ્મીથ આર. ક્રેવેલ આરડબલ્યુઆર , પીકઅપ જે. ટુ ક્લીન, ઓર નોટ ટુ ક્લીન: ધી હાઈજિન હાઈપોથિસીસ એન્ડ હોમ હાઈજિન. ક્લિનિકલ એન્ડ એક્સપિરિમેન્ટલ એલર્જી 2006; 36:402-25.</ref><ref name="Bremner2008">બર્નેર એસએ, કારેય આઈએમ, ડેવિલ્ડ એસ, રિચાર્ડ એન, માઈએર ડબલ્યુસી, હિલ્ટોન એસઆર, સ્ટ્રેકહાન ડીપી, કુક ડીજી. ઈન્ફેક્શન્સ પ્રેઝેન્ટીંગ ફોર ક્લિનીકલ કેર ઈન અર્લી લાઈફ એન્ડ લેટર રિસ્ક ઓફ હેય ફિવર ઈન ટુ યુકે બર્થ કોહોર્ટ્સ.એલર્જી 2008;63(3):274–83.</ref>એવા કોઈ પુરવા નથી કે, હાથ ધોવા, ખોરાક સ્વચ્છતા વગેરે જેવા સ્વાસ્થ્યના માપદંડો એટોપિક રોગોની ગ્રહણ ક્ષમતામાં વધારો કરવા સાથે સંબંધિત છે. આ પરિસ્થિતિમાં ચેપ અટકાવવા અને એલર્જી ઘટાડવા અંગેના લક્ષ્યો વચ્ચે કોઈ વિવાદ નથી.<ref name="ashmudd"></ref><ref name="guidelines"></ref> નિષ્ણાંતો વચ્ચે વિકાસી રહેલી સર્વસંમતિ પ્રમાણે, આ અંગેનો જવાબ જીવનપ્રણાલીમાં વધુ પડતા મૂળભૂત ફેરફારોમાં રહેલો છે. જેના કારણે માઈક્રોબીઅલ અથવા અન્ય જીવાણું જેવા કે હેલ્મીથ્સ - જે ખૂબ મહત્વનાછે, ઈમ્યુનો રેગ્યુલેટરી મિકેનીસમ (રોગ નિયંત્રક વ્યવસ્થાતંત્ર) સાથેનો સંપર્ક તૂટી ગયો છે.<ref name="Rook">રુક જીએડબલ્યુ, 99મી ડેલ્હામ કોન્ફરેન્સ ઓન ઈન્ફેક્શન,ઈન્ફ્લામેશન ડિસઓર્ડર :ડેરવિનિઅન મેડિસિન એન્ડ ધી હાઈડ ‘હાઈજિન’ અથવા ‘ઓલ્ડ ફ્રેન્ડસ’ હાઈપોથિસીસ. ક્લિનીકલ એન્ડ એક્સપેરિમેન્ટલ ઈમ્મયુનોલોજી, 160: 70–79.</ref> તેમ છતાં હજુ પણ ઘણી અન્શ્ચિતતાઓ છે કે, જેમ કે, જીવન જીવનશૈલીના કયા ફેરફાર તેની સાથે સંકળાયેલા છે. માધ્યમોમાં પ્રકાશિત માહિતી પ્રમાણે સ્વાસ્થ્યની પરિકલ્પના નકારવામાં આવી છે, એક મજબૂત ‘સામૂહિક વિચારધારા’ એવું સ્થાપિત કર્યું છે કે ધૂળ ‘સ્વાસ્થ્ય માટે હિતકારક’ છે અને સ્વાસ્થ્ય કોઈક રીતે ‘અકૃત્રિમ’ છે. આ મત સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાંતો વચ્ચે મહત્વનો બન્યો છે. દૈનિક જીવનમાં જાહેર આરોગ્યના પાયા સમાન સ્વાસ્થ્ય વર્તનો, પાયાવિહોણા બન્યાં છે. ઘરમાં તેમજ દૈનિક જીવનપ્રાણાલીમાં અસરકારક સ્વાસ્થ્યના પ્રતિસાદરૂપે, ગૃહ સ્વાસ્થ્ય પરના આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક મંચે (ઈન્ટરનેશનલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન) ગૃહ સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને "જોખમ-આધારિત" અથવા નિર્ધારિત અભિગમ વિકસાવ્યો છે, જે સ્થળ આધારિત સ્વચ્છતા પગલાં ઉપરાંત સમય આધારિત ચેપના પ્રસાર અટકાવવા માટે સ્વચ્છતા માપદંડોની ખાતરી કરવા કહે છે.<ref name="sustainability"></ref> નિર્ધારિત સ્વાસ્થ્ય વિજ્ઞાનની સ્વચ્છતાનો ઉદ્ભવ મૂળત: સ્વચ્છતા પ્રક્રિયાના અસરકાર અભિગમ તરીકે થયો હતો, તેમાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી સામાન્ય પ્રમાણમાં આપણા પર્યાવરણની વનસ્પતિનો સંપર્ક (માઈક્રોબાયોલ ફ્લોરા) એટલા પૂરતું સંતુલિત રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થાનું ઘડતર કરે છે. ===કાનના બહારના ભાગોમાં અતિશય શરીર સ્વચ્છતા === વધુ પડતી સ્વચ્છતાએ કાનની નસોમાં ચેપ અથવા ખંજવાળરૂપે પરીણમે છે. કાનની નસો શરીરના અન્ય ભાગો કરતા ઓછી સ્વચ્છતા સંભાળ માંગે છે, કારણ કે તે સંવેદનશીલ છે અને શરીરની પ્રક્રિયા પર્યાપ્ત રીતે આ ભાગોની સંભાળ રાખે છે. મોટા ભાગે કાનની નસો જાતે સાફ થાય છે. જે કાનની નસોની ત્વચાનું કાનના પડદાથી કાનના બહાના ભાગ સુધીનું ધીમું અને ક્રમાનુસાર સ્થળાંતર છે. જામી ગયેલો કાનનો મેલ કાનની નસોના અંદરના ભાગોમાંથી બહારની તરફ આવે છે, જે સામાન્ય રીતે સૂકાં અને પોપડી સ્વરૂપે બહાર પડી જાય છે.<ref>[http://www.medicinenet.com/ear_wax/page2.htm એરવેક્સ, મેડિસિનિઅન્ટ.કોમ]</ref> કાનની નસોમાંથી જામેલો મેલ દૂર કરવાનો પ્રયાસ એ વાસ્તવિક રીતે મેલના દબાણ તેમજ કાનમાં વિદેશી સામગ્રી નાખી, તે દ્વારા કાનની નસોમાં સફાઈમાં ઘટાડો કરવા સમાન છે, કારણ કે કાનનો મેલ પોતાની મેળે બહાર આવવાની પ્રક્રિયા કુદરતી છે. ===ચામડીની અતિશય શરીર સ્વચ્છતા === ત્વચાની વધુ પડતી સ્વચ્છતાએ ખંજવાળમાં પરિણમે છે. ત્વચા કુદરતી તૈલીય આવરણ ધરાવે છે, જે લવચીકતામાં વધારો કરે છે અને ત્વચાને સૂકી થવા સામે રક્ષણ આપે છે. ત્વચા ધોવા સમયે, જરૂરી ન હોય તેવી જલીય ક્રિમના ઉપોયગ નુકસાનકારક પ્રક્રિયા આ આવરણને દૂર કરે છે અને ત્વચાને અસુરક્ષિત બનાવે છે. વધુ પડતા સાબુનો ઉપયોગ, ક્રીમ અને જેલ પણ ત્વચાની કુદરતી પ્રક્રિયા પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે સાબુ અને ઉટણું (શરીરે ચોળવાનો લેપ) એ ત્વચાના કુદરત રક્ષિત તેલ અને ચરબીયુક્ત પદાર્થો કે જેઓ કોલીકેલ્સિફેરોલ (વિટામિન D3) અને બાહ્ય પદાર્થો શોષાઈ જઈને, કુદરતી હોર્મોનલ સંતુલન ખોરવી શકે છે. == રસોઈમાં (આહાર) સ્વચ્છતા == રસોઈ સ્વાસ્થ્ય એ આહાર વ્યવસ્થાપન અને ખોરાકને દૂષિત થતો અટકાવવા, ખોરાકને ઝેરી થતો અટકાવવા તેમજ રોગોને અન્ય ખોરાક, માણસો અથવા પશુઓમાં પ્રસાર થતા અટકાવવા માટેની રાંધવાની પ્રક્રિયા (રસોઈ) સાથે સંબંધિત છે. રસોઈ સ્વચ્છતા પ્રક્રિયાઓ ખોરાકની સંભાળ, સંગ્રહ, તૈયારી, પીરસવું અને ખાવાના સુરક્ષિત માર્ગોની સ્પષ્ટતા કરે છે. રસોઈ પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ છે: * ખોરાક રાંધવાની જગ્યા અને સાધનોને સાફ તેમજ જંતુમુક્ત રાખવા (ઉ.દા. શાકભાજી અને અન્ય કાચું માસ સમારવા માટે જંતુમુક્ત કાપવાનું પાટિયું વાપરવું). સફાઈમાં ક્લોરીન બ્લીચ, [[ઇથેનોલ|ઈથેનોલ]], અલ્ટ્રાવાયોલેટ લાઈટ વિગેરેનો જંતુમક્તિ માટે કરવો. * સંભાળ માટે માંસાહારનો ખરાબ ભાગ કે જે ટ્રિચિના, વોર્મ્સ, સાલમોનેલા અન્ય રોંગાણુઓથી દૂષિત હોય; અથવા સંદિગ્ધ માંસાહારને રાંખધી વખતે ટાળવા. * કાચા ખાદ્યપદાર્થો જેવા કે સુશિ અને સશિમીને તૈયાર કરતી વખતે ખાસ સંભાળ રાખવી. * સાબુ અને ચોખ્ખાં પાણી દ્વારા સંગ્રહિત થાળીઓ ધોઈને સાફ કરવી. * કોઈ પણ ખાદ્યપદાર્થને અડતાં '''પહેલાં''' હાથ ધોવા. * ભોજન તૈયાર કરતી વખતે રંધાયા ન હોય તેવા ખાદ્યપદાર્થોને અડ્યા બાદ હાથ ધોવા. * જુદો જુદો ખોરાક તૈયાર કરવા માટે એકના એક વાસણોનો ઉપોયગ ન કરવો. * જમવા સમયે કટલરિ (છરી-કાંટા) ને પરસ્પર વહેંચવા નહી. * જમતી વખતે કે જમ્યા બાદ હાથ કે આંગળીઓને ચાટવી નહીં. * લીક થતા વાસણોનો પીરસવા માટે ફરી ઉપયોગ ન કરવો. * કીટકો દ્વારા દૂષિત થતા અટકાવવા ખાદ્ય પદાર્થોનો યોગ્ય સંગ્રહ કરવો. * ખાદ્યપદાર્થોને ઠંડા રાખવા. (અને વિશેષ ખાદ્યપદાર્થોને જ્યાં ઠંડક ના હોય કે સંભવ ના હોય એવી જગ્યાએથી ટાળવા. ) * ખાદ્યપદાર્થો પર કાપલી દ્વારા તે ક્યારે બનયા છે તેનો નિર્દેશ હોય છે. (અથવા ઉત્પાદનકર્તાઓ આ તારિખ "પહેલા સુધી યોગ્ય" એવું દર્શાવવું પસંદ કરે છે. * ખાવામાં ન આવ્યો હોય તેવા ખોરાકનો યોગ્ય નિકાલ અને તેનું પેકેજિંગ. == વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા સેવા == વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાએ લોકોની વ્યક્તિગત સંભાળના વ્યવહાર માટેના સાધનોનો ઉપયોગ અને સંભાળ માટેની પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબંધિત છે. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાની કાર્યપ્રણાલીમાં સમાવિષ્ટ છે: * વાળંદ, એસ્થેટીસીયન્સ અને અન્ય સેવા આપનારા લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનોને જંતમુક્ત કરવા. * બોડી પીયરસીંગ (વીંધવા) અને ટેટુ બનાવવા માટેના સાધનોને (બાષ્પદબાણયંત્ર) દ્વારા જંતુમુક્ત કરવા. * હાથ સાફ રાખવા. == સ્વચ્છતા પ્રક્રિયાનો ઇતિહાસ == વિસ્તૃત રીતે સ્વાસ્થ્ય વિજ્ઞાનની નોંધ મનુસ્મૃતિ અને વિષ્ણુ પુરાણ જેવા હિંદુ લખાણોમાં મળી આવે છે.<ref>[http://www.sulabhtoiletmuseum.org/fact.htm સુલભ ઈન્ટરનેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ટોઈલેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061220124551/http://www.sulabhtoiletmuseum.org/fact.htm |date=2006-12-20 }}.</ref> હિન્દુ ધર્મ પ્રમાણે ન્હાવાની પ્રક્રિયાએ નિત્ય ક્રમોમંથી એક છે, અને કેટલાક ધર્મગ્રંથો પ્રમાણે તેમ ન કરવું એ પાપ છે. આ લખાણો આધ્યાત્મિક શુદ્ધતાના વિચારો પર આધારિત છે, અને તે રોગના કારણોની સમજ અને તેમના પ્રાસાર અર્થને દર્શાવતા ન હતા. તેમ છતાં શુદ્ધતાની રીતિઓ પરના કેટલાક નિયમો સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે, મહામારીના વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ, કદાચ કોઈ દુર્ઘટનાના કારણે, કેટલીક રીતિઓએ અનુભવના આધાર પર આરોગ્ય સાથે સીધો સંબંધ હોવાના કારણે, રૂઢીઓનું સ્થાન લીધું. દૈનિક સ્નાનની ક્રિયા રોમના જીવનશૈલીમાં ગુણવત્તા ચિહ્ન (હોલમાર્ક) સમાન હતી.<ref>[http://www.channel4.com/history/microsites/T/timeteam/snapshot_rom_bath.html રોમન બાથ હાઉસીસ]</ref> શહેરી વિસ્તારોમાં લોકોની સેવા અર્થે મોટા સ્નાનાગર બનાવવામં આવ્યા હતા, જેમાં માળખાકીય રીતે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જળવાઈ રહે તેવી સામાન્પય માંગ હતી. આવા પરિસર સામાન્ય રીતે વિશાળ હતા, જેમાં સ્વીમીંગ પુલ જેવા સ્નાનાગર, નાના ઠંડા અને ગરમ હોજ, બાષ્પરુમ તેમજ ઝરા (સ્પા) જેવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હતી, જ્યાં વ્યક્તિઓ પોતાના વાળ સાફ કર શકતા, તેલ લગાવી શકતા અને માલિશ કરી શકતા. પાણી સતત નાની નહેરો દ્વારા વહ્યા કરતું હતું. શહેરી કેન્દ્રો બહારના સ્નાનાગર નાના હતા અને સ્નાન માટેની ઓછી સુવિધાઓ ધરાવતા હતા. અથવા શરીર સાફ કરવાનું પાણી સાદું રહેતું. રોમના શહેરો મોટી ગટરો જેવી કે રોમની ક્લોઅકા મેક્સિમા ધરાવતા કે જે દ્વારા જાહેર અને ખાનગી મળમૂત્રના નિકાલની વ્યવસ્થા હતી. રોમન લોકોએ ક્યારેય ફ્લશ – ટોઈલેટ (શૌચાલય)ની માંગણી કરી નહોતી. પણ તેઓ પાસે નાના શૌચાલય હતા, જેમાંથી સતત આંતરિક જળનું વહેણ યથાવત રહેતું. (આવા શૌચાલય ફિલ્મ ''એક્સોડસ'' ની અકરે જેલમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે.) છેક 19મી સદી સુધી, પશ્ચિમિના શિક્ષિત શહેરો જ સામાન્ય રીતે શૌચાલય માટેની શારીરિક પ્રક્રિયા સંદર્ભેની આંતરિક સુવિધાઓ ધરાવતા હતા. ગરીબ સંપ્રદાયના બહુમતિ લોકો ઘરના પાછળના ભાગે અથવાં આંગણાંમાં બાંધેલ ખાળકૂવા ઉપર સામુદાયિક સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરતા હતા. જોકે તેમાં ફેરફાર આવ્યો જ્યારે, ડૉ. જ્હોન સ્નો દ્વારા શોધવામાં આવ્યું કે કોલેરાએ સૌચ સંબધી દૂષિત પાણીથી ફેલાય છે. સરકાર અને આરોગ્ય સંશોધકો ધીરે ધીરે સ્વીકારતા થયા કે નાળીના ઉપયોગ દ્વારા દૂષિત પાણીમાંથી માનવ કચરાના નિકાલ દ્વારા થાય છે. આ પ્રોત્સાહને ફ્લશ ટોઈલેટ (શૌચાલય) અને સ્નાનાગર ઘરમાં અને શક્ય હોય તો ખાનગી હોવા જોઈએ તેવી નૈતિક અનિવાર્યતાને મોટા પાયે સ્વીકૃત બનાવી.<ref>''[http://www.amazon.com/dp/193259521X પોપ કલ્ચર: હાઉ અમેરિકા ઈસ શેપ્ડ બાય ઈટ્સ ગ્રોસેસ્ટ નેશનલ પ્રોડક્ટ]'' , આઈએસબીએન 1-932-59521-X.</ref> ===ઈસ્લામિક કાયદાશાસ્ત્રમાં સ્વચ્છતા === 7મી સદીથી [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]] નિયમિત રીતે પ્રબળ સ્વચ્છતા પર ભાર મૂકે છે. બીજી તરફ રિવાજ પ્રમાણે દૈનિક પ્રાર્થના (અરેબિક- ''સલાત'' ) માટે યોગ્ય સમયે સ્વચ્છ થવું જરૂરી છે. વુદુ અને ઘુસલ માટે મુસ્લિમોના જીવનમાં સ્વચ્છતા અનેક નિયમો છે, જેનો મોટા પ્રમાણમાં અમલ થાય છે. અન્ય મુદ્દાઓએ પણ ઈસ્લામિક આહાર સંબંધી કાયદાઓ સામાવિષ્ટ છે. સામાન્ય રીતે [[કુરાન|કુરાન]] ઊંચા શારીરિક સ્વચ્છતા મૂલ્યો અને શક્ય હોય તો ધાર્મિક રીતે સ્વચ્છ રહેવાની સલાહ આપે છે. ===પ્રાચીન યુરોપમાં સ્વચ્છતા === પ્રચલિત માન્યતાથી અસંગત હોવા <ref>{{Cite web |url=http://historymedren.about.com/od/dailylifesociety/a/bod_weddings.htm |title=ધી બેડ ઓલ્ડ ડેયસ — વેડિંગ્સ એન્ડ હાઈજિન |access-date=2010-12-24 |archive-date=2017-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130223521/http://historymedren.about.com/od/dailylifesociety/a/bod_weddings.htm |url-status=dead }}</ref> અને તેમ છતા પહેલાના ખિસ્તી આગાવાનો સ્નાન અધાર્મિક છે, તેવી વાતને વખોડી કાઢે છે.<ref>[http://www.wordinfo.info/words/index/info/view_unit/2701 અબ્યુશન્સ ઓર બાથિંગ,હોસ્ટોરિકલ પર્સપેક્ટિવ્સ + (લેટિન : ''અબ્લયુરે'' , ટુ વોશ અવેય)]</ref> સ્નાન અને સ્વચ્છતા રોમન સામ્રાજ્યના પતનની સાથે યુરોપમાંથી લુપ્ત થયા નહોતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html |title=ઘી ગ્રેટ ફેમિને(1315-1317) એન્ડ ધી બ્લેક ડેથ (1346-1351) |access-date=2010-12-24 |archive-date=2008-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308175242/http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.middle-ages.org.uk/middle-ages-hygiene.htm મિડલ એજિસ હાઈજિન]</ref> સાબુ બનાવવાની પ્રક્રિયા સૌ પ્રથમવાર કથિત "અંધાર યુગ" દરમિયાન અસ્તિત્વમાં આવી હતી. રોમન લોકો અન્ય વિકલ્પો વચ્ચે મોટા ભાગે સુગંધિત તેલનો (મોટા ભાગે ઈજિપ્ત તરફના) ઉપયોગ કરતા. યુરોપમાં ટૂંકા પુનજાગરણ કાળ પૂર્વે સુધી સ્નાન ક્રિયા ફેશન તરીકે ઉભરી આવી ન હતી. બાદમાં તેનું સ્થાન સ્વેટ-બાથિંગ (પરસેવા-સ્નાન) અને સુગંધી તેલે લીધું. કારણ કે યુરોપમાં એવી માન્યતા હતી કે પાણી ત્વચાના માધ્યમથી શરીરમાં બીમારી ફેલાવી શકે છે. (વાસ્તવમાં પાણી, બીમારી ફેલાવે છે પરંતુ, મોટે ભાગે ત્યારે કે જ્યારે એક વ્યક્તિ દ્વારા ન્હાવામાં વપારેયું પાણી બીજા દ્વારા પીવાના ઉપયોગમાં લેવામાં આવે અને પાણી ત્યારે જ બીમારી ફેલાવે છે જ્યારે તે રોગાણુઓથી દૂષિત હોય.) મધ્યયુગીન ચર્ચ સત્તાવાળા માનતા કે જાહેર સ્નાનક્રિયા એ અનૈતિકતા અને રોગો માટેનું વાતાવરણ ઉભું કરે છે. રોમન કેથલિક ચર્ચે ઔપચારિક રીતે જાહેર સ્નાનક્રિયા પર પ્રચિબંધ મૂક્યો હતો, જોકે તે યુરોપમાં વ્યાપક ધોરણે ઉપદંશ ગરમીવાળી મહામારીને નાથવાનો એક નિષ્ફળ પ્રયાસ હતો.<ref>{{cite book | last = Paige | first = John C | authorlink = | coauthors = Laura Woulliere Harrison | title = Out of the Vapors: A Social and Architectural History of Bathhouse Row, Hot Springs National Park | publisher = U.S. Department of the Interior | year = 1987 | location = | pages = | url = http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf | isbn = | access-date = 2010-12-24 | archive-date = 2008-05-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080528190147/http://www.nps.gov/history/history/online_books/hosp/bathhouse_row.pdf | url-status = dead }}</ref> 19મી અને 20મી સદી સુધી આધુનિક આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા વ્યાપક રીતે સ્વીકાર્ય બન્યા ન હતા. મધ્યકાલીન ઇતિહાસવિદ લીન થોર્નડીકેના મતે મધ્યકાલીન યુરોપમાં લોકો 19મી સદીના લોકો કરતા એ કરતા વધુ સ્નાન કરતા હતા.<ref>[http://www.godecookery.com/mtales/mtales08.htm ટેઈલ્સ ઓફ ધી મિડલ એજ્સ - ડેઈલી લાઈફ].</ref> == અભ્યાસ સામગ્રી == * આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણીય આરોગ્ય જર્નલ, આઈએસએસએન (ISSN):1438-4639, એલ્સેવિઅર ==આ પણ જુઓ== * [[જાહેર આરોગ્ય]] ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Wiktionary}} * [http://www.cdc.gov યુએસ (US) સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન] * [http://www.ecdc.europa.eu/en યુરોપિયન સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન ] * [http://www.who.int/water_sanitation_health/en/WHO વોટર સેનિટેશન એન્ડ હાઈજિન]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ifh-homehygiene.org ધી ઈન્ટરનેશનલ સાયન્ટિફીક ફોરમ ઓન હોમ હાઈજિન ] * [http://www.simmons.edu/hygieneandhealth/ સેન્ટર ફોર હાઈજિન એન્ડ હેલ્થ ઈન ધી હોમ એન્ડ કમ્યુનિટી. સિમ્મોન્સ કોલેજ, બોસ્ટ. યુએસએ] * [http://www.hygienecentral.org.uk/The હાઈજિન સેન્ટર, લન્ડન સ્કુલ ઓફ હાઈજિન એન્ડ ટ્રોપિકલ મેડિસીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224161956/http://www.hygienecentral.org.uk/The |date=2021-02-24 }} * [http://www.wsscc.org/ વોટર સપ્લાય એન્ડ સેનિટેશન કોલોબ્રેટિન કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107030519/http://wsscc.org/ |date=2018-01-07 }} * [http://www.irc.nl/ આઈઆરસી ઈન્ટરનેશનલ વોટર એન્ડ સેનિટેશન સેન્ટર ] * [http://www.mheu.org/en/bathing/ વર્ચુઅલ એક્સિબીશન ઓન ધી હિસ્ટ્રી ઓફ બાથિંગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202172552/http://www.mheu.org/en/bathing/ |date=2020-02-02 }} * [http://www.tufts.edu/med/apua/Patients/handwashing.html અલાયન્સ ફોર પ્રુડેન્ટ યુસ ઓફ એન્ટિબાયોટિક્સ ઓન હેન્ડ વોશિંગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826012824/http://www.tufts.edu/med/apua/Patients/handwashing.html |date=2010-08-26 }} * [http://www.cdc.gov/handhygiene/ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ ઓન હેન્ડ હાઈજીન ઈન હેલ્થકેર સેટિંગ્સ ] * [http://hearth.library.cornell.edu/ હોમ ઇકોનોમિક આર્કાઈવ: ટ્રેડિશન, રીસર્ચ, હિસ્ટ્રી (હાર્થ)] <br>ગૃહ અર્થતંત્રોની 1,000 શ્રેષ્ઠ ચોપડીઓના 1850 થી 1950 સુધીના પાનાઓની એક ઇ-બુક તરીકેનો સંગ્રહ, જેની રચના કોર્નેલ વિદ્યાપીઠના [http://www.mannlib.cornell.edu/ માન ગ્રંથાલય] દ્વારા કરવામાં આવી છે. જેમાં આ સમયમાં સ્વચ્છતા સંદર્ભે થયેલા અનેક કાર્યોને સાંકળતી [https://web.archive.org/web/20100623150556/http://hearth.library.cornell.edu/h/hearth/bibs/hygiene.pdf વિશિષ્ટ ગ્રંથસૂચિ]નો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે. [[Category:સ્વચ્છતા]] [[Category:તબીબી સ્વચ્છતા ]] [[Category:ગ્રીક લોનવર્ડ્સ]] [[શ્રેણી:આરોગ્યશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]] gn4ucb8vqdo24p7ixke21hgnzz0h9t6 0 30237 906436 905028 2026-10-19T21:15:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906436 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} [[File:Sirius A and B Hubble photo.jpg|thumb|સિરિયસ દ્વિસંગી તારામંડળની હલબ તસ્વીર, જેમાં સિરિયસ B સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી શકાય છે.(ડાબી તરફ નીચે)]] એક '''દ્વિસંગી તારો''' એક એવો તારા મંડળ ઘરાવે છે, જેમાં બે તારાઓ તેમના સમાન સમૂહ કેન્દ્રની ફરતે ભ્રમણ કરે છે. આ ચમકતા તારાને '''પ્રાથમિક''' તારો કહેવાય છે અને અન્યને તેનો '''સાથી તારો''' , '''કોમ્સ''' ,<ref>જાહેર થયેલા{{IPA-en|ˈkoʊmiːz|}}</ref> કે '''સહાયક''' તારો કહેવાય છે. 19મી સદીની શરૂઆતથી માંડીને આજ સુધી થયેલા સંશોધનો દર્શાવે છે કે ઘણા તારાઓ દ્વિસંગી તારામંડળનો અથવા તો બે કે તેથી વધુ તારામંડળોનો ભાગ હતા, જેમને ''બહુવિધ તારામંડળ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કેટલીક વાર ''દ્વિ તારો'' પરિભાષા એ ''દ્વિસંગી તારા'' ના સામાનાર્થી તરીકે વપરાય છે, પરંતુ વધુ સામાન્ય રીતે દ્વિ તારો એ શક્યત: દ્વિસંગી તારો હોઈ શકે છે અથવા ''દૃશ્યમાન દ્વિ તારો'' કે જે રાસાયણિક જોડાણ ન ધરાવતા બે તારાઓનો બનેલો છે, પરંતુ આકાશમાં [[પૃથ્વી|પૃથ્વી]]થી નજીક તેને જોઈ શકાય છે. દ્વિસંગી તારાઓ ક્યારેક દૃશ્યમાન હોઈ તેમને ઓળખી શકાય છે, જો તેમના ઘટકો સંતોષકારક રીતે ચોક્કસ ગતિ ધરાવતા અથવા અન્તર્નિહિત વેગ ધરાવતા હોય અથવા તેના બે ઘટકો વચ્ચે પૃથ્વીથી યોગ્ય અંતરે અંશાત્મક લંબન ધરાવતા હોય. સંકલિત દ્વિસંગી તારામંડળો અથવા દૃશ્યમાન દ્વિસંગીઓમાંથી મોટા ભાગના દ્વિસંગી તારાઓ હજુ સુધી ઓળખી શકાયા નથી. ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ દ્વિસંગી તારામંડળો ખૂબ અગત્યના છે, કારણ કે તેમની કક્ષા જ તેમના ઘટક તારાઓના [[દળ|સમૂહ]]ને પ્રત્યક્ષ રીતે દ્રશ્યમાન બનાવે છે, જે ત્રિજ્યા અને ઘનતા, જેવા પરોક્ષ રીતે અનુમાનિત થતા અન્ય તારા પરિમાણોને પરવાનગી આપે છે. તેને પ્રયોગમૂલક સમૂહ-તેજસ્વિતા સંબંધ (એમએલઆર (MLR)) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જ્યાંથી એક તારાના સમૂહ વિશે અનુમાન લગાવી શકાય છે. દાર્શનિક રીતે દ્વિસંગીઓ ક્યારેક જોઈ શકાય છે, આવા સંજોગોમાં તેમને ''દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓ'' તરીકે ઓળખે છે. ઘણા દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓ અનેક સદીઓ અને સહસ્ર શતાબ્દીઓ અને ત્યારબાદ પણ જોઈ શકાય તેવો દાર્શનિક સમયગાળો ધરાવે છે, જેઓ આકસ્મિક અને નબળા તરીકે જાણીતા છે. તેમને અપ્રત્યક્ષ તકનિક દ્વારા પણ ઓળખી શકાય છે, જેવા કે વર્ણપટ દર્શક (''વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ'' ) અથવા નક્ષત્ર પ્રકાશમાપક (''નક્ષત્ર પ્રકાશમાપક યંત્ર દ્વારા માપી શકાય તેવા દ્વિસંગીઓ'' ). જો કોઈ દ્વિસંગી તારાની ભ્રમણ કક્ષા સમતલ આકાશમાં સીધી રેખામાં હોય તો, તેના ઘટકતત પર ગ્રહણ લગાવશે અને એક ગોળો બીજા પર થઈને પસાર થશે; આ જોડીઓને ''ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓ'' કહે છે, અથવા ગ્રહણ અને એક બીજાના માર્ગમાં પસાર થતા તેમની તેજસ્વીતામાં આવતા ફેરફારને આધારે તેમને ''પ્રકાશમાપન દ્વિસંગીઓ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જો દ્વિસંગી તારામંડળમાં આવેલા ઘટકો ખૂબ નજીક હોય કે તેઓ તેમના પારસ્પરિક બાહ્ય તારામય વાતાવરણને ગુરત્વાકર્ષણની રીતે વિકૃત કરી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ ''નજીક આવેલા દ્વિસંગી તારામંડળો'' સમૂહની આપ-લે કરી શકે છે, જે તેમની ઉત્ક્રાંતિને એ કક્ષાએ લાવે છે કે જેમાંથી એક વ્યક્તિગત તારો ઉદ્દભવી જ ન શકે, આવા દ્વિસંગી ઉદાહરણોમાં એલ્ગૉલ (ગ્રહણીય દ્વિસંગી), સિરિયસ અને સિગ્નસ એક્સ-1 (X-1) (જેમાંનો એક તારો શક્યત: બ્લોક હોલ છે). દ્વિસંગી તારાઓ સામાન્ય રીતે ઘણી કક્ષાઓમાં ભ્રમણ કરનારી નિહારિકાઓનું કેન્દ્ર છે, અને તેઓ નોવા અને સુપરનોવા તારાના જનક પણ છે. ==શોધ== આ સંદર્ભે ''દ્વિસંગી'' શબ્દનો ઉપયોગ સૌ પ્રથમ સર વિલિયમ હર્ષેલ દ્વારા 1802માં કરાયો હતો, <ref name="aitkenix"></ref> જ્યારે તેમણે લખ્યુઃ<ref>પેજ. 481, [http://www.jstor.org/stable/107131 ૫૦૦૦ નવા નેબ્યુલેઇ, નેબ્લુયલેઇ તારાઓ, નેબ્યુલેઇ ગ્રહો અને તારાઓના ઝૂંમખાઓની યાદી; સાથે જ સ્વર્ગની રચના અંગે ટિપ્પણી], વિલિયમ હર્સેલ, ''રોયલ સોસાયટી ઓફ લંડન દ્વારા તત્ત્વજ્ઞાન અંગેની ચર્ચા'' ,'''92''' (1802), પેજ. 477–528.</ref> {{quote|If, on the contrary, two stars should really be situated very near each other, and at the same time so far insulated as not to be materially affected by the attractions of neighbouring stars, they will then compose a separate system, and remain united by the bond of their own mutual gravitation towards each other. This should be called a real double star; and any two stars that are thus mutually connected, form the binary sidereal system which we are now to consider.}} આધુનિક વ્યાખ્યા દ્વારા, ''દ્વિસંગી તારો'' શબ્દ સામાન્ય રીતે તારાઓની જોડીઓ કે જે સમાન સમૂહના કેન્દ્રની ફરતે ગોળ ફરતી હોય તેમના સુધી મર્યાદિત છે. જે દ્વિસંગી તારાઓનું અવકાશીય દૂરબીન અથવા ઈન્ટરફિઅરોમેટ્રિક્સ પદ્ધતિઓ દ્વારા પૃથક્કરણ કરી શકાય છે તે ''<span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃષ્ટિ</span> દ્વિસંગીઓ'' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="Heintz12">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | pages=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/n14 1]–2 | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref><ref name="csep10">{{cite web | url = http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/binaries/visual.html | title = Visual Binaries | publisher = University of Tennessee}}</ref><ref>{{cite web | url = http://home.case.edu/~sjr16/advanced/stars_binvar.html | title = Binary and Variable Stars | publisher = Journey Through the Galaxy}}</ref> મોટા ભાગના ઓળખાયેલા દૃષ્ટિ દ્વિસંગી તારાઓ માટે એક આખું પરિભ્રમણ હજુ સુધી જોવામાં નથી આવ્યું, આ તારાઓએ વળાંકવાળા માર્ગ અથવા આંશિક વૃત્તખંડ પર પ્રવાસ કર્યો હોવાનું જોવા મળ્યું છે.<ref name="Heintz5">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/5 5] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=[[D. Reidel]] Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> [[File:Gwiazda podwójna zaćmieniowa schemat.svg|300px|left]] વધુ સામાન્ય શબ્દ ''દ્વિ તારો'' , આકાશમાં નજીક અને સાથે દેખાતા હોય તેવા તારાની જોડીઓ માટે વપરાય છે.<ref name="aitkenix">''ધ બાયનરી સ્ટાર્સ'' , રોબર્ટ ગ્રાન્ટ ઇટ્કેન, ન્યૂયોર્ક : ડોવેર, 1964, પેજ. ix.</ref> આ તફાવત [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] સિવાયની ભાષાઓમાં ભાગ્યે જ કરવામાં આવે છે.<ref name="Heintz12"></ref> દ્બિ તારાઓ દ્વિસંગી તારામંડળો અથવા માત્ર બે તારાઓ હોઈ શકે છે, કે જે એકબીજાની નજીક સાથે આકાશમાં દેખાય છે, પરંતુ સૂર્યથી ખરેખર એકદમ દૂર અંતરો ધરાવે છે. પછીના પ્રકારને ''<span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃશ્યમાન</span> દ્વિ'' અથવા ''દૃશ્યમાન જોડી'' ઓ કહેવાય છે.<ref>{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/17 17] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company, Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> અવકાશીય દૂરબીનની શોધ થઈ ત્યારથી, દ્વિ તારાઓની ઘણી જોડીઓ મળી આવી છે. શરૂઆતના ઉદાહરણોમાં મિઝર અને અક્રુક્સનો સમાવેશ થાય છે. 1650<ref name="aitken1">''ધી બાયનરી સ્ટાર્સ'' , રોબર્ટ ગ્રાન્ટ ઇટ્કેન, ન્યૂયોર્ક : ડોવેર, 1964, પેજ. 1.</ref><ref>[http://leo.astronomy.cz/mizar/riccioli.htm વોલ્યુમ. 1, ભાગ 1, પેજ. 422, ''અલ્માગેસ્ટમ નોવુમ '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810035504/http://leo.astronomy.cz/mizar/riccioli.htm |date=2011-08-10 }}, ગિઓવાન્ની બાટ્ટિસ્તા રિક્કોઓલિ, બોનોનેઇ: એક્સ ટાઇપોગ્રાફિયા હાએરેડિસ વિક્ટરીડ બેનાત્જી, 1651.</ref>માં જિઓવાની બટ્ટિસ્ટ રિચ્ચોલી દ્વારા (અને કદાચ તેના પણ પહેલા બેનેડેટો કાસ્ટેલી અને ગેલિલિયો દ્વારા), સપ્તઋષિ(ઉર્સા મેજર)માં, મિઝર બેગણો હોવાનું અવલોકન કરાયું હતું.<ref name="newviewofmizar">[http://leo.astronomy.cz/mizar/article.htm અ ન્યૂ વ્યૂ ઓફ મિઝાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307111656/http://leo.astronomy.cz/mizar/article.htm |date=2008-03-07 }}, લેઓસ ઓન્ડ્રા, એક્સેસ ઈન લાઇન મે 26, 2007.</ref> 1685માં ફાધર ફોન્ટેનય દ્વારા, સર્ધન ક્રોસમાં તેજસ્વી દક્ષિણી તારો અક્રુક્સ, બેગણો હોવાનું અવલોકન કરાયું હતું.<ref name="aitken1"></ref> દ્બિ તારાઓ એકબીજા સાથે કુદરતી રીતે જોડાયેલા હોય શકે છે એવું સૌપ્રથમ જ્હોન મિશેલે સૂચવ્યું હતું, જ્યારે તેમણે 1767માં એવી દલીલ કરી કે શક્યતા છે કે બેગણા તારાઓ તક નિર્ધારણના કારણે નાના રહ્યા હોય.<ref>પેજ. 10–11, ''ઓબ્ઝર્વિંગ એન્ડ મેઝરિંગ ડબલસ્ટાર્સ'' , બોબ અર્ગેઇલે, ઇડી., લંડન: સ્પ્રિન્જેર, 2004, આઈએસબીએન 1-85233-558-0.</ref><ref>પેજ. 249–250, [http://www.jstor.org/stable/105952 ચોક્કસ અંશાત્મક લંબન, અને સ્થિર તારાઓના મેગ્નિટ્યૂટ અંગેની તપાસ, પ્રકાશનો પૂંજ કે જેમાંથી તેઓ આપણા સુધી પ્રકાશ ફેંકે છે, અને ચોક્કસ સંજોગોમાં તેમની સ્થિતિ], જ્હોન મિશેલ ,''તત્ત્વજ્ઞાનને લગતું અહેવાલ (1683-1775)'' '''57''' (1767), pp. 234–264.</ref> વિલિયમ હર્ષેલે 1779માં દ્વિ તારાઓનું અવલોકન શરૂ કર્યું અને ત્યાર પછી જલદી જ 700 દ્વિ બેગણા તારાઓ અંગેની સંપૂર્ણ યાદીઓ પ્રસિદ્ધ કરી.<ref name="Heintz4">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/4 4] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> 1803 સુધીના, 25 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન તેમણે અનેક દ્વિ તારાઓની સાપેક્ષ સ્થિતિઓમાં ફેરફારોનું અવલોકન કર્યું, અને એવું તારવ્યું કે તેઓ દ્વિસંગી મંડળો જ હોવા જોઈએ;<ref>[http://www.jstor.org/stable/107080 દ્વિસંગી તારાઓની સાપેક્ષ સ્થિતિમાં તેમને અસર કરતા કારણો અંગે છેલ્લા પાંચ વર્ષોમાં જે કંઈ પણ થયું તે અંગેના ફેરફારો અંગેનું સરવૈયું;], વિલિયમ હર્સેલ, ''તત્ત્વજ્ઞાનને લગતો અહેવાલસ, રોયલ સોસાયટી ઓફ લંડન'' '''93''' (1803), પેજ. 339–382.</ref> જો કે, 1827 સુધી, દ્વિસંગી તારાની પ્રથમ ભ્રમણ કક્ષાની ગણતરી નહોતી કરાઈ, જ્યારે ફેલિક્સ સેવરીએ ક્સિ ઉર્સાએ મેજોરીસની ભ્રમણ કક્ષાની ગણતરી કરી.<ref>પેજ. 291, ફ્રેન્ચ એસ્ટ્રોનોમર્સ, વિઝ્યુઅલ ડબલ સ્ટાર્સ એન્ડ ધી ડલબલ સ્ટાર્સ વર્કીંગ ગ્રુપ ઓફ ધી સોસાયટે ઓસ્ટ્રોનોમિક ડે ફ્રાન્સ, ઈ. સોઉલે, ''ધી થર્ડ પેસેફિક રિમ કોન્ફરેન્સ ઓન રિસેન્ટ ડિવલપમેન્ટ ઓફ બાયનરી સ્ટાર રિસર્ચ'' , પ્રોસેડિંગ ઓફ અ કોન્ફરેન્સ સ્પોન્સર્સ બાય ચૈનગ મઇ યુનિવર્સિટી, થાઇ ઓસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી એન્ડ ધી યુનિવર્સિટી ઓફ નેબરાસ્કા-લિન્કોલન હેલ્ડ ઈન ચિઆન્ગ મઇ, થાઇલેન્ડ, 26 ઓક્ટોબર-1 નવેમ્બર 1995, ''એએસપી કોન્ફરેન્સ સિરીઝ'' '''130''' (1997), ઈડી. કામ-ચિંગ લેઉંગ, પેજ. 291–294, {{bibcode|1997ASPC..130..291S}}.</ref> આ સમય બાદથી, ઘણા બધા દ્વિ તારાઓ યાદીબદ્ધ કરાયા છે અને મપાયા છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેવલ ઓબ્ઝર્વેટરિ દ્વારા સંકલિત કરાયેલા દૃષ્ટિ દ્વિ તારાઓનો ડેટાબેઝ, ધ વોશિંગ્ટન ડબલ સ્ટાર કેટલોગ, દ્વિસંગીની સાથોસાથ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃશ્યમાન</span> દ્વિ સહિત,<ref>"ઈન્ટ્રોડક્શન એન્ડ ગ્રોથ ઓફ ધી ડબલ્યુડીએસ", [http://ad.usno.navy.mil/wds/wdstext.html#intro ધી વોશિંગ્ટન ડબલ સ્ટાર કેટલોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917194922/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdstext.html#intro |date=2008-09-17 }}, બ્રિઅન ડી. માસોન, ગેરય એલ. વેય કોફ્ફ, એન્ડ વિલિયમ આઈ. હાર્ટકોપ્ફ, એસ્ટ્રોમિટર ડિપાર્ટમેન્ટ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નવલ ઓબ્ઝર્વેટરી, એક્સેસ ઓન લાઇન ઓગસ્ટ 20, 2008.</ref> દ્વિસંગી તારાઓના 100,000 યુગ્મો ધરાવે છે. આ દ્વિ તારાઓમાંથી માત્ર કેટલાકની ભ્રમણ કક્ષાઓ જાણી શકાઈ છે, <ref>[http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html સિક્સ કેટલોગ ઓફ ઓરબીટ ઓફ વિઝ્યુઅલ બાઇનરી સ્ટાર્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412084731/http://ad.usno.navy.mil/wds/orb6.html |date=2009-04-12 }}, વિલિયમ આઈ. હાર્ટકોપ્ફ એન્ડ બ્રેઇન ડી. માસોન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નવલ ઓબ્ઝર્વેટરી, એક્સેસ ઓન લાઇન ઓગસ્ટ 20, 2008.</ref> અને મોટા ભાગના અસલ દ્વિસંગીઓ છે કે પછી <span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃશ્યમાન</span> દ્વિ તારાઓ તે નક્કી નથી કરાયું.<ref>[http://ad.usno.navy.mil/wds/ ધી વૉશિંગ્ટન ડબલ સ્ટાર કેટાલોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214155533/http://ad.usno.navy.mil/wds/ |date=2011-02-14 }}, બ્રિઅન ડી. મેસોન, ગારેય એલ. વાયકોફ્ફ, એન્ડ વિલિયમ આઈ. હાર્ટકોપ્ફ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નવલ ઓબ્ઝર્વેટરી. એક્સેસ ઓન લાઇન ડિસેમ્બર 20, 2008.</ref> યુગ્મોની સાપેક્ષ ગતિનું અવલોકન કરીને આ નક્કી કરી શકાય છે. જો ગતિ એ ભ્રમણ કક્ષાનો ભાગ હોય, અથવા જો તારાઓનો એકસરખો અન્તર્નિહિત વેગ હોય અને તેમના સમાન ચોક્કસ ગતિની સરખામણીએ તેમની ચોક્કસ ગતિનો ભેદ ઓછો હોય, તો કદાચ આ યુગ્મ ભૌતિક છે.<ref name="Heintz1718">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | pages=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/17 17]–18 | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> દ્વિ તારાઓઓના <span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃષ્ટિ</span> અવલોકનકારો માટે એક કામ એ રહે છે કે ગુરુત્વાકર્ષણીય સંબંધ સત્ય કે અસત્ય સાબિત કરવા માટે પર્યાપ્ત અવલોકનો મેળવવા પડે છે. ==વર્ગીકરણો== ===નિરીક્ષણની પદ્ધતિઓ === નિરીક્ષણને આધારે દ્વિસંગી તારાઓને ચાર ભાગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે; દૃષ્ટિની રીતે, નિરીક્ષણ દ્વારા; વર્ણપટીય રીતે, વર્ણપટની રેખાઓમાં સમયાંતરે આવતા ફેરફારો દ્વારા; પ્રકાશમાપનની રીતે, ગ્રહણને કારણે ચમકમાં આવતા ફેરફારો દ્વારા; અથવા ખગોળશાસ્ત્રીય રીતમાં, નહીં દેખાતા સાથીતારાને કારણે તારાના સ્થાનમાં આવેલ પરિવર્તનની માપણી દ્વારા.<ref name="Heintz12"></ref><ref>{{cite web | url = http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro201/binstar.htm | title = Binary Stars | publisher = Cornell Astronomy | access-date = 2011-02-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181020074634/http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro201/binstar.htm | archive-date = 2018-10-20 | url-status = dead}}</ref> કોઈ દ્વિસંગી તારો આમાંથી અનેક શ્રેણીઓમાં હોય શકે છે; ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક વર્ણપટીય દ્વિસંગીઓ ગ્રહણીય દ્વિસંગી પણ છે. ====<span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓ</span>==== ''દૃષ્ટી દ્વિસંગી'' તારો એવો તારો છે, જેના માટે તેના બે ઘટકોનું કોણીય વિભાજન એટલું સ્પષ્ટ હોય છે કે, દૂરબીનમાં અથવા તો ઉચ્ચ-શક્તિવાળા બાઇનોક્યુલર દ્વારા પણ જોવું સંભવ બને છે દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓને શોધવામાં દૂરબીનની વિઘટનીય ક્ષમતા અગત્યનું પરીબળ છે, અને જેમ દૂરબીન મોટું અને વધુ ક્ષમતાવાળું, તેમ વધુ સંખ્યામાં <span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓ</span> જોવા મળશે. બે તારાઓની ચમક પણ એક અગત્યનું પરીબળ છે, ઝાંખા તારાઓ કરતા ચમકદાર તારાઓને તેમની ચળકાટના કારણે છુટ્ટા પાડવા અઘરા છે <span class="goog-gtc-fnr-highlight">દૃષ્ટિ</span> દ્વિસંગી તારાઓમાં સૌથી વધુ પ્રકાશિત તારો ''પ્રાથમિક'' તારો હોય છે, અને ઓછો ચળકતો તારો ''ગૌણ'' તારો હોય છે. ઘણા પ્રકાશનમાં(ખાસ કરીને જૂનામાં), નબળા ગૌણ તારાને '' કમ્સ'' (બહુવચનમાં ''કોમીટીઝ'' ;{{lang-en|companion}}.) કહેવામાં આવે છે. જો બંને તારાઓનો પ્રકાશ એક સરખો હોય તો શોધ કરનારનો હોદ્દો પ્રાથમિક ધોરણેને બદલે પ્રચલિત રીતે સ્વિકારવામાં આવે છે.<ref name="aitken41">''ધી બાયનરી સ્ટાર્સ'' , રોબર્ટ ગ્રાન્ટ એક્ટિકેન, ન્યૂયોર્ક: ડોવેર, 1964, પેજ. 41.</ref>પ્રાથમિક તારાને આદર આપતો ગૌણ તારાનો સ્થિતિ કોણ માપી શકાય છે, બંને તારાઓ વચ્ચે કોણિય અંતર જોવા મળે છે. આ નિરીક્ષણ કરવાનો સમય પણ નોંધવામાં આવેલો છે. સમયાંતરે કરવામાં આવેલા ઘણાં નિરીક્ષણોની નોંધ પરથી કરવામાં આવેલા તારણ અનુસાર, મૂળ તારામાંથી છૂટા પડેલો પ્રાથમિક તારો હંમેશા તારાની સુસંગત દિશા કરતા વિરુદ્ધ દિશામાં સ્થિર થયેલો જોવા મળે છે અને મોટેભાગે આ બધા તારાઓ વિસ્તારના કેલ્પેરિયન નિયમને સંતુષ્ટ કરે છે, એટલે કે તેમાં અંડાકૃતિ કે દિર્ધગોળાકાર સ્થિતિ જોવા મળે છે. આ અંડાકાર કે દિર્ધગોળાકાર સ્થિતિને ''સ્પષ્ટ અંડાકૃતિ'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, સમતલ આકાશમાં પ્રાથમિક તારાને હંમેશા આદર આપતો ગૌણ તારો લંબગોળ, ધૂમકેતુ કે ગ્રહ જેવી ભ્રમણ કક્ષા ધરાવે છે. આ પ્રકાશ અંડાકૃતિ પરથી કહી શકાય કે ભ્રમણ કક્ષાના તમામ તત્વો ગાણતરીપૂર્વકના હોઈ શકે છે, જ્યા અર્ધ-પ્રમુખ ધરીનું તારાકીય લંબન ફક્ત કોણવાળા ખૂણાને જ દર્શાવે છે, અને આ આંતરને કારણે મંડળ ઓળખાય છે.<ref name="csep10"></ref> ====વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ==== ક્યારેક તારાઓના પ્રકાશ ઉત્સર્જન પર થતી તેની ડોપ્લર અસરમાંથી દ્વિસંગી તારાઓના પૂરાવાઓ પણ મળે છે. આ સંજોગોમાં દ્વિસંગી તારાઓ જોડીમાં બનેલા હોય છે, જ્યાં દરેક તારામાંથી એક અવાસ્તવિક રેખા જોવા મળે છે અને તેનો પ્રકાશ પહેલા વાદળી જેવો થાય છે, પછી લાલ થાય છે, અને એના દરેક ફેરફાર પ્રથમ આપણી તરફ આવતા અને થોડી જ વારમાં દૂર જતા હોવાનો આભાસ પેદા કરે છે. તેના સમૂહના કેન્દ્રની ફરતે ગતિ દરમિયાન તેની ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો સામાન્ય હોય છે. આ રચનામાં, તારાઓ વચ્ચેનું વિભાગીકરણ સામાન્ય રીતે ખૂબ જ નાનું હોય છે અને ભ્રમણ કક્ષાને લગતી ગતિ ખૂબ જ ઝડપી હોય છે. જ્યાં સુધી ભ્રમણની ગતી જોનારની દ્રષ્ટિએ કાટખૂણે ના હોય ત્યાં સુધી તેનો એકભાગ જોનારની દ્રષ્ટિએ અત્યંત ઝડપી જોવા મળે છે અને રચનાનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવેલા તારાના કેન્દ્રમાંથી નિકળતા પ્રકાશનો વેગ અત્યંત નિયતસમય અનુસાર હોય છે. તારાની આભાસી રેખાઓની ડોપ્લર અસરને જોઈ શકાય ત્યારે તારાના કેન્દ્રમાંથી નિકળતા પ્રકાશનો વેગ સ્પેક્ટ્રોમિટર દ્વારા માપી શકાય છે, આ રીતે ગોઠવાયેલા તારાઓને જ ''વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ'' તરીકે ઓળખે છે. આમાંથી મોટા ભાગના તારાઓને દૃષ્ટિ દ્વિસંગી તરીકે જોઈ શકાતા નથી, એટલે સુધી કે સારી વિઘટન ક્ષમતા ઘરાવતા દૂરબીન વડે પણ જોઈ શકાતા નથી.ઘણા વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગી તારાઓમાં, બંને તારાઓની આવાસ્તવિક રેખા જોઈ શકાય છે, અને વારાફરથી બેગણી અને એકલી એમ જોઈ શકાય છે. આ પ્રકારના મંડળોને દ્વિ-રેખિત વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ તરીકે ઓળખાય છે(ક્યારેક "SB2" તરીકે સૂચવવામાં આવે છે). જ્યારે અન્ય મંડળોમાં એક જ તારાનો વર્ણપટ જોઈ શકાય છે, અને વર્ણપટની રેખાઓ સમયાંતરે વાદળી રંગની, ત્યારબાદ લાલ અને ફરી વાદળી રંગની જોવા મળે છે. આ પ્રકારના તારાને એક-રેખિત વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ કહે છે("SB1").કોઇપણ મંડળમાં વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીની ભ્રમણ કક્ષામાં એક કે બંને ઘટકના કેન્દ્રમાંથી નિકળતા પ્રકાશના વેગને આધારે સમગ્ર શ્રેણીની લંબાઇ નક્કી કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર નિરીક્ષણ સમયની વિરુદ્ધ કરવામાં આવે છે, જેને પરિણામે સમયગાળામાં પણ કેટલીક રેખાઓ નક્કી થાય છે. જો ભ્રમણ કક્ષા આડી-ઉભી રેખાને બદલે વર્તુળાકાર જોવા મળે તો તેને સાઇન રેખાઓ કહેવામાં આવે છે. જો ભ્રમણ કક્ષા લંબગોળ આકારની હોય તો આડી-ઊભી રેખાઓનો લંબગોળ આકાર વિષમકેન્દ્રિ જોવા મળે છે, અને મુખ્ય ઘરીઓનું અનુમાપન નિરીક્ષણ રેખાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે. અર્ધ-પ્રમુખ ધરી ''એ'' (a) ક્યા છે એ ખાતરી કરવી ખૂબ જ અધરી છે અને ભ્રમણ કક્ષાનું આ વલણ તેને સમતલ ''આઇ'' (i) બનાવે છે. જો કે અર્ધ-પ્રમુખ ધરીનો ગુણાકાર અને સાઇનનું વલણ(એટલે કે ''a'' સિન ''i'' ) કદાચ સીધું જ એક સરખી પહોળાઇનું સાંકડું એકમ (દા.ત. કિલો મીટર) બનાવી શકે છે. ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓમાં જો ''a'' અથવા ''i'' બંનેમાંથી કોઈ પણ એકબીજાનો નિર્ણય કરે તો પરિણામે ભ્રમણકક્ષા માટેનું સંપૂણ માપ મેળેવી શકાય.<ref>{{cite web | url = http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/astro101/lec16.htm | title = Stellar Masses | first = T | last = Herter | publisher = Cornell University | access-date = 2011-02-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060718154936/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/astro101/lec16.htm | archive-date = 2006-07-18 | url-status = dead}}</ref> દ્વિસંગી તારાઓમાં દૃષ્ટિ અને વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગી બંને ખૂબ જ ઓછા જોવા મળે છે, અને જ્યારે મળે ત્યારે તે અત્યંત અગત્યની માહિતી મેળવવા માટે મહત્વના સ્ત્રોત બને છે. દૃષ્ટિ દ્વિસંગી તારાઓ મોટા પાયે વિભાગીકરણના સત્યો ધરાવે છે, જેમને દાયકાઓ અને સદીઓમાં માપી શકાય છે. સામાન્ય રીતે વર્ણપટની રીતે તેઓ ખૂબ ઓછી ભ્રમણ કક્ષા ધરાવે છે. જ્યારે તેનાથી વિરુદ્ધ, વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગી તારાઓ તેની ભ્રમણ કક્ષામાં વધુ ઝડપે ફરે છે, કારણકે તે એકબીજાથી વધુ નજીક હોય છે, સામાન્ય રીતે એટલા નજીક હોય છે કે તેને દૃષ્ટિ દ્વિસંગી તરીકે પણ ઓળખી શકાય છે. દૃષ્ટિ અને વર્ણપટદર્શક બંને પ્રકારના દ્વિસંગી તારાઓ હંમેશા પૃથ્વીથી નજીક જ હોય છે. ====ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓ==== [[File:Eclipsing binary star animation 2.gif|thumb|ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓ, તિવ્રતામાં વૈવિધ્યના સંકેતો.<ref>[43]</ref><ref>[44]</ref>]] ''ગ્રહણીય દ્વિસંગી તારાઓ'' એ તારાઓ છે જેની ભ્રમણ કક્ષા બીજા તારાથી એટલી નજીક એક રેખામાં હોય છે કે નિરીક્ષણ કરનારને તે એકબીજાને છૂપાવતા કે ગ્રહણ કરતા જોવા મળે. આ ઘટનામાં દ્વિસંગી વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગી પણ હોય છે અને તારાકીય લંબનમાં પણ ફેરફાર થતો જોવા મળે છે, આ દ્વિસંગી તારાઓનું વિશ્લેષણ કરનારા લોકો માટે વધુ મહત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | first = D. | last = Bruton | title = Eclipsing Binary Stars | publisher = Stephen F. Austin State University | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2007-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070414144827/http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | url-status = dead }}</ref> એલ્ગૉલ ગ્રહણીય દ્વિસંગીનું સૌથી સારામાં સારું ઉદાહરણ છે.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | title = Eclipsing Binary Stars | first = D | last = Bruton | publisher = Stephen F. Austin State University | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2007-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070414144827/http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html | url-status = dead }}</ref> છેલ્લા દાયકામાં, ગ્રહણીય દ્વિસંગી તારાઓનું પ્રાથમિક માપન 8 મિટર ક્લાસ દૂરબીન દ્વારા શક્ય બન્યુ છે. જે તેને આદર્શ કેન્ડલ્સ (પ્રકાશ માપવાનું એકમ) બનાવવા શક્ય બનાવે છે. તાજેતરમાં એલએમસી (LMC), એસએમસી (SMC), એન્ડ્રોમેડા ગેલેક્સી અને ટ્રીએન્ગુલુમ ગેલેક્સીના સીધા અંતર માપવામાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓ ગેલેક્સી સુધીનું નવું ચોક્કસાઇપૂર્વકનું 5% સ્તર જેટલું અંતરનું માપ આપવા માટેની યોગ્ય પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે.<ref name="Bonanos2006">{{cite journal | author=Bonanos, Alceste Z. | title=Eclipsing Binaries: Tools for Calibrating the Extragalactic Distance Scale | journal=Binary Stars as Critical Tools and Tests in Contemporary Astrophysics, International Astronomical Union. Symposium no. 240, held 22–25 August 2006 in Prague, Czech Republic, S240, #008 | year=2006 | volume= | pages= | url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0610923 }}</ref> ઘટકોના વ્યક્તિગત પ્રકાશને કારણે નહિં પરંતુ ગ્રહણને કારણે ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓ પરિવર્તનશીલ અથવા ચંચળ તારાઓ છે. ગ્રહણીય દ્વિસંગીમાં પ્રકાશની રેખા નિશ્ચિત પ્રકાશના સમયગાળાની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે, સાથે તીવ્રતામાં નિયતકાલીન બિંદુઓ જોવા મળે છે. જો બંનેમાંથી કોઇ એક તારો બીજા કરતા મોટો હોય તો એક સંપૂર્ણપણે ગ્રહણની જેમ અંધકારમાં જતો રહે છે, જ્યારે બીજો સંપૂર્ણપણે કંકણાકૃતિ ગ્રહણની જેમ જોવા મળે છે.ક્યારેક પ્રકાશિત થતા દ્વિસંગીઓની ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો તેના પ્રકાશની આડી-ઉભી રેખા પરથી નક્કી કરવામાં આવે છે, જ્યારે પ્રત્યેક તારાનું માપ તેની ભ્રમણ કક્ષાની ત્રિજ્યા તથા તે કેટલું ઝડપથી તેની તેજસ્વિતામાં ફેરફાર લાવે છે, તેમજ નજીકના તારા કેવી રીતે અન્ય દૂરના તારા પર સરકે છે, તેના નિરીક્ષણ પરથી નક્કી કરવામાં આવે છે. જો તેઓ વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ હોય તો પણ ભ્રમણ કક્ષાના તત્વોને ઓળખી શકાય છે, અને તારાના સમૂહને સાપેક્ષ રીતે સરળતાથી નક્કી કરી શકાય છે, જેનો અર્થ છે કે આવા કિસ્સાઓમાં તારઓની સાપેક્ષ ઘનતા પણ નક્કી કરી શકાય છે.<ref>{{cite web | url = http://www.physics.sfasu.edu/markworth/ast105/Binary-Stars.ppt | format = [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] | title = Binary Stars | first = M | last = Worth | publisher = Stephen F. Austin State University | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2016-01-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160110071759/http://www.physics.sfasu.edu/markworth/ast105/Binary-Stars.ppt | url-status = dead }}</ref> ====નક્ષત્ર પ્રકાશમાપક દ્વિસંગી ==== ખગોળશાસ્ત્રીઓએ ઘણા બધા તારાઓ એવા શોધ્યા છે કે જેની આપપાસ ખાલી જગ્યામાં ભ્રમણ કક્ષાઓ જોવા મળે છે. ''નક્ષત્ર પ્રકાશમાપકી દ્વિસંગી'' એ છે કે જે અવકાશમાં એક તારાની નજીકના સ્થાનની આસપાસ ડોલતો જોવા મળે છે, પરંતુ તેનો સાથી તારો જોઈ શકાતો નથી. આ જ પ્રકારનું ગણિત સામાન્ય દ્વિસંગીમાં પણ જોવા મળે છે, તેના અદૃશ્ય સાથી તારાના [[દળ|સમૂહ]] અંગે અટકળ કરી શકાય છે. સાથી તારો અત્યંત ઓછો પ્રકાશિત હોય છે, આથી હાલમાં તેને જોઈ શકાતો નથી અથવા તો તેના પ્રાથમિક તારાની ચમકથી ઢંકાયેલો રહે છે અથવા તો એ એક એવી વસ્તુ બને છે કે જે થોડા કે નહીંવતૂ પ્રમાણમાં [[વિદ્યુત-ચુંબકીય તરંગો|ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશન]] બહાર છોડે છે. જેનું સૌથી સારું ઉદાહરણ છે ન્યુટ્રોન તારો.<ref>{{cite web | url = http://woodall.ncsa.uiuc.edu/dbock/Vis/NeutronStar/Summary.html | title = Binary Neutron Star Collision | first = D | last = Bock | publisher = NCSA | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2007-06-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070626084520/http://woodall.ncsa.uiuc.edu/dbock/Vis/NeutronStar/Summary.html | url-status = dead }}</ref> તારાની જોડીમાં [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] વેગને લીધે દાર્શનિક તારાની સ્થિતિને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક માપી શકાય છે તથા તેમાં થતા ફેરફારને જોઇ પણ શકાય છે. તારાનું સ્થાન સતત અન્ય તારાની સાથે બદલાતુ રહે છે અને ત્યારબાદ તેના સ્થાનમાં સમયાંતરે પણ ફેરફાર જોવા મળે છે. જો કે આ પ્રકારનું માપ ફક્ત નજીકના તારાઓ ખાસ કરીને 10 પાર્સેક્સ (1 પર્સેક્સ એટલે સવાત્રણ પ્રકાશવર્ષ) જેટલા અંતરમાં જ સારી કામગીરી આપે છે. નજીકના તારાઓ ક્યારેક ઉચ્ચ સાપેક્ષતામાં યોગ્ય ગતિ ધરાવે છે, આથી નક્ષત્ર પ્રકાશમાપક દ્વિસંગીઓ આકાશમાં સર્પાકાર ગતિને અનુસરતા જણાય છે. જો સાથી તારો મુખ્ય તારાને અમુક સ્થિતિમાં ફેરફાર કરવામાં સક્ષમ હોય તો તેની હાજરી પણ અનુમાન લગાવી શકાય છે. દાર્શનિક તારાઓના ઝીણવટભર્યા નક્ષત્ર પ્રકાશમાપક પરિમાણો મેળવવા માટે ખૂબ લાંબો સમય લાગે છે, ત્યાર બાદ સાથી તારાના સમૂહની માહિતી અને ભ્રમણ કક્ષાના સમયગાળા અંગે કોઈ નિર્ણય લઈ શકાય છે.<ref>{{cite journal | first = H. | last = Asada | coauthors = T. Akasaka, M. Kasai | title = Inversion formula for determining parameters of an astrometric binary | id = {{arxiv | archive = astro-ph | id = 0409613}} | date = 27 September 2004}}</ref> તેમ છતાં જો, સાથી તારો જોઇ શકાય તેમ ન હોય તો, કેપલર્સના સિદ્ધાંતો અનુસાર, રચનાની લાક્ષણિક્તાને અનુસાર નિરીક્ષણ કરી શકાય છે.<ref>{{cite web | url = http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/binaries/astrometric.html | title = Astrometric Binaries | publisher = University of Tennessee}}</ref>દ્વિસંગી તારાઓને શોધવાની આ પદ્ધતિ સુર્યમાળા બહારના અન્ય ગ્રહોના તારાની ભ્રમણ કક્ષા શોધવા માટે પણ ઉપયોગી છે. જો કે દળનું પ્રમાણ અલગ હોવાને કારણે તથા ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષાનો સમય ગાળો સામાન્ય રીતે વધુ હોવાને કારણે માપણીની તપાસ માટેની યોગ્યતા એકદમ ચોક્કસ હોવી જરૂરી છે. તારાઓની જગ્યાની ફેરબદલીની માહિતી જાણવી એ ખૂબ જ ચોક્કસ પ્રકારનું વિજ્ઞાન છે, અને એક નિશ્ચિત સ્થાને પહોંચવું ખૂબ જ અધરું છે. અવકાશી દૂરબીન હંમેશા પૃથ્વીના વાતાવરણની અને પ્રદૂષણની અસ્પષ્ટ અસરને દૂર કરી શકે છે, જેને પરિણામે તેનું પૃથ્થકરણ ચોક્કસ હોય છે. ===મંડળની રૂપરેખા=== [[File:Accretion Disk Binary System.jpg|thumb|ઉથલપાથલ દર્શાવતા તારામંડળ અંગે કલાકારની કલ્પના ]] તારાઓના કદને લગતું, અન્ય એક વર્ગીકરણ તારાઓના અંતર પર આધારિત છેઃ<ref>{{cite web | url = http://mintaka.sdsu.edu/faculty/quyen/node10.html | title = Roche model | first = Q | last = Nguyen | publisher = San Diego State University | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2007-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070323212330/http://mintaka.sdsu.edu/faculty/quyen/node10.html | url-status = dead }}</ref>''સ્વતંત્ર દ્વિસંગીઓ'' એવા દ્વિસંગી તારાઓ છે જ્યાં પ્રત્યેક ઘટક તેના પોતાના ભ્રમણ ક્ષેત્રની અંદર આવેલો છે, એટલે કે એ વિસ્તાર કે જ્યાં તારાનું પોતાનું ગુરુત્વાકર્ષણીય ખેંચાણ અન્ય ઘટક કરતાં મજબૂત છે. તારાઓની એકબીજા પર કોઈ મુખ્ય અસર નથી હોતી, અને મુખ્યત્વે તેઓ સ્વતંત્રપણે વિકસે છે. મોટા ભાગના દ્વિસંગીઓ આ વર્ગના સભ્ય છે. ''અંશતઃ સ્વતંત્ર દ્વિસંગી તારાઓ'' એવા દ્વિસંગી તારાઓ છે જ્યાં ઘટકોમાંનો એક ઘટક દ્વિસંગી તારાની પોતાના ભ્રમણ ક્ષેત્રને ભરે છે અને બીજો નથી ભરતો. ભ્રમણ ક્ષેત્રને ભરતા ઘટક(દાતા)ની સપાટીથી નીકળેલો વાયુ અન્ય, સેન્દ્રિય તારામાં સ્થળાંતરિત થાય છે. મોટા પાયે સ્થળાંતર, મંડળની ઉત્ક્રાંતિ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, અંદર આવતા ગેસનો ધસારો સંવર્ધકની ફરતે ગોળ ચપટી સેન્દ્રિય તકતી બનાવે છે.''