વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk કઠલાલ 0 7363 907721 903235 2026-11-13T19:34:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907721 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = કઠલાલ | type = નગર | latd = 22.88 | longd = 72.96 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]] | altitude = 33 | population_as_of = ૨૦૧૧<ref>{{cite web| url = http://www.census2011.co.in/data/town/802573-kathlal-gujarat.html| title = Kathlal Population Census 2011| access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬}}</ref> | population_total = ૨૨૦૭૧ | area_magnitude= sq. km | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''કઠલાલ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ખેડા જિલ્લો|ખેડા જિલ્લા]]ના [[કઠલાલ તાલુકો|કઠલાલ તાલુકા]]નું મુખ્ય મથક અને નગરપાલિકા છે. == ભૂગોળ == [[File:Kathlal bus station.jpg|thumb|કઠલાલ બસ સ્ટેશન]] કઠલાલ મોહર નદીના કિનારે આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/gujarat+samachar-epaper-gsamacha/vighnaharta+ganeshajinu+visarjan+sampann-newsid-44622089|title=વિઘ્નહર્તા ગણેશજીનું વિસર્જન સંપન્ન|access-date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203025942/https://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/gujarat+samachar-epaper-gsamacha/vighnaharta+ganeshajinu+visarjan+sampann-newsid-44622089|archive-date=2023-12-03|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:કઠલાલ તાલુકો]] 0jwbt5xxzn5519ydbbpjhba2twer4no ગ્રેનવિલ ઔસ્ટિન 0 8433 907728 899728 2026-11-13T20:40:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907728 wikitext text/x-wiki '''ગ્રેનવિલ સેવર્ડ ઓસ્ટિન''' (૧૯૨૭ - ૬ જુલાઈ, ૨૦૧૪) ભારતીય બંધારણના અમેરિકન ઇતિહાસકાર હતા.<ref name="vedam">{{cite web |title=Working a Democratic Constitution : The Indian Experience |url=http://www.vedamsbooks.com/no15421.htm |publisher=Vedam Books |access-date=January 27, 2009}}</ref><ref name="oup">{{cite web |title=Working a Democratic Constitution : The Indian Experience |url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Law/ConstitutionalLaw/?view=usa&ci=9780195648881 |publisher=Oxford University Press |access-date=2008-01-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328222321/http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Law/ConstitutionalLaw/?view=usa |archive-date=2008-03-28 }}</ref> == શિક્ષણ == ઓસ્ટિને તેમનું મોટાભાગનું પ્રારંભિક શિક્ષણ નોર્વિચ, વર્મોન્ટ, યુ.એસ.એ.માં મેળવ્યું હતું. તેઓ ડાર્ટમાઉથ કોલેજમાંથી અમેરિકન લિટરેચરમાં બી.એ. સાથે સ્નાતક થયા. ત્યારબાદ તેણે ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસ વિષયમાં ડોક્ટરેટની પદવી મેળવી હતી. == કારકિર્દી == ઓસ્ટિને પત્રકાર/ફોટોગ્રાફર તરીકે કામ કર્યું હતું અને બાદમાં તેમણે યુ.એસ.માહિતી સેવા, રાજ્ય વિભાગ, આરોગ્ય,શિક્ષણ અને સહાય વિભાગ, અને યુ.એસ સાંસદનાં ખાતામાં પણ કાર્ય કર્યું. તેમણે ઓક્સફર્ડની સેન્ટ એન્ટની કૉલેજ, ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન, ફૂલબ્રાઇટ પ્રોગ્રામ, અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટડીઝ, રોકફેલર ફાઉન્ડેશન, વૂડરો વિલ્સન ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર સ્કોલર્સ, રાજીવ ગાંધી ફાઉન્ડેશન અને ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કરન્ટ વર્લ્ડ અફેર્સમાંથી ફેલોશિપ્સ અથવા ગ્રાન્ટ્સ મેળવી હતી.<ref name="Austin">{{Cite web | title = Granville Austin - About the Author | publisher = granvilleaustin.com | url = http://www.granvilleaustin.com/Austin.htm | access-date = 10 April 2012 | archive-date = 3 નવેમ્બર 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141103200227/http://granvilleaustin.com/Austin.htm | url-status = dead }}</ref><ref>Austin travelled to India in August 1960 and tasked upon himself to study the making of the Indian Constitution.</ref> ઓસ્ટિન ભારતના બંધારણના બે અંતિમ રાજકીય ઇતિહાસના લેખક હતા, ''ધ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટિટ્યુશન: કોર્નરસ્ટોન ઓફ અ નેશન'' તથા ''વર્કિંગ અ ડેમોક્રેટિક કોન્સ્ટિટ્યુશન: ધ ઇન્ડિયન એક્સપિરિયન્સ.''<ref name="oup" /> ૬ જુલાઈ ૨૦૧૪ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web | url=http://lawandotherthings.blogspot.in/2014/07/granville-austin-rip.html | title=Granville Austin, RIP | publisher=Vikram Raghavan | date=7 July 2014 | website=Law and other things}}</ref> == પુરસ્કાર == વર્ષ ૨૦૧૧માં, ભારતીય બંધારણના ઘડતર અને કાર્ય પર તેમના લેખનના સન્માનમાં, ગ્રાનવિલે ઓસ્ટિનને પદ્મશ્રી પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા, જે પ્રજાસત્તાક ભારતનું ચોથું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન છે.<ref name="NIC">{{Cite web | title = Padma Sri Awardees | publisher = NIC - Govt. of India | url = http://india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=80 | access-date = 10 April 2012}}</ref><ref>{{cite press release|title=Padma Awards Announced|url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364|publisher=Ministry of Home Affairs (India)]] |date=25 January 2011|access-date=25 January 2011}}</ref> ભારત સરકારના માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલયના રાષ્ટ્રીય અનુવાદ મિશન અંતર્ગત ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદ માટે તેમના પુસ્તક 'ધ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટિટ્યુશન: કોર્નરસ્ટોન ઓફ અ નેશન'' પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જેનો તેલુગુ, મરાઠી, પંજાબી, ઓડિયા, હિન્દી અને મલયાલમ ભાષાઓમાં અનુવાદ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યો છે.<ref>{{Cite web|title=Published Translations & Dictionaries|url=http://www.ntm.org.in/languages/english/publicationdetails.aspx|publisher=National Translation Mission|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430132208/http://www.ntm.org.in/languages/english/publicationdetails.aspx|archive-date=30 એપ્રિલ 2017|url-status=dead}}</ref> == પુસ્તક સૂચિ == *''The Indian Constitution: Cornerstone of a Nation'' *''Working a Democratic Constitution: The Indian Experience'' *''Retrieving Times'' (White River Press, 2008) == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.granvilleaustin.com/Austin.htm ગ્રેનવિલ ઔસ્ટિન વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103200227/http://granvilleaustin.com/Austin.htm |date=2014-11-03 }} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૧૪માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] rsfmmrypru4623cq4zmbtbzw5rj98uv કુતુબ મિનાર 0 10015 907723 898392 2026-11-13T19:51:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907723 wikitext text/x-wiki {{coor title d|28.524355|N|77.185248|E|region:IN-DL_type:landmark_scale:50}} [[ચિત્ર:Qminar.jpg|right|thumb|200px|કુતુબ પરિસર યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર તરિકે ઘોષિત છે.]] '''કુતુબ મીનાર''' [[ભારત]]માં [[દિલ્હી]] શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા મહરૌલી વિસ્તારમાં સ્થિત, ઈંટથી બનેલ વિશ્વનો સૌથી ઊંચો મિનારો છે. આની ઊઁચાઈ ૭૨.૫ [[મીટર]] (૨૩૭.૮ ફુટ) અને વ્યાસ ૧૪.૩ મીટર છે, જે ઊપર જઈ શિખર પર ૨.૭૫ મી. (૯.૦૨ ફુટ) થઈ જાય છે. કુતુબ મિનાર મુળ રૂપથી સાત માળનો હતો પણ હવે તે પાંચ માળનો રહી ગયો છે.<ref>{{cite web|url= http://merikhabar.com/read_forum.aspx?child_id=0&id=6|title= કુતુબ મીનારનું નિર્માણ|access-date= ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૯|format= એએસપીએક્સ|publisher= મેરીખબર.કૉમ|language= |archive-date= 2009-04-03|archive-url= https://web.archive.org/web/20090403030430/http://merikhabar.com/read_forum.aspx?child_id=0&id=6|url-status= dead}}</ref> આમાં ૩૭૯ પગથીયા છે.<ref>{{cite web|url= http://www.pressnote.in/travel/visitplace.php?id=29269|title= કુતુબ મીનાર પરિસર|access-date= ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૯|format= પીએચપી|publisher= પ્રેસનોટ.ઇન|language= |archive-date= 2009-04-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20090402155939/http://www.pressnote.in/travel/visitplace.php?id=29269|url-status= dead}}</ref> મિનારાની ચારે તરફ બનેલા આંગણામાં ભારતીય કળાના ઘણા ઉત્કૃષ્ટ નમૂના છે, જેમાંથી અનેક આના નિર્માણ કાળ સન ૧૧૯૩ની પૂર્વેના છે. આ પરિસર યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહરના રૂપમાં સ્વીકૃત કરાયું છે. == ઇતિહાસ == ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ અનુસાર, આના નિર્માણ પૂર્વે અહીં સુંદર ૨૦ જૈન મંદિર બનેલા હતા. તેમને ધ્વસ્ત કરી તે સામગ્રીથી વર્તમાન ઇમારતો બની. [[અફઘાનિસ્તાન]]માં સ્થિત, જામના મિનારથી પ્રેરિત તથા તેનાથી આગળ નીકળવાની ઇચ્છાથી, [[દિલ્હી]]ના પ્રથમ મુસ્લિમ શાસક કુતુબુદ્દીન ઐબકે કુતુબ મિનાર નું નિર્માણ સન ૧૧૯૩માં આરંભ કરાવ્યું, પરંતુ માત્ર આનો પાયો જ બનાવી શકાયો. તેના અનુગામી ઇલ્તુતમિશએ આમાં ત્રણ માળ વધાર્યા, અને સન ૧૩૬૮માં ફીરોજશાહ તુઘલકએ પાંચમો અને અંતિમ માળ બનાવડાવ્યો. ઐબકથી તુઘલક સુધી સ્થાપત્ય તથા વાસ્તુ શૈલીમાં બદલાવ, અહીં સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. મિનારાને લાલ બલુઆ પત્થરથી બનાવડાવ્યો છે, જેના પર [[કુરાન]]ની આયતોની તથા ફૂલ વેલોની સુક્ષ્મ નક્શી કરાઈ છે. કુતુબ મિનાર પુરાતન દિલ્હી શહેર, ઢિલ્લિકાના પ્રાચીન કિલ્લા લાલકોટના અવશેષો પર બન્યો છે. ઢિલ્લિકા અંતિમ [[હિન્દુ]] રાજાઓ તોમર અને ચૌહાણની રાજધાની હતી. આ મિનારાના નિર્માણ ઉદ્દેશ્ય માટે કહેવાય છે કે આને કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ મસ્જિદથી અજાન દેવા, નિરીક્ષણ તથા સુરક્ષા કરવા કે ઇસ્લામના દિલ્હી પર વિજયના પ્રતીકના રૂપમાં બનાવાયો. આના નામના વિષયમાં પણ વિવાદ છે. અમુક પુરાતત્વવિદોનો મત છે કે આનું નામ પ્રથમ તુર્કી સુલ્તાન કુતુબુદ્દીન ઐબકના નામ પરથી પડ્યું, અમુક લોકો એમ માને છે કે આનું નામ બગદાદના પ્રસિદ્ધ સંત કુતુબુદ્દીન બખ્તિયાર કાકી ના નામ પર છે, જે ભારતમાં વસવાટ કરવા આવ્યાં હતાં. ઇલ્તુતમિશ તેમનો ખૂબ આદર કરતો હતો, માટે કુતુબ મિનારાને આ નામ આપવામાં આવ્યું. આના શિલાલેખ અનુસાર, આનું સમારકામ તો ફિરોજ શાહ તુઘલકે (૧૩૫૧–૮૮) અને સિકંદર લોધીએ (૧૪૮૯–૧૫૧૭)માં કરાવડાવ્યું. મેજર આર. સ્મિથે આનો જીર્ણોદ્ધાર ૧૮૨૯માં કરાવડાવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url= http://hindi.webdunia.com/miscellaneous/kidsworld/gk/0902/16/1090216124_1.htm|title=કુતુબ મીનારનું નિર્માણકાર્ય કોણે પૂરૂ કરાવ્યું?|access-date=૨૩ માર્ચ ૨૦૦૯|format= એચટીએમએલ|publisher= વેબ દુનિયા|language=}}</ref> == ઝાંખી == <gallery> Image:Qutub minar.JPG|સમીપસ્થ ભવન સમૂહ Image:Qutub Minar (1).jpg|કુતુબ મીનાર મસ્જિદ સાથે Image:Minar-height.jpg|મુખ્ય દ્વારમાંથી જોતા Image:Qutb_Complex_Iron_Pillar_Sunset.JPG|ડૂબતા સૂર્યના પ્રકાશમાં લોહ સ્તંભ Image:Qutb_Complex_Alai_Minar.JPG|અલા-ઈ-મીનાર Image:Qutb_Complex_Pillars.JPG|જૈન મંદિરોના તૂટેલા અવશેષોથી બનેલ મસ્જિદ Image:Qutb_Minar_Minaret_Delhi_India.jpg|કુતુબ મિનાર પર કરેલી નાજુક નક્શી Image:Qutub Jain Statue Pic.JPG|તૂટેલ મન્દિરોની મહાવીરજી ની મૂર્તિ </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્યકડીઓ == {{commons|Qutb Minar|કુતુબ મીનાર}} {{wikivoyage|Qutb Minar}} * [http://photography.robins.in/monuments/subalbum_1.html રાતની રોશનીમાં કુતુબ મિનાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222070505/http://photography.robins.in/monuments/subalbum_1.html |date=2007-12-22 }} * [http://maps.google.com/maps?ll=28.524355,77.185248&q=28.524355,77.185248&spn=0.002211,0.00537&t=h કુતુબ મિનારની ઉપગ્રહ તસવીર, પડછાયા પરથી કુતુબને ઓળખી શકાય છે] * [https://web.archive.org/web/20090316153629/http://www.twocircles.net/2009feb19/qutb_minar_tilting_fast.html કુતુબ મિનાર ઝડપથી ઝૂકી રહ્યો છે.] - એક સમાચાર (TCN News) {{Commons category|Qutb Minar}} * [http://www.islamicarchitecture.org/architecture/quwwatalislammosque.html કવ્વાત અલ-ઇસ્લામ મસ્જિદ] * [http://www.exploredelhi.com/qutub-minar/index.html દિલ્હીનાં જોવાલાયક સ્થળોમાં કુતુબ મીનાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918050259/http://www.exploredelhi.com/qutub-minar/index.html |date=2009-09-18 }} * [http://www.panoramio.com/user/116638/tags/Qutab કુતુબ મિનારનું સચિત્ર દર્શન (Downloadable photos Qutab Minar)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101004201720/http://www.panoramio.com/user/116638/tags/Qutab |date=2010-10-04 }} * [http://www.collectbritain.co.uk/dlo.cfm/svadesh/019PHO000000971U00004000.htm ૧૯મી સદીની તસવીરો (photography by Eugene Clutterbuck Impey)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403083723/http://www.collectbritain.co.uk/dlo.cfm/svadesh/019PHO000000971U00004000.htm |date=2009-04-03 }} * [http://mea.gov.in/indiaperspective/2005/052005.pdf The self healing Alloy: કુતુબ મિનારનું વિશિષ્ઠ પ્રકારનું લોખંડ] [[શ્રેણી:સ્થાપત્ય]] [[શ્રેણી:દિલ્હી]] fwzbqge46w9s43xjr7cceglhwj0y7si રોમાનિયા 0 17194 907742 907402 2026-11-14T00:19:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907742 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું દેશ |native_name = ''રોમૅનિયા'' |conventional_long_name = રોમૅનિયા |common_name = રોમૅનિયા |image_flag = Flag of Romania.svg |image_coat = Coat of arms of Romania.svg |image_map = LocationRomania.png |national_motto = કાંઈ નહીં |national_anthem = ''[[Deşteaptă-te, române!]]'') |official_languages = [[રોમૅનિયન ભાષા|રોમૅનિયન]]<sup>૧</sup> |government_type = [[સંસદીય લોકશાહી]] |capital = [[બુખારેસ્ટ]] |coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}} |largest_city = બુખારેસ્ટ |leader_titles = [[રોમૅનિયાના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] <br /> [[રોમૅનિયાના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] |leader_names = [[ટ્રાઈઆન બૉસેસ્કુ]] <br /> [[કૉલીન પૉપેસ્કુ-ત્ઑરિસેનુ]] |area_rank = ૮૧મો |area_km2 = 238,397 |percent_water = ૩% |population_estimate_year = જુલાઈ ૨૦૦૬ |population_estimate = ૨૨,૩૦૩,૫૫૨ <!--CIA Factbook estimate for ૨૦૦૬--> |population_estimate_rank = ૫૦મો <!--CIA Factbook ranking--> |population_census_year = ૨૦૦૨ |population_census = ૨૧,૬૮૦,૯૭૪ |population_density = ૯૩.૭ |population_densitymi² = ૨૪૨.૬<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = ૭૯મો |GDP_PPP_year= ૨૦૦૬ |GDP_PPP = $૨૫૩.૪ બિલિયન{{fact}} <!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report--> <!--Please put link to source since it is not consistent with the data used in the countries list--> |GDP_PPP_rank = ૪૩rd |GDP_PPP_per_capita = ૧૧,૫૫૧{{fact}} <!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report --> |GDP_PPP_per_capita_rank = ૬૭મો |HDI_year = ૨૦૦૫ | |HDI = 0.792 | |HDI_rank = ૬૪મો | |HDI_category = <font color="#ffcc૦૦">medium</font> | |sovereignty_type = [[સ્વતંત્રતા]] |established_events = - Declared<br /> - માન્યતા |established_dates = [[૧૦ મે]], [[૧૮૭૭]] <sup>૨</sup><br />[[૧૩ જુલાઈ]], [[૧૮૭૮]] <sup>૩</sup> |currency = [[રોમૅનિયન લ્યુ|લ્યુ]] |currency_code = RON |time_zone= [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset= +૨ |time_zone_DST= [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST= +૩ |cctld= [[.ro]] |calling_code = ૪૦ |footnotes= <sup>૧<sup>Other languages, such as [[Hungarian language|Hungarian]], [[રોમાની]], [[Ukrainian language|Ukrainian]] and [[Serbian language|Serbian]], are co-official at various local levels.<br /> <sup>૨</sup> [[Romanian War of Independence]]<br /> <sup>૩</sup> [[Treaty of Berlin, ૧૮૭૮|Treaty of Berlin]] }} '''રોમાનિયા''' (પ્રાચીન: '''રુમાનીયા''' , '''રોઉમેનીયા''') જે દક્ષિણપૂર્વ અને મધ્‍ય યુરોપમાં, બાલ્‍કન દ્વિપકલ્‍પની ઉત્તરમાં, દાન્યુબના નીચેના વિસ્‍તારમાં, કાર્પેથીયન આર્કની અંદર અને બહારના ભાગમાં, [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]ની સીમા પર સ્‍થિત દેશ છે. દાન્યુબ ડેલ્ટાનો લગભગ સમગ્ર પ્રદેશ તેના વિસ્તારમાં આવેલો છે. પશ્ચિમે તેની સરહદો [[હંગેરી]] અને સર્બિયા સાથે, ઉત્તર-પૂર્વમાં [[યૂક્રેઇન]] અને રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા સાથે અને દક્ષિણમાં [[બલ્ગેરિયા]] સાથે જોડાયેલી છે. પ્રદેશના નોંધાયેલા ઇતિહાસમાં ડેસિઅન્સ, રોમન સામ્રાજ્ય, બલ્ગેરિયન સામ્રાજ્ય, હંગેરીયન રાજ્ય અને ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્યના શાસનકાળનો સમાવેશ થાય છે. 1859માં મોલ્ડેવિયા અને વલ્લાચિયાના વિલિનિકરણ દ્વારા રાષ્ટ્ર-રાજ્ય તરીકે દેશની રચના થઈ અને 1878માં તેણે પોતાના સ્વાતંત્ર્યની સ્વીકૃતિ મેળવી. બાદમાં 1918 ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, બુકોવિના અને બેસ્સાર્બિયા તેઓ સાથે જોડાયા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના અંત વખતે તેના પ્રદેશના વિસ્તારો (હાલના [[મોલ્ડોવા|મોલ્ડેવા]] પ્રદેશો) પર USSRનો કબજો હતો અને રોમાનિયા વોર્સો સંધિનું સભ્ય બન્યુ હતું. 1989માં લોખંડી દીવાલના પતન સાથે રોમાનિયાએ રાજકીય તથા આર્થિક સુધારાઓની શ્રેણીબદ્ધ શરૂઆત કરી. ક્રાંતિ બાદની આર્થિક સમસ્યાઓના એક દસકા બાદ રોમાનિયાએ 2005માં સપાટ કર દર જેવા નિમ્ન આર્થિક સુધારા કર્યા અને જાન્યુઆરી 1, 2007માં યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાયુ. યુરોપીયન સંઘના દેશો પૈકી રોમાનિયામાં આવકનું પ્રમાણ ઘણુ નીચુ હતું ત્યારે સુધારાઓથી વૃદ્ધિની ઝડપ વધી. હવે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ આવક ધરાવતા અર્થતંત્રનો દેશ છે. યુરોપીય સંઘના સભ્ય દેશોમાં રોમાનિયા પાસે 9મો સૌથી મોટો વિસ્તાર અને 7મા ક્રમે સૌથી વિશાળ વસતી (21.5 મિલિયન લોકો)<ref name="population">{{Citeweb|publisher=Romanian National Institute of Statistics|title=Romanian Statistical Yearbook|year=2007|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/en/cp2.pdf|format=PDF|access-date=2008-01-20}}</ref> છે. તેનું પાટનગર અને સૌથી મોટુ શહેર બુકારેસ્ટ છે ({{lang-ro|Bucureşti}} {{IPA-ro|bukuˈreʃtʲ||Ro-Bucureşti.ogg}}), જે યુરોપીય સંઘમાં છઠ્ઠુ સૌથી મોટુ શહેર છે અને ત્યાં 1.9 મિલિયન લોકો વસે છે. 2007માં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના શહેર સિબિઉની સંસ્કૃતિના યુરોપીયન પાટનગર તરીકે પસંદગી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{citeweb|publisher=The Selection Panel for the European Capital of Culture (ECOC) 2007|title=Report on the Nominations from Luxembourg and Romania for the European Capital of Culture 2007|date=2004-04-05|url=http://ec.europa.eu/culture/pdf/doc670_en.pdf|format=pdf|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયા માર્ચ 29, 2004ના રોજ નાટો (NATO)માં પણ જોડાયુ હતુ અને તે લેટિન યુનિયન, OSCEના ફ્રાન્કોફોનીનું, લેટિન સંઘનું સભ્ય પણ છે અને CPLPનું સહયોગી સભ્ય છે. રોમાનિયા એ અર્ધ-પ્રમુખશાહી સંઘીય રાજ્ય છે. == વ્યુત્પત્તિ == ''રોમાનિયા'' નું નામ ({{lang-ro|România}}) {{lang-lat|Romanus}} ([[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]) પરથી આવ્યુ છે {{lang-ro|român}}.<ref> [http://dexonline.ro/search.php?cuv=rom%C3%A2n રોમાનિયન ભાષાની સમજ આપતી ડિક્શનરી, 1998; ન્યૂ એક્સપ્લેનેટરી ડિક્શનરી ઓફ રોમાનિયન લેન્ગવેજ, 2002]</ref> રોમાનિયાનો પોતાની જાતને ''રોમાનુસ'' ના વંશજ કહે છે ({{lang-ro|Român/Rumân}}) તે હકીકતનો ઉલ્લેખ 16મી સદીમાં ઘણા લેખકોએ કર્યો છે, જેમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, મોલ્ડેવિયા અને વાલ્લેચિયામાં પ્રવાસ કરતા ઈટાલિયન માનવશાસ્ત્રીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{citebook|quote="nunc se Romanos vocant"|author=Andréas Verres|title=Acta et Epistolae|volume=I|pages=243}}</ref><ref>{{cite journal|quote="...si dimandano in lingua loro Romei...se alcuno dimanda se sano parlare in la lingua valacca, dicono a questo in questo modo: Sti Rominest ? Che vol dire: Sai tu Romano,..."|author=Cl. Isopescu|title=Notizie intorno ai romeni nella letteratura geografica italiana del Cinquecento|journal=Bulletin de la Section Historique|volume=XVI|year=1929|pages=1–90}}</ref><ref>{{cite book|quote=“Anzi essi si chiamano romanesci, e vogliono molti che erano mandati quì quei che erano dannati a cavar metalli...”|author=Maria Holban|title=Călători străini despre Ţările Române|language=Romanian|publisher=Ed. Ştiinţifică şi Enciclopedică|year=1983|volume=II|pages=158–161}}</ref><ref>{{citebook|quote="Tout ce pays la Wallachie et Moldavie et la plus part de la Transivanie a esté peuplé des colonie romaines du temps de Traian l’empereur…Ceux du pays se disent vrais successeurs des Romains et nomment leur parler romanechte, c'est-à-dire romain … "|title=Voyage fait par moy, Pierre Lescalopier l’an 1574 de Venise a Constantinople, fol 48|author=Paul Cernovodeanu|journal=Studii si materiale de istorie medievala|volume=IV|year=1960|pages=444|language=Romanian}}</ref> રોમાનિયન ભાષામાં લખાયેલ સૌથી જૂનો હયાત પત્ર 1521નો છે, જેને "કેમ્પુલંગમાંથી નીએકસ પત્ર " તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref> {{Cite book|last =Iorga|first =N.|title =Neacsu's Letter from Campulung|editor-last =Hurmuzachi|editor-first =Apud|volume = Documente, XI|url = http://cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/scrisoare.htm|pages = 843|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયનમાં લિખિત સંદર્ભોમાં "રુમાનિયન"ના સૌ પ્રથમ ઉદભવ માટે પણ આ દસ્તાવેજ નોંધપાત્ર છે, વોલ્લેચિયાને અહીંયા રુમાનિયન ભૂમિ – ''ટીએરા રુમાનીએસ્કા'' (ભૂમિમાંથી ''ટીએરા'' {{lang-la|Terra}})નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. પાછળની સદીઓમાં રોમેનિયન દસ્તાવેજોએ બે શબ્દોનો એકબીજાના પર્યાય તરીકે ઉપયોગ થયો છે: ''રોમન'' અને ''રુમન'' .<ref group="note">''"am scris aceste sfente cǎrţi de învăţături, sǎ fie popilor rumânesti... sǎ înţeleagǎ toţi oamenii cine-s rumâni creştini"'' "Întrebare creştineascǎ" (1559), Bibliografia româneascǎ veche, IV, 1944, p. 6. <br />''"...că văzum cum toate limbile au şi înfluresc întru cuvintele slǎvite a lui Dumnezeu numai noi românii pre limbă nu avem. '' ''Pentru aceia cu mare muncǎ scoasem de limba jidoveascǎ si greceascǎ si srâbeascǎ pre limba româneascǎ 5 cărţi ale lui Moisi prorocul si patru cărţi şi le dăruim voo fraţi rumâni şi le-au scris în cheltuială multǎ... şi le-au dăruit voo fraţilor români,... şi le-au scris voo fraţilor români"'' Palia de la Orǎştie (1581–1582), Bucureşti, 1968. <br />''În Ţara Ardealului nu lăcuiesc numai unguri, ce şi saşi peste seamă de mulţi şi români peste tot locul...'' , Grigore Ureche, Letopiseţul Ţării Moldovei, p. 133–134.</ref> 17મી સદીના પાછલા ભાગમાં સામાજિક-ભાષાશાસ્ત્રના ક્રમિક વિકાસની સાથે અર્થને લગતા ફેરફારની પ્રક્રિયા આવી અને: ''"રુમન"'' સ્વરૂપે, કદાચ નિમ્ન વર્ગમાં સામાન્ય રીતે બોલાતુ હશે, "બોન્ડ્સમેન"(ગુલામ)નો અર્થ મેળવ્યો, જ્યારે કે ''રોમન'' સ્વરૂપે દેશી-ભાષાકીય અર્થ રાખ્યો.<ref> {{cite book|last = Brezeanu|first = Stelian|title =Romanitatea Orientalǎ în Evul Mediu|publisher =Editura All Educational|year=1999|location =Bucharest|pages =229–246 }}</ref> 1745માં ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી બાદ કાળક્રમે "રુમન" સ્વરૂપ નાબૂદ થયુ અને ''"રોમન", "રોમનેસ્ક"'' સ્વરૂપ પર સ્પેલિંગ નિશ્ચિતપણે સ્થિર થયો.<ref group="note"> તેમના પ્રખ્યાત સાહિત્યિક સંસ્મરણમાં [[ઈએનાશિતા વાકારેસ્કુ|ઈએનાશિતા વેકારેસ્કુ]] લખે છે: "Urmaşilor mei Văcăreşti!/Las vouă moştenire:/Creşterea limbei româneşti/Ş-a patriei cinstire." <br />In the ''"Istoria faptelor lui Mavroghene-Vodă şi a răzmeriţei din timpul lui pe la 1790"'' a Pitar Hristache writes: "Încep după-a mea ideie/Cu vreo câteva condeie/Povestea mavroghenească/Dela Ţara Românească.</ref> "{0રોમાનિયા{/0}" નામ 19મી સદીના પ્રારંભિક સમયમાં તમામ રોમાનિયનો માટેની સામૂહિક ગૃહભૂમિ તરીકે દસ્તાવેજિત છે.<ref group="note"> આધુનિક અર્થમાં "રોમાનિયા" શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ 1816માં જોવા મળે છે, ગ્રીક વિદ્વાન [[ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપિડ|ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપ્પિડિ]]એ તેમનું લખાણ "રોમાનિયાની ભૌગોલિકતા"ની પાછલ "રોમાનિયાનો ઇતિહાસ" [[લેઈપઝિગ]]માં પ્રકાશિત કર્યુ હતું. <br />[[એવરિગ|એવ્રિગ]]માં [[ઘેરોગ લાઝાર|ઘેરોઘ લાઝાર]]ની [[હેડસ્ટોન|કબરના પત્થર]] પર (1823માં બંધાયેલ) એક લખાણ છે: "Precum Hristos pe Lazăr din morţi a înviat/Aşa tu România din somn ai deşteptat."</ref> ડિસેમ્બર 11, 1861 સુધી આ નામ અધિકૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતુ હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.fotw.net/flags/ro-wm.html|title=Wallachia and Moldavia, 1859-61|access-date=2008-01-05}}</ref> અંગ્રેજી-ભાષાના સ્રોતો હજુ પણ બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમય સુધી "રુમાનિયા" અથવા "રાઉમેનિયા" શબ્દનો ઉપયોગ કરતા હતા, જે ફ્રેન્ચ સ્પેલિંગ "''રાઉમેનિઅ'' "માંથી લેવામાં આવ્યો હતો, <ref>{{cite web|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/s_approaches_1942-1945.jpg|title=Map of Southern Europe, 1942-1945|publisher=United States Army Center of Military History via the [[University of Texas at Austin]] Perry-Castañeda Library Map Collection|access-date=2008-08-31}}</ref> પરંતુ ત્યાર બાદ તે શબ્દોની જગ્યાએ મોટાભાગે અધિકૃત<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a1|title=General principles|publisher=cdep.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a1|url-status=dead}}</ref> "''રોમાનિયા'' " સ્પેલિંગ આવ્યો. == ઇતિહાસ == === પ્રાગ-ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન === યુરોપના સૌથી જૂના માનવીય અવશેષો હાલના રોમાનિયામાં આવેલ "[[પેસ્ટેરા કુ ઓએસ|કેવ વિથ બોન્સ]]"માંથી મળ્યા હતા.<ref>{{cite journal|last=Trinkaus|first =E.|title=Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase|journal =Journal of Human Evolution|volume=45|pages=245–253|year=2003| access-date=2008-01-10|doi=10.1016/j.jhevol.2003.08.003 |issn=0047-2484 }}</ref> અવશેષો અંદાજે 42,000 વર્ષ જૂના છે અને યુરોપના સૌથી જૂના ''[[હોમો સેપિઅન્સ|માનવ અવશેષો]]'' હોવાના કારણે ખંડમાં પ્રવેશ કરનાર આ પ્રકારના પ્રથમ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હોવાની સંભાવના છે.<ref>{{Cite journal|last=Zilhão|first=João|title=Neanderthals and Moderns Mixed and It Matters|journal=Evolutionary Anthropology|volume =15|pages=183–195|date=|year=2006|access-date=2008-01-10|doi=10.1002/evan.20110}}</ref> હાલના રોમાનિયા વિસ્તારમાં વસવાટ કરનાર લોકોના સૌથી જૂના લિખિત પુરાવા ઈસ પૂર્વે 440માં લખાયેલ [[હેરોડોટસ|હીરોડોટસ]]ના [[હીસ્ટ્રીસ (હેરોડોટસ)|હીસ્ટ્રીસ-Histories (હીરોડોટસ)]]માંથી મળે છે, જેમાં તેમણે [[ગેટે]] આદિવાસીઓ વિશે લખ્યુ છે.<ref>{{Cite book|last =Herodotus|author-link =Herodotus|translation = William Beloe|title =The Ancient History of Herodotus By Herodotus|digitized =Google Book Search|pages =213–217|publisher = Derby & Jackson|year =1859|url =http://books.google.com/books?id=sfHsgNIZum0C&pg=PA215&lpg=PA215&dq=herodotus+dacians+darius&source=web&ots=G4uX7Mnsqb&sig=kYPtXH157JEzuk7V618EreDadqY&hl=en|access-date=2008-01-10}}</ref> [[ડેસિઅન્સ]]ના મતે આ ગેટેના ભાગને [[થ્રેસિઅન્સ|થ્રાસિઅન્સ]]ની શાખા ગણતા, કે જ્યાં [[ડેસિઆ]] (આધુનિક રોમાનિયા, [[મોલ્ડોવા]] અને ઉત્તરી [[બલ્ગેરિયા]] સંદર્ભે) વસવાટ કરતા હતા. રાજા [[બુરેબિસ્ટા|બુરેબિસ્તા]]ના સમય દરમિયાન [[ડેસિઅન રાજાઓની યાદી|ડેસિઅન રાજ્ય]] તેના મહત્તમ વિસ્તરણે પહોંચ્યુ હતું અને તરત જ પડોશના [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ની નજરે ચડી ગયુ હતું. ડેસિઅન્સ દ્વારા ઈસ. 87માં [[મોએસિઆ]]ના [[રોમન પ્રાંત]] પર હુમલા બાદ રોમનો સંખ્યાબદ્ધ યુદ્ધો ([[ટ્રાજનના ડેસિઅન યુદ્ધો|ડેસિઅન યુદ્ધો]]) લડ્યા હતા, જેના પરિણામે ઈસ. 106માં સમ્રાટ [[ટ્રાજન]]નો વિજય થયો હતો અને રાજ્ય [[રોમન ડેસિઆ]]નો ભાગ બની ગયુ.<ref>{{Citeweb|title =Assorted Imperial Battle Descriptions|publisher =De Imperatoribus Romanis, An Online Encyclopedia of Roman Emperors|url =http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|access-date =2008-01-10|archive-date =2018-07-25|archive-url =https://web.archive.org/web/20180725082930/http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|url-status =dead}}</ref> ખનીજની સમૃદ્ધ અનામતો પ્રદેશમાંથી મળી આવી અને ખાસ કરીને સોના તથા ચાંદીની માત્રા અત્યંત વધારે હતી.<ref>{{citeweb|title=Dacia-Province of the Roman Empire|publisher=United Nations of Roma Victor|url=http://www.unrv.com/provinces/dacia.php|text="and were found in great quantities in the [[Western Carpathians]]. After Trajan's conquest, he brought back to Rome over 165 tons of gold and 330 tons of silver"|access-date=2008-01-10|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108144454/https://www.unrv.com/provinces/dacia.php/|url-status=dead}}</ref> જેના પરિણામે રોમે આ પ્રાંતનું ભારે સંસ્થાનીકરણ કર્યુ.<ref>{{citebook|last=Deletant|first=Dennis|title=Colloquial Romanian|publisher=Routledge|year=1995|location=New York|pages =1|isbn=9780415129008}}</ref> આનાથી [[વલ્ગર લેટિન|ગ્રામ્ય લેટિન]] આવ્યું અને ગહન[[રોમનીકરણ|રોમન-કરણ]]નો દોર આવ્યો કે જેનાથી મૂળ-[[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]નો સમય શરૂ થયો.<ref>{{citebook|last=Matley|first=Ian| title=Romania; a Profile |publisher=Praeger|year=1970|pages=85}}</ref><ref>{{citebook|last=Giurescu|first=Constantin C.|title=The Making of the Romanian People and Language|publisher=Meridiane Publishing House|year=1972|location=Bucharest|pages=43, 98–101,141}}</ref> આ ઉપરાંત ઈસ. 3જી સદીમાં [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] જેવી સ્થળાંતરિત વસતીનું આક્રમણ વધતા [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ને ઈસ. 271ની આસપાસ ડેસિઆમાંથી ખસી જવાની ફરજ પડી, આમ તેના તે રોમનોએ ગુમાવેલ પ્રથમ પ્રાંત બન્યુ.<ref>{{citebook|last =Eutropius|authorlink=Eutropius|coauthors=Justin, Cornelius Nepos|title=Eutropius, Abridgment of Roman History|publisher=George Bell and Sons|year=1886|location=London|url=http://www.ccel.org/p/pearse/morefathers/eutropius_breviarium_2_text.htm|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{citeweb|last=Watkins|first=Thayer|title=The Economic History of the Western Roman Empire|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|quote="The Emperor Aurelian recognized the realities of the military situation in Dacia and around 271 A.D. withdrew Roman troops from Dacia leaving it to the Goths. The Danube once again became the northern frontier of the Roman Empire in eastern Europe"|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917041355/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|url-status=dead}}</ref> [[રોમાનિયનોનું મૂળ|આધુનિક રોમેનિયનના મૂળ]] માટે અનેક તાર્કિક સિદ્ધાંતો ઉભા કરવામાં આવ્યા છે. ભાષાકીય અને ભૂ-ઐતિહાસિક પૃથક્કરણો સૂચવે છે કે [[રોમાનિયનો|રોમેનિયનો]] [[દાનુબે]] ઉત્તર અને દક્ષિણ બંનેમાં મોટા સમુદાય તરીકે ઉભરી આવ્યા.<ref>{{citeweb|last=Ghyka|first=Matila|title=A Documented Chronology of Roumanian History|place=Oxford|publisher=B. H. Blackwell Ltd.|year=1841|url=http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070125091613/http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-01-25|url-status=dead}}</ref> ''વધુ ચર્ચા માટે જુઓ [[રોમાનિયનોનું મૂળ|રોમેનિયનોનું મૂળ]](Origin of Romanians).'' === મધ્ય યુગ === [[ચિત્ર:Bran Castle TB1.jpg|thumb|250px|બ્રાન કિલ્લો 1212માં બંધાયો હતો, વ્લાડ ઇઈઈ ઈમ્પેલરનું ઘર હોવાની દંતકથાઓ બાદ તે ડ્રેક્યુલાના કિલ્લા તરીકે ઓળખાવા માંડ્યો હતો]] રોમન લશ્કર અને વહીવટીતંત્રએ ડેસિઆ છોડ્યા બાદ આ વિસ્તારો પર [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] દ્વારા અતિક્રમણ થયુ,<ref>{{cite book|last=Jordanes|authorlink=Jordanes|title = Getica, sive, De Origine Actibusque Gothorum|year =551 A.D.|location =Constantinople|url=http://www.harbornet.com/folks/theedrich/Goths/Goths1.htm|access-date=2008-08-31}}</ref> અને ત્યાર બાદ 4થી સદીમાં [[હૂણો]]એ આક્રમણ કર્યુ.<ref>{{Cite book|last=Iliescu| first=Vl.|last2=Paschale| first2=Chronicon| title=Fontes Historiae Daco-Romanae|volume=II|pages=363, 587|place=Bucureşti|year=1970}}</ref> અન્ય ભટકતી જાતિઓ [[જેપિડો|જેપિડ્સ]],<ref name="gepids"/><ref>{{Cite web|first=István|last=Bóna|editor-last=Köpeczi|editor-first = Béla|title=History of Transylvania: II.3. The Kingdom of the Gepids|volume=1|publisher=Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor=[[Columbia University Press]]|place=New York|year=2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/33.html|access-date=2008-08-31}}</ref> [[યુરેશિયન અવાર્સ|એવાર્સ]],<ref>{{Cite web| first=István | last=Bóna| editor-last = Köpeczi| editor-first = Béla | title = History of Transylvania: II.4. The Period of the Avar Rule| volume = 1| publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor = Columbia University Press| place = New York| year = 2001| url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/41.html|access-date=2008-08-31}}</ref> [[બલ્ગરો|બલ્ગર્સ]],<ref name="gepids">{{cite book|last=Teodor|first=Dan Gh.|title=Istoria României de la începuturi până în secolul al VIII-lea|year =1995|location =Bucureşti|pages=294–325 |volume=2}}</ref> [[પેશેનેજ|પેશેનેજ્સ]],<ref>{{cite book| last =Constantine VII| first =Porphyrogenitus| authorlink =Constantine VII Porphyrogenitus| title =Constantine Porphyrogenitus De Administrando Imperio|date=950| location =Constantinople| url =http://faculty.washington.edu/dwaugh/rus/texts/constp.html|access-date=2008-08-31}}</ref> અને [[ક્યુમનો|ક્યુમન્સે]] પણ તેમનું અનુસરણ કર્યુ.<ref>{{Cite book|last =Xenopol|first =Alexandru D.|title =Histoire des Roumains|place=Paris|year =1896|volume =i|pages=168}}</ref> [[મધ્ય યુગ]]માં રોમાનિયનો ત્રણ અલગ-અલગ હુકુમતોમાં રહેતા હતા: [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] ({{lang-ro|Ţara Românească}}—"રોમાનિયન ભૂમિ"), [[મોલ્ડેવિયા]] ({{lang-ro|Moldova}}) અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]. 11મી સદી સુધીમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા મહદઅંશે [[હંગેરીનું રાજ્ય|હંગેરીના રાજ્ય]]નો સ્વાયત્ત ભાગ બન્યુ,<ref>{{Cite web|first=László|last=Makkai|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: III. Transylvania in the Medieval Hungarian Kingdom (896–1526)|volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/57.html|access-date=2008-08-31}}</ref> અને 16 સદીથી<ref>{{Cite web|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla|title = History of Transylvania: IV. The First Period of the Principality of Transylvania (1526–1606) |volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/97.html|access-date=2008-08-31}}</ref> [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સિલ્વેનિયાની હુકુમત]] તરીકે સ્વતંત્ર બન્યું અને 1711 સુધી રહ્યુ.<ref>{{citebook|first=Ágnes R.|last=Várkonyi|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: VI. The Last Decades of the Independent Principality (1660–1711)|volume = 2|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/221.html|access-date=2008-08-31}}</ref> અન્ય [[રોમાનિયન હુકુમત|રોમાનિયન હુકુમતોમાં]] ઘણા નાના સ્વતંત્ર રાજ્યો હતા, પરંતુ 14મી સદીમાં મોટા રાજ્યો વોલેશિયાની હુકુમત(1310) અને મોલ્ડેવિયાની હુકુમત (1352 આસપાસ) [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના જોખમનો સામનો કરવા અસ્તિત્વમાં આવ્યા.<ref>{{Cite book|last =Ştefănescu|first =Ştefan |title =Istoria medie a României|year =1991|location =Bucharest|volume =I|pages=114}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|last =Predescu|first =Lucian |title =Enciclopedia Cugetarea|year =1940}}</ref> [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર|વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલરે]] ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય સંબંધમાં સ્વતંત્ર નીતિ જાળવી રાખી અને 1462માં [[મેહમેડ II|મેહમેદ II]]ના આક્રમણોનો [[રાત્રિ હુમલો|રાત્રિ હુમલાઓ]] પરાજય કર્યો.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/631524/Vlad-III વ્લાડ III (વોલેશિયાના શાસક)]. બ્રિટાનીકા ઓનલાઈન એનસાઈક્લોપેડીયા</ref> 1541 સુધીમાં સમગ્ર [[બાલ્કન દ્વીપકલ્પ]] અને મોટાભાગનું [[હંગેરી]] ઓટ્ટોમન પ્રાંત બની ગયા. આનાથી વિપરિત મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓટ્ટોમન [[શાસન-વર્ચસ્વ|ખંડિયા]] રાજ્ય બન્યા, પરંતુ અને 18મી સદી સુધી પોતાની આંતરિક સ્વાયત્તતા તથા કેટલુંક બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય જાળવી રાખ્યુ. આ સમયગાળા દરમિયાન ધીમે-ધીમે અલોપ થઈ રહેલી [[સામંતશાહી]] પદ્ધતિ રોમેનિયન ભૂમિની લાક્ષણિકતા હતી; કેટલાક પ્રખ્યાત શાસકોની ઓળખ જેમ કે મોલ્ડેવિયામાં [[મોલ્ડેવિયાના સ્ટીફન III|મહાન સ્ટીફન]], [[વેસિલે લુપુ|વેસાઈલ લુપુ]], અને [[ડિમિટ્રી કેન્ટેમિર]], વોલેશિયામાં [[માટેઈ બાસાર્બ]], [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર]], અને [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કોવેનુ|કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રેન્કોવેનુ]], [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સલિવેનિયા]]માં [[ગેબ્રિઅલ બેથલેન]] ; [[ફેનારિઓટ|ફેનેરિઓટ એપોક]]; અને રાજકીય તથા લશ્કરી પ્રભાવ તરીકે [[રશિયન સામ્રાજ્ય]]નો ઉદય.<ref name="cumans">{{cite web|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511110153&ss=fro|title=Cumans and Tatars|last=István |first=Vásáry|publisher=cambridge.org|access-date=2009-09-07}}</ref> [[ચિત્ર:Mihai 1600.png|thumb|250px|16મી સદીના અંત વખતે મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] 1600માં વોલેશિયા, મોલ્ડોવા અને ટ્રાન્સલિવેનિયાની હુકુમતોના સમાંતર વડા [[વાલેશિયાના રાજકુમાર|વોલેશિયન રાજુકમાર]] [[મિહાઈ વિટીઝુલ|માઈલ ધી બ્રેવ]] (''મિહાઈ વિટેઝુલ'' ), [[ઓલ્ટેનિયા]]ના [[બાન (ટાઈટલ)|બાન]] હતા, પરંતુ માત્ર એક વર્ષ બાદ [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રિયન]] લશ્કરના જનરલ [[ગિઓર્જિઓ બસ્તા|ગિઓર્જિઓ બાસ્તા]] દ્વારા મિહાઈની હત્યા બાદ એકીકરણની શક્યતાઓ નાશ પામી . એક વર્ષ કરતાં ઓછા સમય માટે ટ્રાન્સિલ્વેનિયાના રાજકુમાર રહેલા મિટાઈ વિટેઝુલનો ઈરાદો પ્રથમ વખત ત્રણ હુકુમતોને એક કરવાનો અને આ પ્રદેશમાં આજના રોમાનિયા સાથે સરખાવી શકાય તેવા એક રાજ્યની સ્થાપના કરવાનો હતો.<ref>{{cite journal|language =Romanian|last =Rezachevici|first =Constantin|title =Mihai Viteazul: itinerariul moldovean|year =2000|journal =Magazin istoric|issue =5|url =http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2007-09-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20070926231040/http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|url-status =dead}}</ref> તેમના મૃત્યુ બાદ તાબા હેઠળના રાજ્યો તરીકે [[મોલ્ડોવા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વોલેશિયા]] પાસે સંપૂર્ણ આંતરિક સ્વાયત્તતા અને બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય હતું, કે જે આખરે 18મી સદીમાં ગુમાવવુ પડ્યુ. [[મોટુ તૂર્કીશ યુદ્ધ|મોટા તૂર્કીશ યુદ્ધ]]માં તુર્કો પર ઓસ્ટ્રિયાના વિજય બાદ 1699માં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્યના [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|હાસબર્ગનો]] ભાગ બન્યુ. ઓસ્ટ્રિયનોએ આના પગલે પોતાના સામ્રાજ્યનો ઝડપી વિસ્તાર કર્યો: 1718માં [[ઓલ્ટેનિયા]] તરીકે ઓળખાતા વોલેશિયાના મહત્વના ભાગને ઓસ્ટ્રિયન રાજાશાહી સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું અને તે માત્ર 1739માં પાછુ મેળવી શકાયુ. 1775માં ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્ય મોલ્ડેવિયાના ઉત્તર-પશ્ચિમી ભાગ પર કબજો ધરાવતુ હતું, જે પાછળથી [[બુકોવિના]] કહેવાતુ હતુ, જ્યારે કે પૂર્વીય હિસ્સાની હુકુમત ( [[બેસ્સાર્બિયા]]) પર 1812 સુધી રશિયાનો કબજો હતો.<ref name="cumans"/> === સ્વાતંત્ર્ય અને રાજાશાહી === [[ચિત્ર:Romanians before WW1.jpg|250px|thumb|વિશ્વયુદ્ધ 1 પહેલા રોમાનિયનોની વસતી ધરાવતા પ્રદેશો]] [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] અને [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન]]માં [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન]] શાસન દરમિયાન [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] અને [[મોલ્ડેવિયા]] પર આધિપત્ય વધ્યુ હતુ અને પ્રદેશમાં વસતીમાં બહુમતિ હોવા છતાં મોટાભાગના [[રોમાનિયનો]] [[સુપ્પલેક્સ લિબેલુસ વાલેશોરુમ|દ્વિતિય-વર્ગના નાગરિકો]] (અથવા એટલે સુધી કે નાગરિક ના હોય)<ref>{{citeweb|publisher =GenealogyRO Group|title =The Magyarization Process|url =http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2013-07-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20130726014054/http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|url-status =dead}}</ref> તેવી સ્થિતિમાં હતા.<ref>{{citebook|last =Kocsis |first =Karoly |last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter| year =1999 |title =Ethnic structure of the population on the present territory of Transylvania (1880-1992)|url =http://www.hungarian-history.hu/lib/hmcb/Tab14.htm|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kocsis |first =Karoly|last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter|title =Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin|url=https://archive.org/details/ethnicgeographyo0000karo |year =2001|pages =[https://archive.org/details/ethnicgeographyo0000karo/page/102 102]|publisher =Simon Publications|isbn =193131375X}}</ref> [[બ્રાસોવ]] જેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કેટલાક શહેરોમાં ([[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન]] વખતે ક્રોનસ્ટેડ્ટનો ગઢ હતો) તો રોમાનિયનોને શહેરની દિવાલોની અંદર પ્રવેશવાની [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન જનત|મંજૂરી પણ નોહતી]].<ref>{{Cite book|last =Prodan|first =David |title =Supplex Libellus Valachorum= Or, The Politicle Struggle of Romanians in Transylvania During the 18th Century|publisher=Academy of Social Republic of Romania|year =1971|location =Bucharest}}</ref> [[1848ની ક્રાંતિ]]ની નિષ્ફળતા બાદ [[મહા સત્તાઓ]]એ એક જ રાજ્યમાં અધિકૃત રીતે સંમિલિત કરવાની રોમાનિયનોની ઈચ્છાનું સમર્થન કર્યું નહીં, જેના કારણે [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમનો]]ના વિરોધમાં એકલા હાથે આગળ વધવા રોમાનિયાને ફરજ પડી. 1859માં [[મોલ્ડેવિયા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] બંનેમાં એક જ વ્યક્તિ –[[એલેક્જાન્ડર જ્હોન કુઝા|એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા]]– ને [[રોમાનિયન રાજ્યના વડાઓ|પ્રિન્સ]] તરીકે ચૂંટવામાં આવી ([[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]માં ''[[ડોમ્નિટોર]]'' ).<ref>{{Cite book|last =Bobango|first =Gerald J|title =The emergence of the Romanian national State|url =https://archive.org/details/emergenceofroman0000boba|publisher =Boulder|year =1979|location =New York|isbn = 9780914710516}}</ref> આમ રોમાનિયા અંગત જોડાણ તરીકે રચાયુ, જો કે આ રોમાનિયામાં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાનો સમાવેશ થતો નહોતો. ત્યાં ઉચ્ચવર્ગ અને શાસકોમાં મુખ્યત્વે હંગેરિયનો જ હતા અને સ્વાભાવિકપણે 19મી સદીના પાછલા ભાગમાં રોમાનિયન રાષ્ટ્રવાદ હંગેરિયનોની વિરુદ્ધમાં ચાલ્યો. અગાઉના 900 વર્ષોની જેમ ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરીની જેમ જ, વિશેષ કરીને 1867ની [[હંગેરીનો ઇતિહાસ|દ્વિમુખી-રાજાશાહી]]એ રોમાનિયનો બહુમતિ ધરાવતા હતા તેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના ભાગોમાં પણ હંગેરિયનોને મજબૂત સત્તામાં રાખ્યા. 1866ના ''ડીઈટેટ બળવા'' માં [[એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા|કુઝા]]ને દેશનિકાલ અપાયો અને તેની જગ્યાએ [[હોહેન્ઝોલેર્ન-સિગ્મારિન્જેન|હોહેન્ઝોલ્લેર્ન-સિગ્મારિન્જેન]]ના પ્રિન્સ કાર્લ આવ્યા, કે જે [[રોમાનિયાના રાજકુમાર કેરોલ|રોમાનિયાના પ્રિન્સ કેરોલ]] તરીકે જાણીતા બન્યા. [[રુસો-તૂર્કીશ યુદ્ધ, 1877-78|રુસો-તૂર્કિશ યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા રશિયાના પક્ષે રહીને લડ્યુ હતુ,<ref>{{Citeweb|language|Russian|title =San Stefano Preliminary Treaty|year =1878|url =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/stefano.htm|access-date=2008-08-31}}</ref> અને [[બર્લિનની સંધિ 1878|1878ની બર્લિનની સંધિ]]માં [[મહા સત્તાઓ|મહાસત્તાઓ]]એ રોમાનિયાને [[સ્વાતંત્ર્યનું રોમાનિયન યુદ્ધ|સ્વતંત્ર]] રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી હતી.<ref>{{Cite book|work=Internet Modern History Sourcebook|title=The Treaty of Berlin, 1878 - Excerpts on the Balkans|date=July 13, 1878|place=Berlin|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|access-date=2008-08-31|publisher=Fordham University|archive-date=2008-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608120300/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last =Patterson|first =Michelle|title =The Road to Romanian Independence|journal =Canadian Journal of History|month =August|year =1996|url =http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|access-date =2008-08-31|format ={{Dead link|date=April 2009}} – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3APatterson+intitle%3AThe+Road+to+Romanian+Independence&as_publication=Canadian+Journal+of+History&as_ylo=1996&as_yhi=1996&btnG=Search Scholar search]</sup>|archive-url =https://archive.today/20080324063246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|archive-date =2008-03-24|url-status =dead}}</ref> જેના બદલામાં રોમાનિયાએ [[બેસ્સાર્બિયા]]ના ત્રણ દક્ષિણી જિલ્લાઓ રશિયાને સોંપ્યા અને [[દોબ્રુજા|ડોબ્રુજા]] મેળવ્યુ. 1881માં [[રાજાશાહી|રાજ્ય]]ની [[હુકુમત]] ઉભી કરવામાં આવી અને પ્રિન્સ કેરોલ [[રાજા]] [[કેરોલ I]] બન્યા. 1878–1914ના સમયગાળા દરમિયાન રોમાનિયાએ [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|સ્થિરતા અને વિકાસ]] અનુભવ્યા. [[બીજુ બાલ્કન યુદ્ધ|દ્વિતિય બાલ્કન યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા [[બલ્ગેરિયા]]ની સામે [[ગ્રીસ]], [[સર્બિયા]], [[મોન્ટેનેગ્રો]] અને [[તુર્કી|તૂર્કી]]ની સાથે જોડાયું અને શાંતિ માટેની [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1913)|બુકારેસ્ટની સંધિ(1913)]]માં રોમાનિયાએ [[દક્ષિણી દોબ્રુડ્જા]] મેળવ્યુ.<ref>{{Cite book|last =Anderson|first =Frank Maloy|last2 =Hershey|first2 =Amos Shartle|title =Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870-1914|url =https://archive.org/details/handbookfordipl00hersgoog|publisher =Government Printing Office|year =1918|location =Washington D.C.}}</ref> === વિશ્વ યુદ્ધો અને ગ્રેટર રોમાનિયા === ;(1916–1945) [[ચિત્ર:Romania territory during 20th century.gif|thumb|250px|20મી સદી દરમિયાન રોમાનિયન પ્રદેશ: જાંબુડિયો રંગ 1913 પહેલાનુ જૂનું રાજ્ય સૂચવે છે, ગુલાબી વિશ્વયુદ્ધ 1માં જોડાયા બાદ રોમાનિયાએ મેળવેલા અને વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ રહેલા મોટા રોમાનિયાના વિસ્તારો સૂચવે છે, રોમાનિયા સાથે વિશ્વયુદ્ધ 1 બાદ જોડાયેલા વિસ્તારો અથવા બીજા બાલ્કન યુદ્ધ બાદ ભેળવેલી દેવાયેલા વિસ્તારો નારંગી સૂચવે છે. નાનો હેર્ટઝા પ્રાંત પણ જાંબુડિયો છે, પરંતુ તે ગુમાવી દેવો પડ્યો હતો, 1913 પહેલા જૂના સામ્રાજ્યનો તે ભાગ હતો, પરંતુ વિશ્વયુદ્ધ 2 પછી તે ભાગ ગુમાવવો પડ્યો હતો.]] ઓગસ્ટ 1914માં [[વિશ્વયુદ્ધ 1|વિશ્વ યુદ્ધ I]] ફાટી નીકળ્યુ ત્યારે રોમાનિયાએ પોતાની [[તટસ્થ દેશ|તટસ્થતા]] જાહેર કરી હતી. બે વર્ષ બાદ સાથીઓના દબાણ બાદ (ખાસ કરીને નવો મોરચો ખોલવા હતાશ બનેલા ફ્રાન્સનું દબાણ) રોમાનિયાએ ઓગસ્ટ 14/27 1916ના રોજ સાથીઓ સાથે જોડાણ કર્યુ અને [[ઓસ્ટ્રીયા-હંગેરી|ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી]] સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ. આ પગલા માટે [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1916)|ગુપ્ત લશ્કરી સમજૂતિ]]ની શરતો અનુસાર રોમાનિયન લોકો માટે રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા સ્થાપવાના રોમાનિયાના ધ્યેયમાં સહકારની ખાતરી આપવામાં આવી.<ref>{{Cite web|last =Horne|first =Charles F.|year =Horne|title =Ion Bratianu's Declaration of War Delivered to the Austrian Minister in Romania on August 28, 1916|volume =V|publisher =Source Records of the Great War|url=http://www.firstworldwar.com/source/romaniawardeclaration.htm|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયા માટે [[રોમાનિયન અભિયાન (વિશ્વયુદ્ધ I)|રોમાનિયન લશ્કરી અભિયાન]]નો અંત વિનાશક રહ્યો કારણ કે ચાર મહિનાની અંદર [[મધ્ય સત્તાઓ]]એ દેશના બે-તૃતિયાંશ ભાગ પર વિજય મેળવ્યો હતો અને મોટા ભાગનું [[રોમાનિયન લશ્કર|લશ્કર]] કેદ પકડાયુ અથવા હણાયુ હતું. આમ છતાં 1917માં આક્રમક દળોને અટકાવી દેવાયા બાદ [[મોલ્ડેવિયા]] રોમાનિયાના હાથમાં રહ્યું. યુદ્ધના અંત સુધીમાં ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી અને રશિયન સામ્રાજ્ય વિઘટિત થયા અને ભાંગી પડ્યા; [[બેસ્સાર્બિયા]], [[બુકોવિના]] અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]એ 1918માં [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|રોમાનિયાના રાજ્ય]] સાથે અખંડિતતાનો સ્વીકાર કર્યો. 1914થી 1918 સુધીમાં તત્કાલિન સરહદોની અંદર કુલ લશ્કરી અને નાગરિક [[વિશ્વયુદ્ધ 1 મૃત્યુઓ|મૃ્ત્યુ]]નો આંકડો 748,000 હોવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite book |title=Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik |last=Erlikman |first=Vadim |authorlink= |coauthors= |year= 2004 |publisher= |location= Moscow |isbn= 5-93165-107-1 }} </ref> 1920 સુધીમાં [[ત્રીપક્ષિય સંધિ|ટ્રિએનોન સંધિ]] મુજબ [[હંગેરી]]એ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] પરના [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરીયન રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન રાજાશાહી]]ના દાવા પડતા મૂક્યા.<ref>{{citeweb|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|title=Text of the Treaty of Trianon|publisher=World War I Document Archive|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયાનું [[બુકોવિના]] સાથેના જોડાણને 1919માં [[સેઈન્ટ જર્મનીની સંધિ|સેઈન્ટ જર્મેઈન સંધિ]]માં,<ref>{{citebook|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|author=Bernard Anthony Cook|page=162|isbn=0815340575|year=2001|publisher=Taylor&Francis|access-date=2008-08-31}}</ref> અને [[બેસ્સાર્બિયા|બેસ્સેર્બિયા]] સાથેના જોડાણને 1920માં [[પેરિસની સંધિ (1920)|પેરિસની સંધિ]] દ્વારા માન્યતા મળી હતી.<ref>{{citejournal|title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia|author=Malbone W. Graham|journal=The American Journal of International Law|month=October | year=1944|volume=38|issue=4|publisher=American Society of International Law|url=http://www.jstor.org/stable/2192802|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમેનિયન અભિવ્યક્તિ [[રોમાનિયા મેર|રોમેનિયા મેર]] (શબ્દશઃ અનુવાદ "મહાન રોમાનિયા", પરંતુ સામાન્ય રીતે તેને "વધારે મોટા રોમાનિયા" કહેવાય છે) [[યુદ્ધ વચ્ચેનો સમયગાળો|આંતર-યુદ્ધના સમયગાળા]]ના સમયનો અને તે સમયે વિસ્તરણ દ્વારા રોમાનિયામાં આવરી લેવાયેલી સરહદોનો સંદર્ભ આપે છે (નકશો જુઓ). રોમાનિયાએ તે સમયે તેની સરહદોનો વ્યાપ મહત્તમ વધાર્યો હતો(લગભગ તમામ {{convert|300000|km2|sqmi|disp=s|abbr=on}}),<ref name="mare rom">{{cite web|url=http://media.ici.ro/history/ist08.htm|language=Romanian|title=Statul National Unitar (România Mare 1919 - 1940)publisher=ici.ro|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612075330/http://media.ici.ro/history/ist08.htm|url-status=dead}}</ref> અને બધી ઐતિહાસિક રોમાનિયન ભૂમિને ભેગી કરી હતી.<ref name="mare rom"/> [[Image:Romania1941.png|thumb|250px|left]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રોમાનિયાએ ફરી વાર તટસ્થ રહેવા પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ જુન 28, 1940ના રોજ તેને [[જુન 1940 સોવિયેત આખરીનામુ|સોવિયેત આખરીનામુ મળ્યુ]], જેમાં બિન-જોડાણના સંજોગોમાં [[અતિક્રમણ]]ની ગર્ભિત ધમકી આપવામાં આવી હતી.<ref name="ultimatum">{{cite book|url=http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113170140/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-date=2007-11-13|title=Istoria Românilor între anii 1918-1940|author=Ioan Scurtu, Theodora Stănescu-Stanciu, Georgiana Margareta Scurtu|language=Romanian|publisher=University of Bucharest|year=2002|access-date=2009-12-17|url-status=live}}</ref> [[મોસ્કો]] અને [[બર્લિન]]ના દબાણ હેઠળ રોમાનિયન વહીવટીતંત્ર અને લશ્કરને યુદ્ધ નિવારવા માટે [[બેસ્સાર્બિયા]]ની સાથે [[ઉત્તરી બુકોવિના]]માંથી પીછેહઠ કરવી પડી.<ref>{{cite book|last=Nagy-Talavera|first=Nicolas M.|title=Green Shirts and Others: a History of Fascism in Hungary and Romania|url=https://archive.org/details/isbn_817918515|publisher=Hoover Institution Press|year=1970|page=[https://archive.org/details/isbn_817918515/page/305 305]}}</ref> અન્ય પરિબળોની સાથે આ સ્થિતિએ સરકારને [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]]ઓ સાથે જોડાણ માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. ત્યાર બાદ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]] મધ્યસ્થીના ફળ સ્વરૂપે દક્ષિણી [[દોબ્રુજા]] બલ્ગેરિયાને આપવામાં આવ્યુ, જ્યારે કે હંગેરીને [[ઉત્તરી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] મળ્યુ .<ref>{{citejournal|author=M. Broszat|language=German|title=Deutschland — Ungarn — Rumänien. Entwicklung und Grundfaktoren nationalsozialistischer Hegemonial- und Bündnispolitik 1938-1941|journal=[[Historische Zeitschrift]]|issue=206|year=1968|pages=552–553}}</ref> સરમુખત્યાર [[રોમાનિયાના કેરોલ II|રાજા કેરોલ II]]ને 1940માં [[છોડી દેવુ|પદભ્રષ્ટ]] કરાયા અને તેમના સ્થાને [[રાષ્ટ્રીય કાયકાદીય રાજ્ય|રાષ્ટ્રીય લશ્કરી રાજ્ય]] સ્થપાયુ, જેમાં [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]] અને [[આયર્ન ગાર્ડ]] વચ્ચે સત્તાઓ વિભાજિત હતી. મહિનાઓની અંદર એન્ટોનેસ્કુએ [[આયર્ન ગાર્ડ]]ને કચડી નાખ્યા અને ત્યાર બાદના વર્ષમાં રોમાનિયાએ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તાઓ]]ના પક્ષે યુદ્ધમાં ઝુકાવ્યુ. યુદ્ધ દરમિયાન [[નાઝી જર્મની]] માટે રોમાનિયા તેલનો મહત્વનો સ્રોત હતો,<ref>{{cite web|url=http://www.2worldwar2.com/mistakes.htm#ploesti|title=The Biggest Mistakes In World War 2:Ploesti - the most important target|access-date=2008-08-31}}</ref>જેના કારણે [[સાથીઓ]] દ્વારા [[ઓપરેશન ટાઈડલ વેવ|અનેક બોમ્બ હુમલાઓ થયા]] . [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|સોવિયેત સંઘ પર ધરીઓના અતિક્રમણ]]ના પગલે [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ના નેતૃત્વ હેઠળ રોમાનિયાએ બેસ્સાર્બિયા અને ઉત્તરી બુકોવિના સોવિયેત રશિયા પાસેથી પરત મેળવ્યા. [[હોલોકોસ્ટ]]માં એન્ટોનેસ્કુ ટુકડીઓએ મોટી ભૂમિકા ભજવી,<ref>''નોંઘ: વિશ્વયુદ્ધ IIની લિંક જુઓ'' : {{cite report|editor=Ronald D. Bachman|title=Romania:World War II|edition=2|publisher=Library of Congress.Federal Research Division|location=Washington D.C.|oclc=DR205.R613 1990|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html|date=2005-11-09|access-date=2008-08-31}}</ref> અને કંઈક અંશે [[યહૂદી|યહુદી]]ઓ પર અત્યાચાર અને સામૂહિક સંહારની [[નાઝી]]ઓની નીતિનું અનુસરણ કર્યુ અને [[રોમાનિ લોકો|રોમાસને]] સોવિયેત સંઘ પાસેથી પૂર્વીય વિસ્તારો ([[ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ (વિશ્વ યુદ્ધ II)|ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ]]) અને [[મોલ્ડેવિયા]] પરત મળ્યા.<ref>{{citeweb|quote=“no country, besides Germany, was involved in massacres of Jews on such a scale.”|author=[[Raul Hilberg]]|publisher=International Commission on the Holocaust in Romania|title=Executive Summary: Historical Findings and Recommendations|coauthors=Yad Vashem|year=2004|url=http://yad-vashem.org.il/about_yad/what_new/data_whats_new/pdf/english/EXECUTIVE_SUMMARY.pdf|format=PDF|access-date=2008-08-31}}</ref> ઓગસ્ટ 1944માં રાજા [[રોમાનિયાના માઈકલ I]] દ્વારા એન્ટોનેસ્કુની હકાલપટ્ટી અને ધરપકડ કરાઈ. રોમાનિયાએ પક્ષ બદલ્યો અને [[વિશ્વયુદ્ધ IIના મિત્ર રાષ્ટ્રો|સાથી]]ઓ સાથે જોડાણ કર્યું, પરંતુ 1947ના [[પેરિસ શાંતિ સંધિઓ, 1947|પેરિસ શાંતિ સંમેલન]]માં [[નાઝી જર્મની]]ને હરાવવામાં તેની ભૂમિકાની સરાહના થઈ નહિ.<ref>{{citeweb|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033400/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-date=2007-09-30|title=World War II – 60 Years After: Former Romanian Monarch Remembers Decision To Switch Sides|author=Eugen Tomiuc|date=May 6, 2005|access-date=2008-08-31|url-status=dead}}</ref> યુદ્ધના અંત સુધીમાં રોમાનિયન લશ્કરે 300,000 જીવનની ખુવારી સહન કરી.<ref>{{cite book|author=Michael Clodfelter|title=Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500-2000|edition=2|year=2002|pages=582|isbn=0-7864-1204-6|publisher=McFarland|location=Jefferson, NC}}</ref> 1939ની સરહદોની અંદર [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદી]] હોલોકોસ્ટ પીડિતોનો કુલ આંકડો 469,000 હતો, જેમાં બેસ્સેર્બિયા અને બુકોવિનાના 325,000નો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref>[[માર્ટન ગિલબર્ટ|માર્ટિન ગિલબર્ટ]]. ''હોલોકોસ્ટનો નકશો'' . 1988</ref> === સામ્યવાદ === ; (1945–1989) દેશમાં હજુ પણ [[લાલ લશ્કર]]ના દળોની છાવણીઓ હતી અને તેઓ ''ડી ફેક્ટો'' અંકુશ ધરાવતા હતા, [[રોમાનિયન સામ્યવાદી પક્ષ|સામ્યવાદ]]- પ્રભુત્વ ધરાવતી સરકારે [[રોમાનિયન સામાન્ય ચૂંટણી, 1946|નવી ચૂંટણીઓ]]ની જાહેરાત કરી અને આમાં તેમણે ધાક-ધમકી દ્વારા અને [[ચૂંટણી છેતરપિંડી|ચૂંટણીમાં ગોલમાલ]] દ્વારા 80% મતો સાથે અને વિજય મેળવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html#ro0037|publisher=Federal research Division, Library of Congress|title=Romania: Country studies - Chapter 1.7.1 "Petru Groza's Premiership"|access-date=2008-08-31}}</ref> આમ બહુ ઝડપથી તેમણે પોતાની જાતને વર્ચસ્વવાળા રાજકીય પરિબળ તરીકે સ્થાપિત કરી. 1947માં [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદીઓ]]એ [[રોમાનિયાના માઈકલ I|રાજા માઈકલ I]]ને પદ ત્યાગ કરવા અને દેશ છોડવા વિવશ કર્યા અને રોમાનિયાને [[લોકોનું ગણતંત્ર|જનતાનું ગણતંત્ર]] જાહેર કર્યુ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|publisher=CIA - The World Factbook|title=Romania|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ed-u.com/ro.html|title=Romania - Country Background and Profile|publisher=ed-u.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210194350/http://www.ed-u.com/ro.html|url-status=dead}}</ref> રોમાનિયા 1950ના દસકાના છેલ્લા વર્ષો સુધી [[સોવિયેત સંઘ|USSR]]ના સીધા [[રોમાનિયાનો સોવિયેત કબજો|લશ્કરી કબજા]] અને [[સોવરોમ્સ|આર્થિક અંકુશ]] હેઠળ રહ્યુ. આ સમય દરમિયાન શોષણ કરવાના હેતુથી સ્થપાયેલ સોવિયેત-રોમાનિયન કંપનીઓ ([[સોવરોમ્સ]]) રોમાનિયાના વિપુલ કુદરતી ભંડારોને ચૂસતી રહી.<ref>{{Citebook|last=Roper|first=Stephen D.|title=Romania: The Unfinished Revolution|place=London|publisher=Routledge|year=2000|isbn=9058230279|pages=18}}</ref><ref>{{Citebook|last=Cioroianu|first=Adrian|author-link=Adrian Cioroianu|title="On the Shoulders of Marx. An Incursion into the History of Romanian Communism"|language=Romanian|publisher=Editura Curtea Veche|year =2005|location=Bucharest|pages=68–73|isbn=9736691756}}</ref> 1940ના દસકાના પાછલા સમયથી 1960ના પ્રારંભિક વર્ષો દરમિયાન [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] સરકારે આતંકનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું અને આ માટે તેણે મુખ્યત્વે [[સીક્યુરિટેટ]] (નવી ગુપ્ત પોલીસ)નો ઉપયોગ કર્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે "[[રાજ્યનો દુશ્મન|રાજ્યના દુશ્મનો]]"ના સફાયા માટે અનેક અભિયાનો આદર્યા અને તેમાં રાજકીય કે આર્થિક કારણો દર્શાવીને સેંકડો વ્યક્તિઓ મારી નખાયા અથવા કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા.<ref>{{Citebook|last =Caraza|first =Grigore|title =Aiud însângerat|publisher =Editura Vremea XXI|year=2004|volume=Chapter IV|isbn=9736450503|language=Romanian}}{{Page needed}}</ref> સજાઓમાં દેશનિકાલ, આંતરિક હદપાર અને બળજબરીથી મજૂરી કરાવવાની છાવણીઓમાં મોકલવાનો સમાવેશ થતો હતો; અસંતુષ્ટોને ભારે ક્રૂરતાથી દબાવવામાં આવ્યા. આ સમયની ધૃણાસ્પદ ઘટના [[પિટેસ્ટિ જેલ]]માં બની, અહીંયા રાજકીય વિરોધીઓના એક જૂથને યાતના દ્વારા સુધારણાના કાર્યક્રમમાં મૂકવામાં આવ્યા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે વિશાળ જનસમુદાય પર અત્યાચાર, ક્રૂરતા અને મૃત્યુની હજારો ઘટનાઓ બની હતી અને તેમાં રાજકીય વિરોધીઓથી માંડીને સામાન્ય નાગરિકો પણ ભોગ બન્યા હતા.<ref>{{cite book|author=Cicerone Ioniţoiu|title=Victimele terorii comuniste. Arestaţi, torturaţi, întemniţaţi, ucişi. Dicţionar|publisher=Editura Maşina de scris|location=Bucharest|year=2000 |isbn= 973-99994-2-5|language=Romanian}}{{Page needed}}</ref> 1965માં [[નકોલ કેઉસેસ્કુ|નિકોલ સીઉસેસ્કુ]] સત્તામાં આવ્યા અને સોવિયેત આગેવાની હેઠળના 1968ના [[ચેકોસ્લોવાકિયા]] અતિક્રમણની ટીકા કરનાર અને 1967ના [[છ-દિવસ યુદ્ધ|છ-દિવસના યુદ્ધ]] બાદ [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]] સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો ચાલુ રાખનાર એક માત્ર [[વોર્સો કરાર]] રાષ્ટ્ર સહિતના નિર્ણયોના અમલ જેવી સ્વતંત્ર નીતિઓ શરૂ કરી; [[જર્મનીનું ફેડરલ રીપબ્લિક|જર્મનીના ફેડરલ રીપબ્લિક]] સાથે આર્થિક સંબંધો (1963) અને રાજદ્વારી સંબંધો(1967) સ્થાપ્યા.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/romania/75.htm|publisher=countrystudies.us|title=Romania: Soviet Union and Eastern Europe|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}</ref> આ ઉપરાંત [[આરબ]] રાષ્ટ્રો સાથેના નજદીકી સંબંધો (અને [[પીએલઓ(PLO)|PLO]])ના કારણે રોમાનિયા [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]]–[[ઇજિપ્ત]] અને ઈઝરાયેલ–[[પીએલઓ(PLO)|PLO]] શાંતિ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શક્યુ.<ref>{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/80.htm |publisher=countrystudies.us| title=Middle East policies in Communist Romania|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}</ref> પરંતુ, 1977 અને 1981ની વચ્ચે રોમાનિયાના વિદેશી દેવામાં તીવ્ર વૃદ્ધિ થતાં (૩ અબજ યુએસ ડોલરમાંથી વધીને 10 અબજ),<ref>{{Cite web|last=Deletant|first=Dennis|title=New Evidence on Romania and the Warsaw Pact, 1955-1989|publisher=Cold War International History Project e-Dossier Series|url=http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.publications&doc_id=16367&group_id=13349|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029113345/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.publications&doc_id=16367&group_id=13349|url-status=dead}}</ref> [[આઈએમએફ(IMF)|IMF]] અથવા [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેંક]] જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંગઠનોનો પ્રભાવ વધ્યો અને નિકોલ સીઉસેસ્કુની [[ઓટાર્કી|સરમુખત્યારવાદી]] નીતિઓમાં અવરોધ આવ્યો. પરિણામસ્વરૂપ તેમણે રોમાનિયનોને નિચોવી નાખે તેવી અને રોમાનિયન અર્થતંત્રને રુંધી કાઢે તેવી નીતિઓ લાદી અને વિદેશી ઋણ ચૂકવવા પ્રયાસ કર્યો, જ્યારે કે બીજી બાજુ [[સીક્યુરિટેટ|પોલીસ રાજ્ય]]ની સત્તાઓમાં અમર્યાદ વધારો કર્યો અને [[વ્યક્તિત્વની પૂજા|વ્યક્તિત્વ પૂજા]]ને પ્રોત્સાહન આપ્યુ. આના કારણે સીઉસેસ્કુનીની લોકપ્રિયતામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો આવ્યો અને પરિણામ સ્વરૂપ તેને સત્તા પરથી ઉખાડી ફેંકાયો તથા [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1889ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ની લોહિયાળ ઘટનામાં તેની હત્યા કરાઈ. 2006માં [[રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહીના અભ્યાસ માટેનું પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન|રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહી માટેના પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન]]ના અંદાજ મુજબ સામ્યવાદી દમનનો સીધો ભોગ બનેલા લોકોની સંખ્યા 2 મિલિયન હતી.<ref>{{cite report|title=Recensământul populaţiei concentraţionare din România în anii 1945-1989|publisher=Centrul Internaţional de Studii asupra Comunismului|location=Sighet|year=2004|language=Romanian}}</ref><ref>{{cite report|title=Raportul Comisiei Prezidenţiale pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|publisher=Comisia Prezidenţială pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|date=2006-12-15|pages=215–217}}</ref> સામ્યવાદી જેલોમાં મળેલી યાતનાના પરિણામે આઝાદીમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોની સંખ્યાનો આમાં સમાવેશ કરાયો નથી અને દેશના વિકટ આર્થિક સંજોગોના કારણે મૃત્યુ પામનાર લોકોની વિગતો પણ શામેલ કરાઈ નથી. === વર્તમાન લોકશાહી === ક્રાંતિ બાદ [[ઈઓન ઈલિએસ્કુ]]ની આગેવાની હેઠળના [[નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટ|નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટે]] અંશતઃ બહુ-પક્ષીય લોકશાહી અને મુક્ત બજારના પગલાઓ લીધા.<ref>{{cite web| last=Carothers| first= Thomas |title= Romania: The Political Background |url= http://www.idea.int/publications/country/upload/Romania,%20The%20Political%20Background.pdf |format=PDF|quote= "This seven-year period can be characterized as a gradualistic, often ambiguous transition away from communist rule towards democracy."|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{cite journal| last=Hellman| first=Joel| title= Winners Take All: The Politics of Partial Reform in Postcommunist | journal=Transitions World Politics|volume=50|issue=2|month=January | year=1998|pages=203–234}}</ref> [[ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી(રોમાનિયા)|ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી]], [[નેશનલ લિબરલ પાર્ટી (રોમાનિયા)|નેશનલ લિબરલ પાર્ટી]] અને [[રોમાનિયન સોશિયલ ડેમોક્રેટ પાર્ટી]] જેવા યુદ્ધ પહેલાના સમયના અનેક મોટા રાજકીય પક્ષોને ફરી જીવિત કરવામાં આવ્યા. એપ્રિલ 1990માં અનેક મોટી રાજકીય રેલીઓ બાદ [[યુનિવર્સિટી સ્ક્વેર, બુકારેસ્ટ]] ખાતે તાજેતરમાં યોજાયેલ સંસદીય ચૂંટણીના વિરોધમાં ધરણા શરૂ થયા અને ફ્રન્ટ પૂર્વ સામ્યવાદીઓ અને [[સીક્યુરિટેટ|સીક્યુરીટેટ]]ના સભ્યોનું બનેલ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. વિરોધકર્તાઓએ ચૂંટણીના પરિણામ સ્વીકાર્યા નહિ અને તેને બિન-લોકતાંત્રિક ગણાવીને પૂર્વ ઉચ્ચ સ્તરના સામ્યવાદી પક્ષના સભ્યોની બાદબાકીની માગ કરી. આ વિરોધ ખૂબ જ ઝડપથી ઉગ્ર બન્યો અને ([[ગોલેનિએડ|ગોલેનિઅડ]] તરીકે ઓળખાતા) જંગી દેખાવો થવા લાગ્યા . શાંતિપૂર્ણ દેખાવો હિંસામાં ફેરવાઈ ગયા અને [[જિઉ નદી|જિઉ વેલી]]ના સ્થાનિક કોલસાના ખાણિયાઓની હિંસક દખલના કારણે [[જુન 1990 માઈનરિઅડ]] તરીકે યાદ કરવામાં આવતી ઘટના બની.<ref>{{cite web| last=Bohlen | first=Celestine |title = Evolution in Europe; Romanian miners invade Bucharest|url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6D6113DF936A25755C0A966958260|text= "Responding to an emergency appeal by President Ion Iliescu, thousands of miners from northern Romania descended on the capital city today"|access-date=2008-08-31}}</ref> પરિણામસ્વરૂપ ફ્રન્ટ(મોરચા)ના વિભાજન બાદ ઘણા રાજકીય પક્ષો ઉદભવ્યા, જેમાં રોમાનિયન ડેમોક્રેટ સોશિયલ પાર્ટી (પાછળથી [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]]), [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] અને ([[રોમાનિયામાં રાજકીય પક્ષોની યાદી#અન્ય 1989 બાદના પક્ષો|એલાયન્સ ફોર રોમાનિયા]])નો સમાવેશ થાય છે. 1990થી 1996 સુધી અનેક યુતિઓ અને સરકારોએ રાજ્યના વડા તરીકે ઈઓન ઈલિએસ્કુ સાથે રોમાનિયાનો વહીવટ કર્યો. ત્યાર બાદથી સરકારના ત્રણ લોકતાંત્રિક ફેરફાર કરાયા: 1996માં ડેમોક્રેટિક-લિબરલ વિરોધપક્ષ અને તેના નેતા [[એમિલ કોન્સ્ટેન્ટિનેસ્કુ]] સત્તા માટે સંમત થયા; 2000માં ધી સોશિયલ ડેમોક્રેટ્સ ફરી સત્તામાં આવ્યા અને ઈલિએસ્કુ ફરી પ્રમુખ બન્યા; અને 2004માં [[સત્યનો ન્યાય|જસ્ટિસ એન્ડ ટ્રુથ એલાયન્સ]] તરીકે ઓળખાતા પક્ષોના જોડાણ સાથે [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રીઅને બાસેસ્કુ]] પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. મોટા જોડાણ દ્વારા સરકારની રચના કરવામાં આવી અને તેમાં [[રુઢિચુસ્ત પક્ષ(રોમાનિયા)|કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[યુડીએમઆર(UDMR)|એથનિક હંગેરીયન પાર્ટી]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો. [[શીત યુદ્ધ]]બાદ રોમાનિયાએ [[પશ્ચિમી યુરોપ]] સાથેના સંબંધોમાં નિકટતા વધારી અને 2004માં [[NATO(નાટો)|નાટો]] સાથે જોડાયુ અને બુકારેસ્ટમાં [[2008 બુકારેસ્ટ સંમેલન|2008 સમિટ]]ની યજમાની કરી.<ref>{{Cite news|title =NATO update: NATO welcomes seven new members|url =http://www.nato.int/docu/update/2004/04-april/e0402a.htm|publisher=NATO|access-date=2008-08-31}}</ref> 1993માં દેશે [[યુરોપીયન મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં સભ્યપદ માટે અરજી કરી અને 1995માં EU સંલગ્ન દેશ બન્યો તથા જાન્યુઆરી 1, 2007ના રોજ સભ્ય બન્યો.<ref>{{Cite news|title=EU approves Bulgaria and Romania|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5380024.stm|publisher=BBC News|access-date=2008-08-31}}</ref> મુક્ત પ્રવાસ કરાર અને શીતયુદ્ધ- બાદની રાજદ્વારી સ્થિતિઓની સાથે 1990ના દસકા બાદની આર્થિક મંદીમાં જીવનની મુશ્કેલીઓ બાદ રોમાનિયા પાસે [[રોમાનિયન ડાયસ્પોરા|ડાયસ્પોરા]] (યહૂદીઓનું ગેરયહૂદીમાં વિખરાઈ જવું) વધી રહ્યા છે, એક અંદાજ મુજબ 2 મિલિયનથી વધુ લોકો આવા છે. પરદેશમાં વસવાના મુખ્ય લક્ષ્ય સ્પેન, ઈટાલી, જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા, યુકે, કેનેડા અને યુએસએ છે.<ref name="diaspora">{{cite web|url= http://www.focus-migration.de/index.php?id=2515&L=1|title= Romania|access-date= 2008-08-28|publisher= focus-migration.de|archive-date= 2009-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090207131655/http://focus-migration.de/index.php?id=2515&L=1|url-status= dead}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Physical map of Romania.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાનો ભૌગોલિક નકશો]] સપાટી પરના પ્રદેશની સાથે{{convert|238391|km2|sqmi|}}, રોમાનિયા એ [[દક્ષિણપૂર્વીય યુરોપ|દક્ષિણીપૂર્વ યુરોપ]]માં સૌથી મોટું અને યુરોપમાં [[ભૌગોલિક વિસ્તારોના ક્રમ મુજબ યુરોપીયન દેશોની યાદી|12મુ સૌથી મોટુ]] રાષ્ટ્ર છે.<ref name="statistical">{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|title=Geography, Meteorology and Environment|date=2004|publisher=Romanian Statistical Yearbook|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}</ref> [[સર્બિયા]] અને [[બલ્ગેરિયા]] સાથેની રોમાનિયાની સરહદનો મોટો ભાગ [[દાનુબે]]નો બનેલો છે. [[દાનુબે]] [[પ્રુટ નદી]] સાથે જોડાય છે, જે [[રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા|મોલ્ડોવાના રીપબ્લિક]] સાથેની સરહદ બનાવે છે.<ref name="statistical"/> દાનુબે રોમાનિયાના વિસ્તારમાં થઈને [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]માં વહે છે, જેના લીધે યુરોપનો સૌથી વધુ સંરક્ષિત અને બીજો સૌથી મોટો ત્રિકોણ બને છે અને તે જૈવિક ક્ષેત્રની અનામતો અને જૈવિક વૈવિધ્યવાળી [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] ધરાવે છે.<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-09}}</ref> અન્ય મહત્વની નદીઓમાં ઉત્તર-દક્ષિણ [[મોલ્ડેવિયા]]માંથી વહેતી [[સિરેટ નદી|સિરેટ]], કાર્પેથિઅન પર્વતોમાંથી [[ઓલ્ટેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[ઓલ્ટ નદી|ઓલ્ટ]], અને પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[મુરેસ નદી|મુરેસ]] છે.<ref name="statistical"/> રોમાનિયાની ભૂમિ પર્વતીય અને તળેટીના વિસ્તારોમાં લગભગ સરખે ભાગે વહેંચાયેલી છે. [[રોમાનિયામાં પર્વતીય શિખરોની યાદી|તેની 14 પર્વતીય હારમાળાઓ]] [[કાર્પેથિઅન પર્વતો]] રોમાનિયાના કેન્દ્રમાં વર્ચસ્વ ધરાવે છે અને 2,000 મીટરની ઊંચાઈએ પહોંચે છે.<ref name="statistical"/> રોમાનિયાનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[મોલ્ડોવેનુ શિખર]] છે ({{convert|2544|m|ft|disp=s|abbr=on}}). દક્ષિણ-મધ્ય રોમાનિયામાં [[બર્ગન પ્લેઈન|બારાજેન પ્લેન]] તરફ કાર્પાથિઅન્સ પર્વતોમાં મિઠાશ કરે છે. રોમાનિયાનું ભૌગોલિક વૈવિધ્ય વૃક્ષો અને વન્ય પ્રાણીઓની સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.<ref name="statistical"/> === પર્યાવરણ === [[ચિત્ર:Retezat-bucura-peleaga.jpg|thumb|250px|રેટેઝેટ નેશનલ પાર્કની અંદર હિમઝરણાના તળાવો]] કુદરતી અને અર્ધ-કુદરતી ઈકોસીસ્ટમથી દેશનો ઘણો વિસ્તાર (ભૂમિ પ્રદેશનો47%) છવાયેલો છે.<ref name="biodiversity">{{citeweb|url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|title=Romania's Biodiversity|publisher=Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection of Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210141053/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|url-status=dead}}</ref> રોમાનિયાના તમામ જંગલોમાંથી અડધા જંગલો (દેશના 13%)ને ઉત્પાદન માટે નહિ પરંતુ જળ સંરક્ષણ માટે સાચવવામાં આવતા હોવાથી યુરોપના બિન-હસ્તક્ષેપવાળા મોટા જંગલો પૈકીના એક રોમાનિયામાં છે.<ref name="biodiversity"/> રોમાનિયન વન્ય પર્યાવરણની સંપૂર્ણતાનો અંદાજ એના પરથી આવી શકે છે કે યુરોપીયન વન્યની શ્રેણીના તમામ જીવજંતુઓની ઉપસ્થિતિ જોવા મળે છે, જેમાં તમામ યુરોપીયન છીંકણી રીંછો અને વરુના અનુક્રમે 60% તથા 40%નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|title=State of the Environment in Romania 1998: Biodiversity|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116051416/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|url-status=dead}}</ref> રોમાનિયામાં સસ્તન(કે જેના માટે કાર્પેથિઅન [[કેમોઈસ|ચેમોઈસ]] સૌથી વધારે જાણીતા છે), પક્ષીઓ, સરીસૃપો, એકકોષીની પણ લગભગ 400 અદ્વિતિય જાતો છે.<ref>{{citeweb|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|format=PDF|title=EarthTrends:Biodiversity and Protected Areas - Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926191841/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|url-status=dead}}</ref> લગભગ {{convert|10000|km2|sqmi|abbr=on}} (કુલ વિસ્તારના લગભગ 5%) કુલ સંરક્ષિત વિસ્તારમાંથી રોમાનિયામાં છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|title=Protected Areas in Romania|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117061753/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|url-status=dead}}</ref> જેમાં [[દાનુબે ડેલ્ટા|દાનુબે ત્રિકોણ અનામત જૈવક્ષેત્ર]] સૌથી મોટું છે અને યુરોપમાં સૌથી ઓછું નુકસાન પામેલ ભીનીભૂમિનું સંકુલ છે, કે જે કુલ સમગ્ર વિસ્તાર આવરી લે છે.{{convert|5800|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref>{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|title=Danube Delta Reserve Biosphere|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2005-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050426231510/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|url-status=dead}}</ref> દાનુબે ત્રિકોણના જૈવ વૈવિધ્યની મહત્તા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતી છે. સપ્ટેમ્બર 1990માં તે જૈવક્ષેત્ર અભયારણ્ય તરીકે જાહેર થયું હતું, રામસર વિસ્તાર મે 1991માં અને આ વિસ્તારમાંથી 50% કરતા વધુ વિસ્તાર [[વિશ્વ વારસા સૂચિ|વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદી]]માં ડિસેમ્બર 1991માં સ્થાન પામ્યો.<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}</ref> તેની સરહદોની અંદર વિશ્વનની સૌથી વધારે વ્યાપક [[રીડ બેડ]] પદ્ધતિ છે.<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588/video|title=NHK World Heritage 100 Series|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}</ref> અન્ય બે જૈવ ક્ષેત્ર અભયારણ્યો છે: [[રેટેઝેટ નેશનલ પાર્ક]] અને [[રોડના પર્વતો|રોડના નેશનલ પાર્ક]]. === વન્યજીવ અને વનસ્પતિ === [[ચિત્ર:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|250px|thumb|દાનુબે ડેલ્ટામાં પેલિકન]] રોમાનિયામાં 3,700 પ્રકારના સ્થળો છે, કે જેમાંથી અત્યાર સુધીમાં 23ને [[કુદરતી સ્મારકો|કુદરતી સ્થાપત્યો]], 74ને લુપ્ત, 39ને લુપ્તપ્રાય, 171ને દયાજનક અને 1,253 દુર્લભ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.<ref name="flora">{{cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|title=Flora si fauna salbatica|publisher=enrin.grida.no|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223142209/http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|url-status=dead}}</ref> અલ્પેઈન ઝોન, ફોરેસ્ટ ઝોન અને સ્ટેપ્પે ઝોન એ રોમાનિયામાં વનસ્પતિના ત્રણ મોટા વિસ્તારો છે. જમીન અને વાતાવરણની લાક્ષણિકતાઓ તથા ઊંચાઈના આધારે વનસ્પતિ ઉછેરની પદ્ધતિ સ્થાપિત થઈ છે. જેમ કે: [[ઓક]], [[ફ્લાસ્ક]], [[લિન્ડેન|લિન્ડન]], [[એશ]] (સ્ટેપ્પ ઝોન અને નીચા પર્વતો), [[બીચ]], [[ઓક]] (500 અને 1200 મીટરની વચ્ચે), [[સ્પ્રુસ]], [[ફિર]], [[પાઈન]] (1200 અને 1800 મીટરની વચ્ચે), [[જ્યુનિપર]], [[પાઈન|માઉન્ટેઈન પાઈન]] અને [[વૃક્ષ|ડ્વાર્ફ ટ્રીસ]] (1800 અને 2000 મીટરમાં), નાની જડીબુટ્ટીઓ ધરાવતા અલ્પેઈન ઘાસના મેદાન(2૦૦૦ મીટરથી વધારે).<ref name="aproape">{{cite web|url=http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&sec=252&art=18152|title=Capitolul 12: Relieful, apele, clima, vegetatia, fauna, ariile protejate|work=Aproape totul despre România|publisher=Radio Romania International|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227233354/http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&sec=252&art=18152|url-status=dead}}</ref> ભેજવાળા વાતાવરણના કારણે ઊંચી ટેકરીઓની આસપાસ [[ઘાસ|મીડો]], [[રીડ]], [[રશ]], [[સેજ|સેઝ]]ની વિશેષ પ્રકારની વનસ્પતિઓ થાય છે અને ઘણી વાર તેની સાથે [[વિલો]], [[પોપલર્સ|પોપલર]] અને [[એરિનિ]]નો ટુકડો હોય છે. [[દાનુબે ડેલ્ટા]]માં ભેજવાળી બાગાયતનું પ્રમાણ વધારે છે.