સંપર્ક દ્વિસંગી'' એ દ્વિસંગી તારાનો એવો પ્રકાર છે જેમાં દ્વિસંગીના બંને ઘટકો તેમના ભ્રમણ ક્ષેત્રને ભરે છે. તારાકીય વાતાવરણનો સૌથી ઉપરનો ભાગ બંને તારાઓની આસપાસ એક ''સામાન્ય આવરણ'' રચે છે. આવરણનું ઘર્ષણ થતાં ભ્રમણ ગતિ અવરોધાય છે, પરિણામે તારાઓ ભેગા થઈ શકે છે.<ref>{{cite journal | url = http://arxiv.org/abs/0705.3444 | title = Galactic distribution of merging neutron stars and black holes | first = R. | last = Voss | coauthors = T.M. Tauris | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 342 | pages = 1169–1184 | year = 2003 | doi = 10.1046/j.1365-8711.2003.06616.x}}</ref> ===ઉત્પાત મચાવતાં પરિવર્તનશીલ મૂલ્યો અને ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગીઓ=== જ્યારે દ્વિસંગી મંડળ ભારે ઘનત્વવાળો નાનો સફેદ તારો, ન્યુટ્રૉન તારો અથવા બ્લેક હોલ જેવો સઘન પદાર્થ ધરાવે છે, ત્યારે અન્ય (દાતા) તારામાંથી નીકળેલો વાયુ આ સઘન પદાર્થ પર સહવર્ઘિત શકે છે. જે ગુરુત્વાકર્ષણીય સંભાવ્ય ઊર્જાને મુક્ત કરે છે, પરિણામે વાયુ વધુ ગરમ બને છે અને વિકિરણો બહાર કાઢે છે. જ્યાં સઘન પદાર્થ ભારે ઘનત્વવાળો નાનો સફેદ તારો હોય, ત્યાં ઉત્પાત મચાવતાં પરિવર્તનશીલ મૂલ્યો, આવા મંડળના ઉદાહરણો છે.<ref> {{cite journal | author = Robert Connon Smith | title = Cataclysmic Variables | journal = Contemporary Physics | month = November | year = 2006 | volume = 47 | issue = 6 | pages = 363–386 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007astro.ph..1654C | doi = 10.1080/00107510601181175 }}</ref> ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગીઓમાં, સઘન પદાર્થ ન્યુટ્રૉન તારો અથવા તો બ્લેક હોલ હોઈ શકે છે. આ દ્વિસંગીઓ દાતા તારાના જથ્થા મુજબ ઓછુ-દળ અથવા વધુ-દળ તરીકે વર્ગીકૃત કરાયેલા છે. વધુ-દળ ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગીઓ અપરિપક્વ, નિયત સમય પહેલાના પ્રકારના, વધુ-દળ દાતા તારા ધરાવે છે, જે તેના તારાકીય પવન દ્વારા જથ્થાને એક ઠેકાણેથી બીજા ઠેકાણે મોકલે છે, જ્યારે ઓછું-દળ ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગીઓ અંશતઃ સ્વતંત્ર દ્વિસંગીઓ છે, જેમાં નિયત સમય પસાર થઈ ગયો હોય તેવા દાતા તારાના ભ્રમણ-ક્ષેત્રમાંથી વાયુ ઊભરાય છે અને ન્યુટ્રોન તારા અથવા બ્લેક હોલની તરફ પડે છે.<ref>[http://www.mporzio.astro.it/~gianluca/phdthesis/node11.html ન્યુટ્રોન સ્ટાર એક્સ-રે બાયનરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210180216/http://www.mporzio.astro.it/~gianluca/phdthesis/node11.html |date=2008-12-10 }}, ''અ સિસ્ટેમેટિક સર્ચ ઓન ન્યૂ એક્સ-રે પલ્સાટોર્સ ઈન રોસાટ ફિલ્ડ'' , ગિઅન લુકા ઇઝરાયેલ, પીએચય. ડી. થિસીસ, ટ્રાઇસ્ટે, ઓક્ટોબર 1996.</ref> શક્યપણે હાલમાં ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગીનું શ્રેષ્ઠ જાણીતું ઉદાહરણ વધુ-દળ ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગી સિગ્નસ X-1 છે. સિગ્નસ X-1માં, અદ્રશ્ય સાથીદારનું દળ આપણા સૂર્ય કરતાં લગભગ 9 ગણુ હોય છે,<ref>{{cite journal | last=Iorio | first=Lorenzo | date=July 24, 2007 | journal=E-print | title=On the orbital and physical parameters of the HDE 226868/Cygnus X-1 binary system | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0707.3525I | access-date=2008-03-14 | doi=10.1007/s10509-008-9839-y | volume=315 | page=335 }}</ref> જે ન્યુટ્રોન તારાના મહત્તમ સૈદ્ધાંતિક દળ માટેની ટોલમેન-ઓપનહાએમર-વોલ્કઑફ લિમિટ કરતાં ઘણો વધુ છે. તેથી તે બ્લેક હોલ હોવાનું મનાય છે; અને તે પ્રથમ પદાર્થ હતો જેના માટે આવું બહોળા પ્રમાણમાં મનાતું હતુ.<ref>[http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/black_holes.html બ્લેક હોલ્સ], ઈમેજિન ધી યુનિવર્સ!, [[નાસા|નાસા ]]. એક્સેસ ઓન લાઇન ઓગસ્ટ 22, 2008.</ref> ==ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો== ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો દા.ત. થોડા દિવસોનો હોઈ છે (બીટા લાયેરાના ઘટકો), પરંતુ હજારો અને સેંકડો વર્ષ પણ હોઈ શકે છે (આલ્ફા સેંટૉરી એબી (AB)ની ફરતે પોક્સિમા સેંટૉરી), ==હોદ્દો == મંડળના હોદ્દાને સંલગ્ન નામની આગળ લગાડાતા પ્રત્યયો ''A'' અને ''B'' દ્વારા દ્વારા દ્વિસંગી તારાના ઘટકો સૂચવાય છે, ''A'' પ્રાથમિક અને ''B'' બીજી પંક્તિનું સૂચવે છે. નામની આગળ લગાડાતા પ્રત્યયો ''AB'' યુગ્મને સૂચવવા માટે વપરાઈ શકે છે.(ઉદાહરણ તરીકે, દ્વિસંગી તારો α સેંટૉરી AB, α સેંટૉરી A અને α સેંટૉરી B તારાઓ ધરાવે છે.) વધારાના અક્ષરો, જેમકે ''C'' , ''D'' વગેરે જેવા, બે કરતાં વધુ તારાવાળા મંડળ માટે વપરાઈ શકે છે.<ref name="Heintz19">{{cite book | last=Heintz | first=W. D. | year=1978 | page=[https://archive.org/details/doublestars0000hein/page/19 19] | title=Double Stars | url=https://archive.org/details/doublestars0000hein | publisher=D. Reidel Publishing Company | location = Dordrecht | isbn=9027708851 }}</ref> એવા કિસ્સાઓ, કે જ્યાં દ્વિસંગી તારાનો બેયર હોદ્દો છે અને તે વ્યાપક રૂપે છૂટો પડેલો છે, ત્યાં એવું શક્ય છે કે યુગ્મના સભ્યોને વધારાના ચિહ્ન સાથે હોદ્દો અપાયેલો હોય; જેનું ઉદાહરણ છે ζ રેટિક્યુલાય, જેના ઘટકો છે ζ¹ રેટિક્યુલાય અને ζ² રેટિક્યુલાય.<ref>{{cite web | url = http://sunra.lbl.gov/~vhoette/Explorations/BinaryStars/ | title = Binary and Multiple Star Systems | publisher = Lawrence Hall of Science at the University of California}}</ref> બેવડા તારાઓને સૂચક આંકની સાથોસાથ સંશોધકનું સંક્ષિપ્ત નામ પણ અપાય છે.<ref>પેજ. 307–308, ''ઓબ્ઝર્વિંગ એન્ડ મેઝરિંગ ડબલ સ્ટાર્સ'' , બોબ અગ્રેયલે, ઈડી., લંડન: સ્પ્રિન્જેર, 2004, આઈએસબીએન 1-85233-558-0.</ref> ઉદાહરણ તરીકે, α સેંટૉરીને, બેવડો કરવા માટે 1689માં ફાધર રિચૌડ દ્વારા શોધાયો હતો, અને તેથી તેને ''RHD 1'' હોદ્દો અપાયો છે.<ref name="aitken1"></ref><ref>એન્ટ્રી 14396-6050, ડિસ્કવર કોડ આરએચડી 1એબી,[http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewweb3.txt ધી વૉશિંગ્ટન ડબલસ્ટાર કેટલોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803214221/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewweb3.txt |date=2007-08-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નવલ ઓબ્ઝર્વેટરી. એક્સેક ઓન લાઇન ઓગસ્ટ 20, 2008.</ref> આ સંશોધકોના ચિહ્નો વોશિંગ્ટન ડબલ સ્ટાર કેટલોગમાં મળી આવે છે.<ref>[http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewref.txt રેફરેન્સિસ એન્ડ ડિસ્કવરી કોડ્સ, ધી વૉશિંગ્ટન ડબલ સ્ટાર કેટલોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413021722/http://ad.usno.navy.mil/wds/wdsnewref.txt |date=2008-04-13 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નવલ ઓબ્ઝર્વેટરી. એક્સેસ ઓન લાઇન ઓગસ્ટ 20, 2008.</ref> ==ઉત્ક્રાંતિ== ===રચના=== એવું અશક્ય નથી કે કેટલાક દ્વિસંગીઓ બે એકલા તારાઓ વચ્ચેની ગુરુત્વાકર્ષણીય પકડ દ્વારા રચાયા હોય, છતાં આવી ઘટના બનવાની ઘણી ઓછી શક્યતાઓ હોય છે (હકીકતે ત્રણ પદાર્થો જરૂરી છે, કારણ કે અવિનાશિતતા, એક ગુરુત્વાકર્ષણીય એકમની બીજા પર પકડ નકારે છે) અને મોટા પ્રમાણમાં દ્વિસંગીઓની, રચનાની આ પ્રાથમિક પ્રક્રિયા ન હોઈ શકે. આગળના મુખ્ય અનુક્રમ તારાઓ ધરાવતા દ્વિસંગીઓનું અવલોકન પણ, એ સિદ્ધાંતને ટેકો આપે છે કે દ્વિસંગીઓ, તારાની રચના દરમિયાન પહેલેથી જ રચાયા હતા. આદ્ય તારાઓની રચના દરમિયાન આણવિક વાદળનું વિખંડન, બહુવિધ તારા મંડળ અથવા દ્વિસંગીઓની રચના માટે એક સ્વીકારી શકાય તેવી વ્યાખ્યા છે.<ref>{{cite book | first = A.P. | last = Boss | chapter = Formation of Binary Stars | title = The Realm of Interacting Binary Stars | url = https://archive.org/details/realmofinteracti0000unse | editor = (eds.) J. Sahade, G.E. McCluskey, Yoji Kondo | year = 1992 | page = [https://archive.org/details/realmofinteracti0000unse/page/355 355] | isbn = 0-7923-1675-4 | publisher = Kluwer Academic | location = Dordrecht}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.phys.lsu.edu/astro/nap98/bf.final.html | title = The Formation of Common-Envelope, Pre-Main-Sequence Binary Stars | first = J.E. | last = Tohline | coauthors = J.E. Cazes, H.S. Cohl | publisher = Louisiana State University | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2016-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160604021623/http://www.phys.lsu.edu/astro/nap98/bf.final.html | url-status = dead }}</ref>જ્યાં ત્રણ તારાઓ સરખાવી શકાય તેવા જથ્થામાં હોય, ત્યાં ત્રણ એકમોની સમસ્યાનું પરિણામ, એ છે કે છેવટે ત્રણમાંથી એક તારો મંડળમાંથી બહાર કાઢી લેવાશે અને, આગળ કોઈ મહત્વપૂર્ણ તકલીફો નહિં પડે તેમ માનીને, બાકી બચેલા બે તારાઓ એક સ્થિર દ્વિસંગી મંડળ રચશે. ===મોટા પ્રમાણમાં ફેરબદલ અને અભિવૃદ્ધિ=== મુખ્ય અનુક્રમ તારો તેની ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન કદમાં વધે છે તેથી, કેટલાક ચોક્કસ સમયે તે તેના ભ્રમણ ક્ષેત્રને ઓળંગી શકે છે, મતલબ કે તેનું કેટલુંક દ્રવ્ય એવા પ્રદેશમાં ઝંપલાવે છે જ્યાં તેના જોડીદાર તારાનું ગુરુત્વાકર્ષણીય ખેંચાણ તેના પોતાના ગુરુત્વાકર્ષણીય ખેંચાણ કરતાં વધારે છે.<ref>{{cite book | first = Z. | last = Kopal | title = The Roche Problem | url = https://archive.org/details/rocheproblemitss0000kopa | publisher = Kluwer Academic | year = 1989 | isbn = 0792301293}}</ref> એનું પરિણામ એ છે કે ભ્રમણ ક્ષેત્રના ઊભરા તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા દ્રવ્ય એક તારામાંથી બીજામાં, સીધી અસર દ્વારા શોષાઈ જઈને કે પછી સંવર્ધકની ફરતે ગોળ ચપટી સેન્દ્રિય તકતી દ્વારા, સ્થળાંતરિત થશે. આ સ્થળાંતર શક્ય બને છે તે [[ગણિત|ગાણિતીક]] બિંદુને પ્રથમ લાંગ્રગિયન બિંદુ કહે છે.<ref>"[http://demonstrations.wolfram.com/ContactBinaryStarEnvelopes/ કોન્ટેક્ટ બાયનરી સ્ટાર એન્વલપ્સ]" જેફ્ફ બ્રેયન્ટ , વોલફાર્મ ડેમોન્સ્ટ્રેશન પ્રૉજેક્ટ.</ref> એ અસામાન્ય નથી કે સંવર્ધકની ફરતે રહેલી ગોળ ચપટી સેન્દ્રિય તકતી દ્વિસંગી તારાનું સૌથી તેજસ્વી (અને વળી ક્યારેક એકમાત્ર દ્રશ્યમાન) મૂળ તત્વ હોય. [[File:Eclipsing binary star animation 3.gif|thumb|મોટા પાયે ફેરફાર અંતર્ગતના ગ્રહણીય દ્વિસંગી તારામંડળનું એનિમિશન દ્વશ્ય ]] અન્ય ઘટકમાં ફેરબદલ કરાઈ રહેલા તમામ દ્વવ્ય માટે જો કોઈ તારો તેના ભ્રમણ ક્ષેત્રની બહાર ખૂબ ઝડપથી વિકસી રહ્યો હોય, તો એ પણ શક્ય છે કે તે અન્ય લાગરેન્જ બિંદુ મારફતે અથવા તારાકીય પવન તરીકે, અસરકારક રીતે બંને ઘટકો માટે ગુમ થઈ જઈને, દ્નવ્ય મંડળને છોડી દેશે.<ref>"[http://demonstrations.wolfram.com/MassTransferInBinaryStarSystems/ દ્વિસંગી તારાઓમાં દળ ફરેફર]" જેફ્ફ બ્રેયન્ટ સાથે વેયલેના મેક્ક્યુલે, વોલફાર્મ ડેમોન્સ્ટ્રેશન પ્રોજેક્ટ.</ref> તારાની ઉત્ક્રાંતિ તેના જથ્થા દ્વારા નક્કી કરાય છે તેથી, બંને જોડીદારની ઉત્ક્રાંતિને પ્રક્રિયા અસર કરે છે, અને એવો મુકામ બનાવે છે જે એક તારા વડે ન પામી શકાય.<ref>{{cite journal | first = C.B. | last = Boyle | title = Mass transfer and accretion in close binaries - A review | url = https://archive.org/details/sim_vistas-in-astronomy_1984_27/page/149 | journal = Vistas in Astronomy | year = 1984 | volume = 27 | pages = 149–169 | doi = 10.1016/0083-6656(84)90007-2}}</ref><ref>{{cite book | first = D. | last = Vanbeveren | coauthors = W. van Rensbergen, C. de Loore | title = The Brightest Binaries | publisher = Springer | year = 2001 | isbn = 079235155X}}</ref> તારાઓની ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંતમાં ગ્રહણ લાગી રહેલા ત્રણ ભાગના બનેલા એલ્ગૉલનો અભ્યાસ ''એલ્ગૉલના વિરોધાભાસ'' તરફ દોરે છેઃ તેમ છતાં દ્વિસંગી તારાના ઘટકો એક જ સમયે રચાય છે, અને નક્કર તારાઓ, ઓછા નક્કર તારાઓ કરતાં ખૂબ ઝડપથી વિકસે છે, એમ જોવાયું હતું કે વધુ નક્કર ઘટક એલ્ગૉલ A હજુ પણ મુખ્ય અનુક્રમમાં છે, જ્યારે વિકાસના પછીના તબક્કામાં ઓછો નક્કર એલ્ગૉલ B સબજાયન્ટ તારો છે. આ વિરોધાભાસ મોટા પ્રમાણમાં સ્થળાંતરણ દ્નારા ઉકેલી શકાય છેઃ જ્યારે વધુ નક્કર તારો સબજાયન્ટ બન્યો, ત્યારે તેણે તેના ભ્રમણક્ષેત્રને ભરી દીધુ હતું, અને મોટા ભાગનું દ્વવ્ય અન્ય તારામાં સ્થળાંતરિત થઈ ચૂક્યું હતું, જે હજુ મુખ્ય અનુક્રમમાં છે. એલ્ગૉલને સમાન કેટલાક દ્વિસંગીઓમાં, વાયુનો ધસારો ખરેખર જોઈ શકાય છે.<ref>{{cite web | url = http://www.haydenplanetarium.org/hp/vo/ava/avapages/S1200algolbpi.html | title = Mass Transfer in the Binary Star Algol | first = J. M. | last = Blondin | coauthors = M. T. Richards, M. L. Malinowski | publisher = American Museum of Natural History | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2006-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060408135501/http://haydenplanetarium.org/hp/vo/ava/avapages/S1200algolbpi.html | url-status = dead }}</ref> ===ભાગેડુઓ અને નોવા=== [[File:Main tycho remnant full.jpg|thumb|upright|SN 1572 સુપરનોવાના શેષ ભાગની સંમિશ્ર તસ્વીર ]] એમ પણ શક્ય છે કે, બાહ્ય ખલેલોના પરિણામે, વ્યાપક રૂપે છૂટા પડાયેલા દ્વિસંગી તેમના જીવનકાળ દરમિયાન એકબીજા પરથી ગુરુત્વાકર્ષણીય સંપર્ક ગુમાવે. ત્યાર બાદ ઘટકો એકલ તારા તરીકે વિકસવા માટે આગળ વધશે. બે દ્વિસંગી વચ્ચે નજીકનો સામનો બંને મંડળોમાં ગુરુત્વાકર્ષણીય વિક્ષેપમાં પણ પરિણમી શકે છે, કેટલાક તારાઓ ખૂબ ગતિથી છૂટા પડે છે, જે ભાગેડુ તારા બની જાય છે.<ref>{{cite web | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-01-97.html | title = Enigma of Runaway Stars Solved | publisher = European Southern Observatory | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516062823/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-1997/pr-01-97.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite journal | first = R. | last = Hoogerwerf | coauthors = J.H.J. de Bruijne, P.T. de Zeeuw | title = The Origin of Runaway Stars | journal = Astrophysical Journal | year = 2000 | volume = 544 | pages = L133 | doi = 10.1086/317315}}</ref> જો ભારે ઘનત્વવાળા સફેદ નાના તારાનો નજીકનો જોડીદાર તારો હોય કે જે તેને ભ્રમણક્ષેત્રમાંથી ઉભરાવે, તો ભારે ઘનત્વવાળો નાનો સફેદ તારો સંતુલિતપણે તારાની બહારના વાતાવરણમાંથી વાયુઓ વિકસાવશે. ભારે ઘનત્વવાળા નાના સફેદ તારા પર તેના તીવ્ર ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા આ વાયુઓ જમાવાયેલા, દબાવાયેલા અને ખૂબ ઊંચા તાપમાને ગરમ કરાયેલા છે, કારણ કે વધારાની સામગ્રી અંદર ખેંચી લવાયેલી છે. ભારે ઘનત્વવાળો નાનો તારો ડિજનરેટ મેટર ધરાવે છે, અને તેથી મોટા ભાગે ગરમીથી કોઈ અસર નથી પામતો, જ્યારે વિકસેલો [[હાઈડ્રોજન]] અસર પામે છે. સીએનઓ (CNO) ચક્ર દ્વારા સપાટી પર હાઇડ્રોજનનું મિશ્રણ સ્થિર ગતિમાં બની શકે છે, જેને પરિણામે ભારે ઘનત્વવાળા નાના સફેદ તારાની સપાટી પરથી બાકી બચેલો વાયુ દૂર ઊડાડી દેવા માટે આ પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રચંડ પ્રમાણમાં ઊર્જા મુક્ત થાય છે. નોવા તરીકે ઓળખાતો, અત્યંત તેજસ્વી પ્રકાશનો વિસ્ફોટ તેનું પરિણામ છે.<ref>{{cite book | first = D. | last = Prialnik | chapter = Novae | title = Encyclopaedia of Astronomy and Astrophysics | year = 2001 | pages = 1846–1856}}</ref> આત્યંતિક કિસ્સાઓમાં આ ઘટનાને કારણે ભારે ઘનત્વવાળો નાનો સફેદ તારો ચંદ્રશેખર લિમિટને વટાવી શકે છે, અને સુપરનોવાને જન્મ આપે છે જે સંપૂર્ણ તારાનો નાશ કરે છે, અને ભાગેડુ માટે અન્ય એક શક્ય કારણ બને છે.<ref>{{cite book | first = I. | last = Icko | chapter = Binary Star Evolution and Type I Supernovae | title = Cosmogonical Processes | year = 1986 | page = 155}}</ref><ref>{{cite journal | id = {{arxiv|archive=astro-ph|id=0109502}} | title = Relativistic outflows from X-ray binaries (a.k.a. `Microquasars')] | first = R. | last = Fender}}</ref> આવી ઘટનાનું એક ઉદાહરણ છે સુપરનોવા એસએન (SN) 1572, જે ટાયકો બ્રાહે દ્વારા જોવાઈ હતી. હબલ અવકાશીય દૂરબીને તાજેતરમાં જ આ ઘટનાના અવશેષોની છબી લીધી હતી. ==નક્ષત્ર ભૌતિક રાસાયણિક શાસ્ત્ર== [[File:orbit5.gif|thumb|300px| દ્વિસંગીત તારાનું તેજસ્વી ઉદાહરણ, જ્યાં બે સમાન દળ ઘરાવતા તારાઓ ગ્રહણમાં એક સામાન્ય કેન્દ્રની આસપાસ ફરે છે. ]] દૂરના તારાનું દળ નક્કી કરવા માટે દ્વિસંગીઓ ખગોળશાસ્ત્રીઓને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે. તેમની વચ્ચેનું ગુરુત્વાકર્ષણીય ખેંચાણ તેમના દળના સામાન્ય કેન્દ્રની ફરતે તેમને ભ્રમણ કરાવે છે. દૃષ્ટિ દ્વિસંગીની ભ્રમણ કરવાની રીત અથવા, અથવા વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીના વિસ્તારના સમય પરિવર્તનથી, તેમના તારાનું દળ નક્કી કરી શકાય છે. આ રીતે, તારાના દેખાવ (તાપમાન અને ત્રિજ્યા) અને તેના દળ વચ્ચેનો સંબંધ શોધી શકાય છે, જેનાથી દ્વિસંગીઓ ન હોય તેમનું દળ નક્કી કરી શકાય છે. તારાઓનું વિશાળ પ્રમાણ દ્વિસંગી મંડળોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેથી, જે પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તારાઓ રચાય છે, તેની આપણી સમજણ માટે ખાસ કરીને દ્વિસંગીઓ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને, દ્વિસંગીનો સમયગાળો અને દળ આપણને મંડળમાં કોણીય વેગના પ્રમાણ અંગે જણાવે છે. [[ભૌતિક શાસ્ત્ર|ભૌતિક વિજ્ઞાન]]માં આ એક સચવાયેલો જથ્થો છે તેથી, જે સ્થિતિઓમાં તારાઓ રચાયા હતા તે અંગે દ્વિસંગીઓ આપણને મહત્વની કડીઓ આપે છે. ===સંશોધનના નિષ્કર્ષો=== એવું અનુમાન છે કે દૂધ ગંગામાં આશરે 1/3 તારા મંડળો દ્વિસંગી અથવા બહુવિધ છે, સાથે જ બાકી રહેલા 2/3 એકલ તારાઓ છે.<ref>[http://www.cfa.harvard.edu/press/pr0611.html મોસ્ટ મિલ્કી વે સ્ટાર્સ આર સિંગલ], હાર્વર્ડ-સ્મિથોસોનિઅન સેન્ટર ફોર એસ્ટ્રોફિઝીક્સ </ref> ઓછી વિષમકેન્દ્રીયતાવાળા ટૂંકા ગાળાના મંડળો સાથે, દ્વિસંગી તારાની ક્રાંતિના સમયગાળા અને તેની ભ્રમણ કક્ષાની વિષમકેન્દ્રીયતા વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. દ્વિસંગી તારાઓ, જોડીઓ કે જે એટલી નજીકથી ભ્રમણ કરતી હોય કે તેઓ ખરેખર તો એકબીજા સાથે સંપર્કમાં હોય ત્યાંથી માંડીને, એવી જોડીઓ કે જે એટલી દૂર અલગ અલગ હોય કે તેમનો સંબંધ માત્ર તેમની અવકાશ દ્વારા સમાન યોગ્ય ગતિ મારફતે જ દર્શાવાયેલો હોય ત્યાં સુધી, કોઈ પણ કાલ્પનિક વિચ્છેદ સાથે મળી શકે છે. ગુરુત્વાકર્ષણથી બંધાયેલા દ્વિસંગી તારા મંડળોમાં, એક તથાકથિત ઘાતાંક સામાન્ય સમયગાળાનો વિક્ષેપ હોય છે, આમાંના મોટા ભાગના મંડળો લગભગ 100 વર્ષના સમયગાળાથી ભ્રમણ કરતા હોય છે. આ એ સિદ્ધાંત માટે ટેકો આપતો પુરાવો છે કે દ્વિસંગી મંડળો તારાની રચના દરમિયાન રચાયા હતા.<ref>{{cite web | url = http://www-laog.obs.ujf-grenoble.fr/public/chalabae/ylu/ylu_web/ylu_proceedings/hubber.pdf | title = Binary Star Formation from Rotational Fragmentation | format = PDF | first = D.A. | last = Hubber | coauthors = A.P. Whitworth | publisher = School of Physics and Astronomy, Cardiff | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2008-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080414152910/http://www-laog.obs.ujf-grenoble.fr/public/chalabae/ylu/ylu_web/ylu_proceedings/hubber.pdf | url-status = dead }}</ref> જ્યાં બે તારાઓ સમાન તેજસ્વિતાવાળા હોય તે જોડીમાં, તેઓ સમાન વર્ણપટના પ્રકારના પણ હોય છે. જ્યાં તેજસ્વિતા જુદી જુદી હોય એવા મંડળોમાં, જો તેજસ્વી તારો કદાવર તારો હોય તો ઝાંખો તારો ભૂરાશ પડતો, અને જો તેજસ્વી તારો મુખ્ય અનુક્રમમાં આવતો હોય તો રાતાશ પડતો હોય છે.<ref>{{cite web | url = http://abyss.uoregon.edu/~js/ast122/lectures/lec11.html | title = Birth and Death of Stars | first = J. | last = Schombert | publisher = University of Oregon | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2006-09-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060919222324/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast122/lectures/lec11.html | url-status = dead }}</ref> [[File:Triple-star sunset.jpg|thumb|HD 188753 ગ્રહના ચંદ્ર પરથી દેખાતી બાજુ (ઉપર, ડાબી બાજુએ), જે ભ્રમણ કક્ષામાં ત્રિપુટી તારામંડળ છે, ક્ષિતીજ પર નીચે સૌથી તેજસ્વી સાથી તારો]] તારાનું દળ માત્ર તેના ગુરુત્વાકર્ષણીય આકર્ષણથી જ પ્રત્યક્ષ રીતે નક્કી કરી શકાય છે. [[સૂર્ય|સૂર્ય]] અને તારાઓ કે જે ગુરુત્વાકર્ષણીય લેન્સ તરીકે વર્તે છે તેમના સિવાય, દ્વિસંગી તારાઓને, તારાઓનો એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગ બનાવીને, માત્ર દ્વિસંગી અને બહુવિધ તારા મંડળોમાં જ આ કરી શકાય છે. દૃષ્ટિ દ્વિસંગી તારાના કિસ્સામાં, મંડળના ભ્રમણ અને તારાકીય લંબન નક્કી કરાયા બાદ, કેપલરિઅન સુસંગત સિદ્ધાંતના પ્રત્યક્ષ પ્રયોગ દ્વારા બે તારાઓનું સંયુક્ત દળ મેળવી શકાય છે.<ref>{{cite web | url = http://astrosun.tn.cornell.edu/academics/courses/astro201/kepler_binary.htm | title = Binary Star Motions | publisher = Cornell Astronomy}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>કમનસીબે, વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીની સંપૂર્ણ ભ્રમણ કક્ષા મેળવવી અશક્ય છે, સિવાય કે તે પણ દૃષ્ટિ અથવા ગ્રહણ લાગી રહ્યું હોય તેવો દ્વિસંગી હોય, તેથી આ પદાર્થોમાંથી માત્ર દળ અને દ્રષ્ટિની રૂપરેખાને સંબંધિત ઢોળાવના ખૂણાની જ્યાનું સંયુક્ત ઉત્પાદન નક્કી કરવું શક્ય છે. ગ્રહણ લાગી રહ્યું તેવા દ્વિસંગી કે જે વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ પણ હોય તેમના કિસ્સામાં, મંડળના બંને સભ્યોની વિસ્તૃત વિગતો (દળ, ઘનતા, કદ, તેજસ્વીતા અને લગભગ આકાર)નો સંપૂર્ણ ઉકેલ શોધવો શક્ય છે. ====ગ્રહો==== કાલ્પનિક વિજ્ઞાન કથાઓએ ઘણીવાર દ્વિસંગીના [[ગ્રહ|ગ્રહો]] અથવા ત્રિપુટી તારોને સજાવટરૂપે ચીતર્યા છે, ઉદાહરણ રૂપે સ્ટાર વોર્સમાંથી જ્યોર્જ લુકાસ નો ટાટૂઈને, અને એક પ્રખ્યાત વાર્તા, નાઈટફૉલ, આને છ-તારા મંડળ સુધી પણ લઈ જાય છે. હકીકતમાં, કેટલીક ભ્રમણ કક્ષાની મર્યાદાઓ ગતિશીલતાના કારણોસર અશક્ય છે (ગ્રહ તેની ભ્રમણ કક્ષામાંથી સરખામણીએ ઝડપથી બહાર ફેંકાઈ જશે, ક્યાં તો તે મંડળમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળી જશે અથવા વધારે અંદર કે બહારની ભ્રમણ કક્ષાની મર્યાદામાં સ્થળાંતરિત થશે), જ્યારે ભ્રમણ કક્ષાના વિવિધ ભાગો દરમિયાન સપાટીના તાપમાનમાં શક્યતઃ આત્યંતિક ફેરબદલને કારણે અન્ય ભ્રમણ કક્ષાઓ આખરના જૈવમંડળ માટે ગંભીર પડકારો લાવી શકે છે. જે ગ્રહો દ્વિસંગી યુગ્મમાં માત્ર એક તારાનું ભ્રમણ કરે છે તેમની "S-પ્રકાર"ની ભ્રમણ કક્ષા હોવાનું કહેવાય છે, જ્યારે તેઓ કે જે બંને તારાઓની આસપાસ ભ્રમણ કરે છે તેમની "P-પ્રકાર"ની અથવા “સર્કમબાઈનરી” (ચોતરફ ફરતા દ્વિસંગી) ભ્રમણ કક્ષા હોય છે. . એવું અનુમાન છે કે દ્વિસંગી તારાઓમાંના 50-60%, ભ્રમણ કક્ષાની સ્થિર મર્યાદાઓની અંદર વસવાટને યોગ્ય પાર્થિવ ગ્રહોને આધાર આપવામાં સક્ષમ છે.<ref name="formation">{{cite arXiv| url = http://arxiv.org/abs/0705.3444 | title=Terrestrial Planet Formation in Binary Star Systems| author=Elisa V. Quintana, Jack J. Lissauer| year=2007| version=v1| eprint=0705.3444}}</ref> નકલો દર્શાવે છે કે દ્વિસંગી જોડીદારની હાજરી, વાસ્તવમાં સ્થિર ભ્રમણ કક્ષાના પટા દ્વારા આદ્ય ગ્રહોને લગતી ચપટી સપાટ તકતી “જગાવીને”, અંદર જ આદ્ય ગ્રહોના વિકાસ દરને વધારીને, ગ્રહ રચનાના દરને સુધારી શકે છે.<ref name="formation"></ref>બહુવિધ તારા મંડળોમાં ગ્રહો ઓળખતી વખતે વધારાની તકનિકી મુશ્કેલીઓ પેદા થાય છે, બની શકે છે કે તેથી જ કદાચ તે જવલ્લે જ મળે છે.<ref>{{cite news | url = http://www.space.com/scienceastronomy/050517_binary_stars.html | title = Planets with Two Suns Likely Common | first = M | last = Schirber | publisher = Space.com | date = 17 May 2005}}</ref> ઉદાહરણોમાં ભારે ઘનત્વવાળા નાના સફેદ તારા-પલ્સાર દ્વિસંગી <span class="goog-gtc-fnr-highlight">PSR B1620-26</span>, (પીએસઆર બી1620-26)સબજાયન્ટ- ભારે ઘનત્વવાળો લાલ નાનો દ્વિસંગી ગેમા કેફેઈ, અને ભારે ઘનત્વવાળા નાના સફેદ-લાલ દ્વિસંગી NN (એનએન) સર્પેન્ટિસનો સમાવેશ થાય છે. દ્વિસંગીઓની આસપાસ આવેલા વધુ ગ્રહો [http://arxiv4.library.cornell.edu/PS_cache/arxiv/pdf/1010/1010.4048v1.pdf ધી ફેસિસ ડિફરેન્શલ એસ્ટ્રોમેટ્રી ડેટા આર્કાઇવ. વી. કેન્ડિડેટ સબસ્ટેલર કમ્પેનિઅન ટુ બાઇનરી સિસ્ટમ્સ] {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}ની યાદીમાં છે, મ્યુટર્સપાઘ એટ અલ. પહેલાથી ઓળખાયેલા 14 ગ્રહ મંડળોના અભ્યાસમાં એવું બહાર આવ્યું હતું કે તેમાંના ત્રણ મંડળો દ્વિસંગી મંડળો હતા. તમામ ગ્રહો પ્રાથમિક તારાની આસપાસ S-પ્રકારની ભ્રમણ કક્ષાઓમાં મળી આવ્યા હતા. આ ત્રણ કિસ્સાઓમાં બીજા ક્રમનો તારો પ્રાથમિક તારા કરતાં ઘણો જ નિસ્તેજ હતો અને તેથી પહેલા શોધી શકાયો નહોતો. આ શોધ, ગ્રહ અને પ્રાથમિક તારા બંને માટેના પ્રાચલોની પુનઃગણતરીમાં પરિણમી.<ref name="exobinary">{{cite journal | url=http://www.mpia.de/homes/henning/Publications/daemgen.pdf | title=Binarity of transit host stars - Implications for planetary parameters | year=2009 | volume=498 | pages=567–574 | author=Daemgen ''et al.'' | journal=[[Astronomy and Astrophysics]] | doi=10.1051/0004-6361/200810988 | last2=Hormuth | first2=F. | last3=Brandner | first3=W. | last4=Bergfors | first4=C. | last5=Janson | first5=M. | last6=Hippler | first6=S. | last7=Henning | first7=T.}}</ref> ==ઉદાહરણો== [[File:Albireo.jpg|thumb|દાર્શનિક ઓળખી શકાય તેવા અલ્બિરેઓના બે ઘટકો ]] બે ઘટકો વચ્ચેનું વિશાળ અંતર સાથો સાથ તેમના રંગમાં વૈવિધ્ય તેમને અલબિરેઓ બનાવે છે, જે સરળતાથી જોઈ શકતા દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓ છે. [[નક્ષત્ર|નક્ષત્ર]]ના સૌથી પ્રકાશિત તારાઓમાંનો સૌથી વધુ પ્રકાશિત તારો સિગ્નસ છે, જે વાસ્તવમાં દ્વિસંગીની ખૂબ નજીકના છે. સિગ્નસ નક્ષત્રમાં સિગ્નસ X-1, [[ક્ષ-કિરણો|ક્ષ-કિરણો]]નો સ્રોત છે, જે એક [[કૃષ્ણ વિવર (Blackhole)|બ્લેક હોલ]] છે. તે વધુ-દળ ધરાવતો ક્ષ-કિરણ દ્વિસંગી છે, સાથે દ્રશ્યમાન જોડીરૂપ બનતા તે દ્રશ્યમાન તારો બને છે.<ref>{{cite web | url = http://news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm | title = The First Black Hole | publisher = University of Toronto}}</ref> સિરિયસ રાત્રી આકાશમાં જોવા મળતો બીજો દ્વિસંગી તારો છે કે જે સૌથી વધુ તેજસ્વી છે, જે -1.46 મેગ્નિટ્યુડ (પરિમાણ) પર દૃશ્યમાન છે. આ તારો કેનિસ મેજર નક્ષત્રમાં આવેલો છે. 1844માં ફેરીએન્ડ્રિચ બેસ્સેલે સૌપ્રથમ અનુમાન કર્યું કે સિરિયસ દ્વિસંગી છે. 1862માં એલ્વિન ગ્રેહામ ક્લાર્કે તેના સાથી તારાઓ (સિરિયસ B; દ્વશ્યમાન તારો સિરિયસ A છે.) 1915માં માઉન્ટ વિલ્સન વેધશાળા સ્થિત ખગોળશાસ્ત્રીઓ નિર્ણય પર આવ્યા કે સિરિયસ B એક ભારે ઘનત્વ ધરાવતો નાનો તારો છે, અને આ રીતે સૌપ્રથમ વાર તેની શોધ થઈ. 2005માં હબલ અવકાશી દૂરબીનની મદદથી ખગોળશાસ્ત્રીઓએ સિરિયસ B {{convert|12000|km|0|abbr=on}} વ્યાસમાં હોવાનું અનુમાન કર્યું, સાથે જ [[સૂર્ય|સૂર્ય]]ના 98% જેટલું ઘનત્વ ધરાવે છે તેવું અનુમાન પણ કર્યું.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4528586.stm | title = Hubble finds mass of white dwarf | first = C. | last = McGourty | publisher = BBC News | date=2005-12-14 | access-date=2010-01-01}}</ref> ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓના ઉદાહરણમાં ઓરિગેઈ નક્ષત્રમાં આવેલો એપ્સિલોન ઓરિગેઈ છે.વર્ણપટ સ્તરે જોઈ શકાતા તારાઓમાં એફઓ (F0) છે, જ્યારે અન્ય (ગ્રહણીય) તારાઓ જોઈ શકાતા નથી. આવા અન્ય ઝાંખા તારાઓ 2009-11માં શોધી શકાયા અને એવું અનુમાન છે કે પ્રકૃતિની આ વ્યવસ્થામાં આવા અનેક પાસાઓ છે, જે આગળ ચાલીને બહાર આવશે. અન્ય ગ્રહણીય દ્વિસંગીઓમાં એક છે બેટા લેયરે, જે લેયરા નક્ષત્રમાં આવેલા તારામંડળનો અર્ધ-સ્વતંત્ર દ્વિસંગી છે. અન્ય રસપ્રદ દ્વિસંગીઓમાં 61 સિગ્નિ (સિગ્નસ નક્ષત્રમાં આવેલો દ્વિસંગી કે K ક્લાસ (નારંગી) મુખ્ય અનુક્રમમાં બે ઘટકો 61 સિગ્ની A અને 61 સિગ્નિ Bથી બનેલો છે, જે તેની વિશાળ યોગ્ય ગતિ માટે જાણીતો છે.), પ્રોસિયોન (કેનિસ મિનોર નક્ષત્રનો સૌથી તેજસ્વી તારો છે, રાત્રી અવકાશમાં જોવા મળતો સૌથી ઝળહળતો આ તારો, મુખ્ય તારા સાથે એક નબળો ભારે ધનત્વ ધરાવતો નાનો સાથી તારો પણ ધરાવે છે), SS લેસ્ટરટેઇ (એક નબળો દ્વિસંગી તારો કે જે ગ્રહણને અટકાવે છે) V907 સ્કો (નબળો દ્વિસંગી તારો કે જે સ્થિર, પુન: ગતિમાન અને ફરી સ્થિર થાય છે) અને BG જેમિનોરમ (માનવામાં આવે છે કે તે બ્લેક હોલ સાથે પોતાની ધરી આસપાસ ધરાવતો K0 તારો ધરાવતો એક ઝાંખો દ્વિસંગી તારો છે). ==બહુવિધ તારાઓના ઉદાહરણો == એક કરતા વધુ તારાના મંડળોને બહુવિધ તારા તરીકે ઓળખે છે. એલ્ગૉલ એ સૌથી વધુ નોંધનીય ત્રિપુટી છે (લાંબા સમય બાદ દ્વિસંગી તરીકે ઓળખાયો), પર્સિઅસ નક્ષત્રમાં આવેલો છે. આ તારામંડળના બે તારાઓ એક બીજાને ઝાંખા પાડે છે, 1607માં જેમિનિઓનો મોન્ટેરરી દ્વારા એલ્ગૉલની તીવ્રતામાં વૈવિધ્ય નોંધવામાં આવ્યું હતું. એલ્ગૉલ નામનો અર્થ "દુષ્ટ તારો" એવો થાય છે ({{lang-ar|الغول}}થી ''અલ-ઘુલ'' , જે તેના ચોક્કસ વર્તન માટે આપવામાં આવ્યું)અન્ય દૃશ્યમાન ત્રિપુટીઓમાં આલ્ફા સેન્ટાયુરી છે, જે સેન્ટૌરસ નક્ષત્રમાં દક્ષિણે આવેલા છે, અને તે રાત્રી અવકાશમાં જોવા મળતો ચોથો સૌથી તેજસ્વી તારો ધરાવે છે, જે -૦.01 મેગ્નેટ્યૂડ પર દૃશ્યમાન છે. આ તારામંડળ પણ રેખાંકિત છે, વાસ્તવમાં વસવાટ માટેના ગ્રહની શોધ દરમિયાન દ્વિસંગીઓને અવગણી શકાય નહિ. આલ્ફા સેન્ટાયુરી A અને B નજીકથી જોતા, 11 AUનું અંતર ધરાવે છે, અને બંને સ્થિર સપાટી વિસ્તારમાં આવેલા છે.<ref>{{cite web | url = http://carnegieinstitution.org/news_releases/news_0601_10.html | title = Planetary Systems can form around Binary Stars | publisher = Carnegie Institute | year = 2006 | access-date = 2011-02-14 | archive-date = 2011-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110515225714/http://carnegieinstitution.org/news_releases/news_0601_10.html | url-status = dead }}</ref> ત્રિપુટીઓ બહાર પણ તારામંડળના કેટલાક ઉદાહરણો છે: કાસ્ટોર એ છગણુ તારામંડળ છે, જેમિનિ નક્ષત્રનો તે બીજો સૌથી તેજસ્વી તેમજ રાત્રી અવકાશના સૌથી પ્રકાશિત તારાઓમાં પણ એક છે. ખગોળશાસ્ત્રની રીતે જોઈએ તો દૃષ્ટિ દ્વિસંગી તરીકે કાસ્ટોરની શોધ 1719માં થઈ હતી. કાસ્ટોરના દરેક તારાઓ ખુદ વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગીઓ છે. કાસ્ટોર મંદ અને વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતો સાથી તારો પણ ધરાવે છે, જે પણ એક વર્ણપટદર્શક દ્વિસંગી છે. ==નોંધ અને સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Spoken Wikipedia-2|2006-06-21|Binary_star_part1.ogg|Binary_star_part2.ogg}} {{Wikibooks|Glossary of Astronomical Terms|binary star}} {{Commons|category:Binary stars}} *યુ.એસ.નૌસેના વેધશાળા સ્થિત '''[http://ad.usno.navy.mil/wds/dsl.html ડલબ સ્ટાર લાઈબ્રેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081215092336/http://ad.usno.navy.mil/wds/dsl.html |date=2008-12-15 }}''' *'''[http://www.ianridpath.com/binaries.htm ઈનારીડપાથ.કોમ: શ્રેષ્ઠ દૃષ્ટિ દ્વિસંગીઓની યાદી]''' , નબળા તારાઓ માટે, સાથે જ ભ્રમણ કક્ષાના તત્ત્વો *[http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/category/star/multiple%20star%20systems/ હબલસાઇટ.ઓઆરજી પર દ્વિંસંગીઓની ચિત્રો] *[http://chandra.harvard.edu/xray_sources/binary_stars.html ચન્દ્રા એક્સ-રે અબ્ઝર્વટરિ] *{{dmoz|Science/Astronomy/Stars/Binary_Stars|Binary Stars}} *[http://wonka.physics.ncsu.edu/Astro/Research/Algol/ ઉત્તર કેર્લોનિઆ રાજ્ય યુનિવર્સિટી દ્વારા એલ્ગૉલ તારામંડળ માટે વ્યાપક અનુકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424210243/http://wonka.physics.ncsu.edu/Astro/Research/Algol/ |date=2006-04-24 }} *[http://astroclub.tau.ac.il/ephem/VisualDoubleStars/ કાર્યકર જૂથ તરીકે દ્વિસંગી તારાઓ અને તેમની સાપેક્ષ સ્થિતિ અંગેના નિર્ધારિત દ્વિશ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016222552/http://astroclub.tau.ac.il/ephem/VisualDoubleStars/ |date=2007-10-16 }} *[http://www.space-art.co.uk/gallery.php?gallery=Stars2 માર્ક એ. ગ્લીચ્ક દ્વારા દ્વિસંગી તારાઓની કળાત્મક રજૂઆત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011042912/http://www.space-art.co.uk/gallery.php?gallery=Stars2 |date=2009-10-11 }} *[http://www.datasync.com/~rsf1/barr1908.htm દાર્શનિક દ્વિસંગીઓની ભ્રમણ કક્ષા અને વેગ વક્રો, જે. મિલ્લેર બાર્રે (1908)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104003957/http://www.datasync.com/~rsf1/barr1908.htm |date=2011-01-04 }} [[Category:ખગોળવિદ્યા]] [[Category:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[Category:તારાઓના પ્રકારો ]] [[Category:દ્વિસંગી તારાઓ ]] 8a4c4ntwuukeiq8t77d3gk5lbl71lxe 0 30773 906426 896254 2026-10-19T15:57:23Z Kuldipsinh Narendrasinh 89650 /* */ 906426 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કુડલા | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = ચુડા | latd = 22.479481 | longd= 71.680817 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} 📜 કુડલા જાગીર (ચુડા સ્ટેટ) નો સત્તાવાર ઇતિહાસ અને સંપૂર્ણ વંશાવલી ચુડા સ્ટેટના ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીના નાના ભાઈ રાણા શ્રી ઉમેદસિંહજી બાપુ હતા. ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીએ ઉમેદસિંહજી બાપુને કુડલા ભાયાતમાં આપ્યું, જે ચુડા સ્ટેટનું સૌથી મોટું ભાયાત હતું. ઉમેદસિંહજી બાપુએ ૧૮૨૬માં કુડલાની સ્થાપના કરી અને એક સરસ ગામ બનાવ્યું. કુડલાના બધા જ નિર્ણયો સર્વેસર્વા ઉમેદસિંહજી બાપુ પોતે લેતા હતા. ઉમેદસિંહજી બાપુના મૃત્યુ પછી કુડલા ગામનો વહીવટ તેમના એકમાત્ર પુત્ર શિવુભા બાપુએ સંભાળ્યો. શિવુભા બાપુ જ્યારે દરબારગઢની મુખ્ય મેડી પર સૂતા હતા (જ્યાં તે સમયે દીવાલ ન હતી), ત્યારે તેમની પ્રતિષ્ઠાના કારણે એક મોટું કાવતરું કરવામાં આવ્યું અને બાજ પક્ષી દ્વારા તેમને મેડી પરથી નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા, જેથી શિવુભા બાપુ દેવલોક પામ્યા. શિવુભા બાપુના બે પુત્રો હતા: કાડુભા બાપુ અને પથુભા બાપુ. કાડુભા બાપુ મોટા દીકરા હોવાથી તેમણે કુડલાના ઠાકોરસાહેબ તરીકે ગામ સંભાળવાની મુખ્ય જવાબદારી લીધી. કાડુભા બાપુએ તેમના નાના ભાઈ પથુભા સાથે મળીને કુડલામાં મંદિર, ધર્મશાળા, કૂવા વગેરેનું નિર્માણ કરાવ્યું. બંને ભાઈઓ વચ્ચે ૩ થી ૪ વીઘામાં ફેલાયેલા દરબારગઢ અને જમીનનો ભાગ પાડવામાં આવ્યો, જેમાં મોટા ભાઈ અને ઠાકોરસાહેબ હોવાના નાતે કાડુભા બાપુને મોટો ભાગ મળ્યો અને બાકીનો ભાગ પથુભાને મળ્યો. પથુભા બાપુને ૩ દીકરા હતા, જ્યારે કાડુભા બાપુને એક જ દીકરા સર્તાનસિંહ બાપુ હતા. કાડુભા બાપુ પછી સર્તાનસિંહ બાપુએ કુડલા સંભાળ્યું. જ્યારે સર્તાનસિંહ બાપુ સોમનાથ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા ત્યારે ત્યાં એક રાત રોકાયા હતા. તે રૂમ પૂરેપૂરો પેક હતો, તેમ છતાં એક કાવતરાના ભાગરૂપે ક્યાંકથી સાપ આવીને બાપુના કાન પર કરડી ગયો અને તેઓ સોમનાથ મુકામે જ ગુજરી ગયા. સર્તાનસિંહ બાપુ પછી કુડલા ભાયાતને જીવંત રાખનાર મદારસિંહ બાપુ હતા, જેમણે ઘણા વર્ષો સુધી કુડલાને સાચવ્યું. મદારસિંહ બાપુ સ્વભાવે ખૂબ દયાળુ હતા, પરંતુ ખરાબ વ્યક્તિઓને સજા કરવામાં તેટલા જ કઠોર હતા. વર્ષ ૧૯૪૮માં મદારસિંહ બાપુના સમયમાં જ કુડલા ભાયાત ચુડા સ્ટેટની સાથે ભારતસરકારને સોંપી દેવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ, પથ્રીની બીમારીના કારણે અમદાવાદ હોસ્પિટલમાં મદારસિંહ બાપુનું મૃત્યુ થયું હતું. મદારસિંહ બાપુના સંતાનો અને વર્તમાન પેઢીની વંશાવલી: મદારસિંહ બાપુને ૪ દીકરા અને ૧ દીકરીબા હતા. સંતાનોમાં સૌથી મોટા દીકરા નરેન્દ્રસિંહ બાપુ હતા, તેમના પછી બહેન ગજેન્દ્રકુંવરબા, ત્યારબાદ અનુક્રમે જયેન્દ્રસિંહ બાપુ, કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ અને સૌથી નાના સત્યદેવસિંહ બાપુ હતા. આ તમામની આગળની પેઢીની વિગતો નીચે મુજબ છે: ૧. નરેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી મોટા દીકરા હતા. તેઓ સંતાન ન હોવાના કારણે, તેમણે તેમના સૌથી નાના ભાઈ સત્યદેવસિંહના નાના દીકરા કુલદિપસિંહ ને દત્તક લીધા હતા. ૨. ગજેન્દ્રકુંવરબા: તેમના લગ્ન રાજપરા સ્ટેટના કુમારશ્રી ઇન્દ્રવિજયસિંહ નિર્મલસિંહ સાથે થયા છે અને તેઓ હાલમાં રાજકોટ રહે છે. ૩. જયેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ શક્તિસિંહ, કૌશલ્યાબા અને કિર્તીસિંહ છે. ૪. કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ કર્મરાજસિંહ, ધર્મબા અને સિદ્ધરાજસિંહ છે. ૫. સત્યદેવસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી નાના દીકરા છે. તેમને ૨ દીકરા છે, મોટા દીકરા વિશ્વરાજસિંહ અને નાના દીકરા કુલદિપસિંહ (જેઓ નરેન્દ્રસિંહ બાપુના દત્તક પુત્ર બન્યા). '''કુડલા (તા. ચુડા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ચુડા તાલુકો|ચુડા તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કુડલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ચુડા તાલુકો]] k4m1slvmrjgtm9hvqp308qydbarrnuc 906460 906426 2026-10-20T05:56:43Z Kuldipsinh Narendrasinh 89650 906460 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ચૂડા સ્ટેટ ભયાત ગામ | native_name = કુડલા | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = ચુડા | latd = 22.479481 | longd= 71.680817 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} 📜 કુડલા જાગીર (ચુડા સ્ટેટ) નો સત્તાવાર ઇતિહાસ અને સંપૂર્ણ વંશાવલી ચુડા સ્ટેટના ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીના નાના ભાઈ રાણા શ્રી ઉમેદસિંહજી બાપુ હતા. ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીએ ઉમેદસિંહજી બાપુને કુડલા ભાયાતમાં આપ્યું, જે ચુડા સ્ટેટનું સૌથી મોટું ભાયાત હતું. ઉમેદસિંહજી બાપુએ ૧૮૨૬માં કુડલાની સ્થાપના કરી અને એક સરસ ગામ બનાવ્યું. કુડલાના બધા જ નિર્ણયો સર્વેસર્વા ઉમેદસિંહજી બાપુ પોતે લેતા હતા. ઉમેદસિંહજી બાપુના મૃત્યુ પછી કુડલા ગામનો વહીવટ તેમના એકમાત્ર પુત્ર શિવુભા બાપુએ સંભાળ્યો. શિવુભા બાપુ જ્યારે દરબારગઢની મુખ્ય મેડી પર સૂતા હતા (જ્યાં તે સમયે દીવાલ ન હતી), ત્યારે તેમની પ્રતિષ્ઠાના કારણે એક મોટું કાવતરું કરવામાં આવ્યું અને બાજ પક્ષી દ્વારા તેમને મેડી પરથી નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા, જેથી શિવુભા બાપુ દેવલોક પામ્યા. શિવુભા બાપુના બે પુત્રો હતા: કાડુભા બાપુ અને પથુભા બાપુ. કાડુભા બાપુ મોટા દીકરા હોવાથી તેમણે કુડલાના ઠાકોરસાહેબ તરીકે ગામ સંભાળવાની મુખ્ય જવાબદારી લીધી. કાડુભા બાપુએ તેમના નાના ભાઈ પથુભા સાથે મળીને કુડલામાં મંદિર, ધર્મશાળા, કૂવા વગેરેનું નિર્માણ કરાવ્યું. બંને ભાઈઓ વચ્ચે ૩ થી ૪ વીઘામાં ફેલાયેલા દરબારગઢ અને જમીનનો ભાગ પાડવામાં આવ્યો, જેમાં મોટા ભાઈ અને ઠાકોરસાહેબ હોવાના નાતે કાડુભા બાપુને મોટો ભાગ મળ્યો અને બાકીનો ભાગ પથુભાને મળ્યો. પથુભા બાપુને ૩ દીકરા હતા, જ્યારે કાડુભા બાપુને એક જ દીકરા સર્તાનસિંહ બાપુ હતા. કાડુભા બાપુ પછી સર્તાનસિંહ બાપુએ કુડલા સંભાળ્યું. જ્યારે સર્તાનસિંહ બાપુ સોમનાથ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા ત્યારે ત્યાં એક રાત રોકાયા હતા. તે રૂમ પૂરેપૂરો પેક હતો, તેમ છતાં એક કાવતરાના ભાગરૂપે ક્યાંકથી સાપ આવીને બાપુના કાન પર કરડી ગયો અને તેઓ સોમનાથ મુકામે જ ગુજરી ગયા. સર્તાનસિંહ બાપુ પછી કુડલા ભાયાતને જીવંત રાખનાર મદારસિંહ બાપુ હતા, જેમણે ઘણા વર્ષો સુધી કુડલાને સાચવ્યું. મદારસિંહ બાપુ સ્વભાવે ખૂબ દયાળુ હતા, પરંતુ ખરાબ વ્યક્તિઓને સજા કરવામાં તેટલા જ કઠોર હતા. વર્ષ ૧૯૪૮માં મદારસિંહ બાપુના સમયમાં જ કુડલા ભાયાત ચુડા સ્ટેટની સાથે ભારતસરકારને સોંપી દેવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ, પથ્રીની બીમારીના કારણે અમદાવાદ હોસ્પિટલમાં મદારસિંહ બાપુનું મૃત્યુ થયું હતું. મદારસિંહ બાપુના સંતાનો અને વર્તમાન પેઢીની વંશાવલી: મદારસિંહ બાપુને ૪ દીકરા અને ૧ દીકરીબા હતા. સંતાનોમાં સૌથી મોટા દીકરા નરેન્દ્રસિંહ બાપુ હતા, તેમના પછી બહેન ગજેન્દ્રકુંવરબા, ત્યારબાદ અનુક્રમે જયેન્દ્રસિંહ બાપુ, કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ અને સૌથી નાના સત્યદેવસિંહ બાપુ હતા. આ તમામની આગળની પેઢીની વિગતો નીચે મુજબ છે: ૧. નરેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી મોટા દીકરા હતા. તેઓ સંતાન ન હોવાના કારણે, તેમણે તેમના સૌથી નાના ભાઈ સત્યદેવસિંહના નાના દીકરા કુલદિપસિંહ ને દત્તક લીધા હતા. ૨. ગજેન્દ્રકુંવરબા: તેમના લગ્ન રાજપરા સ્ટેટના કુમારશ્રી ઇન્દ્રવિજયસિંહ નિર્મલસિંહ સાથે થયા છે અને તેઓ હાલમાં રાજકોટ રહે છે. ૩. જયેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ શક્તિસિંહ, કૌશલ્યાબા અને કિર્તીસિંહ છે. ૪. કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ કર્મરાજસિંહ, ધર્મબા અને સિદ્ધરાજસિંહ છે. ૫. સત્યદેવસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી નાના દીકરા છે. તેમને ૨ દીકરા છે, મોટા દીકરા વિશ્વરાજસિંહ અને નાના દીકરા કુલદિપસિંહ (જેઓ નરેન્દ્રસિંહ બાપુના દત્તક પુત્ર બન્યા). '''કુડલા (તા. ચુડા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ચુડા તાલુકો|ચુડા તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કુડલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ચુડા તાલુકો]] axxnei594plgk8k5owrv6p7iig1115a 906461 906460 2026-10-20T06:02:04Z Kuldipsinh Narendrasinh 89650 906461 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ચૂડા સ્ટેટ ભયાત ગામ | native_name = કુડલા ચૂડા સ્ટેટ ભયાત ગામ | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = ચુડા | latd = 22.479481 | longd= 71.680817 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} 📜 કુડલા જાગીર (ચુડા સ્ટેટ) નો સત્તાવાર ઇતિહાસ અને સંપૂર્ણ વંશાવલી ચુડા સ્ટેટના ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીના નાના ભાઈ રાણા શ્રી ઉમેદસિંહજી બાપુ હતા. ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીએ ઉમેદસિંહજી બાપુને કુડલા ભાયાતમાં આપ્યું, જે ચુડા સ્ટેટનું સૌથી મોટું ભાયાત હતું. ઉમેદસિંહજી બાપુએ ૧૮૨૬માં કુડલાની સ્થાપના કરી અને એક સરસ ગામ બનાવ્યું. કુડલાના બધા જ નિર્ણયો સર્વેસર્વા ઉમેદસિંહજી બાપુ પોતે લેતા હતા. ઉમેદસિંહજી બાપુના મૃત્યુ પછી કુડલા ગામનો વહીવટ તેમના એકમાત્ર પુત્ર શિવુભા બાપુએ સંભાળ્યો. શિવુભા બાપુ જ્યારે દરબારગઢની મુખ્ય મેડી પર સૂતા હતા (જ્યાં તે સમયે દીવાલ ન હતી), ત્યારે તેમની પ્રતિષ્ઠાના કારણે એક મોટું કાવતરું કરવામાં આવ્યું અને બાજ પક્ષી દ્વારા તેમને મેડી પરથી નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા, જેથી શિવુભા બાપુ દેવલોક પામ્યા. શિવુભા બાપુના બે પુત્રો હતા: કાડુભા બાપુ અને પથુભા બાપુ. કાડુભા બાપુ મોટા દીકરા હોવાથી તેમણે કુડલાના ઠાકોરસાહેબ તરીકે ગામ સંભાળવાની મુખ્ય જવાબદારી લીધી. કાડુભા બાપુએ તેમના નાના ભાઈ પથુભા સાથે મળીને કુડલામાં મંદિર, ધર્મશાળા, કૂવા વગેરેનું નિર્માણ કરાવ્યું. બંને ભાઈઓ વચ્ચે ૩ થી ૪ વીઘામાં ફેલાયેલા દરબારગઢ અને જમીનનો ભાગ પાડવામાં આવ્યો, જેમાં મોટા ભાઈ અને ઠાકોરસાહેબ હોવાના નાતે કાડુભા બાપુને મોટો ભાગ મળ્યો અને બાકીનો ભાગ પથુભાને મળ્યો. પથુભા બાપુને ૩ દીકરા હતા, જ્યારે કાડુભા બાપુને એક જ દીકરા સર્તાનસિંહ બાપુ હતા. કાડુભા બાપુ પછી સર્તાનસિંહ બાપુએ કુડલા સંભાળ્યું. જ્યારે સર્તાનસિંહ બાપુ સોમનાથ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા ત્યારે ત્યાં એક રાત રોકાયા હતા. તે રૂમ પૂરેપૂરો પેક હતો, તેમ છતાં એક કાવતરાના ભાગરૂપે ક્યાંકથી સાપ આવીને બાપુના કાન પર કરડી ગયો અને તેઓ સોમનાથ મુકામે જ ગુજરી ગયા. સર્તાનસિંહ બાપુ પછી કુડલા ભાયાતને જીવંત રાખનાર મદારસિંહ બાપુ હતા, જેમણે ઘણા વર્ષો સુધી કુડલાને સાચવ્યું. મદારસિંહ બાપુ સ્વભાવે ખૂબ દયાળુ હતા, પરંતુ ખરાબ વ્યક્તિઓને સજા કરવામાં તેટલા જ કઠોર હતા. વર્ષ ૧૯૪૮માં મદારસિંહ બાપુના સમયમાં જ કુડલા ભાયાત ચુડા સ્ટેટની સાથે ભારતસરકારને સોંપી દેવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ, પથ્રીની બીમારીના કારણે અમદાવાદ હોસ્પિટલમાં મદારસિંહ બાપુનું મૃત્યુ થયું હતું. મદારસિંહ બાપુના સંતાનો અને વર્તમાન પેઢીની વંશાવલી: મદારસિંહ બાપુને ૪ દીકરા અને ૧ દીકરીબા હતા. સંતાનોમાં સૌથી મોટા દીકરા નરેન્દ્રસિંહ બાપુ હતા, તેમના પછી બહેન ગજેન્દ્રકુંવરબા, ત્યારબાદ અનુક્રમે જયેન્દ્રસિંહ બાપુ, કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ અને સૌથી નાના સત્યદેવસિંહ બાપુ હતા. આ તમામની આગળની પેઢીની વિગતો નીચે મુજબ છે: ૧. નરેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી મોટા દીકરા હતા. તેઓ સંતાન ન હોવાના કારણે, તેમણે તેમના સૌથી નાના ભાઈ સત્યદેવસિંહના નાના દીકરા કુલદિપસિંહ ને દત્તક લીધા હતા. ૨. ગજેન્દ્રકુંવરબા: તેમના લગ્ન રાજપરા સ્ટેટના કુમારશ્રી ઇન્દ્રવિજયસિંહ નિર્મલસિંહ સાથે થયા છે અને તેઓ હાલમાં રાજકોટ રહે છે. ૩. જયેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ શક્તિસિંહ, કૌશલ્યાબા અને કિર્તીસિંહ છે. ૪. કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ કર્મરાજસિંહ, ધર્મબા અને સિદ્ધરાજસિંહ છે. ૫. સત્યદેવસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી નાના દીકરા છે. તેમને ૨ દીકરા છે, મોટા દીકરા વિશ્વરાજસિંહ અને નાના દીકરા કુલદિપસિંહ (જેઓ નરેન્દ્રસિંહ બાપુના દત્તક પુત્ર બન્યા). '''કુડલા (તા. ચુડા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ચુડા તાલુકો|ચુડા તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કુડલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ચુડા તાલુકો]] ltk4c13ob4pi0ajdsyxmoaw8nso6ci4 906462 906461 2026-10-20T06:02:48Z Kuldipsinh Narendrasinh 89650 906462 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ચૂડા સ્ટેટ ભયાત ગામ | native_name = કુડલા | state_name = ગુજરાત | district = સુરેન્દ્રનગર | taluk_names = ચુડા | latd = 22.479481 | longd= 71.680817 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} 📜 કુડલા જાગીર (ચુડા સ્ટેટ) નો સત્તાવાર ઇતિહાસ અને સંપૂર્ણ વંશાવલી ચુડા સ્ટેટના ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીના નાના ભાઈ રાણા શ્રી ઉમેદસિંહજી બાપુ હતા. ઠાકોર સાહેબ રાયસિંહજીએ ઉમેદસિંહજી બાપુને કુડલા ભાયાતમાં આપ્યું, જે ચુડા સ્ટેટનું સૌથી મોટું ભાયાત હતું. ઉમેદસિંહજી બાપુએ ૧૮૨૬માં કુડલાની સ્થાપના કરી અને એક સરસ ગામ બનાવ્યું. કુડલાના બધા જ નિર્ણયો સર્વેસર્વા ઉમેદસિંહજી બાપુ પોતે લેતા હતા. ઉમેદસિંહજી બાપુના મૃત્યુ પછી કુડલા ગામનો વહીવટ તેમના એકમાત્ર પુત્ર શિવુભા બાપુએ સંભાળ્યો. શિવુભા બાપુ જ્યારે દરબારગઢની મુખ્ય મેડી પર સૂતા હતા (જ્યાં તે સમયે દીવાલ ન હતી), ત્યારે તેમની પ્રતિષ્ઠાના કારણે એક મોટું કાવતરું કરવામાં આવ્યું અને બાજ પક્ષી દ્વારા તેમને મેડી પરથી નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા, જેથી શિવુભા બાપુ દેવલોક પામ્યા. શિવુભા બાપુના બે પુત્રો હતા: કાડુભા બાપુ અને પથુભા બાપુ. કાડુભા બાપુ મોટા દીકરા હોવાથી તેમણે કુડલાના ઠાકોરસાહેબ તરીકે ગામ સંભાળવાની મુખ્ય જવાબદારી લીધી. કાડુભા બાપુએ તેમના નાના ભાઈ પથુભા સાથે મળીને કુડલામાં મંદિર, ધર્મશાળા, કૂવા વગેરેનું નિર્માણ કરાવ્યું. બંને ભાઈઓ વચ્ચે ૩ થી ૪ વીઘામાં ફેલાયેલા દરબારગઢ અને જમીનનો ભાગ પાડવામાં આવ્યો, જેમાં મોટા ભાઈ અને ઠાકોરસાહેબ હોવાના નાતે કાડુભા બાપુને મોટો ભાગ મળ્યો અને બાકીનો ભાગ પથુભાને મળ્યો. પથુભા બાપુને ૩ દીકરા હતા, જ્યારે કાડુભા બાપુને એક જ દીકરા સર્તાનસિંહ બાપુ હતા. કાડુભા બાપુ પછી સર્તાનસિંહ બાપુએ કુડલા સંભાળ્યું. જ્યારે સર્તાનસિંહ બાપુ સોમનાથ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા ત્યારે ત્યાં એક રાત રોકાયા હતા. તે રૂમ પૂરેપૂરો પેક હતો, તેમ છતાં એક કાવતરાના ભાગરૂપે ક્યાંકથી સાપ આવીને બાપુના કાન પર કરડી ગયો અને તેઓ સોમનાથ મુકામે જ ગુજરી ગયા. સર્તાનસિંહ બાપુ પછી કુડલા ભાયાતને જીવંત રાખનાર મદારસિંહ બાપુ હતા, જેમણે ઘણા વર્ષો સુધી કુડલાને સાચવ્યું. મદારસિંહ બાપુ સ્વભાવે ખૂબ દયાળુ હતા, પરંતુ ખરાબ વ્યક્તિઓને સજા કરવામાં તેટલા જ કઠોર હતા. વર્ષ ૧૯૪૮માં મદારસિંહ બાપુના સમયમાં જ કુડલા ભાયાત ચુડા સ્ટેટની સાથે ભારતસરકારને સોંપી દેવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ, પથ્રીની બીમારીના કારણે અમદાવાદ હોસ્પિટલમાં મદારસિંહ બાપુનું મૃત્યુ થયું હતું. મદારસિંહ બાપુના સંતાનો અને વર્તમાન પેઢીની વંશાવલી: મદારસિંહ બાપુને ૪ દીકરા અને ૧ દીકરીબા હતા. સંતાનોમાં સૌથી મોટા દીકરા નરેન્દ્રસિંહ બાપુ હતા, તેમના પછી બહેન ગજેન્દ્રકુંવરબા, ત્યારબાદ અનુક્રમે જયેન્દ્રસિંહ બાપુ, કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ અને સૌથી નાના સત્યદેવસિંહ બાપુ હતા. આ તમામની આગળની પેઢીની વિગતો નીચે મુજબ છે: ૧. નરેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી મોટા દીકરા હતા. તેઓ સંતાન ન હોવાના કારણે, તેમણે તેમના સૌથી નાના ભાઈ સત્યદેવસિંહના નાના દીકરા કુલદિપસિંહ ને દત્તક લીધા હતા. ૨. ગજેન્દ્રકુંવરબા: તેમના લગ્ન રાજપરા સ્ટેટના કુમારશ્રી ઇન્દ્રવિજયસિંહ નિર્મલસિંહ સાથે થયા છે અને તેઓ હાલમાં રાજકોટ રહે છે. ૩. જયેન્દ્રસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ શક્તિસિંહ, કૌશલ્યાબા અને કિર્તીસિંહ છે. ૪. કૃષ્ણદેવસિંહ બાપુ: તેમને ૨ દીકરા અને ૧ દીકરીબા છે, જેમનાં નામ કર્મરાજસિંહ, ધર્મબા અને સિદ્ધરાજસિંહ છે. ૫. સત્યદેવસિંહ બાપુ: તેઓ મદારસિંહ બાપુના સૌથી નાના દીકરા છે. તેમને ૨ દીકરા છે, મોટા દીકરા વિશ્વરાજસિંહ અને નાના દીકરા કુલદિપસિંહ (જેઓ નરેન્દ્રસિંહ બાપુના દત્તક પુત્ર બન્યા). '''કુડલા (તા. ચુડા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ચુડા તાલુકો|ચુડા તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કુડલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ચુડા તાલુકો]] trxiq64soccxxcaxgj6mb03x970ojt8 0 31154 906428 904924 2026-10-19T17:20:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906428 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''એન્ડ્રુ કાર્નેગી''' (સાચી રીતે {{pron-en|kɑrˈneɪɡi}} {{respell|kar|NAY|gee}}, પરંતુ સામાન્ય રીતે, {{IPA|/ˈkɑrnɨɡi/}} {{respell|KAR|nə-gee}} અથવા {{IPA|/kɑrˈnɛɡi/}} {{respell|kar|NEG|ee}})<ref name="MacKay p29">મેકકે ''લિટલ બોસ: એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જીવન'' પૃષ્ઠ.29.</ref> (25, નવેમ્બર, 1835&nbsp;– 11 ઓગસ્ટ, 1919) સ્કોટ્ટીશ-અમેરિકન ઉદ્યોગપતિ, ધંધાદારી, સાહસિક અને મોટા દાનેશ્વરી હતા. કાર્નેગીનો જન્મ ડનફર્મલાઇન, સ્કોટલેન્ડમાં થયો હતો તેઓએ એક બાળક તરીકે તેમના માતાપિતા સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. તેમની પ્રથમ જોબ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એક બોબીન ફેક્ટરીમાં એક ફેક્ટરી કામદાર તરીકેની હતી. બાદમાં તેઓ કંપનીના માલિક માટે બિલ લોગર બન્યા હતા. ત્યાર બાદ તરત જ તેઓ મેસેન્જર બોય બન્યા હતા. આખરે તેમણે ટેલિગ્રાફ કંપનીના રેન્ક સુધીની પ્રગતિ કરી હતી. તેમણે પિટ્સબર્ગની કાર્નેગી સ્ટીલ કંપની ઊભી કરી હતી, જે બાદમાં એલ્બર્ટ એચ. ગેરીની ફેડરલ સ્ટીલ કંપની અને વિવિધ નાની કંપનીઓ સાથે યુ.એસ. સ્ટીલની રચના કરવા માટે ભળી ગઇ હતી. અન્યોની સાથે કારોબાર સાથે તેમણે જે નસીબ કંડાર્યું હતું તેનાથી તેમણે કાર્નેગી હોલ ઊભી કરી હતી, બાદમાં તે દાનવીર સંસ્થામાં બદલાઇ હતી અને શિક્ષણમાં રસ ધરાવતી અનેકર સંસ્થાઓ જેમ કે કાર્નેગી કોર્પોરેશન ઓફ ન્યુ યોર્ક, કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ, કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશન ઓફ વોશિંગ્ટોન, કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી અને કાર્નેગી મ્યુઝિયમ ઓફ પિટ્સબર્ગની સ્થાપના કરી હતી. કાર્નેગીએ તેના મોટા ભાગના નાણાં અમેરિકા, યુનાઇટેડ કીંગડમ અને અન્ય દેશોમાં ગ્રંથાલયો, શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના માટે તેમજ ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ માટે પેન્શન ભંડોળ માટે દાન કરી દીધા હતા. તેમને ઘણી વખત જોહ્ન ડી. રોકેફેલર બાદ ઇતિહાસમાં બીજા ક્રમના શ્રીમંત વ્યક્તિ તરીકે ગણવામાં આવે છે. કાર્નેગીએ એક ટેલિગ્રાફર તરીકે પ્રારંભ કર્યો હતો અને 1860 સુધીમાં તેઓ રેલમાર્ગો, રેલરોડ સ્લીપીંગ કાર્સ, પુલો અને ઓઇલ ડેરિક્સમાં રોકાણ ધરાવતા હતા. તેમણે વધુમાં બોન્ડ સેલ્સમેન તરીકેની ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી અને યુરોપમાં અણેરિકન એન્ટરપ્રાઇસ માટે નાણઆં એકત્ર કરતા હતા. તેઓ સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં તેમનું મોટા ભાગનું નસીબ કમાયા હતા. 1870માં તેમણે કાર્નેગી સ્ટીલ કંપનીની સ્થાપના કરી હતી, આ પગલાંએ તેમનું નામ અનેક "કેપ્ટન્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી"માંના એક તરીકે મજબૂત બન્યું હતું. 1890 સુધીમાં કંપની મહાકાય બની ગઇ હતી અને વિશ્વમાં ભારે નફો કરતા ઔદ્યોગિક સાહસ તરીકે ઊભરી આવી હતી. કાર્નેગીએ તેને 1901માં જેમણે યુ.એસ. સ્ટીલનું સર્જન કર્યું હતું તેવી જે.પી. મોર્ગનને 480 મિલીયન ડોલરમાં વેચી દીધી હતી. કાર્નેગીએ પોતાનું બાકીનું જીવન મોટા પાયાની દાનેશ્વરી સંસ્થાને સમર્પિત કર્યું હતું, જેમાં સ્થાનિક ગ્રંથાલયો, વૈશ્વિક શાંતિ, શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેમના જીવનને ઘણી વખત સાચી "રેગ્સ ટુ રિચીસ" વાર્તા તરીકે ગણવામાં આવે છે. == આત્મકથા == === પ્રારંભિક જીવન === [[ચિત્ર:Birthplace of Andrew Carnegie, Dunfermline.jpg|thumb|left|170px|ડનફર્મલિન, સ્કોટલેન્ડમાં એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જન્મસ્થળ]] '''એન્ડ્રુ કાર્નેગી''' નો જન્મ ડનફર્મલાઇન, સ્કોટલેન્ડમાં એક વિચિત્ર વણકર કોટેજમાં થયો હતો, જેમાં એક જ મુખ્ય ઓરડો હતો જેમાં અર્ધોઅડધ ભાગમાં ભોંયતળીયાનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં પડોશી વણકર પરિવાર સાથે ભાગમાં હતું. <ref name="MacKay pp23-24">મેકકે ''લિટલ બોસ: એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જીવન'' પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 23–24.</ref>{{Missing information|its reference materials and citations|date=February 2010}} મુખ્ય ઓરડાનો ઉપયોગ લિવીંગ રૂમ, ડાઇનીંગ રુમ અને બેડરૂમ તરીકે થતો હતો. <ref name="MacKay pp23-24"/> તેમનું નામ તેમના પાલક દાદાના નામ પાછળ અપાયું હતું. <ref name="MacKay pp23-24"/> 1836માં, ભારે ડમાસ્ક (બંને બાજુએ ભાત દેખાય એવા વણાટવાળું જાડું કાપડ)ની માગને પગલે તેમનો પરિવાર એડગર સ્ટ્રીટ (રઇડ્ઝ પાર્કની સામે)માં આવેલા મોટા ઘરમાં જતો રહ્યો હતો, જેનાથી તેમના પિતા વિલીયમ કાર્નેગીને લાભ થયો હતો. <ref name="MacKay pp23-24"/> તેમના કાકા, જ્યોર્જ લૌડર, જેમને તેઓ "ડોડ" કહીને બોલાવે છે, તેમણે તેમને રોબર્ટ બર્નસ અને આ પ્રકારના ઐતિહાસિક સ્કોટ્ટીશ હીરો જેમ કે રોબર્ટ ધ બ્રુસ, વિલીયમ વોલેસ અને રોબ રોયના લખાણો સામે વાળ્યા હતા. હેન્ડલૂમ વણકર તરીકે કપરા સમયમાં આવી જતા અને દેશમાં ભૂખમરો આવતા વિલીયમ કાર્નેગીએ ઉજળા ભવિષ્યની તકો માટે તેમના પરિવાર સાથે 1848માં અમેરિકામાં એલ્લેઘેની, પેનસિલ્વેનીયા ખાતે સ્થળાંતર કરવાનું વિચાર્યું હતું. <ref name="MacKay pp37-38">મેકકે ''લિટલ બોસ:એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જીવન'' પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 37–38.</ref> એન્ડ્રુના પરિવારને સ્થળાંતર કરવા માટે નાણાં ઉછીના લેવા પડ્યા હતા. એલ્લેઘેની અત્યંત ગરીબ વિસ્તાર હતો. તેમની પ્રથમ જોબ 1848માં બોબીન બોય તરીકેની હતી, તેઓ દિવસમાં બાર કલાક અને સપ્તાહના છ દિવસો સુધી કોટન મિલમાં દોરાના કોકડા બદલતા હતા. તેમનો પગર સપ્તાહના 2.00 ડોલર હતો. <ref>[http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... એન્ડ્રુ કાર્નેગીની આત્મકથા] પૃષ્ઠ 34</ref> એન્ડ્રુના પિતા વિલીયમ કાર્નેગીએ કોટન મિલમાં કામગીરીનો પ્રારંભ કર્યોહતો, પરંતુ બાદમાં તેઓ વણાટ અને પેડલીંગ લિનેન્સમાંથી નાણાંની કમાણી કરતા હતા. તેમની માતા, માર્ગારેટ મોરિસન કાર્નેગી જૂતા બાંધીને નાણાંની કમાણી કરતા હતા. [[ચિત્ર:Andrew and Thomas Carnegie - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|left|upright|કાર્નેગીની વય 16 વર્ષ, ભાઈ થોમસની સાથે]] 1850માં, કાર્નેગી તેમના કાકાની ભલામણને કારણે ઓહાયો ટેલિગ્રાફ કંપનીમાં સપ્તાહના 2.00 ડોલરના પગાર<ref>[http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... એન્ડ્રુ કાર્નેગીની આત્મકથા] પૃષ્ઠ 37</ref> સાથે ટેલિગ્રાફ મેસેન્જર બોય બની ગયા હતા. તેમની નવી જોબે તેમને સ્થાનિક થિયેટરમાં વિનામૂલ્યે પ્રવેશ સાથેના અસંખ્ય લાભો અપાવ્યા હતા. આને લીધે તેમણે શેક્સપિયરના કામને વખાણ્યુ હતું. તેઓ સખત મહેનત કરનાર હતા અને પિટ્સબર્ગના ઉદ્યોગોના તમામ સ્થળો અને અગત્યની વ્યક્તિઓના ચહેરાઓ તેમને યાદ હતા. આ દિશામાં તેમણે ઘણા જોડાણો કર્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમણે ટેલિગ્રાફના સાધન (તેઓ પ્રિન્ટેડ ટેપ પર દેખાય તે પહેલા ટેલિગ્રાફની ક્લિકનું ભાષાંતર કરી શકતા હતા) પ્રત્યે પણ ચાંપતી નજર રાખી હતી {{Citation needed|date=April 2010}} અને એક જ વર્ષમાં તેમને ઓપરેટર તરીકેની બઢતી આપવામાં આવી હતી. કાર્નેગીના શિક્ષણ અને વાંચનના જુસ્સાને કર્નલ જેમ્સ એન્ડર્સન કે જેમણે કામ કરતા છોકરાઓ માટે દર શનિવારે રાત્રે 400 વોલ્યુમોનું અંગત ગ્રંથાલય ખોલ્યું હતુ તેમના દ્વારા ભારે મોટી સહાય પ્રાપ્ત થઇ હતી. કાર્નેગી સતત ઉધાર માંગનાર હતા અને આર્થિક વિકાસ અને તેમની બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને સાસ્કૃતિક વિકાસ એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ "પોતાની જાતે ઊંચા આવનાર વ્યક્તિ" હતા. તેમની ક્ષમતા, મહેનત કરવાની ઇચ્છા, તેમનું સતત નિર્ધારણ અને તેમની સતર્કતાએ આગામી તકોનું નિર્માણ કર્યું હતું. કામના સ્થળે, કાર્નેગીએ અંદર તરફ આવતા ઉત્પન્ન ટેલિગ્રાફ સંકેતોને અલગ અલગ અવાજને અલગ પાડવાનું પોતાની જાતને ઝડપથી શીખવાડી દીધું હતું અને કાન દ્વારા સંકેતોને લખ્યા વિના જ જીલવાનું શીખી લીધું હતું. 1853માં શરૂ થયેલ પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડ કંપનીના થોમસ એ. સ્કોટ્ટે કાર્નેગીને સેક્રેટરી/ટેલિગ્રાફ ઓપરેટર તરીકે 4.00 ડોલરના સાપ્તાહિક પગાર સાથે કામે રાખી લીધા હતા. 18 વર્ષની ઉંમરે કંપની મારફતે ઝડપી એડવાન્સમેન્ટ કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું અને તેઓ પિટ્સબર્ગ ડિવીઝનના સુપ્રીનટેન્ડન્ટ બની ગયા હતા. પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડ કંપની સાથેની તેમની નોકરીએ તેમની પાછળની સફળતામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી. રેલરોડ એ અમેરિકામાં સૌપ્રથમ મોટો કારોબાર હતો અને પેનસિલ્વેનીયા તેમાંની દરેકમાં સૌથી મોટી હતી. કાર્નેગી આ વર્ષોમાં સંચાલન અને ખર્ચ અંકુશ વિશે ઘણું શીખ્યા હતા અને ખાસ કરીને સ્કોટ્ટ પાસેથી સારુ શીખ્યા હતા. <ref>નાસો, ડેવિડ, ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી '' (ન્યુ યોર્ક: ધી પેન્ગ્વીન પ્રેસ, 2006), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 54–59, 64–65.</ref> સ્કોટ્ટે તેમને તેમના પ્રથમ રોકાણો સાથે પણ સહાય કરી હતી. આમાંના કેટલાક સ્કોટ્ટ અને પેનસિલ્વેનીયાના પ્રમુખ જે.એડગર થોમ્સન દ્વારા જે ભ્રષ્ટાચાર આચરવામાં આવ્યો હતો તેમાંના ભાગ હતા, જેમાં રેલરોડે કારોબાર કર્યો હતો તે કંપનીઓમાં ઇનસાઇડ ટ્રેડીંગ અથવા "નુકસાન ભરપાઇ કરવા આપેલી વસ્તુના ભાગ તરીકે" કરાર કરેલ પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચૂકવણીનો સમાવેશ થતો હતો એમ ડેવીડ નાસો લખે છે. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 59–60.</ref> 1855માં, સ્કોટ્ટે આદમ્સ એક્સપ્રેસમાં કાર્નેગી માટે 500 ડોલરના રોકાણને શક્ય બનાવ્યું હતું, જેણે પેનસિલ્વેનીયા સાથે તેના મેસેન્જરોને લઇ જવા માટે કરાર કર્યો હતો. તેમની માતાએ પરિવારના 700 ડોલરના ઘરને 500 ડોલરમાં ગીરવે મૂક્યું હતું તે પગલાંને કારણે નાણઆં સલામત હતા, પરંતુ ફક્ત તક જ ઉપલબ્ધ હતી, કારણ કે કાર્નેગીના સ્કોટ્ટ સાથેના સંબંધો ગાઢ હતા. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ. 59–60; [http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... એન્ડ્રુ કાર્નેગીની આત્મકથા] પૃષ્ઠ 79</ref> થોડા વર્ષો બાદ, તેમણે ટી.ટી. વુડ્રુફની સ્લીપીંગ કાર કંપનીમાં થોડા શેરો મેળવ્યા હતા, તે શેરો ધરાવવાના બદલામાં વુડ્રુફે ચૂકવણી રૂપે સ્કોટ્ટ અને થોમ્સને આપ્યા હતા. આ પ્રકારના આંતરિક રોકાણોમાં તેમના વળતરને રેલરોડ સંબધિત ઉદ્યોગોમાં પુનઃરોકાણ કર્યું હતું: ([[લોખંડ|આયર્ન]], પુલો, અને રેલ), કાર્નેગીએ ધીમે ધીમે મૂડીમાં વધારો કર્યો હતો, જે તેમની સફળતાનો પાયો છે. તેમની પાછળની જિંદગીમાં, તેમણે થોમ્સન અને સ્કોટ્ટના ગાઢ સંબંધોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, કેમ કે તેમણે એવો કારોબાર સ્થાપિત કર્યો હતો જેણે રેલ્સ અને પુલો રેલરોડને પૂરા પાડ્યા હતા, અને તેમના સાહસોમાં બે વ્યક્તિઓના હિસ્સાનો પ્રસ્તાવ કરતો હતો. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 59–60, 85–88, 102–104, 107.</ref> ==== 1860–1865: પ્રજાવિગ્રહ ==== પ્રજાવિગ્રહ પહેલા, કાર્નેગીએ વુડ્રોફની કંપની અને સ્લીપીંગ કારના શોધક જ્યોર્જ એમ પુલમેન સાથે મર્જરની વ્યવસ્થા કરી હતી, જેથી લાંબા અંતરે બિઝનેસ મુસાફરીમાં પ્રથમ દરજ્જાની મુસાફરી પૂરી પાડી શકાય {{convert|500|mi|km}}. આ રોકાણ ભારે સફળ પૂરવાર થયું હતું અને વુડ્રોફ અને કાર્નેગી માટે નફાનો સ્ત્રોતો પૂરવાર થયો હતો. યુવાન કાર્નેગીએ પેનસિલ્વેનીયાના ટોમ સ્કોટ્ટ માટે કામ કરવાનું સતત રાખ્યું હતું અને સેવામાં વિવિધ સુધારાઓ કર્યા હતા. પહેલા તે લશ્કરી વાહનવ્યવહારના વોર ઇનચાર્જના મદદનીશ સચિવ હતા અને બાદમાં તેઓ મિલીટરી રેલવેઝ અને પૂર્વમાં કેન્દ્ર સરકારની ટેલિગ્રાફ લાઇન્સના સુપ્રીનટેન્ડન્ટ તરીકે 1861ની હેમંત ઋતુમાં કાર્નેગીની સ્કોટ્ટ દ્વારા નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. બળવાખોરોએ જે કાપી નાખી હતી તેવી વોશિગ્ટોન ડી.સી.માં રેલ લાઇનો ખુલ્લી મૂકવામાં કાર્નેગીએ મદદ કરી હતી; બુલ રન ખાતે યુનિયન દળોની હારને પગલે વોશિગ્ટોન ડી.સી. પહોંચવા માટે યુનિયન ટુકડીઓની પ્રથમ બ્રિગેડને ખેંચતા લોકોમોટિવમાં જાતે મુસાફરી કરી હતી, અને તેમણે વ્યક્તિગત રીતે હારેલા દળોના વાહનવ્યવહારનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમની સંસ્થા હેઠળ ટેલિગ્રાફ સેવાએ યુનિયનને કાર્યક્ષમ સેવા પૂરી પાડી હતી અને આખરી જીતમા નોંધપાત્ર મદદ કરી હતી. બંધાયેલા ટેલિગ્રાફ વાયરોને મુક્ત કરતા તેમના ગાલ પર થયેલા નિશાનને કારણે કાર્નેગીએ બાદમાં રમૂજ કરી હતી કે તેઓ "યુદ્ધમાં મરનાર સૌપ્રથમ હતા". સંઘની હારને કારણે મોટા જથ્થામાં યુદ્ધસામગ્રીઓની તેમજ માલ પહોંચાડવા માટે રેલ માર્ગોની (અને ટેલિગ્રાફ લાઇન્સની)જરૂર પડી હતી. યુદ્ધે બતાવી આપ્યું હતું કે અમેરિકન સફળતા માટે ઉદ્યોગો કેવો આંતરિક ભાગ હતા. 1864માં, કાર્નેગીએ વાનાગો કાઉન્ટી, પેનસિલ્વેનીયામાં ઓઇલ ક્રિક પર સ્ટોરી ફાર્મમાં 40,000 ડોલરનું રોકાણ કર્યું હતું. એક વર્ષમાં, ફાર્મે 1,000,000 ડોલર કેશ ડિવીડન્ડ પેટે કમાણી કરી હતી અને તે મિલકત પરના તેલ કૂવાઓમાંથી નીકળેલા પેટ્રોલીયમનું નફા સાથે વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. લોખંડની ચીજો જેમ રે ગનબોટ્સ માટેના બખ્તર,તોપ અને શેલ્સ તેમજ બીજી સોએક જેટલી પેદાશોએ પિટ્સબર્ગને યુદ્ધના સમયનું ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનાવ્યું હતું. કાર્નેગીએ સ્ટીલ રોલીંગ મિલ અને સ્ટીલ ઉત્પાદનની સ્થાપના માટે અન્ય સાથે મળીને કામ કર્યું હતું અને ઉદ્યોગનો અંકુશ તેમના નસીબ માટેનો સ્ત્રોત પૂરવાર થયો હતો. કાર્નેગી યુદ્ધ પહેલા લોખંડ ઉદ્યોગમાં કેટલુંક રોકાણ ધરાવતા હતા. યુદ્ધ બાદ, કાર્નેગીએ લોખંડકામ વેપારમાં પોતાની તમામ શક્તિઓ સમર્પિત કરવા માટે રેલરોડ છોડી દીધું હતું. કાર્નેગીએ વિવિધ આયર્ન વર્કસ વિકસાવવા માટે કામ કર્યું હતું અને આખરે ધી બ્રીજસ્ટોન વર્કસ અને યુનિયન આયર્નવર્કસની પિટ્સબર્ગમાં સ્થાપના કરી હતી. તેમણે પેનસિલ્વેનીયા રેલબોર્ડ કંપની છોડી દીધી હોવા છતાં તેઓ તેના સંચાલન સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા રહ્યા હતા, જેના નામોમાં થોમસ એ. સ્કોટ્ટ અને જે. એડગર થોમ્સનનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે બે વ્યક્તિઓ સાથેના તેમના જોડાણનો ઉપયોગ પોતાની કીસ્ટોન બ્રીડ કંપની અને તેમના આયર્નવર્કસના ઉત્પાદન માટે કરારો હસ્તગત કરવામાં ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે સ્કોટ્ટ અને થોમ્સનને હિસ્સો પણ આપ્યો હતો અને પેનસિલ્વેનીયા તેમનો શ્રેષ્ઠ ગ્રાહક હતો. જ્યારે તેમણે તેમનો પ્રથમ સ્ટીલ પ્લાન્ટ ઊભો કર્યો ત્યારે તેમણે તેનું નામ થોમ્સનના નામની પાછળ આપવાનો સંકેત કર્યો હતો. સારી કારોબારની સમજ હોવાની સાથે કાર્નેગી આનંદિતતા અને સાક્ષરતા જ્ઞાન પણ ધરાવતા હતા. તેમને ઘણા સામાજિક પ્રસંગોમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું-આ પ્રસંગોનો કાર્નેગીએ પોતાના લાભ માટે દુરુપયોગ કર્યો હતો. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 105–107.</ref> [[ચિત્ર:Andrew Carnegie circa 1878 - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|કાર્નેગી, સિરકા 1878]] કાર્નેગી બીજાના ભોગે પોતાનું નસીબ બનાવવામાં માનતા અને નાણાં બનાવવા ઉપરાંત ઘણું કરતા હતા. તેમણે લખ્યું હતુઃ {{quote|I propose to take an income no greater than $50,000 per annum! Beyond this I need ever earn, make no effort to increase my fortune, but spend the surplus each year for benevolent purposes! Let us cast aside business forever, except for others. Let us settle in Oxford and I shall get a thorough education, making the acquaintance of literary men. I figure that this will take three years active work. I shall pay especial attention to speaking in public. We can settle in London and I can purchase a controlling interest in some newspaper or live review and give the general management of it attention, taking part in public matters, especially those connected with education and improvement of the poorer classes. Man must have an idol and the amassing of wealth is one of the worst species of [[idolatry]]! No idol is more debasing than the [[worship]] of money! Whatever I engage in I must push inordinately; therefore should I be careful to choose that life which will be the most elevating in its character. To continue much longer overwhelmed by business cares and with most of my thoughts wholly upon the way to make more money in the shortest time, must degrade me beyond hope of permanent recovery. I will resign business at thirty-five, but during these ensuing two years I wish to spend the afternoons in receiving instruction and in reading systematically!}} [153] ==== 1880–1900: વિદ્વાન અને કાર્યકર્તા ==== કાર્નેગીએ તેમની વાવસાયિક કારકીર્દી સતત રાખી હતી; તેમના સાક્ષરતા ઇરાદાઓમાંથી કેટલાક પૂરા થયા હતા. તેઓ ઇંગ્લીશ કવિ મેથ્યુ આર્નોલ્ડ અને ઇંગ્લીશ ફિલસૂફ હર્બર્ટ સ્પેન્સરના મિત્ર બની ગયા હતા તેમજ મોટા ભાગના યુ.એસ. પ્રેસીડંટ <ref>જોહ્ન કે. વિન્કલર ''ઇનક્રેડ઼ીબલ કાર્નેગી'' , પૃષ્ઠ 172, રીડ બુક્સ, 2006 ISBN 978-1-4067-2946-7</ref>, રાજ્યના અધિકારીઓ અને વિખ્યાત લેખકો સાથે પત્રવ્યવહાર કરતા હતા અને ઓળખાણ રાખતા હતા. <ref>જોહ્ન કે. વિન્કલર ''ઇનક્રેડીબલ કાર્નેગી'' , પૃષ્ઠ 13, રીડ બુક્સ, 2006 ISBN 978-1-4067-2946-7</ref> કાર્નેગી તેમના વતનીઓ માટે ડનફર્મલાઇનમાં 1879માં મોકળાશવાળું સ્વીમીંગ બાથ બાંધ્યું હતું. તેના પછીના વર્ષે કાર્નેગીએ ડનફર્મલાઇનમાં ગ્રંથાલયની સ્થાપના માટે 40,000 ડોલર આપ્યા હતા. 1884માં તેમણે બેલ્લેવ્યુ હોસ્પિટલ મેડિકલ કોલેજ (હવે ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટી મેડિકલ સેન્ટરનો ભાગ)ને તંતુરચના વિજ્ઞાન લેબોરેટરીની સ્થાપના માટે 50,000 ડોલર આપ્યા હતા જેને હવે કાર્નેગી લેબોરેટરી કહેવાય છે. 1881માં, કાર્નેગી તેમના 70 વર્ષના માતા સહિત તેમના પરિવારને યુનાઇટેડ કીંગડમના પ્રવાસે લઇ ગયા હતા. તેઓએ કોચની સાથે સ્કોટલેન્ડનો પ્રવાસ કર્યો હતો અને તે માર્ગ પર આવતા વિવિધ રિસેપ્શનોનો આનંદ માણ્યો હતો. કાર્નેગીએ જેના માટે નાણાંનું દાન કર્યું હતું તેવી કાર્નેગી લાયબ્રેરી માટે તેમની માતાએ શિલાન્યાસ કર્યો અને તે માટે ડનફર્મલાઇનમાં પરત ફરવું એ તેમના માટે વિજયોત્સવ હતો. કાર્નેગીએ બ્રિટીશ સોસાયટીની કરેલી ટીકા તેમને તે ગમ્યુ ન હતું તે ન હતી; પરંતુ તેનાથી વિરુદ્ધ કાર્નેગીની અનેક મહત્વાકાંક્ષાઓમાંની એક એ હતી કે ઇંગ્લીશ બોલતા લોકોની વચ્ચે ઉત્પ્રેરક તરીકેની ભૂમિકા બજાવવી તે હતી. તેનો અંત લાવવા માટે 1880ના પ્રારંભમાં તેમણે ઇંગ્લેંડમાં અસંખ્ય અખબારો ખરીદ્યા હતા, જેમાંના દરેક રાજાશાહીના પતનની અને "ધી બ્રિટીશ રિપબ્લિક"ની તરફેણ કરતા હતા. કાર્નેગીના ઉત્સાહને તેની વિશાળ સંપત્તિનો ટેકો મળ્યો હતો જેનો અર્થ એવો થાય છે કે તેમને અસંખ્ય બ્રિટીશ મિત્રો હતો, જેમાં વડા પ્રધાન વિલીયમ એવર્ટ ગ્લેડસ્ટોનનો સમાવેશ થતો હતો. 1886માં એન્ડ્રુ કાર્નેગીના નાના ભાઈ થોમસનું 43 વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. આમ છતાં, કારોબારમાં સફળતા તો ચાલુ જ રહી હતી. સ્ટીલ વર્કસની માલિકી ધરાવવાની સાથે, કાર્નેગીએ લેક સુપીરીયરની આસપાસ અત્યંત મૂલ્યવાન એવા આયર્ન ઓરના ક્ષેત્રો ખરીદ્યા હતા. તેજ વર્ષમાં કાર્નેગી વિવાદાસ્પદ વ્યક્તિત્વ બની ગયા હતા. યુકેના તેમના પ્રવાસ બાદ તેમણે તેમના અનુભવો વિશે ''એન અમેરિકન ફોર-ઇન-હેન્ડ ઇન બ્રિટન'' શિર્ષકવાળા એક પુસ્તકમાં લખ્યું હતું. પોતાના અસંખ્ય કારોબારને સક્રિય રીતે ચલાવવામાં સંકળાયેલા હોવા છતાં, કાર્નેગી અસંખ્ય મેગેઝીનોમાં નિયમિત યોગદાન આપનારા બની રહ્યા હતા, જેમાં જેમ્સ નોલસના સંપાદકપણા હેઠળના અત્યંત વિખ્યાત ''નાઇન્ટીંથ સેન્ચ્યુરી'' અને સંપાદક લોયડ બ્રીસના નેતૃત્વ હેઠળના ''નોર્થ અમેરિકન રિવ્યૂ'' નો સમાવેશ થાય છે. 1886માં કાર્નેગીએ આજ દિન સુધીના અત્યંત સુધારણાવાદી કામનું નિરૂપણ ''ટ્રાયમફન્ટ ડેમોક્રેસી'' નામના શિર્ષકમાં કર્યું છે. તેની દલીલો કરવામાં આંકડાશાસ્ત્રનો ઉદાર રીતે ઉપયોગ કરતા પુસ્તકે તેમના દ્રષ્ટિકોણની દલીલ કરતા જણાવ્યું છે કે અમેરિકન રિપબ્લિકએવી સરકારી વ્યવસ્થા છે જે બ્રિટીશ રાજાશાહી વ્યવસ્થા કરતા સર્વોપરી હતી. તેણે અમેરિકન પ્રગતિનો અત્યંત તરફેણકારી અને ઉમદા દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે અને બ્રિટીશ રોયલ પરિવારની ટીકા કરી હતી. તેનું આવરણ પતન તરફ જતા રોયલ તાજ અને તૂટેલા રાજવી તરફ નિર્દેશ કરે છે. આ પુસ્તકે યુકેમાં નોંધપાત્ર રીતે વિવાદ સર્જ્યો હતો. આ પુસ્તકે ઘણા અમેરિકનોને તેમના દેશની આર્થિક પ્રગતિ અંગે પ્રશંસા કરતા કરી મૂક્યા હતા અને મોટે ભાગે યુ.એસ.માં જ આશરે 40,000 નકલોનું વેચાણ થયું હતું. 1889માં, કાર્નેગીએ ''નોર્થ અમેરિકન રિવ્યૂ'' ના જૂનના ઇસ્યુમાં [http://www.swarthmore.edu/SocSci/rbannis1/AIH19th/Carnegie.html "વેલ્થ"]નું પ્રકાશન કર્યું હતું. તેને વાંચ્યા બાદ ગ્લેડસ્ટોને તેનું ઇંગ્લેંડમાં પણ પ્રકાશન થવું જોઇએ તેવી વિનંતી કરી હતી, જ્યાં તે ''પાલ મોલ ગેઝેટ'' માં "ધી ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ" તરીકે દેખાઇ હતી. તે લેખ ભારે ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. કાર્નેગીએ એવી દલીલ કરી હતી કે ધનાઢ્ય ઉદ્યોગપતિના જીવને બે ભાગો સાથે સમાધાન કરવું જોઇએ. પ્રથમ ભાગ એકત્રીકરણ અને સંપત્તિ વધારાનો હતો. જ્યારે બીજો ભાગ આ સંપત્તિનું પરોપકારી કાર્યો માટે પરિણમતા વિતરણનું હતું. દાનવીરતા એ જીવનને વધુ સારું બનાવવાની ચાવી હતી. કાર્નેગી મહાન પત્રકાર તરીકે પણ જાણીતો હતો. તેઓ સતત અખબારો અને તેમના સંપાદકોને લખતા હોવાથી આ અનુભવ તેમના જીવનમાં આવ્યો હતો. અખબાર વાંચનમાં તેમની જાણકારી તેમના બાળપણની રીતભાતથી વિકસી હતી. <ref>સ્વેતનામ, જ્યોર્જ (1980) ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' . ટ્વાયન પબ્લિશર્સ.</ref> તેઓ પણ મુસાફરી પર ત્રણ પુસ્તકોનું પણ પ્રકાશન કરનાર હતા. તેમાંના એકનું શિર્ષક "રાઉન્ડ ધી વર્લ્ડ" હતું, જે તેમણે ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડની મુસાફરી દરમિયાન લખ્યું હતું. <ref>લિવસે, હેરોલ્ડ (2000) "એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને મોટા કારોબારનો ઉદભવ". એડ્ડીસન-વેસ્લે એજ્યુકેશન પબ્લિશર્સ.</ref> 1898માં કાર્નેગીએ ફિલીપીન્સની સ્વતંત્રતાની વ્યવસ્થા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. સ્પેનિશ અમેરિકન યુદ્ધ પૂરું થવાના અંતે હતું ત્યારે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 20 મિલીયન અમેરિકી ડોલરમાં સ્પેઇન પાસેથી ફિલીપીન્સની ખરીદી કરી હતી. તેની સામે તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ભાગ પર સામ્રાજ્યવાદ તરીકે જોયો હતો, ફિલીપીનો પ્રજા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસેથી પોતાની સ્વતંત્રતા ખરીદી શકે તે માટે કાર્નેગીએ પોતે ફિલીપીન્સને 20 મિલીયન અમેરિકી ડોલર ઓફર કર્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/timeline/timeline2.html |title=પીબીએસ.ઓઆરજી પર એન્ડ્રુ કાર્નેગી ઘટનાઓની સમયરેખા |access-date=2011-03-29 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206083352/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/timeline/timeline2.html |url-status=dead }}</ref> જોકે, આ ક્રિયાથી કશું થયું ન હતું અને ફિલીપીન્સ-અમેરિકન યુદ્ધ થયું હતું. કાર્નેગીએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ક્યુબાના જોડાણનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેમાં તેઓ સામ્રાજ્યવાદ વિરુદ્ધ લીગ ધરાવતા અન્ય ઘણા સંકુચિતવાદીઓ સાથે સફળ થયા હતા, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ભૂતપૂર્વ પ્રેસીડન્ટો ગ્રોવર ક્લીવલેન્ડ અને બેન્જામિન હેરિસન, અને [[માર્ક ટ્વેઇન]] જેવી વિદ્વાન વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>રોબર્ટ પી. પોર્ટર''ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ક્યુબા'' , પૃષ્ઠ. 43, જી.પી.પુટનામ્સ સન્સ, 1899</ref><ref>કેથેરિન હિર્શફિલ્ડ ''હેલ્થ, પોલિટિક્સ એન્ડ રિવોલ્યુશન ઇન ક્યુબા'' , પૃષ્ઠ 117, ટ્રાન્સેક્શન પબ્લિશર્સ, 2008 ISBN 978-1-4128-0863-7</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=t2goAAAAYAAJ&amp;dq=andrew+carnegie+Cuba&amp;lr= ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ક્યુબા]</ref> === ઉદ્યોગપતિ === ==== 1885–1900: સ્ટીલનું સામ્રાજ્ય ==== કાર્નેગીએ સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં પોતાનું નસીબ બનાવ્યું હતું, તેઓ અત્યંત વિસ્તરિત લોખંડ અન સ્ટીલ કામગીરીઓ પર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અગાઉના કોઇ પણ એક વ્યક્તિની તુલનામાં અંકુશ ધરાવતા હતા. તેમની બે મહાન શોધોમાંની શોધ ચિપ અને રેલરોડ લાઇન્સ માટે સ્ટીલ રેઇલ્સનું કાર્યક્ષમ જથ્થાબંધ ઉત્પાદન હતું. બીજી શોધ કાચા માલના દરેક પુરવઠાના તેમના વર્ટિકલ ઇન્ટીગ્રેશનમાં હતી. 1880ના અંતમાં કાર્નેગી સ્ટીલ વિશ્વમાં પિગ આયર્ન, સ્ટીલ રેઇલ્સ, અને કોકનું ઉત્પાદન કરતી વિશ્વમાં સૌથી મોટી ઉત્પાદક હતી, જેની પિગ મેટલની ઉત્પાદન કરવાની દૈનિક ક્ષમતા આશરે 2,000 ટનની હતી. 1888માં, કાર્નેગીએ તેની હરીફ હોમસ્ટેડ સ્ટીલ વર્કસ ખરીદી લીધી હતી, જેમાં રાજ્ય હસ્તકના કોલસા અને લોખંડ ક્ષેત્રો, 425 માઇલ (685 કિમી) લાંબા રેલમાર્ગ અને લેઇક સ્ટેમશિપ્સની લાઇન હેઠળના વિસ્તરિત પ્લાન્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. કાર્નેગીએ કાર્નેગી સ્ટીલ કંપનીના પ્રારંભ સાથે પોતાની અને પોતાના સાથીઓની મિલકતોને 1892માં એકત્ર કરી હતી. 1889 સુધીમાં, યુ.એસ.નું સ્ટીલનું ઉત્પાદન યુકે કરતા વધી ગયું હતકું અને કાર્નેગી તેના મોટા ભાગની માલિકી ધરાવતા હતા. કાર્નેગીના સામ્રાજ્યનો વિકાસ થયો હતો જેમાં જે. એડગરથોમ્સન સ્ટીલ વર્કસ, (કાર્નેગીના ભૂતપૂર્વ સાહેબ અને પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડના પ્રેસીડન્ટ જોહ્ન એડગર થોમ્સનના નામની પાછળ), પિટ્સબર્ગ બેસેમેર સ્ટીલ વર્કસ, લકી ફર્નેસ, યુનિયન આયર્ન મિલ્સ, યુનિયન મિલ (વિલ્સન, વોકર એન્ડ કાઉન્ટી), કીસ્ટોન બ્રિજ વર્કસ, હાર્ટમેન સ્ટીલ વર્કસ, ફ્રિક કોક કંપની અને સ્કોટીયા ઓર માઇન્સનો સમાવેશ થાય છે. કાર્નેગીએ કીસ્ટોન મારફતે જેના માટે અને હિસ્સો ધરાવતા હતા તેવી સીમાચિહ્ન કંપની કે જે સેંટ. લુઇસ મિસૌરી (1874માં પૂર્ણ થયેલી)ખાતેની મિસીસીપી નદી નજીક આવેલા એડ્સ બ્રિજ પ્રોજેક્ટને સ્ટીલ પૂરું પાડ્યું હતું. આ પ્રોજેક્ટ સ્ટીલ ટેકનોલોજી માટે અગત્યનો પ્રૂફ ઓફ કોન્સેપ્ટ હતો, જે નવા સ્ટીલ બજાર ખુલવાનો સાક્ષી છે. ==== 1901: યુ.એસ. સ્ટીલ ==== 1901માં, કાર્નેગી 66 વર્ષની વયના હતા અને નિવૃત્તિ લેવાનું વિચારતા હતા. તેની તૈયારી રૂપે પરંપરાગત સંયુક્ત સ્ટોક કોર્પોરેશનમાં તેમના સાહસમાં સુધારો કર્યો હતો. જોહ્ન પિયરપોન્ટ મોર્ગન બેન્કર હતા અને કદાચ અમેરિકાના અત્યંત અગત્યના નાણાંકીય સોદા કરનારા હતા. કાર્નેગીએ નફો કેવી રીતે પેદા કર્યો તેનું તેમણે નિરીક્ષણ કર્યું હતું. ઇન્ટીગ્રેટેડ સ્ટીલ ઉદ્યોગ, ખર્ચમાં કાપ મૂકશે, ગ્રાહકોને ઓછા ભાવે મળશે, મોટા જથ્થામાં ઉત્પન્ન કરી શકાશે અને કામદારોના વેતનમાં વધારો કરશે તેવી કલ્પના કરી હતી. આ દિશામાં તેમને કાર્નેગી અને અન્ય વિવિધ મોટા ઉત્પાદકોને ખરીદી લેવાની અને તેમને એક જ કંપનીમાં સંકલિત કરવાની જરૂર હતી, જેથી નકલ અને બગાડ દૂર કરી શકાય. તેમણે 2 માર્ચ, 1901ના રોજ વાટાઘાટો પૂર્ણ કરી હતી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સ્ટીલ કોર્પોરેશનની રચના કરી હતી. વિશ્વમાં આ પ્રથમ કોર્પોરેશન હતું જે 1 અબજ ડોલરથી વધુનું બજાર મૂડીકરણ ધરાવતું હતું. ચાર્લ્સ એમ. શ્વાબે (ચાર્લ્સ આર. શ્વાબને સંબંધિત નહી) ગુપ્તપણે એક હસ્તાંતરણ કર્યું હતું, જે આ પ્રકારના ઉદ્યોગ દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઇતિહાસમાં થયેલું અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું હસ્તાંતરણ હતું. યુનાઇટેડ સ્ટીલ કોર્પોરેશન, જે ટ્રસ્ટનું મોર્ગન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવતું હતું તેમાં છુટ્ટીઓનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો અને કાર્નેગી કારોબારમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા. તેમના સ્ટીલના સાહસના તેની કમાણીના 12 ગણ વધુની કિંમતે ખરીદી લેવામાં આવ્યું હતું એટલે કે 480 મિલીયન ડોલર (આશરે 10.3 અબજ ડોલર 2003ની કિંમત પ્રમાણે-ગાલે વર્ચ્યુઅલ લાયબ્રેરી અનુસાર)- જે તે સમયે સૌથી મોટો ખાનગી વ્યાપારી સોદો હતો. કાર્નેગીનો આ $225,639,૦૦૦ રકમમાંથી હિસ્સો તેમને 5 ટકાના સ્વરૂપે, 50 વર્ષ જૂના ગોલ્ડ બોન્ડમાં ચૂકવવામાં આવ્યો હતો. વેચાણની સંમતિ દર્શાવતા પત્ર પર 26 ફેબ્રુઆરી 1901ના રોજ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. 2 માર્ચના રોજ સંસ્થાના ઔપચારીક ફાઇલીંગ અને યુનાઇટેડ સ્ટીલ કોર્પોરેશનના મૂડીકરણે ( $1,400,000,000—તે સમયે યુ.એસ. નેશનલ સંપત્તિના 4%) ખરેખર કરારનું સમાપન કર્યું હતું. હોબોકેન, ન્યુ જર્સીની હડસન ટ્રસ્ટ કંપનીને કાર્નેગીના બિઝનેસ સેક્રેટરી રોબર્ટ એ. ફ્રાંકના વિશ્વાસમાં બે સપ્તાહમાં બોન્ડ ડિલીવર આપવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં આશરે 230,000,000 ડોલરના વાસ્તવિક સ્વરૂપના બોન્ડને સમાવવા માટે ખાસ વોલ્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. એવું કહેવાતું હતું કે "...પોતાની વ્યાવસાયિક કારકીર્દીના ભાગલાનું પ્રતિબિંબ પાડનાર આ બોન્ડઝ કાર્નેગી કદી પણ જોવા કે સ્પર્શવા ઇચ્છતા ન હતા. કદાચ તેમને એવો ભય હશે કે જો તેઓ તેની સામે જોશે તો તે લેપ્રેચૌનના ગોસમેર ગોલ્ડની જેમ અદ્રશ્ય થઇ જશે. જ્યાં સુધી તેઓ તેનું વેચાણ કરવા તૈયાર ન થાય ત્યાં સુધી તેને ન્યુ જર્સીમા વોલ્ટમાં ન્યુ યોર્ક કર આકારણીદારોથી દૂર સલામત રીતે રહેવા દો..." === નિવૃત્તિ === ==== 1901–1919: દાનેશ્વરી ==== [[ચિત્ર:James Bryce, 1st Viscount Bryce & Andrew Carnegie - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|કાર્નેગી, જમણે, જેમ્સ બ્રીસ સાથ, પ્રથમ વિસકાઉન્ટ બ્રીસ.]] [[ચિત્ર:Macomb Public Library.JPG|left|thumb|કાર્નેગી ગ્રંથાલય, મેકોમ્બ, ઇલિનોઇસ]] કાર્નેગીએ તેમના છેલ્લા ચાર વર્ષો દાનેશ્વરી તરીકે વીતાવ્યા હતા. 1901થી આગળ જતા, કાર્નેગીને આ પ્રકારનું નસીબ બનાવવા માટે સહાય કરી હતી તેવી ઊંડી વ્યાવસાયિક સમજથી લોકોનું ધ્યાન તેમની જાહેર આધ્યાત્મિકતા તરફ ગયું હતું, જેનો ઉપયોગ કરીને તેમણે પોતાની જાતને દાનને લગતા પ્રોજેક્ટોમાં સમર્પિત કરી હતી. તેમણે સામાજિક વિષયો અને વિશાળ સંપત્તિ પર તેમના અભિપ્રાયો અંગે ''ટ્રાયમફન્ટ ડેમોક્રેસી'' (1886) અને ''ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ'' (1889)માં લખ્યું છે. કાર્નેગીએ સ્કોટ્ટલેન્ડમાં સ્કીબો કેસલ ખરીદ્યું હતું અને તેમણે તેને થોડું પોતાનું ઘર અને થોડું ન્યુ યોર્કમાં બનાવ્યું હતું. ત્યાર બાદ તેમણે જાહેર હેતુ અને સામાજિક અને વધુ શિક્ષણને હેતુઓ માટે મૂડી પાડવા માટે પોતાના જીવનને સમર્પિત કર્યું હતું. [[અંગ્રેજી ભાષા|ઇંગ્લીશ ભાષા]]ના ફેલાવાના પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી ઉચ્ચારણ સુધારણાની ચળવણના તેઓ શક્તિશાળી ટેકેદાર હતા. તેમના દાનને લગતા પ્રયત્નોમાં આખા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને અન્ય ઇંગ્લીશ દેશોમાં જાહેર ગ્રંથાલયોની સ્થાપના ખાસ કરીને આગવા પ્રયત્નો હતા. સામાન્ય રીતે કહેવાતી કાર્નેગી ગ્રંથાલયો અસંખ્ય સ્થળોએ બાંધવામાં આવ્યા હતા. તેમાંની પ્રથમ 1883માં ટનફર્મલાઇનમાં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. તેમની પદ્ધતિ બાંધવાનું અને તેને સજ્જ કરવાની હતી, પરંતુ સ્થાનિક સત્તાએ તે માટે જમીન પૂરી પાડવાની અને તેના સંચાલન અને જાળવણી માટે ભંડોળ પૂરું પાડવું તેવી એક શરત રહેતી હતી. સ્થાનિક લોકોની રુચિ મેળવવા માટે 1885માં તેમણે જાહેર ગ્રંથામય માટે પિટ્સબર્ગને $500,000 આપ્યા હતા અને 1886માં તેમણે સંગીત હોલ અને ગ્રંથાલય માટે એલ્લેઘેની શહેરને $250,000 આપ્યા હતા અને $250,000 એડિનબર્ઘને મફત ગ્રંથાલય માટે આપ્યા હતા. આમ કુલ થઇને કાર્નેગીએ 47 યુએસ રાજ્યો તેમજ કેનેડા, યુનાઇટડે કીંગડમ કે જેને હવે રિપલ્બિક ઓફ આયર્લેન્ડ કહેવાય છે, ઓસ્ટ્રેલીયા, ન્યુઝીલેન્ડ, વેસ્ટ ઇન્ડિઝ અને ફીજીમાં સ્થિત 3,000 જેટલા ગ્રંથાલયોને ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. આ ઉપરાંત તેમણે 1899માં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની સ્થાપના માટે 50,000 પાઉન્ડ આપ્યા હતા. <ref>[http://ecommons.library.cornell.edu/bitstream/1813/3164/11/002_10.pdf ધી કાર્નેગી કમિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925185817/http://ecommons.library.cornell.edu/bitstream/1813/3164/11/002_10.pdf |date=2007-09-25 }}, ''કોર્નેલ એલ્યુમની ન્યૂઝ'' , II(10), 29 નવેમ્બર 1899, પૃષ્ઠ 6</ref> [[ચિત્ર:Syracuse Carnegie Library.jpg|thumb|left|સિરાકુસ યુનિવર્સિટી ખાતે કાર્નેગી ગ્રંથાલય]] વાનસ્લિકે (1991) દર્શાવ્યું હતું તેમ, 19મી સદીના છેલ્લા વર્ષોએ અમેરિકન જનતાને વિના મૂલ્યે ગ્રંથાલયો ઉપલબ્ધ કરાવવા જોઇએ તેવા ખ્યાલની સ્વીકાર્યતા દર્શાવી હતી. પરંતુ વૈચારિક વિના મૂલ્યે ગ્રંથાલયની રચના લાંબા ગાળાનો વિષય બની ગઇ હતી અને ચર્ચાને ઉગ્ર સ્વરૂપ આપ્યું હતું. બીજી બાજુ, ગ્રંથાલય વ્યવસાયે વહીવટ અને સંચાલનમાં ટેકાત્મક હોય તેવી ડિઝાઇનની માંગ કરી હતી; જ્યારે બીજી બાજુ શ્રીમંત દાનેશ્વરીઓએ દાનનો અને નાગરિકોના ગર્વનો સંકેત આપતી હોય તેવી છાપ પાડતી ઇમારતોની તરફેણ કરી હતી. 1886 અને 1917ની મધ્યમાં, કાર્નેગીએ ગ્રંથાલય દાનવૃત્તિ અને ગ્રંથાલય ડિઝાઇન એમ બન્નેમાં સુધારા કર્યા હતા, એમ બન્ને વચ્ચે વધુ સમીપતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. ન્યુ યોર્કમાં બ્રૂમ કાઉન્ટી પબ્લિક લાયબ્રેરીને ઓક્ટોબર 1904માં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. મૂળભૂત રીતે બિંઘામટોન પબ્લિક લાયબ્રેરી કહેવાતા ગ્રંથાલયનું સર્જન એન્ડ્રુ કાર્નેગીની 75,000 ડોલરની ભેટ સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. ઇમારતની રચના જાહેર ગ્રંથાલય અને કોમ્યુનિટી સેન્ટર એમ બન્ને હેતુ પૂરા પાડતી હોય તે રીતે કરવામાં આવી હતી. તેમણે પિટ્સબર્ગમાં કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી (સીઆઇટી) શરૂ કરવા માટે 1901માં 2 મિલીયન ડોલર આપ્યા હતા અને સમાન રકમ 1902માં વોશિગ્ટોન ડી.સી. ખાતે કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશનની સ્થાપના માટે આપ્યા હતા. બાદમાં તેમણે આમાં અને અન્ય શાળાઓમાં વધુ યોગદાન આપ્યું હતું. સીઆઇટી હવે કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ છે. કાર્નેગીએ કોર્નેલ યુનિવર્સિટીના બોર્ડ પર સેવા આપી હતી. [[ચિત્ર:CMU Hamerschlag Hall.jpg|thumb|right|કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી]] 1911માં એન્ડ્રુ કાર્નેગી જ્યોર્જ એલેરી હેલના દયાળુ દાતા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, જેઓ માઉન્ટ વિલ્સન ખાતે 100 ઇંચ (2.5 એમ) હૂકર ટેલિસ્કોપ ઊભુ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા, અને ત્યાર બાદ ટેલિસ્કોપના બાંધકામ શરૂ કરવા માટે નીચેના સુચનો સાથે કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશનને વધારાના દશ મિલીયન ડોલર્સનું દાન આપ્યું હતું: "હું આશા રાખું છું કે માઉન્ટ વિલ્સન ખાતેના કામને વગથી આગળ ધપાવવામાં આવશે, કારણ કે તેમાંથી મળનારા આશાસ્પદ પરિણામો સાંભળવા માટે હું ખુબ આતુર છું. હું જાઉ તે પહેલા સંતોષ પ્રાપ્ત કરવાનું ગમશે, જેમ કે આપણે નવી ધરતી પર અગાઉ ક્યારેય નહી ચૂકવાયેલા ઋણને સ્પષ્ટ રીતે આપણી પર રહેલા જૂની જમીનનું કેટલુંક ઋણ પુનઃચૂકવવા જઇ રહ્યા છીએ." ટેલિસ્કોપે 2 નવેમ્બર 1917ના રોજ પ્રથમ પ્રકાશ જોયો હતો, જેના વડે કાર્નેગી હજુ પણ જીવી રહ્યા છે. <ref>[http://www.mtwilson.edu/his/art/g1a4.php હિસ્ટ્રી ઓફ માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી - 100 ઇંચના ટેલિસ્કોપનું નિર્માણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208191301/http://www.mtwilson.edu/his/art/g1a4.php |date=2009-02-08 }}. માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી એસોસિયેશન (એમડબ્લ્યુઓએ)માટે માઇક સિમોન્સ દ્વારા લેખ લખાયેલો હતો.</ref> સ્કોટ્ટલેન્ડમાં યુનિવર્સિટીઝ ઓફ સ્કોટ્ટલેન્ડ માટેના કાર્નેગી ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવા તેમણે 1901માં 10 મિલીયન ડોલર આપ્યા હતા, તેનું સર્જન એક કરાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જેની પર તેમણે 7 જૂન 1901ના રોજ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેનો પ્રારંભ 21 ઓગસ્ટ 1902ના રોજ રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ટ્રસ્ટ માટે 10 મિલીયન ડોલર (ત્યારે ઘણીં ઊંચી રકમ ગણાતી હતીઃ તે સમયે દરેક ચાર સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીઓને કુલ સરકારી સહાય વાર્ષિક આશરે 50,000 પાઉન્ડની અપાતી હતી) એક ભેટ તરીકે ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા અને તેનો ઉદ્દેશ સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીઓમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે તકોને સુધારવાનો અને તેમાં વધારો કરવાનો હતો અને સ્કોટ્ટલેન્ડના લાયક અને લાયકાત ધરાવતા યુવાનોને યુનિવર્સિટીમાં ભણવા માટે સહાય પૂરી પાડવાનો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://www.carnegie-trust.org/our_history.htm |title=યુનિવર્સિટી ઓફ સ્કોટલેન્ડ માટે કાર્નેગી ટ્રસ્ટ |access-date=2011-03-29 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513232654/http://www.carnegie-trust.org/our_history.htm |url-status=dead }}</ref> ત્યાર બાદ તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ સેંટ. એન્ડ્રુઝના લોર્ડ રિયેક્ટર તરીકે ચૂંટાયા હતા. વધુમાં તેમણે તેમના જન્મસ્થાન ડનફર્મલાઇનને પણ મોટી રકમનું દાન કર્યું હતું. ગ્રંથાલય ઉપરાંત, કાર્નેગીએ એક ખાનગી વસાહતની પણ ખરીદી કરી હતી જે પિટ્ટેનક્રિફ પાર્ક બની હતી અને તેને જાહર જનતા માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવ્યો હતો, કાર્નેગી ડનફર્મલાઇન ટ્રસ્ટની સ્થાપના <ref>{{Scottish charity|SC015710|Carnegie Dunfermline Trust}}</ref> ડનફર્મલાઇનના લોકોના હિતાર્થે કરવામાં આવી હતી. આજે પણ ત્યાં તેમનું પૂતળું ઊભું છે. 1913માં તેમણે સહાય કરતા ફાઉન્ડેશન કાર્નેગી યુનાઇટેડ કીંગડમ ટ્રસ્ટને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે વધુમાં 10 મિલીયન ડોલર આપ્યા હતા. <ref>{{Scottish charity|SC012799|Carnegie United Kingdom Trust}}</ref><ref>[http://www.carnegieuktrust.org.uk કાર્નેગી યુનાઇટેડ કિંગડમ ટ્રસ્ટ વેબસાઇટ]</ref> કાર્નેગીએ હોમસ્ટેડના તેમના ભૂતકાળના કર્મચારીો માટે 1901માં મોટા પેન્શન ફંડની પણ સ્થાપના કરી હતી અને 1905માં અમેરિકન કોલેજ પ્રોફેસરની સ્થાપના કરી હતી. બાદના ફંડને ટીઆઇએએ-સીઆરઇએફ (TIAA-CREF)માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તેમાં એક નિર્ણાયક જરૂરિયાત એ હતી કે ચર્ચ સંબંધિત શાળાઓએ નાણાં મેળવવા માટે તેમના ધાર્મિક જોડાણ કાપી નાખવાના હતા. સંગીતમાં તેમના રસે તેમને 7,000 ચર્ચ ઓર્ગન્સના બાંધકામ કરવા પ્રેર્યા હતા. તેમણે ન્યુ યોર્ક સિટીમાં કાર્નેગી હોલનું બાંધકામ અને માલિકી મેળવી હતી. આફ્રિકન-અમેરિકન શિક્ષણ માટે [[બુકર ટી.વોશિંગ્ટન|બુકર ટી.વોશિંગ્ટોન]] હેઠળના ટસ્કેગી ઇન્સ્ટિટ્યુટના કાર્નેગી મોટા દાતા હતા. તેમણે નેશનલ નેગ્રો બિઝનેસ લીગનું સર્જન કરવા માટે બુકર ટી. વોશિગ્ટોનને સહાય કરી હતી. તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા માટે 1904માં (થોડા વર્ષો બાદ તેમણે યુનાઇટેડ કીંગડમ, સ્વીત્ઝરલેન્ડ, નોર્વે, સ્વીડન, ફ્રાંસ, ઇટાલી, નેધરલેન્ડઝ, બેલ્જિયમ, ડેનમાર્ક અને જર્મનીમાં સ્થાપના કરી હતી) શૌર્યના કાર્યોની ઓળખ માટે કાર્નેગી હીરો ફંડની સ્થાપના કરી હતી. કાર્નેગીએ ધી હેગ ખાતે પીસ પેલેસ ઊભો કરવા માટે 1903માં 1,500,000 ડોલરનું યોગદાન આપ્યું હતું; અને ઇન્ટરનેશનલ બ્યુરો ઓફ અમેરિકન રિપબ્લિક્સ માટેના નિવાસસ્થાન તરીકે વોશિંગ્ટોનમાં પાન-અમેરિકન પેલેસ માટે 150,000 ડોલરનું દાન કર્યું હતું. બોસ્ટોન, મેસાચ્યુએટ્સમાં ન્યુ ઇંગ્લેંડ કંઝર્વેટરી ઓફ મ્યુઝિક ખાતે 14 ઓક્ટોબર 1917ના રોજ ફિ મુ આલ્ફા સિનફોનીયાના માનદ સભ્ય તરીકેના પ્રારંભ દ્વારા કલા પ્રત્યેની તેમની દાનવૃત્તિ અને ટેકા માટે કાર્નેગીને સન્માનવામાં આવ્યા હતા. ભાઈચારાનો ઉદ્દેશ યુવાન વ્યક્તિઓને વિશ્વમાં એકસૂત્રતાનું સર્જન કરવા માટે તેમના કુશળતાની વહેંચણી દ્વારા કાર્નેગીના મૂલ્યોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. 19મી સદીના ઉદ્યોગપતિઓના ધોરણો જોતા કાર્નેગી ખાસ કરીને નિષ્ઠુર વ્યક્તિ ન હતા પરંતુ નાણાંની પાછળ દોડનારા પૂરતી લોભવૃત્તિ ધરાવતા નિષ્ઠુર હોવાની સાથે માનવહિતના સમર્થક હતા;<ref>પાઉલ ક્રાઉસ ''ધી બેટલ ઓફ હોમસ્ટેડ 1880–1892'' , પૃષ્ઠ 233, યુનિવર્સિટી ઓફ પિટ્સબર્ગ પ્રેસ, 1992 ISBN 978-0-8229-5466-8</ref> તેમના પોતાના જીવન અને તેમના પોતાનાજ અસંખ્ય કામદારો અને ગરીબોના જીવન વચ્ચે સામાન્ય રીતેનો ફરક તદ્દન અસ્પષ્ટ હતો. "કદાચ પોતાના નાણાં આપી દેવાના કારણે," જોસેફ વોલની ટિપ્પણી અનુસાર "નાણાં પ્રાપ્ત કરવા માટે તેમણે શું કર્યું તેનો તેમણે ઉલ્લેખ કરવો જોઇએ." <ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/filmmore/description.html |title=ધી અમેરિકન એક્સપિરીયન્સ {{!}} એન્ડ્રુ કાર્નેગી {{!}} પ્રોગ્રામ ડિસ્ક્રીપ્શન |access-date=2011-03-29 |archive-date=2010-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418175905/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/filmmore/description.html |url-status=dead }}</ref> એન્ડ્રુ કાર્નેગી કેટલેક અંશે અમેરિકન સ્વપ્નના ખ્યાલોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. તેઓ સ્કોટ્ટલેન્ડથી સ્થળાંતર કરીને અમેરિકા સ્થાયી થયા હતા અને સફળ થયા હતા. તેઓ તેમની સફળતા માટે જ જાણીતા તેવું નથી, પરંતુ તેમના અસંખ્ય પરોપકારી કાર્યો માટે પણ જાણીતા છે, તેમણે ફક્ત ચેરિટીને જ નહી પરંતુ લોકસશાહીને પ્રોત્સાહન આપવા અને કર્નલશાહી દેશોને સ્વતંત્રતા અપવવા માટે પણ દાન કર્યું હતું. <ref>સ્વેતનામ, જ્યોર્જ. (1980)ટ્વાને પબ્સિશર્સ.</ref> === મૃત્યુ === [[ચિત્ર:Andrew Carnegie Gravesite.JPG|thumb|150px|ઉત્તર ટેરીટાઉન, ન્યુ યોર્કમાં સ્લિપી હોલો સિમેટેરી ખાતે કાર્નેગીની કબરનું સ્થળ.]][[ચિત્ર:Andrew Carnegie Footstone 2010.JPG|thumb|150px|right|એન્ડ્રુ કાર્નેગીનો ફૂટસ્ટોન]]શ્વાસનળીની શાખાઓના ન્યુમોનિયાને કારણે લેનોક્સ, મેસ્સાચ્યુએટ્સમાં 11 ઓગસ્ટ 1919ના રોજ કાર્નેગીનું મૃત્યુ થયું હતું. તેમણે તેમની સંપત્તિમાંથી 350,695,653 ડોલર (2005માં આંકડાઓ ગોઠવ્યા અનુસાર 4.3 અબજ ડોલર) આપી દીધા છે. <ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Andrew Carnegie Dies Of Pneumonia In His 84th Year. Taken Ill At Shadow Brook On Friday, He Sinks Rapidly. Wife Is At His Bedside. Estate Estimated At $500,000,000, While His Benefactions Totaled $350,695,650. Started As A Poor Boy. Funeral To Be Held Thursday In Lenox, But No Services in New York. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9A05E2DA1338EE32A25751C1A96E9C946896D6CF |quote=Andrew Carnegie died at Shadow Brook of bronchial pneumonia at 7:10 o'clock this morning. |work=New York Times |date=12 August 1919 |access-date=2008-08-01 |format=PDF |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521190928/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9A05E2DA1338EE32A25751C1A96E9C946896D6CF |url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુ સમયે છેલ્લે 30,000,000 ડોલર ફાઉન્ડેશનો, ચેરિટીઓ અને પેન્શનર્સને તેમણે આપ્યા હતા. <ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Carnegie's Estate, At Time Of Death, About $30,000,000; Will, Probated Yesterday, Distributes $10,000,000 To Friends And Philanthropies. Residue To Public Use. Wife And Daughter Provided For Long Before Last Testament Was Made. Grants Many Annuities. Total Of Philanthropic Gifts, Including Bequests, Estimatedat $371,065,653. Annuities For Associates. Carnegie's Estate About $30,000,000. Made Void By Contest. Total Benefactions $371,065,653. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03E3DF103DE533A2575AC2A96E9C946896D6CF |quote=The will of Andrew Carnegie, filed here yesterday and admitted to probate immediately by Surrogate Fowler, disposes of an estate estimated at between $25,000,000 and $30,000,000. The residuary estate of about $20,000,000 goes to the Carnegie Corporation. |work=New York Times |date=29 August 1919 |access-date=2008-08-01 |format=PDF |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521201152/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03E3DF103DE533A2575AC2A96E9C946896D6CF |url-status=dead }}</ref> તેમને નોર્થ ટેરીટાઉન, ન્યુ યોર્કમાં સ્લિપી હોલો સેમેટરીમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની કબરનું સ્થાન સંમીટ એવન્યુ અને ડીંગલ રોડના ખૂણા પર આર્કેડીયા હેબ્રોન પ્લોટ પર આવેલું છે. કાર્નેગીને રાજ્ય સંચાલક અને ગિલ્ડેડ એજમાં ઉદ્યોગના અન્ય એક અગત્યના વ્યક્તિ એવા સેમ્યુઅલ ગોમ્પેર્સ થોડા ફક્ત ચોરસ દૂર દફનાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://sleepyhollowcemetery.org/wpress/wp-content/uploads/2009/07/sleepy-hollow-cemetery-map.pdf|title=Sleepy Hollow Cemetery Map|year=2009|publisher=Sleepy Hollow Cemetery Historic Fund|access-date=19 April 2010|archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209080936/http://sleepyhollowcemetery.org/wpress/wp-content/uploads/2009/07/sleepy-hollow-cemetery-map.pdf|url-status=dead}}</ref> == વિવાદો == === 1889: જોહ્નસટાઉન પૂર === કાર્નેગી સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીંગ ક્લબના 50 સભ્યોમાંના એક હતા, જેની પર જોહ્નસટાઉન પૂર આવ્યું હોવાનું દોષારોપણ છે, જેના લીધે 2,209 લોકો 1889માં માર્યા ગયા હતા. તેમના મિત્ર બેન્જામિન રુફ્ફના સુચન અનુસાર કાર્નેગીના ભાગીદાર હેનરી ક્લે ફ્રિકે જોહ્નસટાઉન, પેનસ્લિવેનીયાની ઉપર અનન્ય સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીગ ક્લબની રચના કરી હતી. સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીંગ ક્લબના ખાસ સભ્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થતો હતો: બેન્જામિન રુફ્ફ; ટી.એચ. સ્વીટ; ચાર્લ્સ જે. ક્લાર્ક; થોમસ ક્લાર્ક; વોલ્તેર એફ. ફંડેનબર્ગ; હોવર્ડ હાર્ટલી; હેનરી સી. યીગેર; જે.બી. વ્હાઇટ; હેનરી ક્લે ફ્રિક; ઇ.એ. મ્યેર્સ; સી.સી. હુસે; ડી.આર. એવર; સી.એ. કારપેન્ટર; ડબ્લ્યુ. એલ. દૂન્ન; ડબ્લ્યુ.એલ.મેકક્લિન્ટોક; અને એ.