<ref name="aproape"/> રોમાનિયાની વન્યજીવ સમૃદ્ધિમાં 33,792 પ્રજાતિના પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે, 33,085 [[કરોડ વિનાનું પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ સિવાય]]ના અને 707 [[કરોડવાળુ પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ]]ના છે.<ref name="flora"/> પૃષ્ઠવંશ પ્રજાતિઓમાં 191 [[માછલી]], 20 [[ઉભયચર|ઉભય-ચર]], 30 [[સરીસૃપ]], 364 [[પક્ષી]] અને 102 [[સસ્તન]] પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="flora"/> વન્યસૃષ્ટિ વિશેષ કરીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિ દ્વારા તોડી નાખવામાં આવે છે. આમ નિશ્ચિત પૃષ્ઠભાગ મેદાન અને જંગલ મેદાનની પ્રજાતિઓ આ મુજબ છે: [[સસલુ]], [[હેમસ્ટર|ઉંદર જેવુ પ્રાણી હેમ્સ્ટર]], [[જમીન પરની ખિસકોલી|ખિસકોલી]], [[ફીઝન્ટ|તેતર]], [[ડ્રોપ]], [[ક્વેઈલ]], [[કાર્પ]], [[પેર્ચ|પર્ચ]], [[પાઈક]], [[કેટફિશ]], સખત લાકડાની વન્ય સપાટી (ઓક અને બીચ): [[બોર|ડુક્કર]], [[વરુ]], [[શિયાળ]], [[બાર્બેલ|બાર્બેલ માછલી]], [[લક્કડખોદ]], શંકુદ્રુમ વન્ય મેદાન: [[ટ્રાઉટ]], [[લિંક્સ]], [[હરણ]], [[બકરી]]ઓ અને [[કાળુ ગરુડ|બ્લેક]] તથા [[બાલ્ડ ગરુડ|બાલ્ડ ઈગલ]] જેવી નિશ્ચિત અલ્પેઈન વન્ય સૃષ્ટિ.<ref name="aproape"/> [[પેલિકન]], [[હંસ]], [[ગ્રેલેગ ગુસ|જંગલી ગીસ]] અને [[ફ્લેમિંગો]] સહિતની પક્ષીઓની સેંકડો પ્રજાતિઓ માટે દાનુબે ડેલ્ટા નિવાસસ્થાન છે અને તેમને કાયદા દ્વારા રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. ડેલ્ટા એ યાયાવર પક્ષીઓ માટેનું વિરામસ્થળ પણ છે. [[દોબ્રોજે|દોબ્રોગીઆ]] વિસ્તારમાં પક્ષીઓની દુર્લભ પ્રજાતિઓમાં [[પેલિકન]], [[કોર્મોરેન્ટ]], [[હરણ|નાના હરણ]], [[રેડ-બ્રેસ્ટેડ ગુસ]], [[વ્હાઈટ-ફ્રન્ટેડ ગુસ]] અને [[મૂંગુ હંસ|મૂંગા હંસ]] છે.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508461/Romania|title=Land » Plant and animal life|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2009-09-07}}</ref> === આબોહવા === ખુલ્લા દરિયાથી અંતર અને યુરોપીયન ખંડના દક્ષિણપૂર્વીય હિસ્સામાં સ્થિત હોવાના કારણે રોમાનિયા ચાર અલગ મોસમોના કારણે [[સમશીતોષ્ણ હવામાન|સમશીતોષ્ણ]] અને [[ખંડીય હવામાન|યુરોપીય ખંડ]]ની વચ્ચેની આબોહવા અનુભવે છે. દક્ષિણમાં અને {{convert|8|°C}} ઉત્તરમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપામાન 11&nbsp;°C (52&nbsp;°F) છે.<ref name="climate">{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/34.htm|title=Romania: Climate|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=2008-01-10}}</ref> [[ઈઓન સિઓન]]માં 1951 અને {{convert|-38.5|°C}} [[બોડ, બ્રેસોવ|બોડ]]માં ૧૯૪૨ વખતે [[તાપમાન અંતિમો|આત્યંતિક તાપમાન નોંધાયુ હતુ]]{{convert|44.5|°C}} .<ref>{{citeweb|url=http://www.romaniatourism.com/climate.html|title=Romania: climate|publisher=Climate|access-date=2008-01-10}}</ref> ઠંડી સવાર અને હૂંફાળી રાતો સાથેની વસંત ઋતુ આહલાદક છે. ઉનાળામાં બુકારેસ્ટમાં (જુનથી ઓગસ્ટ) સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન લગભગ{{convert|28|°C}},<ref>{{citeweb|url=http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|title=The monthly average climate parameters in Bucharest|publisher=WorldTravels|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105190131/http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|url-status=dead}}</ref> દેશના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વધારે તાપમાન સાથે {{convert|35|°C}} ઉનાળા સામાન્ય રીતે હૂંફાળાથી ગરમ હોય છે. બુકારેસ્ટમાં મિનિમા અને અન્ય નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સરેરાશ જેટલુ હોય છે{{convert|16|°C}}, પરંતુ વધારે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તાપમાનમાં મહત્તમ અને લઘુતમ તાપમાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. ખેતરો અને વૃક્ષોના રંગબેરંગી પત્તાઓ સાથે પાનખર સૂકી અને ઠંડી હોય છે. શિયાળો ઠંડો હોઈ શકે છે, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં, કે જ્યાં સૌથી ઊંચા શિખરો પર કેટલાક વિસ્તારો [[પર્માફ્રોસ્ટ|થીજી]] જાય છે ત્યાં પણ સરેરાશ મહત્તમ {{convert|2|°C}} ઓછા {{convert|-15|°C}} કરતા વધારે હોતુ નથી.<ref>{{citeweb|url=http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&desc=1&table=Datasets&id=DISC_GCMD_GGD30&tag=All&Category=&WCRP=&Location=All&stype=phrase&limit=10&q=|title=Permafrost Monitoring and Prediction in Southern Carpathians, Romania|publisher=CliC International Project Office (CIPO)|date=2004-12-22|access-date=2008-08-31|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516104422/http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&desc=1&table=Datasets&id=DISC_GCMD_GGD30&tag=All&Category=&WCRP=&Location=All&stype=phrase&limit=10&q=|url-status=dead}}</ref>{{convert|750|mm|in|abbr=on}}દર વર્ષે માત્ર પશ્ચિમિ સૌથી ઊંચા પર્વતો પર વરસાદ વધુ હોવાની સાથે સરેરાશ વરસાદ હોય છે— તેમાંથી મોટાભાગનો [[સ્નોવ|બરફ]] તરીકે પડે છે અને સ્કીઈંગ ઉદ્યોગને વિકાસમાં મદદ કરે છે. દેશના કેટલાક દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં (બુકારેસ્ટની આસપાસ) વરસાદના ટીપાઓનું સ્તર સામાન્ય હોય છે{{convert|600|mm|in|abbr=on}},<ref>{{cite web|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|title=The 2004 Yearbook|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}</ref> જ્યારે કે દાનુબે ડેલ્ટામાં વરસાદનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછુ હોય છે અને ત્યાં માત્ર 370&nbsp;મિમિનો સરેરાશ વરસાદ પડે છે. == વસ્તી == [[ચિત્ર:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|250px|1961-2003ની વચ્ચે રોમાનિયાની ભૌગોલિક સ્થિતિ]] 2002ના સેન્સસ મુજબ રોમાનિયાની વસતી 21,698,181 છે અને તે આ પ્રદેશના અન્ય દેશો જેટલી જ છે. આગામી વર્ષોમાં [[ઓછો પ્રજનન દર|પ્રજનન દર ઓછો]] હોવાના કારણે વસતીદરમાં સામાન્ય ઘટાડો નોંધાવાની શક્યતા છે. વસતીમાં 89.5% [[રોમાનિયનો]] છે. સૌથી મોટી [[રોમાનિયાની લઘુમતિઓ|પ્રાદેશિક લઘુમતી]] [[રોમાનિયામાં હંગેરિયન લઘુમતિ|હંગેરિયનો]] છે અને વસતીમાં તેમનું પ્રમાણ 6.6% છે અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] અથવા જિપ્સીઓનું પ્રમાણ 2.46% છે. અધિકૃત સેન્સસ અનુસાર 535,250 [[રોમાની લોકો|રોમા]] રોમાનિયામાં રહે છે.<ref group="note">[http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf વંશીયતાની વસતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003112909/http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf |date=2009-10-03 }} પર આધારિત 2002 સેન્સસ મુજબ રોમાનિયામાં કુલ 535,250 રોમા છે. અન્ય સ્રોતો આ આંકડાનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે સ્થાનિક સ્તરે ઘણા રોમાઓ ભેદભાવ થવાના ભયથી પોતાની જાતને અન્ય વંશના ગણાવે છે (ખાસ કરીને રોમાનિયન, પરંતુ આ સાથે જ પશ્ચિમમાં હંગેરિયન અને દોબ્રુજામાં તૂર્કિશ). ઘણા તો ક્યારેય નોંધાયા જ નથી, કારણકે તેમની [http://www.edrc.ro/docs/docs/Romii_din_Romania.pdf પાસે ઓળખપત્ર નથી]. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્રોતો અધિકૃત સેન્સસ કરતા વધારે ઊંચો આંકડો આપે છે([http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf [[યુએનડીપી(UNDP)|UNDP]]'s Regional Bureau for Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101141449/http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf |date=2013-11-01 }}, [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html World Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824055025/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html |date=2006-08-24 }}, {{cite web|url=http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|format=PDF|title=International Association for Official Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202154/http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|archive-date=2008-02-26|access-date=2009-12-17|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.usatoday.com/news/world/2005-02-01-roma-europe_x.htm|publisher=usatoday|title=European effort spotlights plight of the Roma|access-date=2008-08-31}}</ref> [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં મોટા પ્રમાણમાં લઘુમતિમાં સ્થાન ધરાવતા હંગેરિયનો [[હર્ઘિતા કાઉન્ટી|હાર્ઘિટા]] અને [[કોવાસ્ના કાઉન્ટી|કોવાસ્ના]] પરગણામાં બહુમતિ ધરાવે છે. [[રોમાનિયાના યુક્રેનિયનો|યુક્રેનિયનો]], [[રોમાનિયાના જર્મનો|જર્મનો]], [[લિપોવાન્સ]], [[રોમાનિયાના તૂર્કો|તૂર્કો]], [[રોમાનિયાના ટાટારો|તાતારો]], [[રોમાનિયાના સર્બો|સર્બો]], [[રોમાનિયાના સ્લોવાકો|સ્લોવાકો]], [[બેનેટ બલ્ગેરિયનો|બલ્ગેરિયનો]], [[રોમાનિયાના ક્રોટ્સો|ક્રોટ્સો]], [[રોમાનિયાના ગ્રીકો|ગ્રીકો]], [[રશિયનો]], [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], [[રોમાનિયાના ચેકો|ચેકો]], [[રોમાનિયામાં પોલિશ લઘુમતિ|પોલ્સ]], [[રોમાનિયાના ઈટાલિયનો|ઈટાલિયનો]], [[રોમાનિયામાં આર્મેનિયનો|અમેરિકનો]] અને અન્ય એથનિક જૂથો વસતીમાં બાકીનો 1.4% હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="census">{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html|title=Official site of the results of the 2002 Census|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archivedate=2008-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325223653/http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html%23}}</ref> 1930માં [[રોમાનિયામાં જર્મનો]] 745,421 હતા ,<ref>{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|title=German Population of Romania, 1930-1948|publisher=hungarian-history.hu|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070817040031/http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|url-status=dead}}</ref> હવે માત્ર 60,000 રહ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|title=German minority|publisher=auswaertiges-amt.de|access-date=2009-09-07|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917200535/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|url-status=dead}}</ref> 1924માં રોમાનિયાના રાજ્યમાં 796,056 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]] હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/romania.html|title=The Virtual Jewish History Tour - Romania|publisher=jewishvirtuallibrary.org|access-date=2009-09-07}}</ref> એક અંદાજ મુજબ વિદેશમાં રહેતા રોમાનિયનો અને રોમાનિયામાં જન્મેલ પૂર્વજો ધરાવનાર વ્યક્તિઓની સંખ્યા 12 મિલિયન જેટલી છે.<ref name="diaspora"/> રોમાનિયાની અધિકૃત ભાષા [[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]], [[ઇટાલિયન ભાષા|ઈટાલિયન]], [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]], [[સ્પેનિશ ભાષા|સ્પેનિશ]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] અને [[કેટાલન ભાષા|કેટાલેન]] સાથે સંબંધ ધરાવતી [[પૂર્વીય રોમાન્સ ભાષા]] છે. વસતીના 91% લોકો પ્રથમ ભાષા તરીકે રોમાનિયન બોલે છે અને અનુક્રમે 6.7% and 1.1% વસતી દ્વારા બોલાતી [[હંગેરીયન ભાષા|હંગેરિયન]] અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] સૌથી વધુ અગત્યની લઘુમતિ ભાષાઓ છે.<ref name="census"/> 1990ના દસકા સુધી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ]]માં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર હતી, આમ છતાં તેમાંથી ઘણા લોકો જર્મનીમાં સ્થળાંતર કરી જતાં હવે રોમાનિયામાં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા માત્ર 45,000 રહી છે. એથનિક લઘુમતિઓ સ્થાનિક વસતીમાં 20%થી વધુ પ્રમાણમાં હોય ત્યારે લઘુમતિઓની તે ભાષાનો ઉપયોગ જાહેર વહીવટમાં અને ન્યાય પદ્ધતિમાં કરી શકાય છે અને આ સાથે માતૃભાષાના શિક્ષણ અને સંકેતો પણ આપવામાં આવે છે. શાળાઓમાં ભણાવવામાં આવતી વિદેશી ભાષાઓમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|ઈંગ્લિશ]] અને [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]] મુખ્ય છે. 5 મિલિયન રોમાનિયનો ઈંગ્લિશ બોલે છે, 4–5 મિલિયન લોકો દ્વારા ફ્રેન્ચ બોલાય છે અને જર્મની, ઈટાલિયન તથા સ્પેનિશ (પ્રત્યેક ભાષા) 1-2 મિલિયન લોકો દ્વારા બોલાય છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&sec=afaceri_avantaje&lang=ro|title=Outsourcing IT în România|language=Romanian|publisher=Owners Association of the Software and Service Industry|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206115410/http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&sec=afaceri_avantaje&lang=ro|url-status=dead}}</ref> અંગ્રેજીનું ચલણ વધારે હોવા છતાં ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ બોલવામાં આવતી વિદેશી ભાષા ફ્રેન્ચ હતી. પરિણામે રોમાનિયન ઈંગ્લિશ બોલનારા લોકો રોમાનિયન-ફ્રેન્ચ બોલનારા કરતાં ઉંમરમાં નાના હોય છે. આમ છતાં રોમાનિયા [[લા ફ્રાન્કોફોનિ]]નું સંપૂર્ણ સભ્ય છે અને 2006માં તેણે ફ્રાન્કોફોનિ સમિટની યજમાની કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|format=pfd|language=French|title=Chronology of the International Organization La Francophonie|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307170154/http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|url-status=dead}}</ref> પ્રાંતમાં ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન શાસનને ઓળખવાની પરંપરાના કારણે ટ્રાન્સિલ્વેનિયામાં જર્મની વ્યાપક પ્રમાણમાં શિખવાડવામાં આવે છે. === ધર્મ === રોમાનિયા [[બિન-સાંપ્રદાયિક રાજ્ય]] છે, આમ તેનો કોઈ [[રાજ્ય ધર્મ|રાષ્ટ્રીય ધર્મ]] નથી. અગ્રણી ધાર્મિક સંસ્થા [[રોમાનિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]], [[પૂર્વીય ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ|ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ]] [[પૂર્ણ ભાઈચારો|કમ્યુનિયન]]ની અંદર [[ઓટોસેફેલી|ઓટોસેફાલૌસ]] ચર્ચ છે; 2002ના સેન્સસ અનુસાર વસતીના 86.7% લોકો તેના સભ્ય છે. અન્ય મહત્વની [[ખ્રિસ્તિ ધર્મસંઘો|ક્રિશ્ચિયન સંસ્થાઓ]]માં [[રોમાનિયામાં રોમન કેથોલિકવાદ|રોમન કેથોલિસિઝમ]] (4.7%), [[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમ]] (3.7%), [[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ]] (1.5%) અને [[રોમાનિયન ગ્રીક-કેથોલિક ચર્ચ]] (0.9%) છે.<ref name="census"/> રોમાનિયામાં [[રોમાનિયામાં ઈસ્લામ|મુસ્લિમ]] લઘુમતિ [[દોબ્રુજા|દોબ્રોગીઆ]]માં એકત્રિત છે, જેમાંના મોટાભાગના તૂર્કીશ મૂળના છે અને તેમની સંખ્યા 67,500 લોકોની છે.<ref>{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html|title=Romanian Census Website with population by religion|publisher=Recensamant.ro|access-date=2008-01-01|archivedate=2008-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605161514/http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html}}</ref> 2002 સેન્સસ વિગતો મુજબ 6,179 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], 23,105 લોકો કોઈ પણ ધર્મના નથી/અથવા [[નાસ્તિકવાદ|ઓથેઈસ્ટ]] છે અને 11,734 લોકોએ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા ઈનકાર કર્યો હતો. ડિસેમ્બર 27, 2006ના રોજ ધર્મ પરનો નવો કાયદો મંજૂર કરાયો હતો, જે અંતર્ગત 20,000થી વધુ સભ્યો ધરાવનાર અથવા રોમાનિયાની કુલ વસતીમાં 0.1 ટકા જેટલી વસતી ધરાવનાર ધર્મને જ અધિકૃત નોંધણીની માન્યતા મળી શકે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.bosnewslife.com/europe/romania/2674-romania-president-approves-europes-worst/|title=Romania President Approves Europe's "Worst Religion Law"|access-date=2008-08-31}}</ref> === સૌથી મોટા શહેરો === [[ચિત્ર:Cluj center.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાના સૌથી મોટા શહેરોમાંથી એક ક્લુજ-નાપોકા]] પાટનગર બુકારેસ્ટ રોમાનિયાનું સૌથી મોટું શહેર છે. 2002ના સેન્સસમાં તેની કુલ વસતી 1.9 મિલિયન કરતા વધારે હતી.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&men=gcis&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-182&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&pt=c&va=&srt=1pnan|publisher=World Gazetteer|title=Population of the largest cities and towns in Romania|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930221932/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&men=gcis&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-182&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&pt=c&va=&srt=1pnan|archive-date=2007-09-30|url-status=dead}}</ref> [[બુકારેસ્ટના મેટ્રોપોલિટન ક્ષેત્રો|બુકારેસ્ટ]]ના [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની યાદી|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]]માં 2.2 મિલિયન જેટલી વસતી છે. બુકારેસ્ટનો શહેરી વિસ્તાર [[મૂળ શહેર]] કરતાં 20 ગણો વધારવાની અનેક યોજનાઓ છે.<ref>{{citenews|url=http://www.romanialibera.ro/a94321/zona-metropolitana-bucuresti-va-fi-gata-peste-10-ani.html|title=Metropolitan Zone of Bucharest will be ready in 10 years|publisher=''Romania Libera''|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.zmb.ro/main.php|title=Official site of Metropolitan Zone of Bucharest Project|access-date=2008-08-31|archive-date=2004-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501191410/http://www.zmb.ro/main.php|url-status=dead}}</ref>રોમાનિયાના પાંચ અન્ય શહેરો પણ 300,000 જેટલી વસતી ધરાવે છે અને યુરોપીયન યુનિયનની [[શહેરની હદની અંદર સૌધી વધુ વસતી ધરાવતા યુરોપીયન યુનિયનના સૌથી મોટા શહેરો|EUના 100 સૌથી વધુ વસતીવાળા શહેરો]]ની યાદીમાં પણ તેમનું નામ છે. આ શહેરો છે: [[ઈઆસિ|લાસી]], [[ક્લુજ-નાપોકા|કલુજ-નેપોકા]], [[ટિમિસોરા]], [[કોન્સ્ટન્ટા|કોન્સટન્ટા]] અને [[ક્રેઈઓવા]]. 200,000થી વધુ વસતી ધરાવતા અન્ય શહેરો છેઃ [[ગેલાટી]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]], [[બ્રેઈલા]] અને [[ઓરાડી|ઓરેડીઆ]]. અન્ય 13 શહેરોની વસતી 100,000 કરતા વધુ છે.<ref name="population" /> હાલમાં અનેક મોટા શહેરોમાં [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]] છે: [[કોન્સ્ટન્ટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|કોન્સ્ટન્ટા]] (550,000 લોકો), [[બ્રેસોવ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રાસોવ]], [[ઈઆસિ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઈઆસી]] (બંનેમાં લગભગ 400,000 જેટલી વસતી) અને [[ઓરડીઆ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઓરેડીઆ]] (260,000) અને બીજા અનેક માટે આયોજન કરાયુ છે: [[ટિમિસોઆરા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ટિમિસોરા]] (400,000), [[ક્લુજ-નાપોકા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ક્લુજ-નેપોકા]] (400,000), [[સેન્ટેમિર મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રેઈલા-ગેલેટી]] (600,000), [[ક્રેઈઓવા]] (370,000), [[બકાઉ|બેકાઉ]] અને [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]].<ref>{{cite web|url=http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|title=Map of Romanian municipalities that can have metorpolitan areas in maroon|3=zmi.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080901055547/http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|url-status=dead}}</ref> === શિક્ષણ === [[ચિત્ર:Bucharest university.jpg|thumb|250px|યુનિવર્સિટી ઓફ બુકારેસ્ટનું મુખ્ય સંકુલ]] [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ના સમયથી રોમાનિયન શિક્ષણ પદ્ધતિઓમાં નિરંતર [[સુધારા]] પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે અને તેને ટીકા તથા પ્રશંસા બંને મળ્યા છે.<ref>{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_1.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}</ref> 1995માં સ્વીકારવામાં આવેલા શિક્ષણના કાયદા મુજબ શિક્ષણ પદ્ધતિનું નિયંત્રણ [[રોમાનિયાનું શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય|શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે. દરેક સ્તરનું પોતાનું સંગઠન સ્વરૂપ છે અને તે વિવિધ કાયદાઓને પાત્ર છે. 3થી 6 વર્ષના બાળકો માટે [[કિન્ડરગાર્ટન-બાલમંદિર|બાલમંદિર]] વૈકલ્પિક છે. [[સ્કૂલ]] શિક્ષણ 7 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે (ક્યારેક 6) અને 10મા ધોરણ સુધી તે ફરજિયાત છે (સામાન્ય રીતે 17 અથવા 16 વર્ષ સુધી કહી શકાય).<ref>{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_2.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}</ref> [[પ્રાથમિક સ્કૂલ|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક સ્કૂલ|માધ્યમિક]] શિક્ષણ 12 અથવા 13 ગ્રેડમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યુ છે. [[ઉચ્ચતર શિક્ષણ|ઉચ્ચ શિક્ષણ]] [[યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ વિસ્તાર|યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્ર]] સાથે સંકળાયેલુ છે. અધિકૃત શાળા પદ્ધતિ અને તાજેતરમાં ઉમેરવામાં આવેલ ખાનગી સમાન વિકલ્પો સિવાય અર્ધ-ન્યાયિક, અનૌપચારિક, સંપૂર્ણ [[ટ્યુટરિંગ#ખાનગી ટ્યુટરિંગ|ખાનગી ટ્યુટરિંગ]] પદ્ધતિ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ટ્યુટરિંગ મોટા ભાગે [[માધ્યમિક સ્કૂલ]]માધ્યમિક દરમિયાન વિવિધ પરિક્ષાઓની તૈયારી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, કે જે અત્યંત કપરુ હોય છે. ટ્યુટરિંગ વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાયેલુ છે અને તેને શિક્ષણ પદ્ધતિના ભાગ તરીકે ગણાવી શકાય. સામ્યવાદી યુગ દરમિયાન તેને ઘણી મદદ મળી અને તેને સમૃદ્ધ બનાવવામાં આવ્યુ.<ref>{{cite web|url=http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|title=Limited relevants. What feminists can learn from the eastern experience|format=pdf|access-date=2008-08-25|publisher=genderomania.ro|archive-date=2008-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904004658/http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|url-status=dead}}</ref> 2004માં 4.4 મિલિયન લોકોએ સ્કૂલમાં નોંધણી કરાવી હતી. તેમાંથી 650,000 બાલમંદિરમાં, 3.11 મિલિયન (વસતીના 14% ટકા) પ્રાથમિકમાં અને માધ્યમિક સ્તરે અને 650,000 (વસતીના 3%) ટેર્ટિઅરી સ્તરે (યુનિવર્સિટીઓમાં) નોંધણી કરાવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap8.pdf|format=PDF|title=Romanian Institute of Statistics Yearbook - Chapter 8|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}</ref> આ જ વર્ષે પુખ્ત સાક્ષરતા દર 97.3% (વિશ્વમાં 45મો) હતો, જ્યારે કે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ટેર્ટીઅરી સ્કૂલ માટેનો સંયુક્ત નોંધણી દર 75% (વિશ્વમાં 52મો) હતો.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|title=UN Human Development Report 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202212856/http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|format=pdf|archive-date=2007-02-02|access-date=2009-12-17|url-status=live}}</ref> વર્ષ 2000 માટે શાળાઓમાં [[PISA]] મૂલ્યાંકન અભ્યાસે નિમ્ન [[ઓઇસીડી.|OECD]]ના આંકમાં 85% ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 432ના સામાન્ય આંક સાથે ભાગ લેનાર 42 દેશોમાં રોમાનિયાને 34મો ક્રમ આપ્યો હતો.<ref>{{cite report|url=http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&func=download&fileId=1958|title=OECD International Program for Evaluation of Students, National Report|location=Bucureşti|year=2002|pages=10—15|publisher=Romanian Ministry of Education|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714191112/http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&func=download&fileId=1958}}</ref> [[વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓનું શૈક્ષણિક રેન્કિંગ|વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓના એકેડેમિક રેન્કિંગ]] મુજબ 2006માં વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીઓમાં રોમાનિયાની કોઈપણ યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહોતો.<ref>{{cite report|url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf|format=pdf|title=Academic Ranking World University 2006: Top 500 World University|access-date=2008-08-31|archivedate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205043418/http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf}}</ref> રેન્કિંગની આ જ પદ્ધતિમાં રોમાનિયાની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટી [[બુકારેસ્ટ યુનિવર્સિટી]]એ વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીમાં છેલ્લા સ્થાને રહેનાર યુનિવર્સિટી કરતાં અડધો સ્કોર કર્યો હતો.<ref>{{cite report|publisher=Asociaţia Ad Astra a cercetătorilor rom âni|author=Răzvan Florian|url=http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf|format=pdf|title=Romanian Universities and the Shanghai rankings|location=Cluj-Napoca, România|pages=7–9|access-date=2008-08-31|archivedate=2006-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061023140037/http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf}}</ref> ધાર્મિક સંકુચિતતાના વધતા જતા વલણના કારણે રોમાનિયન માધ્યમિક શાળા અભ્યાસક્રમને તાજેતરમાં [[સેન્સરશિપ-નિયંત્રણ|સેન્સર]] કરીને નવેસરથી ઘડવામાં આવ્યો હતો. 2006માં દેશમાં સામ્યવાદના સમયથી ભણાવવામાં આવતા [[ઉત્ક્રાંતિનો સિદ્ધાંત|ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંત]]ને રાષ્ટ્રવ્યાપી ફરજિયાત અભ્યાસક્રમમાંથી પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. [[વોલ્ટાયર|વોલ્ટેર]] અને [[કેમુસ]] જેવા ધર્મના ટિકાકાર તત્વવેત્તાઓને પણ ધાર્મિક અભ્યાસક્રમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને રૂઢિચૂસ્ત ધાર્મિક વર્ગોમાં [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|7-દિવસીય સર્જનવાદ]] શીખવવામાં આવે છે અને નવી દરખાસ્ત અનુસાર તે ફરજિયાત બની શકે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.thediplomat.ro/reports_1207.php|title=Romania removes theory of evolution from school curriculum|publisher=''The Diplomat''|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216070506/http://www.thediplomat.ro/reports_1207.php|archive-date=2008-02-16|url-status=dead}}</ref> == સરકાર == === રાજકારણ === [[રોમાનિયાનું બંધારણ]] [[ફ્રાન્સનું બંધારણ|ફ્રાન્સના પાંચમા રીપબ્લિકના બંધારણ]]<ref name="Europaworld"/> પર આધારિત છે અને ડિસેમ્બર 8, 1991ના રોજ લોકમત દ્વારા તેને મંજૂરી આપવામાં આવી.<ref name="Europaworld"/> ઓક્ટોબર 2003માં યોજાયેલ મતદાનમાં બંધારણના 79 સુધારાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી અને તેને યુરોપીયન યુનિયનના કાયદાઓની અનુરૂપ બનાવવામાં આવ્યું.<ref name="Europaworld"/> બહુ-પક્ષીય લોકતાંત્રિક પદ્ધતિના આધારે અને કાયદાકીય, વહીવટી અને ન્યાયિક સત્તાઓને અલગ રાખીને રોમાનિયાનો વહીવટ થાય છે.<ref name="Europaworld"/> રોમાનિયા [[અર્ધ-પ્રમુખશાહી]] લોકશાહી ગણતંત્ર છે, કે જ્યાં [[રોમાનિયાના પ્રમુખો|પ્રમુખ]] અને [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]] વચ્ચે વહીવટી કામગીરીઓ વિભાજિત કરાઈ છે. મહત્તમ બે મુદત માટે લોકપ્રિય મતો દ્વારા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]]ને ચૂંટવામાં આવે છે અને 2003ના સુધારાથી મુદત પાંચ વર્ષની કરવામાં આવી છે.<ref name="Europaworld"/> [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]]ની નિમણૂક પ્રમુખ કરે છે અને [[રોમાનિયન કેબિનેટ|મંત્રી મંડળ]]ની નિમણૂક વડાપ્રધાન કરે છે.<ref name="Europaworld"/> પ્રમુખ [[કોટ્રોસેનિ મહેલ|કોટ્રોસેની પેલેસ]] ખાતે રહે છે અને [[રોમાનિયા સરકાર|રોમાનિયન સરકાર]] સાથેના વડાપ્રધાન [[વિક્ટોરિયા મહેલ|વિક્ટોરિયા પેલેસ]] ખાતે સ્થિત હોય છે. સરકારની કાયદાકીય શાખા [[રોમાનિયાની સંસદ|સંસદ]] (''પાર્લામેન્ટુલ રોમાનિએઈ'' ) તરીકે ઓળખાય છે અને તે [[દ્વિગૃહીયતા|બે ગૃહ]]ની બનેલી હોય છે – [[રોમાનિયાની સેનેટ|સેનેટ]] (''સેનાટ'' ), જેમાં 140 સભ્યો હોય છે અને [[રોમાનિયાના ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ|ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ]] (''કેમેરા ડેપ્યુટેટિલર'' ), જ્યાં 346 સભ્યો હોય છે.<ref name="Europaworld"/> [[તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની પક્ષ-યાદી|પક્ષોના તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની યાદી]] અંતર્ગત બંને ગૃહના સભ્યોને ચાર વર્ષ માટે ચૂંટવામાં આવે છે.<ref name="Europaworld"/> ન્યાય તંત્ર સરકારના અન્ય વિભાગોથી સ્વતંત્ર હોય છે અને તે અદાલતોના સ્તરીકરણની બનેલી હોય છે અને આ અદાલતો રોમાનિયાની સર્વોચ્ચ અદાલત [[હાઈ કોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ|હાઈકોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ]] હસ્તક હોય છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.scj.ro/monogr_en.asp|publisher=High Court of Cassation and Justice - —Romania|title=Presentation|access-date=2008-08-31|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://archive.today/20120910190947/http://www.scj.ro/monogr_en.asp|url-status=dead}}</ref> અપીલ માટે પરગણા અદાલતો અને સ્થાનિક અદાલતો પણ હોય છે. રોમાનિયાનું ન્યાયતંત્ર [[ફ્રેન્ચ કાયદો|ફ્રેન્ચ સ્વરૂપ]]થી અત્યંત પ્રભાવિત છે,<ref name="Europaworld"/><ref>{{citeweb|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000//legal_system.html|title=Romanian Legal system|publisher=CIA Factbook|year=2000|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125081126/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000/legal_system.html|url-status=dead}}</ref> જેનો અંદાજ [[નાગરિક કાયદો (કાયદા પદ્ધતિ)|નાગરિક કાયદા]] આધારિત રચના અને [[તપાસ-જાંચ પદ્ધતિ|તપાસ કરનાર]] એજન્સી જેવા સ્વરૂપ પરથી આવી શકે છે. [[કુર્ટીઅ કોન્સ્ટિટ્યુશનલ(Curtea Constituţională)|બંધારણીય અદાલત]] (''કુર્ટી કોન્સ્ટિટ્યુશનલા'' ) કાયદા અને દેશના મૂળ કાયદા એટલે કે [[રોમાનિયન બંધારણ]] અનુસાર રાજ્યની ધારાઓનું પાલન કરતા ચૂકાદા આપવાની તેની જવાબદારી છે. 1991માં લવાયેલ બંધારણમાં સુધારા માટે જનમત અનિવાર્ય છે અને છેલ્લે 2003માં જનમત લેવાયો હતો. આ સુધારા મુજબ સંસદની કોઈપણ બહુમતિ દ્વારા અદાલતના નિર્ણયને પલટાવી શકાય નહિ. [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં 2007માં દેશના પ્રવેશ<ref>{{cite news | first=Stefan | last=Bos | coauthors= | authorlink= | title=Bulgaria, Romania Join European Union | date=01 January 2007 | publisher=Voice of America | url=http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | work=VOA News | pages= | access-date=2 January 2009 | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20090706141125/http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | archive-date=6 જુલાઈ 2009 | url-status=dead }}</ref>ના કારણે તેની ઘરેલુ નીતિઓ પર મહત્વની અસરો પડી છે. પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે રોમાનિયાએ [[ન્યાયિક સુધારા]] સહિતના સુધારા કર્યા છે, અન્ય સભ્ય રાજ્યો સાથે ન્યાયિક સહકાર વધાર્યો છે અને ભ્રષ્ટાચારનો સમાનો કરવા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. આમ છતાં, 2006ના બ્રસેલ્સ રીપોર્ટમાં રોમાનિયા અને [[બલ્ગેરિયા]]ને યુરોપીયન યુનિયનના બે સૌથી વધારે ભ્રષ્ટ દેશો ગણાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|title=Romania will be EU's most corrupt new member|access-date=2008-01-11|archive-date=2007-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118002152/http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|url-status=dead}}</ref> === વહીવટી વિભાગો === [[ચિત્ર:Regiuni de dezvoltare.svg|thumb|250px|8 વિકાસ ક્ષેત્રોનો નકશો. 41 સ્થાનિક વહીવટી એકમોને પણ પ્રસિદ્ધિ આપવામાં આવી છે, પરંતુ બુકારેસ્ટ અને ઈલફોવ કાઉન્ટ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. બંને પોતાનું વિકાસ ક્ષેત્ર બનાવે છે અને તેની આસપાસ સુદ વિસ્તાર આવેલો છે.]] રોમાનિયા 41 [[રોમાનિયાની કાઉન્ટીઓ|પરગણા]]ઓ(કાઉન્ટી) (sing. ''જ્યુડેટ'' , pl. ''જ્યુડેટ'' ) તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટી (બુકુરેસ્ટી)માં વહેંચાયેલું છે – તેનો દરજ્જો સમાન છે. દરેક કાઉન્ટીનો વહીવટ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જુડેટન'' ) દ્વારા થાય છે અને તે સ્થાનિક મુદ્દાઓ માટે [[પ્રીફેક્ટ]](વિભાગના ઉપરી અધિકારી)ની જેમ જવાબદાર હોય છે, કે જેની નિમણૂક કેન્દ્ર સરકાર કરે છે. આ હોદ્દા પર નિમણૂક પામનાર વ્યક્તિ કોઈપણ રાજકીય પક્ષના સભ્ય ન હોવા જોઈએ કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશના (કેન્દ્રીય)મામલાઓ માટે જવાબદાર ના હોવા જોઈએ. 2008થી કાઉન્ટી કાઉન્સિલના પ્રમુખ (''પ્રેસિડેન્ટેલે કોન્સિલિઉલુઈ'' )ને અગાઉની જેમ કાઉન્ટિ કાઉન્સિલ દ્વારા નહિ પરંતુ સીધા લોકો દ્વારા ચૂંટવામાં આવે છે.<ref name="descopera">{{cite web|url=http://www.descopera.net/romania_geografie.html|title=Geografia Romaniei|publisher=descopera.net|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219224756/http://descopera.net/romania_geografie.html|url-status=dead}}</ref> દરેક કાઉન્ટિનું [[શહેર|શહેરો]]માં પેટાવિભાજન કરવામાં આવે છે (sing. ''ઓરાસ'' , pl. ''ઓરાસ'' ) અને [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] (sing. ''કમ્યુના'' , pl. ''કમ્યુન'' ), પહેલું [[શહેરી વિસ્તાર|શહેરી]], અને બીજુ [[ગ્રામીણ]] વસાહતોનું હોય છે. રોમાનિયામાં કુલ 319 [[રોમાનિયામાં શહેરો|શહેરો]] and 2686 [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] છે.<ref name="total">{{cite report|language=ro|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|chapter=1.8|title=Administrative Organisation of Romanian Territory, on December 31, 2005|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf}}</ref> દરેક શહેર અને કમ્યુનને પોતાના મેયર (''પ્રિમર'' ) અને સ્થાનિક કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ લોકલ'' ) હોય છે. 1વધારે મોટા અને વધારે શહેરીકરણ ધરાવતા 103 શહેરો પાસે [[રોમાનિયાની મ્યુનિસિપાલિટીઓ|મ્યુનિસિપાલિટી]]નો દરજ્જો છે, જેના દ્વારા તેમને સ્થાનિક મુદ્દાઓમાં વધારે વહીવટી સત્તા આપે છે. બુકારેસ્ટને પણ મ્યુનિસિપાલિટી ધરાવતા શહેરનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ અન્ય સ્થાનિક સત્તામંડળોની જેમ કાઉન્ટીનો ભાગ નહિ હોવાના કારણે તે બધા કરતા અનોખુ છે. તેની પાસે કાઉન્ટી કોન્સિલ નથી, પરંતુ પ્રીફેક્ટ છે. બુકારેસ્ટ જનરલ મેયર (''પ્રિમર જનરલ'' )ને અને જનરલ સિટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જનરલ બુકારેસ્ટી'' )ને ચૂંટે છે. બુકારેસ્ટના છ સેકટરમાંથી દરેક સેકટર પણ પોતાના મેયર અને લોકલ કાઉન્સિલ ચૂંટે છે.<ref name="total"/> [[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-3 સ્તરીય વિભાજન રોમાનિયાના વહીવટી-પ્રાદેશિક માળખાનો પરિચય આપે છે અને 41 [[કાઉન્ટીઓ]] તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટીને વર્ણવે છે.<ref name="nuts"/> શહેરો અને કમ્યુન્સ NUTS-5 સ્તરનું વિભાજન છે. દેશમાં હાલ NUTS-4 સ્તરનું વિભાજન નથી, પરંતુ બહેતર સ્થાનિક વિકાસ માટે તથા રાષ્ટ્રીય તથા યુરોપીયન ભંડોળના ઉપયોગ માટે પડોશી વસાહતોને સાંકળવાની યોજના ચોક્કસ છે.<ref name="nuts"/> 41 કાઉન્ટીઓ અને બુકારેસ્ટનું આઠ [[રોમાનિયાના વિકાસક્ષેત્રો|વિકાસ ક્ષેત્રો]]માં જૂથ બનાવવામાં આવ્યું છે, જે યુરોપીય સંઘના NUTS-2 વિભાજન સંદર્ભે છે.<ref name="nuts">{{citeweb|url=http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118234301/http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-date=2008-01-18|title=Hierarchical list of the Nomenclature of territorial units for statistics - NUTS and the Statistical regions of Europe|access-date=2008-08-31|url-status=live}}</ref> યુરોપીયન યુનિયનમાં રોમાનિયાના પ્રવેશ પહેલા આને આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર કહેવામાં આવતા હતા અને તેમનો ઉપયોગ માત્ર આંકડાકીય હેતુઓ માટે થતો હતો. જોકે આ રીતે તેઓનું ઔપચરિક અસ્તિત્વ ૪૦ વર્ષ કરતા વધુ સમય માટે રહ્યું, પ્રદેશો એ જાહેર સમાચાર છે. ભવિષ્યમાં કાઉન્ટી કાઉન્સિલને રદ કરવાની (પરંતુ પ્રીફેક્ટ્સને રાખીને) અને તેના સ્થાને પ્રદેશ (રીજનલ) કાઉન્સિલ બનાવવાની દરખાસ્ત છે. દેશના પ્રદેશ પેટા-વિભાજનની પરિભાષા પર આનાથી કોઈ અસર પડશે નહિ, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે નીતિઓની સુસંગતતામાં સુધારો થવાની અને ઓછી તુમારશાહી સાથે વધારે સ્વાયત્તતા મળવાની અપેક્ષા છે.<ref name="nuts"/> ચાર [[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-1 સ્તરના વિભાજનનો ઉપયોગ કરવાની પણ દરખાસ્ત છે; તેઓને મેક્રોરીજીઅન્સ(વિશાળ પ્રદેશો)(રોમાનિયન:''મેક્રોરીજીયુન'' ) કહેવામાં આવશે. NUTS-1 અને-2 વિભાજન પાસે કોઈ વહીવટી ક્ષમતા નથી પરંતુ આની જગ્યાએ તેઓનો ઉપયોગ સ્થાનિક વિકાસના પ્રોજેક્ટની અને આંકડાકીય હેતુઓની સુસંગતતા માટે થાય છે.<ref name="nuts"/> * મેક્રોરીજીયુન1:<ref name="nuts"/> ** [[નોર્ડ-વેસ્ટ(વિકાસક્ષેત્ર)|નોર્ડ-વેસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; ઉત્તરી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]) ** [[સેન્ટ્રુ (વિકાસ ક્ષેત્ર )|સેન્ટ્રુ]] (6 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા) * મેક્રોરીજીયુન 2:<ref name="nuts"/> ** [[નોર્ડ-ઈસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|નોર્ડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; [[મોલ્ડેવિયા]] [[વ્રેન્સીઆ કાઉન્ટી|વ્રેન્સી]]અને [[ગેલાટિ કાઉન્ટી|ગેલેટી]] કાઉન્ટીઓ સિવાય) ** [[સડ-ઈસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; લોઅર [[દાનુબે]], [[દોબ્રુડ્જા]] સહિત) * મેક્રોરીજીયુન 3:<ref name="nuts"/> ** [[સડ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ]] (7 કાઉન્ટીઓ; [[મ્યુન્ટેનિઆ]]નું મુખ્ય) ** [[બુકારેસ્ટિ-ઈલફોવ(વિકાસક્ષેત્ર)|બુકારેસ્ટિ]] (1 કાઉન્ટી અને બુકારેસ્ટ) * મેક્રોરીજીયુન 4:<ref name="nuts"/> **[[સડ-વેસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ-વેસ્ટ]] (5 કાઉન્ટીઓ; આશરે [[ઓલ્ટેનિયા|ઓલ્ટેનીયા]]) ** [[વેસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|વેસ્ટ]] (4 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણપશ્ચિમી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા અથવા [[બેનેટ|બનાટ]] અને [[એરડ કાઉન્ટી|એરેડ]] તથા [[હુનેડોઆરા કાઉન્ટી|હુનેડોઆરા]] કાઉન્ટીઓ) === વિદેશ સંબંધો === ડિસેમ્બર 1989થી પશ્ચિમના તમામ દેશો સાથે અને વિશેષ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] સાથેના સંબંધો સુદ્રઢ બનાવવાની નીતિની શરૂઆત કરી. તે [[NATO(નાટો)|નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન]] (NATO)માં માર્ચ 29, 2004ના રોજ જોડાયુ, [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] (EU)માં જાન્યુઆરી 1, 2007, [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ|ઈન્ટરનેશનલ મનીટરી ફંડ]] અને [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વર્લ્ડ બેન્ક]]માં 1972માં જોડાયું અને તે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન]]નું સભ્ય છે. વર્તમાન સરકારે પશ્ચિમ સાથે એકરૂપ થવાની પ્રક્રિયા સાથે અન્ય [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપીય]]ન રાષ્ટ્રો (ખાસ કરીને [[મોલ્ડોવા]], [[યુક્રેઈન]] અને [[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]])સાથેના સંબંધો મજબૂત બનાવવા અને તેમને મદદ કરવાનો પોતાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો છે.<ref name="mae">{{cite web|title=Foreign Policy Priorities of Romania for 2008|language=Romanian|url=http://www.mae.ro/index.php?unde=doc&id=35181&idlnk=1&cat=3|publisher=Romanian Ministry of Foreign Affairs|access-date=2008-08-28}}</ref> રોમાનિયાએ 1990ના દસકાથી એ પણ સ્પષ્ટ કર્યુ છે કે પૂર્વીય યુરોપમાં આવેલ પૂર્વ સોવિયેત રીપબ્લિકના દેશો માટે અને [[કૌકાસસ|કૌકેસસ]]ના માટે NATO અને યુરોપીયન યુનિયનના સભ્યપદ માટે પોતાનો ટેકો છે.<ref name="mae"/> રોમાનિયાએ [[તુર્કી|તૂર્કી]], [[ક્રોએશિયા]] અને [[મોલ્ડોવા]]ના યુરોપીયન સંઘમાં જોડાણ માટે જાહેર ટેકાની ઘોષણા પણ કરી છે.