વી. હોમ્સ. 60-ઓડ ક્લબ સભ્યો પશ્ચિમ પેનસિલ્વેનીયાના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ હતા અને તેમના ક્રમાંકોનો ફ્રિકના શ્રેષ્ઠ મિત્રોમાં સમાવેશ થતો હતો, એન્ડ્રુ મેલોન, તેમના વકીલો ફિલેન્ડર નોક્સ અને જેમ્સ હે રીડ, તેમજ ફ્રિક્સના કારોબાર ભાગીદાર એન્ડ્રુ કાર્નેગીનો સમાવેશ થતો હતો. શહેરથી ઊંચે, સાઉથ ફોર્કના નાના ગામ નજીક, સાઉથ ફોર્ક ડેમ મૂળભૂત રીતે 1838 અને 1853ની મધ્યમાં કોમનવેલ્થ ઓફ પેનસિલ્વેનીયા દ્વારા જોહ્નસટાઉનમાં કેનલ તટપ્રદેશ માટે એક સંગ્રાહક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાનાર કેનાલ વ્યવસ્થાના એક ભાગ તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો. રેલ માર્ગોના વિકાસ થતા કેનાલ નૌકા વહનનો ત્યાગ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમજ કોમનવેલ્થ દ્વારા તે તળાવ છોડી દેવાયું હતું અને તેને પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડને વેચી દેવાયું હતું અને ત્યાર બાદ તેને ફરીથી ખાનગી હેતુસર વેચી દેવાયું હતું અને અંતે તેની માલિકી 1881માં સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીંગ ક્લબની બની ગઇ હતી. ડેમથી 20 માઇલથી પણ ઓછા ડાઉનસ્ટ્રીમમાં જોહ્નસટાઉન શહેર આવેલું છે અને કાર્નેગી સ્ટીલના મુખ્ય હરીફ (જેની પાસેથી કાર્નેગીએ સ્ટીલમેકીંગ એક્પર્ટ બીલ જોન્સ ભાડે રાખ્યું હતું), કેમ્બ્રીયા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ કંપની કે જેણે વિશ્વના સૌથી મોટા વાર્ષિક સ્ટીલ ઉત્પાદનને વેગ આપ્યો હતો. ખરાબ જાળવણી, ઊંચાઇમાં ઘટાડો અને અસાધારણ રીતે વધુ પ્રમાણમાં બરફનું પીગળવું અને ભારે શિયાળુ વરસાદ ડેમને 31 મે 1889ના રોજ છોડી દેવા માટેના સંયુક્ત કારણો હતા, જે વીસ મિલીયન પાણીમાં પરિણમ્યા હતા અને તે ખીણમાં ભરાઇ જતા જોહ્નસટાઉન પૂર આવ્યું હતું. ડેમની નિષ્ફળતાના શબ્દોનો પિટ્સબર્ઘમાં ટેલિગ્રાફ કરવામાં આવ્યો ત્યારે ફ્રિક અને સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીગના અન્ય સભ્યો પૂર પીડીતોને સહાય પૂરી પાડવા પિટ્સબર્ઘ રિલીફ કમિટીની સ્થાપના કરવા તેમજ જાહેરમાં ક્લબ અથવા પૂર અંગે ક્યારે હરફ નહી ઉચ્ચારવાનું નક્કી કરવા માટે એકત્ર થયા હતા. આ વ્યૂહરચના સફળ રહી હતી અને નોક્સ અને રિડ ક્લબના સભ્યો પર દોષોરોપણ કરનારા દાવાઓને નિષ્ફળ બનાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. કેમ્બ્રીયા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલની સવલતોને પૂરને કારણે ભારે નુકસાન થયું હતું, તે દોઠવર્ષમાં તેના સંપૂર્ણ ઉત્પાદન તરફ પરત ફરી હતી. પરંતુ તે સમયે, કાર્નેગીનું સ્ટીલનું ઉત્પાદન કેમ્બ્રીયા કરતા વધી ગયું હતું. પૂર બાદ, કાર્નેગીએ જોહ્નસટાઉનમાં પૂરમાં નાશ પામેલા જૂનાને સ્થાને નવા ગ્રંથાલય કેમ્બ્રીયાના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર સાયરસ એલ્ડેર મારફતે બાંધ્યું હતું. કાર્નેગી દ્વારા દાન કરાયેલા ગ્રંથાલયની માલિકી હવે જોહ્નસટાઉન એરિયા હેરિટેજ એસોસિયેશનની છે અને તેમાં ફ્લડ મ્યુઝિયમનો સમાવેશ કરાયો છે. === 1892: હોમસ્ટેડ હડતાલ === [[ચિત્ર:Homesteadstrike.jpg|thumb|right|ધી હોમસ્ટેડ હડતાલ]] હોમસ્ટેડ હડતાલ લોહીયાળ મજૂર અથડામણ હતી જે 1892માં 143 દિવસ ચાલી હતી, જે યુ.એસ.ના ઇતિહાસમાં અનેક ગંભીર ઘટનાઓમાંની એક હતી. સંઘર્ષ કાર્નેગી સ્ટીલના હોમસ્ટેડ, પેનસિલ્વેનીયામાં સ્થિત મુખ્ય પ્લાન્ટ પર કેન્દ્રિત હતો, અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નેશનલ અમાલ્ગામેટેડ એસોસિયેશન ઓફ આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ અને કાર્નેગી સ્ટીલ કંપની વચ્ચેની તકરાર કરતા પણ વકર્યો હતો. આંદોલન ચરમસીમાએ પહોંચ્યું તે પહેલા કાર્નેગી સ્કોટ્ટલેન્ડના પ્રવાસે નીકળી ગયા હતા. આમ કરતા, કાર્નેગીએ સમગ્ર વિવાદની મધ્યસ્થી તેમના સાથી અને ભાગીદાર હેનરી ક્લે ફ્રિકના હાથોમાં મૂકી હતી. ફ્રિક સંગઠન વિરોધી મક્કમ સમજણો માટે ઔદ્યોગિક વર્તુળોમાં અત્યંત જાણીતા હતા. તાજેતરમાં જ નફામાં 60 ટકાના વધારા બાદ, કંપનીએ કામદારોના વેતનમાં 30 ટકાથી વેતન વધારો કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જ્યારે કેટલાક કામદારોએ 60 ટકાની માગણી કરી ત્યારે સંચાલને સંગઠનને બહાર કાઢી મૂક્યું હતું. કામદારોએ સ્ટોપેજને સંચાલન દ્વારાના "તાળાબંધી" તરીકેની ગણના કરી હતી નહી કે કામદારો દ્વારાની "હડતાલ". આવી રીતે, કામદારો વિરોધ કરવાના તેમના અધિકાર માટે સારી સ્થિતિમાં હતા અને તેના પગલે સરકારના પગલાંઓ આ સ્થિતિને ડામી દેવા માટે અસંખ્ય ફોજદારી પ્રક્રિયાઓ હતી જેને સંચાલને મજબૂતપણે વિરોધ કર્યો હતો તેવી વિકસતી કામદારોના અધિકારોની ચળવળના વિશાળ પ્રતિભાવ તરીકે જોવામાં આવે છે. ફ્રિક હજ્જારો હડતાલતોડનારાઓને સ્ટીલ મિલમાં કામ કરવા માટે લઇ આવ્યા હતા અને તેમનું રક્ષણ કરવા માટે પિંકર્ટન એજન્ટને લાવ્યા હતા. 6 જુલાઇના રોજ, ન્યુ યોર્ક સિટી અને શિકાગોથી આવી પહોંચેલા 300 પિંકર્ટન એજન્ટોના દળોની 10 હડતાળીયા લોકોની સાથે લડાઇ થઇ હતી અને ત્રણ પિંકર્ટન માર્યા ગયા હતા અને અસંખ્ય લોકોને ઇજા થઇ હતી. પેનસિલ્વેનીયાના ગવર્નર રોબર્ટ પેટ્ટીસને હડતાલના સ્થળે સરકારના લશ્કરની બે બ્રિગેડને જવા માટે હુકમો આપ્યા હતા. ત્યાર બાદ, હડતાળીયા કામદારો અને પિંકર્ટનો વચ્ચેની લડાઇના આરોપસર, વિપ્લવવાદી એલેક્ઝાન્ડર બર્કમેને ફ્રિક સામે હત્યા કરવાના પ્રયત્નરૂપે બંદૂક તાણી હતી, જેમાં ફ્રિક ઘવાયા હતા. જોકે હડતાલ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલા નહી હોવાથી બર્કમેનની હત્યાના પ્રયત્નસર ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. બર્કમેનના અનુસાર, "...ફ્રિકના અંત સાથે હોમસ્ટેડની સ્થિતિની જવાબદારી કાર્નેગી પર છે."<ref>એલેક્ઝાન્ડર બર્કમેન''પ્રિઝન મેમોઇર્સ ઓફ એન એનાર્કિસ્ટ'' , પૃષ્ઠ 67, મધર અર્થ પબ્લિશીંગ એસોસિયેશન, 1912</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=FC4UAAAAIAAJ&amp;dq=Alexander+Berkman&amp;lr= પ્રિઝન મેમોઇર્સ ઓફ એન એનાર્કિસ્ટ એલેક્ઝાન્ડર બર્કમેન દ્વારા]</ref> ત્યાર બાદ, કંપનીએ હોમસ્ટેડ પ્લાન્ટ કામદારોને સ્થાને સંગઠન વિનાના વિદેશી કર્મચારીઓને સાથે લઇને સફળતાપૂર્વક ઉત્પાદનનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને કાર્નેગી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પરત ફર્યા હતા. જોકે, કાર્નેગીની પ્રતિષ્ઠા હોમસ્ટેડ ઘટનાઓને કારણે કાયમી ધોરણે લાંછનયુક્ત રહી હતી. == તત્ત્વજ્ઞાન == === એન્ડુ કાર્નેગીનું સૂત્ર (Andrew Carnegie Dictum) === તેમના અંતિમ દિવસોમાં એનડ્રુ કાર્નેગી શ્વાસનળીને લગતા ન્યુમોનિયાથી પીડાતા હતા. 11 ઓગસ્ટ 1919 રોજ તેમનું મૃત્યુ થયુ તે પહેલા શ્રી. કાર્નેગીએ વિવિધ કારણોસર 350,695,654 ડોલરનું દાન કર્યું હતું. 'એન્ડ્રુ કાર્નેગી ડિક્ટમ' કાર્નેગીના ઉદાર સ્વભાવનું વર્ણન કરે છે: *કોઇના પણ જીવનનો એક તૃતીયાંશ ભાગ ખર્ચવો એ કોઇએ પ્રાપ્ત કરેલું સંપૂર્ણ શિક્ષણ છે. *તેના પછીના એક તૃતીયાંશ ભાગનું ખર્ચ એટલે કોઇ પણ જીવન દરમિયાન બનાવતો નાણાં. *છેલ્લો એક તૃતીયાંશ ભાગ ખર્ચવો એટલે સારા કારણોસર તમામ ત્યજી દેવું. એન્ડ્રુ કાર્નેગી પરોપકારી કાર્યો સાથે સંકળાયેલા હતા, પરંતુ તેમણે તેમને પોતાની જાતને ધાર્મિક વર્તુળોથી દૂર રાખી હતી. તેઓ પોતાની જાતને વિશ્વ 'પ્રયત્ક્ષવાદી' તરીકે ઓળખે તેવું માનતા હતા. જાહેર જીવનમાં તેમની પર જોહ્ન બ્રાઇટનો ભારે પ્રભાવ રહ્યો હતો. === સંપત્તિ વિશે === [[ચિત્ર:Andrew Carnegie at Skibo 1914 - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|સ્કીબો કેસલ, 1914 ખાતે કાર્નેગી]] [[ચિત્ર:Stain Glass Andrew Mellon.JPG|thumb|નેશનલ કેથેડ્રલમાં એન્ડ્રુ કાર્નેગીન સમર્પિત રંગીન કાચની બારી]] 1868 જેટલા વહેલા 33 વર્ષની વયે તેમણે પોતાની જાતે એક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો. તેમણે લખ્યું હતું કે:વધુ પડતી સંપત્તિ એ અથાગ ભક્તિભાવની ખરાબમાં ખરાબ જાત છે. નાણાંની પૂજા કરતા કોઇ પણ વ્યક્તિ ઉતરતી નથી."<ref>મૌરી ક્લેઇન ''ધી ચેન્જ મેકર્સ'' , પૃષ્ઠ 57, મેકમિલન, 2004 ISBN 978-0-8050-7518-2</ref> પોતાની હલકી પૂરવાર કરવાથી દૂર રહેતા તેઓએ સમાન મેમોમાં લખ્યું હતું કે તેઓ "મનુષ્ય આવી રીતે મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે શ્રીમંત નામોશીથી મૃત્યુ પામે છે" તેના માટે દાન આપવાના કાર્યો કરવા માટે 35 વર્ષની વયે તેઓ નિવૃત્ત થશે. જોકે,તેમણે તેમના વતન ડનફર્મલાઇન, સ્કોટ્ટલેન્ડને ગ્રંથાયલની ભેટ આપવાની સાથે 1881 સુધી પૂર્વ નિશાની રૂપે તેમનું પરોપકારી કાર્ય શરૂ કર્યું ન હતું. <ref>ડ્વાઇટ બર્લિનગેમ ''ફિલાન્થ્રોપી ઇન અમેરિકા'' , p. 60, એબીસી-ક્લિઓ, 2004 ISBN 978-1-57607-860-0</ref> કાર્નેગીએ "ધી ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ" લખ્યો હતો,<ref>[http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્ર કાર્નેગી] પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 255–67</ref> જે એક એવો લેખ હતો જેમાં તેમણે માન્યતા દર્શાવી હતી કે શ્રીમંતોએ તેમની સંપત્તિનો ઉપયોગ સમાજને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે કરવો જોઇએ. નીચે આપેલ કાર્નેગીના પોતાની જાતને અર્પેલા અનેક મેમોમાંના એકમાંથી લેવામાં આવ્યા છે: {{quote|Man does not live by bread alone. I have known millionaires starving for lack of the nutriment which alone can sustain all that is human in man, and I know workmen, and many so-called poor men, who revel in luxuries beyond the power of those millionaires to reach. It is the mind that makes the body rich. There is no class so pitiably wretched as that which possesses money and nothing else. Money can only be the useful drudge of things immeasurably higher than itself. Exalted beyond this, as it sometimes is, it remains Caliban still and still plays the beast. My aspirations take a higher flight. Mine be it to have contributed to the enlightenment and the joys of the mind, to the things of the spirit, to all that tends to bring into the lives of the toilers of Pittsburgh sweetness and light. I hold this the noblest possible use of wealth.{{Citation needed|date=October 2010}}}} 500 શ્રીમંત સફળ વ્યક્તિઓની તેમના સફળતાનો સામાન્ય મંત્ર શોધી કાઢવા માટે મૂલાકાત લેવા 1908માં તેમણે (વેતન વિના) તે સમયના પત્રકાર નેપોલીયન હીલસાથે કામનો પ્રારંભ કર્યો હતો. હીલ આખરે કાર્નેગીના સહયોગી બન્યા હતા. તેમના કાર્યો કાર્નેગીના મૃત્યુ બાદ 1928માં હીલના પુસ્તક ''ધી લો ઓફ સક્સેસ'' (ISBN 0-87980-447-5)માં અને 1937માં ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ'' (ISBN 1-59330-200-2)માં પ્રકાશિત થયા હતા. તેનું જ્યારથી પ્રથમ વખત પ્રકાશન થયું હતું ત્યારથી તે પત્રની કદી પ્રિન્ટ નીકળી નથી અને તેનું વિશ્વ ભરમાં 30 મિલીયન નકલથી વધુનું વેચાણ થયું હતું. 1960માં, હીલે એન્ડ્રુ કાર્નેગીની સંપત્તિ સર્જન માટેની પદ્ધતિને સમાવતા એક સંક્ષિપ્ત ભાગનું પ્રકાશન કર્યું હતું. થોડા વર્ષો સુધી તે એક માત્ર ભાગ સામાન્ય રીતે ઉપલબ્ધ બન્યો હતો. 2004માં, રોસ કોર્નવેલે ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ!: ધી ઓરિજીનલ વર્ઝન, રિસ્ટોર્ડ એન્ડ રિવાઇઝ્ડ'' (બીજુ પ્રિન્ટીંગ 2007માં), જેમાં પુસ્તકે તેના મૂળ તત્વોને સમાવ્યા હતા, થોડા સુધારાઓ હતો અને તેમાં વ્યાપક અંતિમ નોંધોનો ઉમેરો કરાયો હતો અને પુરવણી પણ હતી. === ધર્મ અને દુનિયા સર્વેક્ષણ === ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાન અંગે સ્કોટ્ટલેન્ડમાં 19મી સદીમાં સાપ્રદાયિક વલણ સંઘર્ષની સાક્ષી પૂરતા કાર્નેગીએ સંગઠિત ધર્મ અને ઇશ્વરવાદથી પોતાની જાતને દૂર રાખી હતી. <ref>નાસો, ડેવિડ. એન્ડ્રુ કાર્નેગી (ન્યુ યોર્ક: ધી પેન્ગ્વીન પ્રેસ, 2006)</ref> કાર્નેગીએ તેના બદલે "મે ફક્ત ઇશ્વરવાદ અને ઇશ્વરીયતત્વથી જ છૂટકારો મેળવ્યો છે તેવું નથી પરંતુ મે વિકાસનું સત્ય શોધી કાઢ્યું છે" એમ કહેતા ચીજોને કુદરતી અને વૈજ્ઞાનિક રીતે જોવાનું પસંદ કર્યું હતું. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી (1920, 2006). ISBN 1-59986-967-5 (પૃષ્ઠ 339)</ref> પાછળના જીવનમાં કાર્નેગીનો ધર્મ સાથે તીવ્ર વિરોધ નરમ પડ્યો હતો. તેમણે કદી પણ જાહેરમા ચોક્કસ ધર્મ વિશે ઉચ્ચાર કરતા ન હતા, પ્રિસ્બેટેરીયન ચર્ચ ખાતે પ્રાર્થનમાં તેમની સાથે તેમની પત્ની અને પુત્રી જોડાતા હતા. <ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E13F6395C1B728DDDAA0A94DC405B898DF1D3 ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ], નવે. 29, 1918</ref> તેઓ સેંટ. એન્ડ્રુઝને સંબોધન કરવા માટે તૈયાર થઇ ગયા હતા (પરંતુ કહ્યું ન હતું) જેમાં તેઓ શ્રદ્ધ ધરાવતા હતા તેવી માન્યતા જેમ કે "પુષ્કળ અને કાયમી ઉર્જા જેનાથી દરેક વસ્તુ ચાલે છે". <ref>{{cite book |title= Andrew Carnegie|url= https://archive.org/details/andrewcarnegie00nasa|last= Nasaw|first= David|year= 2006|publisher= The Penguinn Press|location= New York|page=625 |isbn= 1594201048}}</ref> નેપોલીયન હીલે લખ્યું હતું કે કાર્નેગીએ "પુષ્કળ સતર્કતા"માં માનતા હોવાની અગત્યતા વિશે મક્કમપણે દાવો વ્યક્ત કર્યો હતો, આ તે નામ હતું જેનો હીલ "ભગવાન" અથવા "સર્વોપરી"ને ઓળખી કાઢવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા. <ref>હીલ,નેપોલિયન (1953, 1981, સુધારો 2004) ''હાવ ટુ રેઇઝ યોર ઓવન સેલેરી'' , ધી નેપોલિયન હીલ ફાઉન્ડેશન, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 77–78, ISBN 0-9743539-4-9 [''ધી વિસડમ ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી એઝ ટોલ્ડ ટુ નેપોલિયન હીલ'' તરીકે પણ પ્રકાશિત થયેલ, ISBN 0-937539-45-7</ref><ref>હીલ નેપોલિયન અને કોર્નવેલ, રોસ (2004; 3જી આવૃત્તિ 2008) ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ!: મૂળ ભાગ, પુનઃપ્રકાશિત અને સુધારેલ'' , એવેન્ટીન પ્રેસ, પૃષ્ઠ 330, ISBN 1-59330-200-2</ref> === વિશ્વ શાંતિ === "જાહેર જીવનમાં જીવતા પ્રિય હીરો" બ્રિટીશ લિબરલ, જોહ્ન બ્રાઇટથી પ્રભાવિત થઇને કાર્નેગીએ યુવાન વયે જ વિશ્વ શાંતિને અનુસરવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા હતા. <ref>કાર્નેગી એન્ડ્રુ. ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી (બોસ્ટોન, 1920), પ્રક. 21, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 282–283</ref> "લોકો જ્યાં સુધી વધુ વિકાસ કરે છે ત્યાં સુધી સારા છે" એવા તેમના સિદ્ધાંતે તેમને સફળ વ્યાવસાયિક કારકીર્દીમાં મદદ કરી હતી એટલં જ નહી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં પણ તેમના દ્રષ્ટિકોણમાં મદદ કરી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ પરત્વે તેમના પ્રેમ અને પ્રયત્નો છતાં પણ કાર્નેગીએ વિશ્વ શાંતિ માટે પોતાની શોધ પર ધર્મસંકટોનો સામનો કર્યો હતો. આ ધર્મસંકટોને ઘણી વખત તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને તેમની અન્ય નિષ્ઠાઓ વચ્ચે એક સંઘર્ષ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 1880 અને 1890ના દાયકાઓ દરમિયાન ઉદાહરણ જોઇએ તો, કાર્નેગીએ તેમના સ્ટીલ વર્કસને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેવીને મહાકાય અને આધુનિક બનાવવા માટે આર્મર પ્લેટના વિશાળ ઓર્ડરો લેવાની મંજૂરી આપી હતી; જ્યારે તેમણે અમેરિકન ઓવરસી વિસ્તરણનો વિરોધ કર્યો હતો. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. એન અમેરિકન ફોર-ઇન-હેન્ડ ઇન બ્રિટન (ન્યુ યોર્ક, 1883), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 14–15</ref> અને તેમને બ્રિટીશ વર્ગ માળખાની વિવાદાસ્પદ ટીકાઓનો પણ સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમાં તેમણે એન્ગ્લો- અમેરિકન મિત્રતાન આપેલા પ્રોત્સાહન સાથે સંઘર્ષ ઊભો થાય તેવી શક્યતા હતી. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. યશસ્વી લોકશાહી, પાસિમ</ref> અમેરિકન જોડાણની બાબતે કાર્નેગીએ હંમેશા વિચાર્યું હતું કે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે ખોટો સંકેત છે. તેમણે હવાલીયન આઇલેન્ડઝ, ક્યુબા અને પ્યુર્ટો રિકોના જોડાણનો વિરોધ કર્યો ન હતો પરંતુ કાર્નેગી હજુ પણ ફિલીપીન્સના જોડાણ તરફે વિરોધ કરતા ઊભા રહ્યા હતા. કારણ કે હવાલીયન્સ, ક્યુબન્સ એ પ્યુર્ટો રિકન્સ સિવાય ફીલીપીન્સ તેમની સ્વતંત્રતા માટે લડવાની ઇચ્છા રાખતા હતા, કાર્નેગીએ માન્યુ હતું કે આઇલેન્ડઝનો પ્રેમ જીતવો તે લોકશાહીના સિદ્ધાંતને રદિયો આપવા બરોબર છે અને તેમણે અમેરિકન ટુકડીઓ પાછી ખેંચવા અને ફિલીપીન્સને તેમની સ્વતંત્રતા સાથે રહેવા દેવા માટે વિલીયન મેકકિન્લીને વિનંતી કરી હતી. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. "અમેરિકન વર્સસ ઇમ્પીરીયાલિઝમ," ઇએસપી. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 12–13</ref> આ પગલાંએ અન્ય અમેરિકન સામ્રાજ્યવાદ વિરોધીઓને ભારે પ્રભાવિત કર્યા હતા, જેમણે તરત જ તેમને સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી લીગના વાઇસ પ્રેસીડન્ટ તરીકે ચૂંટી કાઢ્યા હતા. 1901માં તેમણે તેમની સ્ટીલ કંપનીને વેચી દીધા બાદ કાર્નેગી, નાણાંકીય અને વ્યક્તિગત એમ બન્ને રીતે શાંતિ માટેના પગલાંઓમાં સંપૂર્ણપણે સામેલ થઇ ગયા હતા. તેમણે વિવિઝ શાંતિ રાખતી એજન્સીઓ પરત્વે તેમનો વિકાસ થાય તે માટે તેમનો મોટા ભાગનો સમય ફાળવ્યો હતો. તેમના મિત્ર બ્રિટીશ પત્રકાર વિલીયમ ટી. સ્ટેડે તેમને શાંતિ હેતુ માટે નવી સંસ્થાનું સર્જન કરવાનું અને લવાદી સમાજની સ્થાપના કરવાનું કહ્યું ત્યારે તેમનો જવાબ કંઇક આવો હતો: {{quote|I do not see that it is wise to devote our efforts to creating another organisation. Of course I may be wrong in believing that, but I am certainly not wrong that if it were dependent on any millionaire's money it would begin as an object of pity and end as one of derision. I wonder that you do not see this. There is nothing that robs a righteous cause of its strength more than a millionaire's money. Its life is tainted thereby.<ref>Quoted in Hendrick. Carnegie 2: p.337</ref>}} કાર્નેગી માનતા હતા કે આ પ્રજાનો એક પ્રયત્ન અને ઇચ્છા છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં શાંતિ જાળવી રાખે છે. કાર્યને આગળ ધકેલવા માટે ફક્ત નાણા જ જરૂરી નથી. જો વૈશ્વિક શાંતિ ફરક્ત નાણાંકીય ટેકા પર જ નિર્ભર હોય તો, તે એક હેતુ તરીકે નહી પરંતુ એક હેતુ તરીકે નહી પરંતુ વધુ સહાનુભૂતિના એક કાર્ય તરીકે દેખાશે. 1910માં કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસના સર્જનને યુદ્ધના નાશના અંતિમ હેતુ પરત્વે માર્ગ પરના એક નિશાન તરીકે ગણવામાં આવી હતી. શાંતિના પ્રોત્સાહન માટે 10 મિલીયન ડોલરની ભેટ ઉપરાંત કાર્નેગીએ યુદ્ધ થવાના વિવિધ કારણોની "વૈજ્ઞાનિક" તપાસને અને આખરે તેનો નાશ કરતી ન્યાયીક પદ્ધતિઓની સ્વીકાર્યતાને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેઓ માનતા હતા કે પ્રવર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ અને આ કાયદાને જલદ બનાવવા માટે અન્ય પરિસંવાદોને પ્રોત્સાહન આપવા એન્ડોવમેન્ટનું અસ્તિત્વ છે. <ref>પેટર્સન, ડેવિડ એસ. એન્ડ્રુ કાર્નેગીનો વિશ્વ શાંતિ માટેની શોધ. અમેરિકન ફિલોસોફિકલ સોસાયટીની કાર્યવાહી, વોલ્યુમ. 114, નં. 5 (ઓક્ટોબર 20, 1970), pp. 371–383</ref> 1914માં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની ઘટનાએ કાર્નેગીએ કાર્નેગીએ ચર્ચ પીસ યુનિયન (સીપીયુ)ની સ્થાપના કરી હતી, જે ધર્મ, શિક્ષણ અને રાજકારણના નેતાઓનં જૂથ હતું. સીપીયુ મારફતે કાર્નેગીએ યુદ્ધ પર કાયમ માટે વિરામ મૂકવા માટે નૈતિક નેતાગીરીને પ્રોત્સાહન આપવા વિશ્વના ચર્ચો, ધર્મો અને સંસ્થાઓ અને અન્ય આધ્યાત્મિક અને નૈતિક સ્ત્રોતોને ચલાવવાની આશા રાખી હતી. તેની ઉદઘાટક આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટના માટે સીપીયુએ 1 ઓગસ્ટ 1914ના રોજ દક્ષિણ જર્મનીમાં કોન્સ્ટન્સ તળાવના કિનારા પર યોજનારા પરિસંવાદને સ્પોન્સર કર્યો હતો. પ્રતિનિધિઓએ પરિસંવાદમાં આવવા માટે ટ્રેઇનનો માર્ગ લેતા જર્મનીએ બેલ્જિયમ પર ચડાઇ કરી હતી. તેના ખરાબ પ્રારંભ હોવા છતાં સીપીયુએ સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. આજે સિદ્ધાંતો પર તેણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે અને તે કાર્નેગી કાઉન્સીલ ફોર એથિક્સ ઇન ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ તરીકે ઓળખાય છે, જે એક સ્વતંત્ર, કોઇ સંસ્થાના જોડાણ વિનાનું, બિનનફાકારક સંસ્થા છ, જેનો હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં નીતિઓ માટે અવાજ ઉઠાવવાનો હતો. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધનું ફાટી નીકળવું એ કાર્નેગીને અને તેમના વિશ્વ શાંતિ પરત્વેના આશાવાદી દ્રષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ રીતે આઘાત આપનારુ હતું. સામ્રાજ્યવાદ-વિરુદ્ધ અને વિશ્વ શાંતિ માટેના તેમના પ્રોત્સાહન નિષ્ફળ નીવડ્યા છતાં અને કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટે તેની આશાઓ પરિપૂર્ણ ન કરી હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંઘો પરની તેમની માન્યતાઓ અને ખ્યાલોએ તેમના મૃત્યુ બાદ ફાઉન્ડેશન ઓફ લીગ ઓફ નેશન્સને ઊભુ કરવામાં સહાય કરી હતી, જે વિશ્વ શાંતિને અન્ય સ્તરે લઇ ગયું હતું. == ટાંકણો == * મારું હૃદય કામમાં લીન છે. * હું જમે મોટો થતો ગયો, તેમ લોકો શું કહે છે તે તરફ ઓછું ધ્યાન સેવ્યું હતું. તેઓ શું કરે છે તે ફક્ત હું જોતો હતો. * તમારા દરેક ઇંડા એક બાસ્કેટમાં મૂકો અને પછી બાસ્કેટને જુઓ. * જો તમારે સુખી થવું હોય તો, તમારા વિચારો કે જે તમારી શક્તિઓને છૂટી કરતા હોય અને તમારી આશાઓને પ્રેરણા આપતા હોય તેવા લક્ષ્યાંકને નિશ્ચિત કરો. * જે વ્યક્તિ શ્રીમંત તરીકે મૃત્યુ પામે છે, તેનું મૃત્યુ કૃપાવિહીન થાય છે. == લખાણો == કાર્નેગી મજૂર કાયદાઓ પર સામયિકોમાં સતત યોગદાન આપનારા હતા. ''ટ્રાયમફન્ટ ડેમોક્રેસી'' (1886), અને ''ધી ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ'' (1889) ઉપરાંત, તેમણે ''એન અમેરિકન ફોર ઇન હેન્ડ ઇન બ્રિટન'' (1883), ''રાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ'' (1884), ''ધી એમ્પાયર ઓફ બિઝનેસ'' (1902), ''ધી સિક્રેટ ઓફ બિઝનેસ ઇઝ ધ મેનેજમેન્ટ ઓફ મેન'' (1903),<ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ (1903). ''[http://books.google.com/books?id=ym0AAAAAYAAJ&amp;pg=PA5&amp;dq=the+world%27s+work&amp;lr=&amp;ei=sfMzStrgEqewkQSD3_CLBQ-a#PPA42,M2 ધી સિક્રેટ ઓફ બિઝનેસ ઇઝ ધ મેનેજમેન્ટ ઓફ મેન]'' </ref> ''જેમ્સ વોટ્ટ'' (1905) જેવા લખાણો વિખ્યાત સ્કોટસ શ્રેણીઓ, ''પ્રોબ્લેમ ઓફ ટુડે'' (1907)માં લખ્યા હતા અને પ્રકાશિત થયેલી આત્મકથા ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' (1920)માં તેમના મરણ બાદના લખાણો પ્રકાશિત થયા હતા. == વારસો અને સન્માન == [[ચિત્ર:Andrew Carnegie's statue, Dunfermline.jpg|thumb|left|200px|એન્ડ્રુ કાર્નેગીનુ્ તેમના વતન ડનફર્મલિનમાં પૂતળું]] *ડાયનાસૌર ''ડીપ્લોડોકસ કાર્નેગી'' (હેટર) એવું નામ એન્ડ્રુ કાર્નેગી માટે એ પછી અપાયું હતું કે જ્યારે તેમણે એક સ્પર્ધાને સ્પોન્સર કરી હતી જેણે ઉતાહના મોરીસન ફોર્મેશન (જ્યુરેસિક)માં તેમના અવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. કાર્નેગીને "ડીપ્પી" માટે ભારે ગર્વ હતો, જે આખા હાડપિંજરના હાડકા અને પ્લાસ્ટરની નકલ હતી અને જેનું તેમણે યુરોપમાં વિવિધ મ્યુઝિયમોમાં દાન કર્યું હતું. મૂળભૂત અશિભૂત હાડપિંજર એસેમ્બલ્ડ છે અને પિટ્સબર્ઘમાં કાર્નેગી મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી ખાતે હોલ ઓફ ડાયનાસૌરમાં ઊભું છે. * સ્પેનિશ અમેરિકન યુદ્દ બાદ કાર્નેગીએ ફિલીપીન્સ તેમની સ્વતંત્રતા ખરીદી શકે તે માટે 20 મિલીયન અમેરિકી ડોલરનું દાન કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. *કાર્નગી પેનસિલ્વેનીયા, અને કાર્નેગી ઓકલાહોમા જેવા નામો તેમના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યા હતા. * સાગૌરો કેક્ટસનું વૈજ્ઞાનિક નામ, ''કાર્નેગીયા'' તેમના નામની પાછળ આપવામાં આવ્યું હતું. * યુકેમાં પ્રકાશિત થયેલા શ્રેષ્ઠ બાળકોના સાહિત્ય માટે કાર્નેગી મેડલની સ્થાપના તેમના નામથી કરાઇ હતી. * લિડઝ મેટ્રોપોલીટન યુનિવર્સિટી, યુકે ખાતે ધી કાર્નેગી ફેકલ્ટી ઓફ સ્પોર્ટ એન્ડ એજ્યુકેશનનું નામ તેમના નામની પાછળ અપાયું છે. * ડનફર્મલાઇન અને ન્યુ યોર્કમાં કોન્સર્ટ હોલનું નામ તેમના નામની પાછળ અપાયું છે. *તેમની કારકીર્દીની ઊંચાઇએ કાર્નેગી સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલના જોહ્ન ડી. રોકફેલર બાદ વિશ્વમાં બીજા ક્રમના સૌથી શ્રીમંત વ્યક્તિ હતા. *ડીઝનીના સ્ક્રૂગ મેકડક એન્ડ્રુ કાર્નેગી દ્વારા પ્રેરિત હોય તેવું માનવામાં આવે છે. *પિટ્સબર્ઘમાં સ્થિત કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીને એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું નામ આપવામાં આવ્યું છે, જેમણે તે સંસ્થાની સ્થાપના કાર્નેગી ટેકનિકલ સ્કુલ તરીકે કરી હતી. [[ચિત્ર:CarnegieVanguardHighSchool.jpg|thumb|કાર્નેગી વાનગાર્ડ હાઇ સ્કુલ]] *ડનફર્મલાઇનના હાલબેથ વિસ્તારમાં આવેલી લૌડર કોલેજ (જેનું નામ તેમના કાકાના નામની પાછળ અપાયું હતું, જેમણે તેમને શિક્ષણ લેવાની પ્રેરણા આપી હતી)નું નામ બદલીને 2007માં કાર્નેગી કોલેજ એવુ આપવામાં આવ્યું હતું. * બેલગ્રેડ યુનિવર્સિટી લાયબ્રેરીની પાછળ બેલગ્રેડ (સર્બિયા)માં આવેલી શેરી એ કાર્નેગીના અનેક ગ્રંથાલયોમાંનું એક છે અને તેમના સન્માનમાં તેનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. * હ્યુસ્ટોન, ટેક્સાસમાં અમેરિકન હાઇ સ્કુલ, કાર્નેગી વાનગાર્ડ હાઇ સ્કુલનું નામ તેમના નામની પાછળ અપાયું છે. <ref name="SchoolHistoriesHoustonISD">"[http://www.houstonisd.org/HISDConnectDS/v/index.jsp?vgnextoid=0afe09c28afc3110VgnVCM10000028147fa6RCRD&amp;vgnextchannel=2e2b2f796138c010VgnVCM10000052147fa6RCRD સ્કુલ હિસ્ટરીઝ: ધી સ્ટોરીઝ બિહાઇન્ડ ધ નેઇમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012214629/http://www.houstonisd.org/HISDConnectDS/v/index.jsp?vgnextoid=0afe09c28afc3110VgnVCM10000028147fa6RCRD&vgnextchannel=2e2b2f796138c010VgnVCM10000052147fa6RCRD |date=2008-10-12 }}." હ્યુસ્ટોન ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કુલ ડિસ્ટ્રીક્ટ. 24 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ સુધારો "તેને એન્ડ્રુ કાર્નેગી માટે નામ અપાયુ છે, વિખ્યાત સ્કોટ્ટીશ રહેવાસી જેમનો જન્મ સ્ટીલ ટાયકૂન અને દાનેશ્વરી બનવા તરીકે થયો હતો."</ref> એન્ડ્રુ કાર્નેગીના અંગત કાગળો લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ ડિવીઝનમાં રહેલા છે. [http://www.columbia.edu/cu/lweb/indiv/rbml/collections/carnegie/ કાર્નેગી કલેક્શન્સ ઓફ ધ કોલંબીયા યુનિવર્સિટી રેર બુક એન્ડ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ લાયબ્રેરી]માં એન્ડ્રુ કાર્નેગી દ્વારા જે સંસ્થાઓને ભંડોળ આપવામાં આવ્યું હતું તેના આર્કાઇવ્સનો સમાવેશ કરે છે: ધી કાર્નેગી કોર્પોરેશન ઓફ ન્યુ યોર્ક (સીસીએનવાય); ધી કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ (સીઇઆઇપી); કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ટીચીંગ (સીએફએટી); ધી કાર્નેગી કાઉન્સીલ ઓફ એથિક્સ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ (સીસીઇઆઇએ). આ સંગ્રહો મુખ્યત્વે કાર્નેગી પરોપકારી સેવા માટે કામ કરે છે અને શ્રી કાર્નેગીને સંબંધિત અત્યંત ઓછી અંગત સામગ્રીઓ ધરાવે છે. કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી અને કાર્નેગી લાયબ્રેરી ઓફ પિટ્સબર્ઘ કાર્નેગીની જાવન પર ડીજીટાઇઝ્ડ આર્કાઇવ્સના [http://diva.library.cmu.edu/carnegie/ એન્ડ્રુ કાર્નેગી કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522150548/http://diva.library.cmu.edu/carnegie/ |date=2011-05-22 }}નો સંયુક્ત રીતે વહીવટ કરે છે. == આ પણ જુઓ == {{Portalbox|United States|Scotland|Biography}} *અત્યંત શ્રીમંત ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓની યાદી *અમેરિકન એન્ટી-ઇમ્પીરિયલિસ્ટ લીગ, એક એવી સંસ્થા જેની સાથે કાર્નેગી સંબંધ ધરાવે છે *કાર્નેગી ગ્રંથાલય *કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશન ફોર સાયંસ *વ્યક્તિઓના નામની પાછળની યુનિવર્સિટીઓની યાદી *નેપોલિયન હીલ *થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ *ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ *હેરી વોટ્સ *પબ્લિક લાયબ્રેરી એડવોકેસી *પબ્લિક લાયબ્રેરી એડવોકેસીનો ઇતિહાસ *યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્નેગી ગ્રંથાલયોની યાદી *ઇન સનલાઇટ, ઇન ઓ બ્યૂટીફુલ ગાર્ડન, જોહ્નસટાઉનના પૂર વિશેની નવલકથા {{-}} == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} *{{Cite EB1911|Carnegie, Andrew}} *{{Cite Appletons'|Carnegie, Andrew|year=1900|author=[[Anne Lynch Botta]]}} == વધુ વાંચન == === પ્રાથમિક સ્ત્રોત === *[http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615154600/http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm |date=2013-06-15 }}[http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એનડ્રુ કાર્નેગીર'' (1920, 2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615154600/http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm |date=2013-06-15 }}. આઇએસબીએન 1-933368-05-5. *[http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222001055/http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm |date=2010-02-22 }}[http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm "ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ" (1888, 1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222001055/http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm |date=2010-02-22 }}. આઇએસબીએન 1-933368-05-5. *હીલ, નેપોલીયન. ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ'' (1937, 2004). આઇએસબીએન 1-933368-05-5. (હીલના કાર્નેગી સાથેના લાંબા ગાળાના સંબંધો વિશે બીલના સંસ્મરણો અને તેમના વિશેના વિસ્તરિત ટાંકણોનો સમાવેશ કરે છે.) *[http://www.bztx.org/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725113042/http://www.bztx.org/history.html |date=2011-07-25 }} ''ધી હિસ્ટ્રી ઓફ થીટા Xi'' === ગૌણ સ્ત્રોતો === * ગોલ્ડીન, મિલ્ટોન. "એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને રોબર બેરોન માયથ". ''માયથ અમેરિકા '''માં''' : ઐતિહાસિક સાહિત્ય સંગ્રહ, વોલ્યુમ II.'' 1997. ગેર્સ્ટર, પેટ્રિક અને કોર્ડઝ, નિકોલસ. (સંપાદકો.) બ્રાન્ડીવાઇન પ્રેસ, સેંટ. જેમ્સ. એનવાય. ISBN 1-881089-97-5 *જોસેફસન; મેથ્યુ. (1938, 1987). ''ધી રોબર બેરોન્સ: ધી ગ્રેટ અમેરિકન કેપિટાલિસ્ટસ, 1861–1901'' ISBN 99918-47-99-5 *ક્રાસ, પીટર. (2002). ''કાર્નેગી'' વિલી. ISBN 0-471-47660-9 * {{cite journal |last=Lanier |first=Henry Wysham |authorlink= |coauthors= |year=1901 |month=April |title=[http://books.google.com/books?id=688YPNQ5HNwC&pg=PA618-IA2 The Many-Sided Andrew Carnegie: A Citizen of the Republic] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=I |issue= |pages=618–630 |id= |url= |access-date=2009-07-09 |quote= }} * લેસ્ટર, રોબર્ટ એમ. (1941). ''ફોર્ટી યર્સ ઓફ કાર્નેગી ગિવીંગ: એન્ડ્રુ કાર્નેગીના ઉપકારની અને ફિલાન્થ્રોપિક ટ્રસ્ટ કે જેનું તેમણે સર્જન કર્યું હતું તેની સંક્ષિપ્તી'' . સી. સ્ક્રીબનર્સ સન્સ, ન્યુ યોર્ક. *લિવસે, હેરોલ્ડ સી.(1999). ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી એન્ડ રાઇઝ ઓફ બીગ બિઝનેસ'' , 2જી આવૃત્તિ. ISBN 0-321-43287-8 (ટૂંકી આત્મકથા) *{{Cite journal | author = Lorenzen, Michael. | year = 1999 | title = Deconstructing the Carnegie Libraries: The Sociological Reasons Behind Carnegie's Millions to Public Libraries | url =https://archive.org/details/sim_illinois-libraries_spring-1999_81_2/page/75| journal = Illinois Libraries | volume = 81 | issue = 2| pages = 75–78 }} *મોરિસ, ચાર્લ્સ આર. (2005). ''ધી ટાયકૂન્સ: એન્ડ્રુ કાર્નેગી, જોહ્ન ડી. રોકફેલર, જય ગૌલ્ડ અન જે.પી. મોર્ગને કેવી રીતે અમેરિકન સુપરઇકોનોમિની શોધ કરી'' . ટાઇમ્સ બુક્સ. ISBN 0-253-33074-2 *નાસો, ડેવિડ. (2005). ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' ધી પેન્ગ્વીન પ્રેસ, ન્યુ યોર્ક. (એલોંગ વિથ વોલ અત્યંત વિગતવાર વિદ્વતાપૂર્ણ આત્મકથા) *{{Cite journal | author = Patterson, David S. | year = | title = Andrew Carnegie's Quest for World Peace | url = | journal = Proceedings of the American Philosophical Society | volume = 114 | issue = 5| pages = 371–383 }} * રિસ, જોનાથન. (1997). "હોમસ્ટેડ ઇન કોન્ટેક્સ્ટ: એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને આયર્ન અને સ્ટીલ કામદારોના મિશ્રણની પડતી." ''પેનસિલ્વેનીયા હિસ્ટ્રી'' 64(4): 509–533. Issn: 0031-4528 *રિટ જુનિયર., મિશેલ જે., અને કિર્ક લેન્ડર્સ. 1995). ''અ લાઇફટાઇમ રિચીસ: નેપોલિયન હીલની આત્મકથા'' ISBN 0-525-94001-4 * વાન્સસ્લીક, એબીગેઇલ એ."'ધી અટમોસ્ટ એમાઉન્ટ ઓફ ઇફેક્ટીવ એકોમોડેશન': એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને રિફોર્મ ઓફ ધી અમેરિકન લાયબ્રેરી." ''જર્નલ ઓફ ધ સોસાયટી ઓફ આર્કિટેક્ચરલ હિસ્ટોરિયન્સ'' 1991 50(4): 359–383. Issn: 0037-9808 (ફુલટેક્સ્ટ: જસ્ટોરમાં) *વોલ, જોસેફ ફ્રેઝીયર. ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' (1989). ISBN 0-8229-5904-6 (નાસોની સાથે અત્યંત વિગતવાર વિદ્વતાપૂર્ણ આત્મકથા) *[http://www.eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie વ્હેપલ્સ, રોબર્ટ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216082029/http://eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie |date=2006-12-16 }}[http://www.eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie "એન્ડ્રુ કાર્નેગી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216082029/http://eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie |date=2006-12-16 }}, ''ઇએચ.નેટ એનસાયક્લોપીડીયા ઓફ ઇકોનોમિક એન્ડ બિઝનેસ હિસ્ટ્રી'' . == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikisource author}} === કાર્નેગીના કાર્યો === *{{gutenberg author| id=Andrew+Carnegie | name=Andrew Carnegie}} *{{cite book|last=Carnegie|first=Andrew|editor=John Charles Van Dyke|title=Autobiography of Andrew Carnegie|url=http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&pg=PP1|access-date=24 December 2010|year=1920|publisher=Houghton Mifflin company}} === કાર્નેગીના નામ પાછળની સંસ્થાઓ === *[http://www.carnegie.org/ કાર્નેગી કોર્પોરેશન ઓફ ન્યુયોર્ક] *[http://www.cmu.edu કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી] *[http://www.clpgh.org કાર્નેગી લાયબ્રેરી ઓફ પિટ્સબર્ગ] *[http://www.carnegiemuseums.org/ કાર્નેગી મ્યુઝિયમ્સ ઓફ પિટ્સબર્ગ] *[http://www.cceia.org કાર્નેગી કાઉન્સીલ ફોર એથિક્સ ઇન ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ] *[http://www.carnegiefoundation.org/ કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ટીચીંગ] *[http://www.carnegieendowment.org/ ધી કાર્નેગી ઇન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605112929/https://carnegieendowment.org/ |date=2020-06-05 }} *[http://www.ciw.edu/ ધી કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશન ફોર સાયંસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521200756/http://www.ciw.edu/ |date=2010-05-21 }} === સામાન્ય રુચિ === *[http://www.carnegiebirthplace.com/ કાર્નેગી બર્થપ્લેસ મ્યુઝિયમ વેબસાઇટ] *{{Find a Grave|173}} *{{NRA|P4936}} {{s-start}} {{s-aca}} {{succession box|title=[[Rector of the University of St Andrews]]|years=1901–1907|before=[[James Stuart (politician)|James Stuart]]|after=[[John Lubbock, 1st Baron Avebury|The Lord Avebury]]}} {{s-end}} {{Carnegie Mellon}} {{Persondata |NAME= Carnegie, Andrew |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION= American businessman and philanthropist |DATE OF BIRTH= 25 November 1835 |PLACE OF BIRTH= [[Dunfermline]], [[Fife]] |DATE OF DEATH= 11 August 1919 |PLACE OF DEATH= Shadow Brook [[Lenox, Massachusetts]] }} [[શ્રેણી:એન્ડ્રુ કાર્નેગી]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યાવસાયિકપ્રજા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સિવલ વોર ઉદ્યોગપતિઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રેલમાર્ગ અમલદારો]] [[શ્રેણી:આસ્તિકો]] [[શ્રેણી:પરલોક વિદ્યા જાણકારો]] [[શ્રેણી:સ્ટીલમાં વ્યાવસાયિક પ્રજા]] [[શ્રેણી:ડન્ફર્મલાઇનની પ્રજા]] [[શ્રેણી:પેનસિલ્વેનીયાની પ્રજા]] [[શ્રેણી:યુનિવર્સિટી ઓફ સેંટ એન્ડ્રુઝના પ્રતિભાવ દર્શાવનારાઓ]] [[શ્રેણી:લૂંટનારા બ્રિટીશ ઉમરાવો]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્કોટ્ટીશ વતનીઓ]] [[શ્રેણી:1835માં જન્મો]] [[શ્રેણી:૧૯૧૯માં મૃત્યુ]] bldqr9vp1x0eyytcjr9241jhqgw28tl 0 32317 906438 883264 2026-10-19T21:40:41Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906438 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''રાજવૃત્તીય વર્ષ''' (કે '''નાણાકીય વર્ષ''' અથવા ક્યારેક '''બજેટ વર્ષ''' ) એ ધંધા તેમજ અન્ય સંસ્થાઓમાં વર્ષે ("વાર્ષિક") નાણાકીય હિસાબો તૈયાર કરવા માટે વપરાતો સમયગાળો છે. ઘણાં ન્યાયક્ષેત્રોમાં એકાઉન્ટીંગ તેમજ કરવેરાને લગતા કાયદા 12 મહિનામાં એક વખત આવા અહેવાલ રજૂ કરાવે છે પરંતુ અહેવાલનો સમયગાળો કેલેન્ડર વર્ષ હોય તેવો આગ્રહ કરતા નથી (એટલે કે જાન્યુઆરી થી ડિસેમ્બર). રાજવૃત્તીય વર્ષ દેશ તેમજ ધંધા પ્રમાણે બદલાતા રહે છે. રાજવૃત્તીય વર્ષનો અર્થ આવકવેરા આકારણી માટે વપરાતું વર્ષ એવો પણ થઈ શકે છે. વધારામાં, ઘણી કંપનીઓને સરખામણી કરવા તેમજ ચોક્કસ જથ્થો મેળવવા માટે તેઓ પોતાના રાજવૃત્તીય વર્ષનો અંત અઠવાડિયાના એ જ દિવસે કરે છે જે દિવસે સ્થાનિક કાયદાઓ અનુમતી આપે છે. આથી કેટલાક રાજવૃત્તીય વર્ષમાં 54 અઠવાડિયા હોય છે અને કેટલાકમાં 53 હોય છે. સિસ્કો સિસ્ટમ્સ<ref>http://www.nytimes.com/2004/05/12/business/cisco-profit-for-quarter-slightly-beats-estimates.html ક્યૂ03 (Q3) 2004 માટે સિસ્કોનો નફો અપેક્ષા કરતા વધારે</ref> અને ટેસ્કો{{Citation needed|date=June 2009}} મોટી કંપનીઓમાં છે જેમણે આ નીતિ આપનાવી છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]]માં એક વખત સરકારની માલિકીની મોટી કંપનીઓ, જેવી કે બીટી (BT) ગ્રૂપ અને નેશનલ ગ્રીડ, સરકારી રાજવૃત્તીય વર્ષ જે માર્ચના અંતિમ દિવસે પૂરું થાય, તેને અનુસરે છે, કારણ કે ખાનગીકરણ પછી તેને બદલવાનું કોઈ ચોક્કસ કારણ હતું નહીં. છતાં પણ, [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ની જાહેર ક્ષેત્રની 65% કંપનીઓ તેમજ યુકે (UK) અને અન્યત્ર ([[ઑસ્ટ્રેલિયા]], ન્યૂઝીલેન્ડ અને [[જાપાન]] જેવા નોંધપાત્ર અપવાદોને ગણતા) વિશાળ કદના કોર્પોરેશનમાના મોટાભાગ માટે રાજવૃત્તીય વર્ષ કેલેન્ડર વર્ષના સમાન જ હોય છે.{{Citation needed|date=July 2009}} ઘણી યુનિવર્સિટીઓમાં ઉનાળામાં રહેતી ઓછી વ્યસ્તતાને લીધે રાજવૃત્તીય વર્ષ ઉનાળામાં પૂર્ણ થાય છે, જે રાજવૃત્તીય વર્ષને શાળાકીય વર્ષના સમકક્ષ લાવવા માટે કરવામાં આવે છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તે એક વર્ષના જુલાઇથી બીજા વર્ષના જૂન સુધી હોય છે. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં તે જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર એમ એક જ કેલેન્ડર વર્ષનું હોય છે. કેટલાક મીડિયા/સંદેશાવ્યવહાર આધારિત સંગઠનો તેમના નાણાકીય વર્ષના આધાર તરીકે પ્રસારણ કેલેન્ડરનો ઉપયોગ કરે છે. == વિવિધ દેશોમાં કાર્યપદ્ધતિ == કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રો, ખાસ કરીને જે કરના એકીકરણની અનુમતી આપતા હોય ત્યાં ધંધાકીય જૂથનો ભાગ હોય તેવી કંપનીઓને લગભગ એકસરખું જ રાજવૃત્તીય વર્ષ વાપરવું પડે છે (યુએસ (US) અને [[જાપાન]] જેવા કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રોમાં 3 મહિના સુધીનું અંતર ચલાવી લેવામાં આવે છે). જે ભિન્ન રાજવૃત્તીય વર્ષ ધરાવતાં એકમો વચ્ચેના વ્યવહારોના એકીકરણ માટેના હવાલા સહિત હોય છે કે જેથી એક જ સાધનસંપત્તિનું આકલન એકથી વધુ વખત ન થઈ જાય. === ઑસ્ટ્રેલિયા === ઑસ્ટ્રેલિયાની સરકારનું રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જુલાઈના રોજ શરૂ થાય છે અને આગામી વર્ષની 30મી જૂનના રોજ સમાપ્ત થાય છે. તે વ્યક્તિગત આવકવેરા અને રાજકીય બજેટ એમ બંને માટે લાગુ પડે છે અને મોટા ભાગની કંપનીઓને તે અનુસરવા માટે ફરજ પાડવામાં આવે છે. === ઔસ્ટરો હંગરી === અમલી 1911 :- રાજવૃત્તીય વર્ષ એ કેલેન્ડર વર્ષ હોય છે. (સંદર્ભ હેન્સર્ડ; એચસી (HC) ડેબ 22 માર્ચ 1911 ભાગ 23 સીસી (cc)378-82; મેક્કેન્ના) === કેનેડા, હોંગ કોંગ, ભારત === કેનેડા<ref>[http://laws.justice.gc.ca/eng/F-8/FullText.html ફેડરલ-પ્રોવિઝનલ ફિસ્કાલ અરેન્જમેન્ટ્સ એક્ટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[હોંગકોંગ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=સીઆઈએ (CIA) - ધ વર્લ્ડ ફેસબૂક - હોંગ કોંગ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2009-05-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |url-status=dead }}</ref> અને [[ભારત]]<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |title=સીઆઈએ (CIA) - ધ વર્લ્ડ ફેસબૂક - ભારત |access-date=2011-05-25 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226142553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/personalFinance/idINIndia-36427220081110?sp=true | work=Reuters | title=Why financial year & calendar year differ in India? | date=November 10, 2008 }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>માં રાજકીય નાણાકીય વર્ષ 1 એપ્રિલ થી 31મી માર્ચ સુધીનું હોય છે (ઉદાહરણ તરીકે ચાલુ નાણાકીય વર્ષ માટે 1 અપ્રિલ, 2010 થી 31 માર્ચ, 2011). === ચીન === દરેક માટે રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જાન્યુઆરીએ શરૂ થાય છે અને 31મી ડિસેમ્બર પૂર્ણ થાય છે જે કરવેરા વર્ષ, કાયદાકીય વર્ષ અને આયોજન વર્ષ સાથે મેળ બેસાડવા માટે કેલેન્ડર વર્ષ સાથે સુસંગત કરવામાં આવ્યું છે. === ઈજિપ્ત === આરબ રિપબ્લિક ઓફ ઈજિપ્તમાં રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જુલાઇથી શરૂ થાય છે અને 30 જૂને પૂર્ણ થાય છે. === ફ્રાન્સ === અમલી 1911:- રાજવૃત્તીય વર્ષએ કેલેન્ડર વર્ષ હોય છે. (સંદર્ભ હેન્સર્ડ; એચસી (HC) ડેબ 22 માર્ચ 1911 ભાગ 23 સીસી (cc)378-82; મેક્કેન્ના). === જર્મની === અમલી 1911:- રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 એપ્રિલથી 31 માર્ચ સુધીનું હોય છે (સંદર્ભ હેન્સર્ડ; એચસી (HC) ડેબ 22 માર્ચ 1911 ભાગ 23 સીસી (cc)378-82; મેક્કેન્ના). === આયર્લેન્ડ === આયર્લેન્ડમાં 5 એપ્રિલ 2001 કે જ્યારે વાણિજ્ય મંત્રી ચાર્લી મેક્ક્રીવીની વિનંતી સ્વીકારી કેલેન્ડર વર્ષ સાથે મેળ બેસાડવા તેને બદલવામાં આવ્યુ ત્યાં સુધી અહીં 5 એપ્રિલે પૂરા થતા વર્ષનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો (2001 કરવેરા વર્ષ એપ્રિલથી ડિસેમ્બર એમ 9 મહિનાનું હતું). === ઈટાલી === અમલી 1911:- રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જુલાઇ થી 30 જૂન સુધીનું હોય છે (સંદર્ભ હેન્સર્ડ; એચસી (HC) ડેબ 22 માર્ચ 1911 ભાગ 23 સીસી (cc)378-82; મેક્કેન્ના). === જાપાન === [[જાપાન]]<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=સીઆઈએ (CIA) - ધ વર્લ્ડ ફેસબૂક - જાપાન |access-date=2011-05-25 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref>માં સરકારનું રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 એપ્રિલથી 31 માર્ચ સુધીનું હોય છે. જે કેલેન્ડર વર્ષમાં રાજવૃત્તીય વર્ષ શરૂ થતું હોય તે સમયગાળાની પાછળ ''નેન્ડો'' (年度) શબ્દ લગાડીને રાજવૃત્તીય વર્ષને દર્શાવવામાં આવે છે; ઉદાહરણ તરીકે 1 અપ્રિલ 2010થી 31 માર્ચ 2011 સુધીના રાજવૃત્તીય વર્ષને 2010-''નેન્ડો'' કહેવાય છે. જાપાનમાં આવકવેરા વર્ષ 1 જાન્યુઆરીથી 31 ડિસેમ્બર સુધીનું હોય છે પણ કોર્પોરેટ કર દરેક કોર્પોરેશન (કંપની કે સંગઠન)ના પોતાના વાર્ષિક સમયગાળા પ્રમાણે વસૂલવામાં આવે છે. === ન્યૂઝીલેન્ડ === ન્યૂઝીલેન્ડ સરકારનું વિત્તિય<ref>[http://treasury.govt.nz/publications/abouttreasury/annualreport ન્યૂઝીલેન્ડની સરકારી તિજોરીનો વાર્ષિક અહેવાલ]</ref> તેમજ નાણાકીય અહેવાલ<ref>[http://www.treasury.govt.nz/publications/guidance/finmgmt-reporting/nzifrs ન્યૂઝીલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય અહેવાલ માપદંડો]</ref>નું વર્ષ 1 જુલાઈ ના રોજ શરૂ થઈ આગામી વર્ષની 30મી જૂને પૂર્ણ થાય છે અને બજેટને પણ લાગુ પડે છે. કંપની અને વ્યક્તિગત નાણાકીય વર્ષ<ref>[http://ird.govt.nz/calendars-dates/ ન્યૂઝીલેન્ડ આંતરિક મહેસૂલ કરવેરા કેલેન્ડર]</ref> 1 એપ્રિલે શરૂ થાય છે અને 31મી માર્ચે પૂરું થાય છે અને કંપની તેમજ વ્યક્તિગત આવકવેરાને લાગુ પડે છે. === પાકિસ્તાન === પાકિસ્તાન સરકારનું રાજવૃત્તીય વર્ષ પાછલા કેલેન્ડર વર્ષની 1 જુલાઈ ના દિવસે શરૂ થાય છે તેમજ 30 જૂને પૂર્ણ થાય છે. ખાનગી કંપનીઓ પાકિસ્તાન સરકારના રાજવૃત્તીય વર્ષને અનુરૂપ ન હોય તેવા એકાઉન્ટીંગ વર્ષ અપનાવવા માટે મુક્ત છે. === રશિયા === અમલી 1911:- કેલેન્ડર વર્ષને જ રાજવૃત્તીય વર્ષ ગણાવામાં આવે છે (સંદર્ભ હેન્સર્ડ; એચસી (HC) ડેબ 22 માર્ચ 1911 ભાગ 23 સીસી (cc)378-82; મેક્કેન્ના). === સ્વીડન === વ્યક્તિગત રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જાન્યુઆરીથી 31 ડિસેમ્બર સુધીનું હોય છે. સંસ્થાઓ માટેનું રાજવૃત્તીય વર્ષ ખાસ કરીને નીચેનામાંથી એક જેવું હોય છે. (સીએફ. સ્વીડિશ વિકિપીડિયા): * 1 જાન્યુઆરીથી 31 ડિસેમ્બર * 1 મેથી 30 એપ્રિલ * 1 જુલાઈથી 30 જૂન * 1 સપ્ટેમ્બરથી 31 ઓગસ્ટ જો સંસ્થા કોઈ અન્ય સમયગાળો ઉપયોગમાં લેવા ઈચ્છુક હોય તો તેને કરવેરા સત્તાધિકારીની પરવાનગી લેવી આવશ્યક બને છે. === તાઈવાન === તાઈવાનના આવકવેરા કાયદા હેઠળ, રાજવૃત્તીય વર્ષ દરેક કેલેન્ડર વર્ષની 1 જાન્યુઆરીએ શરૂ થાય છે અને 31 ડિસેમ્બરે પૂર્ણ થાય છે. જોકે, કોઈ સંસ્થા તેની સ્થાપના વખતે અમુક ખાસ રાજવૃત્તીય વર્ષ અપનાવી શકે છે અને આવકવેરા સત્તાધિકારીઓની પરવાનગીથી રાજવૃત્તીય વર્ષ બદલી પણ શકે.<ref>{{cite web |url= http://www.dois.moea.gov.tw/tig/english/page.asp?class_id=2&page=6 |title= Investing in Taiwan |publisher= Taiwan Investment Guide |year= 2008 }}{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત === યુનાઈટેડ અરબ અમિરાતમાં રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જાન્યુઆરીથી શરૂ થાય છે અને 31 ડિસેમ્બરે પૂર્ણ થાય છે. === યુનાઈટેડ કિંગડમ === [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |title=સીઆઈએ (CIA) - ધ વર્લ્ડ ફેસબૂક - યુનાઈટેડ કિંગડમ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |url-status=dead }}</ref>માં વ્યક્તિગત કર તેમજ રાજકીય લાભ માટેની ભરપાઈનું રાજવૃત્તીય વર્ષ 6 એપ્રિલ થી 5 એપ્રિલ સુધીનું હોય છે. જોકે, કોર્પોરેશન કરવેરા<ref>[http://www.hmrc.gov.uk/ct/getting-started/intro.htm#8 કોર્પોરેશન કરવેરામાં એચએમ (HM) આવક અને જકાત ઓળખ]</ref> તેમજ સરકારી એકાઉન્ટીંગ અહેવાલ<ref>[http://www.hm-treasury.gov.uk/d/dao0708.pdf એચએમ (HM) નાણાં કોશ ખાતા નિર્દેશન 2008-09]</ref>ના હેતુસર વર્ષ 1 એપ્રિલથી 31 માર્ચ સુધીનું હોવું જોઈએ. જોકે યુનાઈટેડ કિંગડમ કોર્પોરેટ કર સરકારી નાણાકીય વર્ષ પ્રમાણે વસૂલવામાં આવે છે, કંપનીઓ કોઈ પણ વર્ષને તેમના એકાઉન્ટીંગ વર્ષ તરીકે અપનાવી શકે છે: જો કરવેરાના દરોમાં ફેરફાર થાય તો એકાઉન્ટીંગ વર્ષ દરમિયાન થયેલ કરપાત્ર નફો સમય ગાળાના આધારે વહેંચી દેવામાં આવે છે. વ્યક્તિગત કર તેમજ લાભ માટે 5 એપ્રિલે પૂર્ણ થતું વર્ષ જુના ધાર્મિક કેલેન્ડરને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં નવું વર્ષ 25 માર્ચ (''લેડી ડે'' )ના રોજ આવતું, અગિયાર દિવસનો તફાવત "ચૂકી જવાયેલ" દિવસ તરીકે ત્યારે ધ્યાનમાં લેવાયો જ્યારે 1752માં ગ્રેટ બ્રિટન જૂલિયન કેલેન્ડરથી ગ્રિગોરીયન કેલેન્ડર તરફ વળ્યા (બ્રિટિશ કરવેરા સત્તાધિશો અને જમીનદારો 11 દિવસનો કર તેમજ ભાડાની આવક ગુમાવવા માટે તૈયાર નહોતા, તેથી કેલેન્ડર (નવીન પદ્ધતિ) કાયદો 1750 ની કલમ 6 (''વર્ષાસન, ભાડા વગેરેની ચૂકવણી બાબતે'' ) હેઠળ 1752-3 કરવેરા વર્ષ 11 દિવસ લંબાવી દેવામાં આવ્યું). 1753થી 1799 દરમિયાન ગ્રેટ બ્રિટનમાં કરવેરો વર્ષ 5 એપ્રિલથી શરૂ થતો, જે 25 માર્ચના નવા વર્ષની "જૂની પદ્ધતિ" હતી. 1800ના 12મા કુદાવી દેવાયેલ જૂલિયન લીપ દિવસે તેની શરૂઆત 6 એપ્રિલ પર ફેરવી દેવામાં આવી. 1900માં જ્યારે 13મો જૂલિયન લીપ દિવસ કુદાવી દેવાયો ત્યારે તેમાં કોઈજ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નહી જેથી [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]]માં વ્યક્તિગત કર વર્ષ હજુ પણ 6 એપ્રિલ છે.<ref>{{cite book |last=Joseph |first=Pat |year=2008 |title=Tax Answers at A Glance 08 09 |edition=illustrated |publisher=Lawpack Publishing Ltd|isbn=1905261810|page=[http://books.google.com/books?id=9bbsIhsjdLQC&lpg=PP1&pg=PA5#v=onepage&q&f=false 5]}}</ref><ref>{{cite book|last=Steel |first=Duncan |year=2000 |title=Marking time: the epic quest to invent the perfect calendar|edition=illustrated |publisher=John Wiley and Sons |isbn=0471298271|page=[http://books.google.co.uk/books?id=L17tRoOR6tQC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false 5]}}</ref> === અમેરિકા === યુ. એસ. (U.S.) સરકારનું રાજવૃત્તીય વર્ષ પાછલા કેલેન્ડર વર્ષની 1 ઓક્ટોબરે શરૂ થાય છે અને જે વર્ષથી તેને નંબર આપવામાં આવ્યો હોય તેની 30 સેપ્ટેમ્બરે પૂર્ણ થાય છે. 1976 પહેલા, રાજવૃત્તીય વર્ષ 1 જુલાઈએ શરૂ થઈને 30 જૂને પૂર્ણ થતું હતું. કોંગ્રેશનલ બજેટ એન્ડ ઈમપાઉન્ડમેન્ટ કંટ્રોલ એક્ટ ઓફ 1974 દ્વારા દર વાર્ષિક બજેટ માટે કોંગ્રેસને વધુ સમય આપવા માટે કેટલાક ફેરફારો નિયત કર્યા અને 1 જુલાઇ 1976 થી 30 સેપ્ટેમ્બર 1976 સુધીનો સમયગાળો "સંક્રાંતિકાળ ત્રિમાસ" (ટ્રાન્સિશનલ ક્વાર્ટર) તરીકે ઓળખાતો સમયગાળો આપ્યો. ઉપર જણાવ્યા મુજબ ધંધા માટેનું કરવેરા વર્ષ તેણે પસંદ કરેલ રાજવૃત્તીય વર્ષ પર આધારિત હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સરકારનું 2011 માટેનું રાજવૃત્તીય વર્ષ ("એફવાય (FY) 2011" અથવા "એફવાય (FY)11") નીચે મુજબ છે: * 1લો ત્રિમાસિક ગાળો: ઓક્ટોબર 1, 2010 - ડિસેમ્બર 31, 2010 * 2જો ત્રિમાસિક ગાળો: જાન્યુઆરી 1, 2011 - માર્ચ 31, 2011 * 3જો ત્રિમાસિક ગાળો: એપ્રિલ 1, 2011 - જૂન 30, 2011 * 4થો ત્રિમાસિક ગાળો: જુલાઈ 1, 2011 - સપ્ટેમ્બર 30, 2011 == વિવિધ રાજવૃત્તીય વર્ષ પ્રમાણે કોઠો == {| class="wikitable collapsible" border="1" ! width="820px" colspan="26"| દેશ પ્રમાણે |- ! width="100px"| દેશ ! width="100px"| હેતુ ! width="20px"| જા ! width="20px"| ફે ! width="20px"| મા ! width="20px"| એ ! width="20px"| મે ! width="20px"| જૂ ! width="20px"| જુ ! width="20px"| ઑ ! width="20px"| સ ! width="20px"| ઓ ! width="20px"| ન ! width="20px"| ડિ ! width="20px"| જા ! width="20px"| ફે ! width="20px"| મા ! width="20px"| એ ! width="20px"| મે ! width="20px"| જૂ ! width="20px"| જુ ! width="20px"| ઑ ! width="20px"| સ ! width="20px"| ઓ ! width="20px"| ન ! width="20px"| ડિ |- | colspan="2"| [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | colspan="2"| કેનેડા | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]] | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[ભારત]] | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[ચીન]] | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[પોર્ટુગલ]] | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| તાઇવાન | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| ઇજિપ્ત | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | colspan="2"| આયર્લેન્ડ | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | rowspan="2"| [[જાપાન]] | સરકાર | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | કંપની અને વ્યક્તિગત | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | rowspan="2"| ન્યૂઝીલેન્ડ | સરકાર | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | કંપની અને વ્યક્તિગત | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[પાકિસ્તાન]] | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | rowspan="5"| [[સ્વિડન|સ્વીડન]] | વ્યક્તિગત | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | rowspan="4"| કંપની | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | &nbsp; | | | | | | | | | | | |- | | | &nbsp; | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | |- | | | &nbsp; | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | | | &nbsp; | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | |- | colspan="2"| યુનાઇટેડ આરબ અમિરાત | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | rowspan="2"| [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]] | વ્યક્તિગત | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| 6 એપ્રિલ | | | | | | | | | |- | કંપની અને સરકાર | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] | સરકાર | | | | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | |- ! દેશ ! હેતુ | જા | ફે | મા | એ | મે | જૂ | જુ | ઑ | સ | ઓ | ન | ડિ | જા | ફે | મા | એ | મે | જૂ | જુ | ઑ | સ | ઓ | ન | ડિ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" border="1" ! width="820px" colspan="26"| પ્રારંભ તારીખ પ્રમાણે |- ! width="100px"| દેશ ! width="100px"| હેતુ ! width="20px"| જા ! width="20px"| ફે ! width="20px"| મા ! width="20px"| એ ! width="20px"| મે ! width="20px"| જૂ ! width="20px"| જુ ! width="20px"| ઑ ! width="20px"| સ ! width="20px"| ઓ ! width="20px"| ન ! width="20px"| ડિ ! width="20px"| જા ! width="20px"| ફે ! width="20px"| મા ! width="20px"| એ ! width="20px"| મે ! width="20px"| જૂ ! width="20px"| જુ ! width="20px"| ઑ ! width="20px"| સ ! width="20px"| ઓ ! width="20px"| ન ! width="20px"| ડિ |- | colspan="2"| [[ચીન]] | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| આયર્લેન્ડ | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | [[જાપાન]] | કંપની અને વ્યક્તિગત | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | [[સ્વિડન|સ્વીડન]] | વ્યક્તિગત | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | [[સ્વિડન|સ્વીડન]] | કંપની | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | &nbsp; | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| તાઈવાન | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| યુનાઇટેડ આરબ અમિરાત | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | | | | |- | colspan="2"| કેનેડા | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]] | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[ભારત]] | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | [[જાપાન]] | સરકાર | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | ન્યૂઝીલેન્ડ | કંપની અને વ્યક્તિગત | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]] | કંપની અને સરકાર | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | | |- | [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડમ]] | વ્યક્તિગત | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| 6 એપ્રિલ | | | | | | | | | |- | [[સ્વિડન|સ્વીડન]] | કંપની | | | &nbsp; | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | | | |- | colspan="2"| [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | colspan="2"| ઈજિપ્ત | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | ન્યૂઝીલેન્ડ | સરકાર | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | colspan="2"| [[પાકિસ્તાન]] | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | [[સ્વિડન|સ્વીડન]] | કંપની | | | &nbsp; | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | | | |- | [[સ્વિડન|સ્વીડન]] | કંપની | | | &nbsp; | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | | |- | [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] | સરકાર | | | | | | | | | | colspan="12" style="background:#ABCDEF"| | | | |- ! દેશ ! હેતુ | જા | ફે | મા | એ | મે | જૂ | જુ | ઑ | સ | ઓ | ન | ડિ | જા | ફે | મા | એ | મે | જૂ | જુ | ઑ | સ | ઓ | ન | ડિ |} == કરવેરા વર્ષ == વ્યક્તિ તેમજ સંસ્થાઓ માટે આવકવેરાના અહેવાલ આપવા તેમજ તેની ભરપાઈ કરવા માટે વપરતા રાજવૃત્તીય વર્ષ કરદાતાના કરવેરા વર્ષ કે કારપાત્રતા વર્ષ તરીકે ઓળખાય છે. ઘણા ન્યાનક્ષેત્રોમાં કરદાતા તેમના કરવેરા વર્ષ પસંદ કરી શકે છે.<ref>જુઓ, ''ઉદાહરણ તરીકે'' , [http://www.irs.gov/pub/irs-pdf/p538.pdf યુ.એસ. (U.S.) આઈઆરએસ (IRS) પ્રકાશન 538].</ref> સંઘીય દેશો (''જેવા કે'' યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, કેનડા, સ્વીટ્ઝરલેન્ડ),માં રાજ્યવર્તી/ પ્રાદેશિક/છાવણીગત કરવેરા વર્ષ સંઘીય કરવેરા વર્ષની સમાન જ હોવા જોઈએ. લગભગ બધા ન્યાયક્ષેત્રોને 12 મહિના કે પછી 52/53 અઠવાડિયાના કરવેરા વર્ષ રાખવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode26/usc_sec_26_00000441----000-.html 26 યુએસસી (USC) 441]</ref> જોકે, પ્રથમ વર્ષ કે કરવેરા વર્ષ બદલાય ત્યારે ટૂંકા વર્ષ રાખવાની પરવાનગી આપવામાં આવે છે.<ref>[http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode26/usc_sec_26_00000443----000-.html 26 યુએસસી (USC) 443].</ref> મોટા ભાગના દેશો બધી જ વ્યક્તિઓને કેલેન્ડર વર્ષ આધારિત આવકવેરો ભરવાની ફરજ પાડે છે. મહત્વના અપવાદો નીચે મુજબ છે : * યુનાઈટેડ કિંગડમ : વ્યક્તિઓ 5 એપ્રિલે પૂરા થતા વર્ષ પ્રમાણે કર ચૂકવે છે. * યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ : વ્યક્તિઓ, આઈઆરએસ (IRS)ની પરવાનગી મેળવ્યા પછી, કોઈ પણ કરવેરા વર્ષ પસંદ કરી શકે છે (જે ભાગ્યે જ થતું હોય છે).<ref>જુઓ [http://www.irs.gov/pub/irs-pdf/f1128.pdf આઈઆરએસ (IRS) ફોર્મ 1128] અને [http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode26/usc_sup_01_26_10_A_20_1_30_E_40_I.html 26 યુએસસી (USC) 441-444] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522083148/http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode26/usc_sup_01_26_10_A_20_1_30_E_40_I.html |date=2011-05-22 }}ને [http://www.irs.gov/pub/irs-pdf/i1128.pdf સુચનો].</ref> ઘણા ન્યાયક્ષેત્રો કરદાતાના એકાઉન્ટીંગ અહેવાલ માટેના રાજવૃત્તીય વર્ષને અનુરૂપ હોય તેવા કરવેરા વર્ષ રાખવા માટે ફરજ પાડે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સએ નોંધપાત્ર અપવાદ છે: કરદાતા ગમે તે કરવેરા વર્ષ પસંદ કરી શકે પરંતુ તેઓને આવા પસંદ કરેલ વર્ષ માટે હિસાબ તેમજ દસ્તાવેજો રાખવા પડે.<ref>[http://www.law.cornell.edu/uscode/html/uscode26/usc_sec_26_00000441----000-.html 26 યુએસસી (USC) 441].</ref> == આ પણ જુઓ == * 4-4-5 કેલેન્ડર == સંદર્ભો == * StreetAuthority.com નો [http://www.streetauthority.com/terms/f/fiscalyear.asp નાણાકીય શબ્દકોશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223191914/http://www.streetauthority.com/terms/f/fiscalyear.asp |date=2009-02-23 }} {{Reflist}} {{calendars}} {{DEFAULTSORT:Fiscal Year}} [[શ્રેણી:સામાન્ય રીતે સ્વીકૃત્ત કરાયેલા એકાઉન્ટીંગના સિદ્ધાંતો]] [[શ્રેણી:કરવેરા]] [[શ્રેણી:કેલેન્ડર્સ]] 1duntaxo7pibk77ky12mgh3yn5qjo5c 0 36936 906435 905621 2026-10-19T21:11:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906435 wikitext text/x-wiki {{Nutritionalvalue | name=દ્રાક્ષ, કાળી અને લીલી | kJ=288 | protein=0.72 g | fat=0.0 g | carbs=18.1 g | fiber=0.9 g | sugars=15.48 g | glucose=7.2 g | fructose=8.13 g | sodium_mg = 3.02 | iron_mg=0.36 | calcium_mg=10 | magnesium_mg=7 | manganese_mg=0.071 | phosphorus_mg=20 | potassium_mg=191 | zinc_mg=0.07 | vitC_mg=10.8 | pantothenic_mg=0.05 | vitB6_mg=0.086 | vitB12_ug = 0 | vitK_ug = 22 | folate_ug=2 | thiamin_mg=0.069 | riboflavin_mg=0.07 | niacin_mg=0.188 | right=1 | source_usda=1 }} [[File:Grapess.jpg|thumb|કાળી દ્રાક્ષ]] [[File:Table grapes on white.jpg|thumb|લીલી દ્રાક્ષ કે જેને ''વ્હાઈટ ટેબલ ગ્રેપ્સ'' કહે છે.]] '''દ્રાક્ષ''' એ એક બેરી (ઠળીયા વિનાના રસાળ ફળ) પ્રજાતિનું ફળ છે. વનસ્પતિ શાસ્ત્ર અનુસાર આ એક climacteric fruit અને તેની વેલની પ્રજાતિ Vitis છે. આ ફળ એક લાકડા જેવી કઠણ અને નિત્ય લીલી રહેતી વેલ પર ઉગે છે. દ્રાક્ષને સીધી ખાઈ શકાય છે. ઉપરાંત જામ, રસ, જેલી, વિનેગર, વાઇન, બીજ અર્ક, સૂકી દ્રાક્ષ (કિસમિસ), ગોળની રસી/ કાકવી(મોલાસીસ), દ્રાક્ષ બીજનું તેલ વગેરે પદાર્થો બનાવવા માટે દ્રાક્ષનો ઉપયોગ થાય છે. == ઇતિહાસ == દ્રાક્ષનું વાવેતર ૬૦૦૦-૮૦૦૦ વર્ષ પહેલાં પૂર્વી યુરોપ ક્ષેત્રમાં શરૂ થયું હતું.<ref>{{cite journal |author=Patrice This, Thierry Lacombe, Mark R. Thomash |title=Historical Origins and Genetic Diversity of Wine Grapes |work=Trends in Genetics |volume=૨૨ |issue=૮ |url=http://oak.cats.ohiou.edu/~ballardh/pbio480/thisetal2006-winegrapegeneticdiversity.pdf |journal= |access-date=2012-01-22 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012013815/http://oak.cats.ohiou.edu/%7Eballardh/pbio480/thisetal2006-winegrapegeneticdiversity.pdf |url-status=dead }}</ref> માનવ જાતને જ્ઞાત એવા સૌથી પ્રાચીન જીવાણુઓમાંના એક એવા [[યીસ્ટ]] દ્રાક્ષની સપાટી પર પ્રાકૃતિક રીતે મળી આવે છે, જેને પરિણામે વાઇન જેવા નવા પીણા શોધાયા. વાઇનના અસ્તિત્વના સૌથી પ્રાચીન અવશેષ [[આર્મેનિયા]]માં મળી આવે છે. અહીં ઈ.પૂ. ૪૦૦૦ વર્ષ પહેલાંની વાઇનરી મળી આવી છે. ૯મી સદી સુધીમાં શિરાઝ નામનું શહેર તેની શ્રેષ્ઠ વાઇન માટે મધ્ય પૂર્વમાં પ્રખ્યાત બન્યું હતું. આના પરથી એમ કહેવાય છે કે સાયરા રેડ વાઇનનું નામ સિરાઝ શહેર પરથી પડ્યું હશે. પ્રાચીન ઈજીપ્તની ચિત્ર લિપીઓમાં જાંબુડી રંગની દ્રાક્ષ (કાળી દ્રાક્ષ) ઉગાડાતી હોવાનું વર્ણન આવે છે અને પ્રાચીન ગ્રીક, ફોનીશિયન અને પ્રાચીન રોમવાસીઓ પણ દ્રાક્ષ ખાતા હોવાનું અને [[વાઇન]] બનાવતા હોવાનું જણાયું છે. ત્યાંથી દ્રાક્ષનું વાવેતર યુરોપ, ઉત્તર અફ્રિકા અને ઉત્તર અમેરિકામાં ફેલાયું. વિટેસ પ્રજાતિની સ્થાનીય જાંબુડી કે કાળી દ્રાક્ષ સમગ્ર ઉત્તર અમેરિકાના વનવગડામાં ફેલાઈ હતી અને તે [[અમેરિકા]]ના મૂળ રહેવાસીઓના ભોજનનો ભાગ હતી. પણ તેને અમેરિકન વસાહતીઓ દ્વારા વાઇન માટે અયોગ્ય ગણાઈ હતી. == વર્ણન == દ્રાક્ષ એ ૧૫ થી ૩૦૦ના ઝુમખામાં ઉગે છે. તેમનો રંગ લીલો, પીળો, કાળો, ઘેરો ભૂરો, કેસરી કે ગુલાબી હોઈ શકે છે. "સફેદ દ્રાક્ષ"ના ધંધાદારી નામથી પ્રચલિત દ્રાક્ષ આમ તો લીલા કે પીળાશ પડતાં રગની હોય છે. તેમનું નિર્માણ જાંબુડી દ્રાક્ષમાંથી કરાયું છે. રંગ અર્પિત કરનારા બે જિન્સમાં ફેરફાર થવાથી એન્થોસ્યાનીન નામનું રંગદ્રવ્ય નિર્માણ રોકાતાં દ્રાક્ષ લીલી બની હતી.<ref>{{cite journal|title=White grapes arose through the mutation of two similar and adjacent regulatory genes|author=Walker AR, Lee E, Bogs J, McDavid DA, Thomas MR, Robinson SP|journal=Plant J|year=૨૦૦૭|volume=૪૯|issue=૫|pages=772&ndash;85|pmid=17316172 | doi = 10.1111/j.1365-313X.2006.02997.x|month=Mar|first1=AR|first2=E|first3=J|first4=DA|first5=MR|first6=SP|issn=0960-7412}}</ref> રેડ વાઇનની વિવિધ ઝાંયનો આધાર દ્રાક્ષના આ એન્થોસ્યાનીનની હાજરી પર રહેલું છે.<ref>{{cite journal |author=Waterhouse AL |title=Wine phenolics |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=૯૫૭ |issue= |pages=૨૧–૩૬ |year=૨૦૦૨ |month=મે |pmid=12074959 |doi= 10.1111/j.1749-6632.2002.tb02903.x|url=http://www.doi.org/10.1111/j.1749-6632.2002.tb02903.x|first1=AL |issn=0077-8923}}</ref><ref>{{cite journal |author=Brouillard R, Chassaing S, Fougerousse A |title=Why are grape/fresh wine anthocyanins so simple and why is it that red wine color lasts so long? |journal = [[Phytochemistry (journal)|Phytochemistry]] |volume=૬૪ |issue=૭ |pages=૧૧૭૯–૮૬ |year=૨૦૦૩ |month=ડિસેમ્બર |pmid=14599515 |doi= 10.1016/S0031-9422(03)00518-1|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0031942203005181 |first1=R |first2=S |first3=A |issn=0031-9422}}</ref> અમુક પ્રકારની [[પીપર]] બનાવવા પણ દ્રાક્ષ વપરાય છે. દ્રાક્ષ મોટે ભાગે લંબગોળ હોય છે જો કે ગોળાકાર દ્રાક્ષ પણ જોવા મળે છે. == દ્રાક્ષના વેલા == [[File:Grapes Angoor.JPG|thumb|right|250px|યકાતી દ્રાક્ષ ઈરાન ૨૦૦૮.]] મોટા ભાગની દ્રાક્ષ વિટિસ વિનિફેરા કુળની હોય છે. આ મધ્ય [[એશિયા]] અને ભૂમધ્ય ક્ષેત્રની પ્રજાતિ છે. આ સિવાયની એશિયા અને ઉત્તરી અમેરિકાની પ્રજાતિ પણ અલ્પ પ્રમાણમાં મળે છે. == વિતરણ અને ઉત્પાદન == ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશન અનુસાર વિશ્વની ૭૫,૮૬૬ ચો. કિ.મી. ભૂમિ દ્રાક્ષના ઉત્પાદનને સમર્પિત છે. વિશ્વના કુલ દ્રાક્ષ ઉત્પાદનનો ૭૧% ભાગ વાઇન બનાવવા માટે વપરાય છે, ૨૭ ફળ તરીકે અને ૨% ભાગ સૂકો મેવો બનાવવા વપરાય છે. દ્રાક્ષનો અમુક ભાગ દ્રાક્ષનો રસ બનાવવામાં થાય છે જે આગળ જઈ સાકરમુક્ત પદાર્થો બનાવવા માટે કે ૧૦૦% પ્રાકૃતિક પદાર્થો બનાવવા માટે થાય છે. વાઇન યાર્ડ તરીકે સમર્પિત ક્ષેત્રમાં દર વર્ષે ૨%નો વધારો થાય છે. [[File:ConcordGrapes.jpg|thumb|ઉત્તર અમેરિકા ની કોન્કોર્ડ પ્રજાતિની ''લેબ્રુસ્કા'' દ્રાક્ષ]] નીચેના કોઠામાં પ્રમુખ વાઇન ઉત્પાદક દસ દેશો દ્વારા આરક્ષિત દ્રાક્ષ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર: {|class="wikitable" !દેશ !સમર્પિત ભૂક્ષેત્ર |- | [[સ્પેન]] | align="center"| ૧૧,૭૫૦ ચો. કિ.મી. |- | [[ફ્રાન્સ]] | align="center"| ૮,૬૪૦ ચો. કિ.મી. |- | [[ઈટલી]] | align="center"| ૮,૨૭૦ ચો. કિ.મી. |- | [[ટર્કી]] | align="center"| ૮,૧૨૦ ચો. કિ.મી. |- | [[યુ.એસ.એ.]] | align="center"| ૪,૧૫૦ ચો. કિ.મી. |- | [[ઈરાન]] | align="center"| ૨,૮૬૦ ચો. કિ.મી. |- | [[રોમાનિયા]] | align="center"| ૨,૪૮૦ ચો. કિ.મી. |- | [[પોર્ટુગલ]] | align="center"| ૨,૧૬૦ ચો. કિ.મી. |- | [[આર્જેન્ટીના]] | align="center"| ૨,૦૮૦ ચો. કિ.મી. |- | [[ચીલી]] | align="center"| ૧,૮૪૦ ચો. કિ.મી. |- | [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] | align="center"| ૧,૬૪૨ ચો. કિ.મી. |- | [[આર્મેનિયા]] | align="center"| ૧,૪૫૯ ચો. કિ.મી. |- | [[લેબેનાન]] | align="center"| ૧,૧૨૨ ચો. કિ.મી. |- |} {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="100%" class="wikitable" align=left style="clear:left" ! colspan=3|વિશ્વના પ્રમુખ ૧૦ દ્રાક્ષ ઉત્પાદકો – ૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ |- ! bgcolor="#DDDDFF" width="25%" | દેશ ! bgcolor="#DDDDFF" width="15%" | ઉત્પાદન ([[ટન]]) ! bgcolor="#DDDDFF" width="10%" | નોંધ |- | [[File:Flag of Italy.svg|20px]] ઈટલી || align=right |૮૫,૧૯,૪૧૮|| align=right | F |- | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] ચીન || align=right |૬૭,૮૭,૦૮૧|| align=right | F |- | [[File:Flag of the United States.svg|20px]] યુ.એસ.એ. || align=right |૬૩,૮૪,૦૯૦|| align=right | F |- | [[File:Flag of France.svg|20px]] ફ્રાન્સ || align=right |૬૦,૪૪,૯૦૦|| align=right | F |- | [[File:Flag of Spain.svg|20px]] સ્પેન || align=right |૫૯,૯૫,૩૦૦|| align=right | F |- | [[File:Flag of Turkey.svg|20px]] ટર્કી-તુર્કસ્તાન || align=right |૩૬,૧૨,૭૮૧|| align=right | F |- | [[File:Flag of Iran.svg|20px]] ઈરાન || align=right |૩૦,૦૦,૦૦૦|| align=right | F |- | [[File:Flag of Argentina.svg|20px]] આર્જેન્ટીના || align=right |૨૯,૦૦,૦૦૦|| align=right | F |- |[[File:Flag of Chile.svg|20px]] ચીલી || align=right |૨૩,૫૦,૦૦૦|| align=right | F |- |[[File:Flag of India.svg|20px]] ભારત || align=right |૧૬,૬૭,૭૦૦|| align=right | F |- | bgcolor=#cccccc| '''વિશ્વ''' | bgcolor=#cccccc align=right | '''૬,૭૨,૨૧,૦૦૦''' | bgcolor=#cccccc align=right | '''A''' |- | colspan="3" style="font-size:.7em" |સંજ્ઞાહીન = અધિકૃત આંક, P = અધિકૃત આંક, F = FAOSTAT 2007, * = અનધિકૃત/અર્ધ અધિકૃત/પ્રતિરૂપ માહિતી, C = ગણેલો આંક, A = અંદાજીત (અધિકૃત, અર્ધ અધિકૃત કે અડસટ્ટે);<br /> સ્રોત: [http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ખાદ્ય અને કૃષિ સંસ્થા: વાણિજ્ય અને સામાજિક ખાતું: આંકડાશાસ્ત્ર વિભાગ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |date=2012-06-19 }} |} {{-}} દ્રાક્ષની જાત અનુસાર તેના ઉત્પાદનની માહિતી આપે એવો કોઈ સ્રોત હાલ ઉપલબ્ધ નથી. એમ માનવામાં આવે છે કે સુલતાના કે થોમ્પસન તરીકે ઓળખતી બીજરહિત દ્રાક્ષનું ઉત્પાદન સૌથી વધુ પ્રમાણમાં થાય છે. આ જાતિ ૩૬૦૦ ચો. કિ.મી.માં રોપાય છે. બીજા ક્રમે આવતી પ્રજાતિ છે એઈરિન. અન્ય જાણીતી પ્રજાતિ છે કેબરનેટસોવીગ્નોન, સોવીગ્નોન બ્લાંક, કેબરનેટ ફ્રાંક,, મેરલોટ, ગ્રેનાચ, ટેમ્પ્રાનીલો, રેઈસલિંગ, ચર્ડોનેય.<ref>{{cite web|url=http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=29614|title=The most widely planted grape in the world|access-date=2012-01-22|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510092055/http://www.freshplaza.com/news_detail.asp?id=29614|url-status=dead}}</ref> == ટેબલ દ્રાક્ષ અને વાઇન દ્રાક્ષ == [[File:Wine grapes03.jpg|thumb|right|150px|વેલા પર વાઇન દ્રાક્ષ]] ધંધાદારી રીતે ઉત્પાદન કરવામાં આવતી દ્રાક્ષના બે પ્રકાર પડે છે ટેબલ દ્રાક્ષ અને વાઇન દ્રાક્ષ. આ પ્રકાર તેના વપરાશ પર આધારિત હોય છે, [[ફળ]] તરીકે ખવાતી દ્રાક્ષને ટેબલ દ્રાક્ષ કહેવાય છે અને [[વાઇન]] બનાવવા માટે વપરાતી દ્રાક્ષને વાઇન દ્રાક્ષ કહેવાય છે. આ દરેક દ્રાક્ષ એક જ પ્રજાતિ, વિટિસ વિનિફેરાની હોય છે. તેમ છતાં ટેબલ અને વાઇન દ્રાક્ષના ખાસ ઉછેરને કારણે તેમાં ફરક પડે છે. ટેબલ દ્રાક્ષ મોટી, બીજ વગરની અને પાતળી છાલ ધરાવતી હોય છે. જ્યારે વાઇન દ્રાક્ષ નાની, બીજવાળી અને જાડી છાલ ધરાવતી હોય છે. (આ ગુણ વાઇન બનાવવા ઉપયોગી છે કેમ કે વાઇનને રંગ અને સુગંધ છાલ દ્વારા મળે છે.) વાઇન દ્રાક્ષ અત્યંત મીઠી હોય છે. જ્યારે તેના રસમાં વજનના ૨૪% સાકર થાય ત્યારે તેની કાપણી થાય છે. આની સરખામણીએ દ્રાક્ષરસ મેળવવા માટે મેળવાતી દ્રાક્ષમાં ૧૫% સાકર થતાં જ તેને કાપી લેવાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wineloverspage.com/dibbern/grapetaste07.phtml|title=Wine Grapes and Grape-y Wines|access-date=૩ જુલાઇ ૨૦૧૦}}</ref> ==બીજરહિત દ્રાક્ષ == દ્રાક્ષના બીજમાં ઘણાં પોષક તત્વો હોય છે તેમ છતાં ઘણાં લોકો બીજ વગરની દ્રાક્ષ ખાવાનું પસંદ કરે છે. આજકાલ ખાદ્ય દ્રાક્ષના વાવેતરોમાં મોટે ભાગે બીજરહિત દ્રાક્ષનું જ વાવેતર થાય છે. દ્રાક્ષના વેલાની શાખાના કટકાને રોપીને નવો વેલો પ્રાપ્ત કરી શકાતો હોવાથી બીજરહિત દ્રાક્ષ વાવવામાં કોઈ જોખમ રહેતું નથી. એ તો વાવેતર કરનારની પસંદગી પર છે કે તેઓ જનેતા વૃક્ષ તરીકે બીજ વાપરીને વાવેતર કરે છે કે ટીશ્યુ કલ્ચર પદ્ધતિ દ્વારા. બીજરહિત દ્રાક્ષના પણ ઘણાં પ્રકારો છે. આ સર્વ ધંધાદારી પ્રજાતિઓ થોમ્પસન સીડલેસ, રશિયન સીડલેસ અને બ્લેક મોનુકા જેવી પ્રજાતિમાંની કોઈ એકમાંથી મેળવાયેલી હોય છે. આ દરેક પ્રકાર વિટીસ વિનીફેરા કુળનાં જ છે. આજ કાલ બીજરહિત દ્રાક્ષની ડઝન જેટલી જાત ઉપલબ્ધ છે. તેમાંની અમુક, જેમકે ઈનસેટ સીડલેસ, રિલાયન્સ, અને વિનસ પ્રજાતિને યુ.એસ.એ. અને દક્ષિણ ઓરાન્ટીયોના ઠંડા વાતવરણ સહન કરવા અને સખતાઈ વધારવાના ઉદ્દેશથી વિકસાવાઈ છે. .<ref>Reisch BI, Peterson DV, Martens M-H. [http://www.nysaes.cornell.edu/hort/faculty/reisch/bulletin/table/tabletext3.html "Seedless Grapes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619010322/http://www.nysaes.cornell.edu/hort/faculty/reisch/bulletin/table/tabletext3.html |date=2008-06-19 }}, in "Table Grape Varieties for Cool Climates", Information Bulletin 234, Cornell University, New York State Agricultural Experiment Station, retrieved December 30, 2008</ref> બીજરહિત ખાદ્ય દ્રાક્ષનો વિકાસ થતાં દ્રાક્ષનાં બીજમાંથી મળતા ફાયટો કેમીકલ પોષક તત્વો ન મળવાની ખોટ ગઈ છે. <ref>{{cite journal |author=Shi J, Yu J, Pohorly JE, Kakuda Y |title=Polyphenolics in grape seeds-biochemistry and functionality |journal=J Med Food |volume=૬ |issue=૪ |pages=૨૯૧–૯ |year=૨૦૦૩ |pmid=14977436 |doi=10.1089/109662003772519831 |url= |month=Winter |first1=J |first2=J |first3=JE |first4=Y |issn=1096-620X}}</ref><ref>{{cite journal |author=Parry J, Su L, Moore J, ''et al.'' |title=Chemical compositions, antioxidant capacities, and antiproliferative activities of selected fruit seed flours |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=54 |issue=11 |pages=3773–8 |year=૨૦૦૬ |month=મે |pmid=16719495 |doi=10.1021/jf060325k |url= |first1=J |first2=L |first3=J |first4=Z |first5=M |first6=JN |first7=JY |first8=LL |issn=0021-8561}}</ref> == સૂકી દ્રાક્ષ(કિસમિસ), કરંટ અને સુલતાના == [[File:Raisins 01.jpg|thumb|right|250px|સૂકી દ્રાક્ષ]] [[ભારત]]માં સૂકી દ્રાક્ષને કિશમિશ, કિસમિસ કે મનુકા કહેવાય છે, અંગ્રેજીમાં આને રેસીન કહે છે. યુ.કે.માં આની ત્રણ વિવિધ જાતો હોય છે, આથી યુરોપિયન યુનિયનમાં આનો "ડ્રાઈડ વાઇન ફ્રુટ" તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે. કિસમિસ એટલે નાના દાણાની બી વિનાની રાતી સૂકી દ્રાક્ષ. કરંટ એ સૂકી ઝાન્તે કે બ્લેક કોરીન્થ દ્રાક્ષ હોય છે. આ શબ્દ ફ્રેંચ શબ્દ રેસીન ડી કોરીન્થનો અપભ્રંશ છે. બ્લેકકરંટ અને રેડકરંટ નામને એ દ્રાક્ષથી અસંલગ્ન એવી બેરી માટે પણ ''કરંટ'' શબ્દ વપરાય છે. તુર્કી મૂળની સુલતાના (થોમ્પસન સીડલેસ) દ્રાક્ષમાંથી બનતી કિસમિસને ''સુલતાના'' કહેવાય છે. પણ આ શબ્દ હવે લીલી દ્રાક્ષ(વાઈટ ગ્રેપ્સ)ને બ્લીચ(રંગરહિત) કરીને બનાવાતી દરેક કિસમિસ માટે વપરાય છે. == સ્વાસ્થ્ય દાવા == === ફ્રેંચ વિરોધાભાસ === પાશ્ચાત્ય દેશોના ખાનપાનની સરખામણી કરતાં જણાયું છે કે ફ્રેંચ લોકો વધુ પ્રમાણમાં પ્રાણીજ ચરબીનું સેવન કરતાં હોવા છતાં ત્યાં હૃદય રોગનું પ્રમાણ ઓછું છે. આ ઘટનાને ફ્રેંચ વિરોધાભાસ (French Paradox) કહે છે, અને તેનું કારણ વાઇનનું નિયમિત સેવન માનવામાં આવે છે. મદ્યાર્કના પ્રત્યક્ષ ફાયદા, જેમકે રક્ત કણોની આક્રમકતામાં અને નસોના પહોળા થવા (વસોડિલેશન)માં ઘટાડો.<ref>{{cite journal |author=Providência R |title=Cardiovascular protection from alcoholic drinks: scientific basis of the French Paradox |journal=Rev Port Cardiol |volume=૨૫ |issue=૧૧ |pages=૧૦૪૩–૫૮ |year=૨૦૦૬ |month=November |pmid=17274460 |doi= |url=http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@rn+64-17-5 |first1=R |issn=0870-2551 |format=Free full text |access-date=2012-01-22 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015075757/http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@rn+64-17-5 |url-status=dead}}</ref> સિવાય દ્રાક્ષની છાલમાં રહેલા પોલીફીનોલ (દા.ત રીસર્વેરાટ્રોલ) વધારે ફાયદાઓ આપે છે જેમ કે:<ref>{{cite journal |author=Opie LH, Lecour S |title=The red wine hypothesis: from concepts to protective signalling molecules |journal=Eur. Heart J. |volume=28 |issue=14 |pages=1683–93 |year=૨૦૦૭ |month=જુલાઇ |pmid=17561496 |doi=10.1093/eurheartj/ehm149|url=http://eurheartj.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17561496 |first1=LH |first2=S |issn=0195-668X |format=Free full text}}</ref> * રક્તવાહિનીના અણુ સંરચનામાં બદલાવ , જેને કારણે કોઈ પણ રક્તવાહિનીના નુકશાન પ્રત્યે સંરક્ષણ. * એન્જીઓટેન્સીનની પ્રક્રિયામાં ઘટાડો, એક યોજના હોર્મોન જે રક્તવાહીનીને સંકોચીને રક્તદાબ વધારે છે. * વેસોડીલેટર નામના હોર્મોન અને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ(એંડોથીલિયમ આધારિત આરામપ્રદાયી કારક) માં વધારો. ઘણાં સ્વાસ્થ્ય સંગઠનો દ્વારા વાઇનના પ્રયોગને સમર્થન નથી અપાતું,<ref>[http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4422 American Heart Association, Alcohol, wine and cardiovascular disease]</ref> પણ મોટા ભાગના સંશોધનો જણાવે છે કે મર્યાદિત પ્રમાણમાં, દા.ત. સ્ત્રીઓ માટે પ્રતિદિન રેડ વાઇનનો એક ગ્લાસ કે પુરુષો માટે બે ગ્લાસ, સ્વાસ્થ્ય વર્ધક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/alcohol.html |title=Alcohol. Harvard School of Public Health |access-date=2012-01-22 |archive-date=2007-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070511164905/http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/alcohol.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Mukamal KJ, Kennedy M, Cushman M, ''et al.'' |title=Alcohol consumption and lower extremity arterial disease among older adults: the cardiovascular health study |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=૧૬૭ |issue=૧ |pages=૩૪–૪૧ |year=૨૦૦૮ |month=જાન્યુઆરી |pmid=17971339 |doi=10.1093/aje/kwm274 |url=http://aje.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17971339 |first1=KJ |first2=M |first3=M |first4=LH |first5=AB |first6=J |first7=MH |first8=DS |issn=0002-9262 |format=Free full text}}</ref><ref>{{cite journal |author=de Lange DW, van de Wiel A |title=Drink to prevent: review on the cardioprotective mechanisms of alcohol and red wine polyphenols |journal=Semin Vasc Med |volume=૪ |issue=૨ |pages=૧૭૩–૮૬ |year=૨૦૦૪ |month=મે |pmid=15478039 |doi=10.1055/s-2004-835376 |url= |first1=DW |first2=A |issn=1528-9648}}</ref> નવા સંશોધનો જણાવે છે કે વાઇન પોલીફીનોલ, જેમકે રીસર્વેરાટ્રોલ<ref>{{cite journal |author=Das S, Das DK |title=Resveratrol: a therapeutic promise for cardiovascular diseases |journal=Recent Patents Cardiovasc Drug Discov |volume=૨ |issue=૨ |pages=૧૩૩–૮ |year=૨૦૦૭ |month=જૂન |pmid=18221111 |doi= 10.2174/157489007780832560|url= |first1=S |first2=DK |issn=1574-8901}}</ref>, શારીરિક ફાયદા આપે છે અને તે સાથે રહેલા મદ્યાર્કના ગુણો રુધિરાભિસરણ તંત્ર પર ફાયદાકારક છે.<ref>{{cite journal |author=Sato M, Maulik N, Das DK |title=Cardioprotection with alcohol: role of both alcohol and polyphenolic antioxidants |journal=Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume=957 |issue= |pages=122–35 |year=૨૦૦૨ |month=મે |pmid=12074967 |doi= 10.1111/j.1749-6632.2002.tb02911.x|url=http://www.doi.org/10.1111/j.1749-6632.2002.tb02911.x |first1=M |first2=N |first3=DK |issn=0077-8923}}</ref> === રીસર્વેટ્રોલ === દ્રાક્ષના ફાયટોકેમિકલ જેમકે રીસર્વેટ્રોલ (એક પોલીફીનોલ એન્ટીઓક્સિડેન્ટ)ની કેન્સર, હૃદય રોગ, ચેતાતંત્રના ખવાણનો રોગ, વિષાણું સંક્રમણ, અને અલ્ઝાઈમર રોગના તંત્ર વગેરે પર સકારાત્મક અસર ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Shankar S, Singh G, Srivastava RK |title=Chemoprevention by resveratrol: molecular mechanisms and therapeutic potential |journal=Front. Biosci. |volume=12 |issue=12 |pages=4839–54 |year=૨૦૦૭ |pmid=17569614 |doi=10.2741/2432 |url=http://www.bioscience.org/2007/v12/af/2432/fulltext.htm |month=Sep |first1=S |first2=G |first3=RK |issn=1093-9946 |access-date=2012-01-22 |archive-date=2011-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019030631/http://www.bioscience.org/2007/v12/af/2432/fulltext.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Mancuso C, Bates TE, Butterfield DA, ''et al.'' |title=Natural antioxidants in Alzheimer's disease |journal=Expert Opin Investig Drugs |volume=16 |issue=12 |pages=1921–31 |year=૨૦૦૭ |month=ડિસેમ્બર |pmid=18042001 |doi=10.1517/13543784.16.12.1921 |url= |first1=C |first2=TE |first3=DA |first4=S |first5=C |first6=A |first7=AT |first8=V |issn=1354-3784}}</ref> રીસર્વેટ્રોલનું મુખ્ય કાર્ય એન્ટિઓક્સિડેન્ટ મારફતે જીનોમનું સંરક્ષણ કરવાનો હોઈ શકે છે. <ref>{{cite journal |author=Gatz SA, Wiesmüller L |title=Take a break&mdash;resveratrol in action on DNA |journal=Carcinogenesis |volume=29 |issue=2 |pages=૩૨૧–૩૨ |year=૨૦૦૮ |month=ફેબ્રુઆરી |pmid=18174251 |doi=10.1093/carcin/bgm276 |url=http://carcin.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174251 |first1=SA |first2=L |issn=0143-3334 |format=Free full text}}</ref> પ્રાયોગિક અભ્યાસમાં રીસર્વેટ્રોલ આપવાથી હૃદય, મગજના સ્નાયુઓ, અને મગજને કેલેરી રોકની અસરને વધારે છે. ઉંમર વધારાને કારણે થતી હૃદય અને મગજની પેશીઓ પરની અસરને આ પદાર્થ હળવી કરે છે અને ઉંમર વધારાને લીધે થતાં હૃદયરોગને તે રોકે છે.<ref>{{cite journal |author=Barger JL, Kayo T, Vann JM, ''et al.'' |title=A Low Dose of Dietary Resveratrol Partially Mimics Caloric Restriction and Retards Aging Parameters in Mice |journal=PLoS ONE |volume=૩ |issue=૬ |pages=e2264 |year=૨૦૦૮ |pmid=18523577 |pmc=2386967 |doi=10.1371/journal.pone.0002264 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0002264 |month=Jun |first1=JL |first2=T |first3=JM |first4=EB |first5=J |first6=TA |first7=Y |first8=D |first9=JD |first11=DB |last12=Saupe |first12=KW |last13=Cartee |first13=GD |last14=Weindruch |first14=R |last15=Prolla |first15=TA |format=Free full text |editor1-last=Tomé |editor1-first=Daniel}}</ref> રીસર્વેટ્રોલની માનવ પર ચકાસણી ચાલુ છે,<ref>{{cite web |title=Listing of resveratrol clinical trials |publisher= US National Institutes of Health |url=http://clinicaltrials.gov/ct2/results?term=resveratrol }}</ref> તેમાંની એક સૌથી આગળ ચાલી રહેલી તપાસ એક વર્ષના ખાસ ખોરાકની, અલ્ઝાઈમરથી પીડિત વૃદ્ધો માટે, ત્રીજા તબકકામાં ચાલુ છે.<ref>{{cite web |title=Randomized Trial of a Nutritional Supplement in Alzheimer's Disease |publisher=US Department of Veterans Affairs, Mount Sinai School of Medicine |date= મે ૨૦૦૮ |url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00678431?term=resveratrol&rank=5 }}</ref> ઘણી વનસ્પતિ દ્વારા સંયોજાતું રીસર્વેટ્રોલ ફૂગરોધી છે અને અન્ય ઔષધીય ગુણો પણ ધરાવે છે. ખાદ્ય રીસર્વેટ્રોલ દ્વારા લીપીડનું (ચરબીઓ) ચયાપચય, ઓછી ઘનતા ધરાવતા લીપોપ્રોટીનનું ઓક્સિડેશન અને રક્તકણોની આક્રમકતાને નિયંત્રીત કરે છે.<ref>{{cite journal |author=Chan WK, Delucchi AB |title=Resveratrol, a red wine constituent, is a mechanism-based inactivator of cytochrome P450 3A4 |journal=Life Sci. |volume=૬૭ |issue=૨૫ |pages=૩૧૦૩–૧૨ |year=૨૦૦૦ |month=નવેમ્બર |pmid=11125847 |doi= 10.1016/S0024-3205(00)00888-2|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0024320500008882 |first1=WK |first2=AB |issn=0024-3205}}</ref> દ્રાક્ષમાં તેની જાત અનુસાર રીસર્વેટ્રોલનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. આ તત્વ મૂળ રીતે તેની છાલ અને બીજમાં મળે છે. તેના ગર (માવો) કરતાં છાલમાં આનું પ્રમાણ ૧૦૦ ગણું વધુ હોય છે. <ref name = "guhqhr">{{cite web |author= LeBlanc, MR |year= ૨૦૦૫ |title= Cultivar, Juice Extraction, Ultra Violet Irradiation and Storage Influence the Stilbene Content of Muscadine Grapes (Vitis Rotundifolia Michx |work= PhD Dissertation |publisher= Louisiana State University |url= http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-01202006-082858/ |access-date= 2012-01-22 |archive-date= 2007-10-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071012210714/http://etd.lsu.edu/docs/available/etd-01202006-082858/ |url-status= dead }}</ref> તાજી દ્રાક્ષની છાલના પ્રતિ એક ગ્રામમાં ૫૦ થી ૧૦૦ માઈક્રોગ્રામ રીસર્વેટ્રોલ હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Li X, Wu B, Wang L, Li S |title=Extractable amounts of trans-resveratrol in seed and berry skin in Vitis evaluated at the germplasm level |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=૫૪ |issue=૨૩ |pages=8804–11 |year=૨૦૦૬ |month=નવેમ્બર |pmid=17090126 |doi=10.1021/jf061722y |url= |first1=X |first2=B |first3=L |first4=S |issn=0021-8561}}</ref> === એન્થોસાયનીન અને અન્ય ફેનોલીક === [[File:Wine grape diagram gu.svg|right|thumb|480px|દ્રાક્ષનો આડછેદ તેના ભાગના નામ સાથે|alt=Anatomical-style diagram of three grapes on their stalks.]] કાળી કે જાંબુડી દ્રાક્ષમાં એન્થોસાયનીન એ મુખ્ય પોલીફિનોલ હોય છે જ્યારે ફ્લેવન-૩-ol (એટલે કે કેથેચીન) એ લીલી દ્રાક્ષમાં મુખ્ય પોલીફિનોલ હોય છે.<ref name = "hozczp">{{cite journal |author=Cantos E, Espín JC, Tomás-Barberán FA |title=Varietal differences among the polyphenol profiles of seven table grape cultivars studied by LC-DAD-MS-MS |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=50 |issue=20 |pages=5691–6 |year=૨૦૦૨ |month=સપ્ટેમ્બર |pmid=12236700 |doi=10.1021/jf0204102 |url= |first1=E |first2=JC |first3=FA |issn=0021-8561}}</ref> લીલી દ્રાક્ષના મુકાબલે કાળી દ્રાક્ષમાં ફેનોલીકનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.<ref name = "hozczp"/> આ એન્થોસ્યાનીન નામના તત્વની માનવ સ્વાસ્થ્ય પર અસરના વિષયે વૈજ્ઞાનિકોનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું કર્યું છે.<ref name=jafcsymp>[http://pubs.acs.org/journals/jafcau/promo/symposium/berryhealth.html ''Journal of Agricultural and Food Chemistry'' Presents Research from the 2007 International Berry Health Benefits Symposium]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Journal of Agricultural and Food Chemistry'' ACS Publications, February 2008</ref> દ્રાક્ષના વાવેતર અનુસાર તેમાં ફેનોલીક પદાર્થનું પ્રમાણ બદલાય છે. તે સિવાય માટીનું બંધારણ, વાતાવરણ, ભોગોલિક ક્ષેત્ર અને વાવેતર પદ્ધતિ કે રોગનો મુકાબલો કે ફૂગનું સંક્રમણ આદિને કારણે પણ ફેનોલિક પદાર્થનું પ્રમાણ બદલાય છે. સફેદ વાઇન કરતાં લાલ વાઇન તેમાં રહેલાં તત્વોને કારણે વધુ ફાયદાકારક હોય છે. કેમકે લાલ વાઇનની બનાવટમાં દ્રાક્ષની છાલ સાથે તેને આથવામાં આવે છે. આમ કરતાં તેમાં રીસર્વેટ્રોલની માત્રા વધે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.pbrc.edu/Division_of_Education/pdf/PNS_resveratrol.pdf |title=pbrc.edu |access-date=2012-01-22 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326182745/http://www.pbrc.edu/Division_of_Education/pdf/PNS_resveratrol.pdf |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે મસ્કેડાઈન સિવાયની લાલ વાઇન ૦.૨ થી ૫.૮ મિ.ગ્રા/લિટર રીસર્વેટ્રોલ ,<ref>{{cite journal |author=Gu X, Creasy L, Kester A, Zeece M |title=Capillary electrophoretic determination of resveratrol in wines |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=47 |issue=8 |pages=3223–7 |year=૧૯૯૯ |month=ઓગસ્ટ |pmid=10552635 |doi=10.1021/jf981211e |url= |first1=X |first2=L |first3=A |first4=M |issn=0021-8561}}</ref>ધરાવે છે. કેમકે આ વાઇનને તેની છાલ સાથે આથવામાં આવે છે. આની સરખામણીએ સફેદ કે રંગહીન વાઇનમાં ફેનોલેક તત્વ ઓછું હોય છે કેમકે તેને છાલ કાઢીને થાય છે. મસ્કેડાઈન દ્રાક્ષમાંથી બનતી વાઇન ૪૦ મિ.ગ્રા/લિટર જેટલું ફેનોલીક તત્વ ધરાવે છે.<ref name = "guhqhr"/><ref>{{cite web |author=Ector BJ, Magee JB, Hegwood CP, Coign MJ |title=Resveratrol Concentration in Muscadine Berries, Juice, Pomace, Purees, Seeds, and Wines |url=http://www.ajevonline.org/cgi/content/abstract/47/1/57 }}</ref> આ મસ્કેડાઈનની છાલમાં, ઈલેજીક એસીડ, માઈરીસેટીન, ક્વેરસેટીન, કીમ્પ્ફેરોલ અને ટ્રાન્સ-રીસર્વેટ્રોલ જેવા મુખ્ય ફીનોલિક્સ હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Pastrana-Bonilla E, Akoh CC, Sellappan S, Krewer G |title=Phenolic content and antioxidant capacity of muscadine grapes |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=૫૧ |issue=૧૮ |pages=5497–503 |year=૨૦૦૩ |month=ઓગસ્ટ |pmid=12926904 |doi=10.1021/jf030113c |url= |first1=E |first2=CC |first3=S |first4=G |issn=0021-8561}}</ref> પહેલાંના પરિણામો કરતા, ઈલેજીક એસીડ અને નોન રીસર્વેટ્રોલ જેવા તત્વો મસ્કેડાઈન દ્રાક્ષના મુખ્ય ફેનોલીક તત્વો હોય છે. અમુક ખાસ ફ્લેવોનોલ જેમકે સીરીંજેથીન,સીરીંજેથીન 3-O-ગેલેક્ટોસાઈડ, લેરીસીટ્રીન અને લેરીસીટ્રીન 3-O-ગેલેક્ટોસાઈડ એ કાળી દ્રાક્ષમાં મળે છે જે લીલી દ્રાક્ષમાં ગેરહાજર હોય છે. <ref name="Mattivi">[http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf061538c Metabolite Profiling of Grape: Flavonols and Anthocyanins. Fulvio Mattivi, Raffaele Guzzon, Urska Vrhovsek, Marco Stefanini and Riccardo Velasco, J. Agric. Food Chem., 2006, 54 (20), pp 7692–7702]</ref>. [[ડૉ પંકજ નરમ]] (M.D, PhD) મધ્યમ વાઇન પીવાના ફાયદા નવી વૈજ્ઞાનિક થી સંશોધન કરયા છે<ref>''"Ancient beverage wine is able to unclog arteries that have already been damaged".''New scientific study about wine drinking for health explains ''Dr.Pankaj Naram'' [http://totesnewsworthy.com/dr-pankaj-naram-fresh-research-wine/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323052522/http://totesnewsworthy.com/dr-pankaj-naram-fresh-research-wine/ |date=2017-03-23 }}</ref>. === બીજમાંના પોષક તત્વો === ૧૯૮૦થી ચાલી રહેલા દ્રાક્ષના બીજના અભ્યાસમાંથી જણાયું છે કે તેઓ ઘણાં એન્ટીઓક્સિડેન્ટ ધરાવે છે..<ref>{{cite journal|author=Bagchi D, Bagchi M, Stohs SJ, ''et al.'' |title=Free radicals and grape seed proanthocyanidin extract: importance in human health and disease prevention |journal=Toxicology |volume=148 |issue=2–3 |pages=187–97 |year=૨૦૦૦ |month=ઓગસ્ટ |pmid=10962138 |doi= 10.1016/S0300-483X(00)00210-9|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0300483X00002109 |first1=D |first2=M |first3=SJ |first4=DK |first5=SD |first6=CA |first7=SS |first8=HG |issn=0300-483X }}</ref>અમુક પ્રકારના ટેનીન, પોલીફીનોલમ્ અસંતૃપ્ત પોલી ફેટીએસીડ જેવા તત્વો સાથે દ્રાક્ષના બીયાં પ્રાયોગિક ધોરણે અમુક રોગ, જેમ કે કેન્સર, હૃદય વિકાર, અને ઓક્સિડેટીવ તાણ સંબંધીત, સામે ફાયદાકારક સાબિત થઈ છે.<ref>{{cite journal |author=Agarwal C, Singh RP, Agarwal R |title=Grape seed extract induces apoptotic death of human prostate carcinoma DU145 cells via caspases activation accompanied by dissipation of mitochondrial membrane potential and cytochrome c release |journal=Carcinogenesis |volume=23 |issue=11 |pages=1869–76 |year=૨૦૦૨ |month=નવેમ્બર |pmid=12419835 |doi= 10.1093/carcin/23.11.1869|url=http://carcin.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12419835 |first1=C |first2=RP |first3=R |issn=0143-3334 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bagchi D, Sen CK, Ray SD, ''et al.'' |title=Molecular mechanisms of cardioprotection by a novel grape seed proanthocyanidin extract |journal=Mutat. Res. |volume=523-524 |issue= |pages=87–97 |year=૨૦૦૩ |pmid=12628506 |doi= 10.1016/S0027-5107(02)00324-X|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S002751070200324X |month=ફેબ્રુઆરી |first1=D |first2=CK |first3=SD |first4=DK |first5=M |first6=HG |first7=JA |issn=0027-5107 }}</ref> દ્રાક્ષના બીયાંમાંથી મેળવાતા દ્રાક્ષ બીજ તેલનો ઉપયોગ સૌંદર્ય પ્રસાધનો અને ત્વચા સંબંધીત પ્રસાધનો બનાવવા વપરાય છે અને તેઓ સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદા કારક મનાય છે. દ્રાક્ષ બીજ તેલ તેમાં રહેલા ઉચ્ચ ટોકોફીરોલ (વિટામીન ઈ). ફાયટોસ્ટેરોલ અને અસંતૃપ્ત પોલી ફેટીએસિડ જેમકે લીનોલીઈક એસીડ, ઓલેઈક એસીડ, આલ્ફા લીનોલીઈક એસીડ માટે જાણીતું છે. <ref>{{cite journal |author=Beveridge TH, Girard B, Kopp T, Drover JC |title=Yield and composition of grape seed oils extracted by supercritical carbon dioxide and petroleum ether: varietal effects |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=53 |issue=5 |pages=1799–804 |year=૨૦૦૫ |month=માર્ચ |pmid=15740076 |doi=10.1021/jf040295q |url= |first1=TH |first2=B |first3=T |first4=JC |issn=0021-8561}}</ref><ref>{{cite journal |author=Crews C, Hough P, Godward J, ''et al.'' |title=Quantitation of the main constituents of some authentic grape-seed oils of different origin |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=54 |issue=17 |pages=6261–5 |year=૨૦૦૬ |month=ઓગસ્ટ |pmid=16910717 |doi=10.1021/jf060338y |url= |first1=C |first2=P |first3=J |first4=P |first5=M |first6=S |first7=W |issn=0021-8561}}</ref><ref>{{cite journal |author=Tangolar SG, Ozoğul Y, Tangolar S, Torun A |title=Evaluation of fatty acid profiles and mineral content of grape seed oil of some grape genotypes |journal=Int J Food Sci Nutr |volume= 60|issue= 1|pages=1–8 |year=૨૦૦૭ |month=સપ્ટેમ્બર |pmid=17886077 |doi=10.1080/09637480701581551 |url= |first1=SG |first2=Y |first3=S |first4=A |issn=0963-7486}}</ref> === કોન્કોર્ડ દ્રાક્ષનો રસ === કોન્કોર્ડ પ્રજાતિના દ્રાક્ષના રસના સ્વાસ્થ્ય ફાયદા ઉપર સંશોધન થયું છે. તે સંશોધનમાં જણાયું છે કે કેન્સરના શરૂઆતી તબક્કાના ઇલાજમાં,<ref>{{cite journal |author=Jung KJ, Wallig MA, Singletary KW |title=Purple grape juice inhibits 7,12-dimethylbenz[a]anthracene (DMBA)-induced rat mammary tumorigenesis and in vivo DMBA-DNA adduct formation |journal=Cancer Lett. |volume=૨૩૩ |issue=૨ |pages=૨૭૯–૮૮ |year=૨૦૦૬ |month=ફેબ્રુઆરી |pmid=15878797 |doi=10.1016/j.canlet.2005.03.020 |url= |first1=KJ |first2=MA |first3=KW |issn=0304-3835}}</ref> રક્તકણની આક્રમકતાના ઇલાજમાં અને એથીરોસ્ક્લેરોસીસના અન્ય જોખમો સામે,<ref>{{cite journal |author=Shanmuganayagam D, Warner TF, Krueger CG, Reed JD, Folts JD |title=Concord grape juice attenuates platelet aggregation, serum cholesterol and development of atheroma in hypercholesterolemic rabbits |journal=Atherosclerosis |volume=૧૯૦ |issue=૧ |pages=૧૩૫–૪૨ |year=૨૦૦૭ |month=જાન્યુઆરી |pmid=16780846 |doi=10.1016/j.atherosclerosis.2006.03.017 |url= |first1=D |first2=TF |first3=CG |first4=JD |first5=JD |issn=0021-9150}}</ref> શારિરીક શક્તિના હ્રાસ સામે તથા ઉંમર વધતા થતી માનસિક તકલીફો સામે,<ref>{{cite journal |author=Shukitt-Hale B, Carey A, Simon L, Mark DA, Joseph JA |title=Effects of Concord grape juice on cognitive and motor deficits in aging |journal=Nutrition |volume=૨૨ |issue=૩ |pages=૨૯૫–૩૦૨ |year=૨૦૦૬ |month=માર્ચ |pmid=16412610 |doi=10.1016/j.nut.2005.07.016 |url= |first1=B |first2=A |first3=L |first4=DA |first5=JA |issn=0899-9007}}</ref> માનવ હાયપરટેન્શન સામે.<ref>{{cite journal |author=Park YK, Kim JS, Kang MH |title=Concord grape juice supplementation reduces blood pressure in Korean hypertensive men: double-blind, placebo controlled intervention trial |journal=Biofactors |volume=૨૨ |issue=૧–૪ |pages=૧૪૫–૭ |year=૨૦૦૪ |pmid=15630270 |doi=10.1002/biof.5520220128 |url=http://iospress.metapress.com/openurl.asp?genre=article&issn=0951-6433&volume=22&issue=1&spage=145 |first1=YK |first2=JS |first3=MH |issn=0951-6433 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ રસ ઉપયોગી છે. ==ધાર્મિક મહત્વ== [[ચિત્ર:SSACRAM 101.JPG|thumb|૧૭મી સદીની દ્રાક્ષ એમ્બ્રોઇડરી.]] બાઈબલમાં એવો ઉલ્લેખ આવે છે કે નોઆહે પોતાની વાડીમાં દ્રાક્ષ ઉગાડી હતી. ({{bibleref|Genesis|9:20-21}}). વાઇન સંબંધીત સૂચનાઓ બુક ઑફ પ્રોવર્બસ અને બુક ઓફ ઈસાઈહ માં આપી છે ({{bibleref|Isaiah|5:20-25}} અને {{bibleref|Deuteronomy|18:3-5,14:22-27,16:13-15}}) જે જ્યૂ કાળ (યહૂદી કાળ) દરમ્યાન વાઇનના વપરાશની માહિતી આપે છે. પ્રાચીન ગ્રીસ અને પ્રાચીન રોમન સામ્રાજ્યમાં પણ દ્રાક્ષ જાણીતી હતી અને તેમના ખેતીના દેવ ડોનીસસ જે પ્રાયઃ દ્રાક્ષ અને વાઇન સાથે દર્શાવાતા તેના માથે દ્રાક્ષના વેલાનો મુગટ હતો.<ref>[http://www.gardenguides.com/90989-grape-leaf-significance.html Garden Guides]</ref> ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પણ દ્રાક્ષનું ધાર્મિક મહત્વ છે, તેઓ તેમની યુકેરીસ્ટ નામની ઉજવણીમાં લાલ વાઇન વાપરે છે.<ref>[[Justin Martyr]], ''[[First Apology]]'', [http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf01.viii.ii.lxv.html "Chapter LXV. Administration of the sacraments"] and [http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf01.viii.ii.lxvii.html "Chapter LXVII. Weekly worship of the Christians"].