<ref name="mae"/> તૂર્કી સાથે રોમાનિયાના વિશેષ આર્થિક સંબંધો ધરાવે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|format=PDF|publisher=The New Anatolian, February 1, 2006|title=Turkey & Romania hand in hand for a better tomorrow.|access-date=ડિસેમ્બર 17, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003112912/http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|url-status=dead}}</ref> હંગેરીયન લઘુમતિ મોટી સંખ્યામાં હોવાના કારણે રોમાનિયાએ [[હંગેરી]] સાથે મજબૂત સંબંધો વિકસાવ્યા છે – યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાવાના રોમાનિયાના પ્રયત્નને હંગેરીએ સમર્થન આપ્યુ હતુ.<ref>{{cite press release|title=Headline: Meeting with the Hungarian Prime Minister, Ferenc Gyurcsány|publisher=Government of Romania|access-date=2008-08-31|date=2006-03-24|url=http://www.guv.ro/engleza/presa/afis-doc.php?idpresa=6372&idrubricapresa=&idrubricaprimm=&idtema=&tip=&pag=&dr=}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડિસેમ્બર 2005માં પ્રમુખ [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રાયન બેસેસ્કુ]] અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશ મંત્રી|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશમંત્રી]] [[કોન્ડોલિઝા રાઈસ|કોન્ડોલીઝા રાઈસે]] કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેના દ્વારા રોમાનિયન પ્રદેશના ઘણા સ્થળોએ અને ખાસ કરીને દેશના પૂર્વીય વિસ્તારમાં અમેરિકી લશ્કરની ઉપસ્થિતિને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35722.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Background Note: Romania - U.S.-Romanian Relations}}</ref> મે 2009માં અમેરિકન વિદેશ મંત્રી [[હિલેરી ક્લિન્ટન|હિલેરી ક્લિન્ટને]] રોમાનિયાના વિદેશ મંત્રીના પ્રવાસ દરમિયાન જાહેર કર્યુ હતું કે- "અમેરિકાના સૌથી વધુ વિશ્વસનીય અને આદરણીય સાથીદારોમાંથી એક રોમાનિયા છે".<ref>{{Cite web |url=http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-17 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512144240/http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |url-status=dead }}</ref> બંને દેશો એક જ ભાષા અને [[મોલ્ડેવિયાનો ઇતિહાસ|લગભગ એક સરખો ઇતિહાસ]] ધરાવતા હોવાના કારણે મોલ્ડોવા સાથેના સંબંધો વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="mae"/> બંને દેશોએ સામ્યવાદી શાસનમાંથી મુક્તિ મેળવી ત્યાર બાદ 1990ના દસકામાં [[રોમાનિયા અને મોલ્ડોવોના એકીકરણ માટેની ચળવળ|રોમાનિયા અને મોલ્ડોવાના એકીકરણની ઝુંબેશ]] શરૂ થઈ હતી,<ref name="cfis">{{cite journal|url=http://studint.ong.ro/moldova.htm|title=Romania'S Relations With The Republic Of Moldova|author=Gabriel Andreescu, Valentin Stan, Renate Weber|journal=International Studies|publisher=Center for International Studies|date=1994-10-30|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223003657/http://studint.ong.ro/moldova.htm|url-status=dead}}</ref> પરંતુ મોલ્ડોવન રીપબ્લિકને રોમાનિયાથી સ્વતંત્ર રાખવાના નવી મોલ્ડોવન સરકારના એજન્ડાની સાથે જ આ ઝુંબેશ ઠંડી પડી ગઈ.<ref name="Ihrig">{{cite web|url=http://www.desk.c.u-tokyo.ac.jp/download/es_5_Ihrig.pdf|format=PDF|title=Rediscovering History, Rediscovering Ultimate Truth|author=Stefan Ihrig|access-date=2008-09-17}}</ref> મોલ્ડોવન મામલાઓમાં રોમાનિયાની કુતુહલતા અકબંધ રહી અને ઔપચારિક રીતે તેણે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|મોલ્ટોવ-રિબ્બેનટ્રોપ સંધિ]] ફગાવી દીધી,<ref name="cfis"/> પરંતુ પાયાની દ્વિપક્ષી સંધિના કરાર સુધી પહોંચવામાં પણ બંને દેશો નિષ્ફળ રહ્યા.<ref>{{cite news|http://www.romanianewswatch.com/2007/12/moldova-urging-romania-to-sign-basic.html|title=Moldova urging Romania to sign basic political treaty|publisher=Romania News Watch|access-date=2008-08-28|date=2007-12-16}}</ref> === સશસ્ત્ર દળો === [[ચિત્ર:Romanian troops.jpg|thumb|250px|અફઘાનિસ્તાનમાં રોમાનિયન લશ્કરના જવાનો]] રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળ [[રોમાનિયન ભૂમિ દળો|ભૂમિ]], [[રોમાનિયન હવાઈ દળો|હવાઈ]], અને [[રોમાનિયન નૌકા દળો|નૌકા દળો]]નું બનેલુ છે અને તેનું નેતૃત્વ [[કમાન્ડર ઈન ચીફ|કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] કરે છે, કે જેઓ [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (રોમાનિયા)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]]ના સંચાલન હેઠળ હોય છે. [[યુદ્ધ]]ના સમય દરમિયાન સશસ્ત્ર દળોના વડા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]] હોય છે. 90,000 પુરુષો અને મહિલાઓના બનેલા સશસ્ત્ર દળોમાં 15,000 નાગરિકો અને 75,000 લશ્કરના જવાનો છે—45,800 જમીન માટે, 13,250 હવાઈ માટે, 6,800 નૌકાદળ માટે, અને 8,800 અન્ય ક્ષેત્રમાં હોય છે.<ref>{{cite press release|publisher=Ministry of National Defense of Romania|url=http://www.mapn.ro/briefing/030122/030121conf.htm|title=Press conference|date=2003-01-21|access-date=2008-08-31}}</ref> હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ દેશના કુલ [[જીડીપી|GDP]]ના 2.05% છે, જે આશરે 2.9 અબજ [[ડોલર]]નો ખર્ચ દર્શાવે છે ([[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશો અને સંઘોની યાદી|39મો ક્રમ]]). જોકે આધુનિકીકરણ અને નવા સાધનો મેળવવા માટે રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળો 2006 અને 2011ની વચ્ચે 11 અબજ ડોલરનો ખર્ચ કરશે.<ref name="ZF">{{citeweb|url=http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|title=MoND Budget as of 2007|publisher=''[[Ziarul Financiar]]''|date=2006-10-30|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422075245/http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|url-status=dead}}</ref> પાછલા કેટલક વર્ષોમાં ભૂમિ દળોએ તેમના સાધનો અલગ કરી દીધા છે અને આજે તે [[NATO(નાટો)|NATO]] લશ્કર સાથે [[અફઘાનિસ્તાન]]માં ચાલતા શાંતિ અભિયાનમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. હવાઈ દળ હાલમાં આધુનિક [[સોવિયેત]] [[મિગ-21(MiG-21)|મિગ-21લાન્સર]] ફાઈટર્સનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનું સ્થાન નવા અદ્યતન [[ચોથી પેઢીના જેટ ફાઈટર|4.5 જનરેશન]] વેસ્ટર્ન જેટ ફાઈટર જેવા કે [[F-16 ફાઈટિંગ ફાલ્કન]], [[યુરોફાઈટર ટાઈફૂન|યુરોફાઈટર ટાયફૂન]] અથવા [[જાસ 39 ગ્રિપન|JAS 39 ગ્રીપન]] લેવાના છે.<ref>{{cite news|url=http://www.cotidianul.ro/index.php?id=45&art=25285&nr=3&cHash=b2e1d334a5|title=SUA şi UE se intrec să ne doboare MiG-urile|publisher=''[[Cotidianul]]''|date=January 2007|access-date=2008-08-31}}</ref> જૂના પરિવહન બળોના જથ્તાને બદલવા માટે હવાઈદળે સાત નવા [[સી-27જે સ્પાર્ટન|C-27J સ્પાર્ટન]] [[ટેક્ટિકલ એરલિફ્ટ]] એરક્રાફ્ટ નોંધાવ્યા છે, જે મળવાની શરૂઆત 2008ના પાછલા મહિનાઓથી થવાની છે.<ref name="awst_20061211">{{cite news|title=Spartan Order|publisher=''[[Aviation Week & Space Technology]]''|date=2006-12-11}}</ref> 2004માં બે આધુનિક એક્સ-[[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]] [[ટાઈપ 22 ફ્રિગેટ]] મેળવવામાં આવ્યા હતા અને 2010 સુધીમાં ચાર આધુનિક મિસાઈલ કન્વર્ટીસ કાર્યરત કરવામાં આવશે. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:MittalSteelGalati200607.jpg|thumb|250px|ગેલાટિમાં આર્સેલરમિત્તલ સ્ટીલ મિલ ]] $264 અબજ જેટલા [[જીડીપી (પીપીપી) દ્વારા દેશોની સૂચિ|જીડીપી]] અને 2008 માટે $12,285<ref>{{citeweb|url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=&pr1.x=87&pr1.y=12 |title=IMF World Economic Outlook April 2008 - Central and Eastern Europe|month=April | year=2008|publisher=IMF|access-date=2008-08-31}}</ref>ના અંદાજિત [[માથાદીઠ (પીપીપી) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથાદીઠ જીડીપી]] ([[સમાન ખરીદક્ષમતા|પીપીપી]]) સાથે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ અર્થતંત્રનો દેશ છે<ref>{{citeweb|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income|publisher=World Bank|title=Country Classification Groups|year=2005|access-date=2008-08-31}}</ref> અને તે 1 જાન્યુઆરી, 2007થી [[યુરોપીયન સંઘ]]નો ભાગ છે. [[સામ્યવાદી રોમાનિયા|સામ્યવાદી બળો]]ને [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1989ના પાછલા સમયમાં ઉખાડી ફેંકાયા]] બાદ દેશે આર્થિક અસ્થિરતા અને પતનનો એક દસકો અનુભવ્યો અને આ કપરા સમય માટે અપૂરતો ઔદ્યોગિક પાયો અને માળખાકીય સુધારાઓનો અભાવ જવાબદાર હતો. જો કે 2000થી રોમાનિયાએ [[મેક્રોઈકોનિમિક-વૈશ્વિક અર્થતંત્ર|મેક્રોઈકોનોમિક]](બૃહદ અર્થતંત્ર) સ્થિરતા તરફ રૂપાંતર કરવા માંડ્યું, ઊંચો વૃદ્ધિદર, નીચી [[બેરોજગારી]] અને ઘટતો જતો [[ફુગાવો]] તેની વિશેષતા હતા. [[રાષ્ટ્રીય આંકડા સંસ્થા(રોમાનિયા)|રોમાનિયન આંકડાશાસ્ત્ર કાર્યાલય]]ના જણાવ્યા અનુસાર 2006માં વાસ્તવિક અર્થમાં જીડીપી (GDP) વૃદ્ધિદર 7.7% નોંધાયો હતો, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક હતો.<ref>{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|format=PDF|title=GDP in 2006|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216015144/http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007માં વૃદ્ધિ ઘટીને 6.1% થઈ,<ref>{{citeweb|language=Romanian|title=World Bank: In 2008 Romania will have an economic growth of 5.9%|url=http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|access-date=2008-01-13|archive-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111120710/http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|url-status=dead}}</ref> પરંતુ કૃષિક્ષેત્રે ઊંચા ઉત્પાદનની અપેક્ષાએ 2008માં વૃદ્ધિ દર વધીને 8% થવાની ધારણા હતી (2007)માં હતો તેના કરતા 30–50% ઊંચો). 2008ના પ્રથમ નવ મહિનાઓમાં જીડીપી 8.9% સુધી વધ્યો હતો, પરંતુ ચોથા ત્રિમાસિકમાં વૃદ્ધિ દર 2.9% સુધી ઘટ્યો અને [[2008-2009નું વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ|નાણાકીય કટોકટી]]ના કારણે 2008ના સમગ્ર વર્ષ માટે 7.1% રહ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea+economica+din+2008+a+franat+brusc+in+T+4|title=Creşterea economică din 2008 a frânat brusc în T 4|work=Curierul National|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030004320/http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea%20economica%20din%202008%20a%20franat%20brusc%20in%20T%204|url-status=dead}}</ref> [[યુરોસ્ટેટ]]ના આંકડા મુજબ 2008માં રોમાનિયન પીપીએસ જીડીપી માથાદીઠ યુરોપીયન યુનિયનની સરેરાશ ખરતાં 46 ટકા રહ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|title=GDP per capita in PPS|publisher=Eurostat|access-date=2009-06-25|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711153813/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007માં રોમાનિયામાં બેકારી દર 3.9% હતો,<ref>{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/lunar_indicatori/a07/sic09r07.pdf|format=PDF|title=Main Macroeconomic Indicators, September 2007|publisher=National Institute of Statistics of Romania|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}</ref> જે [[પોલેન્ડ]], ફ્રાન્સ, જર્મની અને સ્પેન જેવા મધ્યમ કદના અથવા મોટા અન્ય યુરોપયીન રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો હતો. વિદેશી ઋણ પણ સરખામણીએ ઓછુ છે, તે જીડીપીના 20.3% છે.<ref name="CIA">{{citeweb|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|title=Romania|publisher=CIA World Factbook|year=2006|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}</ref> 2006ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ નિકાસમાં 25% વૃદ્ધિ સાથે પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. કપડા અને ટેક્સટાઈલ, ઔદ્યોગિક મશીનરી, ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનો, મેટાલર્જિક ઉત્પાદન, કાચો માલ, કાર, લશ્કરી સાધનો, સોફ્ટવેર, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ફાઈન કેમિકલ્સ અને કૃષિ ઉત્પાદનો(ફળ, શાકભાજી અને ફૂલો) રોમાનિયાની મુખ્ય નિકાસો છે. મહત્તમ વ્યાપાર યુરોપીયન યુનિયનના સભ્ય દેશોમાં કેન્દ્રીત છે અને જર્મની તથા ઈટાલી સૌથી મોટા વ્યાપારી ભાગીદારો છે. આમ છતાં દેશ મોટી વ્યાપાર ખાધ ધરાવે છે, 2007ના વર્ષ દરમિયાન 50% સુધીના તીવ્ર ઉછાળા સાથે તે €15 અબજે પહોંચી હતી.<ref name="economywatch">{{citeweb|url=http://romaniaeconomywatch.blogspot.com/2007/11/romania-trade-balance-september-2007.html|title=Romania at A Glance - January 2008|publisher=Romania Economy Watch|year=2008|month=January|access-date=2008-01-10}}</ref> 1990 અને 2000ના પાછલા દસકામાં ખાનગીકરણના હારબંધ પગલાઓ અને સુધારાઓ બાદ અન્ય યુરોપીયન અર્થતંત્રોની સરખામણીએ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સરકારની દખલગીરી ઓછી છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Romania|title=Index of Economic Freedom: Romania|publisher=heritage.org|access-date=2008-08-31}}</ref> 2005માં સરકારે રોમાનિયાના [[પ્રોગ્રેસિવ ટેક્સ]] માળખાના સ્થાને વ્યક્તિગત આવક અને કોર્પોરેટ નફા માટે 16%ના [[ફ્લેટ ટેક્સ]]નો અમલ શરૂ કર્યો, જેના કારણે રોમાનિયા યુરોપીયન યુનિયનમાં સૌથી ઓછો રાજકોષીય બોજ ધરાવનાર દેશ બન્યો,<ref>{{cite report|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_06/2-26062007-EN-AP.PDF|format=pdf|title=Taxation trends in the EU|publisher=[[Eurostat]]|date=2007-06-26|access-date=2008-08-31}}</ref> અને આ પરિબળે ખાનગી ક્ષેત્રોની વૃદ્ધિમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. ઉદ્યોગો અને કૃષિ અનુક્રમે 35% અને 10% ફાળો ધરાવતા હોવા છતાં અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે સેવાઓ પર આધારિત છે, જે GDPના 55% જેટલો ભાગ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત રોમાનિયન વસતીના 32% કૃષિ અને પ્રાથમિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રે રોજગારી ધરાવે છે, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક છે.<ref name="CIA"/> 2000થી રોમાનિયામાં વધુને વધુ પ્રમાણમાં વિદેશી રોકાણ આકર્ષી રહ્યુ હોવાથી દક્ષિણપૂર્વીય અને મધ્યયુરોપમાં તે સૌથી વધુ રોકાણ ધરાવતું સ્થળ બન્યુ છે. 2006માં [[સીધુ વિદેશી રોકાણ|સીધા વિદેશી મૂડી રોકાણ]](FDI)નું મૂલ્ય €8.3 અબજ હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&file=article&sid=20346|title=Romania: FDI reached over EUR 8.3 bn|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928125042/http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&file=article&sid=20346|url-status=dead}}</ref> [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]ના 2006ના અહેવાલ મુજબ વ્યાપાર કરવાની લવચિકતા ધરાવતા 175 દેશોમાં રોમાનિયાનો ક્રમ 49મો છે, જે [[હંગેરી]] અને [[ચેક પ્રજાસત્તાક|ચેક રીપબ્લિક]] જેવા આ વિસ્તારના અન્ય દેશો કરતાં ઊંચો છે.<ref>{{cite report|url=http://www.doingbusiness.org/EconomyRankings/|title=Economy Ranking|work=Doing Business|year=2007|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31}}</ref> આ ઉપરાંત આ જ અભ્યાસમાં 2006 માટે રોમાનિયાને વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ ઝડપથી આર્થિક સુધારા કરનાર દેશ તરીકે ગણવામાં આવ્યો છે (પ્રથમ ક્રમે[[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]] છે).<ref>{{cite report|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:21041782~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html|title=Doing Business 2007 Report|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070308173737/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0%2C%2CcontentMDK%3A21041782~pagePK%3A64257043~piPK%3A437376~theSitePK%3A4607%2C00.html}}</ref> મે 2009માં સરેરાશ કુલ માસિક વેતન 1855 લેઈ,<ref>{{cite report|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/castiguri/a09/cs05r09.pdf|format=PDF|title=Average wage in May 2009|publisher=National Institute of Statistics, Romania|language=Romanian|access-date=2009-07-28}}</ref> એટલે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દરના આધારે €442.48 (US$627.70), અને ખરીદ શક્તિના આધારે $1110.31 હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&pr.y=8&sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=PPPEX&grp=0&a=|title=Implied PPP conversion rate for Romania|publisher=IMF|month=April | year=2008|access-date=2008-08-31}}</ref> === પરીવહન === [[ચિત્ર:Romania-drumuri.svg|thumb|250px|રોમાનિયાનું રોડ માળખુ]] તેના ભૌગોલિક સ્થાનના કારણે રોમાનિયા એ [[યુરોપ]]માં આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક વિનિમય માટેનું મહત્વનું મથક છે. આમ છતાં અપૂરતા રોકાણ, જાળવણી અને મરામત, પરિવહન માળખુ [[બજાર અર્થતંત્ર]]ની વર્તમાન જરૂરિયાતો સંતોષી શકતું નથી અને તે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપ]] કરતાં પાછળ છે.<ref name="drumuri">{{cite web|url=http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|title=Prezentarea generală a reţelei de drumuri|publisher=cnadnr.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211132511/http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|url-status=dead}}</ref> જો કે પરિસ્થિતિ ઝડપથી સુધરી રહી છે અને [[યુરોપીયનો વચ્ચેનું પરિવહન માળખુ|ટ્રાન્સ-યુરોપીયન પરિવહન માળખા]]ના ધોરણો અનુસારની થઈ રહી છે. [[જોડાણ પહેલા માટેની માળખાકીય નીતિના સાધનો|આઈએસપીએ]](ISPA)ની સહાય અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંસ્થાઓ]] ([[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]], [[IMF|આઈએમએફ]](IMF) વગેરે)ના ભંડોળમાંથી રાજ્યની ખાતરી દ્વારા, [[સમગ્ર-યુરોપીયન કોરિડોર|મુખ્ય રોડ કોરિડોર]]ને સુધારવાના અનેક પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ સરકાર પણ મુખ્ય રસ્તાઓને સુધારવા માટે અને ખાસ કરીને દેશના [[રોમાનિયામાં માર્ગો|મોટરવે નેટવર્ક]] માટે સક્રિય રીતે નવા બાહ્ય નાણા અથવા જાહેર-ખાનગી ભાગીદારીનો અમલ કરી રહી છે.<ref name="drumuri"/> [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]નો અંદાજ છે કે 2004 અનુસાર રોમાનિયાના રેલવે માળખા {{convert|22298|km}}ના પાટાઓ તેને યુરોપમાં ચોથા ક્રમનો સૌથી વધુ રેલરોડ વેટવર્ક ધરાવનાર દેશ બનાવે છે.<ref name="cai ferate">{{citeweb|url=http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|title=Reteaua feroviara|language=Romanian|publisher=cfr.to|access-date=2009-09-06|archive-date=2009-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608211134/http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|url-status=dead}}</ref> 1989માં નોંધાયાલા ટોચના જથ્થાના પ્રમાણમાં [[કેઈલે ફેરેટ રોમેન|રેલવે પરિવહને]] નૂર અને પ્રવાસીના જથ્થામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો અનુભવ્યો, જેના મુખ્ય કારણ માર્ગ પરિવહનની સ્પર્ધા અને GDPમાં ઘટાડો હતા. 2004માં રેલવેએ 99 મિલિયન પ્રવાસી મુસાફરીઓમાં 8.64 અબજ પ્રવાસી-કિ.મી અને 73 મિલિયન મેટ્રિક ટન અથવા નૂરના 17 અબજ ટન-કિમીની કામગીરી કરી હતી.<ref name="Europaworld">{{cite book|encyclopedia=The Europa World Year Book|year=2007|volume=2|edition=48|publisher=Routledge|location=London and New York|title=Romania|pages=3734–3759|isbn=9781857434125}}</ref> તમામ મુસાફરો અને નૂરની હેરફેરમાં રેલ દ્વારા કુલ એકત્રિત પરિવહન લગભગ 45% જેટલુ થતુ હતું.<ref name="Europaworld"/> દેશના એક માત્ર શહેર [[બુકારેસ્ટ]]માં જ [[ઝડપી આવનજાવન|અંડરગ્રાઉન્ડ]] રેલવે માળખુ છે. [[બુકારેસ્ટ મેટ્રો]] માત્ર 1979માં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને આજે તે [[બુકારેસ્ટમાં પરિવહન|બુકારેસ્ટ જાહેર પરિવહન માળકા]]ની સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે અને કામકાજના સપ્તાહ દરમિયાન તેમાં 600,000 મુસાફરો બેસે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|title=Metrorex ridership|language=Romanian|publisher=Financial Week newspaper|date=April 23, 2007|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516140935/http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|url-status=dead}}</ref> === પર્યટન === પર્યટનનું મુખ્ય ધ્યાન દેશના કુદરતી ભૂમિપ્રદેશો પર અને તેના સમૃદ્ધ ઇતિહાસ પર હોય છે અને રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં તે નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. 2006માં ઘરેલુ અને આંતરરાષ્ટ્રીય [[પર્યટન|પર્યટને]] કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં 4.8% અને કુલ રોજગારીઓમાં 5.8% (લગભગ 5 લાખ નોકરીઓ) ફાળો આપ્યો હતો.<ref>{{citeweb|url=http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|format=PDF|publisher=World Economic Forum|title=Country/Economy Profiles: Romania, Travel&Tourism|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029061415/http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|url-status=dead}}</ref> વેપાર-વાણિજ્ય બાદ પ્રવાસન એ સેવા ક્ષેત્રનું બીજુ સૌથી મોટુ અંગ છે. પર્યટન એ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સૌથી વધુ ઝડપથી વિકસતા અને આકર્ષક ક્ષેત્રોમાંથી એક છે અને વિકાસની વિપુલ તકોની સંભાવના તેની વિશેષતા છે. [[વર્લ્ડ ટ્રાવેલ એન્ડ ટુરિઝમ કાઉન્સિલ]]ના જણાવ્યા અનુસાર પ્રવાસ અને પર્યટનની કુલ માગ સંદર્ભે રોમાનિયા વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતું ચોથા ક્રમનું રાષ્ટ્ર છે અને 2007-2016ની વચ્ચે તેમાં 8%ની વાર્ષિક વૃદ્ધિની સંભાવના છે.<ref>{{citeweb|title=WTTC spells out policy recommendations for Romania to tap travel and tourism potential|publisher=WTTC|url=http://www.wttc.travel/eng/News_and_Events/Press/Press_Releases_2006/WTTC_spells_out_recommendations_for_Romania/index.php|access-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523084710/http://www.wttc.travel/eng/News_and_Events/Press/Press_Releases_2006/WTTC_spells_out_recommendations_for_Romania/index.php|archive-date=2019-05-23|url-status=dead}}</ref> 2002માં પ્રવાસીઓની સંખ્યા 4.8 મિલિયન હતી, જે 2006માં વધીને 6.6 મિલિયન થઈ હતી.<ref name="Europaworld"/> આ જ રીતે 2002માં આવક 400 મિલિયન હતી, જે 2004માં વધીને 607 મિલિયન થઈ.<ref name="Europaworld"/> 2006માં રોમાનિયામાં 20 મિલિયન આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓના એક રાતથી વધુના રોકાણ જોવા મળ્યા હતા, જે સર્વોચ્ચ આંકડો દર્શાવે છે,<ref>{{citeweb|url=http://aktirom.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2|title=20 million overnight stays by international tourists|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પરંતુ 2007માં આ આંકડામાં હજુ પણ વૃદ્ધિ થવાની અપેક્ષા રખાય છે.<ref name="turism">{{cite report|url= http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/turism/a07/turism09e07.pdf |format=PDF|title=Report from Romanian National Institute of Statistics|quote=for the first 9 months of 2007 an increase from the previous year of 8.7% to 16.5 million tourists; of these 94.0% came from European countries and 61.7% from EU|access-date=2008-01-11}}</ref> રોમાનિયામાં પર્યટન ક્ષેત્રે 2005માં €400 મિલિયનનું રોકાણ થયું છે.<ref>{{citeweb|language=ro|url= http://www.gandul.info/social/turismul-atras-2005-investitii-400-milioane-euro.html?3932;255059|publisher=''Gandul'' Newspaper|title=Tourism attracted in 2005 investments worth €400 million|access-date=2008-01-11 }}</ref> પાછલા ઘણા વર્ષોથી યુરોપીયન પર્યકોમાં રોમાનિયા લોકપ્રિય સ્થળ બન્યું છે (વિદેશી પ્રવાસીઓમાંથી 60% કરતા વધારે યુરોપીયન યુનિયન દેશોના હતા),<ref name="turism"/> આમ તે [[બલ્ગેરિયા]], [[ગ્રીસ]], ઈટાલી અને સ્પેન સાથે સ્પર્ધા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. [[મંગાલિયા]], [[સેટર્ન, રોમાનિયા|સેટર્ન]], [[વિનસ, રોમાનિયા|વીનસ]], [[નેપ્ચ્યુન, રોમાનિયા|નેપ્ટ્યુન]], [[ઓલિમ્પ]], [[કોન્સ્ટન્ટા]] અને [[મામાઈઆ]] (ક્યારેક ''[[રોમાનિયન બ્લેક સી રિસોર્ટ|રોમાનિયન રિવિએરા]]'' કહેવાય છે) જેવા રોમાનિયન સ્થળો ઉનાળા દરમિયાન સૌથી વધુ લોકપ્રિય આકર્ષણ બને છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|title=Tan and fun at the Black Sea|publisher=UnseenRomania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011041935/http://unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|url-status=dead}}</ref> શિયાળા દરમિયાન [[વેલેઈ પ્રાહોવેઈ|વેલીઆ પ્રાહોવેઈ]] અને [[પોઈઆના બ્રેસોવ]]ની સાથે સ્કીઈંગ રિસોર્ટો પણ વિદેશી પ્રવાસીઓમાં લોકપ્રિય છે. પોતાના મધ્યયુગીન વાતાવરણ અને and [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કિલ્લાઓ|કિલ્લાઓ]] માટે [[સિબિઉ]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[સિઘિસોઆરા|સિઘિસોરા]], [[ક્લુજ-નાપોકા|ક્લુજ-નેપોકા]], [[ટાર્ગુ મુર્સ|તારાગુ મુર્સ]] જેવા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા|ટ્રાન્સીલ્વેનિય]]ન શહેરો વિદેશીઓ માટે આકર્ષક પર્યટન સ્થળ બન્યા છે. પરંપરાગત માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ પર આધારિત ગ્રામીણ પર્યટન તાજેતરમાં આકર્ષક વિકલ્પ બન્યા છે,<ref>{{cite news|publisher=Romania Libera|language=Romanian|date=2008-07-05|title= Turismul renaste la tara|url=http://www.romanialibera.ro/a128995/turismul-renaste-la-tara.html| access-date=2008-08-28}}</ref> અને [[બ્રાન, બ્રેસોવ|બ્રાન]] તથા તેના [[બ્રાન કિલ્લો|ડ્રેક્યુલાનો કિલ્લો]], [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયામાં]] , [[માર્મેમુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મેરામ્યુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], અથવા [[મેરામુર્સ કાઉન્ટી|મેરામ્યુર્સ કાઉન્ટી]]માં [[મેરી કબ્રસ્તાન]] જેવા સ્થળોને પ્રોત્સાહન આપવાનું તેનું લક્ષ્ય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ruraltourism.ro/|language=Romanian|publisher=RuralTourism.ro|title=Bine ati venit pe site-ul de promovare a pensiunilor agroturistice din Romania !!!|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914053130/http://www.ruraltourism.ro/|url-status=dead}}</ref> [[દાનુબે ડેલ્ટા]],<ref name="Europaworld"/> [[આયર્ન ગેટ્સ]] ([[દાનુબે]] ગોર્જ), [[સ્કારિસોઆરા ગુફા|સ્કારિસોરા ગુફા]] અને [[એપુસેનિ પર્વતો|એપુસેની પર્વતો]]માં આવેલી અનેક ગુફાઓ જેવા મોટા કુદરતી સ્થળો હજુ વધારે પ્રખ્યાત બનવાના બાકી છે. == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Iasi cultural palace.jpg|thumb|250px|ઈઆસીમાં સંસ્કૃતિનો મહેલ 1906 અને અને 1925ની વચ્ચે બંધાયો હતો અને ત્યાં અનેક મ્યુઝિયમો પણ છે]] રોમાનિયા અનોખી સંસ્કૃતિ ધરાવે છે, જે તેની ભૌગોલિકતા અને અલગ પ્રકારના ઐતિહાસિક વિકાસને આભારી છે. રોમાનિયનોની પોતાની જેમ જ તેને મૂળભૂત રીતે ત્રણ પ્રદેશોના સંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે: [[મધ્ય યુરોપ]], [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]], અને [[બાલ્કન|બાલ્કન્સ]], પરંતુ આમાંથી કોઈની પણ સાથે તેનું સાચા અર્થમાં મિલન થઈ શકતું નથી.<ref>{{citeweb|url=http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|title=Romania - Culture|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231125142/http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|url-status=dead}}</ref> [[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]ના પાયા પર રોમાનિયન ઓળખ સ્થાપિત થઈ છે અને આ સાથે અન્ય અસરો ઉપરાંત [[ડેસિઆ|ડેસિઅ]]ન તત્વો<ref name="influences"/> હોવાની પણ ભરપૂર શક્યતા છે. પ્રાચીન કાળના પાછલા સમયમાં અને મધ્ય યુગ દરમિયાન રોમાનિયાની નજીક સ્થળાંતર કરીને વસનારા [[સ્લાવિક લોકો]]ની;<ref name="influences">{{cite book|title=Romania: Borderland of Europe|url=https://archive.org/details/romaniaborderlan0000boia|author=Lucian Boia, James Christian Brown|publisher=Reaktion Books|year=2001|isbn=9781861891037|pages=[https://archive.org/details/romaniaborderlan0000boia/page/13 13], 36–40}}</ref> મધ્યયુગમાંથી [[ગ્રીસ|ગ્રીકો]],<ref name="influences"/> અને [[બિઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય|બીઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય]];<ref name="iciculture"/> [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના લાંબા સમયના પ્રભુત્વની;<ref>{{citeweb|url=http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|title=Romania Prepares for GCOWE September 20, 1994|author=Luis Bush|publisher=Mission Frontiers|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827202656/http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|url-status=dead}}</ref> [[હંગેરિયન લોકો|હંગેરીયન]]ની;<ref name="influences"/> અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં રહેતા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|જર્મનો]]ની ગાઢ અસર જોવા મળે છે. [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ]], ખાસ કરીને [[ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિ|ફ્રેન્ચ]],<ref name="iciculture"/> અને [[જર્મન સંસ્કૃતિ|જર્મન]] સંસ્કૃતિની ધેરી અસર નીચેઆધુનિક રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ઉદભવ અને વિકાસની શરૂઆત લગભગ 250 વર્ષ પહેલા થઈ હતી.<ref name="iciculture">{{cite web|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|title=Cultural aspects|publisher=National Institute for Research & Development in Informatics, Romania|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307182620/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|url-status=dead}}</ref> === કલા === [[ચિત્ર:Ateneul Roman b.jpg|thumb|250px|બુકારેસ્ટમાં રોમાનિયન એથેનીયુમ 1988માં ખુલ્લુ મૂકાયુ હતુ]] [[1948નો વાલ્લેશિયન બળવો|1848ની ક્રાંતિ]]ની સાથે અને 1859માં બે [[દાનુબિયન હુકુમતો]]ના એકીકરણ સાથે રોમાનિયન સાહિત્યના વિકાસની સાચી શરૂઆત થઈ . [[રોમાનિયનોના મૂળ]] અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ અને [[સ્કોઆલા એર્ડેલીએના|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં]] તથા ફ્રાંસ, ઈટાલી અને જર્મનીમાં રોમાનિયન વિદ્વાનોએ અભ્યાસની શરૂઆત કરી.<ref name="iciculture"/> આધુનિક રોમાનિયન સાહિત્યમાં જર્મન તત્ત્વજ્ઞાન અને ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિનો સંગમ કરવામાં આવ્યું અને [[મિહાઈ એમિનેસ્કુ]], [[જ્યોર્જ કોસબ્ુક|જ્યોર્જ કોસબુક]], [[ઈઓઆન સ્લાવિકિ]] જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના કલાકારોએ રોમાનિયન સાહિત્યની ઉત્કૃષ્ટ રચનાઓ આપી. રોમાનિયાની બહાર તેઓની બહુ ઓછા જાણીતા છે, પરંતુ [[રોમાનિયામાં લોકકળા|જૂની લોકકથાઓ]]માંથી આધુનિક કાવ્યોની રચના દ્વારા સાચા રોમાનિયન સાહિત્યને જન્મ આપવા બદલ રોમાનિયામાં તેઓ ખૂબ પ્રશંસા પામ્યા છે. તેમાંથી એમિનેસ્કુને સૌથી વધારે મહત્વના અને પ્રભાવક રોમાનિયન કવિ ગણવામાં આવે છે, અને તેમની કૃતિઓ માટે હજુ પણ લોકો તેમને ચાહે છે, ખાસ કરીને ''[[લ્યુસાફારુલ|લ્યુસીઆફારુલ]]'' નામની કવિતા અત્યંત લોકપ્રિય છે.<ref>{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|title=Mihai Eminescu|publisher=National Institute for Research & Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231163537/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|url-status=dead}}</ref> 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિશાળ યોગદાન આપનાર અન્ય લેખકો છેઃ[[મિહાઇલ કોગાલ્નિસેનુ|મિહૈલ કોગ્લેનિસીએનુ]] (રોમાનિયાના પ્રથમ વડાપ્રધાન પણ હતા), [[વેસિલી એલેકસાન્ડ્રિ|વેસિલે એલેકસાન્ડ્રી]], [[નિકોલ બાલ્કેસ્કુ]], [[ઈઓન લુકા સેરાગિએલ|ઈઓન લુકા કારેગિઅલ]], અને [[ઈઓન ક્રીએનગા|ઈઓન ક્રેનેગા]]. 20મી સદીના પૂર્વાર્ધને ઘણા રોમાનિયન વિદ્વાનો રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ''સુવર્ણ યુગ'' તરીકે ઓળખાવે છે અને આ સમય દરમિયાન જ રોમાનિયા આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ તથા [[યુરોપની સંસ્કૃતિ|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક]] પ્રવાહો સાથે મજબૂત રીતે જોડાયુ હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/romanian/articles/TheRomanianCulturalDebateOfTheSummer.html|title= Romanian Cultural Debate of the Summer: Romanian Intellectuals and Their Status Groups|publisher=Romanian Club @ Columbia University|author=Mona Momescu|access-date=2008-08-28}}</ref> વિશ્વ સંસ્કૃતિ પર જબરજસ્ત અસર છોડનાર મહત્વના કલાકાર [[શિલ્પ|શિલ્પિ]] [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કુસિ|કોન્સેન્ટિન બ્રાન્કુસિ]] હતા, જેઓ આધુનિક ચળવળના કેન્દ્રીય વ્યક્તિ અને અમૂર્તનો પાયો નાખનાર, લોક સર્જનોના પ્રાચીન સ્રોતમાંથી પ્રેરણા લઈને વિશ્વ શિલ્પમાં નવો ચીલો ચાતરનાર હતા. તેમના શિલ્પોમાં સાદગીની સાથે અભિજાત્યપણુ હોય છે, જેણે [[આધુનિક કલા|આધુનિકવાદી]] શિલ્પીઓને નવો રાહ બતાવ્યો હતો.<ref>{{citeweb|url=http://www.brancusi.com/bio.html|title=Constantin Brâncuşi's bio|publisher=Brancusi.com|access-date=2008-01-20|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821141931/http://brancusi.com/bio.html|url-status=dead}}</ref> તેમના કૌશલ્યને અંજલિ તરીકે તેમની એક કૃતિ ''"[[બર્ડ ઈન સ્પેસ(Bird in Space)|બર્ડ ઈન સ્પેસ]]"'' (Bird in Space)ની 2005માં $27.5 મિલિયનની બોલી લાગી હતી, જે કોઈ પણ શિલ્પ માટેની વિક્રમી કિંમત હતી.<ref>{{citeweb|url=http://antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|title=Brancusi's 'Bird in Space' Sets World Auction Record for Sculpture at $27,456,000|publisher=Antiques and the Arts Online|access-date=2008-01-20|archive-date=2006-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213032919/http://www.antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&id=31&s=15441&arhiva=true|publisher=Romanian Information Center in Brussels|title=November 9, The price record for a Brancusi masterpiece was set up in 2005 when “Bird in Space” was sold for USD 27.5 M|access-date=2008-01-20|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514223741/http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&id=31&s=15441&arhiva=true|url-status=dead}}</ref> બે વિશ્વ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન [[ટ્યુડર અર્ઘેઝી]], [[લ્યુસિઅન બાલ્ગા|લ્યુસિયન બ્લેગા]], [[યુજીન લોવિનેસ્કુ|યજીન લોવિનેસ્કુ]], [[ઈઓન બાર્બુ]], [[લિવિઉ રેબ્રેનુ]]જેવા લેખકોએ તે સમયના યુરોપીયન સાહિત્ય સાથે રોમાનિયન સાહિત્યને એકરૂપ બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા હતા. [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ]] પણ આ સમયના જ હતા અને તેઓ કદાચ સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકાર હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.enescusociety.org/georgeenescu.php|title=George Enescu, the composer|publisher=International Enescu Society|access-date=2008-01-20}}</ref> તેઓ [[ગીતકાર|કવિ]], [[વાયોલિન]]વાદક, [[પિયાનોવાદક|પિયાનીવાદક]], [[સંચાલન|વૃંદગાયનના સંચાલક]], શિક્ષક અને તેમના સમયના સૌથી મહાન કલાકારોમાંથી એક હતા,<ref>{{citeweb|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|title=George Enescu (1881 - 1955)|publisher=National Institute for Research & Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2008-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115090725/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|url-status=dead}}</ref> તેમના માનમાં દર વર્ષે બુકારેસ્ટમાં ક્લાસિકલ સંગીતનો [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ મહોત્સવ]] યોજાય છે. વિશ્વયુદ્ધો બાદનો સામ્યવાદ ભારે નિયંત્રણો લઈને આવ્યો અને લોકોને અંકુશમાં રાખવા સાંસ્કૃતિક જગતનો ઉપયોગ કર્યો. અભિવ્યક્તિના સ્વાતંત્ર્યને અનેક રીતે સતત કચડવામાં આવ્યું, પરંતુ [[ગેલ્લુ નૌમ]], [[નિશિતા સ્ટાનેસ્કુ|નિશિતા સ્ટેનેસ્કુ]], [[મરિન સોરેસ્કુ]] અથવા [[મારિન પ્રેડા|મરિન પ્રેડા]] જેવાઓએ નિયંત્રણને ફગાવવામાં સફળતા મેળવી અને "[[સમાજવાદી વાસ્તવાદ|સમાજવાદી વાસ્તવવાદ]]" સાથે તેને તોડ્યા અને રોમાનિયન સાહિત્યમાં નાની "નવજાગૃતિના" આગેવાન બન્યા.<ref>{{citebook|last=Ştefănescu|first=Alex.|title=Nichita Stănescu, The Angel With A Book In His Hands|language=Romanian|publisher=Maşina de scris|year=1999|pages=8|isbn=9789739929745}}</ref> નિયંત્રણોના લીધે ઘણા લોકો આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી શક્યા નહિ, પરંતુ [[કોન્સ્ટેન્ટિન નોઈકા]], [[ટ્રિસ્ટિઅન ટ્ઝારા|ટ્રિસ્ટાન ત્ઝારા]] અને [[મિરેસીઆ કાર્ટારેસ્કુ|મિર્કીઆ કાર્ટારેસ્કુ]] જેવા કેટલાક લોકો આ બંધનને તોડવામાં સફળ રહ્યા અને વિવિધ રાજકીય કારણોસર અનેક વખત જેલવાસ વેઠવા છતાં પોતાની કૃતિઓ વિદેશમાં પ્રકાશિત કરી. કેટલાક કલાકારોએ સંપૂર્ણ રીતે દેશ છોડી દેવાનું પસંદ કર્યું અને દેશની બહાર રહીને પણ પોતાનું યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખ્યુ. તેમાંથી [[યુજીન ઈઓનેસ્કુ]], [[મિર્સીઆ એલિએડ]] અને [[એમિલ સિઓરાન]]એમિલ સિઓરાન/2} તેમની કૃતિઓ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતા બન્યા. દેશની બહાર રહીને જાણીતા બનનાર અન્ય સાહિત્યકારોમાં કવિ [[પૌલ સેલાન]] અને નોબેલ વિજેતા [[એલિ વિસેલ]] હતા અને બંને હોલોકોસ્ટમાં બચી ગયા હતા. લોકકલાકાર [[ટ્યુડર ઘેઓર્ઘ]] અને [[પાન ફ્લ્યુટ]](વાંસળી)ના નિષ્ણાત [[ઘેઓર્ઘ ઝામ્ફિર]]- સમગ્ર વિશ્વમાં જેમણે 120 મિલિયનથી વધારે આલબમ વેચ્યા હોવાનું નોંધાયું છે- જેવા કેટલાક જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકારો હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|date=2006-01-17|publisher=CBC Radio|title=Sounds Like Canada feat. Gheorghe Zamfir|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329004625/http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|archive-date=2007-03-29|url-status=live}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|publisher=Gheorghe Zamfir, Official Homepage|title=Gheorghe Zamfir, master of the pan pipe|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030182752/http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|url-status=dead}}</ref> [[ક્રિસ્ટિ પુઈઉ]] દ્વારા દિગ્દર્શિત ''[[શ્રી. લાઝારેસ્કુનું મૃત્યુ|ધી ડેથ ઓફ મિ. લાઝારેસ્કુ]]'' ((The Death of Mr. Lazarescu), ([[2005 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2005]] [[પ્રિક્સ અન કર્ટેઈન રીગાર્ડ|પ્રિક્સ અન સર્ટેઈન રીગાર્ડ]]((Prix un certain regard)-વિજેતા), અને [[ક્રિસ્ટિઅન મુંગિઉ]] દિગ્દર્શિત ''[[4 મહિના, 3 અઠવાડિયા અને 2 દિવસ(4 Months, 3 Weeks and 2 Days)|4 મંથ્સ, 3 વીક્સ એન્ડ 2 ડેઝ]]'' (4 Months, 3 Weeks and 2 Days), ([[2007 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2007]] ''[[પાલ્મે ડીઓર]]'' (Palme d'Or) વિજેતા) જેવી ફિલ્મો દ્વારા રોમાનિયન સિનેમાએ તાજેતરમાં વિશ્વના ફલક પર પોતાની નોંધ લેવડાવી છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.altfg.com/blog/film-festivals/cannes-2007-winners/|title=Cannes 2007 Winners|publisher=Alternative Film Guide|access-date=2008-08-31}}</ref> પાછળની ફિલ્મ''[[વેરાયટી(સામયિક)|વેરાઈટી]]'' ના જણાવ્યા અનુસાર "ફિલ્મ જગતમાં રોમાનિયાની વધુ નવી શક્તિઓનો પુરાવો છે."<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=cannes2007&jump=review&reviewid=VE1117933650|title=4 Months, 3 Weeks & 2 Days|access-date=2008-08-31|author=Jay Weissberg|date=2007-05-17|publisher=''[[Variety (magazine)|Variety]]''}}</ref> === સ્મારકો === [[ચિત્ર:Sarmizegetusa temples.jpg|thumb|250px|યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા રોમાનિયાની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ તરીકે જાહેર થયેલ છ ડેસિઅન કિલ્લાઓમાંથી એક રાર્મિઝેગેટુસા રેગિઆ]] [[યુનેસ્કો]] (UNESCO)ની [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ્સની યાદી]]<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/?search=&searchSites=&search_by_country=romania&type=&media=&region=&order=&criteria_restrication=&x=0&y=0|title=Official list of WHS within Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}</ref>માં રોમાનિયાના [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં શસ્ત્રોથી સજ્જ સેક્સન ગામો|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં હથિયારોથી સજ્જ દેવળોના સેક્સન ગામો]], સુંદર બાહ્ય અને આંતરિક ચિત્રો ધરાવતા [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના સચિત્ર ચર્ચો]], ગોથિક પદ્ધતિ અને પરંપરાગત લાકડાના બાંધકામના મિશ્રણનું અનોખુ ઉદાહરણ આપતા [[માર્મુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મરામુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], [[હોર્ઝેઉનો મઠ|હોરેઝુના મઠો]], [[સિઘિસોઆરા]]ના નગરો અને [[ઓરેસ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ|ઓર્સ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ]] જેવા સ્થળોનો સમાવેશ કરાયો છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.cimec.ro/Monumente/unesco/UNESCOen/fastvers.htm|title=World Heritage List from Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}</ref> વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં રોમાનિયાનું યોગદાન બહાર રહે છે, કારણકે એક-બે વિશેષ સ્મારકોની જગ્યાએ તેમાં દેશના વિવિધ સ્થળે પથરાયેલ કેટલાક સ્મારકોના જૂથ છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.worldheritagesite.org/countries/romania.html|title=World Heritage Site - Romania|access-date=2008-01-31}}</ref> 2007માં [[બ્રુકેનથલ નેશનલ મ્યુઝિયમ|બ્રુકેન્થલ નેશનલ મ્યુઝિયમ]] માટે જાણીતા શહેર [[સિબિઉ]]નો પણ [[લક્ઝમ્બર્ગ|લક્ઝેમબર્ગ]]ની સાથે [[સંસ્કૃતિનું યુરોપીયન પાટનગર|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક પાટનગર]]માં સમાવેશ કરાયો છે. === રાષ્ટ્ર ધ્વજ === રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઉભા પટ્ટાઓ સાથે ત્રણ કલરમાં છે: ધ્વજની કાઠીથી શરૂ થઈને ભૂરો, પીળો અને લાલ. તેની પહોળાઈ-લંબાઈનું પ્રમાણ 2:3 છે. રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઘણા અંશે [[ચેડ|ચાડ]]ને મળતો આવે છે.<ref>16 જુલાઈ, 1994નો કાયદા નં. 75, 26 ઓગસ્ટ 1994ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 237માં પ્રકાશિત.</ref><ref>સરકારનો નિર્ણય નં. 1157/2001, 5 ડિસેમ્બર 2001ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 776માં પ્રકાશિત.</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3626821.stm|title='Identical flag' causes flap in Romania|publisher=bbc.co.uk|access-date=2009-09-07}}</ref> === રમત ગમત === [[ચિત્ર:Comaneci05.jpg|thumb|250px|કોન્ડોલિસા રાઈસ(ડાબે) સાથે નાદિયા કોમેનેસ્કિ (જમણે) ]] રોમાનિયામાં [[ફુટબોલ (સોકર)|ફૂટબોલ]] સૌથી વધારે લોકપ્રિય રમત છે.<ref name="EYb2007">{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Europa World Year Book|publisher=Routledge|year=2007|volume=2|title=Romania}}</ref> તેનું સંચાલક મંડળ [[રોમાનિયન ફૂટબોલ ફેડરેશન]] છે, જે [[યુઇએફએ|યુઈએફએ]] (UEFA) અંતર્ગત આવે છે. શ્રેષ્ઠ દરજ્જાની [[રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગ|રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગે]] 2006-07 સીઝનમાં સરેરાશ 5147 દર્શકોને આકર્ષ્યા હતા.<ref>{{cite web| url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| title=EFS Attendances| work=European Football Statistics| access-date=2008-08-31| archive-date=2011-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20110719102614/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| url-status=dead}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે [[રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમે]] 7 વખત [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|ફૂટબોલ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે અને 1990ના દસકા દરમિયાન તેમનો સૌથી વધારે સફળ સમયગાળો હતો, જ્યારે [[1994 વિશ્વ કપ|1994 વર્લ્ડ કપ]]માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં રોમાનિયા ક્વાર્ટર-ફાઈનલમાં પહોંચ્યું હતું અને [[ફિફા(FIFA)|ફિફા]](FIFA)એ તેને છઠ્ઠા ક્રમનું સ્થાન આપ્યું હતું. આ "[[સુવર્ણ પેઢી]]"ના મુખ્ય ખેલાડી<ref>{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1677201.stm|title=Hagi leaves Romania post|date=2001-11-26|publisher=BBC Sport|quote=Hagi enjoyed legendary status in Romania where he spearheaded the 'Golden Generation' of players...|access-date=2008-08-31}}</ref> અને કદાચ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન ખેલાડી [[ઘેરોઘ હેગિ|ઘેરોઘે હેગી]] છે. (હુલામણુ નામ ''કાર્પેથિઅન્સના મેરેડોના'' ).<ref>{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/low/football/europe/1264097.stm|title=Hagi snubs Maradona|publisher=BBC Sport Online|date=2001-04-06|access-date=2008-08-31}}</ref> હાલના પ્રખ્યાત સક્રિય ખેલાડીઓ [[એર્ડિઅન મુટુ|એડ્રિઅન મુટુ]] અને [[ક્રિસ્ટિઅન શિવુ|ક્રિસ્ટિઅન ચિવુ]] છે. સૌથી વધારે જાણીતી ફૂટબોલ ક્લબ [[સ્ટેઉ બુકારેસ્ટિ|સ્ટેઉઆ બુકારેસ્ટિ]] છે, જે [[યુરોપીયન કપ 1985-86|1986માં પ્રતિષ્ઠિત]] [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યુરોપીયન ચેમ્પિઅન્સ કપ]] જીતનારી પૂર્વીય યુરોપની સૌ પ્રથમ ક્લબ બની હતી અને [[યુરોપીયન કપ 1988-89|ફરી એકવાર 1989માં ફાઈનલ રમી હતી]]. અન્ય સફળ રોમાનિયન ટીમ [[ડિનામો બુકારેસ્ટિ|ડીનામો બુકારેસ્ટિ]] 1984માં [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી અને 1990માં [[કપ વિનર્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી. મહત્વની અન્ય રોમાનિયન ફૂટબોલ ક્લબો [[રેપિડ બુકારેસ્ટિ]], [[સીએફઆર 1907 ક્લુજ-નાપોકા]] અને [[એફસી યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા|FC યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા]] છે. નોંધાયેલા ખેલાડીઓની દ્રષ્ટિએ ટેનિસ એ બીજી સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત છે.<ref name="EYb2007"/> રોમાનિયા ત્રણ વખત [[ડેવિસ કપ]]ની ફાઈનલમાં પહોંચ્યુ હતુ (1969, 1971, 1972). ટેનિસ ખેલાડી [[આલિ નાસ્ટેસ|ઈલી નાસ્ટેસ]] અનેક [[ગ્રાન્ડ સ્લેમ (ટેનિસ)|ગ્રાન્ડ સ્લેમ]] ટાઈટલ અને ડઝન જેટલી ટુર્નામેન્ટ જીત્યા હતા અને [[અસોસિએશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ|એટીપી]](ATP) દ્વારા 1973થી 1974 દરમિયાન [[એટીપીમાં પહેલો ક્રમ મેળવનાર ખેલાડીઓની યાદી|પ્રથમ ક્રમ]]ના ખેલાડી તરીકે માન મેળવનાર પ્રથમ હતા. 1993થી દરેક પાનખરમાં બુકારેસ્ટ ખાતે [[રોમાનિયન ઓપન]] યોજાય છે. લોકપ્રિય [[ટુકડી રમત|ટીમ રમતો]] [[રગ્બી યુનિયન]] ([[રોમાનિયા નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|નેશનલ રગ્બી ટીમે]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપમાં નેશનલ ટીમનો સમાવેશ|દરેક]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે), [[બાસ્કેટબોલ]] અને [[ટીમ હેન્ડબોલ|હેન્ડબોલ]] છે.<ref name="EYb2007"/> કેટલીક લોકપ્રિય [[વ્યક્તિગત રમત|વ્યક્તિગત રમતો]] છે: એથલેટિક્સ, ચેસ, સ્પોર્ટ ડાન્સ અને માર્શલ આર્ટ્સ તથા અન્ય લડાઈની રમતો.<ref name="EYb2007"/> રોમાનિયન [[જિમ્નાસ્ટિક્સ|જીમ્નાસ્ટિક્સે]] ઘણી મોટી સંખ્યામાં સફળતા મેળવી હતી – આ સફળતાઓ માટે દેશ દુનિયાભરમાં જાણીતો બન્યો હતો.<ref>ઉદાહરણ તરીકે રોમાનિયનો જીમ્નેસ્ટ તરીકે બીબાઢાળ હતા, જેમ કે [[સાઉથ પાર્ક]] ઘટનામાં [[ક્વિન્ટુપ્લેટ્સ 2000]]</ref> [[1976 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં જિમનેસ્ટ [[નાદિયા કોમેનેસ્કિ|નાદિયા કોમેનેસી]] દસમાંથી દસનો આંક મેળવનાર પ્રથમ ખેલાડી બની હતી. તેણીએ માત્ર પંદર વર્ષની ઉંમરે ત્રણ ગોલ્ડ મેડલ, એક સિલ્વર અને એક બ્રોન્ઝ મેળવ્યો હતો.<ref>{{citenews|url=http://www.gymn-forum.net/Articles/NYT-1976_AmCup2.html|title=Gymnast Posts Perfect Mark|author=Robin Herman|publisher=[[New York Times]]|date=1976-03-28|access-date=2008-08-13}}</ref> [[1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક|1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં તેની સફળતા ચાલુ રહી અને બે ગોલ્ડ તથા એક સિલ્વર મેડલ જીત્યા હતા. રોમાનિયા પ્રથમ વખત 1900માં [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પિક રમતો]]માં જોડાયુ હતુ અને 24માંથી 18 રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. આટલા વર્ષોમાં કુલ 283 મેડલ અને તેમાંથી 82 ગોલ્ડ મેડલ સાથે [[ઉનાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|ઉનાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં વધારે સફળતા મેળવનાર દેશોમાં રોમાનિયાનો સમાવેશ થાય છે ([[ઓલિમ્પિક રમતના તમામ મેડલોની સંખ્યા|એકંદરે 15મુ]]).<ref>{{citeweb|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html|title=All-Time Medal Standings, 1896-2004|publisher=infoplease.com|access-date=2008-08-31}}</ref> શિયાળુ રમતોમાં ઓછુ રોકાણ થયું છે અને આ કારણથી [[શિયાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|શિયાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં રોમાનિયાના ખેલાડીઓએ માત્ર એક જ બ્રોન્ઝ મેડલ મેળવ્યો છે. == નોંધ == <references group="note"></references> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks}} ;સરકાર * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026201421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html |date=2009-10-26 }} * [http://www.gov.ro/main/index/l/2/ રોમાનિયન સરકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116214121/http://www.gov.ro/main/index/l/2 |date=2010-01-16 }} * [http://www.presidency.ro/ રોમાનિયન પ્રમુખશાહી] * [http://www.parlament.ro/index_en.html રોમાનિયન સંસદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228063121/http://www.parlament.ro/index_en.html |date=2006-12-28 }} * [http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN રોમાનિયાની બંધારણીય અદાલત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912165307/http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN |date=2012-09-12 }} ;સામાન્ય માહિતી * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm દેશનો પરિચય] [[બીબીસી ન્યૂઝ]](BBC News)માંથી * {{CIA World Factbook_link|ro|Romania}} * [http://www.state.gov/p/eur/ci/ro/ રોમાનિયા] માહિતી, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]માંથી * [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html પોર્ટલ્સ ટુ ધી વર્લ્ડ](Portals to the World), યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ [[કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી|કોંગ્રેસની લાઈબ્રેરી]]માંથી * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm રોમાનિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821132810/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm |date=2008-08-21 }} ''UCB બાઈબ્રેરીસ ગવપબ્સ'' ખાતે * {{dmoz|Regional/Europe/Romania}} * {{wikiatlas|Romania}} ; અર્થતંત્ર અને કાયદા * [http://www.bnro.ro/En/Info/curs_ext.asp વિનિમય દરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028213802/http://www.bnro.ro/en/Info/curs_ext.asp |date=2008-10-28 }} – [[નેશનલ બેન્ક ઓફ રોમાનિયા]](National Bank of Romania)માંથી * [http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php રોમાનિયા લો એન્ડ મિસેલેનિયસ(Romanian Law and Miscellaneous) - ઈંગ્લિશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813000417/http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php |date=2007-08-13 }} ; સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક * [http://www.badley.info/history/Romania.index.html વિશ્વ ઇતિહાસની વિગતોમાંથી રોમાનિયાની તવારીખ] * [http://www.ici.ro/romania/en/index.html ICI.ro - રોમાનિયા વિશેની સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025143606/http://www.ici.ro/romania/en/index.html |date=2008-10-25 }} * [http://www.theeuropeanlibrary.org/portal/libraries/Libraries.php?launch=1&amp;language=en&amp;page=Treasures&amp;country=Romania રોમાનિયાની નેશનલ લાઈબ્રેરીનો ખજાનો](Treasures of the national library of Romania) ; વિશ્વ ફરતે રોમાનિયા * [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Romanian_Meetups_Worldwide રોમાનિયાની સમગ્ર વિશ્વની મુલાકાતોની યાદી] ;મુસાફરી {{wikivoyage|Romania}} * [http://www.romaniatourism.com/ અધિકૃત રોમાનિયન પર્યટન વેબસાઈટ] {{યુરોપ}} [[શ્રેણી:યુરોપ]] [[શ્રેણી:દેશ]] pi3qdznl5ttjz8zvptnnrgxhdo31jxa ખલતાગરબડી 0 18639 907724 902404 2026-11-13T20:16:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907724 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ખલતાગરબડી | state_name = ગુજરાત | district = દાહોદ | taluk_names = [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર]] | latd = 22.67928 | longd = 73.99494 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[ઘઉં]], [[ડાંગર]], [[મગ]]<br /> [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ખલતાગરબડી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[દાહોદ જિલ્લો|દાહોદ જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. ખલતાગરબડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મકાઈ]], [[ડાંગર]], [[મગ]], [[અડદ]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[કઠોળ|અન્ય કઠોળ]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. અહીં મુખ્યત્વે આદિવાસીઓનોની વસ્તી છે. ગામમાં વાલ્વા નદી આવેલી છે, જે [[પાનમ નદી]]ની સહાયક નદી છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/dahod/pleasure-among-the-peasants-who-are-sitting-on-a-checkade-on-the-river-valva|title=ધાનપુરની વાલ્વા નદી પરના ચેકડેમ પર પાટીયા બેસાડતા ખેડૂતોમાં ખુશી|website=www.gujaratsamachar.com|access-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525064350/https://www.gujaratsamachar.com/news/dahod/pleasure-among-the-peasants-who-are-sitting-on-a-checkade-on-the-river-valva|archive-date=2022-05-25|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ધાનપુર તાલુકો]] 7hfrfu4c9lk280bty2vdexnjrxoguik વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન 0 20411 907744 899589 2026-11-14T00:51:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907744 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું આરક્ષિત ક્ષેત્ર | name = {{PAGENAME}} | iucn_category = II | map = India Gujarat | map_caption = વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન | photo = Vansda N Park6.jpg | photo_caption = વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનું પ્રવેશદ્વાર | location = [[નવસારી જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | nearest_city = [[વાંસદા]] | coords = {{coord|20|44|N|73|28|E|source:frwiki_region:IN|display=inline}} | area = ૨૩.૯૯ કિ.મી.² | established = એપ્રિલ, ૧૯૭૯ | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [http://gujaratforest.gov.in/index.htm ગુજરાત વન વિભાગ] | url = https://forests.gujarat.gov.in/vansda-nat-park.htm }} '''વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'''<ref name=CAP>{{Cite book |author1=Nowell, Kristin |author2=Jackson, Peter |title= Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan |url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf |format=PDF |year=૧૯૯૬|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |location= Gland, Switzerland |isbn=2-8317-0045-0 |pages=૧–૩૩૪}}</ref> એ [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે, જેમાં [[અંબિકા નદી]]ના કિનારે આવેલાં દક્ષિણ ગુજરાતનાં અને ખાસ કરીને [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]]નાં ગાઢ વનોનો સમાવેશ થાય છે. વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન [[અંબિકા નદી]]ને કિનારે સ્થિત છે જે લગભગ ૨૪ ચો. કિમી વિસ્તારમાં પથરાયેલો છે અને [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૮]] પર આવેલા [[ચિખલી]]થી આશરે ૬૫ કિમી પૂર્વે તથા [[વલસાડ]]થી લગભગ ૮૦ કિ.મી.નાં અંતરે આવેલો છે. [[વાંસદા]] કે જેના નામ પરથી આ સુરક્ષિત વિસ્તારનું નામાભિધાન કરવામાં આવ્યું છે, તે ડાંગ પ્રદેશનું મહત્વનું વ્યાપારી મથક છે, જ્યાં મોટેભાગે [[આદિવાસી]] વસ્તી છે. [[વાંસદા]]-[[વઘઇ]] રાજ્ય ધોરીમાર્ગ આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની દક્ષિણ દિશાની સીમા પાસેથી પસાર થાય છે, અને એટલું જ નહી, [[વઘઇ]] અને [[બીલીમોરા]]ને જોડતી [[સરા લાઇન]] તરિકે ઓળખાતી નેરો ગેજ રેલ્વે લાઇન પણ આ ઉદ્યાનની ઉત્તર દિશામાંથી પસાર થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/vansda-national-park.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-10-29 |archive-date=2017-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803004625/https://www.nri.gujarat.gov.in/vansda-national-park.htm |url-status=dead }}</ref> ઇ. સ. ૧૯૭૯માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ઘોષિત કરવામાં આવેલા આ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં મહદ્ અંશે પાનખરનાં જંગલો આવેલાં છે, જેમાં સ્થાનિક ભાષામાં "કટસ" તરિકે ઓળખાતા [[વાંસ]]નાં વનો આવેલાં છે, જે તેની શોભા વધારે છે અને અહીં ઇ. સ. ૧૯૫૨થી એક પણ વૃક્ષનું પતન થયું નથી. [[સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા]]નાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]માં પથરાયેલી આ વનરાજીમાં પ્રાણી અને વનસ્પતિ જગત (ફ્લોરા-Flora અને ફોના-Fauna)ની અલાયદી જ વિવિધતા જોવા મળે છે. વાનસ્પતિક ઉદ્યાનને બાદ કરતા અહીંની સ્થાનિક આદિવાસી પ્રજા (અને તેમની રહેણી કરણી), [[ગિરા ધોધ]] વગેરે અન્ય આકર્ષણનાં કેન્દ્રો છે. આ સ્થળ પર રોકાણ કરવાની વ્યવસ્થા [[કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર]] ખાતે ઉપલબ્ધ છે. == ચિત્ર દર્શન == <gallery> ચિત્ર:Vansda N Park.jpg|સ્વાગત, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ચિત્ર:Vansda N Park1.jpg|વનકુટિર, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ચિત્ર:Vansda N Park2.jpg|કાર્યાલય, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ચિત્ર:Vansda N Park3.jpg|કાર્યાલય, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ચિત્ર:Vansda N Park4.jpg|કાર્યાલય, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ચિત્ર:Vansda N Park5.jpg|પ્રવેશ શુલ્ક, વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન </gallery> == આ પણ જુઓ == * [[કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર]] * [[ગુજરાતના અભયારણ્યો તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો]] * [[જાનકી વન]] * [[ઉનાઇ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * ગુજરાત પ્રવાસન: [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=264 વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723203139/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=264 |date=2009-07-23 }} * ગુજરાત વન વિભાગ: [http://gujenvfor.gswan.gov.in/wildlife/national-park/wildlife-vansda-nationalpark.htm વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123133923/http://gujenvfor.gswan.gov.in/wildlife/national-park/wildlife-vansda-nationalpark.htm |date=2015-11-23 }} * [https://web.archive.org/web/20100125000905/http://www.indianetzone.com/41/vansda_national_park.htm વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશે અંગ્રેજી ભાષામાં માહિતી] * [http://gujenvfor.gswan.gov.in/images/map_vansda-popup.jpg વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010802/http://gujenvfor.gswan.gov.in/images/map_vansda-popup.jpg |date=2016-03-05 }} {{ગુજરાતના અભયારણ્યો}} {{ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો}} {{ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો]] [[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]] 9n4m3yrijy0cuz4vjbc8j8mjb5zdupo જ્યોતિષવિદ્યા 0 22093 907731 905068 2026-11-13T21:06:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907731 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Universum.jpg|right|thumb|સમાનાર્થી ફ્લેમેરિયોન વુડકટનો હસ્ત રંગવાળો ભાગ (1888).]] '''જ્યોતિષવિદ્યા''' એ [[વ્યવસ્થા]]ઓ, [[પરંપરા]]ઓ, અને [[માન્યતા]]ઓનું જૂથ છે, જે ઠરાવે છે કે [[આકાશી પદાર્થો]]ની સંરચનાની સંબંધિત સ્થિતિ અને સંબંધિત વિગતો વ્યક્તિત્વ, માનવ બાબતો અને અન્ય પાર્થિવ બાબતોની માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના અભ્યાસુઓને [[જ્યોતિષ]] કહેવાય છે. જ્યોતિષીઓ માને છે કે આકાશી પદાર્થોની હિલચાલ અને સ્થિતિઓ [[પૃથ્વી]] પરના જનજીવન પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે અથવા તો માનવ પર અનુભવાયેલી ઘટનાઓને મળતી આવે છે. <ref>{{cite encyclopedia | last= Pingree | first= David | authorlink= David Pingree | editor= Philip P. Wiener | encyclopedia= The Dictionary of the History of Ideas | title= Astrology | url= http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-20 | access-date= 2009-12-02 | year= 1973 | publisher= Scribner | volume= 1 | location= New York | isbn= 0684132931 | archive-date= 2010-05-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100527142320/http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-20 | url-status= dead }}</ref> આધુનિક જ્યોતિષીઓ જ્યોતિષવિદ્યાને એક [[સંકેતાત્મક ભાષા]],<ref>{{cite book| title=Combination of Stellar Influences | author= Reinhold Ebertin | isbn=978-0866900874| year=1994| publisher=American Federation of Astrologers| location=Tempe, Ariz.}}</ref><ref>{{cite web| title=Astrology FAQ, Basics for Beginners and Students of Astrology| author=Michael Star| url=http://home.istar.ca/~starman/astrofaq.shtml| access-date=2006-07-17}}</ref><ref name="Oken">{{cite book| title=Alan Oken’s As Above So Below | author=Alan Oken | isbn=978-0553027761}}</ref> [[કલા]]ના સ્વરૂપ અથવા [[અનુમાન]]ના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવે છે. <ref>{{cite web| title=Merriam-Webster Online Dictionary| publisher=Meriam-Webster| url=http://www.m-w.com/dictionary/astrology| access-date=2006-07-19}}</ref><ref>{{cite web | title="astrology" Encyclopædia Britannica. 2006 | publisher=Britannica Concise Encyclopedia | url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | access-date=2006-07-17 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212005911/http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | url-status=dead }}</ref> વ્યાખ્યાઓમાં તફાવત હોવા છતા જ્યોતિષવિદ્યામાં સર્વસામાન્ય માન્યતા એ છે કે આકાશી પદાર્થોની ગોઠવણી ભૂતકાળના અને વર્તમાન ઘટનાઓના અર્થઘટનમાં અને ભવિષ્યની આગાહીમાં સહાયરૂપ નીવડી શકે છે. [[વૈજ્ઞાનિકો]] જ્યોતિષવિદ્યાને [[ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન]] અથવા [[અંધશ્રદ્ધા]] તરીકે ગણે છે. <ref name="asotp">{{cite web | title=Activities With Astrology | publisher=Astronomical society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/astro/act3/astrology3.html#defense}}</ref><ref name="fisa">{{cite web | title=Objections to Astrology and the Strange Case of Astrology|url=http://fisa.altervista.org/list_of_186.html}}</ref><ref>[http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm "જ્યોતિષવિદ્યા તરફેનો અને વિરુદ્ધનો કેસ: બૂમો પાડીને મિશ્રણ કરવાનો અંત."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501222446/http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm |date=2006-05-01 }} 2009-9-12ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>જેનિફર વેઇગાસ. [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s1623400.htm "વૈજ્ઞાનિકોએ જ્યોતિષવિદ્યા પર ઠંડુ પાણી રેડે છે."] 2009-9-12ના રોજ સુધારેલું.</ref> અસંખ્ય પરંપરાઓ અને પદ્ધતિઓ કે જે જ્યોતિષીય ખ્યાલ અપનાવે છે તેનો ઉદભવ [[3જી સહસ્ત્રાબ્દી]]ના પ્રારંભમાં અનુભવાયો હતો. જ્યોતિષવિદ્યાએ સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો, અગાઉની [[ખગોળશાસ્ત્ર]], [[વેદો]],<ref name="vlaims">{{cite web | author=David Frawley | title=The Vedic Literature of Ancient India and Its Many Secrets | access-date=April 13, 2009 |url=http://www.grahamhancock.com/forum/FrawleyD1.php?p=1}}{{Verify credibility|date=January 2010}}</ref> અને વિવિધ પ્રણાલિઓ ઇતિહાસમાં જોવા મળે છે. હકીકતમાં, [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]]માં ઘણી અનુમાનીત જાણકારીની ઇચ્છા ખગોળવિદ્યાને લગતા નિરીક્ષણો માટે અનેક પ્રેરણારૂપ પરિબળોમાંના એ હતા. 18મી સદી સુધીમાં [[પુનરુજ્જીવન]]નો ઉદ્ધાર થયો તે પછીના ગાળા બાદ ખગોળશાસ્ત્ર જ્યોતિષવિદ્યાથી અલગ પડવાનો પ્રારંભ થયો હતો. આખરે, ખગોળશાસ્ત્ર પોતાની રીતે જ્યોતિષવિદ્યાની પાર્થિવ અસરોની પરવાહ કર્યા વિના જ્યોતિષીય ઉદ્દેશો અને અસાધારણતાના [[પ્રયોગમૂલક]] અભ્યાસ તરીકે અલગ પ્રસ્થાપિત થયું હતું. "[[wiktionary:astrology|એસ્ટ્રોલોજી]]" શબ્દ લેટિન શબ્દ ''[[wiktionary:astrologia|એસ્ટ્રોલોજિયા]]'' ("એસ્ટ્રોનોમિ"), પરથી આવ્યો છે <ref name="OED">''[http://www.etymonline.com/index.php?term=astrology જ્યોતિષવિદ્યા]'' . [[ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ]]. 2001). 24 નવે. 2009ના રોજ સુધારેલ.</ref> જે [[ગ્રીક]] નામ {{lang|grc|[[wiktionary:αστρολογία|αστρολογία]]}} પરથી લેવામાં આવ્યો હતો : {{lang|grc|[[wiktionary:ἄστρον|ἄστρον]]}}, ''એસ્ટ્રોન'' ("નક્ષત્ર" અથવા "તારો") અને {{lang|grc|[[wiktionary:-λογία|-λογία]]}}, ''-લોગીયા'' ("નો અભ્યાસ"). == મૂળ માન્યતાઓ == પ્રાચીન વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની મૂળ માન્યતાઓ અસ્તિત્વમાં હતી અને તેનો સાર [[હર્મેટિક]] સિદ્ધાંતમાં આપેલો છે કે, "ઉપર મુજબ, તેવું જ નીચે પ્રમાણે". [[ટાયકો બ્રાહ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં તેમના અભ્યાસોને સંક્ષિપ્ત કરવામાં સમાન શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતા હતા: ''સસ્પીસિએન્ડો ડેસ્પીસિયો'' , "ઉપર જોવાથી હું નીચેનું જોવું છું". <ref>{{cite web| title=Tycho Brahe and Astrology| author=Adam Mosley| url=http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| access-date=2007-06-19| archive-date=2011-12-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20111208234739/http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| url-status=dead}}</ref>સ્વર્ગમાં જે ઘટના ઘટે છે તે પૃથ્વી પરનું પ્રતિબિંબ હોય છે તેવો સિદ્ધાંત હોવા છતાં તે વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓમાં એક સમયે થઇ હતી, પશ્ચિમમાં ઐતિહાસિક રીતે જ જ્યોતિષીઓમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પાછળની કાર્યપદ્ધતિના પ્રકાર અંગે ચર્ચા થઇ હતી. આકાશી સંચરચના ઘટનાઓના ફક્ત સંકેતો અથવા ભવિષ્યનું સુચક ચિહ્ન છે અથવા તો કેટલાક પરિબળો અથવા પદ્ધતિ દ્વારાનું ખરેખર કારણ છે કે કેમ તેનો ચર્ચામાં સમાવેશ થતો હતો. {{Citation needed|date=February 2007}} [[આઇઝેક ન્યૂટન]]ની [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]ના સનાતન સિદ્ધાંતના વિકાસ દ્વારા સૌપ્રથમ [[આકાશી પદ્ધતિ]] અને પાર્થિવ [[લાક્ષણિકતા]] વચ્ચેના જોડાણની શોધ કરવામાં આવી હોવા છતાં, આકાશી પદાર્થોની ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો કે જે જ્યોતિષીય સામાન્યકરણ માટે જવાબદાર છે તેને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દ્વારા આધાર આપવામાં આવ્યો નથી કે તેની મોટા ભાગના જ્યોતિષીઓ દ્વારા તરફેણ કરવામાં આવી નથી તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો નથી.{{Citation needed|date=February 2007}} મોટા ભાગની જ્યોતિષીય પરંપરાઓ સંબંધિત સ્થિતિઓ અને અન્ય વિવિધ વાસ્તવિક અથવા આકાશી સંરચના જેવા અર્થ પર અને સાંકેતિક અથવા ગણતરીપૂર્વકની આકાશી પદ્ધતિ જેમ કે જે સમયે અને સ્થળે ઘટનાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તેની પર આધારિત છે. તેમાં મોટે ભાગે [[જ્યોતિષીય ગ્રહો]], [[લઘુ ગ્રહ]], [[એસ્ટેરોઇડ]](મંગળ અને ગુરુની કક્ષાઓ વચ્ચેના સંખ્યાબંધ નાના ગ્રહોમાંનો કોઇ એક ગ્રહ ; તારાના આકારનું), [[તારા]]ઓ, [[ચંદ્ર છેદબિંદુ]], [[અરેબિક વિસ્તારો]] અને [[કાલ્પનિક ગ્રહો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારની સ્પષ્ટ સ્થિતિઓ માટે સંદર્ભની રચના [[ઉષ્ણકટિબંધીય]] અથવા [[સાઇડરિયલ]] (તારાનું (ની ગતિ) વડે મપાતું કે નકક્કી થતું) હાથ પર રહેલા 12 [[ચિહ્નો]]ની [[રાશિ]] દ્વારા નક્કી થાય છે અને અન્યમાં સ્થાનિક [[સરહદ]] ([[ચડતી]]-[[ઉતરતી]] ધરીઓ) અને[[મધ્યાકાશ]]-[[ઇમુમ કોએલી]] ધરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બાદમાં (સ્થાનિક)રચના વધુમાં 12 [[જ્યોતષીય ગૃહો]]માં ફેરવાઇ ગઇ હતી. વધુમાં, [[જ્યોતિષીય તબક્કાઓ]]નો ઉપયોગ જન્માક્ષરમાં રહેલા વિવિધ આકાશી રચના અને ખૂણા વચ્ચે ભૌમિતિક/કોણીય સંબંધો નક્કી કરવા માટે થાય છે. પશ્ચિમી પરંપરામાં અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યામાં મુખ્ય બે પદ્ધતિઓ લાગુ પડે છે: [[જ્યોતિષીય સંક્રમણ]] અને [[જ્યોતિષીય પ્રગતિ]]. જ્યોતિષીય સંક્રમણ ગ્રહોની આગળ ધપતી ચાલ છે જેનું તેમની અગત્યતા પ્રમાણે અર્થઘટન થયેલું હોય છે કેમ કે તેઓ અવકાશ અને જન્માક્ષર વચ્ચે સંક્રમણ કરે છે. જ્યોતિષીય પ્રગતિમાં જન્માક્ષર નિશ્ચિત પદ્ધતિઓમાં આગળ ધપેલા હોય છે. વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં, પ્રવાહનો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે ગ્રહોના ગાળા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત હોય છે, જ્યારે સંક્રમણનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર ઘટનાઓનો સમય નોંધવા માટે થાય છે. મોટા ભાગના પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓ ખરખર ઘટનાની આગાહી કતા નથી, પરંતુ તેને બદલે સામાન્ય પ્રવાહો અન વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તુલનાત્મક રીતે, વેદિક જ્યોતિષો પ્રવાહો અને ઘટના એમ બન્નેની આગાહી કરે છે. સંશયકારો એવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે કે આ પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓની આ કવાયત તેમને ખાતરીવાળી આગાહી કરવાથી દૂર રાખવામાં સહાય કરે છે અને તેમના હેતુને અનુરૂપ અગત્યતાને લવાદી અને બિનસંબંધિત ઘટનાઓને સાથે જોડવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. <ref>એબાઉટ ડોટ કોમ: [http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm શું જ્યોતિષવિદ્યા ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન છે? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}[http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm જ્યોતિષવિદ્યાના પાયા અને પ્રકારની ચકાસણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}</ref> ભૂતકાળમાં, જ્યોતિષીઓએ ઘણી વખત આકાશી પદાર્થોના નજીકથી નિરીક્ષણ પર અને તેમની હલચલના ચાર્ટીંગ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. વર્તમાન જ્યોતિષીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રી]] દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે જે જ્યોતિષીય કોષ્ટકો કે જેને [[પંચાગ]]<ref>{{Cite web |url=http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |title=ગ્રહોની દૈનિક ગતિનો અભ્યાસી, રાશિચક્રમાળખું, શબ્દકોષ સાઇટ (ભાષા: ડેનિશ) |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220031506/http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |url-status=dead }}</ref> કહેવાય છે તે જથ્થા પર પ્રસ્થાપિત હોય છે, તે સમય મારફતે આકાશી સંરચનાના બદલાતા રાશિચક્રની સ્થિતિ દર્શાવે છે. == પરંપરાઓ == [[ચિત્ર:zodiac woodcut.png|thumb|right|રાશિ પ્રતિકો, 16મી સદીના યુરોપીયન વુડકટ]] જ્યોતિષવિદ્યાની અસંખ્ય પરંપરાઓ છે, જેમાંની અમુક સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે જ્યોતિષીય માન્યતાના પ્રસારણને કારણે સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. અન્ય પરંપરાઓ એકલતામાં વિકસાવવામાં આવી હતી અને અલગ માન્યતાઓ ધરાવે છે, જો કે તેઓ પણ સમાન જ્યોતિષીય સ્ત્રોતો પરના ચિત્રના કારણે કેટલાક સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. વિિ=== પ્રવર્તમાન પરંપરાઓ === વર્તમાન જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી મુખ્ય પરંપરાઓ [[હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા (Jyotiṣa)]], [[પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા]] , અને [[ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા]] છે. વેદિક અને પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા જ્યોતિષવિદ્યાની [[જન્માક્ષર આધારિત પદ્ધતિ]]ની જેમ સમાન વંશપરંપરા ધરાવે છે, એ બન્ને પરંપરાઓમાં જ્યોતિષીય ચાર્ટ અથવા [[જન્માક્ષર]] પર ભાર મૂકે છે, જે ઘટનાના સમયે સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની સ્થિતિ પર ઘટના આધારિત માટે આકાશી ઘટનાઓનું નિરૂપણ છે. જોકે, વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા [[સાઇડરિયલ અથવા નિશ્ચિત અથવા નક્ષત્ર રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે, જે રાશિના ચિહ્નને તેમના મૂળભૂત [[નક્ષત્ર]] સાથે જોડે છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા [[ઉષ્ણકટીબંધીય અથવા મૌસમી રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જેનું ચક્ર 25,686 વર્ષો જેટલું લાંબુ છે તેવા [[વિષુવકાળ અલનચલન]], જે દરમિયાન ધ્રુવના ખૂણાઓ વર્તુળોની રચના કરે છે તેના કારણે સદીઓ વીતતા પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યામાં 12 રાશિઓ તેમના મૂળ નક્ષત્રની જેમ આકાશનો સમાન ભાગ દર્શાવતા નથી. તેની અસરરૂપે, ચિહ્નો અને નક્ષત્ર વચ્ચેની કડી પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા આશરે 222ની સદીમાં તૂટી ગઈ હતી, જ્યારે વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં નક્ષત્રનું સૌથી વધુ અગત્યતા રહી છે. બે પરંપરાઓ વચ્ચેના તફાવતમાં અન્યોમાં 27 (અથવા 28) [[નક્ષત્ર]]ના અથવા ચંદ્ર જૂથનો સમાવેશ કરે છે, બન્ને 13 અને 1/3 ડિગ્રી પહોળા હોય છે, જેનો ભારતમાં [[વેદિક]]ના સમયથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમયગાળાની પદ્ધતિ [[દશાંશ]] તરીકે ઓળખાય છે. ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યામાં તદ્દન અલગ પ્રકારની પરંપરા વિકસી છે. પશ્ચિમી અને ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યાની વિરુદ્ધમાં, બાર રાશિઓના ચિહ્નો આકાશને અલગ પાડતા નથી, પરંતુ આકાશી વિષુવવૃત્તને અલગ પાડે છે. ચીને એક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જેમાં, દરેક ચિહ્ન દિવસ પર આધિપત્ય ધરાવતા બાર બે કલાકમાંના એક જેવી અને 12 મહિનામાંથી એક જેવી સમાનતા ધરાવે છે. રાશિનું દરેક ચિહ્ન અલગ અલગ વર્ષ પર આધિપત્ય ધરાવે છે અને 60 (12x5)ની વર્ષિક સાયકલ આપવા માટે ચાઇનીઝ કોસ્મોલોજીના પાંચ તત્વો આધારિત પદ્ધતિ સાથે મિશ્રણ ધરાવે છે. શબ્દ ''ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા'' અહીં સરળતા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, પરંતુ સમાન પ્રકારની પરંપરાના ભાગ [[કોરીયા]], [[જાપાન]], [[વિયેતનામ]], [[થાઇલેન્ડ]] અને અન્ય એશિયન દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવું પ્રસ્થાપિત કરવું જ જોઇએ. એવું દેખાય છે કે તે વધુ પ્રાચીન જ્યુપીટેરીયન જ્યોતિષવિદ્યાની પદ્ધતિનો અવશેષ છે, આ જ્યોતિષીય પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ગુરુની હલચલ પર આધારિત છે, જે દરેક 11.89 વર્ષોએ સૂર્યને સ્પર્શે છે. પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા એ અગાઉની ભારતીય/વેદિક અને ઇજીપ્તીયન શાળાઓની જાણકારીનું પરિણામ છે (દરેકેને પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી અને પછીના બેબીલોનિયન પ્રભાવની અસરો દર્શાવતી નથી) તેને પ્રથમ પર્શીયા/બેબીલોનમાંથી પસાર થવામાં મિશ્રણ અને સરળીકરણ કરાયા છે અને બાદમાં ગ્રીસ અને યુરોપમાં પણ તેમજ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્તમાન સમયમા, આ પરંપરાઓ એક બીજાની તદ્દન નજીક આવી છે, ભારતીય અને ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા નોંધપા6 રીતે જ પશ્ચિમ સુધી પથરાયેલી છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાની આધુનિક કલ્પનાની સતર્કતા હજુ પણ ફક્ત એશિયા સુધી જ સીમીત છે અને તેને ઉપયોગી માનવામાં આવતી નથી. પશ્ચિમી દુનિયામાં જ્યોતિષવિદ્યા આધુનિક સમયમાં કેટલાકમાં વૈવિધ્યકૃત્ત છે. નવી હલચલો દેખાઇ છે કે જેણે વધુ અલગ પ્રકારના ખ્યાલો, જેમ કે મધ્યબિન્દુ પર ભારે ધ્યાન અથવા વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વધુ તાજેતરની પરંપરાગત જ્યોતિષવિદ્યાને ધ્યાનમાં લીધી નથી. કેટલીક તાજેતરની પશ્ચિમી પ્રગતિઓમાં આધુનિક ઉષ્ણકટિબંધ અથવા સાઇડરિયલ જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષશવિદ્યાનો સમાવેશ કરે છે, તેમાં નક્ષત્રો અને તારા અથવા પોઇન્ટ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા (મૂળભૂત ગ્રહ લક્ષણો, જેમ કે પેરિહિલીયન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું નજીકમાં નજીકનું બિંદુ) અને એફેલિયોન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું દૂરનું બિંદુ), અને મધ્ય બિંદુઓ કે કે પૃથ્વીના ગ્રહણ પ્લેનમાં ગ્રહોના ક્રાંતિકારી પ્લેનના વલણને કારણે પરિણમે છે); હિલીયસેન્ટ્રીક જ્યોતિષવિદ્યા, [[કોસ્મોબાયોલોજી]]; [[મનોવૈજ્ઞાનિક જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[સૂર્ય ચિહ્નવાળી જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હમ્બર્ગ સ્કુલ ઓફ એસ્ટ્રોલોજી]]; અને [[યુરેનિયન જ્યોતિષવિદ્યા]], હંમ્બર્ગ સ્કુલના પેટાજૂથ છે. === ઐતિહાસિક પરંપરાઓ === તેના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન, જ્યોતિષવિદ્યા ઘણા ધર્મોમાં અગત્યની બની ગઇ છે અને તેમા પ્રગતિ અને ફેરફારો ચાલુ છે. એવી કેટલીક જ્યોતીષીય પરંપરાઓ છે જે ઐતિહાસિક રીતે અગત્યની છે પરંતુ, મોટે ભાગે વપરાશમાંથી બહાર નીકળી ગઇ છે. જ્યોતિષીઓ હજુ પણ તેમાં રસ ધરાવે છે અને તેને અગત્યના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. જ્યોતિષવિદ્યાની ઐતિહાસિક અગત્યતા ધરાવતી પરંપરાઓમાં [[આરબ અને પર્શીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (મધ્યયુગીન, પૂર્વ નજીક); [[બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (પ્રાચીન, પૂર્વ નજીક); [[ઇજિપ્તીયન જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હેલ્લેન્સિસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યા]] (શિષ્ટ પુરાકાલ); અને [[મયાન જ્યોતિષવિદ્યા]]નો સમાવેશ થાય છે. === વિશેષ પરંપરાઓ === [[ચિત્ર:Alchemy-Digby-RareSecrets.png|thumb|right|17મી સદીની મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન વાંચન સામગ્રીમાંથી તારણ અને પ્રતિક - કેનેમ દિગબાય.]] ઘણી રહસ્યમય અથવા વિશેષ પરંપરાઓ જ્યોતિષવિદ્યા સાથ જોડાણ ધરાવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે [[કબ્બાલાહ]], આમાં જે હિસ્સેદારો જ્યોતિષવિદ્યાના તત્વોને તેની પોતાની પરંપરાઓમા ઢાળે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કિસ્સાઓમાં, ઘણા જ્યોતિષીઓએ તેમની પોતાની જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રયત્નમાં અન્ય પરંપરાઓને સામેલ કરી છે અને જ્યોતિષવિદ્યા તે પરંપરાઓમાં ભળી ગઇ છે. વિશેષ પરંપરાઓમાં, મર્યાદિત નહી પરંતુ નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, [[મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન]], [[ચિરોમેન્સી (સામુદ્રિક–હસ્તરેખા વિજ્ઞાન)]], [[કબ્બાલિસ્ટીક જ્યોતિષવિદ્યા]], [[તબીબ જ્યોતિષવિદ્યા]], [[અંકશાસ્ત્ર]], [[રસિક્રુસિયન]] અથવા "રોઝ ક્રોસ", અને [[ટેરોટ ડિવાઇનેશન]]નો સમાવેશ થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને પરંપરાગત બેબીલોનીન ગ્રીક શૈલીની જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી અને ગૂંથાયેલી છે; અસંખ્ય રીતે તેઓ એક બીજા સાથે [[ગૂઢવિદ્યા]] અથવા ગુપ્ત જાણકારી માટે જોડાયેલાની જેમ બંધાયેલા છે. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિઉર્ગી'' , હર્મેટિક જ્યોતિષવિદ્યાનો એસોટેરિક (દીક્ષા દીધેલા લોકો જ સમજી શકે એવું) ગ્રંથ, પૃષ્ઠ 60-117, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંગ 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> જ્યોતિષવિદ્યાએ ભૂતકાળથી આજ દિન સુધી મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાનના ચાર [[પ્રાચીન તત્વો]]ના ખ્યાલને ઉપયોગમાં લીધો છે. પરંપરાગત રીતે, પ્રાચીન સમયમાં જાણીતા સાત ગ્રહોમાંના દરેક સંકળાયેલા હતા, ની પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ પ્રકારની ધાતુ ધરાવતા હતા. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિયુર્ગી'' , રાશિચક્ર કોર્સ , પૃષ્ઠ.3-58, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંહ, 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> == જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા == ''જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા'' એ એવી પદ્ધતિ છે જે [[ભૂમધ્ય]] પ્રદેશ અને ખાસ કરીને [[હેલેન્સિસ્ટિક ઇજિપ્ત]]માં બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં વિકસી હોવાનો દાવો છે. <ref>ડેવિડ પિન્ગ્રી - ''એસ્ટ્રાલ ઓમેન્સથી જ્યોતિષવિદ્યા સુધી બેબીલોનથી બિકાનેર સુધી'' , રોમા: ઇસ્ટીટ્યુટો ઇટાલીયો પર એલ'આફ્રિકા એ એલ'ઓરિયેન્ટ, 1997. પાન. [26]</ref> જોકે, જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનો પ્રાચીન સમયથી જ ભારતમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે અને [[વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વિશ્વમાં જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું અસ્તિત્વ ધરાવતું જૂનામાં જૂનું સ્વરૂપ છે. <ref name="vlaims"/> આ પરંપરા જે તે સમયમાં ચોક્કસ ક્ષણો માટે સર્જવામાં આવેલા સ્વર્ગના અથવા જન્માક્ષરના બે દ્રષ્ટિકોણ વાળા ડાયાગ્રામને લાગે વળગે છે. નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના ચોક્કસ જૂથને આધારે તે ક્ષણે આકાશી સંરચનાની ગોઠવણીમાં રહેલા મૂળ અર્થનું અર્થઘટન કરવા ત્યાર બાદ ડાયાગ્રામનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જન્માક્ષરની ગણતરી સામાન્ય રીતે જે તે વ્યકિતના જન્મના સમય અથવા લગ્નજીવનના પ્રારંભ અથવા ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે તે સમયે સ્વર્ગની ગોઠવણી પ્રશ્નમાં રહેલા વિષયના પ્રકારને નક્કી કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું. અન્ય પરંપરાઓથી આ જ્યોતિષવિદ્યાના સ્વરૂપને અલગ પાડતું હોય તેવું લક્ષણ પૂર્વીય સરહદની ડિગ્રીની ગણતરી છે, જે [[ગ્રહણ]]ના અસ્તમાંથી નિરીક્ષણ હેઠળની ચોક્કસ ક્ષણોમાં ઉદભવે છે, નહી તો તેને ચડતી પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવી હોત. જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ [[આફ્રિકા]], [[ભારત]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં જ્યોતિષવિદ્યાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રસરેલુ સ્વરૂપ છે. મધ્યયુગ અને અત્યંત આધુનિક જ્યોતિષવિદ્યાની પશ્ચિમી પરંપરાઓ હેલેનીસ્ટિક મૂળ ધરાવે છે. === જન્માક્ષર === [[ચિત્ર:12 houses of heaven.jpg|left|thumb|18મી સદીની આઇસલેન્ડીક હસ્તપ્રત જે ગ્રહો અને રાશિઓ માટે જ્યોતિષીય ગૃહો અને પ્રતિકો દર્શાવે છે.]] મધ્યથી જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા અને તેની શાખાઓ જન્માક્ષર અથવા જ્યોતિષીય ચાર્ટની ગણતરી છે. આપેલા સમય અને સ્થળ અનુસાર પૃથ્વી પરના સ્થળ લાભથી સ્વર્ગમાં આકાશી સંરચનાની દેખીતી સ્થિતિ આ બે દ્રષ્ટિકોણીય ડાયાગ્રામેટિકની રજૂઆત દર્શાવે છે. જન્માક્ષરને પણ બાર અલર આકાશી [[ગૃહો]]માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે, જે જીવનના વિવિધ વિસ્તારોનું આધિપત્ય કરે છે. જન્માક્ષર તૈયાર કરવામાં જે ગણતરી કરવામાં આવે છે તેમાં [[અંકગણિત]] અને સરળ [[ભૂમિતિ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ખગોળીય કોષ્ટકોના આધારે ઇચ્છીત તારીખો અને સમય પર સ્વર્ગની સંરચનાનાની દેખીતી સ્થિતિ દર્શાવવામાં થાય છે. પ્રાચીન હેલેનીસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યામાં જન્માક્ષરના પ્રથમ આકાશી ગૃહોમાં ચડતી સીમા મુકરર કરવામાં આવી છે. ચડતી માટે ગ્રીકમાં શબ્દ ''હોરસ્કોપ્સ'' હતો, જેન પરથી ''હોરસ્કોપ'' મેળવવામાં આવ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં, આ શબ્દનો એકંદર રીતે જ્યોતિષીય ચાર્ટનો ઉલ્લેખ કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની શાખાઓ === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓને ચાર શાખાઓમાં વિભાજિત કરી શકાય જેનો દરેક ચોક્કસ વિષય અથવા હેતુ તરફ નિર્દેશ કરી શકાય. ઘણી વખત આ શાખાઓ તરકીબોના વિશિષ્ટ જૂથનો અથવા વિવિધ વિસ્તાર તરફ પદ્ધતિના અગત્યના સિદ્ધાંતના વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણ અન્ય પેટાજૂથો અને જ્યોતિષવિદ્યાની રીતો આ ચાર મૂળ શાખાઓમાંથી લેવામાં આવી છે. [[જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉદભવ]] એ વ્યક્તિગત અને તેમના જીવનના અનુભવ વિશે માહિતી મેળવવા માટેનો વ્યક્તિના જન્મ ચાર્ટનો અભ્યાસ છે. [[કેટાર્કિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં [[ચુટણીત્વ]] અને ઘટના જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉના લોકો જ્યોતિષવિદ્યાનો સાહસ કે કારોબાર શરૂ કરવા માટે અત્યંત પવિત્ર ક્ષણ તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા અને બાદમાં ક્યા સમયે જે તે ઘટનાએ સ્થાન લીધું હતું તેના વિશે સમગ્ર વસ્તુ જાણવા માટે ઉપયોગ થતો હતો. [[હોરારી જ્યોતિષવિદ્યા]]નો ઉપયોગ જ્યોતિષ સામે રહેલા પ્રશ્નના ઉકેલ માટે જે તે ક્ષણના ચાર્ટના અભ્યાસ દ્વારા ચોક્કસ પ્રશ્નના જવાબ માટે કરવામાં આવતો હતો. [[મુન્ડેન અથવા વૈશ્વિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વૈશ્વિક ઘટનાઓની જ્યોતિષવિદ્યાઓની રીત છે, જેમાં હવામાન, ભૂકંપ અને સમ્રાજ્યની ચડતી અને પડતી અથવા ધર્મોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[જ્યોતિષીય વય]], જેમ કે [[કુંભની વય]], મીનરાશિની વય અને તે રીતે આગળનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વય લંબાઇમાં આશરે 2,150 વર્ષોની છે અને ઘણા લોકો મોટી ઐતિહાસિક વય તેમજ વિશ્વમાં પ્રવર્તમાન પ્રગતિઓની ગણના કરવા અને વર્ણવવા માટે આ મોટા પાયે વયનો ઉપયોગ કરે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Anatomical Man.jpg|thumb|right|ટ્રેસ રિચીસ હૈરસ ડુ ડુક ડી બેરીમાંથી 15મી સદીની નિશાનીઓ જે શરીરના કદ અને રાશિઓના પ્રતિકો વચ્ચે અંદાઝિત સહસંબંધ ધરાવે છે. ]] મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જ્યોતિષીય સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓમાંથી ઘણી ખરી [[એશિયા]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં બાદમાં વિકસી હશે તે પ્રાચીન [[બેબીલોનીયન્સ]]માં મળી આવી હતી અને તેમના આકાશી લક્ષણો આશરે બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના મધ્યમાં એકત્ર થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. <ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02018e.htm ''નામાર બેલી'' (બેલનું પ્રકાશન), કોઇ એક એવી વ્યક્તિ દ્વારા વિચાર કરવામાં આવેલો-જેણે વેદિક દસ્તાવેજોની પ્રાચીનતાને સમર્થન આપ્યુ ન હતું- જે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો જ્યોતિષીય દસ્તાવેજ બની રહેશે]</ref> તેઓ માનતા હતા કે આ આકાશી લક્ષણો બાદમાં સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે બેબેલોનીયન્સ અને એસિરીયન્સ દ્વારા અન્ય વિસ્તારો જેમ કે [[ભારત]], [[મધ્ય પૂર્વ]], અને [[ગ્રીસ]]માં પ્રસર્યા હતા, જ્યાં તેઓ અગાઉથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જ્યોતિષવિદ્યાના સ્થાનિક સ્વરૂપ સાથે ભળી ગયા હતા. <ref>[[એલેક્ઝાન્ડ્રા ડેવિડ નીલ]] ''તિબેટમાં જાદુ અને રહસ્ય '' , પૃષ્ઠ. 290, ડોવર પબ્લીકેશન્સ ઇન્ક. 1971 ISBN 0-486-22682-4; પ્રથમ ફ્રેન્ચ આવૃત્તિ. 1929</ref> આમ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા ગ્રીસમાં પ્રાથમિક રીતે ચતુર્થ સદીના મધ્યમાં સ્થળાંતર થઇ હતી અને ત્યાર બાદ બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં [[એલેક્ઝા્ડ્રીયનના વિજય]] બાદઆ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા [[જન્માક્ષરને લગતી જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સર્જન કરવા માટે ડિકેનિક જ્યોતિષવિદ્યાની ઇજીપ્તીયન પરંપરા સાથે ભળી ગઇ હતી. જ્યોતિષવિદ્યાનું નવું સ્વરૂપ કે જે [[એલેક્ઝેન્ડ્રીયાના ઇજિપ્ત]]ના મૂળમાં હોવાનું દેખાય છે, તે યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતમાં પ્રાચીનમાં વિશ્વમાં ફેલાયું હતું. === આધુનિક યુગ પહેલા === ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનો તફાવત સ્થળે સ્થળે અલગ અલગ પડે છે; તે મજબૂત રીતે પ્રાચીન ભારત, <ref>{{cite web | title= Ancient India's Contribution to Astronomy | url= http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | access-date= 2009-01-27 | archive-date= 2009-07-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090727100809/http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | url-status= dead }}</ref> પ્રાચીન બેબીલોનીયા અને [[મધ્યયુગીન યુરોપ]] સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ [[હેલેનીસ્ટિક દુનિયા]]માં અલગ પડી ગયા હતા. [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] વચ્ચેનો પ્રથમ [[અર્થ નિર્ધારણ]] તફાવત 11મી સદીમાં [[પર્સીયન ખગોળશાસ્ત્રી]] [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]]<ref>એસ. પાઇન્સ (સપ્ટેમ્બર 1964), "અલ બિરુનીના અનુસાર શબ્દ ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનું અર્થનિર્ધારણ", ''ઇસિસ'' '''55''' (3): 343-349</ref> દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. જ્યોતિષીય પ્રત્યનો દ્વારા મેળવેલી જ્યોતિષીય જાણકારીની પદ્ધતિ ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વારંવાર ઉપયોગ કરાયો હતો, જેમાં [[પ્રાચીન ભારત]]થી લઇને જૂના [[માયા સિવીલાઇઝેશન]] અને મધ્યયુગીન યુરોપનો સમાવેશ થાય છે. આ ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે જ્યોતિષવિદ્યાને અમુક પ્રવાહ જેમ કે [[મધ્ય યુગીન રસાયણ શાસ્ત્ર]]ની સાથે [[પ્રોટોસાયંસ]] પણ કહેવાય છે. આધુનિક યુગ પહેલા જ્યોતિષવિદ્યા પણ ટીકામાંથી બહાર રહી ન હતી; તેને વારંવાર હેલેનીસ્ટિક સંશયકારો, ચર્ચ સત્તાવાળાઓ, અને મધ્યયુગીન [[મુસ્લિમ ખગોળશાસ્ત્રીઓ]] જેમ કે [[અલ ફરાબી]] (અલફારાબિયસ), [[આઇબીએન અલ હેથામ]] (અલ્હાઝેન), [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]], [[એવીસેન્ના]] અને [[એવેરોસ]] દ્વારા પડકારો ફેંકવામાં આવ્યા હતા. જ્યોતિષવિદ્યાને રદિયો આપવાના તેમના કારણો ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિકો (જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રીત [[પ્રયોગમૂલક]]ને બદલે [[કાલ્પનિક]] હોવાને કારણે) અને ધાર્મિકો (જૂના [[ઇસ્લામિક વિદ્વાનો]]ના કારણો સાથે સંઘર્ષ)એમ બન્ને માટે યોગ્ય હતા. <ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |authorlink=George Saliba |year=1994b |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0814780237 |pages=[https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/60 60]& 67–69}}</ref> [[આઇબીએન ક્વાય્યીમ અલ જોઝીયા]] (1292–1350)એ, તેમના ''મિફતાહ દાર અલ સાકાડાહ'' માં, જ્યોતિષવિદ્યા અને [[અનુમાન]]ને રદિયો આપવા માટે પ્રયોગમૂલક દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{Cite journal|title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1971_91_1/page/96|first=John W.|last=Livingston|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=91|issue=1|date=1971|pages=96–103|doi=10.2307/600445}}</ref> અનેક આગળ પડતા વિચારકો, તત્ત્વજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[ગાલેન]], [[પેરાસેલ્સસ]], [[ગિરોલામો કાર્ડન]], [[નિકોલસ કોપરનિકસ]], [[તાકી અલ દીન]], [[ત્યાચો બ્રાહે]], [[ગેલિલિયો ગેલિલી]], [[જોહન્સ કેપ્લર]], [[કાર્લ જંગ]] અને અન્યોએ, જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નોંધપાત્ર રીતે યોગદાન આપ્યું હતું. <ref name="eysenck-nias">યેસેન્ક, એચ.જે., નિયાસ, ડી.કે.બી., જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા? (પેંગ્વિન પુસ્કતો, 1982)</ref><ref>{{cite web | title=Were They Astrologers? — Big League Scientists and Astrology | author=Bruce Scofield | publisher=The Mountain Astrologer magazine | url=http://www.mountainastrologer.com/standards/editor's%20choice/articles/science_ast.html | access-date=2007-08-16 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727164535/http://www.mountainastrologer.com/standards/editor%27s%20choice/articles/science_ast.html | url-status=dead }}</ref> == આધુનિક દ્રષ્ટિકોણો == જ્યોતિષીય પ્રયત્નમાં આધુનિક સમયમાં વિવિધ શોધો થઇ છે. === પશ્ચિમ === 20મી સદીના મધ્યમાં [[ઓલફ્રેડ વિટ્ટ]] અને ત્યાર બાદ, [[રેઇનહોલ્ડ એબર્ટીન]] મધ્યબિંદુઓનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યા હતા જન્માક્ષર આધારિત પૃથ્થકરણમાં (જુઓ [[મિડપોઇન્ટ (જ્યોતિષવિદ્યા)]]) 1930થી 1980ના દાયકા સુધી [[દેન રુધ્યાર]], [[લિઝ ગ્રીન]] અને [[સ્ટીફન અરોયો]] સહિતના જ્યોતિષીઓ [[મનોવૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણ માટેની જ્યોતિષશાસ્ત્ર]]ના ઉપયોગમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા, ત્યાર બાદ અગ્ર મનોવૈજ્ઞાનિક [[કાર્લ જંગ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 1930માં, [[ડોન નેરોમેને]] "એસ્ટ્રજિયોગ્રાફી"ના નામ હેઠળ [[સ્થળ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સ્વરૂપ યુરોપમાં વિકસાવ્યું હતું અને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. 1970ના દાયકામાં અમેરિકન જ્યોતિષ [[જિમ લેવિસે]] [[એસ્ટ્રોકાર્ટોગ્રાફી]]ના નામ હેઠળ વિવિધ ખ્યાલ વિકસાવ્યા હતા અને લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા. બન્ને પદ્ધતિઓનો ઇરાદો સ્થળમાં ભેદભાવ દ્વારા વિવિધ જીવન પરિસ્થિતિને ઓળખી કાઢવાનો હતો. === વેદિક (હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા) === [[ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા]] પશ્ચિમી જ્યોતિષશાસ્ત્ર કરતા અલગ અલગ [[રાશિચક્ર]]નો ઉપયોગ કરે છે અને તે [[વેદિક વિજ્ઞાન]]ની શાખા છે. <ref>"ભારત જેવા દેશોમા, કે જ્યાં નાની સંખ્યામાં બૌદ્ધિક વર્ગ પશ્ચિમી ભૌતિકતામાં તાલીમ પામેલો છે, ત્યારે જ્યોતિષવિદ્યા વિજ્ઞાનમાં અહીં અને ત્યાં ટકી રહેવા માટે પ્રયત્ન કરે છે." ડેવીડ પિન્ગ્રી અને રોબર્ટ ગિલબર્ટ, "જ્યોતિષવિદ્યા; ભારતમાં જ્યોતિષશાસ્ત્ર; આધુનિક સમયમાં જ્યોતિષવિદ્યા" [[એનસાક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]] 2008</ref><ref>મોહન રાવ, સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા: આપણે ક્યાં જઇ રહ્યા છીએ? મેડિકલ સિદ્ધાંતોનો ભારતીય જર્નલ ઓક્ટો-ડિસે 2001-9(4) [http://www.issuesinmedicalethics.org/094co123.html]</ref> [[ભારત]]માં, જ્યોતિષવિદ્યામાં લાંબા ગાળાથી સ્થાપિત બહળ પ્રમાણમાં ફેલાયેલી માન્યતા છે, અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ રોજીંદા જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નો અને બીજું કારકીર્દી અને ચુંટણી પ્રક્રિયામાં અને [[કર્મિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં થાય છે. <ref name="wideind">{{cite web | title=BV Raman Dies| publisher=New York Times, December 23, 1998|url=http://www.nytimes.com/1998/12/23/world/bangalore-venkata-raman-indian-astrologer-dies-at-86.html | access-date=2009-05-12}}</ref><ref name="fof">{{cite web| title=Fame and Fortune| author=Dipankar Das, May 1996| url=http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| access-date=2009-05-12| archive-date=2014-02-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20140209131704/http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| url-status=dead}}</ref> 1960માં, [[એચ.આર. સેશાદ્રી આયરે]], યોગી અને આવાયોગીના ખ્યાલ સહિતની પદ્ધતિ રજૂ કરી હતી. તેણે પશ્ચિમમાં સંશોધનલક્ષી જ્યોતિષોમાં રસ પેદા કર્યો હતો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં ભારતીય વેદિક જ્યોતિષ અને લેખક, [[વી.કે.ચૌધરી]]એ [[ઇન્ટરપ્રિટીંગ હોરોસ્કોપ માટે સિસ્ટમ્સ એપ્રોચ]]ની રચના કરી હતી અને વિકસાવ્યો હતો, જે જ્યોતિષ (અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યા)<ref>[[વી.કે. ચૌધરી]] અને કે. રાજેશ ચૌધરી, 2006, ''સિસ્ટમનો ખ્યાલ (જ્યોતિષવિદ્યા) જન્માક્ષરનો અર્થ કાઢવા માટે સિસ્ટમનો ખ્યાલ'' , ચતુર્થ સુધારેલી આવૃત્તિ, સાગર પબ્લિકેશન્સ, [[નવી દિલ્હી]], ભારત. ISBN 81-7082-017-0</ref> કે જે પદ્ધતિ "એસએ" તરીકે ઓળખાય છે અને જે લોકો જ્યોતિષ શીખવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેને મદદરૂપ થાય છે. બાદમાં કે.એસ. ક્રિશ્નામૂર્તિએ ક્રિશ્નામૂર્તિ પદ્ધતિ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી, જે સંબંધિત ગ્રહોની [[દશા]]માં તારાઓના પેટા વિભાજન દ્વારા [[તારા]] (નક્ષત્ર)ના પૃથ્થકરણ પર આધારિત હતી. આ પદ્ધતિ "કેપી" અને "સબ થિયરી" તરીકે પણ ઓળખાય છે. 2001માં, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને રાજકારણીઓ ચર્ચા કરી હતી અને વિદેક જ્યોતિષવિદ્યામાં સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાજ્યના નાણાનો ઉપયોગ કરવા માટે વિવેચન કર્યું હતું. <ref name="BBC_India">[http://www.bbc.co.uk/worldservice/sci_tech/highlights/010531_vedic.shtml ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા વિ. ભારતીય વિજ્ઞાન]</ref> == વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ પર અસરો == જ્યોતિષવિદ્યા પશ્ચિમ અને પૂર્વ સંસ્કૃતિઓ પર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. મધ્ય યુગમાં, જ્યોતિષવિદ્યા, આકાશી ગોળાની પદ્ધતિ અને સંરચનામાં માનતા શિક્ષણવિંદો જાણકારીની પદ્ધતિનું અને વિશ્વનું પ્રતિબિંબ પાડતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિશ્વના અનેક ભાગોમાં જ્યોતિષવિદ્યામાં મજબૂત માન્યતા છે: એક સર્વક્ષણમાં, 31 ટકા [[અમેરિકનો]]એ જ્યોતિષવિદ્યામાં માનતા હોવાનું પ્રદર્શિત કર્યું હતું, જ્યારે અન્ય એક અભ્યાસમાં 39 ટકા લોકો આ વિદ્યા વૈજ્ઞાનિક હોવાનું માનતા હતા. <ref name="taylor">{{cite web | title=The Religious and Other Beliefs of Americans 2003 | author=Humphrey Taylor | url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2007-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070111214109/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | url-status=dead }}</ref><ref name="nsa1">{{cite web | title=Science and Technology: Public Attitudes and Understanding | publisher=National Science Foundation | url=http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2011-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111230065215/http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષવિદ્યા ભાષા અને સાહિત્ય એમ બન્ને પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઉદા. તરીકે, મધ્યયુગીન લેટિન ''ઇન્ફ્લુએન્શિયા'' માંથી [[ઇન્ફ્લુયએન્જા]]નો અર્થ પ્રભાવ થાય છે, તેનું આવું નામ એટલા માટે અપાયું હતુ કે એક વખત ડોકટરોએ ગ્રહો અને તારાઓના પ્રભાવને કારણે રોગચાળો હોવાનું માન્યુ હતું. <ref>http://www.etymonline.com/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205085150/http://www.etymonline.com/index.php |date=2015-12-05 }}? શબ્દ-ઇન્ફ્લુએન્જા ઓનલાઇન વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર શબ્દકોશ</ref>. શબ્દ "ડિઝાસ્ટર" ઇટાલીયન શબ્દ ''ડિઝાસ્ટ્રો'' પરથી આવ્યો છે, જે નકારાત્મક ઉપસર્ગ ''ડિસ-'' અને લેટિન ''એસ્ટર'' "સ્ટ્રાર" પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, આમ અર્થ "ઇલ સ્ટેર્ડ"<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=disaster|title=Online Etymology Dictionary: Disaster|access-date=2009-01-22}}</ref> વિશેષણ "લુનાટિક" (લુના/[[ચંદ્ર]]), "મર્ક્યુરીયલ" ([[બુધ]]), "વેનેરલ" ([[શુક્ર]]), "માર્શિયલ" ([[મંગળ]]), "જોવિયલ" ([[ગુરુ]]/જોવ), અને "સેટર્નાઇન" ([[શનિ]]) તમા જૂના શબ્દો છે જેનો વ્યક્તિગત લાયકાતો વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થાય છે તે કદાચ મળતા આવે છે અથવા ગ્રહના જ્યોતિષીય લક્ષણો દ્વારા ભારે પ્રભાવ હેઠળ છે,તેમાંના કેટલાકના નામની પાછળ રોમન દેવતાનું નામ આવતં હોવાથી તેની પરથી મેળવવામાં આવ્યા છે. સાહિત્યમાં ઘણા લેખકો, વિખ્યાત [[જિયોફ્રે ચૌસર]]<ref>{{cite web | title=Astrology and English literature'' | author=A. Kitson | publisher=Contemporary Review, October 1996 | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Essential Chaucer: Science, including astrology'' | author=M. Allen, J.H. Fisher | publisher=[[University of Texas]], San Antonio | url=http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | access-date=2006-07-17 | archive-date=2018-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180812164441/http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Astronomy and Astrology in the Works of Chaucer'' | author=A.B.P. Mattar et al. | publisher=[[University of Singapore]] | url=http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130202173517/http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | url-status=dead }}</ref> અને [[વિલીયમ શેક્સપિયરે]],<ref>{{cite web | title=''Shakespeare, Astrology, and Alchemy: A Critical and Historical Perspective'' | author=P. Brown | publisher=The Mountain Astrologer, February/March 2004 | url=http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120618104421/http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Shakespeare's Astrology | author=F. Piechoski | url=http://starcats.com/anima/shakespeare.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111231151128/http://starcats.com/anima/shakespeare.html | url-status=dead }}</ref> તેમના પાત્રના જુસ્સાના વર્ણનમાં ચાલાકી અને રંગ ઉમેરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, માઇકલ વાર્ડે એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે [[સી. એ. લેવિસે]] તેમની [[ક્રોનિકલ ઓફ નાર્નીયા]]ને સાત આકાશના લક્ષણો અને સંકેતોમાં રંગી હતી. ઘણી વખત આ પ્રકારના સાહિત્યની સંપૂર્ણપણે પ્રશંસા કરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતાત્મકની સમજણી જરૂરી હોય છે. કેટલાક વર્તમાન વિચારકોમાં વિખ્યાત કાર્લ જંગ,<ref name="Jung">કાર્લ જી. જંગ, "સામૂહિક બેશુદ્ધિનો લાક્ષણિક નમૂનો," ''સી.જી.ગંગના અસલ લખાણમાં '' અવતરણ (આધુનિક ગ્રંથાલય, પ્રતિનિધિ. 1993), 362-363.</ref> જ્યોતિષવિદ્યાના અનુમાનીત દાવાઓમાં જરૂરી રીતે નહી પડતા દિમાગની દ્રષ્ટિએ જ્યોતિષવિદ્યાની વર્ણનાત્મક શક્તિમાં માને છે. શિક્ષણમાં જ્યોતિષવિદ્યા [[મધ્ય યુગીન યુરોપ]]ના [[યુનિવર્સિટી શિક્ષણ]]માં પ્રદર્શિત થાય છે, જેને સાત સ્પષ્ટ વિસ્તારોમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું, દરેક ચોક્કસ પ્રકારના ગ્રહ દ્વારા પ્રદર્શિત થતા હતા અને સાત [[વિપુલ કલા]] તરીકે ઓળખાતા હતા. [[દાંતે અલીઘેઇરી]]એ એવું અનુમાન કર્યું હતું કે આ કલાઓ, જે વિજ્ઞાનમાંથી પેદા થઇ છે તેને આજે આપણે ઓળખીએ છીએ, જે ગ્રહો જેવું જ સમાન માળખું ધરાવે છે. સંગીતમાં જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રભાવનું અત્યંત જાણીતુ ઉદાહરણ બ્રિટીશ કંપોઝર ગુત્સવ હોસ્ટના ઓરકેસ્ટ્રલ સ્યુટ કે જેને "[[ધી પ્લાનેટસ]]" છે, જેનું માળખું ગ્રહોના જ્યોતિષીય સંકેતો પર આધારિત છે. == જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન == [[ફ્રાંસિસ બેકોન]] અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિના સમયમાં નવા જ ઉભરતા વૈજ્ઞાનિક પ્રવાહે પ્રયોગાત્મક નિરીક્ષણો પર આધારિત પદ્ધતિસરના પ્રયોગમૂલક આકર્ષણની પદ્ધતિ હસ્તગત કરી હતી. <ref>{{cite web | title= The scientific revolution | url= http://www.wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | author= Hooker, Richard | access-date= 2010-03-09 | archive-date= 2007-10-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071011191104/http://wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | url-status= dead }}</ref> આ મુદ્દે, જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર એક બીજાથી અલગ પડવાનું શરૂ થઇ ગયું હતું ; ખગોળશાસ્ત્ર અનેક મધ્ય વિજ્ઞાનોમાંનું એક બની ગયું હતું, જ્યારે જ્યોતિષવિદ્યાને વધુને વધુ રીતે ગૂઢવિદ્યા વિજ્ઞાન અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સહજ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું. આ અલગતાવાદ અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીઓ સુધી વકર્યો હતો. <ref name="Tester">જિમ ટેસ્ટર, ''પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ'' (બેલાન્ટાઇન બુક્સ, 1989), 240એફએફ.</ref> {{Infobox Pseudoscience | topics=[[Astronomy]], [[Psychology]] | claims=Measurable correlations can be reliably found between the position of the planets and personality and human events. | origyear=antiquity | origprop= ancient priests and astrologers | currentprop= [[Philip Berg]], [[Michel Gauquelin]], [[Linda Goodman]], [[Liz Greene]], [[Alan Leo]], [[Sydney Omarr]], [[Joan Quigley]], [[Jackie Stallone]], [[Athena Starwoman]], [[Shelley von Strunckel]], [[Richard Tarnas]] }} સમકાલીન વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] અને [[સ્ટીફન હોકિંગે]] જ્યોતિષવિદ્યાને બિનવૈજ્ઞાનિક તરીકે ગણાવી હતી,<ref>{{cite web | title=''The Real Romance in the Stars'' | author=Richard Dawkins | publisher=The Independent, December 1995 | url=http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408063628/http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=British Physicist Debunks Astrology in Indian Lecture | publisher=Associated Press | url=http://www.beliefnet.com/story/63/story_6346_1.html}}</ref> અને એસ્ટ્રોનમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિકના [[એન્ડ્રુ ફ્રેકનોઇ]] જેવાએ ખોટી માન્યતા પર આધારિત સિદ્ધાંત તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=Astronomical Pseudo-Science: A Skeptic's Resource List | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/resources/pseudobib.html}}</ref> 1975માં, [[અમેરિકન હ્યુમનીસ્ટ એસોસિયેશને]] જે લોકો જ્યોતિષવિદ્યામાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા તેવાને અલગ પાડ્યા હતા અને આમ કરવાથી "તેમની માન્યતાઓ માટે કોઇ જ ચકાસેલો વૈજ્ઞાનિક પાયો ન હોવાની હકીકત છતા અને ખરેખર તેની વિરુદ્ધમાં મજબૂત પૂરાવો છે." <ref name="humanist">{{cite web | title=<nowiki>Objections to Astrology: A Statement by 186 Leading Scientists</nowiki> | publisher=<nowiki>The Humanist, September/October 1975</nowiki> | url=http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318140638/http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | url-status=dead }}</ref> ખગોળશાસ્ત્રી [[કાર્લ સાગન]] આ નિવેદન હસ્તાક્ષર માટે ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા, એટલા માટે નહી કે તેમને લાગ્યું હતું કે જ્યોતિષવિદ્યા માન્ય છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેમને નિવેદનનો સૂર [[સત્તાવાહક]] લાગ્યો હતો. <ref name="Sagan">સાગન, કાર્લ. "પત્ર." ધી હ્યુનિનિસ્ટ 36 (1976): 2</ref><ref>{{cite web | title=Astrology: What it is and what it isn't, | author=Mariapaula Karadimas | publisher=The Peak Publications Society | url=http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-09-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110906173022/http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | url-status=dead }}</ref> સાગને જણાવ્યું હતું કે તેઓ કદાચ નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તોજ રાજી થયા હોત કે જો તે જ્યોતિષીય માન્યતાઓના સૈદ્ધાંતિક મતનું વર્ણન કરતા હોત અને રદિયો આપતા હોત, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તેઓ કદાચ મનને મનાવી શક્યા હોત અને વહેંચવામાં આવેલા નિવેદન કરતા ઓછો વિવાદ ઉત્પન્ન કર્યો હોત. <ref>સાગન, કાર્લ. ''દુષ્ટોના વળગણવાળી દુનિયા: વિજ્ઞાન એ અંધકારમાં દિવા સમાન.'' (ન્યુ યોર્ક: બેલાનટાઇન બુક્સ, 1996), 303.</ref> થોડા સમય માટે જ્યોતિષવિદ્યાને વિજ્ઞાન તરીકે માનવામાં ન આવી હોવા છતા, 20મી સદીના પ્રારંભથી જ્યોતિષીઓ માટે સંશોધનનો નંધપાત્ર વિષય રહ્યો હતો. પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં 20મી સદીના તેમના અભ્યાસમાં, ભૂતપૂર્વ જ્યોતિષી જ્યોતિષ ટીકાકાર જ્યોફ્રે ડીન તરફ વળ્યા હતા અને સહલેખકોએ આ હાથ ધરાયેલી બાર્ગેઇનીંગ સંશોધન પ્રવૃત્તિને મુખ્યત્વે જ્યોતિષીય સમાજમાં જ દસ્તાવેજી કરી હતી.<ref name="Dean">જી. ડીન. એટ.અલ., ''પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં તાજેતરનો વિકાસ: મહત્વની સમીક્ષા 1900-1976''. જ્યોતિષીય સંગઠન (ઇંગ્લેંડ 1977)</ref> === સંશોધન === [[ચિત્ર:Mars effect.svg|thumb|left|મંગળ ગ્રહની અસર: જાણિતા દોડવીરોના જન્મના ચાર્ટમાં મંગળના ગ્રહની દિવસની સ્થિતિના સંબંધિત આવર્તન.]] જ્યોતિષીય આગાહી અને [[કામગીરીયુક્ત વ્યાખ્યાયિત]] પરિણામો વચ્ચે [[આંકડાકીય અગત્યતા]] સંબંધો દર્શાવવામાં અભ્યાસો વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યા છે. <ref name="asotp"/><ref name="doubleblind">શોન કેરિસન ''જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રકારનું ડબલ બ્લાઇંગડ પરીક્ષણ'' , 318, 419 1985</ref> [[અસર કદ]] જ્યોતિષ આધારિત પરીક્ષણો [[કલ્પનાઓ]] અંતમાં સુચવે છે કે જ્યોતિષીય આગાહીઓની [[સરેરાશ]] સચોટતા તક દ્વારા જે આસા હોય છે તેના કરતા મોટી હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, [[કલ્પનાશીલ]], [[વર્તણૂંક]], શારીરિક અને અન્ય [[તફાવતો]], 2000નો જ્યોતિષીય અભ્યાસ "ટાઇમ ટ્વીન્સ" દરેકની મિનીટોમાં પેદા થયો હતો જે માનવ લક્ષણો પર તારાઓનો પ્રભાવ દર્શાવતો નથી. <ref name="Psi">{{cite web | title=Is Astrology Relevant to Consciousness and Psi? | author=Dean and Kelly | url=http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | access-date=2010-03-09 | archive-date=2016-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160926152556/http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | url-status=dead }}</ref> એવું સુચન કરવામાં આવ્યું હતું કે બિનઅંકુશિત [[માનવસર્જન]]ને કારણે અન્ય આંકડાકીય સંશોધનો વારંવાર જ્યોતિષવિદ્યાના પૂરાવા તરીકે ખોટા પૂરવાર થયા છે. <ref>{{cite web | title=Artifacts in data often wrongly seen as evidence for astrology | url=http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | first=Geoffery | last=Dean | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826162245/http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | url-status=dead }}</ref> [[પ્રયોગાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકો]]એ એવું સુચન કર્યું હતું કે વિવિધ અસરો જ્યોતિષીય સચોટતાના દેખાવમાં ફાળો આપી શકે છે. [[પક્ષપાતી સમર્થન]] તરીકે જાણીતું હોવાનું એક જોવાયેલું વલણ છે, જ્યાં લોકોને અસચોટ ("નિષ્ફળ") વધુને વધુ સચોટ આગાહીઓ ("સફળ") યાદ રાખવા માટે અસંખ્ય આગાહીઓનો એક સેટ આપવામાં આવે છે. પરિણામે, લોકો હવે જે ખરેખર છે તેના કરતા સચોટ હોવાના નાતે આગાહીઓના સેટને યાદ રાખવો પડે છે. બીજુ મનોવૈજ્ઞાનિક [[આશ્ચર્ય]] [[પૂર્વગામી અસર]] તરીકે જાણીતી છે, જે વ્યક્તિગતોના એવા વલણનો ઉલ્લેખ કરે છે કે જેમ દરજી તેમના માટે જ હોય છે તેમ તેમના સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા વ્યક્તિત્વના વર્ણનને ઊંચી સચોટતા અર્પવી જોઇએ, પરંતુ હકીકતમાં તે સંદિગ્ધ બાબત છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાગુ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે પૂરતી છે. જ્યારે જ્યોતિષીય આગાહીઓ અમુક વ્યક્તિ માટે કેટલીક અસાધારણ ઘટનાઓ સાથે [[મળતી આવવા]]નું શરૂ કરે, પરંતુ અન્યો માટે નહી, ત્યારે આ આગાહીઓની પુનઃએકત્રિત કરેલી [[સંકલિતતા]] પક્ષપાતી સમર્થનને એક એક કરીને ખાળે છે. જ્યારે આગાહીઓમાં સંદિગ્ધ ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વ્યક્તિગત દેખાવ કદાચ થોડા ઘણા અંશે પૂર્વગામી અસરને કારણે હોઇ શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના ચોક્કસ મૂળતત્વોની મા્યતા દર્શાવવા માટે પોતાનું જીનવ સમર્પિત કરનાર ફ્રેન્ચ મનવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી [[મિશેલ ગૌક્વેલિને]], લખ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક ગ્રહોની સ્થિતિ અને ઇશ્વરીય પ્રેરણા જેવા ચોક્કસ માનવ ઘાત વચ્ચે સહસંબંધ શોધી કાઢ્યો છે.<ref>ગૌક્વેલીન એમ., માનવ વર્તણૂંક પર વૈશ્વિક પ્રભાવ, ઔરોરા પ્રેસ, સાન્ટા એફઇ એનએમ (1994)</ref> ગૌક્વેલિનનો મોટે ભાગે જાણીતો ખ્યાલ [[મંગળની અસર]] છે, જે દર્શાવે છે કે જાણીતા રમત વિજેતાના જન્મ સમયે આકાશમાં ચોક્કસ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યક્તિના જન્મ સમયે આવું થતું નથી. સમાન પ્રકારનો ખ્યાલનું [[રિચાર્ડ ટાર્નસ]] દ્વારા તેમની કૃતિ ''કોસ્મોસ એન્ડ સાયચે'' માં ,સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેઓ ગ્રહોની ગોઠવણી અને ઐતિહાસિક અગત્યની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિગત વચ્ચે સમાનતાની ચકાસણી કરે છે. તેમના 1955માં મૂળભૂત પ્રકાશનથી, મંગળની અસર અભ્યાસનો વિષય રહ્યો છે અને [[સંશયાત્મક]] પ્રકાશનો કે જેમનો ઉદ્દેશ તેને રદિયો આપવાનો હતો, <ref>બેન્સ્કી, સી. એટ અલ. (1996). "મંગળગ્રહની અસર": 1000 રમતવીરોમાં ફ્રેન્ચ કસોટી.</ref><ref>ઝીલન, એમ., પી. અને જી. અબેલ. 1977. શું તે મંગળ ગ્રહની અસર છે? માનવવાદી 37 (6): 36-39.</ref><ref>''સ્કેપ્ટીકલ-ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન અને અર્ધ સાધારણની હેન્ડબુક'' માં હર્બર્ટ નેઇસ્લર, ઇડી [[ડોનાલ્ડ લેકોક]], [[ડેવીડ વર્નોન]], [[કોલીન ગ્રુવ્સ]], [[સાયમન બ્રાઉન]], ઇમેજક્રાફ્ટ, કેનબેરા, 1989, ISBN 0-7316-5794-2, પૃષ્ઠ3</ref> અને [[આનુષંગિક જર્નલો]]એ મૂળભૂત ખ્યાલોને ટેકો આપવા અને વિસ્તારવા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{cite web | title=Raising the Hurdle for the Athletes' Mars Effect: Association Co-Varies With Eminence | url=http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | author=Suitbert Ertel | publisher=Journal of Scientific Exploration | access-date=2010-03-09 | archive-date=2008-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081210060754/http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Discussion of Mars eminence effect | url=http://www.planetos.info/mmf.html | author=Ken Irving | publisher=Planetos | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111211133118/http://www.planetos.info/mmf.html | url-status=dead }}</ref> ગૌક્વેલિનના સંશોધનને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાની સ્વીકૃત્તિ મળી ન હતી. [[ચિત્ર:Cellarius ptolemaic system.jpg|thumb|right|એન્ડ્રીયાસ સેલારિયસ દ્વાર ચિત્રો કે શબ્દોમાં રજૂ કરાયેલ ટેલેમેઇક સિસ્ટમ, 1660/61]] === સંશોધનમાં અંતરાયો === જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે આજે જ્યોતિષવિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરવા માટે મહત્વના અંતરાયો છે, જેમાં ભંડોળનો અભાવ<ref name="Eysenck">એચ.જે. આઇસેન્ક અને ડી.કે.બી. નિયાસ, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા?'' પેન્ગ્વીન બુક્સ (1982) ISBN 0-14-022397-5</ref><ref name="Phillipson">જી.ફિલીપસન, ''શૂન્ય વર્ષમાં જ્યોતિષવિદ્યા '' . ફ્લેર પબ્લિકેશન્સ (લંડન, 2000) ISBN 0-9530261-9-1</ref> જ્યોતિષીઓ દ્વારા વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રની પાશ્ચાદ ભૂમિકાનો અભાવ,<ref name="avalon">{{cite web | title=School History | publisher=The Avalon School of Astrology | url=http://www.avalonastrology.com/History.htm}}</ref> અને સંશોધન કરતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશયકારો દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યામાં કુશળતાના અભાવનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Eysenck"/><ref name="Phillipson"/><ref name="Harding">{{cite web | title=Prejudice in Astrological Research | author=M. Harding | publisher=Correlation, Vol 19(1) | url=http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120106194933/http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | url-status=dead }}</ref> કેટલાક જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે થોડા પ્રેક્ટિસનરો આજે જ્યોતિષવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણને અનુસરે છે કારણે કે તેઓ માને છે કે ગ્રાહકો સાથે દરોરજ કામ કરવાથી તેઓ તેમના ગ્રાહકોને વ્યક્તિગત માન્યતા પૂરી પાડી શકે છે. <ref name="Phillipson"/><ref name="Irving">{{cite web | title=Science, Astrology and the Gauquelin Planetary Effects | author=K. Irving | url=http://www.planetos.info/sciast1.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-02-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120204055324/http://www.planetos.info/sciast1.html | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષીયો દ્વારા અન્ય દલીલ એવી કરવામાં આવે છે કે જ્યોતિષવિદ્યાના મોટા ભાગના અભ્યાસો જ્યોતિષવિદ્યાની કવાયતના પ્રકારને છતા કરતા નથી અને [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં લાગુ પડતી નથી. <ref name="MUL-MVA">એમ. અર્બન લુરેઇન, ''ગુણાંક પૃથ્થકરણ પ્રત્યેની ઓળખ'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref><ref name="Perry">જી. પેરી, ''આપણે જાણીએ છીએ તેવું આપણે કઇ રીતે જાણી શકીએ? '' ''શબ્દનાં રૂપાખ્યાન દર્શાવતા કોઠાથી લઇને જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ સુધી'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાની તરફદારો એવી દલીલ કરે છે કે પ્રવર્તમાન વર્તણૂંક અને કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાના વિરોધીઓના હેતુઓ ચકાસવામાં આવનારી કલ્પનાની રચના, પરીક્ષણ હાથ ધરવું અને પરિણામો જાહેર કરવામાં સભાનપૂર્વકના અને સભાનતા વિનાના પક્ષપાતો રજૂ કરે છે. <ref name="asotp"/><ref name="eysenck-nias"/><ref name="humanist"/><ref name="Harding"/><ref>{{cite web | title=Astrology for Skeptics | author=Bob Marks | url=http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111210003020/http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:God the Geometer.jpg|thumb|ખાસ કરીને ભૂમિતી અને ખગોળવિદ્યા/જ્યોતિષવિદ્યાનું પ્રારંભનું વિજ્ઞાન, મોટા ભાગના મધ્યયુગીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇશ્વાસ સાથે જોડાયેલું હતું. 13મી સદીની હસ્તપ્રતમાં રહેલી સીમા ઇશ્વરના સર્જ કૃત્યનું ચિહ્ન છે, કેમ કે મોટા ભાગના લોક માને છે કે કંઇક આંતરિક ઇશ્વરીય તત્વ કે પૂર્ણતા છે જે વર્તુળમાં શોધી શકાય તેમ છે.]] === પદ્ધતિ === જ્યોતિષીય માન્યતાઓ ધરાવતી મૂર્ત પદ્ધતિઓની સતત સમજણો જ્યોતિષીઓએ રજૂ કરી નથી, <ref name="Seymour">ડો. પી. સેમૌર, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાનનો પૂરાવો.'' પેંગ્વીન ગ્રુપ (લંડન, 1988) ISBN 0-14-019226-3</ref><ref>{{cite web | title=The Pineal Gland and the Ancient Art of Iatromathematica | author=Frank McGillion | url=http://www.astrology-research.net/researchlibrary/Iatr/pineal.htm}}</ref> અને થોડા વર્તમાન જ્યોતિષીઓ આકાશી સંરચના અને ધરતી પરની ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ હોવાનું માને છે. <ref name="Phillipson"/> [[એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિક]] દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલો તંત્રીલેખ જણાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉદ્ભવ થયેલી પદ્ધતિ હોવાનો કોઇ પૂરાવો નથી જેના દ્વારા જે તે સાધન પાર્થિવ બાબતો પર પ્રભાવ જમાવી શકે. <ref name="asotp"/> સંશોધકોએ [[કારણભૂત]] દર્શાવ્યું છે, સ્પષ્ટ રીતે [[સહસંબંધિક]], જ્યોતિષીય નિરીક્ષણો અને ઘટનાઓ જેમ કે કાર્લ જંગ દ્વારા સુચિત કરાયેલ [[સિંક્રોનીસિટી]]ની થિયરી વચ્ચેનો સંબંધ. <ref>મેગી હાયડ, જંગ અને જ્યોતિષવિદ્યા. ધી એક્વેરીયન પ્રેસ (લંડન, 1992) પૃષ્ઠ. 24-26.</ref> અન્યો [[અનુમાન]]માં મૂળ હોવાનું જણાવ્યું છે. <ref name="Cornelius">જ્યોફ્રે કોર્નેલિયસ, જ્યોતિષવિદ્યાની ક્ષણ. ઉત્સવ અરોરા, અન્ય એક ચિંતન સંશોધન નિષ્ણાત અને જ્યોતિષ એવી દલીલ કરે છે કે, "જો 100 ટકા ખરાઇ એ માપદંડ હોય તો, આપણે તમામ દવાખાનાઓ, તબીબી લેબોરેટરીઓ બંધ કરી દેવી જોઇએ. વૈજ્ઞાનિક તબીબી સાધનો અને ઔષધો ભૂલો અને ઊંધી ગણતરીઓનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. આવું જ કોમ્પ્યુટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિકના કિસ્સામાં છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટો અને સાધનો નિષ્ફળ જાય છે તેથી જ અમે તેને રદિયો આપતા નથી પરંતુ અમે ભૂલો માટે તેનો ઉકેલ શોધવાની દિશામાં કામ કરીએ છીએ." વેસેક્સ જ્યોતિષ (બૌર્નેમાઉથ, 2003.)