</ref> ખ્રિસ્તી કલામાં દ્રાક્ષ ઈશુનું લોહી પ્રદર્શિત કરે છે. ==ચિત્રમાળા== <gallery> ચિત્ર:GrapesBuds.JPG|દ્રાક્ષ - ફૂલો અને કળીઓ ચિત્ર:GrapesFlowers.JPG|દ્રાક્ષ - ફૂલો ચિત્ર:TenderGrapes.JPG|દ્રાક્ષ - કુમળાં ફળ ચિત્ર:Cyprusgrapefarm.jpg|ટ્રુડો પર્વત પરનો વાઇન યાર્ડ ચિત્ર:Red grapes.jpg|ઇરાન દ્રાક્ષ ચિત્ર:Stone Work at Sadar Manjil Bhopal (1).jpg|બેલ પથ્થર પરના નકશીકામમાં પ્રદર્શિત દ્રાક્ષ ચિત્ર:Stone Work at Sadar Manjil Bhopal (2).jpg|બેલ પથ્થર પરના નકશીકામમાં પ્રદર્શિત દ્રાક્ષ </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[દ્રાક્ષાસવ]] == સ્રોત == {{Refbegin}} * [http://news.reseau-concept.net/images/oiv_uk/Client/Stat_2002_def2_EN.pdf Organisation Internationale de la Vigne et du Vin (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001222611/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_uk/Client/Stat_2002_def2_EN.pdf |date=2011-10-01 }} * [https://www.awbc.com.au/winefacts/data/free.asp?subcatid=102 Australian Wine and Brandy Corporation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722082133/http://www.awbc.com.au/winefacts/data/free.asp?subcatid=102 |date=2008-07-22 }}. {{Refend}} ;નોંધ {{Reflist|2}} ==પૂરક વાચન== * Creasy, G.L. / Creasy, L.L. (2009). ''Grapes'' (Crop Production Science in Horticulture). CABI. ISBN 9781845934019 == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Grapes}} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/tax_search.pl?Vitis Taxonomic listings for Vitis genus, US Department of Agriculture, Germplasm Resources Information Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000930160443/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/tax_search.pl?Vitis |date=2000-09-30 }} * [http://www.safecrop.org/english/output/proceedings.html safecrop.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714134421/http://www.safecrop.org/english/output/proceedings.html |date=2010-07-14 }}, Proceedings of the 5th International Workshop on Grapevine Downy and Powdery Mildew] * [http://www.nutritiondata.com/facts/fruits-and-fruit-juices/1920/2 Nutrition information for grapes] * [http://grapesweb.com Botanical and Nutritional Information] * [http://winegrapes.wsu.edu/virology/ Information on virus diseases of wine grapes] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160523145652/http://winegrapes.wsu.edu/virology/ |date=2016-05-23 }} {{ઉમદા લેખ}} [[શ્રેણી:ફળ]] h7weqi3dt38gw619qzkeypc41z2v95v 0 37095 906440 894484 2026-10-19T22:01:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906440 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Taxobox | name = પપૈયાં | image = Koeh-029.jpg | image_caption = Papaya tree and fruit, from Koehler's ''Medicinal-Plants'' (1887) | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[સપુષ્પ વનસ્પતિ]] | unranked_classis = [[દ્વિદળી]] | unranked_ordo = રોઝિડ્સ | ordo = બ્રાસિકેલ્સ | familia = કેરિકેસી | genus = કેરિકા (''Carica'') | species = પપાયા ('''''C. papaya''''') | binomial = કેરિકા પપાયા | binomial_authority = લિનિયસ (L.) }} '''પપૈયું''' (બહુવચન: '''પપૈયાં''') કે '''પોપૈયું/પોપૈયાં''' એક ફળાઉ વૃક્ષ અને ફળ છે. તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ ''''કેરિકા પપાયા'''' છે. આ વૃક્ષ કેરિકા પ્રજાતિનું છે જે વનસ્પતિના કેરિકેસી કુળમાં આવે છે. આ વૃક્ષ મૂળે અમેરિકાના ઉષ્ણ કટિબંધ ક્ષેત્રનું છે. આની ખેતી સૌ પ્રથમ વખત મેક્સિકોમાં મેસોઅમેરિકી સંસ્કૃતિ સ્થપાયાં પહેલાં કરાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.exoticfruitx.com/2011/09/papaya-fruit-of-angels/|title=Papaya, Fruit of Angels|date=22 September 2011|publisher=Exotic Fruit for Health|access-date=20 December 2011|archive-date=2 મે 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502231844/http://www.exoticfruitx.com/2011/09/papaya-fruit-of-angels/|url-status=dead}}</ref> પપૈયાં વૃક્ષ જેવો દેખાતો એક છોડ છે જેમાં શાખાઓ હોતી નથી. આની લંબાઈ કે ઊંચાઈ ૫ થી ૧૦ મીટર જેટલી હોય છે. આના પાંદડાં માત્ર ટોચ પર ચક્રાકારે ગોઠવાયેલા હોય છે. તેના થડનો નીચેનો ભાગ રાતા રંગનો હોય છે જ્યાં ફળો અને પાંદડાં ઉગે છે. આના પાંદડાં મોટાં હોય છે, તેમનો વ્યાસ ૫૦ થી ૭૦સેમી જેટલો હોય છે. આના વૃક્ષને મોટભાગે ડાળીઓ હોતી નથી. આના ફૂલો પ્લુમેરિયાના ફૂલો જેવાં હોય છે પન આકારમાં ખૂબ નાના હોય છે. અને મીણ જેવા લાગે છે. તેઓ પાંદડાની કાખમાં ઉગે છે. જેમાંથી ૧૫થી ૪૫ સેમી લાંબા અને ૧૦ થી ૩૦ સેમી વ્યાસ ધરાવતાં ફળો પાકે છે. આ ફળો નરમ થાય અને તેમની છાલ પીળા-કેસરીયા રંગની થાય ત્યારે પાકે છે. કેરીક પપયા એ પ્રથમ ફળ ધરાવતું વૃક્ષ હતું કે જેનું વંશ સૂત્ર (genome) ઉકેલાયું હતું.<ref>[http://www.nature.com/news/2008/080423/full/news.2008.772.html Comment on transgenic 'SunUp' papaya genome sequencing on Nature magazine]</ref> ==વાવેતર== [[File:Carica papaya 004.JPG|thumb|પપૈયા વૃક્ષના માદા ફૂલો]] [[File:Carica papaya1.jpg|thumb|પપૈયાના વૃક્ષના નર ફૂલો]] [[File:पका हुआ पपीता.jpg|thumb|પાકેલું પપૈયું]] પપૈયું મૂળ રૂપે મધ્ય મએરિકા ના મેક્સિકોના દક્ષિણી ભાગ (ચિઆપાસ અને વેરાક્રૂઝ) અને દક્ષિણી અમેરિકાના ઉત્તરભાગનું વતની છે. આજે તે મોટા ભાગના દરેક ઉષ્ણ કટિબંધીય વિસ્તારમાં વવાય છે. આનું વૃક્ષ ત્રણ વર્ષોમાં ફળો આપતું થઈ જાય છે આ વૃક્ષ ઠાર પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે આથી આનું ઉત્પાદન માત્ર ઉષ્ણ કટિબંધીય ક્ષેત્રોમાં મર્યાદિત છે. ===કીટક અને રોગો=== પપાયા રીંગ સ્પોટ વિષાણુનો ભોગ બનતાં પપૈયાના પાંદડાઓ ખરી પડવા કે ખોડ વાળા પાન જેવા લક્ષણો દેખાય છે. <ref name="mhhe">{{Cite web|url=http://www.mhhe.com/biosci/pae/botany/botany_map/articles/article_03.html|title=Genetically Altered Papayas Save the Harvest|archive-url=https://web.archive.org/web/20000816023447/http://www.mhhe.com/biosci/pae/botany/botany_map/articles/article_03.html|archive-date=2000-08-16|url-status=dead|access-date=2012-01-31}}</ref> ૧૯૯૦માં આ રોગ દ્વારા હવાઈના સમગ્ર પપયા ઉધ્યોગને સામે જોખમ તોળાયું હતું. Genetically altered plants that have some of the virus's DNA incorporated into the DNA of the plant are resistant to the virus.<ref name="mhhe"/> અમુક વાવેતરો કે જેમાં પપૈયાનાં વંશ સૂત્ર બદલવામાં આવ્યાં હતાં તેઓ આવા વિષાણુ સંક્રમણ સામે ટકી રહ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.hawaiipapaya.com/rainbow.htm |title=Hawaiipapaya.com |access-date=2012-01-31 |archive-date=2015-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107073644/http://www.hawaiipapaya.com/rainbow.htm |url-status=dead }}</ref> ફીલીપાઈન ના સંશોધકોએ પારંપારિક રીતે વંશ સૂત્રમાં બદલાવ લાવ્યાં વગર એક નવી જાત વિકસાવી છે કે જે પપાયા રીંગ વિષાણુ સામે રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતા ધરાવે છે. <ref>{{cite journal | last1=Siar | first1=S. V. | last2=Beligan | first2=G. A. | last3=Sajise | first3=A. J. C. | last4=Villegas | first4=V. N. | last5=Drew | first5=R. A. | title=Papaya ringspot virus resistance in Carica papaya via introgression from Vasconcellea quercifolia | journal=Euphytica | volume=181 | issue=2 | date=2011 | issn=0014-2336 | doi=10.1007/s10681-011-0388-z | pages=159–168 | url=https://link.springer.com/10.1007/s10681-011-0388-z | access-date=2025-11-15}}</ref> ૨૦૦૪માં શોધાયું કે સમગ્ર હવાઈ માં વંશસૂત્ર સુધારીત સંકરિત બીયાં ફેલાઈ ગયાં હતાં અને બીજનો ઘણો મોટો જથ્થો સંક્રમિત થઈ ગયો હતો. <ref>[http://www.organicconsumers.org/biod/papaya090804.cfm Hawaii Reports Widespread Contamination of Papaya Crop by GE Varieties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111220080850/http://www.organicconsumers.org/biod/papaya090804.cfm |date=2011-12-20 }}, grain.org</ref> ૨૦૧૦ની સાલ સુધી નો હવાઈના ૮૦% પપૈયા સુધારેલા વંશસૂત્રના હતાં {{Citation needed|date=July 2011}} પપૈયાના કાચા ફળમાં ફળ માખી ઈંડા મૂકે છે. પપૈયાએ આ જોખમનો પણ સામનો કરવો પડે છે. === વાવેતરો === મુખ્યત્વે બે પ્રકરના પપૈયાં ઉગાડવામાં આવે છે. એક જાતિના પૈયા કેસરી રતાશ પદતો ગર ધરાવે છે. જ્યારે બીજો પ્રકાર પીળો ગર ધરાવે છે. પીળો ગર ધરાવતાં પપૈયાંને ભારતમાં દેશી પપૈયાં તરીકે ઓળખાય છે. મુંબઈ ક્ષેત્રમાં રાતા ગર ધરાવતાં પપૈયાને લોકો "ડીસ્કો પપૈયા" તરીકે ઓળખે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં આને લાલ પપૈયાં કે પીળામ્ પપૈયાં તરીકે ઓળખાય છે.<ref name=HortAustralia>{{cite web|title=Papaya Vs Papaw|url=http://www.horticulture.com.au/news_events/news.asp?id=34|work=News (15 April 2005)|publisher=Horticulture Australia|access-date=22 July 2011|archive-date=28 માર્ચ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328014937/http://www.horticulture.com.au/news_events/news.asp?id=34|url-status=dead}}</ref> આમાંના કોઈ પણ પપૈયાંને કાચા કાપી લેવાતા તેમને લીલા પપૈયાં કહે છે. અમિરીકાની બજારોમાં વેચાતાં મેરાડોલ, સનરાઈઝ કે કેરેબિયન રેડ પ્રજાતિના મોટા કદના પપૈયાં મેક્સિકો અને બેલીઝમાં ઉગાડવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|last=Sagon|first=Candy|title=Maradol Papaya|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A26970-2004Oct12.html|work=Market Watch (13 Oct 2004)|publisher=The Washington Post|access-date=21 July 2011}}</ref> હવાઈમાં વિકસીત કરેલા વંશસૂત્ર સુધારેલ સન અપ અને રેન્બો જાતિના પપૈયાં પપિયા રેંગસ્પ્ટ વિષાણુ પ્રતિરોધી હોય છે.<ref name="mhhe"/><ref>{{Cite web |url=http://www.harc-hspa.com/publications/TF5.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2012-01-31 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331180723/http://www.harc-hspa.com/publications/TF5.pdf |url-status=dead }}</ref> ==વપરાશ== પપૈયાંનો ઉપયોગ ફળ, શાક અને રસોઈની એક સામગ્રી તરીકે અને પારંપરિક ઉપચાર પદ્ધતિમાં થાય છે. તેની ડાળીઓ અને છાલ દોરડાં બનાવવામાં વપરાય છે. <ref>[http://www.beautyepic.com/benefits-of-papaya/ પપૈયા લાભો]</ref> ===પોષકતત્વો, ફાયટોરસાયણો અને રાંધણ ઉપયોગ=== {{પોષક તત્વો | name=પપૈયા, તાજા | kJ= 163 | protein= 0.61 g | carbs= 9.81 g | sugars= 5.90 g| fibre=1.8 g | fat= 0.14 g | thiamin_mg=0.04 | riboflavin_mg=0.05 | vitB6_mg=0.1 | vitA_ug=328 | folate_ug=38 | vitC_mg=61.8 | niacin_mg= 0.338 | iron_mg= 0.10 | calcium_mg= 24 | magnesium_mg=10 | phosphorus_mg=5 | potassium_mg= 257| sodium_mg= 3 | right=1 }} [[File:Map of papaya output in 2005.png|thumb|right|180px| પપૈયાનું ઉત્પાદન ૨૦૦૫ (૧.૭ મેગા ટન), મહત્તમ ઉત્પાદકના બ્રાઝીલ દ્વારા થયેલા ઉત્પાદનની ટકાવારી પ્રમાણે]] પપૈયાં એ પ્રોવિટામિન A કેરોટીનોઈડ્સ, વિટામિન C, B વિટામિનો, પાચક ક્ષાર અને પાચક રેશામાં સમૃદ્ધ હોય છે. પપૈયાંની છાલ ગર અને બીયાં માં વિવિધ પોલીફિનોલ સહીત અન્ય ફાયટોકેમીકલ ધરાવે છે. પાકા પપૈયાંને પ્રાયઃ ફળ તરીકે તેના છાલ અને બીયાં કાઢીને સીધાં ખવાય છે. કાચાં પપૈયાંનો ઉપયોગ રસોઈમાં કરવામાં આવે છે. પ્રાયઃ શાક, કચુંબર અને સ્ટ્યુની બનાવટમાં વપરાય છે. દક્ષીણ પૂર્વ એશિયામાં કાચાં પપૈયાં કાચાં અને પાકા એમ બન્ને રીતે ખવાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.thaitable.com/Thai/recipes/Green_Papaya_Salad.htm |title=Green Papaya Salad Recipe - ThaiTable.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-01-31 |archive-date=2011-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518062355/http://www.thaitable.com/Thai/recipes/Green_Papaya_Salad.htm |url-status=dead }}</ref> થાઈ પાક શાસ્ત્રમાં, કાચાં પપૈયાંનો ઉપયોગ સોમ ટેમ નામની વાનગી બનાવવામાં થાય છે. ઈંડોનેશીયન પાકશાસ્ત્રમાં, કાચા પપૈયાં અને તેના પાંડડાઓને ઉકાળીને તેનો ઉપયોગ લલાબ નામના કચુંબરને બનાવવા માટે થાય છે. તેની કળીઓને સોટ કરી મરચાં અને કાચાં સાથે તળી મીનાહાસન વાનગી બનાવવા થાય છે. પપૈયામાં પેક્ટિનનું પ્રમાણ સરખામણીએ વધુ હોય છે અને તેથી તેનો ઉપયોગ જેલી બનાવવા માટે થાય છે. પાકેલાં પપૈયાંની સુગંધ ઘણાં લોકોને અપ્રિય હોય છે. પપિયાના કાળાં બીયાં ખાઈ શકાય છે અને તેમનો સ્વાદ તીવ્ર અને તીખો હોય છે. ઘણી વખત તેને પીસીને કાળા મરીને બદલે વપરાય છે. [[એશિયા]]ના અમુક ભાગમાં પપૈયાંના પાંદડાને પાલખની જેમ વરાળમાં બાફીને ખવાય છે. વિશ્વના અમુક ભાગમાં પપૈયાંના પાંદડામાંથી ચા બનાવીને તેનો ઉપયોગ મલેરિયાના ઈલાજમાં થાય છે. <ref name=Titanji>{{cite journal|author=Titanji, V.P.; Zofou, D.; Ngemenya, M.N. |date=2008 |title= The Antimalarial Potential of Medicinal Plants Used for the Treatment of Malaria in Cameroonian Folk Medicine |journal=African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines |volume=5 |issue=3 |pages=302–321 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2816552/}}</ref> પપૈયાંના પાનમાંથી બનતી બનાવટોમાં પ્રતિ-પ્લાસમોડિયલ અને પ્રતિ-મલેરિયા ક્ષમતા દેખાઈ છે. ,<ref name=Titanji/> પણ તે કેમ અસર પ્રણાલી સમજાઈ નથી અને તેનું કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી અપાયો. <ref name=Titanji/> ===માંસને નરમ કરવામાં === કાચાં પપૈયાં અને તેના વૃક્ષની ચીક પેપાઈનમાં સમૃદ્ધ હોય છે. જે એજ પ્રોટીઝ છે. આનો ઉપયોગ માંસ અને અન્ય પ્રોટીનને નરમ કરવા માટે થાય છે. માંસના તાંતણાને ભેદવાની તેની ક્ષમતાને કારણે હજારો વર્ષોથી અમેરિકાન મૂળ વતની ઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. હાલમાં પાઉડર સ્વરૂપે ઉપલબ્ધ એવા માંસ ટેન્ડેરાઈઝરમાં તેનો આમો ઉપયોગ થાય છે. ===પારંપારિક ઔષધ - ડોશીમાંનું વૈદું === પાચન તંત્રની બિમારીઓના ઈલાજ માટે પપૈયાંનીએ ગોળીઓ બજારમાં મળે છે. પપૈયાં ઉગવતાં દેશોમાં ચીરા પડવા, નાના મોટાં, ડંખ, છાલા, કાંટો વાગવો જેવી નાની ઉપાધિઓમાં પેપાઈન વપરાય છે. પપાઈન મલમને પપૈઆના ગરને આથો આપીને બનાવવામાં આવે છે અને આને જેલ જેવી પેસ્ટ સ્વરૂપે વપરાય છે. ઈંડિયાના જોન્સ એન્ડ ધ ટેમ્પ્સલ ઓફ ડૂમ ફીલ્મના ફેલ્માંકન સમયે હેરિસન ફોર્ડની ફાટેલ મણાકાનો ઈલાજ પેપાઈન ના ઈઞેક્શન દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://books.google.com/books?id=QQPpRUYPdr0C&pg=PA113&lpg=PA113&dq=harrison+ford+papaya&source=web&ots=Nf46sJ5art&sig=VkDhLMszaxrakJiPiSqx_p3MEWg Entry on Harrison Ford's back treatment].</ref> ભારત પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં મહિલાઓ સદીઓથી કાચા પપૈયાંનો દેશી ઔષધ તરીકેનો ઉપયોગ ગર્ભ રોધક અને ગર્ભપાત માટે કરતી આવી છે. વેસ્ટ ઈંડિઝમાં ગુલામ મહિલાઓ પોતાના બાળકને ગુલામ સ્વરૂપે ન જન્મે તે માટે ગર્ભધારણ રોકવા પપૈયાંનું સેવન કરતી.<ref>{{cite journal | last = Morton | first = J.F. | year = 1987 | title = Papaya. In: Fruits of warm climates. | pages = 336–346 | url = http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/papaya_ars.html#Folk%20Uses}}</ref> ===પ્રાથમિક સંશોધન=== પ્રાણીઓ પર થયેલાં પરીક્ષણો પરથી પપૈયાંની ગર્ભરોધન અને ગર્ભપાતી ક્ષમતા જણાઈ છે. એ પણ જણાયું છે કે પપૈયાંના બીયાં નર લંગુરમાં ગર્ભરોધન ઉત્પન્ન કરે છે અને શક્ય છે કે તે વયસ્ક માનવ નરમાં પણ ગર્ભરોધન ઉત્પન્ન કરે છે. <ref>{{cite journal | last = Lohiya | first = N. K. | coauthors = B. Manivannan, P. K. Mishra, N. Pathak, S. Sriram, S. S. Bhande, and S. Panneerdoss | year = 2002 | month = March | title = Chloroform extract of ''Carica papaya'' seeds induces long-term reversible azoospermia in langur monkey | journal = Asian Journal of Andrology | volume = 4 | pages = 17–26 | doi = | url = http://asiaandro.com/1008-682X/4/17.htm | access-date = 2006-11-18 | format = &ndash; ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3ALohiya+intitle%3AChloroform+extract+of+%27%27Carica+papaya%27%27+seeds+induces+long-term+reversible+azoospermia+in+langur+monkey&as_publication=Asian+Journal+of+Andrology&as_ylo=2002&as_yhi=2002&btnG=Search Scholar search]} | archive-url = https://web.archive.org/web/20061018094908/http://www.asiaandro.com/1008-682X/4/17.htm | archive-date = 2006-10-18 | pmid = 11907624 | issue = 1 | url-status = dead }}</ref> કાચા પપૈયાંનું મોટાં પ્રમાણમાં સેવન અસરકારક હોય છે. નાના પ્રમાણમાં પાકા પપૈયાં કોઈ ગર્ભ અવરોધક અસરો ધરાવતાં નથી. પપૈયાંમાં રહેલા ફાયટોકેમિકલ્સ પ્રોજેસ્ટોરોનની અસરને દબાવી દે છે.<ref>{{cite journal|author=Oderinde, O|title=Abortifacient properties of Carica papaya (Linn) seeds in female Sprague-Dawley rats|journal=Niger Postgrad Medical Journal|pmid=12163882|year=2002|last2=Noronha|first2=C|last3=Oremosu|first3=A|last4=Kusemiju|first4=T|last5=Okanlawon|first5=OA|volume=9|issue=2|pages=95–8}}</ref> [[Image:MochepapayaLMC.jpg|thumb|right|150px|Papaya. Moche Culture. [[Larco Museum|Larco Museum Collection.]] મોચે સંસ્કૃતિના લોકો પપૈયાંને મોટે ભાગે તેમના માટી કામમાં દર્શાવતાં.<ref>Berrin, Katherine & Larco Museum. ''The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera.'' New York: [[Thames and Hudson]], 1997.</ref>]] અન્ય પ્રાથમિક સંશોધનો જણાવે છે કે પપૈયાંની અન્ય અસરોનો અભ્યાસ થવાનો બાકી છે. જીવંત કેન્સર કોષ પર કે પ્રતિરોધન ક્ષમતા પર પપૈયાંના રસની તેમનામાં રહેલા લાયકોપીનને કારાણે ''ઇન વિટ્રો'' એન્ટીપ્રોલીફરેટીવ અસર જોવા મળે છે. <ref name=aapl>{{cite web | last = Rahmat | first = Asmah ''et al.'' | authorlink = | coauthors = | title = Antiproliferative activity of pure lycopene compared to both extracted lycopene and juices from watermelon (Citrullus vulgaris) and papaya (Carica papaya) on human breast and liver cancer cell lines | work = | publisher = | date = | url = http://www.scialert.net/pdfs/jms/2002/55-58.pdf | doi = | access-date = 9 May 2009 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<ref name=sd>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Papaya extract thwarts growth of cancer cells in lab tests | work = | publisher = | date = | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2010/03/100309182449.htm?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+sciencedaily+%28ScienceDaily%3A+Latest+Science+News%29 | doi = | access-date = 3 March 2010 }}</ref> અમુક વિષાણુ વિરુદ્ધ પપૈયાંનાં બીજ જીવાણુનાશક ગુણધર્મો ધરાવે છે.<ref name=typh>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = The invitro assessment of antibacterial effect of papaya seed extract against bacterial pathogens isolated from urine, wound and stool. | work = | publisher = | date = | url = http://www.unboundmedicine.com/medline/ebm/record/18711992/full_citation/The_invitro_assessment_of_antibacterial_effect_of_papaya_seed_extract_against_bacterial_pathogens_isolated_from_urine_wound_and_stool_ | doi = | access-date = 14 October 2009 | archive-date = 22 જુલાઈ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110722135239/http://www.unboundmedicine.com/medline/ebm/record/18711992/full_citation/The_invitro_assessment_of_antibacterial_effect_of_papaya_seed_extract_against_bacterial_pathogens_isolated_from_urine_wound_and_stool_ | url-status = dead }}</ref> પપૈયાના બીજનો અર્ક કિડનીને નુકશાન કરતી ઝેરી અસર ધરાવે છે. <ref name=abcd>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Nephroprotective activities of the aqueous seed extract of Carica papaya Linn. in carbon tetrachloride induced renal injured Wistar rats: a dose- and time-dependent study | work = | publisher = | date = | url = http://www.biolmedonline.com/Articles/vol1_1_11-19.pdf | doi = | access-date = 19 November 2009 | archive-date = 26 જૂન 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110626125749/http://biolmedonline.com/Articles/vol1_1_11-19.pdf | url-status = dead }}</ref> ==સંવેદન શીલતા અને આડાસરો == [[File:Carica papaya seedling macro.jpg|thumb|right|પપૈયાનું અંકુર.]] પપૈયાનો ઉપયોગ મોટેભાગે વાળને રશમી અને ચમકદાર બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે, પણ તેને અલ્પ પ્રમાણમાં વાપરવું હિતાવહ છે. અપાકટ અવસ્થામાં પપૈયાં દૂધ ઝારે છે, આ દ્રવ્ય અમુક વ્યક્તિઓમાં સંવેદના કે એલર્જી ઉત્પન્ન કરી શકે છે. પપૈયાંના ફળ, ફૂલ, બીજ, દૂધ અને પાંદડાઓ કાર્પાઈન એન્થેલ્મીન્ટીક આલ્કલોઈડ (એવું રસાયણકે જે શરીરમાંથી પરોપજીવી કૃમી કાઢે) ધરાવે છે. આ દ્રવ્ય મોટા પ્રમાણમાં લેતાં તે ઘાતક ઠરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે કાચા પપૈયાંનાં દૂધની સાંદ્રતા ગર્ભનલિકામાં સંકુચન લાવે છે અને પરિણામે ગર્ભપાત થવાની સંભાવના રહે છે. વાંદરા અને ઉંદર પર થયેલા પરીક્ષણોમાં પપૈયાંના બીજના અર્કને કારણે ગર્ભપાતી અસર જોવા મળી છે. પણ અલ્પ માત્રામાં નવજાત પર તેની અસર થતી નથી. પપૈયાંનું વધુ પડતું સેવન કરવાથી કઠેળી અને પાનીઓ પીળી પડી જવાનો રોગ કેરોટિનેમિયા થાય છે જો કે આથી કોઈ અન્ય નુકશાન નથી થતું. જો કે આવું થવા માટે અત્યંત વધારે પપૈયાં ખાવાની જરૂર પડે છે કેમકે પપૈયાં ગાજરમાં મળતા બીટા કેરોટીનના ૬% જેટલું જ તત્વ ધરાવે છે જે કેરોટિનેમિયાનું કારણ હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=Search the USDA National Nutrient Database for Standard Reference |publisher=Nal.usda.gov |date= |access-date=2010-08-18 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons|Carica papaya}} {{wiktionary|Papaya}} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/papaya_ars.html ગરમ પ્રદેશના ફળો: પપૈયા અને સંબંધિત જાતિઓ] * [http://www.crfg.org/pubs/ff/papaya.html કેલિફોર્નિયા અલભ્ય ફળ ઉત્પાદકો: પપૈયા ફળ વિષે જાણવા જેવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521003913/http://www.crfg.org/pubs/ff/papaya.html |date=2013-05-21 }} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Carica_papaya.html પર્ડ્યૂ: કેરિકા પપાયા (''Carica papaya'')] * [http://www.nutritiondata.com/facts-B00001-01c20W1.html Papaya Nutrition Data] * [https://web.archive.org/web/20100819095124/http://www.ansci.cornell.edu/plants/medicinal/papaya.html Treating Livestock with Medicinal Plants: ''"Beneficial or Toxic? Carica papaya" ''] [[શ્રેણી:ફળ]] pwelw5uswv7h5saiyw7oj1mjgvwtygv 0 43823 906432 893862 2026-10-19T19:47:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906432 wikitext text/x-wiki [[File:Prunus padus - Tuomi - Marjoja H9255 C.jpg|thumb|right|''પ્રૂનસ પેડસ'', પક્ષી ચેરી]] [[File:Cherry Stella444.jpg|thumb|right|''પ્રૂનસ એવીયમ'', જંગલી ચેરી, અથવા મીઠી ચેરી]] '''ચેરી'''એ પ્રૂનસ પ્રજાતિના વૃક્ષનું ફળ છે. આ નરમ ગર ધરાવતું બોર જેવું ફળ છે. ખાવામાં કે વ્યવસાયિક ધોરણે વપરાતું ચેરી ફળ પ્રાય: બહુ મર્યાદિત પ્રજાતિના વૃક્ષો માંથી મેળવવામાં આવે છે. મોટે ભાગે તેઓ પ્રૂનસ એવીયમ એટલે કે જંગલી ચેરી તરીકે ઓળખાતી પ્રજાતિના હોય છે. ચેરી શબ્દનો ઉલ્લેખ ચેરીના વૃક્ષ, બદામ અને દેખાવે ચેરી વૃક્ષ જેવા પ્રૂનસ પ્રજાતિના વૃક્ષો ને બતાવવા થાય છે દા. ત ચેરી બ્લોસમ કે ઓર્નામેંટલ ચેરી વગેરે. == વનસ્પતિશાસ્ત્ર == == વનસ્પતિશાસ્ત્ર == ચેરી એ '''સિરેસસ''' પ્રજાતિનું એક ફળ છે. આના ફૂલો ગુચ્છામાં ઉગે છે. આના ફળોની છાલ લીસે હોય અને ક્યારેક તેની એક બાજુએ ખાંચો હોય છે. આ વૃક્ષ ઉત્ત્ર ગોળાર્ધના સમષીતોષ્ણ વિસ્તારોમાં ઉગે છે. તેમની બે પ્રજાતિ અમેરિકાની , ત્રણ પ્રજાતિ યુરોપની અને બાકીની પ્રજાતિઓઓ એશિયાની છે. કાધ્ય ચેરી સિવાયના અન્ય ચેરીના વૃક્ષો પેડસ પ્રજાતી કે પક્ષી ચેરી પ્રજાતિના હોય છે. ઓછઓ પ્રકરશ પામતાં ચેરીનાઅ વૃક્ષોના પાંદડા પહોળા હોય છે જેથી તેઓ વધુ પ્રકાશ ગ્રહણ કરી શકે. વધુ પ્રકાશ મેળવનારા ચેરીના ચૃક્ષોના પાંદડા જાડાં હોય છે અને તેઓ વધુ પ્રકાશ સંષ્લેશણ કરે છે <ref name=Wiser>{{cite journal|last=Goncalves|first=Berta|coauthors=Carlos M. Correia, Ana Paula Silva, Eunice A. Bacelar,Alberto Santos, José M. Moutinho-Pereira|title=Leaf structure and function of sweet cherry tree (Prunus avium L.) cultivars with open and dense canopies|journal=Scientia Horticulturae|date=20|year=2008|month=May|volume=116|series=Scientia Horticulturae|issue=4|pages=381-387|access-date=9/27/2012}}</ref> મોટા ભાગની ખાદ્ય ચેરીઓ બે પ્રજાતિની હોય છે - પ્રુનસ એવીયમ (જંગલી ચેરી કે મીઠી ચેરી) અને પ્રુનસ સીરેસસ (ખાટી ચેરી) ==ઇતિહાસ== === વ્યૂત્પત્તિ અને પ્રાચીનતા === આ ફળ સમગ્ર યુરોપ, પશ્ચિમ એશિયા અને ઉત્તર આફ્રીકાને આવરી લેતા ક્ષેત્રનું વતની ગણાય છે. આ ક્ષેત્રોમાં પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી આ ફળનું સેવન થતું આવ્યું છે. વાવેતર કરીને ઉગાડાવામાં આવતી ચેરીને રોમમાં લ્યુકલસ દ્વારા ઉત્તરપૂર્વી એનાટોલિયા આજનું ટર્કી કે તુર્કસ્તાનથી લવાઈ હોવાનું મનાય છે. ઈ.પૂ. ૭૨માં આ સ્થળને પોન્ટસ તરીકે ઓળખાતું.<ref>{{CathEncy|wstitle=Pontus}}</ref> અંગ્રેજ રાજા હેન્રી ૮મા એ ચેરીને ફ્લૅન્ડર્સમાં ચાખી હતી ત્યાર બાદ તેઓ ચેરીને ઇંલ્ગેડમાં લઈ આવ્યાં હતાં તેમણે કેન્ટમાં સીટિંગબોર્ન નજીકના ટેનહેમમાં આનું વાવેતર કરાવ્યું હતું. <ref>The curious [[antiquary]] [[John Aubrey]] (1626–1697) noted in his memoranda: "Cherries were first brought into Kent tempore H. viii, who being in Flanders, and likeing the Cherries, ordered his Gardener, brought them hence, and propagated them in England." {{ cite book |author=Oliver Lawson Dick, ed. |title=''Aubrey's Brief Lives. Edited from the Original Manuscripts'' |year=1949 |page=xxxv}}</ref><ref>"All the cherry gardens and orchards of Kent are said to have been stocked with the [[Flemish cherry]] from a plantation of 105 acres in [[Teynham]], made with foreign cherries, pippins [ [[wikt:pippin|pippin apples]] ], and golden rennets [goldreinette apples], done by the [[fruiterer]] of Henry VIII." ([http://www.kent-opc.org/Parishes/Teynham.html Kent On-line: Teynham Parish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922045404/http://www.kent-opc.org/Parishes/Teynham.html |date=2008-09-22 }})</ref><ref>The [http://www.civicheraldry.co.uk/kent_ob.html civic coat of arms of Sittingbourne] with the crest of a "cherry tree fructed proper" were only granted in 1949, however.</ref> અંગેજી શબ્દ ચેરી ફ્રેન્ચ સેરાઈઝ અને સ્પેનિશ સેરેઝા જેવા શબ્દો શાસ્ત્રીય ગ્રીક થકી પેટિન શબ્દ "સેરાસમ" પરથી ઉતરી આવે છે. આજના ટર્કીમાં આવેલા ગીરેસન (એ રોમન ભાષામાં "સેરેસસ")નામના સ્થલેથી ચેરી સૌ પ્રથમ વખત યુરોપમાં નિકાસ કરવામાં આવી હતી.<ref>''A History of the Vegetable Kingdom'', Page 334.</ref> == વન સંપદા == ચેરીના વૃદો ઘણી ઈયળોને ખોરાક પૂરો પાડે છે. ખાસ કરીને લેપીડોપેટ્રા પ્રજાતિની ઈયળો. == વાવેતર == વાવેતર સ્વરૂપની જાતિઓમાં ''જંગલી ચેરી'' અને ''ખાટી ચેરી''નો સમાવેશ થાય છે.બંને પ્રજાતિઓ યુરોપ અને પશ્ચિમ એશિયામાં ઉત્પન્ન થાય છે; જે ક્રોસ-પરાગકણ ઉત્પાદન નથી.અન્ય કેટલીક જાતિઓ, ખાદ્ય ફળ હોવા છતાં તે વપરાશ માટે બહુ ઉગાડવામાં આવતી નથી.સિંચાઇ, છંટકાવ, મજૂર અને તેમના વરસાદ અને કરાથી નુકસાન થવાના લક્ષણને લીધે, તે સાપેક્ષ રીતે ખર્ચાળ છે.છતા તે બન્ને ફળની વધારે માંગ છે.વ્યાવસાયિક ઉત્પાદનમાં, ચેરીની ખેતી એક યાંત્રિક 'શેકર' નો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|author=Chainpure |url=http://www.chainpure.com/2009/06/wow-its-cherry-harvesting.html |title=Soul to Brain: Wow! Its Cherry Harvesting |publisher=Chainpure.com |date=2009-06-23 |access-date=2011-11-26}}</ref>મોટા ભાગે ચેરીની પસંદગી જાતે હાથ વડે કરવામાં આવે છે જેથી ફળ અથવા વૃક્ષોને કોઈ નુકસાન ન થાય. === પાકવાની ઋતુ === ચેરીઓને પાકવાની ઋતુ અત્યંત ટૂંકી હોય છે. તેઓ સર્વ સમષીતોષ્ણ વાતાવરણમાં પાકે છે. ચેરીની પાકવાની પ્રમુખ ઋતુ ઉનાળો છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તેઓ ડિસેમ્બરની અંતમાં, દક્ષિણ યુરોપમાં જૂન માસમાં દક્ષિણ બ્રિટિશ કોલમ્બિયા (કેનેડા)માં તે જુલાઈ અને મધ્ય ઑગસ્ટમાં અને યુ.કે.માં મધ્ય જુલાઈમાં ચરમ પર હોય છે. '''કોર્ડિયા''' નામની જાતિ ડિસેમ્બરની શરૂઆતમાં સૌથી પ્રથમ પાકતી હોય છે અને '''લેપીન્સ પીક ''' નામની જાતિ ડિસેમ્બરની અંતમાં પાકે છે અને ત્યાર બાદ '''સ્વીટહાર્ટ્સ''' પાકે છે. દરેક સમષીતોષ્ણ વ્રક્ષની માફક ચેરીના બીને પણ ફલીત થવા ઠંડીની જરૂર હોય છે. આ એક એવી રચના હોય છે જેને કારણે બીજ પાનખર ઋતુમાં ફલીકરણ રોકે છે. જો તેઓ શરદમાં ફલિત થાય તો તેઓ શિયાળાની કાતિલ ઠંડીનો સામનો કરી શકે નહિં. અના ખાડાને ઠંડાપાડીને પાનખરમાં વાવી દેવાય છે અને વસંતમાં ફણગા ફૂટે છે. અંકુર ફૂટ્યાં પછી ૩ થી ૪ વર્ષે તેના પર ફળો પાકે છે અને તેને સંપૂર્ણ પુખ્ત બનતા ૭ વર્ષ લાગે છે. ઠંડીની જરૂરિયાતને કારણે પ્રૂનસ પ્રજાતિના કોઈ પણ વૃક્ષ ઉષ્ણ કટિબંધમાં ઉગતાં નથી. == આર્થિક ઉત્પાદન == [[Image:CherryYield.png|thumb|300px|right|વિષ્વવ્યાપી ચેરીનું ઉત્પાદન]] ૨૦૦૭માં વિશ્વમાં ચેરીનું ઉત્પાદન લગભગ ૨૦ લાખટન જેટલું હતું. કુલ ઉત્પાદનના ૪૦% પાક યુરોપમાં થાય છે અને ૧૩% ઉત્પાદન ઉત્તર અમેરિકામાં થાય છે. === યુરેશિયા === યુરિશિયામામ્ મુખ્ય ચેરી ઉત્પાદન ક્ષેત્રો ટર્કી (એનાટોલિયા), ઈટલી અને સ્પેનમાં આવેલા છે. અમુક પ્રમાણમાં બાલ્ટિક રાજ્યોમાં અને દક્ષીણી સ્કેન્ડેનાવીયામાં પણ તેનું વાવેતર થાય છે. === ઉત્તર અમેરિકા === ઉત્તર્ અમેરિકામાં ચેરીનો પાક વૉશિંગ્ટન, કેલિફોર્નિયા, ઓરેગોન વિસ્કોન્સીન અને મિશીગનમાં લેવામાં આવે છે.<ref name="NASS">{{cite report|url=http://usda.mannlib.cornell.edu/usda/current/CherProd/CherProd-06-23-2011.pdf|publisher=National Agricultural Statistics Service, USDA|access-date=2011-10-06|title=Cherry Production|id={{ISSN|1948-9072}}|date=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406181851/http://usda.mannlib.cornell.edu/usda/current/CherProd/CherProd-06-23-2011.pdf|archivedate=2012-04-06}}</ref> બિંગ, બ્રુક્સ, ટુલૅર, કિંગ, સ્વીટહાર્ટ અને રેનડિયર એ મીઠી ચેરીની મહત્ત્વની પ્રજાતિઓ છે <ref>{{Cite web |url=http://www.nwcherries.com/nwcherries/varieties |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2012-11-29 |archive-date=2014-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208085732/http://www.nwcherries.com/nwcherries/varieties |url-status=dead }}</ref>મોન્ટાનાના ચ્લેથેડ લેક વિસ્તારમાં ચેરી વાવવામાં આવે છે. .<ref>[http://waynesword.palomar.edu/ecoph17a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625045125/http://waynesword.palomar.edu/ecoph17a.htm |date=2012-06-25 }} Sweet Cherries Of Flathead Lake, Retrieved on August 28, 2009</ref> ઓરેગોન અને મિશિગનમાં હલકા રંગની રોયલ ઍન વાવવામાં આવે છે જેનો ઉપયોગ મેરાસ્ચીનો ચેરી પ્રક્રીયામાટ્ થાય છે. સૌથી ખાટી ચેરીઓ કે ટાર્ટ ચેરીઓ મિશિગન ઉટાહ અને ન્યુયોર્કમાં વવાય છે. <ref name="NASS"/> આ સિવાય કેનેડાના ઓન્ટૅરિયો અને બ્રિટિશ કોલમ્બિયામાં સ્થાનીય અને અસ્થાનીય ચેરીઓ રોપાય છે. નાનકિંગ અને ઈવન્સ ચેરી એ ખાટીચેરીના અન્ય ઉદાહરણો છે. મિશિગનમાં આવેલ ટ્રાવર્સ સીટીને વિશ્વની ચેરીની રાજધાની કહેવાય છે. અહીં રાષ્ટ્રીય ચેરી મહોત્સવ યોજાય છે અને અહીં વિશ્વની સૌથી મોટી ચેરી પાઈ બનાવવામાં આવે છે. મિશિગનનું ઉત્તરી ક્ષેત્ર ટાર્ટાચેરીના ઉત્પાદનમાટે જાણીતું છે તેને ટ્રાવર્સ બે તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. === ઑસ્ટ્રેલિયા === ઑસ્ટ્રેલિયામાં ઉત્તરી ક્ષેત્ર સિવાય સમગ્ર વિસ્તારમાં ચેરી ઉગાડવામાં આવે છે. મુખ્ય ઉત્પાદક ક્ષેત્રો સાઉથ વેલ્સ, વિક્ટોરિયા અને ટાસ્માનિયા રાજ્યો છે. પશ્ચિમી ઑસ્ટ્રેલિયામાં ઉંચાઈ વાળા સ્થળો એ ચેરી ઉગાડવામાં આવે છે. યંગ, ઓરેન્જ બેટહર્ષ્ટ વેન્ડીન, મુરેની ખીણ દક્ષિણ ઑસ્ટ્રેલિયાની એડેલાઈડ પર્વતમાળા અને ટાસ્માનિયાના હ્યુઓન અને ડેરવેન્ટની ખીણએ ઑસ્ટ્રેલિયાના પ્રમુખ ચેરી ઉત્પાદક ક્ષેત્રો છે. એમ્પ્રેસ, મર્ચંટ, સુપ્રિમ, રોન્સ સીડલીંગ, ચેલન, વૅન, બિંગ, સ્ટેલા, નોર્ડવુન્ડર, લૅપિન્સ, સાયમન રેજિના, કોર્ડિયા અને સ્વીટાહાર્ટા એ ઋતુઓના ક્રમ અનુસાર ઑસ્ટ્રેલિયાની ચેરીની મુખ્ય પ્રજાતિઓ છે. આ સિવાય નવી પ્રજાતિઓ ઉછેરવામાંઆવે છે જેમકે મોડેથી પાકતી સ્ટૅકૅટો અને વહેલી પાકતી સેકીયા. ઓસ્ટ્રેલિયન ચેરી બ્રીડિંગ પ્રોગ્રામ (ચેરી ઉછેર કાર્યક્રમ) નવી રજાતિના વિકાસ પર કાર્ય કરી રહ્યું છે. <ref>{{cite web|title=ANNUAL INDUSTRY REPORT 08 • 09|publisher=Horticulture Australia Limited (HAL)|url=http://www.horticulture.com.au/admin/assets/library/annual_reports/pdfs/PDF_File_78.pdf|access-date=2012-11-29|archive-date=2012-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425021827/http://www.horticulture.com.au/admin/assets/library/annual_reports/pdfs/PDF_File_78.pdf|url-status=dead}}</ref> ન્યુ સાઉથ વેલ્સના યંગ શહેરને ઑસ્ટ્રેલિયાની ચેરી રાજધાની કહે છે. અને અહીં પન રાષ્ટ્રીય ચેરી મહોત્સવ ઉજવાય છે. == પોષક તત્વો == {{nutritionalvalue | name=ચેરી (મીઠી, ખાધ્યભાગ, ગર) | kJ=263 | protein=1.1 g | fat=0.2 g | carbs=16 g | sugars=13 g | fibre=2 g | iron_mg=0.4 | vitC_mg=7 | source_usda=1 | right=1}} ચેરીના લાલ દ્રવ્યમાં એન્થોસ્યાનીન નામનો પદાર્થ રહેલો હોય છે. ઉંદર પરના પ્રયોગોમાં એવું જણયું છે કે એન્થોસ્યાનીન દર્દ અને બળતરામાં રાહત આપે છે. <ref>{{cite journal |author=Tall JM, Seeram NP, Zhao C, Nair MG, Meyer RA, Raja SN |title=Tart cherry anthocyanins suppress inflammation-induced pain behavior in rat |journal=Behav. Brain Res. |volume=153 |issue=1 |pages=181–8 |year=2004 |pmid=15219719 |doi=10.1016/j.bbr.2003.11.011 |month=Aug |first1=JM |first2=NP |first3=C |first4=MG |first5=RA |first6=SN |issn=0166-4328}}</ref> એન્થોસ્યાનીન એ એક મહત્ત્વ પૂર્ણ એન્ટીઓક્સિડેન્ટ છે અને તે ઘણા સ્વાસ્થ ફાયદાઓ ધરાવે છે. ચેરી માર્કેટિંગ ઈન્ષ્ટીટ્યૂટે એક અભ્યાસ કરાવ્યો હતો તેમાં ઊંદરોને ચરબી યુક્ત ખોરાક ટાર્ટ ચેરી સાથે અપાયો હતો. તેમાં જણાયું હતું કે ટાર્ટ ચેરી સાથે ચરબી યુક્ત ખોરાક ખાનારા ઉંદરોમાં ચરબી તેટલી વધી નહતી. વળી તેમના રક્તમાં હ્રદય રોગ અને મધુપ્રમેહને લાગતા લક્ષણો પણ ઓછા હતાં, અને તેમનામાં અન્ય ઉંદરોની સરખામણીએ કોલેષ્ત્રોલ અને ટ્રાયગ્લિસેરાઈડ્સ પણ ઓછા હતાં.<ref>[http://newswise.com/articles/view/539490/ "Tart Cherries May Reduce Heart/Diabetes Risk Factors"]. Newswise, Retrieved on July 7, 2008.</ref> ==અન્ય માહિતી== સુકવણી કરેલી ચેરીને રાસબેરીના અર્ક સાથે મેળવી રાઝચેરીના નામે વેચવામાં આવે છે. અમુક ચેરી પ્રજાતિના વૃક્ષનું લાકડું સુંદર રાચરચીલું બનાવવા વપરાય છે. <ref>{{cite book|title=Encyclopedia Britannica|year=1994-2009}}</ref> == નોંધ == {{reflist|colwidth=30em}} [[શ્રેણી:ફળ]] jfssz60q85bddkaygd4z84ountwoacs 0 51619 906445 885249 2026-10-19T23:13:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906445 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = બાજ/મોટો શકરો | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=22695683 |title=''Accipiter gentilis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2013 |access-date=26 November 2013}}</ref> | image = Northern Goshawk ad M2.jpg | image_caption = પુખ્ત બાજ/મોટો શકરો | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = Falconiformes<br>(or [[Accipitriformes]], q.v.) | familia = [[Accipitridae]] | genus = ''[[Accipiter]]'' | species = '''''A. gentilis''''' | binomial = ''Accipiter gentilis'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = ''Accipiter gentilis albidus <br> Accipiter gentilis apache <br> Accipiter gentilis arrigonii <br> Accipiter gentilis atricapillus <br> Accipiter gentilis buteoides <br> Accipiter gentilis fujiyamae <br> Accipiter gentilis gentilis <br> Accipiter gentilis laingi <br> Accipiter gentilis marginatus <br> Accipiter gentilis schvedowi (Eastern Goshawk)''<ref>{{cite web|url=http://avis.indianbiodiversity.org/fauna-of-british-india-2nd-ed-vol-v-1928/eastern-goshawk-astur-gentilis-schvedowi.html|title=Avibase: Eastern Goshawk|work=avis.indianbiodiversity.org|access-date=2014-04-25|archive-date=2013-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312235130/http://avis.indianbiodiversity.org/fauna-of-british-india-2nd-ed-vol-v-1928/eastern-goshawk-astur-gentilis-schvedowi.html|url-status=dead}}</ref> | range_map = Accipiter gentilis map.svg | range_map_width = | range_map_caption = વિસ્તાર<br/>પીળો: પ્રજોપ્તી<br/>લીલો: વાર્ષિક રહેઠાણ <br/>ભૂરો: શિયાળુ રહેઠાણ }} [[File:Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg|thumb| ''Accipiter gentilis'']] '''બાજ''' કે '''મોટો શકરો''' ([[અંગ્રેજી]]: Northern Goshawk, goose-hawk), ''(Accipiter gentilis)'' એ મધ્યમ-મોટા કદનું શિકારી [[પક્ષી]] છે જે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વિશાળપણે ફેલાયેલું છે. ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons category|Accipiter gentilis|બાજ}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/northern-goshawk-accipiter-gentilis Goshawk videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405001218/http://ibc.lynxeds.com/species/northern-goshawk-accipiter-gentilis |date=2016-04-05 }} on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20081220101727/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Goshawk.html Northern Goshawk Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3340id.html Northern Goshawk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112122602/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3340id.html |date=2012-01-12 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.on.ec.gc.ca/wildlife/wildspace/life.cfm?ID=NOGO&Page=Call&Lang=e Environment Canada Goshawk page, including sound clip of Goshawk Call] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515024043/http://www.on.ec.gc.ca/wildlife/wildspace/life.cfm?ID=NOGO&Page=Call&Lang=e |date=2009-05-15 }} * [http://www.ibercajalav.net/img/117_GoshawkAgentilis.pdf Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317204328/http://www.ibercajalav.net/img/117_GoshawkAgentilis.pdf |date=2012-03-17 }} * [http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Accipiter_gentilis/Accipiter_gentilis.htm Feathers of Northern Goshawk (Accipiter gentilis)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517125028/http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Accipiter_gentilis/Accipiter_gentilis.htm |date=2014-05-17 }} * {{ITIS | id=175300 | taxon=''Accipiter gentilis'' | access-date=22 February 2009 }} * [http://www.voiceforthewild.org/mbnf/pubs/rdls/rdls.html The Medicine Bow National Forest (A Habitat for the Northern Goshawk)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714115216/http://www.voiceforthewild.org/mbnf/pubs/rdls/rdls.html |date=2010-07-14 }}-Biodiversity Conservation Alliance ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[Category:પક્ષી]] qk16d41x8qkvznqiddxlmjoofla7cr3 0 57459 906433 906366 2026-10-19T19:57:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906433 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = જળ કાગડો <br>મોટો કાજિયો <br>(Great Cormorant) | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22696792 |title=''Phalacrocorax carbo'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |access-date=26 November 2013}}</ref> | image = Phalacrocorax carbo Vic.jpg | image_caption = A Great Comorant in [[Victoria (Australia)|Victoria]], Australia. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = [[Suliformes]] | familia = [[Phalacrocoracidae]] | genus = ''[[Phalacrocorax]]'' | species = '''''P. carbo''''' | binomial = ''Phalacrocorax carbo'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) }} '''જળ કાગડો''' કે '''મોટો કાજિયો''' ([[અંગ્રેજી]]: Great Cormorant, Large Cormorant (ભારત), Great Black Cormorant (ઉત્તર ગોળાર્ધમાં), Black Cormorant (ઓસ્ટ્રેલિયા), Black Shag (ન્યુઝીલેન્ડ). [[હીન્દી]]: પાણકૌવા, જલકૌવા, ઘોગુર, [[સંસ્કૃત]]: મહા જલકાક) (''Phalacrocorax carbo'') એ જળપક્ષીઓનાં કાજિયા કુટુંબનું બહુપ્રમાણમાં ફેલાયેલું, લગભગ બધે જ જોવા મળતું, પક્ષી છે.<ref>{{cite book|author=Ali, S.|year=1993|title=The Book of Indian Birds|url=https://archive.org/details/bookofindianbird0000alis|publisher=Bombay Natural History Society|location=Bombay|isbn=0-19-563731-3}}</ref> ==વર્ણન== આ ઘણું મોટું કાળું પક્ષી છે, પણ તેનો વ્યાપ બહુ હોય, વિસ્તાર પ્રમાણે કદમાં વિવિધતા પણ ઘણી છે. તેનું વજન ૧.૫ કિ.ગ્રા.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.0908-8857.2005.03499.x |title=Water retention in the plumage of diving great cormorantsPhalacrocorax carbo sinensis |year=2005 |last1=Ribak|first1=Gal |last2=Weihs |first2=Daniel |last3=Arad |first3=Zeev |journal=Journal of Avian Biology |volume=36 |issue=2 |pages=89}}</ref> થી ૫.૩ કિ.ગ્રા.<ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001923 Cormorant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150925/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001923 |date=2011-11-24 }}. The Canadian Encyclopedia. Retrieved on 2012-08-21.</ref> સુધી, મહદાંશે ૨.૬ કિ.ગ્રા. થી ૩.૭ કિ.ગ્રા. વચ્ચે<ref>[http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Great_Cormorant.html Great Cormorant, Identification, All About Birds – Cornell Lab of Ornithology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060912090718/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Great_Cormorant.html |date=2006-09-12 }}. Birds.cornell.edu. Retrieved on 2012-08-21.</ref> હોય છે. લંબાઈ ૭૦ સે.મી.થી ૧૦૨ સે.મી. (૨૦-૪૦ ઈંચ) અને પાંખોનો વ્યાપ ૧૨૧ થી ૧૬૦ સે.મી. (૪૮-૬૩ ઈંચ) હોય છે.<ref>''Field Guide to the Birds of East Africa: Kenya, Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi'' by Stevenson & Fanshawe. Elsevier Science (2001), ISBN 978-0856610790</ref><ref>[http://www.allaboutbirds.org/guide/Great_Cormorant/lifehistory Great Cormorant, Life History, All About Birds – Cornell Lab of Ornithology]. Allaboutbirds.org. Retrieved on 2012-08-21.</ref> તેને લાંબી પૂંછડી અને ગળા પર પીળા ડાઘા હોય છે. પુખ્તોને પ્રજોપ્તિકાળમાં જાંઘના ભાગે સફેદ ડાઘા હોય છે. આ પક્ષી મોટાભાગે મૌન રહે છે પણ તેમની સંવનન વસાહતમાં કંઠસ્થાનીય, ગળામાંથી ગરગરાટ જેવો, અવાજ સાંભળવા મળે છે. ==ચિત્ર ગેલેરી== <gallery> File:Storskarv - Kranium - Phalacrocorax carbo.jpg|ખોપરી File: Phalacrocorax carbo ja01.jpg|માછીમારી પછી કોરો થતો File:Great Cormorant flight Bowra Mar08.JPG| ઉડાન File:Lithuania Juodkrante Great Cormorant colony 1.jpg|માળા અને વસાહત File:Great cormorant in flight.jpg|ઉડાન File:Phalacrocorax carbo Austins Ferry 2.jpg|તાસ્માનિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા ખાતે File:Great Cormorant (Immature) I3 IMG 7240.jpg|બચ્ચાની ઉડાન File:Phalacrocorax_carbo_Austins_Ferry_1.jpg|પાંખ સુકવતો File:Great Cormorant Erhai Lake.JPG|માછીમારી Image:Great_Cormarant_AE.JPG |અબુધાબી ખાતે Image:Great cormorant (phalacrocorax carbo).JPG|ઇંગ્લેન્ડ ખાતે File:Great Cormorant from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|વસાહત File:Great Cormorants Nesting Feb09.jpg|માળો Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg |Museum specimen </gallery> ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons|Phalacrocorax carbo|જળ કાગડો}} {{wikispecies|Phalacrocorax carbo|જળ કાગડો}} *[http://www.ibercajalav.net/img/29_CormorantPcarbo.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226165937/http://www.ibercajalav.net/img/29_CormorantPcarbo.pdf |date=2011-12-26 }} * [http://www.mchportal.com/photography-galleries/macro-and-nature-mainmenu-52/birds-mainmenu-54/869-phalacrocorax-carbo-cormorant-albino.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222229/http://www.mchportal.com/photography-galleries/macro-and-nature-mainmenu-52/birds-mainmenu-54/869-phalacrocorax-carbo-cormorant-albino.html |date=2016-03-03 }} * [http://ibc.lynxeds.com/species/great-cormorant-phalacrocorax-carbo Great Cormorant videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427014828/http://ibc.lynxeds.com/species/great-cormorant-phalacrocorax-carbo |date=2013-04-27 }} ઈન્ટરનેટ પક્ષીસંગ્રહ પર. ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] 7ugn862k92q9q80jde71rfrlh1lxdgg 0 57575 906429 886274 2026-10-19T17:54:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906429 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = કાચબરંગી | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22693336 |title=''Arenaria interpres'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |access-date=26 November 2013}}</ref> | image = Arenaria interpres (habitus).jpg | image_caption = સંવનનકાળના પીંછાયુક્ત પુખ્ત પક્ષી. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Charadriiformes]] | familia = [[Scolopacidae]] | genus = ''[[Turnstone|Arenaria]]'' | species = '''''A. interpres''''' | binomial = ''Arenaria interpres'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''કાચબરંગી''' ([[અંગ્રેજી]]: Ruddy Turnstone), (''Arenaria interpres'') એ યાયાવર [[પક્ષી]] છે, જે [[યુરેશિયા]] અને [[ઉત્તર અમેરિકા]]નાં ઉત્તરીય ભાગમાં પ્રજનન કરે છે અને [[શિયાળો|શિયાળા]]માં દક્ષિણ તરફ, લગભગ સમગ્ર વિશ્વના સમુદ્ર કિનારાઓ પર ઉડી પહોંચે છે. કાચબરંગીની વર્તણુકનો અભ્યાસ કરતા ખબર પડે છે કે તે દરીયાકીનારે નાના પથ્થરો ઉથલાવી ને નીચે છુપાયેલા જીવો ને ભોજન બનાવે છે. આથી જ તેનું અંગ્રજીનામ Turn stone પડ્યુ હશે તેમ લાગે છે. ==વર્ણન== આ પ્રમાણમાં નાનું, ખડતલ પણ બેઠી દડીનું પક્ષી છે. તેની લંબાઈ {{convert|22|-|24|cm|in|abbr=on}}, પાંખોનો વ્યાપ {{convert|50|-|57|cm|in|abbr=on}} અને વજન {{convert|85|-|150|g|oz|abbr=on}} હોય છે. તેની ઘેરી શંકુ આકારની ચાંચ {{convert|2|-|2.5|cm|in|abbr=on}} અને સહેજ ઉપર તરફ વળેલી હોય છે. તેના પગ ટુંકા, {{convert|3.5|cm|in|abbr=on}}ના, અને ઉજળા નારંગી રંગના હોય છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Arenaria interpres|કાચબરંગી}} {{wikispecies|Arenaria interpres|કાચબરંગી}} * [https://web.archive.org/web/20090411233356/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Ruddy_Turnstone.html Ruddy Turnstone Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.birdweb.org/birdweb/bird/ruddy_turnstone Ruddy Turnstone profile at BirdWeb.org] * [http://www.ec.gc.ca/soc-sbc/oiseau-bird-eng.aspx?sY=2011&sL=e&sM=p1&sB=RUTU Ruddy Turnstone Population Assessment Summary] - Environment Canada * Ruddy Turnstone - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/262.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds] * [http://oo.adu.org.za/content.php?id=28 Encounter between Ruddy Turnstone ''Arenaria interpres'' and Hermit Crab ''Coenobita perlatus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320123424/http://oo.adu.org.za/content.php?id=28 |date=2015-03-20 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=ESWz3PwJ-fs Video of Ruddy Turnstones in Swansea Bay, Wales, U.K.] ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:પ્રાણીશાસ્ત્ર]] 64jnoa53qnavsye54001omf0l9bj29i 0 57579 906452 891366 2026-10-20T02:28:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906452 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = વિલાયતી પટ્ટાઇ, ઉત્તરી પટ્ટાઇ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=22695384 |title=''Circus cyaneus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2013 |access-date= 26 November 2013}}</ref> | image = Weibliche Kornweihe (circus cyaneus) - Spiekeroog, Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer.jpg | image_caption = પુખ્ત માદા | regnum = પ્રાણી | phylum = મેરૂદંડી | classis = પક્ષી | ordo = શ્યેનાકાર | familia = [[Accipitridae]] | genus = પટ્ટાઈ | species = '''''C. cyaneus''''' | binomial = ''Circus cyaneus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) | range_map =Circus cyaneus distribution map.png | range_map_caption =વિસ્તાર {{leftlegend|#02FF02|ઉનાળુ પ્રજનન ક્ષેત્ર|outline=gray}}{{leftlegend|#008000|પ્રજનન વસાહત|outline=gray}}{{leftlegend|#0080FF|શિયાળુ ક્ષેત્ર|outline=gray}} | synonyms = ''Circus hudsonius'' }} [[File:Circus cyaneus MHNT.ZOO.2010.11.83.1.jpg|thumb| ''Circus cyaneus'']] '''વિલાયતી પટ્ટાઇ''' કે '''ઉત્તરી પટ્ટાઇ''' ([[અંગ્રેજી]]: Hen Harrier, Northern Harrier (અમેરિકામાં)), (''Circus cyaneus'') એ ઋતુપ્રવાસી શિકારી [[પક્ષી]] છે. ==વિગત== તે ઉત્તરીય ગોળાર્ધના ઉત્તર ભાગમાં [[કેનેડા]] અને ઉત્તરોત્તર [[ઉત્તર અમેરિકા]]મ તથા ઉત્તરીય [[યુરેશિયા]]માં પ્રજનન કરે છે. [[શિયાળો|શિયાળા]]માં આ પક્ષી વધુ દક્ષિણી વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે. યુરેશિયન પક્ષીઓ દક્ષિણ [[યુરોપ]] અને દક્ષિણ સમશીતોષ્ણ [[એશિયા]] તરફ, અને અમેરિકન પક્ષીઓ દક્ષિણોત્તર અમેરિકા, મેક્સિકો અને મધ્ય અમેરિકા તરફ સ્થળાંતરણ કરે છે. મધ્ય વિસ્તારો જેવાકે [[યુ.કે.|બ્રિટન]], [[ફ્રાન્સ]] અને [[દક્ષિણ અમેરિકા]] વગેરેમાં તે આખું વર્ષ સ્થાઈ થઈને રહે છે, જો કે એ શિયાળુ હવામાન પર નિર્ભર હોય છે. ==વર્ણન== આ પક્ષી {{convert|41|-|52|cm|in|abbr=on}}<ref>del Hoyo, J. Elliott, A. and Sargatal, J. [[Handbook of the Birds of the World]] Volume 2: New World Vultures to Guineafowl. [[Lynx Edicions]], [[Barcelona]]</ref> લંબાઈ, {{convert|97|–|122|cm|in|abbr=on}} પાંખોનો વ્યાપ<ref name=Mullarney >{{cite book | last = Mullarney | first = Killian | coauthors= Svensson, Lars; Zetterstrom, Dan; Grant, Peter |title = Collins Bird Guide | year = 1999 |location=London | publisher = HarperCollins | isbn = 0-00-219728-6 | page=86}}</ref><ref name=RaptorsWorld>{{cite book|year=2001|title=Raptors of the World| publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]]|location=London|isbn=0-7136-8026-1|author=Ferguson-Lees, J.; Christie, D.}}</ref>ધરાવે છે. નર અને માદાનો વજન અલગ અલગ હોય છે. નર {{convert|290|to|400|g|oz|abbr=on}}, સરેરાશ {{convert|350|g|oz|abbr=on}} અને માદા {{convert|390|to|750|g|oz|abbr=on}}, સરેરાશ {{convert|530|g|oz|abbr=on}} વજન ધરાવે છે.<ref name=hbw>del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds. (1994). ''Handbook of the Birds of the World'' Vol. 2. Lynx Edicions, Barcelona ISBN 84-87334-15-6.</ref><ref name=RaptorsWorld/> પાંખોનો ચાપકર્ણ {{convert|32.8|to|40.6|cm|in|abbr=on}}, પૂંછડી {{convert|19.3|to|25.8|cm|in|abbr=on}} અને ધડનો ભાગ {{convert|7.1|to|8.9|cm|in|abbr=on}}.<ref name=RaptorsWorld/>ના માપનાં હોય છે. ઉત્તર અમેરિકાના અન્ય કોઈપણ શિકારી પક્ષી કરતાં આ પક્ષી, શરીરનાં પ્રમાણમાં, વધુ લાંબી પાંખો અને પૂંછડી ધરાવે છે.<ref name=RaptorsWorld/> ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Circus cyaneus|વિલાયતી પટ્ટાઇ}} {{wikispecies|Circus cyaneus|વિલાયતી પટ્ટાઇ}} * [https://web.archive.org/web/20090403042201/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Harrier.html Northern Harrier Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.flickr.com/search/groups/?q=Circus%20cyaneus&w=42637302%40N00&m=pool Field Guide Page on Flickr] * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4_%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C/%D9%BE%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86/%D8%B3%D9%86%D9%82%D8%B1_%D8%AE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%B1%DB%8C.htm Range in Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102151400/http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4_%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C/%D9%BE%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86/%D8%B3%D9%86%D9%82%D8%B1_%D8%AE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%B1%DB%8C.htm |date=2013-01-02 }} (in Persian) * [http://www.ibercajalav.net/img/113_HenHarrierCcyaneus.pdf Ageing and sexing (PDF; 4.3 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112100546/http://www.ibercajalav.net/img/113_HenHarrierCcyaneus.pdf |date=2013-11-12 }} ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:પ્રાણીશાસ્ત્ર]] 155fq4lg8z5rw185ca43fic6st831fy 0 69833 906446 783317 2026-10-19T23:35:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906446 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ}} '''બોરોબુદુર મંદિર સંકુલ''' એ [[ઈંડોનેશિયા]]ના મધ્ય જાવા પર આવેલા ત્રણ બુદ્ધ મંદિરનો સમુહ છે. બોરોબુદુર મંદિર સંકુલએ નામ વિશ્વ ધરોહર સમિતિએ આપેલું છે. આમાં બોરોબુદુર, મેન્દુત અને પાવોન એ ત્રણ ક્ષેત્રના મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. આ મંદિરો એક સીધી હરોળમાં આવેલા છે. તેનું બાંધકામ ૮મી-૯મી સદી દરમ્યાન શૈલેન્દ્ર વંશના રાજાઓ દ્વારા થયેલું હોવાનું મનાય છે. [[Image:Borobudur Map en.svg|thumb|300px| બોરોબુદુર, પાવોન અને મેન્દુતના મંદિરોનું સ્થાન ત્રણે એક સીધી રેખામાં આવેલાં છે.]] [[Image:Mendut Temple Afternoon.jpg|thumb|right|240px|મેન્દુત મંદિર.]] [[Image:Pawon.jpg|thumb|right|240px|પાવોન મંદિર.]] યોગ્યકર્તા શહેરથી લગભગ ૪૦ કિલોમીટર વાયવ્ય દિશામાં બોરોબુદુર આવેલું છે. આ સ્થાન સુન્દોરો પર્વત અને સુન્બીંગ પર્વત તથા મેરાબાપુ પર્વત અને મેરાપી પર્વત એવા બે જોડિયા જ્વાળામુખોની અને પ્રોગો અને ઈલો નામની બે નદીઓ વચ્ચે આવેલું છે. લોકકથા અનુસાર આ જાવાની સૌથી પવિત્રભુમિ છે અને આ સ્થાની ફળદ્રુપતાને કારણે આને 'જાવાનો બચીચો' તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref name="p1">Soekmono (1976), page 1.</ref> ૨૦મી સદીમાં હાથ ધરાયેલા સંવર્ધન કાર્ય કરતા એ શોધી કાઢવામાં આવ્યું કે બોરોબુદુર, પાવોન અને મેન્દુતના મંદિરો એક સીધી રેખામાં આવેલા છે.<ref name="krom">{{cite book| author=N. J. Krom| title=Borobudur, Archaeological Description| year=૧૯૨૭| publisher=Nijhoff| location=The Hague| url=http://www.borobudur.tv/mendut_borobudur.htm| access-date=૧૭ ઓગસ્ટ ૨૦૦૮| archive-date=2008-08-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20080817055309/http://borobudur.tv/mendut_borobudur.htm| url-status=dead}}</ref>આ કદાચ એક અકસ્માત્જ હોઈ શકે પણ એવી લોકવાયકા છે કે ઘણા સમય પહેલાં બોરોબુદુર અને મેન્દુત વચ્ચે ઘણા એક ઈંટનો બનેલો રસ્તો હતો અને તેને બન્ને તરફ ભીંત હતી. આ ત્રણે મંદિરો (બોરોબુદુર-પાવોન-મેન્દુત)નું વાસ્તુ અને સજાવટ એક સરખી છે, તે અપ્રથી એવું તારણ કાઢી શકાય કે તેઓનું નિર્માણ એક જ સમયખંડમાં થયું હશે અને તેઓ કોઈક ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ કે જાત્રાનો પણ ભાગ હશે પણ તે વિષો કોઈ ચોક્કસ માહિતી નથી.<ref name="moens">{{cite journal |title=Barabudur, Mendut en Pawon en hun onderlinge samenhang (''Barabudur, Mendut and Pawon and their mutual relationship'') |author=J. L. Moens |year=૧૯૫૧ |quote=trans. by Mark Long |url=http://www.borobudur.tv/Barabudur_Mendut_Pawon.pdf |journal=Tijdschrift voor de Indische Taai-, Land- en Volkenkunde |publisher=Het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen |pages=326–386 |format=PDF |access-date=2015-11-06 |archive-date=2007-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810210020/http://www.borobudur.tv/Barabudur_Mendut_Pawon.pdf |url-status=dead }}</ref> == સંગ્રહાલયો == બોરોબુદુર મંદિર સંકુલમાં બે સંગ્રહાલયો આવેલા છે, કર્મવિભંગ સંગ્રહાલય અને સમુદ્ર રક્ષા સંગ્રહાલય. == અન્ય પુરાતાત્વીક સ્થળો == આ ત્રણ મંદિરો સિવાય, આ સ્થળે અન્ય બૌદ્ધ અને હિંદુ મંદિરો આવેલા છે. ગુનુંગ વુકિર અથવા કનગ્ગલ હિંદુ મંદિર અહીંનું સૌથી પ્રાચીન હિંદુ મંદિર તેનું બાંધકામ ઈ.સ ૭૩૨માં થયું હતું. મંદિરમાં આવેલા શિલાલેખ અનુસાર શૈવ રાજા સંજયએ વુકીર ટેકરી પર શિવ મઠ બંધાવ્યો. આ મંદિર બોરોબુદુરથી પૂર્વમાં ૧૦ કિમોલીટર દૂર છે.<ref name="holing">{{cite journal |journal=Indonesia |title=In Search of "Ho-Ling" |author=W. J. van der Meulen |volume=23 |year=૧૯૭૭ |pages=87–112 |url=http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo/1107118718 |doi=10.2307/3350886 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205132410/http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo%2F1107118718 |archive-date=2016-02-05 |access-date=2015-11-06 |url-status=dead}}</ref> ઙવેન મંદિર મેન્દુતની પૂર્વે આવેલું છે. પાવોન મંદિરની ૧૦૦ મીટર ઉત્તરે બાનોન હિંદુ મંદિરના અવશેષો આવેલાં છે. બેનોન મંદિરના અવશેષો ફરીથી જોડાઈ શકવાની સ્થિતિમાં નથી કેમકે ઘણાં પથ્થરો ગાયબ છે, પણ હિંદુ દેવતાઓની ઘણી મૂર્તિઓ સારી સ્થિતિમાં છે. આજે બેનોન મંદિરમાંના વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શિવ અને ગણેશની મૂર્તિઓને જકાર્તામાં આવેલા ઈંડોનેશિયાના રાષ્ટ્રિય સંગ્રહાલયમાં રાખવામાં આવેલા છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] ehej4sa6yzx8um9u5f9xx6qn0dk5c7c 0 105218 906451 896374 2026-10-20T02:24:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906451 wikitext text/x-wiki {{કામ ચાલુ}} {{Infobox occupation |name=વિદ્યુત ઇજનેરી/ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ |image= |caption= |official_names=વિદ્યુત ઇજનેર/ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયર <!------------Details-------------------> |type= |activity_sector=[[Electronics]], [[Electrical circuit]], [[Electromagnetics]], [[Power engineering]], [[Electrical Machines]], [[Telecommunication]] |competencies=technical knowledge, management skills, design (see also [[Glossary of electrical and electronics engineering]]) |formation= |employment_field=[[technology]], [[science]], [[space exploration|exploration]], [[military]], [[industry]] |related_occupation= |average_salary= }} [[ચિત્ર:Power_plant.jpg|thumb| મોટા સ્તર (મેક્રોસ્કોપિક) પર કેટલાક વિદ્યુત ઇજનેરો જટિલ પાવર સિસ્ટમ ડિઝાઇન કરે છે. ]] [[ચિત્ર:Silego_clock_generator.JPG|thumb| વિદ્યુત ઇજનેરો માઇક્રોસ્કોપિક ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો અને ઇલેક્ટ્રોનિક સર્કિટ્રી માટે પણ ડિઝાઇન કરે છે, જેણે સિંગલ લોજિક ગેટ માટે 1 નેનોમીટરની રેકોર્ડ સેટિંગ લંબાઈ પ્રાપ્ત કરી છે. <ref>{{Cite web|url=http://newscenter.lbl.gov/2016/10/06/smallet-transistor-1-nm-gate/|title=Smallest. Transistor. Ever. - Berkeley Lab|last=Yang|first=Sarah|date=6 October 2016}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ]] '''વિદ્યુત ઇજનેરી''' અથવા '''ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ''' એ એક ટેકનિકલ શિસ્ત સંબંધિત અભ્યાસ સાથે, ડિઝાઇન અને એપ્લિકેશન સાધનો, ઉપકરણો અને સિસ્ટમોનો ઉપયોગ કરે છે; જેમાં વીજળી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, અને વિદ્યુતચુંબકીય શાખાનો સમાવેશ થાય છે. ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરી હવે કમ્પ્યુટર ઇજનેરી, પાવર ઇજનેરી, ટેલિકમ્યુનિકેશન, રેડિયો ફ્રીક્વન્સી એન્જીનિયરિંગ, સિગ્નલ પ્રોસેસિંગ, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સહિત વિશાળ ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલ છે. આમાંની ઘણી શાખાઓ અન્ય ઇજનેરી શાખાઓ સાથે ઓવરલેપ થાય છે, જેમાં હાર્ડવેર ઇજનેરી, પાવર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક્સ (વિદ્યુતચુંબકશાસ્ત્ર) અને મોજા, માઇક્રોવેવ એન્જીનિયરિંગ, નેનોટેકનોલોજી, ઇલેક્ટ્રોકેમિસ્ટ્રી (વિદ્યુતરસાયણશાસ્ત્ર), નવીનીકરણીય ઊર્જા, મેકેટ્રોનિક્સ અને ઇલેક્ટ્રિકલ મટિરીયલ્સ સાયન્સ(વિદ્યુત પદાર્થ વિજ્ઞાન) નો સમાવેશ થાય છે. વિદ્યુત ઇજનેરો સામાન્ય રીતે વિદ્યુત ઇજનેરી અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક ઇજનેરીમાં ડિગ્રી ધરાવે છે. પ્રેક્ટિસિંગ એન્જિનિયરો પાસે વ્યવસાયિક પ્રમાણપત્ર હોઈ શકે છે અને વ્યવસાયિક સંસ્થા અથવા તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય માનક સંગઠનના સભ્યો હોઈ શકે છે. આમાં ઇન્ટરનેશનલ ઇલેક્ટ્રોટેક્નિકલ કમિશન (ICC), ઇલેક્ટ્રિકલ એન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્જિનિયર્સ (IEEE) અને ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેક્નોલોજી (IET) ''(અગાઉ આઇઇઇ) નો સમાવેશ થાય છે'' . આઇઇસી સર્વસંમતિ દ્વારા વિકસિત ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો તૈયાર કરે છે, જેનાં ધોરણો વિશ્વભરમાં ૧૭૨ દેશોમાંથી આવતા ૨૦૦૦૦ ઇલેક્ટ્રોકનિકલ નિષ્ણાતોના કાર્યને આભારી છે. વિદ્યુત ઇજનેરો ઉદ્યોગોમાં ખૂબ જ વિશાળ રેંજમાં કામ કરે છે અને આવશ્યક કુશળતા એ જ રીતે ચલાયમાન છે. આ સર્કિટ સિદ્ધાંતથી પ્રોજેક્ટ મેનેજરની મેનેજમેન્ટ કુશળતા સુધી છે. વ્યક્તિગત રીતે ઇજનેરને જરૂર પડે તેવા ટૂલ્સ અને સાધનો સમાન વોલ્ટમીટરથી લઈને ટોચ અંત વિશ્લેષક સુધીના આધુનિક ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન સૉફ્ટવેર સુધીના સામાન હોય છે. == ઇતિહાસ == ૧૭ મી સદીના પ્રારંભથી વીજળી વૈજ્ઞાનિક રસનો વિષય રહી છે. વિલિયમ ગિલ્બર્ટ અગ્રણી એવા પ્રારંભિક ઇલેક્ટ્રિકલ વૈજ્ઞાનિક હતા અને ચુંબકવાદ અને સ્થાયી વીજળી વચ્ચેના સ્પષ્ટ તફાવતને દર્શાવનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. તેમને "વીજળી" શબ્દના સ્થાપક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. {{Sfn|Martinsen|Grimnes|2011}} તેમણે વર્મોરિયમ પણ બનાવ્યું: એક ઉપકરણ કે જે સ્થાયી વિદ્યુતભારિત કરેલી વસ્તુઓની હાજરીને ઓળખે છે. ૧૭૬૨ માં સ્વીડિશ અધ્યાપક જોહન કાર્લ વિલ્કેએ પાછળથી ઇલેક્ટ્રોફોરસ નામની એક ઉપકરણની શોધ કરી હતી જેણે સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જ (સ્થાયી વિદ્યુત ભાર) ઉત્પન્ન કર્યો હતો. ૧૮૦૦ સુધીમાં એલેસાન્ડ્રો વોલ્ટાએ વોલ્ટેઇક ઢાંકણું વિકસાવ્યું હતું, જે ઇલેક્ટ્રિક બેટરીનું પુરોગામી હતું. === ૧૯મી સદી === [[ચિત્ર:Faraday_Cochran_Pickersgill.jpg|right|thumb| માઇકલ ફેરાડેની શોધે ઇલેક્ટ્રિક મોટર તકનીકની સ્થાપના કરી ]] 19 મી સદીમાં, આ વિષયમાં સંશોધન વધુ તીવ્ર બન્યું. આ સદીમાં નોંધનીય આ વિકાસમાં હેન્સ ક્રિશ્ચિયન ઑર્સ્ટેડ નો સમાવેશ થાય છે જેમણે 1820 માં શોધી કાઢ્યું હતું કે ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું ઉત્પાદન કરે છે હોકાયંત્ર સોયનું ચલન કરશે. વિલિયમ સ્ટર્જન એ 1825 માં ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટની શોધ કરી હતી. જોસેફ હેન્રી અને એડવર્ડ ડેવી એ 1835 માં વિદ્યુત રિલે ની શોધ કરી. જ્યોર્જ ઓહ્મ, જેમણે 1827 માં વીજપ્રવાહ અને વિદ્યુત સ્થિતિમાનના તફાવત નો વાહક માં સંબંધ માપ્યો. <ref>{{Citation|first=Richard S.|last=Kirby|title=Engineering in History|pages=331–33|year=1990|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-26412-7}}</ref> માઇકલ ફેરાડે (ના સંશોધક ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ડક્શન 1831 માં), અને જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ, જેમણે1873 માં વીજળી અને ચુંબકત્વના તેમના ગ્રંથોમાં ''વીજળી અને ચુંબકવાદનો'' એક સંયુક્ત સિદ્ધાંત પ્રકાશિત કર્યો. {{Sfn|Lambourne|2010}} 1782 માં જ્યોર્જીસ-લૂઈ લે સેજએ બર્લિનમાં વિશ્વભરમાં ઇલેક્ટ્રિક ટેલિગ્રાફીનો પ્રથમ પ્રકાર વિકસાવી અને પ્રસ્તુત કર્યો હતો, જે 24 વિવિધ તારનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલ હતું. જેમાં દરેક મૂળાક્ષરના માટે એક તાર હતો. આ ટેલિગ્રાફએ બે રૂમને જોડ્યાં. તે ઇલેકટ્રોસ્ટેટિક ટેલિગ્રાફ હતું જેણે વિદ્યુત વહન દ્વારા સુવર્ણ પર્ણ ખસેડ્યું હતું. 1795 માં, ફ્રાન્સિસ્કો સાલ્વા કેમ્પિલોએ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક ટેલિગ્રાફ સિસ્ટમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. 1803-1804 ની વચ્ચે, તેમણે ઇલેક્ટ્રિકલ ટેલિગ્રાફી પર કામ કર્યું અને 1804 માં, તેમણે રોયલ એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયન્સિસ અને બાર્સિલોનાની આર્ટ્સમાં તેનો રિપોર્ટ રજૂ કર્યો. સાલ્વાની ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ટેલીગ્રાફ સિસ્ટમ ખૂબ જ નવીન હતી, જોકે 1800 માં યુરોપમાં બનાવવામાં આવેલી બે નવી શોધોના આધારે તેને ખૂબ જ પ્રભાવિત કરવામાં આવી હતી અને એલેકઝાન્ડ્રો વોલ્ટાની ઇલેક્ટ્રિક બેટરી ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ અને વિલિયમ નિકોલ્સન અને એન્થોની કાર્લલેના પાણીના વિદ્યુત વિચ્છેદન માટે ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Francesc_Salv%C3%A0_i_Campillo|title=Francesc Salvà i Campillo : Biography|last=|first=|date=2016-01-25|website=ethw.org|archive-url = |archive-date=|dead-url=|access-date= 2019-03-25}}</ref> ઇલેક્ટ્રિકલ ટેલિગ્રાફી ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરીનું પ્રથમ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. 19 મી સદીમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ વ્યવસાય બની ગયું. પ્રેક્ટિશનરોએ વૈશ્વિક વિદ્યુત ટેલિગ્રાફ નેટવર્ક બનાવ્યું હતું અને યુકે અને યુએસએમાં નવી ધારાને ટેકો આપવા માટે પ્રથમ વ્યાવસાયિક વિદ્યુત ઇજનેરી સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ફ્રાન્સિસ રોનાલ્ડ્સે 1816 માં ઇલેક્ટ્રિક ટેલિગ્રાફ સિસ્ટમની રચના કરી અને વીજળી દ્વારા વિશ્વને કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરી શકાય તેના દ્રષ્ટિકોણનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું. <ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London|pages=}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=2016|title=Sir Francis Ronalds and the Electric Telegraph|url=|journal=Int. J. For the History of Engineering & Technology|volume=86|pages=42–55|doi=10.1080/17581206.2015.1119481|pmid=|access-date=}}</ref> 50 વર્ષ પછી, તેઓ નવા સોસાયટી ઑફ ટેલિગ્રાફ એન્જીનીયર્સ (ટૂંક સમયમાં ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયર્સનું નામ બદલીને) માં જોડાયા, જ્યાં તેમને અન્ય સભ્યો દ્વારા તેમના જૂથના પ્રથમ તરીકે માનવામાં આવ્યાં. <ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=July 2016|title=Francis Ronalds (1788-1873): The First Electrical Engineer?|url=|journal=Proceedings of the IEEE|volume=104|issue=7|pages=1489–1498|doi=10.1109/JPROC.2016.2571358|pmid=|access-date=}}</ref> 19 મી સદીના અંત સુધીમાં, વિશ્વભરમાં 1890 થી, વાયરલેસ ટેલિગ્રાફીથી લેન્ડ લાઇન્સ, સબમરીન કેબલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ડેવલપમેન્ટ દ્વારા શક્ય ઝડપી સંચાર દ્વારા વિશ્વને હંમેશાં બદલવામાં આવ્યું હતું. આવા ક્ષેત્રોમાં પ્રાયોગિક એપ્લિકેશન્સ (ઉપયોગો) અને એડવાન્સિસે [[એકમ|માપદંડના]] પ્રમાણિત [[એકમ|એકમો]] માટે વધતી જતી જરૂરિયાત ઊભી કરી. વોલ્ટ, એમ્પીયર, કોલંબ, ઓહ્મ, વિદ્યુત શક્તિનો એકમ, અને હેનરી વગેરે એકમોના મનકીકરણ તરફ દોરી ગયાં. આને 1893 માં શિકાગોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું. {{Sfn|Rosenberg|2008}} આ ધોરણોના પ્રકાશનને વિવિધ ઉદ્યોગોમાં માનકકરણમાં ભવિષ્યના વિકાસનો આધાર બનાવવામાં આવ્યો હતો, અને ઘણાં દેશોમાં, વ્યાખ્યાઓને સંબંધિત કાયદામાં તાત્કાલિક માન્યતા આપવામાં આવી હતી. {{Sfn|Tunbridge|1992}} આ વર્ષો દરમિયાન, વીજળીનો અભ્યાસ મોટાભાગે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિક વિજ્ઞાનની]] પેટાશાખા તરીકે કરવામાં આવતો હતો કારણ કે પ્રારંભિક વિદ્યુત તકનીકને ઇલેક્ટ્રોમિકેનિકલ સ્વભાવ માનવામાં આવતી હતી. તકનીકી યુનિવર્સિટ્ટ ડર્મસ્ટેડે 1882 માં વિશ્વની પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરીની સ્થાપના કરી હતી. પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરી ડિગ્રી પ્રોગ્રામ પ્રોફેસર ચાર્લ્સ ક્રોસ હેઠળ ભૌતિકશાસ્ત્ર વિભાગમાં મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી (એમઆઇટી) માં શરૂ થયો હતો, {{Sfn|Wildes|Lindgren|1985}} જો કે કોર્નેલ યુનિવર્સિટી એ 1885 માં વિશ્વના પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરી સ્નાતક બનાવ્યાં હતાં. <ref>{{Cite web|url=https://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm|title=History - School of Electrical and Computer Engineering - Cornell Engineering|access-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606163120/http://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm|archive-date=2013-06-06|url-status=dead}}</ref> ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગનો પ્રથમ અભ્યાસ 1883 માં કોર્નેલની સિબિલી કોલેજ ઓફ મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ મિકેનિક આર્ટ્સમાં ભણાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite web |url=https://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165241/http://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://president.cornell.edu/andrew-dickson-white/|title=Andrew Dickson White - Office of the President}}</ref> તે જ વર્ષે, યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડનની સ્થાપના ગ્રેટ બ્રિટનમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગની પ્રથમ ચેર સ્થાપી હતી. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TLLmAAAAMAAJ|title=The Electrical Engineer|year=1911|page=54}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરીના પ્રોફેસર મેન્ડેલ પી. વીનબેકે તરત જ 1886 માં વિદ્યુત ઇજનેરી વિભાગની સ્થાપના કરી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/|title=Department History - Electrical & Computer Engineering|access-date=2019-08-02|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054305/http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/|url-status=dead}}</ref> ત્યારબાદ, યુનિવર્સિટીઓ અને ટેક્નોલૉજીની સંસ્થાઓએ ધીરે ધીરે સમગ્ર વિશ્વમાં તેમના વિદ્યાર્થીઓને વિદ્યુત ઇજનેરી કાર્યક્રમો પ્રદાન કરવાનું શરૂ કર્યું. <gallery widths="120px" perrow="4"> ચિત્ર:Thomas Edison, 1878.jpg|[[Thomas Edison]], electric light and (DC) power supply networks ચિત્ર:ZBD team.jpg|[[Károly Zipernowsky]], [[Ottó Bláthy]], [[Miksa Déri]], the ZBD transformer ચિત્ર:William-Stanley_jr.jpg|[[William Stanley, Jr.]], transformers ચિત્ર:Galileo_Ferraris.jpg|[[Galileo Ferraris]], electrical theory, induction motor ચિત્ર:Tesla_Sarony.jpg|[[Nikola Tesla]], practical polyphase (AC) and induction motor designs ચિત્ર:Doliwo-Dobrowolsky.jpg|[[Mikhail Dolivo-Dobrovolsky]] developed standard 3-phase (AC) systems ચિત્ર:Charlesproteussteinmetz.jpg|[[Charles Proteus Steinmetz]], AC mathematical theories for engineers ચિત્ર:Oheaviside.jpg|[[Oliver Heaviside]], developed theoretical models for electric circuits </gallery> આ દાયકા દરમિયાન ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગનો ઉપયોગ નાટકીય રીતે વધ્યો. 1882 માં [[થૉમસ ઍડિસન|એડિસને]] વિશ્વના પ્રથમ મોટા પાયે ઇલેક્ટ્રિક પાવર નેટવર્ક પર સ્વિચ કર્યું જેણે [[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂ યોર્ક સિટીના]] [[મેનહટન|મેનહટન આઇલેન્ડ]] પરના 59 ગ્રાહકોને 110 વોલ્ટ - ડાયરેક્ટ કરંટ (ડીસી) પૂરા પાડ્યા. સર ચાર્લ્સ પાર્સન દ્વારા 1884 માં સ્ટીમ ટર્બાઇનની શોધ વધુ કાર્યક્ષમ ઇલેક્ટ્રિક પાવર ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવી. ટ્રાન્સફોર્મર્સના ઉપયોગ દ્વારા લાંબા અંતર પર શક્તિને વધુ અસરકારક રીતે સ્થાનાંતરિત કરવાની ક્ષમતા સાથે એસી પ્રવાહ પ્રચલિત થયો. પ્રેક્ટિકલ એ.સી. મોટર ડિઝાઇનનો સમાવેશ ઇન્ડક્શન મોટર્સ સાથે સ્વતંત્ર રીતે ગેલેલિઓ ફેરારીસ અને નિકોલા ટેસ્લા દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો અને તે પછી મિખાઈલ ડોલીવો-ડોબ્રોવોલ્સ્કી અને ચાર્લ્સ યુજીન લેન્સલોટ બ્રાઉન દ્વારા વ્યવહારિક રીતે પ્રવાહ વિધ્યુતૈકી ને ત્રણ તબક્કાના સ્વરૂપમાં વિકસિત કરવામાં આવી. {{Sfn|Heertje|Perlman|1990}} ચાર્લ્સ સ્ટેઇનમેટ્ઝ અને ઓલિવર હેવીસાઇડે વૈકલ્પિક વર્તમાન ઇજનેરીના સૈદ્ધાંતિક ધોરણે ફાળો આપ્યો. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=f5FqsDPVQ2MC&pg=PA1229&dq=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Oliver%20Heaviside#v=onepage&q=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Oliver%20Heaviside&f=false|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|last=Grattan-Guinness|first=I.|date=1 January 2003|publisher=JHU Press|isbn=9780801873973|via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=lew5IC5piCwC&pg=PA329&dq=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Charles%20Steinmetz#v=onepage&q=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Charles%20Steinmetz&f=false|title=Mathematics in Historical Context|last=Suzuki|first=Jeff|date=27 August 2009|publisher=MAA|isbn=9780883855706|via=Google Books}}</ref> યુ.એસ. માં એ.સી. ના ઉપયોગનો ફેલાવો, જેણે જ્યોર્જ વેસ્ટિંગહાઉસ સમર્થિત એસી સિસ્ટમ અને થોમસ એડિસન સમર્થિત ડીસી પાવર સિસ્ટમ વચ્ચે ''કરંટનું યુદ્ધ'' કહેવાતું હતું, એસીને ધોરણ તરીકે એકંદરે સ્વીકારવામાં આવ્યો. {{Sfn|Severs|Leise|2011}} === આધુનિક વિકાસ === [[ચિત્ર:Guglielmo_Marconi.jpg|thumb| ગુગલીએલ્મો માર્કોની, લાંબા અંતરના રેડિયો ટ્રાન્સમિશન પરના તેમના અગ્રણી કાર્ય માટે જાણીતા છે ]] રેડિયોના વિકાસ દરમિયાન, ઘણા વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકોએ રેડિયો તકનીક અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં ફાળો આપ્યો. ૧૮૫૦ ના દાયકામાં જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલના ગાણિતિક કાર્યમાં, અદ્રશ્ય હવાયુક્ત તરંગો (પછીથી "રેડિયો તરંગો" તરીકે ઓળખાતા સંભવિત) [[વિઘ્યુતચુંબકિય વિકીરણ]]<nowiki/>વિવિધ સ્વરૂપોનો સંબંધ દર્શાવ્યો હતો. ૧૮૮૮ ના તેમના ક્લાસિક ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રયોગોમાં, હેનરિચ હર્ટ્ઝે સ્પાર્ક-ગેપ ટ્રાન્સમિટરથી રેડિયો તરંગો પ્રસારિત કરીને મેક્સવેલની સિદ્ધાંત સાબિત કરી, અને તેમને સરળ વિદ્યુત ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરીને શોધી કાઢ્યો. અન્ય ભૌતિકશાસ્ત્રીઓએ આ નવા તરંગો સાથે પ્રયોગ કર્યો અને પ્રક્રિયામાં તેમને ટ્રાન્સમિટ કરવા અને શોધવા માટેના ઉપકરણો વિકસિત કર્યા. ૧૮૯૫ માં, ગુગેલિલ્મો માર્કોનીએ આ "હર્ટ્ઝિયન તરંગો" ને વ્યવસાયિક વાયરલેસ ટેલિગ્રાફિક સિસ્ટમ બનાવના હેતુમાં પરિવહન અને શોધવાની જાણીતી પદ્ધતિઓને અનુરૂપ બનાવવાના માર્ગ પર કામ શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં, તેણે દોઢ માઇલના અંતરે વાયરલેસ સિગ્નલો મોકલ્યા. ડિસેમ્બર ૧૯૦૧ માં, તેમણે એવા વાયરલેસ તરંગો મોકલ્યા જેના પર પૃથ્વીની વક્રતાની અસર થતી નથી. <ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/marconi-bio.html Marconi's biography at Nobelprize.org] retrieved 21 June 2008.</ref> ૧૮૯૭માં કાર્લ બ્રાઉને કૅથોડ રે ટ્યુબની શોધ કરી જેનાથી ટીવીની શોધ માટેની તકનીક વિકસિત થઈ. {{Sfn|Abramson|1955}} જ્હોન ફ્લેમિંગે ૧૯૦૪ માં પ્રથમ રેડિયો ટ્યુબ, કે જે ડાયોડ હતી તેની શોધ કરી. બે વર્ષ પછી, રોબર્ટ વોન લીબેન અને લી ડી ફોરેસ્ટ સ્વતંત્ર રીતે એમ્પ્લીફાયર ટ્યુબ વિકસાવી, જેને ટ્રાયોડ કહેવામાં આવે છે. {{Sfn|Huurdeman|2003}} ૧૯૨૦ માં આલ્બર્ટ હલે મેગ્નેટ્રોનનો વિકાસ કર્યો જે આખરે પર્સી સ્પેન્સર દ્વારા ૧૯૪૬ માં માઇક્રોવેવ પકાવવાની નાની ભઠ્ઠીના વિકાસ તરફ દોરી ગયો. <ref>{{Cite web|url=http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/hull.html|title=Albert W. Hull (1880–1966)|website=IEEE History Center|archive-url = https://web.archive.org/web/20020602014513/http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/hull.html|archive-date=2 June 2002|url-status = dead|access-date= 22 January 2006}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.gallawa.com/microtech/history.html|title=Who Invented Microwaves?|access-date=22 January 2006|archive-date=12 ડિસેમ્બર 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212162021/http://www.gallawa.com/microtech/history.html|url-status=dead}}</ref> ૧૯૩૪ માં, બ્રિટિશ સૈન્યએ ડૉ. વિમ્પરીસના માર્ગદર્શન હેઠળ રડાર (જે મેગ્નેટ્રોનનો ઉપયોગ પણ કરે છે) તરફ આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું, જેનો અંત ઓગસ્ટ 1936 માં બાવ્ડેસી ખાતેના પ્રથમ રડાર સ્ટેશનની કામગીરી થી અંત આવ્યો. <ref>{{Cite web|url=http://www.penleyradararchives.org.uk/history/introduction.htm|title=Early Radar History|website=Peneley Radar Archives|access-date=22 January 2006|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201090207/http://www.penleyradararchives.org.uk/history/introduction.htm|url-status=dead}}</ref> ૧૯૪૧ માં કોનરાડ ઝુઝે ઇલેક્ટ્રોમિકેનિકલ ભાગોનો ઉપયોગ કરીને વિશ્વનો પ્રથમ સંપૂર્ણ વિધેયાત્મક અને પ્રોગ્રામેબલ કમ્પ્યુટર ઝેડ 3 રજૂ કર્યું. ૧૯૪૩ માં ટોમી ફ્લાવર્સે વિશ્વના પ્રથમ સંપૂર્ણ વિધેયાત્મક, ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ અને પ્રોગ્રામેબલ કમ્પ્યુટર કોલોસસની રચના અને નિર્માણ કર્યું. <ref>{{Cite encyclopedia}}<br /><br />{{Cite encyclopedia}}</ref> ૧૯૪૬ માં જ્હોન પ્રેસ્પર એકકાર્ટ અને જ્હોન મૌચલીના ENIAC (ઇલેક્ટ્રોનિક ન્યુમરિયલ ઇન્ટિગ્રેટર અને કમ્પ્યુટર), કમ્પ્યુટિંગ યુગની શરૂઆત કરી. આ મશીનોના અંકગણિત પ્રદર્શનથી એન્જિનિયરોને નવી નવી તકનીકીઓ વિકસિત કરવાની અને નવી ઉદ્દેશો પ્રાપ્ત કરવાની તક મળી, જેમાં એપોલો પ્રોગ્રામનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે ચંદ્ર પર અવકાશયાત્રીઓના ઉતરાણમાં પરિણમ્યો . <ref>{{Cite web|url=http://www.seas.upenn.edu/~museum/guys.html|title=The ENIAC Museum Online|access-date= 18 January 2006}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]] [[શ્રેણી:વિદ્યુત ઇજનેરી]] eec41q2z21y7c0sfzxtq0fj0hrcveu4 0 111401 906443 854449 2026-10-19T22:42:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906443 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર |ફોટો = Original Archived photo of Pritilata Waddedar.jpg |ફોટોસાઇઝ = |ફોટોનોંધ = |જન્મ તારીખ = {{Birth date|1911|5|5|df=yes}} |જન્મ સ્થળ = ધાલઘાટ, પતિયા, ચિત્તાગોંગ, બંગાલ પ્રાંત, બ્રિટિશ ભારત <br />(હવે [[બાંગ્લાદેશ]]) |મૃત્યુ તારીખ = {{Death date and age|1932|9|23|1911|5|5|df=yes}} |મૃત્યુ સ્થળ = [[ચિત્તાગોંગ]], બંગાલ પ્રાંત, બ્રિટિશ ભારત <br />(હવે [[બાંગ્લાદેશ]]) |મૃત્યુનું કારણ = પોટેશિયમ સાઈનાઈડ ખાઈને [[આત્મહત્યા]] |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = |હુલામણું નામ =રાની |જન્મ સમયનું નામ ={{lang|bn|প্রীতিলতা ওয়াদ্দেদার}} |નાગરીકતા = બ્રિટિશ ભારતીય |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = |વ્યવસાય = શિક્ષક |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = |ભાગીદાર = |સંતાન = |માતા-પિતા = પ્રતિભાદેવી અને જગતબંધૂ વાડ્ડેદાર |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર''' ([[મે ૫|૫ મે]] ૧૯૧૧ - [[સપ્ટેમ્બર ૨૩|૨૩ સપ્ટેમ્બર]] ૧૯૩૨) <ref name="Pritilata's 100th birthday today">{{Cite news|date=5 May 2011|title=Pritilata's 100th birthday today|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184343|work=The Daily Star|access-date=18 December 2012}}</ref> [[ભારતીય ઉપખંડ]]ના એક બંગાળી રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિકારી હતા, જેઓ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]માં પ્રભાવશાળી હતા.<ref name="Pritilata Waddedar (1911-1932)">{{Cite news|title=Pritilata Waddedar (1911–1932)|url=http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=51162&date=2012-01-25|work=News Today|access-date=18 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126141408/http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=51162&date=2012-01-25|archive-date=26 January 2012}}</ref><ref name="After 80 yrs, posthumous degrees for revolutionaries">{{Cite news|date=22 March 2012|title=After 80 yrs, posthumous degrees for revolutionaries|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/After-80-yrs-posthumous-degrees-for-revolutionaries/articleshow/12364819.cms|work=The Times of India|access-date=18 December 2012}}</ref> [[ચિત્તાગોંગ]] અને [[ઢાકા]]માં શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેમણે [[કોલકાતા]]ની બેથુન કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો અને ફિલોસોફીમાં સ્નાતક થયા. તેણી કન્ટ્રી ક્લબમાં ગોળી ચલાવી ૫ વ્યક્તિઓની હત્યા અને ૭ને ઈજા પહોંચાડવાના ક્રાંતિકારી પરાક્રમ માટે જાણીતી છે. શિક્ષિકા તરીકેના ટૂંકા ગાળાના વ્યવસાય પછી, પ્રીતિલતા [[સૂર્ય સેન]]ના નેતૃત્વ હેઠળના ક્રાંતિકારી જૂથમાં જોડાયા. તેમણે ઈ.સ. ૧૯૩૨માં પહાર્તલી યુરોપિયન ક્લબ પરના હુમલામાં <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hjilIrVt9hUC&pg=PA140|title=Women in Modern India|last=Geraldine Forbes|date=28 April 1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65377-0|pages=140–}}</ref> પંદર ક્રાંતિકારીઓની ટુકડીનું નેતૃત્વ કર્યું.<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/feature/feyr98/fe0898/f1808989.html|title=Remembering the Legendary Heroes of Chittagong|publisher=NIC|access-date=6 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.clatgyan.com/downloads/Independence-CLATGyan.pdf|title=Indian Independence|access-date=5 January 2013|archive-date=19 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119062342/http://www.clatgyan.com/downloads/Independence-CLATGyan.pdf|url-status=dead}}</ref> આ ક્લબ બહાર પાટીયા પર લખેલું હતું કે "કૂતરાઓ અને ભારતીયોને પ્રવેશ નથી".<ref name="Banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Amin|first=Sonia|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=|edition=Second|chapter=Waddedar, Pritilata|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Waddedar,_Pritilata|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192220/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Waddedar,_Pritilata|archive-date=2016-03-04|access-date=2019-12-22|url-status=dead}}</ref> ક્રાંતિકારીઓએ આ ક્લબને સળગાવી દીધી હતી અને બાદમાં તેમને અંગ્રેજ પોલીસે પકડ્યા હતા. ધરપકડથી બચવા માટે, પ્રીતિલતાએ સાયનાઇડનું સેવન કર્યું અને તેમનું મૃત્યુ થયું.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IVvnrsaIgA8C&pg=PA699|title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History: Since 1750|last=Craig A. Lockard|date=1 January 2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-4390-8534-9|pages=699–|access-date=18 December 2012}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == [[ચિત્ર:MatriculationPritilata.jpg|left|thumb|પ્રીતિલતાનું મેટ્રિક પરીક્ષા પ્રમાણપત્ર]] પ્રીતિલતાનો જન્મ (હાલના બાંગ્લાદેશ)ના [[ચિત્તાગોંગ]]ના પતિયા ઉપજિલ્લાના ધલાઘાટ જિલ્લામાં થયો હતો.<ref name="A fearless female freedom-fighter">{{Cite news|title=A fearless female freedom-fighter|url=http://archive.thedailystar.net/rising/2004/09/05/switch.htm|work=Rising Stars|publisher=The Daily Star|access-date=18 December 2012|archive-date=7 ઑગસ્ટ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807140244/http://archive.thedailystar.net/rising/2004/09/05/switch.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Pritilata's birth anniversary observed at CU|url=http://www.newagebd.com/detail.php?date=2012-05-06http%3A%2F%2Fwww.newagebd.com%2Fdetail.php%3Fdate%3D2012-05-06&nid=9340%23.UQfx-33LdRx|work=New Age|access-date=19 December 2012|archive-url=https://archive.today/20130129160031/http://www.newagebd.com/detail.php?date=2012-05-06http://www.newagebd.com/detail.php%3Fdate=2012-05-06&nid=9340%23.UQfx-33LdRx|archive-date=29 January 2013}}</ref> ''વાડ્ડેદાર'' એ કુટુંબના પૂર્વજને આપવામાં આવેલું એક બિરુદ હતું, તેમની મૂળ અટક દાસગુપ્તા હતી. તેમના પિતા જગબન્ધુ વાડ્ડેદાર ચિત્તાગોંગ નગરપાલિકામાં કારકુન હતા.<ref name="Pritilata Waddedar (1911-1932)"/> તેમની માતા પ્રતિભામયી દેવી ગૃહિણી હતી.<ref name="Agnijuger Agnikanya Pritilata">{{Cite news|date=5 May 2011|title=Agnijuger Agnikanya Pritilata|url=http://blog.bdnews24.com/ruman11/15681|work=BDNews|language=bn|access-date=19 December 2012|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017133209/http://blog.bdnews24.com/ruman11/15681|url-status=dead}}</ref> આ દંપત્તીને મધુસૂદન, પ્રીતિલતા, કનકલાતા, શાંતિલતા, આશાલતા અને સંતોષ નામના છ સંતાનો હતા. પ્રીતિલતાનું ઉપનામ રાની હતું. જગબંધૂએ તેમના બાળકો માટે સંભવિત શ્રેષ્ઠ શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પ્રિતિલાતાને ચિત્તાગોંગ ની ડૉ ખસ્તગીર સરકારી કન્યા શાળામાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. પ્રીતિલતા એક હોશિયાર વિદ્યાર્થીની હતા.<ref>{{Cite book|title=Pritilata|publisher=Prometheus er pothe|year=2008|page=15|language=bn}}</ref> શાળાના એક લોકપ્રિય શિક્ષક, ''ઉષા દી'', વિદ્યાર્થીઓમાં રાષ્ટ્રવાદની પ્રેરણા આપવા માટે [[રાણી લક્ષ્મીબાઈ]]ની વાર્તા કહેતા હતા. પ્રીતિલતાના વર્ગની વિદ્યાર્થીની [[કલ્પના દત્ત]] ચિત્તાગોંગ શસ્ત્રાગારના દરોડાખોર નામના જીવનચરિત્રમાં લખે છે - "અમારા ભવિષ્ય વિશે શાળાના દિવસોમાં અમને કોઈ સ્પષ્ટ વિચાર નહોતો. પછી ઝાંસીની રાણીએ તેમના ઉદાહરણથી અમારી કલ્પનાને ચિંગારી આપી. કેટલીકવાર અમે પોતાને નિર્ભય માનતા... ".<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wcoBAAAAMAAJ|title=Chittagong Armoury raiders: reminiscences|last=Kalpana Dutt|publisher=Peoples' Pub. House|year=1979|page=46}}</ref> કલા અને સાહિત્ય એ પ્રીતિલતાનો પ્રિય વિષય હતો.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hQhuAAAAMAAJ|title=Do and die: the Chittagong uprising, 1930–34|last=Manini Chatterjee|publisher=Penguin Books|year=1999|isbn=978-0-14-029067-7|page=180}}</ref> તેમણે ૧૯૨૮ માં ડૉ ખસ્તગીર સરકારી કન્યા શાળામાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો અને ૧૯૨૯ માં, તેમને ઈડન કોલેજ, [[ઢાકા]]માં પ્રવેશ મળ્યો. વચગાળાની પરીક્ષાઓમાં, તેઓ પરીક્ષામાં ઢાકામાં પ્રથમ ક્રમાંકે ઉત્તીર્ણ થયા.<ref name="The Fire-Brand Woman Of Indian Freedom Struggle.">{{Cite web|url=http://www.towardsfreedom.in/site/Pritilata_Waddedar|title=The Fire-Brand Woman Of Indian Freedom Struggle.|publisher=Towards Freedom|access-date=18 December 2012|archive-date=18 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218200746/http://www.towardsfreedom.in/site/Pritilata_Waddedar|url-status=dead}}</ref> એડન કોલેજમાં વિદ્યાર્થી તરીકે, તેમણે વિવિધ સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. તેઓ ''દિપાલી સંઘ''ના બેનર હેઠળ લીલા નાગના નેતૃત્વ હેઠળના ''શ્રી સંઘ''ના જૂથમાં જોડાયા.<ref name="Banglapedia"/> === કલકત્તામાં === ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે, પ્રીતિલતા કલકત્તા (હાલ કોલકાતા) ગયા અને બેથુન કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. બે વર્ષ પછી, તેમણે કૉલેજમાંથી ફિલોસોફીમાં સ્નાતક થયા.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wv0vAQAAIAAJ|title=Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh|last=S. S. Shashi|publisher=Anmol Publications|year=1996|isbn=978-81-7041-859-7|page=135}}</ref> જોકે, કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાં અંગ્રેજ અધિકારીઓએ તેમની ડિગ્રી રોકી હતી. ઈ. સ. ૨૦૧૨ માં, તેમને (અને [[બીના દાસ]] ) મરણોત્તર તેમના યોગ્યતાના પ્રમાણપત્રો એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="After 80 yrs, posthumous degrees for revolutionaries"/> === શાળા શિક્ષક તરીકે === કલકત્તામાં શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી, પ્રીતિલતા ફરી ચિત્તાગોંગ ગયા. ચિત્તાગોંગમાં, તેમણે નંદનકાનન અપર્ણાચરણ સ્કૂલ નામની સ્થાનિક અંગ્રેજી માધ્યમ માધ્યમિક શાળામાં મુખ્ય શિક્ષિકાની નોકરી લીધી.<ref name="Banglapedia"/><ref name="The Fire-Brand Woman Of Indian Freedom Struggle."/><ref>{{Cite news|date=31 January 2009|title=CCC plans to house 2 girls' schools in commercial complex|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=73697|work=The Daily Star|access-date=18 December 2012}}</ref> == ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ == === સૂર્ય સેનના ક્રાંતિકારી જૂથમાં જોડાતા === {{Quote box|quote="પ્રીતિલત્તા યુવાન અને બહાદૂર હતા. તેઓ ખૂબ ઉત્સાહ થી કાર્ય કરતા અને અંગ્રેજોને હાંકી કાઢવા પ્રતિબદ્ધ હતા."|source=બિનોદ બિહારી ચૌધરી , સમકાલીન ક્રાંતિકારી<ref name="A Long Walk to Freedom" />|align=right|width=35%|border=|fontsize=|bgcolor=#c6dbf7}} પ્રીતિલતાએ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું. સૂર્ય સેને તેમના વિશે સાંભળ્યું હતું અને ઇચ્છતા હતા કે તેઓ તેમના ક્રાંતિકારી જૂથમાં જોડાય.<ref name="A Long Walk to Freedom">{{Cite news|title=A Long Walk to Freedom|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2010/02/03/cover.htm|work=Star Weekend Magazine|publisher=The Daily Star|access-date=18 December 2012|archive-date=27 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327172607/http://archive.thedailystar.net/magazine/2010/02/03/cover.htm|url-status=dead}}</ref> ૧૩ જૂન ૧૯૩૨ ના દિવસે, પ્રીતિલતા ધલઘાટ શિબિરમાં સૂર્ય સેન અને નિર્મલ સેનને મળ્યા.<ref name="Agnijuger Agnikanya Pritilata"/> ત્યારના સમકાલીન ક્રાંતિકારી, બિનોદ બિહારી ચૌધરીએ મહિલાઓને તેમના જૂથમાં જોડાવા દેવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. જો કે, પ્રીતાલતાને આ જૂથમાં જોડાવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, કારણ કે ક્રાંતિકારીઓએ દલીલ કરી હતી કે હથિયાર વહન કરતી મહિલાઓ પુરુષો જેટલી શંકાને આકર્ષિત કરશે નહીં. === રામકૃષ્ણ બિશ્વાસ તરફથી પ્રેરણા === સૂર્ય સેન અને તેના ક્રાંતિકારી જૂથે ચિત્તાગોંગના મહાનિરીક્ષક ક્રેગની હત્યા કરવાનો નિર્ણય કર્યો. આ કાર્ય રામકૃષ્ણ બિશ્વાસ અને કાલિપદ ચક્રવર્તીને સોંપવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેઓએ ભૂલથી ક્રેગને બદલે ચાંદપુરના એસ.પી. અને તારિની મુખર્જીની હત્યા કરી હતી. રામકૃષ્ણ બિસ્વાસ અને કાલિપદ ચક્રવર્તીની ૨ ડિસેમ્બર ૧૯૩૧ના દિવસે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y6Dw3W9ubLkC&pg=RA2-PT151|title=Netaji Subhas Bose|last=Reva Chatterjee|publisher=Ocean Books|year=2000|isbn=978-81-87100-27-0|pages=2–}}</ref> સુનાવણી બાદ બિશ્વાસને ફાંસી આપવાનો અને ચક્રવર્તીને સેલ્યુલર જેલમાં દેશનિકાલ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Sonali Swapno">{{cite book|title=Surjo Sener Sonali Swapno|last=Pal|first=Rupamay|publisher=Deepayan|year=1986|location=Kolkata|page=162}}</ref> ચિત્તાગોંગથી કલકત્તાની એલીપોર જેલ સુધી મુસાફરી કરવા માટે જરૂરી રકમની રકમ પરિવાર અને મિત્રો પાસે નહોતી. તે સમયે પ્રીતિલતા કોલકાતામાં રોકાયેલી હોવાથી, તેમને અલીપોર જેલમાં જઇને રામકૃષ્ણ બિસ્વાસને મળવાનું કહેવામાં આવ્યું.<ref name="Sonali Swapno"/> === સૂર્ય સેનના જૂથમાં પ્રવૃત્તિઓ === સૂર્ય સેનના ક્રાંતિકારી જૂથ સાથે, પ્રીતિલતાએ ટેલિફોન અને ટેલિગ્રાફ ઓફિસમાં પર હુમલા અને અનામત પોલીસ સંપર્ક તારો તોડવા જેવા ઘણા હુમલાઓમાં ભાગ લીધો હતો <ref name="A fearless female freedom-fighter"/> == પહાર્તલી યુરોપિયન ક્લબ હુમલો (૧૯૩૨) == [[ચિત્ર:Euclub.jpg|thumb|પહાર્તલી યુરોપિયન ક્લબ (અહીં ૨૦૧૦માં બતાવેલ) ક્રાંતિકારીઓના જૂથ દ્વારા સળગાવી દેવામાં આવી હતી.]] ઈ.સ. ૧૯૩૨ માં, સૂર્યા સેને પહાર્તલી યુરોપિયન ક્લબ પર હુમલો કરવાની યોજના બનાવી હતી. આ ક્લબ બહાર પાટીયા પર લખેલું હતું કે "કૂતરાઓ અને ભારતીયોને પ્રવેશ નથી".<ref>{{Cite news|title=80th death anniversary of Pritilata observed|url=http://www.newagebd.com/detail.php?date=2012-09-25&nid=24889%23.UfIdvWfancc|work=News Age|access-date=18 December 2012|archive-url=https://archive.today/20130725180819/http://www.newagebd.com/detail.php?date=2012-09-25&nid=24889%23.UfIdvWfancc|archive-date=25 July 2013}}</ref> સૂર્ય સેને આ અભિયાન માટે મહિલા નેતાની નિમણૂક કરવાનો નિર્ણય કર્યો. ઘટનાના સાત દિવસ પહેલા [[કલ્પના દત્ત]]ની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આને કારણે, પ્રીતિલતાને હુમલાનું નેતૃત્વ સોંપવામાં આવ્યું હતું. પ્રિતિલાતા હથિયારોની તાલીમ માટે કોટોવાલી સી સાઇડ ગયા અને ત્યાં તેમના હુમલાની યોજના બનાવી.<ref name="The Fire-Brand Woman Of Indian Freedom Struggle."/> તેઓએ ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૨ ના દિવસે ક્લબ પર હુમલો કરવાનો નિર્ણય કર્યો. જૂથના સભ્યોને પોટેશિયમ સાયનાઇડ આપવામાં આવ્યા હતા અને જો તેઓ પકડાય તો તેને ગળી જવા જણાવ્યું હતું.<ref name="Banglapedia"/> હુમલાના દિવસે, પ્રીતિલતાએ એક [[પંજાબી લોકો|પંજાબી]] પુરુષની વેશભૂષા કરી. તેમના સાથીઓ કાલીશંકર ડે, બિરેશ્વર રોય, પ્રફુલ્લ દાસ, શાંતિ ચક્રવર્તીએ [[ધોતીયું|ધોતી]] અને શર્ટ પહેર્યા હતા. મહેન્દ્ર ચૌધરી, સુશીલ દે અને પન્ના સેને લુંગી અને શર્ટ પહેર્યા હતા.<ref name="Sonali Swapno"/> તેઓ લગભગ ૧૦:૪૫ વાગ્યે ક્લબ પહોંચ્યા અને હુમલો શરૂ કર્યો. તે સમયે ક્લબની અંદર લગભગ ૪૦ લોકો હતા. આ ક્રાંતિકારીઓએ આ હુમલા માટે પોતાને ત્રણ અલગ જૂથોમાં વહેંચ્યા. ક્લબમાં, રિવોલ્વર ધરાવતા કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓએ ગોળી ચલાવવાનું શરૂ દીધું હતું. પ્રીતિલતાને એક જ ગોળીનો ઘા થયો. પોલીસ રિપોર્ટ અનુસાર આ હુમલામાં સુલિવાન અટકવાળી એક મહિલાનું મોત નીપજ્યું હતું અને ચાર પુરુષો અને સાત મહિલાઓને ઈજાઓ પહોંચી હતી.