</ref> કેટલાકે એવી દલીલ કરી છે કે પ્રયોગમૂલક સહસંબંધ તેમના પોતાના [[એપિસ્ટેમોલોજીકલી]] પર આધારિત છે, અને તેને કોઇ પણ પદ્ધતિની થિયરીની જરૂર નથી. <ref name="Harding"/> કેટલાક નિરીક્ષકો સામે, આ બિનપદ્ધતિસરનો ખ્યાલ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ મારફતે જ્યોતિષવિદ્યાની માન્યતાની શક્યતા વિશે ગંભીક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને કેટલાકે જ્યોતિષવિદ્યામાં સમગ્રપણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની લાગુ પાડવાની વાતને નકારી કાઢી છે. <ref name="Harding"/> કેટલાક જ્યોતિષીઓ, બીજી બાજુ એવું માને છે કે જ્યોતિષવિદ્યા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને જવાબદાર છે, કેમ કે તે પૂરતા પ્રમાણમાં આધુનિક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે અને આ દ્રષ્ટિકોણને ટેકો આપવા અગ્ર અભ્યાસો પૂરા પાડે છે. <ref name="HARASTRES">ડી. કોક્રેન, ''જ્યોતિષની સાબિતી તરફ: ગાણિતીક ક્ષમતા માટે એસ્ટ્રોસિગ્નેચર'' આંતરરાષ્ટ્રીય જ્યોતિષ ISAR જર્નલ વિન્ટર-સ્પ્રીંગ 2005, વોલ્યુમ 33, #2</ref> પરિણામે, વિવિધ જ્યોતિષીઓએ આકડાકીય માન્યતાઓને આધારે જ્યોતિષવિદ્યાના સતત અભ્યાસની હાકલ કરી છે અથવા તો તરફેણ કરી છે. <ref>એમ.પોટ્ટેન્જર (ઇડી), ''જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ.'' જ્યોતિષીય સંશોધન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> == વધુ જુઓ == * [[જ્યોતિષવિદ્યાને લગતા સંકેતો]] * [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] * [[વહેમ]] == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બીજા વાંચનો == * રોજર બેક, પ્રાચીન જ્યોતિષવિદ્યાનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, બ્લેકવેલ (2007) * [[પરમહંસ યોગનંદા]]: [http://en.wikisource.org/wiki/Autobiography_of_a_Yogi/Chapter_16 યોગીની આત્મકથા/પ્રકરણ 16: તારાઓની હોંશિયારીથી છેતરામણી] == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}} ; જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ * {{cite web| author=Robert Hand| title=The History of Astrology — Another View| url=http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| access-date=2007-06-19| archive-date=2007-08-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20070819182715/http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| url-status=dead}} ; જ્યોતિષવિદ્યા અને ધર્મ * [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar/FatwaE/FatwaE&amp;cid=1119503544140 ઇસ્લામમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528041939/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503544140 |date=2008-05-28 }} * [http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible જૂના અને નવા કરારની નકલમાં જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618062258/http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible |date=2010-06-18 }}, [[જોસેફ જોહ્ન ડ્યૂવે]] દ્વારા. * [http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm જ્યોતિષવિદ્યા: ધર્મ અને પ્રયોગમૂલક વચ્ચે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224192917/http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm |date=2011-12-24 }}, ડો. ગુત્સવ-અડોલ્ફ શોએનર દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યા પરનો ગ્રંથ, શેન ડેન્સોન દ્વારા ભાષાંતર કરાયેલ. * [http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html મધ્યયુગીન જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305064820/http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html |date=2013-03-05 }}, બ્રિટીશ ગ્રંથાલયનો જ્ઞાન સ્ત્રોત. * [http://www.ou.org/chagim/astrology.htm યહૂદી ધર્મમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] ; જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન * [http://www.astrology-and-science.com/ જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન], જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન તરફ એક નિર્ણાયક દ્રષ્ટિ. * [http://www.skepsis.nl/astrot.html જ્યોતિષપરીક્ષણ], અન્ય પ્રયોગોના સંદર્ભો સાથે જ્યોતિષવિદ્યાની [[આગાહીયુક્ત શક્તિ]]ના પરીક્ષણનું ખાતુ * [http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html તારાઓમાં સાચો રોમાંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618135547/http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html |date=2012-06-18 }}, [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યાનો નિર્ણાયક દ્રષ્ટિકોણ. * [http://www.astrofaces.com/ એસ્ટ્રોફેસીસ], સૂર્ય, ચંદ્ર અને વિષયોના પ્રાભાવી સંકેતો દ્વારા રચાયેલ જૂથ દ્વારા તસવીરો સાથે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે જ્યોતિષવિદ્યાનો આંકડાકીય સહસંબંધ પૂરો પાડવા ઇચ્છતો સંશોધન પ્રોજેક્ટ. [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] dsru6n4spkgxmguedv1pg64bfkgzf6n ધૂમ્રપાન 0 22577 907735 898811 2026-11-13T21:38:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907735 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''ધૂમ્રપાન''' એક એવી ટેવ છે જેમાં મોટે ભાગે [[તમાકુ]] અને અન્ય કેફી દ્રવ્યોને બાળી શ્વાસ દ્વારા તેના ધુમાડાનો આસ્વાદમાં લેવામાં છે. આ ટેવનો પ્રારંભ ઈ. સ. પૂ. ૫૦૦૦-૩૦૦૦ના પ્રારંભમાં થયો હતો.<ref name="Gateley2004"/> તે સમયે ઘણા લોકો ધાર્મિક રૂઢીઓ દરમિયાન ધૂપદ્રવ્ય બાળતા. અમુક સમય બાદ આનંદ અથવા સામાજિક સાધન તરીકે ધુમ્રપાન અપનાવવામાં આવ્યું.<ref name="Robicsek1979"/> ૧૫૦૦ની સદીના અંતમાં તમ્બાકુને જૂના વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ વાપરવામાં આવ્યું હતું, તે સામાન્ય વેપાર માર્ગો થકી તેનો ફેલાવો થયો. આ પદાર્થની વારંવાર ટીકા કરવામાં આવતી તેમ છતાં તે લોકપ્રિય બનતું ગયું.<ref name="L&M"/> જર્મન વૈજ્ઞાનિકોએ ઈ.સ. ૧૯૨૦ના અંતમાં ધૂમ્રપાન અને ફેંફસાના કેન્સર વચ્ચે એક કડી ઔપચારીક રીતે શોધી કાઢી હતી. તેના પરિણામે આધુનિક ઇતિહાસની પ્રથમ ધૂમ્રપાન વિરોધી ઝુંબેશમાં શરૂ થઈ હતી. આ ચળવળ જોકે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નિષ્ફળ રહી હતી અને ત્યાર બાદ ઝડપથી બિનલોકપ્રિય બની હતી.<ref name="NWC228"/> ૧૯૫૦માં, સરકારી આરોગ્ય વિભાગે ફરીથી ધૂમ્રપાન અને કેન્સર વચ્ચેના સંબંધનું સુચન કરવાનું શરૂ કર્યુ.<ref name="RichardHillyBMJ1954"/> ૧૯૮૦માં આ અંગેના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓમાં પણ વધારો થયો હતો, અને ફરીથી આ ટેવ સામે રાજકીય પગલા લેવાનું દબાણ વધ્યું હતું. વિકસીત વિશ્વમાં 1965 બાદ વપરાશનો દર કદાચ વધ્યો હતો કે ઘટ્યો હતો.<ref name="RockEtAlCDC2006"/> જોકે, આ દરો વિકાશીલ વિશ્વમાં સતત વધતો રહ્યો હતો.<ref name="WHO2002FactSheet"/> તમાકુનો વપરાશ કરવા માટે ધૂમ્રપાન એ અત્યંત સામાન્ય રીત છે અને તમાકુ ધૂમ્રપાન કરવામાં આવનારો અત્યંત સામાન્ય પદાર્થ છે. અન્ય ઉમેરા<ref name="WHOJeffreyWigand"/> સાથે કૃષિ પેદાશમાં ઘણી વખત મિશ્રણ કરવામાં આવે છે અને ત્યાર બાદ [[પિરોલિઝ્ડ]]નો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. પરિણામ સ્વરૂપે થતી વરાળને ત્યાર બાદ શ્વાસમાં લેવામાં આવે છે અને [[કશ]] દ્વારા ફેફસામાં સક્રિય પદાર્થ જાય છે.<ref name="GilmanXun2004p318"/> આ સક્રિય પદાર્થ નસના અંત ભાગોમાં રસાયણ ઉથલો લાવે છે, જે હૃદયના ધબકારાના દર, યાદશક્તિ, સતર્કતા<ref name="PMID2498936"/> અને પ્રતિક્રિયા સમયમાં વધારો કરે છે.<ref name="WesnessWarburton1997"/> [[ડોપામાઇન]] અને બાદમાં [[એન્ડોર્ફિન્સ]] રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જેને ઘણી વખત આનંદ સાથે સાંકળવામાં આવ્યા હતા.<ref name="GilmanXun2004pp320-321"/> 2000માં આશરે 1.22 અબજ લોકો ધૂમ્રપાનનું સેવન કરતા હતા. જેમાં મોટે ભાગે પુરુષો અને ત્યાર બાદ સ્ત્રીઓ હતી,<ref name="HNPGuindonBoisclair13-16"/> જોકે તેમાં નાની વયનાઓનો ઉમેરો થતા જાતિ વચ્ચેનો ગાળો ઘટી ગયો હતો.<ref name="WomenTobaccoChallenges5-6"/><ref name="2001SurgeonGeneralWomen47"/> ગરીબો મોટે ભાગે અને ત્યારબાદ શ્રીમંતો સેવન કરતા હોય અને વિકસિત દેશો કરતા વિકસતા દેશોના લોકો વધુ સેવન કરતા હોય છે.<ref name="WHO2002FactSheet"/> ઘણા ધૂમ્રપાન કરનારા [[કિશોરાવસ્થા]] અથવા [[પુખ્ત વયના પ્રારંભે]] ધૂમ્રપાનનો પ્રારંભ કરે છે. સામાન્ય રીતે પ્રારંભિક તબક્કાઓમાં, ધૂમ્રપાન આનંદની લાગણી આપે છે, જે [[સકારાત્મક મજબૂતીકરણ]]ના એક સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે. જે તે વ્યક્તિ જો વર્ષો સુધી ધૂમ્રપાન કરે તો તેને [[પાછું ખેંચવાનું]] ધ્યાનમાં નહી લેવાના લક્ષણો અને [[નકારાત્મક મજબૂતીકરણ]] મુખ્ય પ્રેરણા સતત રહે છે. == ઇતિહાસ == {{Main|History of tobacco|History of smoking}} === અગાઉનો વપરાશ === [[ચિત્ર:Aztec feast 1.jpg|thumb|બેન્કિવટ, ફ્લોરેન્ટાઇન કોડેક્સ ખાતે 16મી સદીમાં ખાતા પહેલા એઝટેક સ્ત્રીઓને ફૂલો અને ધૂમ્રપાનની ટ્યૂબો આપવામાં આવી હતી.]] ધૂમ્રપાનનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો એટલે કે 5000–3000 સદી જેટલો વહેલો છે જ્યારે દક્ષિણ અમેરિકામાં કૃષિ પેદાશોનું વાવેતર કરવામાં આવતું હતુ; ત્યાર બાદ આકસ્મિક રીતે છોડોને બાળવાના વપરાશ તરીકે અથવા વપરાશના અન્ય સ્વરૂપને ઓળખી કાઢવાના ઉદ્દેશ તરીકે સંશોધન કરવાના ઇરાદાથી તેનો વિકાસ થયો હતો.<ref name="Gateley2004">{{Citation|last=Gately|first=Iain|title=Tobacco: A Cultural History of How an Exotic Plant Seduced Civilization|url=http://books.google.com/books?id=x41jVocj05EC&printsec=frontcover|access-date=2009-03-22|origyear=2003|year=2004|publisher=Diane|isbn=0-80213-960-4|pages=3–7}}</ref> આ ટેવ શરમજનક રૂઢી તરીકે ગણાતી હતી.<ref name="Wilbert1993">{{Citation|last=Wilbert|first=Johannes|title=Tobacco and Shamanism in South America|url=http://books.google.com/books?id=qPCuo4LkrIwC&printsec=frontcover|access-date=2009-03-22|date=1993-07-28|publisher=Yale University Press| isbn =0300057903}}</ref>{{pn}} ઘણા જૂના જમાનાના નાગરિકો, જેમ કે બેબીલોનીયન્સ, ભારતીયો અને ચાઇનીઝોએ ઘાર્મિક રૂઢી પ્રમાણે ધૂપસળી સળગાવતા હતા, જેમ કે ઇઝરાયેલીઓ અને બાદમાં કેથોલિક અને જૂના ખ્રિસ્તી ચર્ચમાં કરવામાં આવતું હતું. અમેરિકનોમાં ધૂમ્રપાનનું મૂળ સંભવતઃ [[શમન]]ની વિધિમાં ધૂપસળી સળગાવવામાં રહેલું હતું, પરંતુ બાદમાં તેને આનંદ અથવા સામાજિક સાધન તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Robicsek1979">{{Citation|last=Robicsek|first= Francis|title=The Smoking Gods: Tobacco in Maya Art, History, and Religion|access-date=2009-03-22|year=1979|month=January|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=0806115114|page=30}}</ref> તમાકુનુ ધૂમ્રપાન અને વિવિધ ભ્રમોત્પાદક ઔષધોનો ઉપયોગ નિંદ્રાવસ્થા હાસલ કરવામાં અને ઇશ્વરીય દુનિયા સાથે સંપર્ક કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો. પૂર્વીય ઉત્તરીય અમેરિકન જાતિઓ વેપારની તૈયાર સ્વીકાર્ય ચીજ તરીકે પાઉચોમાં મોટા જથ્થામાં તમાકુ લઇ જતા હતા અને કેટલીક વાર તેને [[પાઇપ]]માં કદાચ તેને પવિત્ર તરીકેની ગણના કરીને સ્થાપિત વિધિ તરીકે પીતા હતા અથવા સોદો પાકો કરવા માટે પણ પીતા હતા,<ref>{{Citation|first1=John Gottlieb Ernestus|last1= Heckewelder | first2=William Cornelius|last2=Reichel|title=History, manners, and customs of the Indian nations who once inhabited Pennsylvania and the neighbouring states|url=http://books.google.com/books?id=qPCuo4LkrIwC&printsec=frontcover|format=PDF| access-date=2009-03-22|origyear=1876 |year=1971| month=June|publisher=The Historical society of Pennsylvania|isbn=978-0405028533|page= 149}}</ref> અને કદાચ બાળપણ સહિત જીવનના દરેક તબક્કે ધૂમ્રપાન કરતા હતા.<ref>{{Citation|last1=Diéreville|first2=John Clarence|last2=Webster|first3=Alice de Kessler Lusk|last3=Webster| title = Relation of the voyage to Port Royal in Acadia or New France|access-date=2009-03-22|year=1933|publisher=The Champlain Society|quote=They smoke with excessive eagerness […] men, women, girls and boys, all find their keenest pleasure in this way}}</ref>{{pn}} એવું માનવામાં આવતું હતું કે તમાકુ એ ઇશ્વરની ભેટ છે અને જે લોકો તમાકુનો ધુમાડો બહાર કાઢે છ તે જે તે વ્યક્તિના વિચારો અને પ્રાર્થના સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડે છે.<ref>{{Citation|last=Gottsegen|first= Jack Jacob|title=Tobacco: A Study of Its Consumption in the United States|url=http://books.google.com/books?id=1uNCAAAAIAAJ&q=Tobacco:+A+Study+of+Its+Consumption+in+the+United+States&dq=Tobacco:+A+Study+of+Its+Consumption+in+the+United+States&pgis=1|access-date=2009-03-22 | year = 1940|publisher=Pitman Publishing Company|page=107}}</ref> ધૂમ્રપાન સિવાય તમાકુના ઔષધ તરીકેના અસંખ્ય ઉપયોગ છે. દર્દ નાશક તરીકે તેનો ઉપયોગ કાન અને દાંતના દુઃખાવા માટે અને પ્રસંગોપાત પોટીસ મૂકવા તરીકે પણ તેનો ઉપયોગ થતો હતો. રણમાં વસતા ભારતીયો માટે ધૂમ્રપાનને ઠંડીનો ઉકેલ હોવા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, તેમાંયે ખાસ કરીને જો તમાકુને ડેઝર્ટ સાગે ''સાલ્વિયા ડોરિલ'' પાંદડાઓ સાથે અથવા ભારતીય બામ વૃક્ષના મૂળીયા અથવા ખાંસીના મૂળીયા ''લેપ્ટોટેનીયા મલ્ટીફિડા'' સાથે મિશ્રણ કરવામાં આવતા હતા, જેના ઉમેરણથી તે ખાસ કરીન [[અસ્થમા]] અથવા ફેફસાના ક્ષયરોગ માટે સારુ ગણવામાં આવતું હતું.<ref>{{Citation|last=Balls|first=Edward K.|title=Early Uses of California Plants|url=http://books.google.com/books?id=F2RzddT6xAsC&printsec=frontcover&dq=Early+Uses+of+California+Plants|access-date=2009-03-22|date=1962-10-01|publisher=University of California Press|isbn=978-0520000728|pages=81–85}}</ref> === લોકપ્રિયતા === {{For|more about the commercial development of tobacco|History of commercial tobacco in the United States}} [[ચિત્ર:Persian girl smoking.jpg|thumb|left|મુહમ્મદ કાસીમ દ્વારા પર્શિયન છોકરી ધૂમ્રપાન. ઇસ્ફાહન,1600]] 1612મા, જેમ્સટાઉનના સમાધાનના છ વર્ષો બાદ [[જોહ્ન રોલ્ફ]]ને તમાકુને રોકડીયા પાક તરીકે ગણાવનાર પ્રથમ સમાધાનકર્તા તરીકેની ખ્યાતિ આપવામાં આવી હતી. તમાકુ તરીકે તેની માગમાં ઝડપથી વધારો થયો હતો, ભૂખરા સોના તરીકે ગણવામાં આવેલું તમાકુ વર્જીનીયા જોઇન સ્ટોક કંપનીને [[સોનું|સોના]]<nowiki/>ના પ્રારંભમાં મળેળી નિષ્ફળતા બાદ તમાકુમાં પુનઃજીવન પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>{{Citation|last=Jordan, Jr.|first=Ervin L.|title=Jamestown, Virginia, 1607-1907: An Overview|url=http://curry.edschool.virginia.edu/socialstudies/projects/jvc/overview.html|access-date=2009-02-22|publisher=University of Virginia|archivedate=2002-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021017223417/http://curry.edschool.virginia.edu/socialstudies/projects/jvc/overview.html}}</ref> જૂના જમાનાની માગને પહોંચી વળવા માટે તમાકુને બીજા પાક બાદ ઉગાડવામાં આવતું હતું, જે ઝડપથી જમીનનું ધોવાણ કરતું હતું. આ પરિબળ પશ્ચિમને અજાણ્યા ખંડમાં પ્રસ્થાપિત કરનાર તરીકે ઉત્તેજક સાબિત થયું હતું અને તે રીતે તમાકુના ઉત્પાદનનું વિસ્તરણ થયું હતું.<ref>{{Citation|last=Kulikoff|first=Allan|title=Tobacco and Slaves: The Development of Southern Cultures in the Chesapeake|url=http://books.google.com/books?id=NCvU9_bj-1QC&printsec=frontcover&dq=Tobacco+%26+Slaves:+The+Development+of+Southern+Cultures+in+the+Chesapeake|access-date=2009-03-22|date=1986-08-01|publisher=The University of North Carolina Press|isbn=978-0807842249}}</ref> [[બેકોનના રિબેલીયન]] અસ્તિત્વમાં આવ્યું તે પહેલા [[કરારી ગુલામીપ્રથા]] પ્રાથમિક શ્રમ દળ ઉભરી આવી હતી, જેમાંથી ગુલામી તરફ ધ્યાન રૂપાંતરીત થયું હતું.<ref>{{Citation|last=Cooper|first=William James|title=Liberty and Slavery: Southern Politics to 1860|url=http://books.google.com/books?id=AFS3Uu_EMQEC&printsec=frontcover#PPA9,M1|access-date=2009-03-22|year=2000|month=October|publisher=Univ of South Carolina Press|isbn=978-1570033872|page=9}}</ref> ગુલામીપ્રથા બિનનફાકારક ગણવામાં આવી હોવાથી આ પ્રવાહ અમેરિકન ક્રાંતિને પગલે નાશ પામ્યો હતો. જોકે, [[કપાસ]] જિનની શોધને કારણે આ આચરણ 1794માં પુનઃસજીવન થયું હતું.<ref>{{Citation|last=Trager|first=James|title=The People's Chronology: A Year-by-year Record of Human Events from Prehistory to the Present|access-date=2009-03-22|year=1994|month=August|publisher=Holt|isbn=978-0805031348}}</ref>{{pn}} ફ્રેન્ચ વ્યક્તિ [[જિયાન નિકોટે]] (જેના પરથી નિકોટીન શબ્દ લેવામાં આવ્યો છે)1560માં તમાકુને ફ્રાંસમાં રજૂ કર્યું હતું અને ત્યાર બાદ તમાકુનો ઇંગ્લેન્ડ સુધી ફેલાવો થયો હતો. ધૂમ્રપાન કરનારા અંગ્રેજ વ્યક્તિનો પ્રથમ અહેવાલ બ્રિસ્ટોલ સ્થિત એક ખલાસીનો 1556માં હતો, જેઓ "તેમના નાકમાંથી ધુમાડો બહાર કાઢતા હતા".<ref name="L&M"/> ચા, કોફી અને અફીણની જેમ, તમાકુ અસંખ્ય માદક પદાર્થોમાનું એક હતું, જેનો મૂળભૂત રીતે ઔષધના સ્વરૂપમાં ઉપયોગ થતો હતો.<ref>{{Harvnb|Gilman|Xun|2004|p=38}}</ref> ફ્રેન્ચ વેપારી દ્વારા તમાકુને 1600 સદીની આસપાસ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેને આપણે આજે [[ગામ્બીયા]] અને [[સેનેગલ]] તરીકે ઓળખીએ છીએ. તેની સાથે જ [[મોરોક્કો]] ના સહપ્રવાસી [[ટીંબક્ટુ]]ની આસપાસના વિસ્તારોમાં લઇ આવ્યા હતા અને પોર્ટુગીઝ આ કોમોડિટીને (અને છોડને) દક્ષિણ આફ્રિકામાં લઇ આવ્યા હતા, અને તમાકુની લોકપ્રિયતાને 1650ની સદી સુધીમાં સમગ્ર આફ્રિકામાં સ્થાપિત કરી હતી. જૂના જમાનામાં રજૂઆત બાદ તરત જ તમાકુની રાજ્ય અને ધાર્મિક નેતાઓ દ્વારા સતત ટીકા કરવામાં આવી હતી. [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના સુલ્તાન [[મુરાદ ચોથા]], 1623-40, જનતાની હિંમત અને આરોગ્ય માટે જોખમ હોવાનો દાવો કરીને ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકનારા પ્રથમ હતા. ચાઇનીઝ શાસક [[ચોંગઝ્હેને]] તેમના મૃત્યુ પહેલાના બે વર્ષો પહેલા અને [[મિંગ રાજવંશ]]ને ઉથલાવ્યા પહેલા ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબધ મૂકતી આજ્ઞા ફરમાવી હતી. બાદમાં, [[કિંગ રાજવંશ]]ના [[માન્ચુ]], કે જેઓ મૂળભૂત રીતે રખડુ અશ્વ યોદ્ધાની જાતિના હતા, તેમણે જાહેરમાં કહ્યું હતું કે ધૂમ્રપાન "એ બાણવિદ્યાને અવગણવા જેવો ભયાનક ગુ્હો છે". [[ઇદો સમય]]ના જાપાનમાં, કેટલાક અગાઉના તમાકુના વાવેતરનો [[શોગુનાતે]] દ્વારા તિરસ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો, કેમ કે મૂલ્યવાન ખેતજમીનનો ખાદ્ય પાકના છોડ માટે ઉપયોગ કરવાને બદલે મનોંરંજન ઔષધ તરીકે ઉપયોગ કરતા તેને લશ્કરી અર્થવ્યવસ્થા સામે જોખમ હોવા તરીકે ગણવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Screech-Smoke">{{Harvnb|Gilman|Xun|2004|pp=92-99}}</ref> [[ચિત્ર:Bonsack machine.png|thumb|બોનસેકનું સિગારેટ રોલીંગ યંત્ર, યુ.એસ. પેટન્ટ 230,640માં દર્શાવ્યા અનુસાર.]] ધૂમ્રપાન વ્યાભિચારી અથવા તદ્દન નિંદાત્મક પ્રવૃત્તિ છે તેવું માનનારા લોકોમાં ધાર્મિક નેતાઓ આગળ પડતા હતા. 1634માં [[મોસ્કોના વડા]] તમાકુના વેચાણ પર પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો અને જે પુરુષો અને સ્ત્રીઓએ આ પ્રતિબંધ સામે પોતાના નાક ફુલાવીને ગુસ્સો દર્શાવ્યો હતો તેમને પાછળના ભાગમાં જ્યાં સુધી તેમની ચામડી દેખાતી બંધ ન થઇ ત્યાં સુધી તેમને સોટીઓથી ફટકાર્યા હતા. પશ્ચિમી ચર્ચના નેતા [[ઉરબાન સાતમા]]એ પણ 1642માં દાંડી પીટીને ધૂમ્રપાનને વખોડ્યું હતું. અનેક કેન્દ્રિત પ્રયત્નો, નિયંત્રણો અન પ્રતિબંધો હોવા છતાં તેને સર્વત્ર રીતે અવગણવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે ટેકીલા ધૂમ્રપાન વિરોધી અને ''[[એ કાઉન્ટરબ્લાસ્ટ ટુ ટોબેકો]]'' ના લેખક એવા [[ઇંગ્લેન્ડના જેમ્સ પહેલા]]એ, 1604માં તમાકુ પર 4000 ટકા કર લાદીને નવા પ્રવાહને નિયંત્રણમાં લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, જોકે તે નિષ્ફળ રહ્યો હતો કેમ કે લંડનમાં 1600 સદીના પ્રારંભમાં આશર 7,000 જેટલા તમાકુનું વેચાણ કરનારાઓ હતા. બાદમાં, શુદ્ધ દાનતવાળા શાસકોને ધૂમ્રપાન પરના વ્યર્થ પ્રતિબંધની પ્રતીતી થઇ હશે અને તમાકુના વેપાર અન વાવેતરનું આકર્ષક સરકારી ઇજારામાં રૂપાંતર કર્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Gilman|Xun|2004|pp=15-16}}</ref><ref>{{Citation|coauthor=King James I of England|title=A Counterblaste to Tobacco|url=http://www.laits.utexas.edu/poltheory/james/blaste/|access-date=2009-03-22|date=2002-04-16|origyear=1604|publisher=University of Texas at Austin}}</ref> 1600 સદીની મધ્યમાં, દરેક મોટા નાગરિકો સમક્ષ તમાકુ ધૂમ્રપાન રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને ઘણા શાસકો દ્વારા આ પ્રવૃત્તિને ડામી દેવા માટે આકરી શિક્ષા અથવા દંડ લાદવામાં આવ્યો હોવા છતાંયે કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ પ્રવૃત્તિને મૂળ સંસ્કૃતિ તરીકે આત્મસાત કરવામાં આવી હતી. પેદાશ અને છોડ એમ બન્ને રીતે તમાકુએ મોટા બંદરો અને બજારોમાં મોટા વેપાર માર્ગને અનુસર્યો હતો અન ત્યાર બાદ તે આંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પ્રસર્યું હતું. અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દ ''સ્મોકીંગ'' ને 1700ના અંતમાં શોધી કાઢવામાં આવ્યો હતો; તે પહેલા આ પ્રવૃત્તિને ''ડ્રીંન્કીંગ સ્મોક'' કહેવામાં આવતી હતી.<ref name="L&M">{{Citation|first1=John|last1=Lloyd|first2=John|last2=Mitchinson|title=The Book of General Ignorance|access-date=2009-03-22|date=2008-07-25|publisher=Harmony Books|isbn=0307394913}}</ref>{{pn}} જ્યારે 1860માં અમેરિકન સિવીલ યુદ્ધ થયું ત્યારે વૃદ્ધિ સ્થિર રહી હતી, જે સમયે પ્રાથમિક શ્રમ દળ ગુલામીપ્રથામાંથી [[હિસ્સા વાવેતર (ક્રોપીંગ)]]માં રૂપાંતર થયું હતું. આ બાબત માગમાં ફેરફાર થતા સિગારેટની સાથે તમાકુ ઉત્પાદનના ઔદ્યોગિકીકરણમાં પરિણમી હતી. [[જેમ્સ બોનસેક]], નામના કારીગરે 1881માં સિગારેટના ઉત્પાદનમાં ઝડપ લાવવા માટે એક યંત્રની રચના કરી હતી.<ref name="Burns134-135">{{Citation|last=Burns|first=Eric|title=The Smoke of the Gods: A Social History of Tobacco|url=http://books.google.com/books?id=cZfqS7vi9vEC&printsec=frontcover&dq=The+Smoke+of+the+Gods:+A+Social+History+of+Tobacco|access-date=2009-03-22|date=2006-09-28|publisher=Temple University Press|isbn=978-1592134809|pages=134–135}}</ref> === સામાજિક કલંક === [[ચિત્ર:German anti-smoking ad.jpeg|thumb|left|નાઝી ધૂમ્રપાન વિરોધી જાહેરાત જેનું શિર્ષક "ધી ચેઇન સ્મોકર" હતુ જે કહેતું હતું કે "તે તેનો (સિગારેટ)નો નાશ કરતો નથી, સિગારેટ તેનો નાશ કરે છે"]] જર્મનીમાં, ઘણી વખત એન્ટી લિક્વર જૂથોની સાથે મળીને એન્ટી સ્મોકીંગ જૂથોએ,<ref name="NWC178">{{Harvnb|Proctor|2000|p=178}}</ref> 1912 અને 1932માં જર્નલ ''ડિર ટેબકજેગનર'' (તમાકુ વિરોધી)માં તમાકુના વપરાશની વિરુદ્ધમાં પ્રથમ હિમાયત પ્રકાશિત કરી હતી. 1929માં ડ્રેસ્ડેન, જર્મનીના ફ્રિટઝ લિકીટે તમાકુ સાથે જોડાયેલા ફેફસાના કેન્સરના ઔપચારીક આંકડાકીય પૂરાવાઓ સમાવતું પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું. [[એડોલ્ફ હિટલરે]] ભારે તણાવ હેઠળ તેમની અગાઉની ધૂમ્રપાનની ટેવને નાણાના દુરુપયોગ તરીકે અવગણી હતી, <ref name="NWC219">{{Harvnb|Proctor|2000|p=219}}</ref> અને બાદમાં મજબૂત દાવો કર્યો હતો. નાઝી રિપ્રોક્ટીવ નીતિ સાથે આ ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં ધૂમ્રપાન કરતી સ્ત્રીઓને જર્મન પરિવારમાં પત્ની અને માતા બનવા માટે અયોગ્ય ગણવામાં આવતી હતી.<ref name="NWC187">{{Harvnb|Proctor|2000|p=187}}</ref> [[નાઝી]] જર્મનીમાં તમાકુ વિરોધી ચળવળ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન દુશ્મનોની સરહદ સુધી પહોંચી શકી ન હતી કેમ કે તમાકુ વિરોધી જૂથોએ ઝડપથી તેમનો લોકપ્રિય ટેકો ગૂમાવી દીધો હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંતમાં અમેરિકન સિગારેટ ઉત્પાદકો ઝડપથી જર્મનીના કાળા બજારમાં પ્રવેશ્યા હતા. તમાકુની ગેરકાયદે હેરફેર સામાન્ય બની હતી,<ref name="NWC245">{{Harvnb|Proctor|2000|p=245}}</ref> અને નાઝી ધુમ્રપાન વિરોધી ઝુંબેશના નેતાઓ મૂક બની ગયા હતા. <ref name="ADLNMPHP">{{Citation|last=Proctor|first=Robert N.|title=Nazi Medicine and Public Health Policy|publisher=''Dimensions'', Anti-Defamation League|year=1996|url=http://www.adl.org/Braun/dim_14_1_nazi_med.asp|access-date=2008-06-01|archivedate=2012-12-05|archiveurl=https://archive.today/20121205091200/http://www.adl.org/Braun/dim_14_1_nazi_med.asp}}</ref> [[માર્શલ યોજના]]ના ભાગરૂપે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે જર્મનીમાં તમાકુનું વિનામૂલ્યે વહાણ મોકલ્યું હતું; જેમાં 1948માં 24,000 ટન અને 1949માં 69,000 ટન જથ્થો મોકલવામાં આવ્યો હતો. <ref name="NWC245"/> [[જર્મનીમાં યુદ્દ બાદ]] માથાદીઠ સિગારેટનો વપરાશ 1950માં 460 હતો તે સતત વધીને 1963માં 1523 થયો હતો. <ref name="NWC228">{{Harvnb|Proctor|2000|p=228}}</ref> 1900 સદીના અંતમાં જર્મનીમાં ધુમ્રપાન વિરોધી ઝુંબેશ 1939-41 વર્ષોમાં નાઝીના યુગની જલદતાની અસરકારકતામાં વધારો કરી શકે તેમ ન હતી અન જર્મન તામકુ આરોગ્ય સંશોધનને [[રોબર્ટ એન. પ્રોક્ટોર]] દ્વારા "શાંત પડી ગયેલ" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="NWC228"/> [[ચિત્ર:Cancer smoking lung cancer correlation from NIH.svg|thumb|કાયદાકીય પગલા માટે જરૂરી મજબૂત સંગઠન સ્થાપિત કરવા માટે એક લંબાણપૂર્વકનો અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. ]] [[રિચાર્ડ ડોલે]] 1950માં [[બ્રિટીશ મેડિકલ જર્નલ]]માં સંશોધન પ્રકાશિત કર્યું હતું, જે ધૂમ્રપાન અને [[ફેફસાના કેન્સર]] વચ્ચે કડી દર્શાવતું હતુ.<ref>{{Cite pmid|14772469}}</ref> ચાર વર્ષ બાદ 1954માં 20 વર્ષોનો આશરે 40 ડોકટરોનો અભ્યાસ [[બ્રિટીશ ડોકટર્સ સ્ટડી]]એ સુચનોને સમર્થન આપ્યું હતું જેના આધારે, સરકારે સલાહ જારી કરેલી કે ધૂમ્રપાન અને ફેફસાના કેન્સર દર વચ્ચે સંબંધ છે.<ref name="RichardHillyBMJ1954">{{Cite doi|10.1136/bmj.328.7455.1529}}</ref> 1964માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના [[સર્જન જનરલ]]ના ધૂમ્રપાન અને આરોગ્ય જેવા અહેવાલમાં ધુમ્રપાન અન કેન્સર વચ્ચેની કડીનુ સુચન કરવામાં આવ્યું હતું. જેમ વૈજ્ઞાનિકોના પૂરાવાઓ 1980માં વધ્યા હતા તેને લીધે તમાકુ કંપનીઓએ જેમ કે માઠી આરોગ્ય અસરો અગાઉ જાણીતી ન હતી અથવા તો તેમાં નોંધપાત્ર વિશ્વસનીયતાનો અભાવ હતો તે રીતે [[ફાળો આપનારી નિંદા]] હોવાનો દાવો કર્યો હતો. આરોગ્ય સત્તાવાળાઓ આ દાવાઓથી 1998 સુધી અળગા રહ્યા હતા, જેનાથી તેમણે તેમની સ્થિતિ ઉલટી કરી હતી. મૂળ ચાર મોટી યુએસ તમાકુ કંપનીઓ અને 46 રાજ્યોના એટર્ની જનરલ વચ્ચે થયેલા [[ટોબેકો માસ્ટર સેટલમેન્ટ એગ્રીમેન્ટે]] તમાકુની કેટલી પ્રકારી જાહેરાતો પર નિયંત્રમ મૂક્યુ હતું અને આરોગ્ય વળતર ચૂકવણીની માગ કરી હતી; જે બાદમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટું નાગરિક સેટલમેન્ટ પૂરવાર થયું હતું.<ref name="WallStreetJournalTobaccoMastersSettlement">{{Cite news|publisher=[[Wall Street Journal]]|title=Forty-Six States Agree to Accept $206 Billion Tobacco Settlement|date=November 23, 1998|author=Milo Geyelin}}</ref> 1965થી 2006 સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ધૂમ્રપાનનો દર 42 ટકાથી ઘટીને 20.8 ટકા સુધી આવી ગયો હતો.<ref name="RockEtAlCDC2006">{{Cite web|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5644a2.htm|title=Cigarette Smoking Among Adults --- United States, 2006|access-date=2009-01-01|author=VJ Rock, MPH, A Malarcher, PhD, JW Kahende, PhD, K Asman, MSPH, C Husten, MD, R Caraballo, PhD|date=2007-11-09|publisher=United States Centers for Disease Control and Prevention|quote=In 2006, an estimated 20.8% (45.3 million) of U.S. adults[...]}}</ref> જેમણે છોડી દીધું હતું તેવા મોટા ભાગના લોકોમાં વ્યાવસાયિકો, સંપન્ન પુરુષો હતા. વપરાશના સામાન્યકરણમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં દૈનિક વ્યક્તિદીઠ સિગારેટનો વપરાશ કરનારાના સરેરાશ ક્રમાંક 1954માં 22 હતા તે 1978માં વધીને 30 થઇ હતી. આ વિરોધાભાસ ઘટના સુચવે છે કે જેમણે ઓછી માત્રામાં ધૂમ્રપાન છોડ્યું હતું, જ્યારે જે લોકોએ ધુમ્રપાન કરવાનું સતત રાખ્યું હતું તેઓ વધુ હળવી સિગારેટનું ધૂમ્રપાન કરતા હતા.<ref>{{Citation|last=Hilton|first=Matthew|title=Smoking in British Popular Culture, 1800-2000: Perfect Pleasures|url=http://books.google.com/books?id=UjM8t6Ul73YC&printsec=frontcover&dq=Smoking+in+British+Popular+Culture#PPA229,M1|access-date=2009-03-22|date=2000-05-04|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0719052576|pages=229–241}}</ref> આ વલણ ઘણા ઔદ્યોગિકૃત્ત રાષ્ટ્રોમાં સમાંતર રહ્યો હતો જેમ કે દરો સ્તરથી નીચે ગયા હતા અથવા ઘટ્યા હતા. [[વિકસતા વિશ્વ]]માં, જોકે, તમાકુ વપરાશ સતત વધતો રહીને 2002માં 3.4 ટકાના સ્તરે રહ્યો હતો.<ref name="WHO2002FactSheet">{{Cite web|url=http://www.wpro.who.int/media_centre/fact_sheets/fs_20020528.htm|title=WHO/WPRO-Smoking Statistics|access-date=2009-01-01|date=2002-05-28|publisher=World Health Organization Regional Office for the Western Pacific}}</ref> આફ્રિકામાં મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં ધૂમ્રપાનને આધુનિક માનવામાં આવે છે અને પશ્ચિમમાં પ્રવર્તી રહેલા અનેક મજબૂત મંતવ્યોમાંનું એક એ છે કે તેણે ઘણા ઓછા લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.<ref>{{Harvnb|Gilman|Xun|2004|pp=46-57}}</ref> આજે, [[રશિયા]] તમાકુના વપરાશમાં મોખરે છે ત્યાર બાદ [[ઇન્ડોનેશિયા]], [[લાઓસ]], [[યુક્રેન]], [[બેલારસ]], [[ગ્રીસ]], [[જોર્ડન]], અને [[ચીન]]નો ક્રમ આવે છે.<ref name="MPOWER 2008 pp=267–288">{{harvnb|MPOWER|2008|pp=267–288}}</ref> == વપરાશ == === પદ્ધતિઓ === [[તમાકુ]]એ કૃષિ પેદાશ છે, જેને પ્રજાતિ ''[[નિકોટિયાના]]'' માં છોડના તાજા સ્તરોમાંથી પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે. પ્રજાતિમાં અસંખ્ય જાતોનો સમાવેશ થાય છે, જોકે ''[[નિકોટિયાના ટોબેકમ]]'' સર્વત્ર ઉગાડવામાં આવે છે. ''[[નિકોટિયાના રુસ્ટિકા]]'' બીજા ક્રમનું ઊંચી માત્રામાં નિકોટીન તત્વ ધરાવે છે. આ પાંદડાઓની લણણી કરવામાં આવે છે અને ધીમા [[ઓક્સીડેશન]] થવા દેવા માટે અને તમાકુના પાંદડામાં [[કેરોટેનોઇડ]]ના ડિગ્રેડેશનના ઉપચાર કરવામા આવે છે. આ પ્રક્રિયા તમાકુના પાંદડાઓમાં ચોક્કસ પ્રકારના મિશ્રણો ઉત્પન્ન કરે છે, જેનો ઉપયોગ મીઠા ઘાસ, ચા, ગુલાબ તેલ અથવા ફળના મધુર સ્વાદવાળી બનાવવા માટે થાય છે. પેક કરતા પહેલા, તમાકુને ઘણી વખત નીચેના હેતુ માટે અન્ય ઉમેરણો સાથે મિશ્રણ કરવામાં આવે છે: જેમ કે ઉમેરેલી ચીજના ગુણમાં વધારો કરવા, પ્રોડક્ટ પીએચમાં ફેરફાર કરવા અથવા વધુ સ્વાદિષ્ટ બનાવીને ધૂમ્રપાનની અસરોમાં સુધારો કરવો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આ ઉમેરણો [[599 પદાર્થો]]નું નિયમન કરે છે.<ref name="WHOJeffreyWigand"/> આ પેદાશને બાદમાં પ્રોસેસ અને પેક કરવામાં આવે છે અને ઉપભોક્તા બજારમાં વહાણ મારફતે મોકલવામાં આવે છે. થોડી પેટા પેદાશો સાથે સક્રિય પદાર્થ પૂરો પાડવાની નવી પદ્ધતિ તરીકે એક તકના સ્વરૂપમાં વપરાશના ઉદ્દેશોમાં મોટો વધારો થયો છે તેને આવરી લેવાયા છે કે આવરી લેવાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો છે: {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=180|image1=Nicotiana Tobacco Plants 1909px.jpg|alt1=Field of tobacco organized in rows extending to the horizon.|caption1=Tobacco field in [[Intercourse, Pennsylvania]].|image2=Basma-tobacco-drying.jpg|alt2=Powderly stripps hung vertically, slightly sun bleached.|caption2=[[Basma]] leaves curing in the sun at [[Pomak]] village of [[Xanthi]], Thrace, Greece.|image3=DunhillLightFlake.jpg|alt3=Rectangular strips stacked in an open square box.|caption3=Processed tobacco pressed into long strips for shipping.}} === બીડી === : બીડીઓ પાતળી હોય છે, ઘણી વાર અલગ સ્વાદની હોય છે, દક્ષિણ એશિયાની સિગારેટ કે જેને ટેન્ડુ પાંદડામાં તમાકુને ભરીને વાળી દેવામાં આવે છે અને એક છેડે રંગીન દોરો વીંટાળી દેવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} જેમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પીવાતી સિગારેટની તુલનામાં બીડીના ધૂમ્રપાનમાં કાર્બન મોનોક્સાઇડ, નિકોટીન અને ધુમાડો બહાર નીકળે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4836a2.htm|title=Bidi Use Among Urban Youth – Massachusetts, March-April 1999|access-date=2009-02-14|date=1999-09-17|publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref><ref>{{Cite pmid|9862656}}</ref> સામાન્ય સિગારેટની તુલનામાં બીડીની કિંમત ઓછી હોવાથી તે બાંગ્લાદેશ, પાકિસ્તાન, શ્રીલંકા અને ભારતમાં ગરીબોમાં ભારે લોકપ્રિય છે.{{Citation needed|date=February 2009}} === સિગાર === : સિગાર એ સૂકી અને આથાવાળી તમાકુના સખત રીતે વીંટાળેલું બંડલ છે, જેને સળગાવવાથી તેનો ધુમાડો ધૂમ્રપાન કરનારના મોઢાની અંદર જાય છે. તે સામાન્ય રીતે શ્વાસની અંદર જતું નથી કેમ કે તેના ધુમાડામાં ઊંચા પ્રમાણમાં ખારાશ હોય છે, ઝડપથી શ્વાનળી અને ફેફસામાં બળતરા ઉપજાવે છે. તેમજ તે સામાન્ય રીતે મોઢામાં જતી રહે છે. {{Citation needed|date=February 2009}} સિગારનું ધૂમ્રપાન સ્થળ, ઐતિહાસિક સમય અને વસતીમાં મોટે ભાગે જોવા મળે છે અને તેના આધારે હાથ ધરાયેલા સર્વેક્ષણ અનુસાર અલગ પડે છે અને પ્રચલિત અંદાજ સર્વેક્ષણની પદ્ધતિના આધારે અલગ પડે છે. અત્યાર સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સૌથી વધુ વપરાશ કરતો દેશ રહ્યો છે, ત્યાર બાદ જર્મની અને યુનાઇટેડ કિંગડમનો ક્રમ આવે છે; યુએસ અને પશ્ચિમ [[યુરોપ]] વિશ્વમાં વેચાતી કુલ સિગારમાં આશરે 75 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="Rarick">{{Cite paper|url=http://ssrn.com/abstract=1127582|author=Rarick CA|title=Note on the premium cigar industry|date=2008-04-02|publisher=SSRN|access-date=2008-12-02}}</ref> 2005 અનુસાર એવો અંદાજ છે કે 4.3 ટકા પુરુષો અને 0.3 ટકા સ્ત્રીઓ સિગારનું ધૂમ્રપાન કરતી હતી. <ref>{{Cite journal|journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep|date=2006|volume=55|issue=42|pages=1145–8|title=Tobacco use among adults—United States, 2005|author=Mariolis P, Rock VJ, Asman K ''et al.''|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5542a1.htm}}</ref> === સિગારેટ્સ === : "નાની સિગાર" માટેનું ફ્રેન્ચ, સિગારેટ્સ ધૂમ્રપાન દ્વારા એવી વપરાતી અને વધુ માવજત વિના ઉત્પાદિત પેદાશ છે અને તેમાં સુંદર રીતે તમાકુના પાંદડા કાપેલા હોય છે, ઘણી વાર તેમાં અન્ય ઉમેરણો મિશ્રિત થયેલા હોય છે, અને ત્યાર બાદ તેને ગોળ વાળવામાં આવે છે અથવા પેપરથી વીંટાળેલા સિલીંડરમાં ભરી દેવામાં આવે છે.<ref name="WHOJeffreyWigand">{{Cite web|url=http://www.jeffreywigand.com/WHOFinal.pdf|title=ADDITIVES, CIGARETTE DESIGN and TOBACCO PRODUCT REGULATION|access-date=2009-02-14|last=Wingand|first=Jeffrey S.|year=2006|month=July|format=PDF|publisher=Jeffrey Wigand|location=Mt. Pleasant, MI 48804}}</ref> સિગારેટને સળગાવવામાં આવે છે અને શ્વાસમાં લેવામા આવે છે, સામાન્ય રીતે સેલ્યુલોઝ એસિટેટ ફિલ્ટર મારફતે મોઢા અને ફેફસામાં લેવામાં આવે છે. સિગારેટનું ધૂમ્રપાન કરવું એ વપરાશની અત્યંત સામાન્ય પદ્ધતિ છે.{{Citation needed|date=February 2009}} === ઇલેક્ટ્રોનીક સિગારેટ === : ઇલેક્ટ્રોનીક સિગારેટમાં તમાકુનો કોઇ વપરાશ નહી હોવા છતાંયે તમાકુનું ધુ્મ્રપાન કરવા માટેનો વિકલ્પ છે. તે બેટરી પાવર વાળું સાધન છે જે વરાળ સ્વરૂપના પ્રોપીલીન ગ્લાયકોલ/નિકોટીન ઉકેલ પૂરો પાડીને શ્વાસમાં ભરવા માટે નિકોટીનના ડોઝ પૂરા પાડે છે. ઘણા કાયદાઓ અને જાહેર આરોગ્ય તપાસ તાજેતરમાં જ શરૂ કરવમાં આવી હોવાથી હાલમાં ઘણા દેશોમાં તે પડતર છે. === હૂકા === : હૂકા એક જ અથવા અનેક છિદ્રો (ઘણી વખત કાચના) વાળી ધૂમ્રપાન માટેની વોટર પાઇપ છે. મૂળભૂત રીતે ભારતમાંથી હૂકાએ મુખ્યત્વ મધ્ય પૂર્વમાં પુષ્કળ ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી છે. હૂકાનો ઉપયોગ પાણીના ફિલ્ટરેશન અને આડકતરી ગરમી દ્વારા થાય છે. તેનો ઉપયોગ હર્બલ ફળો, તમાકુ અને ગાંજાના ધૂમ્રપાન માટે થઇ શકે છે. === ક્રેટેક્સ === ક્રેટેક્સ એવી સિગારેટ છે જે તમાકુ, લવિંગ અને ફ્લેવરીંગ "સોસ"ના સંયુક્ત મિશ્રણથી બનેલી છે. તે સૌપ્રથમ ફેફસામાં તબીબી ઇયુજેનોલ પૂરું પાડવા માટે 1980માં કુડુસ જાવામાં અમલમાં આવી હતી. તમાકુની ગુણવત્તા અને જાત ક્રેટેકના ઉત્પાદનમાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે, જેનાથી ક્રેટેક તમાકુના 30 જેટલા પ્રકારનો સમાવેશ કરી શકે છે. છુંદાયેલા સૂકા લવિંગના ફણગા કે જેનું વજન તમાકુ મિશ્રણના આશરે 1/3 જેટલું હોય છે તેને ફ્લેવરના ઉમેરા માટે મિશ્રણ કરવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વિવિધ રાજ્યોએ ક્રેટેક્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે,{{Citation needed|date=February 2009}}અને 2004માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે તમાકુ અને મેન્થોલ સિવાયના ચોક્કસ પદાર્થો ધરાવતી ચોક્કસ ફ્લેવર પરની સિગારેટો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો તે રીતે સિગારેટ તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરવાથી ક્રેટેક્સને દૂર કરી હતી. <ref>{{Cite press release|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d108:SN02461:@@@D&summ2=m&|access-date=2007-08-01|publisher=Library of Congress|title=A bill to protect the public health by providing the Food and Drug Administration with certain authority to regulate tobacco products. (Summary)|date=2004-05-20|archivedate=2015-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150904081039/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d108:SN02461:@@@D&summ2=m&}}</ref> === નિષ્ક્રીય ધૂમ્રપાન === : નિષ્ક્રીય ધૂમ્રપાન એ ધુમ્રપાન કરેલા તમાકુનું બિનસ્વૈચ્છિક વપરાશ છે. દ્વિતીય ક્રમનું ધૂમ્રપાન (એસએચએસ) એક એવો વપરાશ છે જ્યાં અંતનો ભાગ સળગતો રહે છે, પર્યાવરણીય તમાકુ ધૂમ્રપાન (ઇટીએસ) અથવા ત્રીજા ક્રમનું ધુમ્રપાન એવા ધુમ્રપાનનો વપરાશ છે જે સળગતો અંતનો ભાગ ઓલવાઇ ગયા બાદ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. તેની નકારાત્મક અસરોને કારણે, આ પ્રકારના વપરાશના સ્વરૂપે તમાકુ પેદાશોના નિયમનમાં મધ્યસ્થ ભૂમિકા ભજવી છે. === પાઇપ ધૂમ્રપાન === : પાઇપ ધૂમ્રપાન ખાસ કરીને ધુમ્રપાન કરવામાં આવનારા તમાકુના બળવા માટે નાની ચેમ્બર (બાઉલ) ધરાવે છે અને તેનો પાતળો ભાગ (દાંડી) મોઢામાં (થોડી) રહે છે. તમાકુના ભાંગેલા ટુકડાને ચેમ્બર પર મૂકવામાં આવે છે અને સળગાવવામાં આવે છે. પાઇપોમાં ધૂમ્રપાન કરવામાં આવનારા તમાકુની ઘણી વખત સંભાળ લેવામાં આવે છે અને જે સ્વાદ તમાકુની પેદાશમાંથી આવતો નથી તે મેળવવા માટે તેને મિશ્રણ કરવામાં આવે છે. === રોલ યોર ઓન === : રોલ યોર ઓન અથવા હાથથી વાળેલી સિગારેટોને ઘણી વખત 'રોલીસ' કહેવાય છે, જે ખાસ કરીને યુરોપીયન દેશોમાં ઘણી લોકપ્રિય છે. તે છૂટી તમાકુ, સિગારેટના પેપરો અને ફિલ્ટરો કે જેની ખરીદી અલગ રીતે કરવામાં આવી હોય છે તેમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે બનાવવામાં સામાન્ય રીતે બહુ સસ્તા હોય છે. === [[વેપોરાઇઝર]] (વરાળ કાઢતુ યંત્ર) === : વેપોરાઇઝર એક એવું સાધન છે જેનો ઉપયોગ છોડ સામગ્રીના સક્રિય ઘટક દ્રવ્યને વરાળનું સ્વરૂપ આપવામાં થાય છે. હર્બ કે જે શક્યતઃ બળતરા, ઝેર અથવા કર્કરોગ પેદા કરનારી પેટા પેદાશો ઉત્પન્ન કરે છે તેને બાળવા કરતા વેપોરાઇઝર થોડા વેક્યુમમાં સામગ્રીને ગરમ કરે છે જેથી સક્રિય કંપાઉન્ડો બાફ્યા વિનાના છોડમાં વરાળમાં રહે છે. ધૂમ્રપાનના પદાર્થનો તબીબ વહીવટ ઘણી વખત સીધી રીતે જ છોડ સામગ્રીને પાયરોલાઇઝીંગ કરવા માટે આ પદ્ધતિની પસંદગી કરે છે. === શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન === [[ચિત્ર:Blood nicotine graph.jpg|thumb|અન્ય સ્વરૂપની તુલનામાં નિકોટીન ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા ગ્રાફમાં દર્શાવવામાં આવી છે. ]] તમાકુ, ખાસ કરીને સિગારેટમાં રહેલા સક્રિય પદાર્થોનું નિયમન છોડના બળવાથી અને પરિણમતા વરાળયુક્ત ગેસને શ્વાસમાં લેવાથી થાય છે. આ ઝડપથી અને અસરકારક રીતે પદાર્થને રક્ત નસમાં ફેફસામાં રહેલા [[અલવિયોલી]] મારફતે ગ્રહણ કરીને મોકલે છે. ફેફસામાં આશરે 300 મિલીયન અલવિયોલીનો સમાવેશ થાય છે, જેનો સપાટી વિસ્તાર 70&nbsp;એમ<sup>2</sup>થી વધુ હોય છે. (આશરે ટેનિસ કોર્ટના કદ જેટલો). મોટા ભાગનો ધુમાડો શ્વાસમાં જતો નહી હોવાથી આ પદ્ધતિ અપૂરતી છે અને કેટલીક માત્રાના સક્રિય પદાર્થો સળગવાની [[પાયરોલીસીસ]]ની ક્રિયા દરમિયાન ખોવાઇ જાય છે. <ref name="GilmanXun2004p318">{{Harvnb|Gilman|Xun|2004|p=318}}</ref> પાઇપ અને સિગારના ઊંચા પ્રમાણમાં [[ક્ષારત્વ]], કે જે [[શ્વાસનળી]] અને ફેફસામાં બળતરા કરાવે છે તેને કારણે તેનો ધુમાડો શ્વાસમાં જતો નથી. જોકે, સિગારેટના ધુમાડા (પીએચ 5.3)ની તુલનામાં તેના ઊંચા પ્રમાણમાં ક્ષારત્વ (પીએચ 8.5)ને કારણે બિનલોહ નિકોટીન મોઢામાં [[ચીકણા પદાર્થ]] દ્વારા ગ્રહણ કરે છે. <ref>{{Cite pmc|1632361}}</ref> સિગાર અને પાઇપ મારફતે નિકોટીનની ગ્રહણતા જોકે સિગારેટના ધુમાડા કરતા ઘણી જ ઓછી હોય છે. <ref>{{Cite doi|10.1038/2261231a0}}</ref> શ્વાસમાં ગયેલા પદાર્થો નસના અંત ભાગોમાં રસાયણ પ્રતિક્રિયા ઉત્તેજિત કરે છે. કુદરતી રીતે થતા [[ન્યુરોટ્રાન્સમીટર]] [[એસીટીકોલાઇન]] દ્વારા ઘણી વખત [[કોલીનર્જીક રિસેપ્ટર]] ઉત્તેજિત થાય છે. એસીટીકોલાઇન અને [[નિકોટીન]] રસાયણીક સમાનતા પ્રદર્શિત કરે છે, જે નિકોટીનને રિસેપ્ટર (સંવેદનાઓ જીલતો શરીરનો ભાગ) ઉત્તેજિત થવા માટે સહાયરૂપ થાય છે. <ref name="WonnacottPMID9023878">{{Cite doi|10.1016/S0166-2236(96)10073-4}}</ref> આ [[નિકોટીનયુક્ત એસીટીકોલાઇન રિસેપ્ટર]] મધ્ય નસ સિસ્ટમ અને હાડપિંજરને લગતા સ્નાયુઓના મજ્જાતંતુ સ્નાયુ જંકશનમાં આવેલા હોય છે; જેમની કામગીરી હૃદયના ધબકારા, સતર્કતા,<ref name="PMID2498936">{{Cite doi|10.1007/BF00442260}}</ref> અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા બનાવે છે. <ref name="WesnessWarburton1997">{{Cite doi|10.1007/s002130050553}}</ref> નિકોટીન એસીટીકોલાઇન સ્ટિમ્યુલાઇઝેશન સીધી રીે ઉમેરણ હોતું નથી. જોકે, નિકોટીન રિસેપ્ટોર પર ડોપામિન છૂટો કરતી કોશિકા વિપુલ પ્રમાણમાં હોવાથી ડોપામિન છૂટી કરવામાં આવે છે. <ref>{{Cite doi|10.1038/382255a0}}</ref> આમ ડોપામિનને છૂટો કરવાની પ્રક્રિયા આનંદ સાથે સંકળાયેલી હોવાથી, [[દબાણયુક્ત]] હોય છે અને તેનાથી શક્યતઃ [[કામ કરવાની યાદશક્તિ]]માં પણ વધારો થાય છે.