<ref name="Sonali Swapno"/> == મૃત્યુ == [[ચિત્ર:EuclubattackFolok.jpg|thumb|આ જગ્યાએ પ્રીતિલતાએ આત્મહત્યા કરી. હવે ત્યાં તેની યાદમાં એક તકતી છે.]] ઇજાગ્રસ્ત પ્રીતિલતાને અંગ્રેજ પોલીસે ઘેરી લીધી હતી.<ref name="Pritilata Waddedar (1911-1932)"/>ધરપકડ ન થાય તે માટે તેઓ સાયનાઇડ ગળી ગયા.<ref name="A Long Walk to Freedom"/> બીજા જ દિવસે પોલીસે તેમનો મૃતદેહ શોધી કાઢ્યો અને તેમની ઓળખ કરી. તેમના મ્રતદેહની તલાશી લેતાં પોલીસને થોડા પત્રિકાઓ, રામકૃષ્ણ વિશ્વાસના ફોટોગ્રાફ, ગોળીઓ, સિસોટી અને તેમના હુમલાની યોજનાનો મુસદ્દો મળ્યો. પોસ્ટમોર્ટમ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે ગોળીની ઈજા ખૂબ ગંભીર ન હતી અને સાયનાઇડનું ઝેર તેમના મૃત્યુનું કારણ હતું.<ref name="Sonali Swapno"/> બંગાળના મુખ્ય સચિવે લંડનમાં બ્રિટિશ અધિકારીઓને રિપોર્ટ મોકલ્યો. અહેવાલમાં તે લખ્યું હતું– <ref>{{Cite journal|year=1932|title=Fortnightly Reports on Bengal, for the second half of September 1932, GOI Home Poll No. 18/1932}}</ref> {{ઉક્તિ|પ્રીતીલતા વાડ્ડેદાર, ઈન્સ્પેક્ટર તારિની મુખર્જીની હત્યા બદલ ફાંસીની સજા પામનાર સ્વતંત્રતા સેનાની બિશ્વાસથી ખૂબ નજીક હતા. અલબત્ તેઓ તેમની સંગીની ન હતા અને અમુક અહેવાલો દર્શાવે છે કે તેઓ નિર્મલ સેનના પત્ની હતા જેઓ ધાલઘાટની ધરપકડથી બચવા જતા માર્યા ગયા હતા, જ્યાં કેમ્પ્ટરન કેમેરોન મૃત્યુ પામ્યા હતા.}} == પ્રભાવ == [[ચિત્ર:Pritilata_Half_statue.jpg|thumb|234x234px|પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર પ્રાથમિક શાળા, ચિત્તાગોંગ ખાતેની પ્રતિમા]] બાંગ્લાદેશની લેખિકા સેલિના હુસેન પ્રીતિલતાને દરેક સ્ત્રી માટે આદર્શ કહે છે.<ref>{{Cite news|date=1 June 2011|title=Contribution of Pritilata recalled|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=188097|work=The Daily Star|access-date=18 December 2012}}</ref> તેમની યાદમાં ''બિરકન્યા પ્રીતિલતા ટ્રસ્ટ'' (''બહાદુર મહિલા પ્રીતિલતા ટ્રસ્ટ'') નામના ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. પ્રીતિલતાનો જન્મદિવસ ટ્રસ્ટ દ્વારા દર વર્ષે બાંગ્લાદેશ અને ભારતના જુદા જુદા સ્થળોએ ઉજવવામાં આવે છે. ટ્રસ્ટ તેમને "મહિલાઓ માટેની મશાલ" તરીકે માને છે.<ref>{{Cite news|date=26 September 2012|title=A beacon of light for women|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=251218|work=The Daily Star|access-date=18 December 2012}}</ref> સાહિદ અબ્દુસ સબુર રોડના અંતિમ છેડેથી ચિત્તાગોંગના બોઆલાલી ઉપજિલ્લા મુકુંડા રામ હાટ સુધીના રસ્તાનું નામ પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર રોડ રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite news|date=18 December 2012|title=Road named after Pritilata in Ctg|url=http://www.thenewnationbd.com/newsdetails.aspx?newsid=4347|work=The New Nation|archive-url=https://archive.is/20130203234257/http://www.thenewnationbd.com/newsdetails.aspx?newsid=4347|archive-date=3 February 2013|access-date=18 December 2012}}</ref> ૨૦૧૨ માં, ઐતિહાસિક યુરોપિયન ક્લબની બાજુમાં, પહાર્તલી રેલ્વે સ્કૂલની સામે, પ્રીતિલતા વાડ્ડેદારનું કાંસાનું શિલ્પ બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|date=2 October 2012|title=Pritilata's bronze sculpture to be installed in port city|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=252027|work=The Daily Star|access-date=20 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|date=3 October 2012|title=Pritilata's memorial sculpture unveiled in Ctg|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=252261|work=The Daily Star|access-date=20 August 2015|archive-date=4 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102937/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=252261|url-status=dead}}</ref> વાડ્ડેદારની મોટી-ભત્રીજી એ બ્રિટીશ પત્રકાર અને કાર્યકર એશ સરકાર છે.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/feb/05/relatives-terrorist-past-women-politic-british-bengal|title=My great-great-aunt was a terrorist: women’s politics went beyond the vote|last=Sarkar|first=Ash|date=2018-02-05|work=The Guardian|access-date=2018-07-12|language=en}}</ref> === વારસો === * પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર મહાવિદ્યાલય, [[નદિયા જિલ્લો|નાદિયા જિલ્લામાં]] આવેલી એક કૉલેજ. * પ્રીતિલતા શહીદ મીનાર * પ્રીતિલતા હોલ, ચિત્તાગોંગ વિશ્વવિદ્યાલય * પ્રીતિલતા હોલ, જહાંગીરનગર યુનિવર્સિટી * પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર પ્રાથમિક શાળા, ચિત્તાગોંગ * ખાંટુરા પ્રીતિલતા શિક્ષા નિકેતન (બોય્સ (એચ. એસ.), ગર્લ્સ (એચ. એસ.) અને પ્રાથમિક વિભાગ), ત્રણ શાળાઓ, ગોબરદંગા, પશ્ચિમ બંગાળ, ભારત * નેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી, દુર્ગાપુર, પશ્ચિમ બંગાળ, ભારતના પ્રીતિલતા વાડ્ડેદાર ઑલ ગર્લ્સ હોસ્ટેલ === લોકપ્રિય માધ્યમોમાં === * ૨૦૧૦ ની બોલિવૂડ મૂવી ''ખેલે હમ જી જાન સે'' ચિત્તાગોંગ ક્રાંતિ પર આધારિત હતી, તેમાં વિશાખા સિંહે પ્રીતિલતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|title=Young rebels|url=http://www.business-standard.com/india/news/young-rebels/451001/|work=Business Standard|access-date=18 December 2012}}</ref> <ref>{{Cite news|title=The veer Konna of Chittagong|url=http://www.telegraphindia.com/1101201/jsp/entertainment/story_13240594.jsp|work=The Telegraph (Calcutta)|access-date=19 December 2012|archive-date=4 માર્ચ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131506/http://www.telegraphindia.com/1101201/jsp/entertainment/story_13240594.jsp|url-status=dead}}</ref> * ૨૦૧૨ માં, હિન્દી ફિલ્મ ''ચિત્તાગોંગ'' રજૂ થઈ હતી. વેગા તમોટીયાએ તેમાં વાડ્ડેદારની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.screenindia.com/news/manoj-bajpayee-back-in-the-limelight/640489/|title=Manoj Bajpayee, back in the limelight|publisher=Screen India|archive-url = https://archive.is/20120910203026/http://www.screenindia.com/news/manoj-bajpayee-back-in-the-limelight/640489/|archive-date=10 September 2012|access-date=18 December 2012}}</ref> * મહિલાઓની મતાધિકારની સો વર્ષગાંઠ નિમિત્તે બી.બી.સી. એ એક સિરીઝ બવાવી હતી જેનું નામ ''સ્નેચીસ: મોમેન્ટ્સ ફ્રોમ વિમેન લાઇવ્સ'' હતું. તેના એક ભાગરૂપે ૨૦૧૮ માં, કિરણ સોનિયા સાવરે 'પ્રીતિલતા'ના જીવન પર 'હીઅર હર' નામનું એક પાત્રી નાટક કર્યું હતું. આ ફિલ્મ તાનિકા ગુપ્તાએ લખી હતી. == છબીઓ == <gallery mode="packed"> Pritilata.jpg|[[કોલકાતા]]ના મેદાન ખાતેની પ્રતિમા Bust of Pritilata Waddedar.JPG|પ્રીતિલતાની અર્ધ પ્રતિમા Pritilata Shohid Minar.jpg|પ્રીતિલતા શહિદ મીનાર Pritilata Hall at University of Chittagong (04).jpg|પ્રીતિલતા હોલ, ચિત્તાગોંગ વિશ્વવિદ્યાલય </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[ખુદીરામ બોઝ]] * [[યતીન્દ્રનાથ દાસ|જતિન્દ્ર નાથ દાસ]] == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૧માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૨માં મૃત્યુ]] hzp8o3bo5yl0izdguyiuwzy95r7z9q1 0 128196 906450 840534 2026-10-20T01:15:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906450 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Rajat_Sen.jpg|thumb| રજત સેન]] '''રજત સેન''' (૧૯૧૩ - ૬ મે ૧૯૩૦) ઉર્ફે રજત કુમાર સેન એક બંગાળી ક્રાંતિકારી હતા જે ચિતાગોંગ શસ્ત્રાગાર દરોડામાં જોડાયા હતા. બ્રિટિશ પોલીસ સાથે કાલારપોલ એન્કાઉન્ટરમાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા હતા. == ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ == રજત સેનનો જન્મ ૧૯૧૩માં બ્રિટીશ ભારતમાં થયો હતો. તેઓ ચિત્તાગોંગના ફેરીંગબજારના વતની હતા, તેમના પિતાનું નામ રંજનલાલ સેન હતું. તેઓ માધ્યમીક અભ્યાસ કરતી વખતે બ્રિટીશ શાસન સામેના ક્રાંતિકારી રાજકારણમાં જોડાયા હતા. ''તેમણે'' [[સૂર્ય સેન|સૂર્ય સેનના]] નેતૃત્વમાં ચિત્તાગોંગ ક્રાંતિમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો. તેઓ સૂર્ય સેનની ભારતીય રિપબ્લિકન આર્મીના સભ્ય હતા. તેમણે ૧૮ એપ્રિલ ૧૯૩૦ના દિવસે શસ્ત્રાગાર હુમલામાં અને ૨૨ એપ્રિલ ૧૯૩૦ના દિવસે જલાલાબાદ ટેકરીમાં સશસ્ત્ર એન્કાઉન્ટરમાં ભાગ લીધો હતો. એન્કાઉન્ટર પછી સેન તેના સાથીઓ સાથે સફળતાપૂર્વક પોલીસ અને લશ્કરી નજરોથી બચ્યા બાદ ભારે મુશ્કેલીથી તેઓ એક ગામમાં પહોંચી ગયા. <ref name="Kalicharan Ghosh 2012">{{Cite book|title=Chronological Dictionary of India's Independence|last=Kalicharan Ghosh|publisher=Sahitya Samsad|year=2012|isbn=978-81-86806-20-3|location=Kolkata|pages=137}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Sansad Bangali Charitavidhan (Bengali)|last=Subodh Chandra Sengupta & Anjali Basu|first=VOl -I|publisher=Sahitya Samsad|year=2002|isbn=81-85626-65-0|location=Kolkata|pages=450}}</ref> == મૃત્યુ == ૬ મે ૧૯૩૦ના દિવસે બ્રિટીશ પોલીસે તેમનો પીછો કર્યો અને આખરે તેમને ઘેરી લીધા. ગુપ્તા અને તેમના ત્રણ સાથીઓએ કર્ણફુલી નદીની બાજુમાં આવેલા ગામમાં આશ્રય લીધો હતો. તેઓએ ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ચિત્તાગોંગ જિલ્લાના કાલારપોલમાં વાંસના વાડામાં પ્રવેશ કર્યો. જ્યારે પોલીસ આવી, ત્યારે તીવ્ર બંદૂકો ચલાવવામાં આવી. [[દેબ ગુપ્તા]], રજત સેન અને મોનોરંજન સેનનું અવસાન ત્યાંજ અવસાન થયું. ચોથા સ્વદેશરંજન રેનું બીજા દિવસે પોલીસના તાબામાં અવસાન થયું. <ref>{{Cite web|title=Full text of "The Footprints On The Road To Indian Independence|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.99716/2015.99716.The-Footprints-On-The-Road-To-Indian-Independence_djvu.txt|access-date=February 4, 2018}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Chronological Dictionary of India's Independence|last=Kalicharan Ghosh|publisher=Sahitya Samsad|year=2012|isbn=978-81-86806-20-3|location=Kolkata|pages=137}}</ref> <ref name="Kalicharan Ghosh 2012"/> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=urqvDQAAQBAJ&q=Tripura+Sen+Chattagram+armoury+raid&pg=RA2-PA1920|title=Who's Who of Indian Martyrs|last=P. N. CHOPRA|first=VOL.I|year=1969|isbn=9788123021805|access-date=February 4, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Chittagong District|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chittagong_District|access-date=February 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515150647/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chittagong_District|archive-date=મે 15, 2019|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૦માં મૃત્યુ]] capgb8zdokw68m56zrcp953uu8t2c8q 0 134953 906442 836348 2026-10-19T22:36:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906442 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = પ્રમથનાથ મિત્ર | image = Pramathanath Mitra.jpg | caption = | native_name = প্রমথনাথ মিত্র | birth_date = 30 October 1853 | birth_place = નૈહાટી, [[કલકત્તા]], બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{Death date and age|1910|09|23|1853|10|30}} | death_place = | othername = પી. મિત્ર | organization = [[અનુશીલન સમિતિ]] | occupation = બેરિસ્ટર, રાષ્ટ્રવાદી | known for = [[અનુશીલન સમિતિ]]ના સ્થાપક }} '''પ્રમથનાથ મિત્ર''' (પી. મિત્ર; ૩૦ ઓક્ટોબર ૧૮૫૩ – ૧૯૧૦) એક બંગાળી ભારતીય બેરિસ્ટર અને રાષ્ટ્રવાદી હતા, જેઓ ભારતીય ક્રાંતિકારી સંગઠન [[અનુશીલન સમિતિ]]ના સૌથી શરૂઆતના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા.<ref name=Banglapaedia>{{cite book |last=Mohanta |first=Sambaru Chandra |year=2012 |chapter=Mitra, Pramathanath |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mitra,_Pramathanath |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922070448/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Mitra,_Pramathanath |archive-date=2022-09-22 |access-date=2022-08-25 |url-status=dead}}</ref> તેઓ એક જાણીતા બેરિસ્ટર હતા જેમણે કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં કાયદાની પ્રેક્ટિસ કરી હતી અને ફોજદારી કાયદાના ક્ષેત્રમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું હતું. તેઓ બંગાળની નવી રાષ્ટ્રવાદી ચળવળના અગ્રણી નેતાઓમાંના એક હતા. તેમનો જન્મ ૩૦ ઓક્ટોબર ૧૮૫૩ના રોજ [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના ચોવીસ પરગણા જિલ્લાના નૈહાટી ગામમાં થયો હતો. પ્રમથનાથ બારનો અભ્યાસ કરવા ઈંગ્લેન્ડ ગયા અને ૧૮૭૫માં વતન પાછા ફર્યા. ૧૯૦૨ની શરૂઆતમાં સતીશચંદ્ર બોઝ પ્રમથનાથ પાસે એક પ્રસ્તાવ લઈને આવ્યા હતા. સતીશને નિવેદિતા દ્વારા એક શારીરિક તાલીમ મંડળી શરૂ કરવાની પ્રેરણા મળી હતી, જેને બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીના પુસ્તકના નામ પરથી, અનુશીલન સમિતિ અથવા કલ્ચરલ સોસાયટી તરીકે ઓળખાવામાં આવતું હતું. મિત્રોએ તેમને કહ્યું કે પ્રમથનાથ કદાચ સંસ્થાનો બોજો ઉઠાવવા તૈયાર થશે. જ્યારે સતિષચંદ્રએ પ્રમથનાથને સમિતિના વડા બનવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો ત્યારે તેમની દરખાસ્ત સ્વીકારી પ્રમથનાથ ખુશ થઈ ગયા. ૨૪ માર્ચ ૧૯૦૨ના રોજ તેઓ સતીશચંદ્ર બોઝ દ્વારા રચાયેલી ભારત અનુશીલન સમિતિના નિયામક તરીકે ચૂંટાયા હતા અને તેમની નાણાકીય જવાબદારીઓ પણ ઉપાડી હતી. તે અરસામાં જતીન બેનર્જી કલકત્તામાં પોતાની વ્યાયામશાળા સ્થાપી રહ્યા હતા. શ્રી અરવિંદે તેમને સરલા દેવીનો પરિચય પત્ર આપ્યો હતો. જતીન તેમને, પ્રથમનાથ મિત્રને અને શારીરિક તાલીમમાં રસ ધરાવતા અન્ય લોકોને મળ્યા. પી. મિત્રએ સૂચવ્યું કે જતીન અને સતિષચંદ્ર દળોમાં જોડાય. બંને સંમત થયા, અને માર્ચ ૧૯૦૨માં એક નવી, વિસ્તૃત અનુશીલન સમિતિની સ્થાપના કરવામાં આવી. ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૩માં, શ્રી અરવિંદે પ્રમથનાથ મિત્ર સાથે ચર્ચા કરી, જેમને તેમણે ગુપ્ત સંગઠનમાં દીક્ષા આપી હતી. સમગ્ર પ્રાંતમાં સમિતિઓની સ્થાપના કરવી, શારીરિક તાલીમ પૂરી પાડવી, અને જ્યારે યોગ્ય સમય આવે ત્યારે ક્રાંતિકારી વિચારો રજૂ કરવા એવા સમાન દૃષ્ટિકોણ પર બન્ને સંમત થયા. હાઈકોર્ટમાં બેરિસ્ટર તરીકે પ્રેક્ટિસ કરવા ઉપરાંત પ્રમથનાથ રિપન કોલેજમાં અધ્યાપન કાર્ય સાથે જોડાયેલા હતા. પ્રમથનાથના લખાણોમાં એક નવલકથા – ''યોગી'', ''તારકતત્ત્વ'', ''જાતિ અને ધર્મ'' અને ''હિસ્ટરી ઓફ ધ ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોગ્રેસ ઓફ ઇન્ડિયા''નો સમાવેશ થાય છે. પ્રમથનાથ યોગી બેજોય ગોસ્વામીના શિષ્ય હતા અને [[સ્વામી વિવેકાનંદ]]થી પણ ખૂબ પ્રભાવિત હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * The great Indians.p256. One India One People Foundation.2006.{{ISBN|8172733186}} * Dictionary of national biography.p127.Siba Pada Sen.Published by Institute of Historical Studies. * The bomb in Bengal.p31. Peter Heehs. Published by Oxford University Press, 1993.{{ISBN|0195633504}} [[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૦માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:અનુશીલન સમિતિ]] q9wmuz52mgrhfkr2q69p65u85nb03bo 0 141495 906454 904908 2026-10-20T02:53:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906454 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = શીંગબાજ | image = Lonchura punctulata (Nagarhole, 2004).jpg | image_width = 250px | image_caption = શીંગબાજ (એલ. પી.પંક્ટુલાટા) | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Bird|Aves]] | ordo = ચટકાકાર | familia = એસ્ટ્રીલડીડેઈ | genus = લોન્ચુરા | subgenus = | subgenus_authority = | subdivision = | subdivision_ranks = Species | synonyms = }} '''શીંગબાજ''' જેને અંગ્રેજીમાં '''સ્કેલી-બ્રેસ્ટેડ મુનિયા''' અથવા '''સ્પોટેડ મુનિયા''' ('''''લોન્ચુરા પંક્ટુલાટા''''') અને પાળેલા પ્રાણીઓના વેપારમાં '''જાયફળ મેનિકીન''' અથવા '''મસાલા ફિન્ચ''' તરીકે ઓળખાય છે તે ઉષ્ણકટિબંધીય એશિયામાં જોવા મળતું [[ચકલી|ચકલીના]] કદનુ દાણા ચણતા પંખીના કુળમાં સમાવાાયેલ પંખી છે. તેનું નામ છાતિ અને પેટ પર અલગ સ્કેલ જેવા પીછાઓના નિશાન પર આધારિત છે. પુખ્ત પંખી ઉપરના ભાગે ઘેરા તજીયા રંગનું હોય છે અને તેની ચાંચ શંકુ આકારની અને ઘેરા રાખોડી રંગની હોય છે. આ પ્રજાતિ તેની શ્રેણીમાં કદ અને રંગમાં અલગ અલગ હોય એવી ૧૧ પેટાજાતિઓ ધરાવે છે. આ મુનિયા રસ ઝરતાં ફળો ઉપરાંત મુખ્યત્વે ઘાસના બીજ અને અનાજના દાણા ચણે છે. તેઓ મોટેભાગે ટોળામાં ચણતા જોવા મળે છે. ચણવા દરમ્યાન તેઓ નરમ અવાજો અને સિસોટીઓ સાથે એકમેક સાથે વાતચીત કરતા જોવા મળે છે. આ પ્રજાતિ ખૂબ જ સામાજિક છે અને કેટલીકવાર મુનિયાની અન્ય પ્રજાતિઓ સાથે રહે છે. આ પ્રજાતિ ઉષ્ણકટિબંધીય મેદાનો અને ઘાસના મેદાનોમાં જોવા મળે છે. સંવર્ધન જોડી ઘાસ અથવા વાંસના પાંદડાઓનો ઉપયોગ કરીને ગુંબજ આકારના માળાઓ બનાવે છે. આ પ્રજાતિ એશિયામાં સ્થાનિક છે અને [[ભારત]] અને [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકાની]] પૂર્વથી [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] અને [[ફિલિપીન્ઝ|ફિલિપાઇન્સ]] (જ્યાં તેને ''માયાંગ'' પકિંગ કહેવામાં આવે છે) માં જોવા મળે છે. આ પંખીને વિશ્વના અન્ય ઘણા ભાગોમાં ફેલાવવામાં આવ્યા છે અને તેની જંગલી વસ્તી પ્યુઅર્ટો રિકો અને હિસ્પેનિયોલા તેમજ ઓસ્ટ્રેલિયાના ભાગો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં રહેવાસી થઈ છે. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર (આઇયુસીએન) દ્વારા આ પક્ષીને [[ઓછી ચિંતાજનક જાતિ|ઓછામાં ઓછી ચિંતાના]] પક્ષી તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. પેટા જાતિઓ * એલ. પી. પંક્ટુલાટા (લિન્નિયસ ૧૭૫૮ - ઉત્તર પાકિસ્તાન ભારત (નેપાળ તરાઈ અને શ્રીલંકા સિવાય) * એલ. પી. સુબુંડુલાટા (ગોડવિન - ઑસ્ટેન ૧૮૭૪ - ભૂતાન બાંગ્લાદેશ ઉત્તરપૂર્વ ભારત (આસામ અને પશ્ચિમ મ્યાનમાર) * એલ. પી. યુન્નેનેન્સીસ પાર્કેસ ૧૯૫૮ - દક્ષિણ ચીન (દક્ષિણપૂર્વ ઝિઝાંગ) દક્ષિણ સિચુઆન યુનાન અને ઉત્તર મ્યાનમાર * એલ. પી. ટોપેલા (આર. સ્વિનહો ૧૮૬૩ - દક્ષિણ મ્યાનમાર થાઇલેન્ડ દક્ષિણપૂર્વ ચીન (તાઈવાન હૈનાન ટાપુઓ લાઓસ કંબોડિયા અને વિયેતનામ) * એલ. પી. કાબાનીસી (શાર્પ ૧૮૯૦ - ઉત્તર અને પશ્ચિમ ફિલિપાઇન્સ (લુઝોન મિંડોરો કલાઉઇટ પલાવન પનાય નેગ્રોસ સેબ મિન્ડાનાઓ અને ઉત્તરીય બોર્નિયો (કોસ્ટલ વેસ્ટ સબાહ અને [[બ્રુનેઈ]]) * એલ. પી. ફ્રેટેનસિસ (૧૯૩૧ - દક્ષિણ મલય દ્વીપકલ્પ , સિંગાપોર , સુમાત્રા અને નિયાસ ટાપુઓ) * એલ. પી. નિસોરિયા (ટેમિન્ક ૧૮૩૦ - દક્ષિણ બોર્નિયો (પશ્ચિમ અને દક્ષિણ કાલીમંતન) [[જાવા (ટાપુ)|જાવા]] બાલી અને પશ્ચિમી લેસર સુંદાસ (લોમ્બોક) * એલ. પી. સુમ્બાએ મેર ૧૯૪૪ - સુમ્બા ઇન વેસ્ટર્ન લેસર સુંદાસ * એલ. પી. બ્લાસી (સ્ટ્રેસમૅન ૧૯૧૨ - મધ્ય અને પૂર્વીય લેસર સુંદાસ (ફ્લોરસ પૂર્વથી તિમોર અને તનિમ્બર ટાપુઓ) * એલ. પી. બવેના હૂગરવેર્ફ ૧૯૬૩ - ઉત્તરપૂર્વ જાવાના બાવિયન ટાપુઓ * એલ. પી. પાર્ટિસેપ્સ (રીલી ૧૯૨૦ - સુલાવેસી) ''હોલ્મેસી'' (દક્ષિણપૂર્વ બોર્નિયો) પેટાજાતિને કેટલીકવાર ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="clements">{{Cite book|url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/|title=The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.8|last=Clements, J. F.|last2=T. S. Schulenberg|last3=M. J. Iliff|last4=B.L. Sullivan|last5=C. L. Wood|last6=D. Roberson|publisher=The Cornell Lab of Ornithology|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403223516/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/|archive-date=2018-04-03|access-date=2023-07-29|url-status=dead}}</ref> === ઉત્ક્રાંતિ === અન્ય એસ્ટ્રિલ્ડીન્સની સાથે આ પ્રજાતિઓ એશિયામાં ઉદ્ભવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Arnaiz-Villena1">{{Cite journal|last=Arnaiz-Villena|first=A.|last2=Ruiz-del-Valle, V.|last3=Gomez-Prieto, P.|last4=Reguera, R.|last5=Parga-Lozano, C.|last6=Serrano-Vela, I.|year=2009|title=Estrildinae Finches (Aves, Passeriformes) from Africa, South Asia and Australia: a Molecular Phylogeographic Study|journal=The Open Ornithology Journal|volume=2|pages=29–36|doi=10.2174/1874453200902010029|doi-access=free}}</ref> == વર્ણન == [[ચિત્ર:Scaly-breasted_munia_(Lonchura_punctulata_punctulata)_juvenile.jpg|thumb|કિશોર વયનુ શીંગબાજ (એલ. પી. પંક્ટુલાટા) [[શ્રીલંકા]]]] શીંગબાજ લગભગ ૧૧ થી ૧૨ સેન્ટિમીટર લંભાઈ ધરાવતુ (૩.૩ - ૪.૭ ઇંચ) હોય છે અને તેનું વજન ૧૨ - ૧૬ ગ્રામ (૦.૦૨ - ૦.૦૩૫ પાઉન્ડ) હોય છે. પુખ્ત વયના લોકો પાસે જાડી ઘેરા રંગની ચાંચ હોય છે, જે ખાસ કરીને અનાજ ખાતા પક્ષીઓ માં જોવા મળવી સામાન્ય છે. ઘેરા તજીયા રંગના ઉપલા ભાગો અને ઘેરા બદામી રંગનું માથું ધરાવે છે. નીચેના ભાગો ઘેરા સ્કેલ નિશાનો સાથે સફેદ હોય છે. નર અને માદા જાતિઓ ના રંગ એકસમાન હોય છે , જોકે નરની નીચેની બાજુએ ઘાટા નિશાન અને સ્ત્રીઓ કરતાં ઘાટા રંગનું ગળું ધરાવતા હોય છે.<ref name="pcr૧">{{Cite book|title=Birds of South Asia. The Ripley Guide|last=Rasmussen, P.C.|last2=Anderton, J.C.|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions|year=2005|isbn=978-84-87334-66-5|volume=((Volume 2))|page=673}}</ref> અપરિપક્વ પક્ષીઓ નિસ્તેજ કથ્થઈ ઉપલા ભાગ ધરાવે છે - પુખ્ત વયના લોકોમાં જોવા મળતા ઘેરા માથાનો અભાવ હોય છે અને તેમાં સમાન સફેદાઈ ધરાવતા નીચેના ભાગો હોય છે જેને અન્ય મુનિયા પ્રજાતિઓના કિશોરો જેમ કે ત્રિરંગી મુનિયા (''લોન્ચુરા મલાક્કા'') અને ભારત અથવા શ્રીલંકાના ભાગોમાં કાળા ગળાવાળા મુનિયા (''લોંચુરા કેલાટી'') થી અલગ તારવવામાં ભુલ કરી શકાય છે.<ref name="pcr૨">{{Cite book|title=Birds of South Asia. The Ripley Guide|last=Rasmussen, P.C.|last2=Anderton, J.C.|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions|year=2005|isbn=978-84-87334-66-5|volume=((Volume 2))|page=673}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-long-vol" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRasmussen,_P.C.Anderton,_J.C.2005">Rasmussen, P.C. & Anderton, J.C. (2005). </cite></ref><ref name="Munias&Mannikins1">{{Cite book|title=Munias and Mannikins|last=Restall|first=R.|publisher=Yale University Press|year=1997|isbn=978-0-300-07109-2|pages=97–105}}</ref> == વિતરણ અને નિવાસસ્થાન == [[ચિત્ર:Nutmeg_Mannikin_1.jpg|right|thumb|પૂર્વીય ઓસ્ટ્રેલિયાના [[ક્વીન્સલેન્ડ]] જેવા ભાગોમાં શીંગબાજ (''ટોપેલા''<ref>{{Cite book|title=Grassfinches in Australia|last=Forshaw J|last2=Mark Shephard|last3=Anthony Pridham|publisher=Csiro Publishing|pages=267–268}}</ref>) પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે.]] શીંગબાજ વિવિધ વસવાટોમાં જોવા મળે છે પરંતુ સામાન્ય રીતે પાણી અને ઘાસના મેદાનની નજીક હોય છે. ભારતમાં તેઓ ખાસ કરીને ડાંગરના ખેતરોમાં સામાન્ય છે જ્યાં તેઓ અનાજનો ખોરાક લેવાને કારણે તેમને પાકને નુકશાનકારક માનવામાં આવે છે. તેઓ મુખ્યત્વે મેદાનો પર જોવા મળે છે પરંતુ હિમાલયની તળેટીમાં જોવા મળે છે જ્યાં તેઓ ૨,૫૦૦ મીટર (૧.૬ માઇલ) ની નજીકની ઊંચાઈએ હાજર હોઈ શકે છે અને નીલગિરીમાં જ્યાં તેઓ ઉનાળા દરમિયાન ૨,૧૦૦ મીટર (૬,૯૦૦ ફૂટ) ની ઊંચાઈએ જોવા મળે છે. પાકિસ્તાનમાં તેઓ પશ્ચિમમાં સ્વાતથી લાહોર સુધીના એક સાંકડા પ્રદેશ સુધી મર્યાદિત છે , જે રણ વિસ્તારને ટાળે છે અને પછી લુધિયાણા અને માઉન્ટ આબુ વચ્ચેના વિસ્તારની પૂર્વમાં ભારતમાં ફરીથી જોવા મળે છે.<ref>{{Cite journal|last=Abbass, D.|last2=Rais, M.|last3=Ghalib, S.A.|last4=Khan, M.Z.|name-list-style=amp|year=2010|title=First Record of Spotted Munia (''Lonchura punctulata'') from Karachi|journal=Pakistan Journal of Zoology|volume=42|issue=4|pages=503–505}}</ref> આ પ્રજાતિ કાશ્મીરમાં પણ જોવા મળી છે , જોકે ત્યાં એ દુર્લભ છે.<ref name="hbk">{{Cite book|title=Handbook of the Birds of India and Pakistan|last=Ali, S.|last2=Ripley, S.D.|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-563708-3|edition=Second|volume=((Volume 10))|location=New Delhi|pages=119–121}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Akhtar, S.A.|last2=Rao, P.|last3=Tiwari, J.K.|last4=Javed, S.|year=1992|title=Spotted Munia ''Lonchura punctulata'' (Linn.) from Dachigam National Park, Jammu and Kashmir|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=89|issue=1|page=129}}</ref> તેમના મૂળ વિસ્તારની બહાર , બચી ગયેલા પક્ષીઓ વારંવાર યોગ્ય આબોહવા ધરાવતા વિસ્તારોમાં પોતાને સ્થાપિત કરે છે અને પછી નજીકના નવા વિસ્તારોમાં વસાહત કરી શકે છે. જંગલીમાં સ્થાપિત થયેલા પાંજરામાં રહેલા પક્ષીઓ અને આવી વસ્તી વેસ્ટ ઈન્ડિઝ (પ્યુઅર્ટો રિકો) માં ૧૯૭૧થી હવાઈ (૧૮૮૩થી ઓસ્ટ્રેલિયા , જાપાન અને દક્ષિણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ) મુખ્યત્વે ફ્લોરિડા અને કેલિફોર્નિયામાં નોંધાયેલી છે.<ref>{{Cite journal|last=Moreno, J.A.|year=1997|title=Review of the Subspecific Status and Origin of Introduced Finches in Puerto Rico|journal=Caribbean Journal of Science|volume=33|issue=3–4|pages=233–238}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Moulton, M.P.|year=1993|title=The All-or-None Pattern in Introduced Hawaiian Passeriforms: The role of competition sustained|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1993-01_141_1/page/105|journal=The American Naturalist|volume=141|issue=1|pages=105–119|doi=10.1086/285463|jstor=2462765}}</ref><ref name="Moulton">{{Cite journal|last=Moulton, M. P.|last2=Allen, L. J. S.|author-link2=Linda J. S. Allen|last3=Ferris, D. K.|name-list-style=amp|year=1992|title=Competition, resource use and habitat selection in two introduced Hawaiian Mannikins|url=https://archive.org/details/sim_biotropica_1992-03_24_1/page/77|journal=Biotropica|volume=24|issue=1|pages=77–85|doi=10.2307/2388475|jstor=2388475}}</ref><ref name="Arnaiz-Villena">{{Cite journal|last=Arnaiz-Villena|first=A.|last2=Ruiz-del-Valle, V.|last3=Gomez-Prieto, P.|last4=Reguera, R.|last5=Parga-Lozano, C.|last6=Serrano-Vela, I.|year=2009|title=Estrildinae Finches (Aves, Passeriformes) from Africa, South Asia and Australia: a Molecular Phylogeographic Study|journal=The Open Ornithology Journal|volume=2|pages=29–36|doi=10.2174/1874453200902010029|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFArnaiz-VillenaRuiz-del-Valle,_V.Gomez-Prieto,_P.Reguera,_R.2009">Arnaiz-Villena, A.; Ruiz-del-Valle, V.; Gomez-Prieto, P.; Reguera, R.; Parga-Lozano, C.; Serrano-Vela, I. (2009). </cite></ref><ref>{{Cite journal|last=Eguchi, K.|last2=Amano, H.E.|name-list-style=amp|year=2004|title=Invasive Birds in Japan|url=http://www.airies.or.jp/publication/ger/pdf/08-01-04.pdf|journal=Global Environmental Research|volume=8|issue=1|pages=29–39|access-date=2023-07-29|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303101534/http://www.airies.or.jp/publication/ger/pdf/08-01-04.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Duncan, R.A.|year=2009|title=The status of the nutmeg mannikin (''Lonchura punctulata'') in the extreme western panhandle of Florida|url=http://www.fosbirds.org/sites/default/files/FFNs/FFN373p096.pdf|journal=Florida Field Naturalist|volume=37|issue=3|pages=96–97|access-date=2023-07-29|archive-date=2024-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241230215554/http://www.fosbirds.org/sites/default/files/FFNs/FFN373p096.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Garrett, K.L.|year=2000|title=The juvenile nutmeg mannikin: identification of a little brown bird|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wb/v31n02/p0130-p0131.pdf|journal=Western Birds|volume=31|issue=2|pages=130–131}}</ref> ઓહુ હવાઈમાં તેઓ ત્રિરંગી મુનિયા સાથે વસવાટ માટે સ્પર્ધા કરે છે અને જ્યાં આ હરીફ હાજર હોય ત્યાં દુર્લભ હોય છે.<ref name="Moulton" /> પાંજરામાં રહેતા પક્ષી તરીકેની તેની લોકપ્રિયતાને કારણે આ પ્રજાતિને વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં રજૂ કરવામાં આવી છે અને જંગલીમાં વસ્તી સ્થાપિત થઈ છે.<ref name="IWE">{{Cite book|url=https://archive.org/details/internationalwil20burt0|title=International Wildlife Encyclopedia|last=Burton, M.|last2=Burton, R.|publisher=Marshal Cavendish|year=2002|isbn=9780761472865|location=New York, NY|url-access=registration}}</ref><ref name="behaviour0">{{Cite journal|last=Moynihan, M.|last2=Hall, M.F.|name-list-style=amp|year=1954|title=Hostile, Sexual, and Other Social Behaviour Patterns of the Spice Finch (''Lonchura punctulata'') in captivity|journal=Behaviour|volume=7|issue=1|pages=33–76|doi=10.1163/156853955X00021}}</ref> == વર્તણૂક == === સામાજિકતા === શીંગબાજ ૧૦૦ જેટલા પક્ષીઓના ટોળાં બનાવે છે. એકમેક સાથે એવા કોલ સાથે વાતચીત કરે છે જેમાં ''કિટ્ટી - કિટ્ટી - કીટ્ટીની'' ટૂંકી વ્હીસલ ભિન્નતા અને તીક્ષ્ણ ચીપિંગ એલાર્મ નોટનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Munias&Mannikins">{{Cite book|title=Munias and Mannikins|last=Restall|first=R.|publisher=Yale University Press|year=1997|isbn=978-0-300-07109-2|pages=97–105}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRestall1997">Restall, R. (1997). </cite></ref><ref name="behaviour1">{{Cite journal|last=Moynihan, M.|last2=Hall, M.F.|name-list-style=amp|year=1954|title=Hostile, Sexual, and Other Social Behaviour Patterns of the Spice Finch (''Lonchura punctulata'') in captivity|journal=Behaviour|volume=7|issue=1|pages=33–76|doi=10.1163/156853955X00021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMoynihan,_M.Hall,_M.F.1954">Moynihan, M. & Hall, M.F. (1954). </cite></ref> તેઓ કેટલીકવાર આસપાસ કૂદતી વખતે તેમની પૂંછડીઓ અને પાંખોને ઊભી અથવા આડી રીતે હલાવે છે. પૂંછડીની ફ્લિકિંગ ગતિ લોકોમોટરી ઈરાદાની હિલચાલમાંથી વિકસિત થઈ હોઈ શકે છે. પૂંછડીની ફ્લિકિંગ હિલચાલના અતિશયોક્તિપૂર્ણ સંસ્કરણમાં ધાર્મિક વિધિઓ થઈ હોઈ શકે છે. સામાજિક સંકેત તરીકે , અન્ય કેટલીક પ્રજાતિઓમાં પૂંછડી હલાવવી એ ઉડવાનો ઉદ્દેશ દર્શાવતો સંકેત તરીકે કામ કરે છે અને ટોળાને એકસાથે રાખવામાં મદદ કરે છે.<ref name="behaviour1" /><ref name="Baptista">{{Cite journal|last=Baptista, L.F.|last2=Lawson, R.|last3=Visser, E.|last4=Bell, D. A.|date=1999|title=Relationships of some mannikins and waxbills in the estrildidae|journal=Journal für Ornithologie|volume=140|issue=2|pages=179–192|doi=10.1007/BF01653597}}</ref> રાત્રે સુતી વખતે શીંગબાજ સામુહિક રીતે એકબીજા સાથે ગાઢ સંપર્કમાં બાજુમાં બેસે છે. સૌથી બહારનું પક્ષી ઘણીવાર કેન્દ્ર તરફ આવવા પ્રયત્ન કરે છે. ટોળામાં રહેલા પક્ષીઓ ક્યારેક એકબીજાને સાફસફાઈમાં મદદ કરવા સમય કાઢે છે અને જેની સાફસફાઈ થઈ રહી હોય એ પંખી સામાન્ય રીતે તેની દાઢીનો ભાગ દર્શાવે છે. આ પ્રકારની સાફસફાઈ સામાન્ય રીતે ચહેરા અને ગરદન સુધી મર્યાદિત હોય છે.<ref name="behaviour3">{{Cite journal|last=Moynihan, M.|last2=Hall, M.F.|name-list-style=amp|year=1954|title=Hostile, Sexual, and Other Social Behaviour Patterns of the Spice Finch (''Lonchura punctulata'') in captivity|journal=Behaviour|volume=7|issue=1|pages=33–76|doi=10.1163/156853955X00021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMoynihan,_M.Hall,_M.F.1954">Moynihan, M. & Hall, M.F. (1954). </cite></ref> શીંગબાજ એકમેક સાથે ભાગ્યે જ ઝગાતા જોવા મળતા હોય છે પરંતુ પક્ષીઓ કેટલીકવાર કોઈ પણ મુદ્રામાં ઝઘડે છે.<ref name="behaviour" /> === સંવર્ધન === [[ચિત્ર:Lonchura_punctulata_MHNT_228_La_Réunion.jpg|thumb|શીંગબાજનું ઇંડૂં]] પ્રજનનની મોસમ વરસાદની મોસમ દરમિયાન હોય છે (મુખ્યત્વે જૂનથી ઓગસ્ટ અને ભારતમાં ઓક્ટોબરની મોસમમાં પણ હોય છે , પરંતુ તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.) પ્રયોગશાળાના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે લાંબા દિવસના પ્રકાશ અને ઉચ્ચ ભેજ ગોનાડલ વૃદ્ધિને ટ્રિગર કરે છે.<ref name="Sikdar">{{Cite journal|last=Sikdar, M.|last2=Kar, A.|last3=Prakash, P.|name-list-style=amp|year=1992|title=Role of humidity in the seasonal reproduction of male spotted munia, ''Lonchura punctulata''|journal=Journal of Experimental Zoology|volume=264|issue=1|pages=82–84|doi=10.1002/jez.1402640112}}</ref> નર પંખીનું ગીત ખૂબ જ નરમ પરંતુ જટિલ અને પરિવર્તનશીલ હોય છે, જે માત્ર નજીકથી જ સંભળાય છે. જિંગલ તરીકે વર્ણવવામાં આવેલા આ ગીતમાં ઉચ્ચ સ્વરની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે, ત્યારબાદ એક કર્કશ ઘોંઘાટ થાય છે અને તેનો અંત અસ્પષ્ટ સીટી સાથે થાય છે. ગાતી વખતે નર પંખી ઢાળવાળી મુદ્રામાં બેસીને માથાના પીછાઓ ઊંચા કરીને ઊભા રાખે છે.<ref name="behaviour">{{Cite journal|last=Moynihan, M.|last2=Hall, M.F.|name-list-style=amp|year=1954|title=Hostile, Sexual, and Other Social Behaviour Patterns of the Spice Finch (''Lonchura punctulata'') in captivity|journal=Behaviour|volume=7|issue=1|pages=33–76|doi=10.1163/156853955X00021}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMoynihan,_M.Hall,_M.F.1954">Moynihan, M. & Hall, M.F. (1954). </cite></ref> શીંગબાજના માળામાં એક વેતરમાં સામાન્ય રીતે ૪ થી ૬ ઇંડા હોય છે પરંતુ તેમાં ૧૦ સુધી હોઈ શકે છે. બંને જાતિઓ માળો બનાવે છે અને ઇંડાને સેવે છે. ઈંડામાંથી બચ્ચા ૧૦ થી ૧૬ દિવસમાં બહાર આવે છે.<ref name="hbk1">{{Cite book|title=Handbook of the Birds of India and Pakistan|last=Ali, S.|last2=Ripley, S.D.|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-563708-3|edition=Second|volume=((Volume 10))|location=New Delhi|pages=119–121}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-long-vol" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAli,_S.Ripley,_S.D.1999">Ali, S. & Ripley, S.D. (1999). </cite></ref><ref>{{Cite journal|last=Lamba, B.S.|year=1974|title=Nest construction technique of the Spotted Munia, ''Lonchura punctulata''|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=71|issue=3|pages=613–616}}</ref> == ખોરાક == [[ચિત્ર:Adult_feeding_youngs.jpg|thumb|બચ્ચાને ખવરાવતું પ્રુખ્તવયનું પંખી]] શીંગબાજ મુખ્યત્વે ઘાસના બીજ , જેમ કે ''લૅન્ટાના'' અને નાના તેનાં રસ ઝરતાં ફળોની ખાય છે.<ref>{{Cite journal|last=Mehta, P.|year=1997|title=Spotted Munia ''Lonchura punctulata'' feeding on scat?|url=https://archive.org/stream/NLBW37_1#page/n17/mode/1up|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=37|issue=1|page=16}}</ref> પ્રદ્યુમ્ન દેસાઈએ એમના પુસ્તક [[પંખીજગત (પુસ્તક)|પંખીજગતમાં]] નોધ્યા પ્રમાણે આ પંખીને શીંગદાણા બહુ ભાવતા હોવાથી એનું આવું નામ પડ્યુ છે. એની ત્રીકોણ અને મજબુત ચાંચ નાના અનાજને કચડી નાખવા માટે યોગ્ય હોવા છતાં તેઓ નીચલા મેન્ડિબલ, જે યુરોપિયન ગ્રીનફિન્ચને બીજને સાફ કરવામાં મદદ કરે છે, બાજુની હિલચાલ દર્શાવતા નથી.<ref>{{Cite journal|last=Nuijens, F.W.|last2=Zweers, G.A.|year=1997|title=Characters discriminating two seed husking mechanisms in finches (Fringillidae: Carduelinae) and estrildids (Passeridae: Estrildinae)|journal=Journal of Morphology|volume=232|issue=1|pages=1–33|doi=10.1002/(SICI)1097-4687(199704)232:1<1::AID-JMOR1>3.0.CO;2-G|pmid=29852621}}</ref> અન્ય કેટલાક મુનિયાસની જેમ તેઓ સંવર્ધનની મોસમ પહેલા પ્રોટીનના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત શેવાળને પણ ખાઈ શકે છે.<ref>{{Cite journal|last=Avery, M. L.|year=1980|title=Diet and breeding seasonality among a population of sharp-tailed munias, ''Lonchura striata'', in Malaysia|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v097n01/p0160-p0166.pdf|journal=The Auk|volume=97|pages=160–166|doi=10.1093/auk/97.1.160}}</ref> આ પક્ષીઓને કેદમાં રાખવાની સરળતાએ તેમને વર્તન અને શરીરવિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે લોકપ્રિય બનાવ્યા છે. ખોરાક આપવાની વર્તણૂકની આગાહી શ્રેષ્ઠ ચારો સિદ્ધાંત દ્વારા કરી શકાય છે , જ્યાં પ્રાણીઓ ખોરાકનો મહત્તમ વપરાશ કરવા માટે ખર્ચવામાં આવતા સમય અને ઊર્જાને ઘટાડે છે. આ સિદ્ધાંતનું પરીક્ષણ ભીંગડાંવાળું સ્તન ધરાવતા મુનિયા દ્વારા તેમના ખોરાકની અસરકારકતા વધારવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વ્યૂહરચનાઓનો અભ્યાસ કરીને કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|title=A comprehensive guide to optimal foraging theory|last=Stephens|first=D.W.|publisher=The University of Chicago Press|year=2007|location=Chicago}}</ref> [[ચિત્ર:Lonch_punctu_071126-1775_tdp.jpg|thumb|એક ચારાનું જૂથ]] == સંરક્ષણ == શીંગબાજ એક વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ પ્રજાતિ છે અને આઇયુસીએન રેડ લિસ્ટ પર [[ઓછી ચિંતાજનક જાતિ|ઓછામાં ઓછી ચિંતા]] તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. આ પ્રજાતિ અત્યંત વિશાળ શ્રેણી ધરાવે છે અને તેની વસ્તી હજુ પણ બિન - માત્રાત્મક હોવા છતાં તે વિશાળ અને સ્થિર છે. શીંગબાજ વૈશ્વિક સ્તરે જોખમમાં નથી અને તેની મોટાભાગની શ્રેણીમાં ખૂબ જ સામાન્ય છે. જોકે , પક્ષીઓને પાળવા માટેના શોખમાંના વધારાને કારણે કેટલીક વસ્તીમાં ઘટાડો થયો છે.<ref>{{Cite web|date=September 25, 2017|title=Trade in wild birds going 'unchecked' in Vietnam: new report|url=https://news.mongabay.com/2017/09/trade-in-wild-birds-going-unchecked-in-vietnam-new-report/|website=Mongabay Environmental News}}</ref> ચોખાના ખેતરોમાં વિઘણા વિસ્તારોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં ઉતરી આવીને ચોખા ચણી જવાની ટેવને કારણે તેને પાકને નુકશાનકારક તરીકે ગણવામાં આવે છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|35em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://ibc.lynxeds.com/species/scaly-breasted-munia-lonchura-punctulata ચિત્રો અને ધ્વનિ] * [http://orientalbirdimages.org/search.php?Bird_ID=1885 ઓરિએન્ટલ બર્ડ ઈમેજીસ -] [http://orientalbirdimages.org/search.php?Bird_ID=1885 ''શીંગબાજ''] પસંદ કરેલ ચિત્રો [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:દાણા-ચણતાં-પક્ષીઓ]] [[શ્રેણી:પ્રાણીશાસ્ત્ર]] ak9f30k5sewktlior32nb0zin7hryaz 0 142048 906444 905338 2026-10-19T22:53:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 906444 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[File:Fediverse_logo_proposal.svg|thumb|ફેડિવર્સનો લોગો]] '''ફેડિવર્સ''' એ ફેડરેટેડ સોશિયલ નેટવર્ક્સનું એક જૂથ છે જે સેવાના વપરાશકર્તાઓને અન્ય સેવાઓના વપરાશકર્તાઓ સાથે વાતચીત કરવાની મંજૂરી આપે છે, ખાસ કરીને ActivityPub પ્રોટોકોલના ઉપયોગ દ્વારા. <ref>{{Cite magazine |last=Barber |first=Gregory |title=Meta's Threads Could Make—or Break—the Fediverse |url=https://www.wired.com/story/metas-threads-could-make-or-break-the-fediverse/ |magazine=Wired |access-date=24 July 2023}}</ref> ફેડિવર્સમાં માઇક્રોબ્લોગિંગ માટે માસ્ટોડોન, છબીઓ શેર કરવા માટે પિક્સેલફેડ અને વીડિયો (ચલચિત્રો) શેર કરવા માટે પીરટ્યુબ જેવા પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થાય છે. મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓથી અલગ, ફેડિવર્સ મોટેભાગે મફત અને ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર પર આધારિત છે. મેટા તેના દ્વારા વિકસિત થ્રેડ્સ નામની માઇક્રોબ્લોગિંગ સાઇટમાં ActivityPub સુસંગતતાને અમલમાં મૂકવાની યોજના ધરાવે છે, જેથી તેના વપરાશકર્તાઓ પણ ફેડિવર્સ સાથે જોડાઈ શકે. <ref>{{Cite web|last=Bell|first=Karissa|title=Meta's Threads app is here to challenge Twitter|url=https://www.engadget.com/metas-threads-app-is-here-to-challenge-twitter-230039730.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230706164944/https://www.engadget.com/metas-threads-app-is-here-to-challenge-twitter-230039730.html|archive-date=July 6, 2023|access-date=6 July 2023|website=Engadget|publisher=Yahoo}}</ref> == ઇતિહાસ == "ફેડિવર્સ" શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ OStatus પ્રોટોકોલનો ઉપયોગ કરીને સોફ્ટવેર દ્વારા રચાયેલા નેટવર્કને વર્ણવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો, જેમ કે GNU Social, માસ્ટોડોન, અને Friendica. <ref>{{Cite web|last=Tilley|first=Sean|date=24 September 2017|title=A quick guide to The Free Network|url=https://medium.com/we-distribute/a-quick-guide-to-the-free-network-c069309f334|website=We Distribute|language=en}}</ref> જાન્યુઆરી 2018 માં, W3C એ એક્ટિવિટીપબ પ્રોટોકોલ રજૂ કર્યો, જેનો હેતુ સર્વરના વિશાળ નેટવર્ક પર ચાલતા વિવિધ સોફ્ટવેર પેકેજો વચ્ચે આંતરસંચાલનની ક્ષમતાને સુધારવાનો હતો. 2019 સુધીમાં, મોટાભાગના સોફ્ટવેર કે જેઓ અગાઉ OStatusનો ઉપયોગ કરતા હતા તે એક્ટિવિટીપબનો ઉપયોગ કરતા થઈ ગયા હતા, <ref>{{Cite web|title=Remove OStatus-related code · Issue #10740 · mastodon/mastodon|url=https://github.com/mastodon/mastodon/issues/10740#issuecomment-491442996|website=GitHub|language=en}}</ref> અને "ફેડિવર્સ" શબ્દ એક્ટિવિટીપબ પર આધારિત ફેડરેટેડ નેટવર્કને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવ્યો હતો. == ડિઝાઇન == જ્યારે પરંપરાગત સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ તેમની તમામ માહિતી માલિકીની કંપનીના સર્વર પર હોસ્ટ કરે છે, ત્યારે વિકેન્દ્રિત સામાજિક મીડિયા સાઇટ્સ, એટલે કે ફેડિવર્સ પ્રોટોકોલ અપનાવતી સાઇટ્સ, કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાને તેમના પોતાના સર્વર હોસ્ટ કરવાની મંજૂરી આપે છે (જેને "ઇન્સ્ટન્સ" (instance) કહેવામાં આવે છે). દરેક "ઇન્સ્ટન્સ" સ્વતંત્ર છે, અને તે પોતાના નિયમો અને અપેક્ષાઓ ગોઠવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[જીમેઇલ]] જેવી એક ઇમેઇલ સેવાના વપરાશકર્તાઓ Outlook જેવી બીજી સેવાના વપરાશકર્તાઓને ઇમેઇલ મોકલી શકે છે તેમ, વપરાશકર્તાઓ સામગ્રી જોઈ શકે છે અને ફેડિવર્સમાં અન્ય કોઈપણ "ઇન્સ્ટન્સ" પરના વપરાશકર્તાઓ સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. એક માસ્ટોડોન "ઇન્સ્ટન્સ" પરનો વપરાશકર્તા, ઉદાહરણ તરીકે, અન્ય માસ્ટોડોન "ઇન્સ્ટન્સ" પરના વપરાશકર્તા દ્વારા કરવામાં આવેલી પોસ્ટ્સ જોઈ શકે છે તેમજ તેની સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. <ref>{{Cite web|last=Woloshyn|first=Roxannna|date=Jul 19, 2023|title=What is the fediverse and why does Threads want to join?|url=https://www.cbc.ca/news/business/fediverse-explainer-1.6905837|website=CBC}}</ref> વિવિધ સામાજિક નેટવર્કિંગ સેવાઓ દ્વારા હોસ્ટ કરવામાં આવેલ "ઇન્સ્ટન્સ" એકબીજા સાથે પણ જોડાઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માઇક્રોબ્લોગિંગ પ્લેટફોર્મ Misskey પરનો વપરાશકર્તા, Mastodon પર વપરાશકર્તાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી પોસ્ટ જોઈ શકે છે અને તેની સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. કેટલાક ફેડિવર્સ "ઇન્સ્ટન્સ" વપરાશકર્તાઓને એક જ પ્લેટફોર્મ પરથી બહુવિધ સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરવાની મંજૂરી આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, kbin વપરાશકર્તાઓને ચર્ચા-મંચો (જેમ કે લેમી ઇન્સ્ટન્સ પર હોસ્ટ કરવામાં આવે છે) તેમજ માઇક્રોબ્લોગ પોસ્ટ્સ (જેમ કે માસ્ટોડોન પર મળી શકે છે) સાથે જોડાવાની સગવડ આપે છે. <ref>{{Cite web|title=Home {{!}} kbin.pub – Fediverse of content|url=https://kbin.pub/en|access-date=2023-07-24|website=/kbin|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725125409/https://kbin.pub/en|url-status=dead}}</ref> == સોફ્ટવેર == [[File:Fediverse branches 1.2.png|thumb|Fediverse branches 1.2]] ઘણાં સોફ્ટવેર પેકેજો અને સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે જે વપરાશકર્તાઓને ફેડિવર્સમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપે છે. તેમાંના કેટલાક અસ્પષ્ટ રીતે [[ટ્વિટર]] સાથે શૈલીમાં મળતા આવે છે (ઉદાહરણ તરીકે, માસ્ટોડોન, મિસકી, જીએનયુ સોશિયલ, અને પ્લેરોમા, જે તેમના માઇક્રોબ્લોગિંગ કાર્યમાં સમાન છે), જ્યારે અન્યમાં વધુ સંચાર અને વ્યવહારને લગતી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે જે Google+ અથવા [[ફેસબુક]] સાથે તુલનાત્મક છે (તેવો જ [[:en:Friendica|ફ્રેન્ડિકા]] અને હબઝિલાનો કેસ છે). [[વર્ડપ્રેસ]] અને ડ્રુપલ<ref>{{Cite web|last=Pfefferle|first=Matthias|title=ActivityPub|url=https://wordpress.org/plugins/activitypub/|website=WordPress.org}}</ref> <ref>{{Cite web|date=23 February 2019|title=ActivityPub|url=https://www.drupal.org/project/activitypub|website=Drupal.org|language=en}}</ref> જેવા CMSs માટે તૃતીય-પક્ષ પ્લગઈનો પણ છે, તેમજ આરએસએસ અને મેટ્રિક્સ જેવા અન્ય પ્રોટોકોલો માટે બ્રિજ (bridge) પણ ઉપલબ્ધ છે. <ref>{{Cite web|last=Kazemi|first=Darius|date=16 July 2023|title=RSS to ActivityPub Converter|url=https://github.com/dariusk/rss-to-activitypub|website=[[GitHub]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Kazarma|url=https://kazar.ma/|website=kazar.ma}}</ref> == સંદર્ભો == <references /> [https://web.archive.org/web/20230902075448/https://fediverse.observer/ ફેડિવર્સ ઓબ્ઝર્વર] - નકશો, આંકડા, સોફ્ટવેર વિહંગાવલોકન [https://fediverse.party ફેડિવર્સ પાર્ટી] - ઇતિહાસ, વિષયોનું જૂથો, સોફ્ટવેર વિહંગાવલોકન [https://fedidb.org FediDB] – સોફ્ટવેર વિહંગાવલોકન અને આંકડા [https://the-federation.info/ ફેડરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406180143/https://the-federation.info/ |date=2017-04-06 }} - સોફ્ટવેર વિહંગાવલોકન અને આંકડા [[શ્રેણી:મફત સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:સામાજિક નેટવર્ક]] [[શ્રેણી:ટેકનોલોજી]] [[શ્રેણી:ઇન્ટરનેટ]] q0oo656t1cg29jcr6obeham7m1o6u63 3 155429 906424 2026-10-19T12:15:51Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906424 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Rabari viral}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૪૫, ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) ksy8z664nfeyi4uiklufy5gpcmo8v6r 3 155430 906425 2026-10-19T15:50:23Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906425 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Kuldipsinh Narendrasinh}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૦, ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) e6ngbhyezli4vhzq47kmhjy801mx6k9 3 155431 906463 2026-10-20T07:25:54Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906463 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Sandip shrimali}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૫૫, ૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) dhn1lfryrokmjp90t9trt3akhk44dw6 3 155432 906464 2026-10-20T07:28:57Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906464 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Jay thakar smaj}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૨:૫૮, ૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) a3buba3f84qkksu665vut9txe5li1ag