<ref>{{Cite pmid|761168}}</ref><ref name="GilmanXun2004pp320-321">{{Harvnb|Gilman|Xun|2004|pp=320–321}}</ref> મિકોટીન અને કોકેન સમાન પ્રકારની કોશિકાને સક્રિય કરે છે, જે આ પ્રકારની દવાઓમાં સામાન્યતઃ [[સબસ્ટ્રેટ]] (પાચકરસ પરનો પદાર્થ) આવેલો હોય છે તેવા ખ્યાલને ટેકો આપે છે. <ref>{{cite pmid|8974398}}</ref> જ્યારે તમાકુનુ ધૂમ્રપાન કરવામાં આવે છે ત્યારે મોટા ભાગનું નિકોટીન પાયરોલાઇઝ્ડ હોય છે. જોકે, આવો ડોઝ નજીવી શારીરિક નિર્ભરતા લાવવામાં અને મજબૂત માનસિક નિર્ભરતા લાવવા માટે પૂરતો છે. તદુપરાંત તમાકુ ધૂમ્રપાનમાં એસીટલડિહાઇડમાંથી [[હાર્મેન]] (એમએઓ ઇન્હીબીટર)ની પણ રચના થાય છે. આનાથી નિકોટીનના વ્યસની બનવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવે તેવું લાગે છે-નિકોટીન સ્ટિમ્યુલી તરફના પ્રતિભાવ તરીકે શક્યતઃ [[ન્યુક્લિયસ એક્યુમબેન્સ]]માં ડોપેમિનના છૂટા થવાથી થાય છે. <ref>{{Cite doi|10.1016/j.euroneuro.2007.02.013}}</ref> ઉંદરો પરના અભ્યાસનો ઉપયોગ કરતા લાગુ પાડવા માટે ન્યુક્લિયસ એક્યુબેન્સ સેલ્સ જવાબદાર છે તેના પ્રત્યે નિકોટીનના ઉપયોગ બાદ વારંવાર દેખાવ માટે ઓછુ જવાબદાર છે, જે ગર્ભિત રીતે એવો ઇશારો કરે છે કે ઘણી ઘટનાઓ નિકોટીનને કારણે જ હોતી નથી, અલબત્ત ઓછા દબાણવાળી હોય છે. <ref>{{Cite doi|10.1016/j.neuroimage.2004.01.026}}</ref> === વસ્તી-વિષયક માહિતી === 2000ના અનુસાર ધૂમ્રપાન 1.22 અબજ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. સામાન્ય રીતે જોવામાં આવતી પરિસ્થિતિમાં કોઇ ફેરફાર નથી તેવું ધારતા એવુ માનવામાં આવ્યું હતું કે 1.45 અબજ લોકો 2010માં ધૂમ્રપાન કરતા હશે અને 2025માં 1.5થી 1.9 અબજ લોકો ધુમ્રપાન કરતા હશે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં વાર્ષિક 1 ટકાના દરે ઘટાડો થશે અને આવકમાં 2 ટકાનો મર્યાદિત થશે તેવું ધારતા એવી આગાહી કરવામાં આવી છે કે ધૂમ્રપાન કરનારાઓની સંખ્યા 2010 અને 2025માં 1.4 અબજની હશે. <ref name="HNPGuindonBoisclair13-16">{{Citation|first1=G. Emmanuel|last1=Guindon|first2=David|last2=Boisclair|title=Past, current and future trends in tobacco use|url=http://www1.worldbank.org/tobacco/pdf/Guindon-Past,%20current-%20whole.pdf|format=PDF|access-date=2009-03-22|year=2003|publisher=The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank|location=Washington DC|pages=13–16}}</ref> ધૂમ્રપાનની માત્રા સ્ત્રીઓની તુલનામાં પુરુષોમાં પાંચ ગણી વધુ હોય છે,<ref name="HNPGuindonBoisclair13-16"/> આમ છતા નાની વયનાઓ સાથે જાતિ ગાળામાં ઘટાડો થયો છે. <ref name="WomenTobaccoChallenges5-6">{{Cite web|url=http://www.who.int/tobacco/media/en/WomenMonograph.pdf|format=PDF|title=Women and the Tobacco Epidemic: Challenges for the 21st Century|access-date=2009-01-02|author=The World Health Organization, and the Institute for Global Tobacco Control, Johns Hopkins School of Public Health|year=2001|publisher=World Health Organization|pages=5–6}}</ref><ref name="2001SurgeonGeneralWomen47">{{Cite web|url=http://www.cdc.gov/tobacco/data_statistics/sgr/sgr_2001/sgr_women_chapters.htm|title=Surgeon General's Report—Women and Smoking|access-date=2009-01-03|year=2001|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|page=47}}</ref> વિકસિત દેશોમાં પુરુષોમાં ધૂમ્રપાનનો દર વધ્યો છે અને હવે તેમા ઘટાડો થવાનું શરૂ થયું છે, જોકે સ્ત્રીઓમાં તે દર સતત વધી રહ્યો છે. <ref>{{Citation|first1=Richard|last1=Peto|first2=Alan D|last2=Lopez|first3=Jillian|last3=Boreham|first4=Michael|last4=Thun|title=Mortality from Smoking in Developed Countries 1950-2000: indirect estimates from national vital statistics|url=http://www.ctsu.ox.ac.uk/~tobacco/SMK_All_PAGES.pdf|format=PDF|access-date=2009-03-22|year=2006|publisher=Oxford University Press|page=9|archivedate=2005-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050224232603/http://www.ctsu.ox.ac.uk/~tobacco/SMK_All_PAGES.pdf}}</ref> 2002ના અનુસાર, વિશ્વભરમાં આશરે યુવાનો (13-15)ના આશરે 20 ટકા લોકો ધૂમ્રપાન કરે છે. જેમાંથી 80,000થી 100,000 બાળકો દરરોજ ધૂમ્રપાનનો પ્રારંભ કરે છે- જેમાંથી આશરે અડધા ભાગના એશિયાના છે. આમાંના અર્ધા કે જેઓ [[કિશોર]] વસ્થાના વર્ષોમાં ધૂમ્રપાનનો પ્રારંભ કરે છે તેઓ 15થી 20 વર્ષની વયે ધુમ્રપાનને અપનાવી લે છે. <ref name="WHO2002FactSheet"/> [[વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન]] (WHO) દર્શાવે છે કે "મોટા ભાગના રોગનો બોજ અને કસમયે મૃત્યુદર તમાકુને આભારી છે જે ગરીબોને અપ્રમાણસર અસર કરે છે". 1.22 અબજ ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાંથી 1 અબજ લોકો વિકસતા અથવા ઉગતા અર્થતંત્રમાં રહે છે. ધૂમ્રપાનના દરો [[વિકસિત દુનિયા]]માં પ્રમાણસર બની ગયા છે અથવા તો ઘટ્યા છે.<ref>{{Cite pmid|19910909}}</ref> [[વિકસતા વિશ્વ]]માં, જોકે તમાકુનો વપરાશ 2002ના અનુસાર વાર્ષિક 3.4 ટકાના દરે વધી રહ્યો હતો. <ref name="WHO2002FactSheet"/> 2004માં ડબ્લ્યુએચઓએ એવો અંદાજ મૂક્યો હતો કે વિશ્વમાં 58.8 મિલીયન લોકોના મોત થશે,<ref name="WHO2004GBD8">{{harvnb|GBD|2008|p=8}}</ref> જેમાંથી 5.4 મિલીયન તમાકુને કારણે છે,<ref>{{harvnb|GBD|2008|p=23}}</ref> અને 2007માં 4.9 મિલીયન લોકોના મૃત્યુ થયા હતા. <ref name="WHO2007FactSheet">{{Cite web|url=http://www.wpro.who.int/media_centre/fact_sheets/fs_20070529.htm|title=WHO/WPRO-Tobacco Fact sheet|access-date=2009-01-01|date=2007-05-29|publisher=World Health Organization Regional Office for the Western Pacific}}</ref> 2002ના અનુસાર 70 ટકા મોત વિકસતા દેશોમાં થયા હતા.<ref name="WHO2007FactSheet"/> == મનોવિજ્ઞાન == === અમલ === મોટા ભાગના કિશોરાવસ્થા અથવા પુખ્ત વયના પ્રારંભે ધૂમ્રપાન શરૂ કરે છે. ધૂમ્રપાનમાં જોખમ ઉઠાવવાનું અને બળવાનું તત્વ રહેલું છે, જે ઘણી વખત યુવાન વ્યક્તિઓને અરજ કરે છે. ઉંચા દરજ્જાવાળી મોડેલોની હાજરી અને પ્રતિસ્પર્ધીઓ પણ ધૂમ્રપાનને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. ટીનેજરો તેમના પુખ્તોને બદલે પ્રતિસ્પર્ધીઓથી વધુ પ્રભાવિત થયા હોવાથી માતાપિતા, શાળાઓ અને આરોગ્ય વ્યાવસાયિકો દ્વારા સિગારેટનો પ્રયત્ન કરતા લોકોને રોકવાના પ્રયત્નો ઘણી વખત અસફળ થયા છે.<ref name="StantonSilva1992">{{Cite doi|10.1016/0193-3973(92)90010-F}}</ref><ref>{{Citation|last1=Harris|first1=Judith Rich|last2=Pinker|first2=Steven|title=The nurture assumption: why children turn out the way they do|url=http://books.google.com/books?id=9GQlA_l-TQ0C&printsec=frontcover&dq=The+nurture+assumption:+Why+children+turn+out+the+way+they+do|access-date=2009-03-22|date=1998-09-04|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0684844091}}</ref> ધૂમ્રપાન કરનારાઓના બાળકો ધૂમ્રપાન નહી કરતા માતાપિતાના બાળકોની તુલનામાં તેઓ ધૂમ્રપાન કરે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે. એક અભ્યાસમાંથી એવું બહાર આવ્યું છે કે માતાપિતાનો ધૂમ્રપાન વિરામ અન્ય માતાપિતા હાલમાં ધૂમ્રપાન કરતા પિતા હોય તેના સિવાય કિશોરાવસ્થામાં ધૂમ્રપાન સાથો ઓછું સંકળાયેલું હોય છે. <ref>{{Cite doi|10.1093/jpepsy/27.6.485}}</ref> પ્રવર્તમાન અભ્યાસે નિયમન કરતા નિયમો સાથે કિશોરાવસ્થામાં ધૂમ્રપાનનું પરીક્ષણ કર્યું છે, જ્યાં પુખ્તો ઘરમાં જ ધુમ્રપાન કરે છે. પરિણામો દર્શાવે છે કે નિયંત્રણાત્મક ઘર નીતિઓ મધ્યમ અને હાઇ સ્કુલ વિદ્યાર્થીઓ માટે ધૂમ્રપાનનો પ્રયત્ન કરવાના મળતાપણા સાથે ઓછી રીતે સંકળાયેલા છે.<ref>{{Cite doi|10.1080/713688125}}</ref> અસંખ્ય ધૂમ્રપાન વિરોધી સંસ્થાઓ એવો દાવો કરે છે કે ટીનેજરો તેમના પ્રતિસ્પર્ધીઓના દબાણને કારણે અને મિત્રો દ્વારા દર્શાવાયેલા સાંસ્કૃતિક પ્રભાવને કારણે ધૂમ્રપાનનો પ્રારંભ કરે છે. જોકે, એક અભ્યાસમાંથી એવું બહાર આવ્યું છે કે સિગારેટનું ધૂમ્રપાન કરવાનું સીધુ દબાણ કિશોરાવસ્થાના ધુમ્રપાનમાં અગત્યનો ભાગ ભજવતું નથી. તે અભ્યાસમાં, [[કિશોરો]]માં સિગારેટનું ધૂમ્રપાન કરવાની [[પ્રામાણિકતા]] અને સીધુ દબાણ એમ બન્નેના નીચા સ્તર જોવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite doi|10.1016/0306-4603(90)90067-8}}</ref> સમાન પ્રકારનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે અગાઉ સાબિતી આપી હોય તેની તુલનામાં જે તે વ્યક્તિ ધૂમ્રપાનના પ્રારંભમાં સક્રિય ભૂમિકા બજાવે છે અને પ્રતિસ્પર્ધીઓના દબાણને બદલે સામાજિક પ્રક્રિયાઓને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.<ref>{{Cite journal|author=Michell L, West P|title=Peer pressure to smoke: the meaning depends on the method|volume=11|issue=1|pages=39–49|year=1996|url=http://www.oxfordjournals.org/our_journals/healed/online/Volume_11/Issue_01/110039.sgm.abs.html}}</ref> અન્ય એક અભ્યાસના પરિણામો દર્શાવે છે કે [[હરીફ દબાણ]] નોંધપાત્ર રીતે લગભગ દરેક ઉંમરમાંની ધૂમ્રપાનની ટેવ અને જાતિ જૂથ સાથે સંકળાયેલી છે, પરંતુ તે આંતરિક વ્યક્તિગત પરિબળ 12-13 વર્ષના છોકરાઓની તુલનામાં તેજ વયની છોકરીઓની વર્તણૂંક સાથે વધુ અગત્યની છે. 14-15 વર્ષના વય જૂથમાં, એક હરીફ દબાણ વિવિધતા નોંધપાત્ર રીતે છોકરાઓના ધૂમ્રપાનની તુલનામાં છોકરીઓના આગાહીકર્તા તરીકે વધુ અગત્યની રીતે ઉભરી આવે છે. <ref>{{Cite doi|10.1300/J079v26n01_03}}</ref> કિશોરાવસ્થામાં ધુ્મ્રપાન માટેનું મોટું કારણ હરીફનું દબાણ છે કે [[સ્વ-પસંદગી]] તે અંગે ચર્ચા થઇ રહી છે. જ્યારે મોટા ભાગના હરીફો ધૂમ્રપાન ન કરતા હોય ત્યારે અને તેઓ જે લોકો કરતા હોય તેમનો બહિષ્કાર કરે છે, ત્યારે એવી દલીલ થઇ શકે છે કે હરીફનું દબાણ ફરી ફરીને થતુ હોય તે સાચી બાબત છે. {{Citation needed|date=May 2008}} મનોવૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[હંસ આઇસેન્કે]] ખાસ પ્રકારના ધુ્મ્રપાન કરનારાઓ માટે વ્યક્તિગત પરિચય વિકસાવ્યો છે. [[બહિર્મુખ]] એ એવું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે કે તે મોટા ભાગે ધૂમ્રપાનની સાથે સંકળાયેલું છે અને ધુમ્રપાન કરનારાઓ સમાજપ્રેમી, મનમોજી, જોખમ ઉઠાવનારા અને રોમાંચકતા ઇચ્છતા હોવાનું મનાય છે. <ref>{{Citation|first1=Hans J.|last1=Eysenck|first2=Stuart|last2=Brody|title=Smoking, health and personality|url=http://books.google.com/books?id=&printsec=frontcover&dq=Smoking,+health+and+personality|access-date=2009-03-22|date=2000-11|publisher=Transaction|isbn=978-0765806390}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, વ્યક્તિત્વ અને સામાજિક પરિબળ લોકોને ધૂમ્રપાન કરવાની પ્રેરણા પૂરી પાડી શકે છે, ત્યારે ખરેખર ટેવ [[સ્ફુર્ત પરિસ્થિતિ]]નું એક કાર્ય છે. પ્રારંભિક તબક્કે ધુ્મ્રપાન આનંદદાયક લાગણી (તેની [[ડોપેમિન]] પદ્ધતિ પરની ક્રિયાને કારણે) અને તે રીતે [[સકારાત્મક અમલ]]ના એક સ્ત્રોત તરીકેની કામગીરી બજાવે છે. જે તે વ્યક્તિએ વર્ષો સુધી ધૂમ્રપાન કર્યા બાદ તેને બંધ કરવાના લક્ષણો સામે આંખ આડા કાન કરવા અને [[નકારાત્મક અમલીકરણ]] પ્રોત્સાહનની ચાવી બને છે. {{Citation needed|date=May 2008}} === સાતત્યતા === આરોગ્ય પર નકારાત્મક અસર ઉપજાવતી પ્રવૃત્તિ સાથેની તેમની સામેલગીરીને કારણે જે લોકો ધૂમ્રપાન કરે છે તેઓ તેમની વર્તણૂંક [[વ્યવહારુ]] બનાવે તેવી શક્યતા છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો તેમના માટે ધૂમ્રપાન શા માટે સ્વીકાર્ય છે તેના જરૂરી તર્કયુક્ત કારણો ન હોય તો તેઓ ખાતરી આપવાની કલા વિકસાવે છે. ઉદાહરણ તકરીકે, ધૂમ્રપાન કરનાર પુરુષ કે સ્ત્રી એવું કહીને તેમની વર્તણૂંકને યોગ્ય ઠરાવે છે કે દરેક લોકો મૃત્યુ પામે છે અને તેથી સિગારેટ કોઇ પણ ચીજમાં ફેરફાર કરતી નથી. અથવા તો જે વ્યક્તિ એવું માનતો હોય કે ધૂમ્રપાનથી તણાવમુક્ત થવાય છે અથવા તેના અન્ય ફાયદાઓ છે જે તેના જોખમનો છતા કરે છે. આવી માન્યતાઓના પ્રકારો [[અસ્વસ્થતા]] ઉપજાવે છે અને લોકોને ધુ્મ્રપાન કરતા રાખે છે.{{Citation needed|date=March 2009}} આ પ્રવૃત્તિ માટે ધૂમ્રપાન કરનારાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા કારણોને વ્યાપક રીતે ''વ્યસનયુક્ત ધુ્મ્રપાન'' , ''ધૂમ્રપાનથી આંનંદ'' , ''ચિંતામાં ઘટાડો/હળવાશ'' , ''સામાજિક ધુમ્રપાન'' , ''ઉત્તેજન'' , ''ટેવ/સ્વયંસ્ફુર્ત'' , અને ''હેન્ડલીંગ'' એ રીતે વર્ગીકૃત્ત કરી શકાય. આ તમામ કારણો કેટલે અંશે જવાબદાર છે તેમાં જાતિ તફાવતો પણ રહેલા છે, જેમ કે પુરુષો કરતા સ્ત્રીઓ ''ચિંતા ઘટાડો/હળવાશ'' , ''ઉત્તેજના'' ''સામાજિક ધૂમ્રપાન'' જેવા ઉદાહરણો મોટે ભાગે ટાંકે છે. <ref>{{Cite doi|10.1046/j.1360-0443.2003.00523.x}}</ref>કેટલાક ધૂમ્રપાન કરનારાઓ એવી દલીલ કરે છે કે ધૂમ્રપાનની [[તણાવ]] અસર તેમને તેમના મજ્જાતંતુઓને શાંત પાડવામાં મદદ કરે છે, તેમજ ઘણી વખત વધુ પડતું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે પણ સહાય કરે છે. જોકે, [[ઇમ્પીરીયલ કોલેજ લંડન]]ના અનુસાર, "નિકોટીન ઉત્તેજના અને તણાવની અસર એમ બન્ને પૂરા પાડે છે અને એવી શક્યતા રહેલી હોય છે કે વપરાશકર્તાના મૂડી દ્વારા કોઇ પણ સમયે અસર નક્કી કરે છે, તેમાં પર્યાવરણ અને વપરાશના સંજોગો પણ સમાયેલા છે. અભ્યાસોએ સુચવ્યું છે કે ઓછા ડોઝની તણાવની અસર હોય છે જ્યારે વધુ પ્રમાણમાં ડોઝ ઉત્તેજનાની અસર ઉપજાવે છે."<ref>{{Citation|title=Nicotine|url=http://www.ch.ic.ac.uk/rzepa/mim/drugs/html/nicotine_text.htm|access-date=2009-03-22|publisher=Imperial College London}}</ref> જોકે, ડ્રગની અસર નિકોટીનના વપરાશને કારણે થઇ છે કે કેમ અને નિકોટીન બંધ કરવું તે અલગ પાડવું અશક્ય હોય છે. {{Citation needed|date=May 2008}}નુકસાનકારક આરોગ્ય અસરો દ્વારાના તફાવતનો અભાવ [[આશાવાદ પક્ષપાત]]નો અજમાયશી ઉદાહરણ છે. વધુમાં, આના માટેનું અન્ય કારણોમાં શક્યતાના અભાવ, આવી અસરો મોટે ભાગે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરૂ થાય છે તેવી હકીકત, અને વ્યક્તિત્વ દંભ અથવા સ્વ વિનાશાત્મકની સામાન્ય રીતે વર્તણૂંક પેદા કરતા માનસિક વિકારનું મોટું જોખમ જેવાનો સમાવેશ થાય છે. {{Citation needed|date=May 2008}} === પદ્ધતિઓ === અસંખ્ય અભ્યાસોએ એવું પ્રસ્થાપિત કર્યું છે કે સિગારેટ વેચાણ અને ધૂમ્રપાન સ્પષ્ટ સમય આધારિત પદ્ધતિઓને અનુસરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સિગારેટનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં થયેલું વેચાણ મજબૂત મોસમી પદ્ધતિઓને અનુસરવાનું દર્શાવે છે, જેમ કે વધુ પડતા ઉનાળાના મહિનાઓ હોવાથી અને શિયાળાના ઓછા મહિનાઓ હોય છે.<ref>{{Cite doi|10.1136/tc.12.1.105}}</ref> તેજ રીતે, દિવસના પ્રારંભ દરમિયાન સ્પષ્ટ રીતે દિવસ રાતની પદ્ધતિને અનુસરતા હોવાનું દર્શાવે છે-જેમાં સવારે ઉઠ્યા બાદ સામાન્ય રીતે વધુ સેવન થતુ હોય છે અને રાત્રે સૂવા જતા પહેલાના ગાળા દરમિયાન થતું હોય છે. <ref>{{Cite doi|10.1037/1064-1297.15.1.67}}</ref> == અસરો == === અર્થશાસ્ત્ર === એવા દેશોમાં કે જ્યાં [[જાહેર આરોગ્ય]] વ્યવસ્થા છે, ત્યાં જે ધૂમ્રપાન કરનારાઓ કે જેઓ વધી ગયેલા કરોના સ્વરૂપમાં માંદગી અનુભવતા હોય તેમના માટે સમાજ તબીબી સંભાળનું ખર્ચ આવરી લે છે. આ મોરચે બે દલીલો અસ્તિત્વમાં છે, "ધૂમ્રપાન તરફી" દલીલ એવું સુચવે છે કે વધુ માત્રામાં ધુ્મ્રપાન કરનારાઓ સામાન્ય રીતે ખર્ચાળ અને લાંબી માંદગી વિકસાવવા માટે લાંબુ જીવતા નથી, જે મોટી વયે અસર કરે છે અને સમાજના આરોગ્ય સંભાળના બોજાને ઘટાડે છે. "ધૂમ્રપાન વિરોધી" દલીલ એવું સુચવે છે કે આરોગ્ય સંભાળના બોજમાં એટલા માટે વધારો થાય છે કે ધૂમ્રપાન કરનારાઓને નાની વયે લાંબી માંદગી આવે છે અને સામાન્ય વસ્તીની તુલનામાં ઊંચા દરે આવે છે. બન્ને સ્થિતિઓમાં માહિતી મર્યાદિત છે. [[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શને]] 2002માં એક સંશોધન એવા દાવા સાથે પ્રકાશિત કર્યું હતું કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વેચાતા સિગારેટના પ્રત્યેક [[પેક]]ની કિંમત તબીબી સંભાળ અને ગુમાવેલી ઉત્પાદકકતાના સંદર્ભમાં 7 ડોલરથી વધુ હતી. <ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&amp;res=9D02E1DA173CF931A25757C0A9649C8B63 એક અભ્યાસના અનુસાર વેચવામાં આવતા સિગારેટના પેકદીઠનો ભાવ 7 ડોલર છે]</ref> આ ખર્ચ કદાચ વધુ હોઇ શકે છે, કેમ કે અન્ય એક અભ્યાસ એવું દર્શાવે છે કે પ્રત્યેક પેકની 41 ડોલર જેટલી ઊંચી કિંમત વ્યક્તિગતને અને તેના/તેણીના પરિવારે ઉઠાવવી પડે છે. <ref name="Familycost"> [http://www.usatoday.com/news/health/2004-11-26-smoking-costs_x.htm અભ્યાસ: સિગારેટની કિંમત પરિવારો, સમાજને ચૂકવવી પડે છે અને તેની કિંમત પેકદીઠ 41 ડોલર છે]</ref> તે અભ્યાસના એક લેખક અન્યો માટે અત્યંત ઓછી કિંમતની સમજાવટ કરતા દર્શાવે છે: "ક્રમાંક ઓછો છે તેનું કારણ એ છે કે ખાનગી પેન્શન્સ, સમાજિક સલામતી અને તબીબીસંભાળ-એ સમાજને ચૂકવવા પડતા ખર્ચની ગણતરી માટે સૌથી મોટું પરિબળ છે - ધૂમ્રપાન ખરેખર નાણાં બચાવે છે. ધૂમ્રપાન કરનારાઓ નાની વયે મૃત્યુ પામે છે અને આ પ્રકારની વ્યવસ્થાઓણાં તેમણે જે નાણા ચૂકવ્યા છે તે પાછુ મેળવતા નથી."<ref name="Familycost"/> તેનાથી વિરુદ્ધમાં, [[ઝેચ રિપબ્લિક]]<ref name="Czechonomics">{{Cite web|title=Public Finance Balance of Smoking in the Czech Republic|url=http://www.mindfully.org/Industry/Philip-Morris-Czech-Study.htm|access-date=2010-03-23|archive-date=2006-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719015727/http://www.mindfully.org/Industry/Philip-Morris-Czech-Study.htm|url-status=dead}}</ref>માં [[ફિલીપ મોરિસ]] અને [[કાટો ઇન્સ્ટિટ્યુટ]]<ref>{{Cite web|title=Snuff the Facts|url=http://www.cato.org/dailys/1-16-98.html}}</ref> દ્વારા હાથ ધરાયેલા સહિતના કેટલાક બિન વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો વિરુદ્ધની સ્થિતિને ટેકો આપે છે. આ અભ્યાસોનો હરીફોએ અભ્યાસ કર્યો ન હતો કે તે વૈજ્ઞાનિક જર્નલમાં પ્રકાશિત થયો ન હતો અને કાટો ઇન્સ્ટિટ્યુટે ભૂતકાળમાં તમાકુની કંપનીઓ પાસેથી ભંડોળ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. {{Citation needed|date=July 2007}} ફિલીપ મોરિસે "અન્ય બાબતોની સાથે આ અભ્યાસનું ભંડોળ અને જાહેર યાદીઓમાં વિગતવાર ઇરાદો ધૂમ્રપાન કરનારાઓના અકાળે અવસાનને કારણે ઝેચ રિપબ્લિકમાં ખર્ચ બચતનો હતો, તેણે માનવ મૂલ્યોને ધ્યાનમાં લીધા વિના સંપૂર્ણ અને અસ્વીકાર્ય ભયાનક પરિણામો દર્શાવ્યા છે" તેવું કહીને અગાઉના અભ્યાસ માટે સ્પષ્ટ માફી માગી હતી. આ અભ્યાસ અનેક તમાકુની કંપનીઓમાંની એકને સોંપવો ફક્ત ભયાનકભુલજ નહી પરંતુ ખોટું પણ હતું. ફિલીપ મોરિસ સમક્ષ આપણે સૌ, ચાહે કામ ગમે તે કરતા હોય તેના માટે અત્યંત ક્ષમા માગીએ છીએ. કોઇને પણ ધૂમ્રપાનને કારણે વાસ્તવિક, ગંભીર અને નોંધપાત્ર રોગથી ફાયદો થયો નથી." <ref name="Czechonomics"/> 1970 અને 1995ની મધ્યમાં ગરીબ વિકસતા દેશોમાં માથાદીઠ સિગારેટ વપરાશમાં 67 ટકાનો વધારો થયો હતો, જ્યારે શ્રીમંત વિકસતા વિશ્વમાં 10 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો. હાલમાં ઓછા વિકસિત દેશોમાં એંસી ટકા ધૂમ્રપાન કરનારાઓ જીવે છે. 2030 સુધીમાં, [[વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન]] (ડબ્લ્યુએચઓ)એ આગાહી કરી હતી કે વર્ષમાં 10 મિલીયન લોકો ધૂમ્રપાન સંબંધિત માંદગીને કારણે મૃત્યુ પામશે, જે વિશ્વભરમાં એક માત્ર મોટું કારણ બનાવશે, જેમાં સ્ત્રીઓમાં સૌથી વધુ વધારો થયો હશે. ડબ્લ્યુએચઓ આગાહી કરી હતી કે 21મી સદીનો ધૂમ્રપાનથી થતા મૃત્યુનો દર 20મી સદીના દરની તુલનામાં 10 ગણો હશે. ("વોશિગ્ટોનિયન" મેગેઝીન, ડિસેમ્બર 2007). === આરોગ્ય === [[ચિત્ર:Adverse effects of tobacco smoking-gu.svg|thumb|alt=head and torso of a male with internal organs shown and labels referring to the effexts of tobacco smoking|તમાકુ ધૂમ્રપાનની સામાન્ય વિપરીત અસરો. વધુ સામાન્ય અસરો કઠોર સ્વરૂપે હોય છે. <સંદર્ભ>[197]</સંદર્ભ>]] તમાકુનુ સેવન હૃદય અને ફેફસાના સર્વસામાન્ય રોગોમાં પરિણમે છે, જેમાં ધૂમ્રપાન [[હૃદય હૂમલા]], [[આંચકા]], [[લાંબી અવરોધક ફેફસાના રોગ]], (સીઓપીડી),[[એમ્ફીસિમ(શરીરના ઊતકોમાં કે પેશીઓમાં હવા ભરાવાથી આવતો સોજો)]], અને [[કેન્સર]] (ખાસ કરીને [[ફેફસાનું કેન્સર]], [[સ્વરયંત્ર અને મોઢાનું કેન્સર]], અને [[સ્વાદુપિંડનું કેન્સર]]) થવા માટેનું મોટું પરિબળ બને છે. [[વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન]] એવો અંદાજ મૂકે છે કે તમાકુને 2004માં 5.4 મિલીયન લોકોનો મૃત્યુ થયા હતા <ref name="WHO">[http://www.who.int/entity/healthinfo/global_burden_disease/GBD_report_2004update_full.pdf રોગનો વિશ્વ પર બોજ પરનો ડબ્લ્યુએચઓનો અહેવાલ 2008]</ref> અને 20મી સદી દરમિયાનમાં 100 મિલીયન લોકોનો મૃત્યુ થયા હતા. <ref name="WHO2">[http://www.who.int/entity/tobacco/mpower/mpower_report_prevalence_data_2008.pdf વૈશ્વિક તમાકુ રોગચાળા પરનો ડબ્લ્યુએચઓનો અહેવાલ, 2008]</ref> તેજ રીતે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ [[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન]] વર્ણવે છે કે તમાકુનો ઉપયોગ "વિકસિત દેશોમાં માનવ આરોગ્યને લગતા એક માત્ર અત્યંત અગત્યના અવરોધાત્મક જોખમ અને વિશ્વભરમાં અકાળે મૃત્યુના અગત્યના કારણ" માટે થાય છે. <ref name="fn1">"[http://www.cdc.gov/tobacco/quit_smoking/you_can_quit/nicotine.htm નિકોટીન: શક્તિશાળી વ્યસન ]." [13] ^ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (સીડીસી).</ref> વિકસિત વિશ્વમાં ધૂમ્રપાનનો દર ક્યાં તો સ્તરથી નીચે ગયો હતો અથવા ઘટી ગયો હતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ધૂમ્રપાનનો દર 1965થી 2006માં અર્ધો ઘટ્યો હતો, અલબત્ત પુખ્તોમાં 42 ટકાથી ઘટીને 20.8 ટકા થયો હતો. <ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5644a2.htm#fig પુખ્તોમાં સિગારેટનું ધૂમ્રપાન - યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, 2006]</ref> વિકસતા વિશ્વમાં તમાકુનો વપરાશ વર્ષે 3.4 ટકાના દરે વધી રહ્યો છે. <ref>[http://www.wpro.who.int/media_centre/fact_sheets/fs_20020528.htm ડબ્લ્યુએચઓ/ડબ્લ્યુપીઆરઓ-ધૂમ્રપાન આંકડાશાસ્ત્ર]</ref> === સમાજવાદ === વિખ્યાત ધૂમ્રપાનકરનારાઓ તેમની પ્રતિષ્ઠાના ભાગરૂપે સિગારેટ અથવા પાઇપોનો ઉપયોગ કરતા હતા જેમાં [[જિયાન પાઉલ સારટ્રે]]ની [[ગૌલોઇસ]]-બ્રાન્ડ સિગારેટ, [[આલ્બર્ટ આઇન્સસ્ટાઇન]]ની, [[જોસેફ સ્ટોલીન]]ની, [[ડૌગ્લાસ મેકઆર્થર]]ની, [[બર્ટટ્રાન્ડ રશેલ]]ની, અને બિંગ ક્રોસબીની પાઇપ અથવા સમાચાર પ્રસારણકર્તા [[એડવર્ડ આર. મુરો]]ની સિગારેટ. ખાસ લેખકો તેમના ધૂમ્રપાન માટે જાણીતા હતા; જુઓ વધુ ઉદાહરણ, કોર્નેલ અધ્યાપક [[રિચાર્ડ ક્લેઇન]]ના પુસ્તક ''સિગારેટ આર સબલાઇમ'' પૃથ્થકરણ માટે હતા, તેના દ્વારા ફ્રેન્ચ સાહિત્યના અધ્યાપકના 19 અને 20મી સદીના પત્રો ધૂમ્રપાનને લગતા નાટકોમાં ભૂમિકાને લગતા હતા. વિખ્યાત લેખક [[કૂર્ટ વોન્નેગુટે]] તેમની નવલકથાઓમાં સિગારેટ પરત્વેના તેમના વ્યસન પર ભાર મૂક્યો છે. બ્રિટીશ વડાપ્રધાન [[હેરોલ્ડ વિલ્સન]] જેમ જાહેરમાં પાઇપના ધુ્રપાન માટે જાણીતા હતા તેમ [[વિન્સ્ટોન ચર્ચિલ]] તેમની સિગાર માટે જાણીતા હતા. [[શેરોલોક હોમ્સ]], કાલ્પનિક ડિટેક્ટીવ, જેનું સર્જન [[સર આર્થર કોનાન ડોયલ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, તેઓ પાઇપ, સિગારેટ્સ અને સિગારનું ધૂમ્રપાન કરતા હતા, તદુપરાંત તેઓ કોકેન પણ લેતા હતા, જેનો ઉદ્દેશ, "લંડનમાં, જ્યારે કશુ જ બન્યુ ન હતું તેવા નિષ્ક્રિય દિવસો દરમિયાનમાં તેમના વધુ પડતા સતર્ક દિમાગને કામે રાખવા"નો હતો. [[ડીસી]] [[વર્ટિગો]] કોમિક પુસ્તક પાત્ર, [[જોહ્ન કોન્સ્ટનટાઇન]],જેનું સર્જન ધૂમ્રપાનના સમાનાર્થી તરીકે [[એલન મૂર]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી પ્રથમ સ્ટોરીલાઇનના સર્જક [[પ્રયેચર]], [[ગાર્થ એનિસ]], જેઓ ફેફસાના કેન્સરની આસપાસના જોહ્ન કોન્સ્ટનટાઇનને મધ્યમાં રખાયા હતા. [[વ્યાવસાયિક કુસ્તીબાજ]] [[જેમ્સ ફુલ્લીંગ્ટોન]], જ્યારે "ધી સેન્ડમેન"ના [[પાત્રમાં]] હતા, ત્યારે કડક દેખાવા માટે લાંબો સમય સુધી ધુ્મ્રપાન કરનારા હતા. તમાકુનું ઔપચારીક સેવન અને [[પવિત્ર પાઇપ]] સાથે ભગવાનને ભજવું એ અસંખ્ય [[નેટિવ અમેરિકન]] નેશન્સની ધાર્મિક ઔપચારીકતાનો અગત્યનો ભાગ હતો. તમાકુ માટેનો શબ્દ ''સેમા'' , [[અનિશીનાબે]] ઔપચારીક ઉપયોગ માટે અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે અને જ્યારથી ધુ્મ્રપાનને ભગવાનની પૂજા માનવામાં આવતી હોવાથી તેને આખરી પવિત્ર પ્લાન્ટ માનવામાં આવતો હતો. મોટા ધર્મોમાં, જોકે, તમાકુનુ સેવન અનૈતિક ટેવને પ્રોત્સાહન આપતું હોવા છતાં તેની પર ખાસ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો નથી. નિયંત્રિત અભ્યાસો દ્વારા ધુ્મ્રપાનના આરોગ્ય જોખમને ઓળખી કઢાયું તે પહેલા કેટલાક ચોક્કસ ખ્રિસ્તી સંતો અને સમાજ સુધારકો દ્વારા ધૂમ્રપાનને અનૈતિક ટેવ તરીકે ગણવામાં આવતું હતું. [[લેટ્ટર ડે સેઇન્ટ મુવમેન્ટ]]ના સ્થાપક, [[જોસેફ સ્મિથ, જુનિયરે]], 27 ફેબ્રુઆરી 1833ના રોજ એવું પ્રસ્થાપિત કર્યું હતું કે તેમને [[દૈવી સાક્ષાત્કાર]] પ્રાપ્ત થયો છે, જેણે તમાકુના સેવનને બિનપ્રોત્સાહિત કર્યું હતું. "શાણપણનો શબ્દ" બાદમાં દૈવી આક્ષા તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો અને વિશ્વાસુ લેટર ડે સેઇન્ટ સંપૂર્ણપણે તમાકુથી દૂર રહ્યા હતા. <ref>{{Cite web | author = Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|year = 2009| title = Obey the Word of Wisdom | url = http://www.mormon.org/mormonorg/eng/basic-beliefs/the-commandments/obey-the-word-of-wisdom | work = Basic Beliefs - The Commandments | access-date = 2009-10-15 }}</ref> જેહોવાહના સાક્ષીઓએ બાઇબલના ઉપદેશ "તમામ ખરાબ ચીજોની ભ્રષ્ટતાથી આપણી જાતને ચોખ્ખી કરો"ને આધારે ધુ્મ્રપાન વિરોધી પોતાનું પોતાના વલણનો પાયો બનાવ્યો હતો.(2 કોરિનથિયન્સ 7:1). યહૂદી રબ્બી [[યીસ્રાયેલ મેઇર કાગન]] (1838–1933) ધૂમ્રપાન વિશે બોલનાર અનેક સૌપ્રથમ યહૂદી સત્તાધીશમાંનો એક હતો. [[સિખ]] ધર્મમાં, તમાકુનું સેવન પર કડક પ્રતિબંધ છે. {{Citation needed|date=September 2009}}[[બહાઇ ફેઇથ]]માં, તમાકુના સેવનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું નથી, જોકે તેની પર પ્રતિબંધ નથી. <ref name="oneworld">{{Cite encyclopedia|last=Smith|first=Peter|encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith|title=smoking|year=2000|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford|id=ISBN 1-85168-184-1|pages=323}}</ref> == જાહેર નીતિ == 27 ફેબ્રુઆરી 2005ના રોજ [[ડબ્લ્યુએચઓ ફેર્મવર્ક ઓન ટોબેકો કંટ્રોલ]], અસરમાં આવ્યુ હતું. એફસીટીસી વિશ્વની સૌપ્રથમ જાહેર આરોગ્ય સંધિ છે. પક્ષકારો તરીકે જે દેશોએ તેની પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા તેઓ સમાન લક્ષ્યાંકો, તમાકુ નિયંત્રણ નીતિ માટેના લઘુત્તમ ધોરણો અને સિગારેટની દાણચોરી જેવા સરહદ પારના પડકારો સાથે કામ પાર પાડવા માટે સહકાર આપવા સંમત થયા હતા. હાલમાં, ડબ્લ્યુએચઓ જાહેર કરે છે કે 4 અબજ લોકોને સંધિથી આવરી લેવામાં આવશે , જેમાં 168 હસ્તાક્ષર કરનારાઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref>[http://www.who.int/tobacco/framework/countrylist/en/ તમાકુ નિયંત્રણ પર ડબ્લ્યુએચઓ ફ્રેમવર્ક કોનવેન્શનની સુધારેલી સ્થિત]</ref> અન્ય પગલાંઓમાં, હસ્તાક્ષર કરનારા દેશો સાથે મળીને એવો કાયદો ઘડશે જે કામના સ્થળોની અંદર, જાહેર વાહનવ્યવહારમાં, જાહેર સ્થળોની અંદર અને યોગ્ય છે તેમ અન્ય જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાનનો નાશ કરશે. === કરવેરા === ઘણી સરકારોએ સિગારેટ્સનો વપરાશ ઘટાડવા માટે [[આબકારી જકાત]] લાદી છે. સિગારેટ પરના કરવેરા પેટે એકત્ર કરવામાં આવેલા નાણાનો ઉપયોગ સતત તમાકુ વપરાશ અવરોધાત્મક કાર્યક્રમની ચૂકવણી કરવા માટે થાય છે, તેથી તેને [[બાહ્ય ખર્ચાઓ]] માટેની વ્યક્તિગત પદ્ધતિ બનાવાય છે. {{Citation needed|date=August 2008}}2002માં, [[સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શને]] જણાવ્યું હતું કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વેચાતા સિગારેટના દરેક [[પેક]] આરોગ્ય સંભાળ એ ગૂમાવેલી ઉત્પાદકતા કરતા 7 ડોલર વધુ હતા,<ref name="query.nytimes.com"/> ધૂમ્રપાન કરનારા દીઠ વાર્ષિક 2000 ડોલરથી વધુ. આરોગ્ય અર્થશાસ્ત્રીઓના જૂથ દ્વારા હાથ ધરાયેલા અન્ય એક અભ્યાસમાં એવું મળી આવ્યું છે કે તેમના પરિવારો અને સમાજ દ્વારા ચૂકવવામાં આવેલી સંયુક્ત કિંમત સિગારેટના પેક દીઠ આશરે 41 ડોલરની છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/health/November 26, 2004-ધૂમ્રપાન-ની કિંમત_x.એચટીએમ અભ્યાસ: સિગારેટની કિંમત પરિવારો, સમાજને ચૂકવવી પડે છે અને તેની પેકદીઠ કિંમત 41 ડોલર છે]</ref> નોંધપાત્ર વૈજ્ઞાનિક પૂરાવો દર્શાવે છે કે સિગારેટની ઊંચી કિંમત સિગારેટના એકંદર નીચા વપરાશમાં પરિણમે છે. મોટા ભાગના અભ્યાસો સુચવે છે કે કિંમતમાં થતો 10 ટકા વધારો સિગારેટના એકંદર વપરાશમાં 3થી 5 ટકાનો ઘટાડો કરશે. યુવાનો, લઘુમતીઓ અને ઓછી આવક વાળા ધૂમ્રપાન કરનારાઓ છોડી દે તેવી શક્યતા બેથી ત્રણ ગણી હોય છે અથવા કિંમત વધારાના સંદર્ભમાં અન્ય ધૂમ્રપાન કરરનારાઓની તુલનામાં ઓછુ ધુમ્રપાન કરે છે. <ref>[http://www.cdc.gov/tobacco/sgr/sgr_2000/factsheets/factsheets_taxation.htm તમાકુનો વપરાશ ઘટાડતા: સર્જન જનરલનો અહેવાલ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://tc.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/14/2/86 |title=સિગારેટના ઊંચા ભાવ તેની ખરીદ પદ્ધતિને અસર કરે છે |access-date=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060216121418/http://tc.bmjjournals.com/cgi/content/abstract/14/2/86 |archive-date=2006-02-16 |url-status=dead}}</ref> ધૂમ્રપાનને ઘણી વાર [[સ્થિર માગવાળો માલ]] તરીકે ટાંકવામાં આવે છે, જોકે, એટલે કે કિંમતમાં મોટો વધારો વપરાશમાં નાના ઘટાડામાં જ પરિણમશે. ઘણા રાષ્ટ્રોએ તમાકુ કરવેરાના કેટલાક સ્વરૂપોનો પ્રારંભ કર્યો છે. 1997 અનુસાર, ડેમનાર્કમાં સિગારેટ પર સૌથી ઊંચો કર એટલે કે પેક દીઠ 4.02 ડોલરનો હતો. તાઇવાનમાં પેકદીઠ 0.62 ડોલરનું જ કરવેરા ભારણ હતું. હાલમાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સિગારેટ પર સરેરાશ કિંમત અને આબકારી જકાત અન્ય ઔદ્યોગિકૃત્ત દેશોની તુલનામાં ઘણી નીચી છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.drugs.indiana.edu/publs/archive/html/cigtax_burden.html |title=સિગારેટ કર બોજ - યુ.એસ. અને આંતરરાષ્ટ્રીય આઇપીઆરસી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070317144148/http://www.drugs.indiana.edu/publs/archive/html/cigtax_burden.html |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સિગારેટ પરના કરવેરા વિવિધ રાજ્યમાં અલગ અલગ છે. ઉદાહરણ તરીકે, દક્ષિણ કરોલીનામાં સિગારેટ કર પેકદીઠ ફક્ત 7 સેન્ટ છે, જે રાષ્ટ્રનો સૌથી નીચો કર છે, જ્યારે અમેરિકામાં રહોડ આઇલેન્ડમાં સિગારેટ પરનો કર સૌથી વધુ એટલે કે પેકદીઠ 3.46 ડોલર છે. અલ્બામા, ઇલીનોઇસ, મિસૌરી, ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેનીસી અને વર્જિનીયા દેશો અને શહેરો સિગારેટની કિંમત પર વધારાનો મર્યાદિત કર લાદી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.taxadmin.org/FTA/rate/cigarett.html |title=સિગારેટ પર રાજ્ય કર દરો |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109195142/http://www.taxadmin.org/FTA/rate/cigarett.html |url-status=dead }}</ref> ઊંચા કરવેરા દરને કારણે, ન્યુજર્સીમાં સિગારેટના પેકનો સરેરાશ ભાવ 6.45 ડોલર છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.pressofatlanticcity.com/news/story/6514032p-6365303c.html |title=એન.જે. સિગારેટ કર વધારો કેન્સર સોસાયટીના પ્રયત્નો ઘટાડે છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102040816/http://www.pressofatlanticcity.com/news/story/6514032p-6365303c.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0207.pdf |title=તમાકુ મુક્ત બાળકો માટેની ઝુંબેશ પત્ર રાજ્ય દ્વારા ખર્ચમાં ઘટાડો દર્શાવે છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812225317/http://www.tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0207.pdf |url-status=dead }}</ref> જે હજુ પણ સિગારેટના પેકની આશરે બાહ્ય કિંમત કરતા ઓછો છે. કેનેડામાં, વધુ ખર્ચાળ સિગારેટની બ્રાન્ડોના ભાવની કિંમત પર કરવેરા વધારીને 10 કેનેડીયનન ડોલર કરવામાં આવ્યા છે. {{Citation needed|date=July 2009}}[[યુનાઇટેડ કિંગડ્મ]]માં, 20 સિગારેટના પેકેટની ખાસ કિંમત ખરીદવામાં આવેલી બ્રાન્ડ અને ખરીદી ક્યાંથી કરવામાં આવી છે તે આધારિત 4.25 અને 5.50 ડોલરની વચ્ચે હોય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.the-tma.org.uk/files/January%202007.pdf |title=સમગ્ર ઇયુમાં સિગારેટની કિંમતો |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201194048/http://www.the-tma.org.uk/files/January%202007.pdf |url-status=dead }}</ref> યુકેમાં સિગારેટ માટે મજબૂત [[કાળા બજાર]] છે, જે ઊંચા કરવેરાના પરિણામ સ્વરૂપે અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે અને એવું મનાય છે કે 27 ટકા સિગારેટો અને 68 ટકા હાથથી વાળેલા તમાકુનો વપરાશ યુકેની જકાત ચૂકવ્યા વિનાના (NUKDP) હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.the-tma.org.uk/tobacco-smuggling.aspx |title=દાણચોરી અને સરહદ પાર ખરીદી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908075123/http://www.the-tma.org.uk/tobacco-smuggling.aspx |url-status=dead }}</ref> === નિયંત્રણો === [[ચિત્ર:Smoking_area.JPG|thumb|જાપાનીઝ ટ્રેઇન સ્ટેશનમાં સામેલ ધૂમ્રપાન વિસ્તાર. હવાનું આવનજાવન નોંધો.]] જૂન 1967માં, [[ફેડરલ કોમ્યુનિકેશન્સ કમિશન]] એવું ઠરાવ્યું હતું કે દરરોજ પાંચથી દશ મિનીટ સુધી પ્રસારીત થતી ખર્ચ સાથે જાહેરાતોને સરભર કરવા માટે ટેલિવીઝન સ્ટેશનો પર ધૂમ્રપાન અને આરોગ્ય અંગેની જે ચર્ચા હાથ ધરાય છે તે પર્યાપ્ત નથી. એપ્રિલ 1970માં, કોંગ્રેસે [[ટેલીવીઝન]] અને [[રેડીયો]] પર પ્રસારીત થતી જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂકતો [[પબ્લિક હેલ્થ સિગારેટ સ્મોકીંગ એક્ટ]] પસાર કર્યો હતો, જે 2 જાન્યુઆરી 1971થી શરૂ થયો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://www.druglibrary.org/Schaffer/LIBRARY/studies/nc/nc2b.htm |title=તમાકુ નિયમનોનો ઇતિહાસ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616014106/http://druglibrary.org/schaffer/LIBRARY/studies/nc/nc2b.htm |url-status=dead }}</ref>ધી ટોબેકો એડવર્ટાઇઝીંગ પ્રોહીબીશન એક્ટ 1992 સ્પષ્ટ રીતે જ ઓસ્ટ્રેલિયામાં તમાકુની તમામ પ્રકારની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂકતો હતો, જેમાં સ્પોર્ટીંગની સ્પોન્સરશીપ અથવા સિગારેટ બ્રાન્ડ દ્વારા અન્ય સાંસ્કૃતિક ઘટનાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ટેલીવિઝન પરની તમામ તમાકુની જાહેરાત અને સ્પોન્સરશીપ પર ટેલિવીઝન વિધાઉટ ફ્રંટિયર્સ ડાયરેક્ટીવ્સ (1989)<ref>[http://ics.leeds.ac.uk/papers/vp01.cfm?outfit=ks&amp;folder=4&amp;paper=11 સરહદીય માર્ગદર્શિકા 1989 વિનાના ટેલિવીઝન]</ref> હેઠળ 1991થી યુરોપીયન સંઘમાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો, આ પ્રતિબંધને ટોબેકો એડવર્ટાઇઝીંગ ડાયેરેક્ટીવ્સ મારફતે વધારવામાં આવ્યો હતો, જે તમામ પ્રકારના માધ્યમો જેમ કે ઇન્ટરનેટ, પ્રિન્ટ માધ્યમો અને રેડીયોને આવરી લેવા માટે જુલાઇ 2005થી અમલમાં આવ્યો હતો. આ માર્ગદર્શિકામાં સિનેમામાં અને બીલબોર્ડઝ પર અથવા મર્ચેઇન્ડાઇઝીંગના ઉપયોગ મારફતેની જાહેરાતનો અથવા સાંસ્કૃતિક અને સ્પોર્ટીંગ (રમતો) કે જે શુદ્ધ રીતે સ્થાનિક હોય તેની સ્પોન્સરશીપ, જેમાં ખેલાડી એક જ સભ્ય રાજ્ય<ref>{{Cite web |url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/home/news_en_newsobj1270.php |title= યુરોપીય યુનિયન - તમાકુની જાહેરાત પરનો પ્રતિબંધ 31 જુલાઇથી અમલમાં આવે છે |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110124001102/http://www.deljpn.ec.europa.eu/home/news_en_newsobj1270.php |url-status=dead }}</ref>માંથી આવ્યો હોય, કેમ કે તે [[યુરોપીયન કમિશન]]ના ન્યાયક્ષેત્રની બહાર પડતું હોવાથી તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. જોકે, મોટા ભાગના સભ્ય રાજ્યોએ આ માર્ગદર્શિકાને રાષ્ટ્રીય કાયદાઓ સાથે વણી લીધી હતી કેમ કે તેમાં માર્દર્શિકા કરતા વધુ વ્યાપ હતો અને તે તમામ સ્થાનિક જાહેરાતોને આવરી લેતી હતી. 2008 યુરોપીયન કમિશનનો અહેવાલે દર્શાવ્યું હતું કે માર્દર્શિકાઓ સફળતાપૂર્વક તમામ ઇયુ સભ્ય રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રીય કાયદાઓ સાથે વણાઇ ગઇ હતી અને આ કાયદાઓ સુંદર રીતે લાગુ પડાયા હતા. <ref>[http://ec.europa.eu/health/ph_determinants/life_style/Tobacco/Documents/com_20080520_en.pdf ઇયુ ટોબેકો એડવર્ટાઇઝીંગ ડાયરેક્ટીવના અમલ પરનો અહેવાલ]</ref> કેટલાક દેશોએ તમાકુ પેદાશોના પેકેજિંગ પર કાનૂની જરૂરિયાતો લાદી છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુરોપીયન યુનિયન, તૂર્કી અને ઓસ્ટ્રેલિયા<ref name="auswarn">[http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-drugs-tobacco-warnings.htm તમાકુ - આરોગ્ય ચેતવણીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422050428/http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-drugs-tobacco-warnings.htm |date=2008-04-22 }} ઓસ્ટ્રેલીયન સરકારનો હેલ્થ અને એઇજીંગનો વિભાગ. 29 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ સુધારો</ref> અને દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશોમાં સિગારેટના પેક્સ પર આગવી રીતે ધૂમ્રપાનની સાથે આરોગ્ય જોખમ સંકળાયેલું છે તેવું લેબલ લગાવેલા હોવા જોઇએ.<ref>{{Cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTHEALTHNUTRITIONANDPOPULATION/EXTPHAAG/0,,contentMDK:20799704~menuPK:1314842~pagePK:64229817~piPK:64229743~theSitePK:672263,00.html |title=જાહેર આરોગ્ય પર એક નજર - તમાકુ પેક માહિતી |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100504082749/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTHEALTHNUTRITIONANDPOPULATION/EXTPHAAG/0,,contentMDK:20799704~menuPK:1314842~pagePK:64229817~piPK:64229743~theSitePK:672263,00.html |url-status=dead }}</ref> કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા, થાઇલેન્ડ, આઇસલેન્ડ અને બ્રાઝિલે પણ ધૂમ્રપાન કરનારાઓને અસરની ચેતવણીના લેબલો લગાડ્યા છે અને તેમાં ધુ્મ્રપાનની શક્ય આરોગ્ય અસરોના કાલ્પનિક ચિત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે. કેનેડામાં સિગારેટના પેકમાં કાર્ડ પણ નાખવામાં આવે છે. તે 16માં ક્મે આવે છે અને તે પેકમાં એક જ આવે છે. તે ધૂમ્રપાન છોડી દેવા માટેની વિવિધ પદ્ધતિઓ સમજાવે છે. વધુમાં, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, અસંખ્ય ગ્રાફિક [[એનએચએસ]] જાહેરાતો હોય છે, જે દર્શાવે છે કે સિગારેટ ધૂમ્રપાન કરનારની રક્તવાહિનીનો સંકેત આપતી હોય તો સિગારેટમાં તેનો મોટો ભંડાર છે. ઘણા દેશો [[ધૂમ્રપાન વય]] ધરાવે છે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, મોટા ભાગના યુરોપીયન યુનિયન સભ્ય રાજ્યો, ન્યૂઝીલેન્ડ, કેનેડા, દક્ષિણ આફ્રિકા, ઇઝરાયેલ, ભારત, બ્રાઝિલ, ચિલી, કોસ્ટારિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા સહિતના ઘણા દેશો સહિતમાં બાળકો તમાકુની પેદાશનું વેચાણ કરવું ગેરકાયદે છે અને નેધરલેન્ડઝ, ઓસ્ટ્રીયા, બેલ્જીયમ, ડેનમાર્ક એ દક્ષિણ આફ્રિકા 16 વર્ષની વયથી નીચેના લોકોને તમાકુની પેદાશનું વેચાણ કરવું ગેરકાયદે છે. 1 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ [[જર્મની]]માં તમાકુ પેદાશો ખરીદવાની ઓછામાં ઓછી વય 16થી વધીને 18ની થઇ હતી તેમજ [[ગ્રેટ બ્રિટન]]માં 1 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ વય 16થી વધારીને 18ની કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.tobacco18.co.uk/index.html |title=તમાકુ 18 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123174957/http://www.tobacco18.co.uk/index.html |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 50માંથી 46 દેશોમાં, અલબત્ત અલ્બાના, અલાસ્કા, ન્યુ જર્સી અને ઉત્તાહ કે જ્યાં કાયદેસરની વય 18 હતી તેના સિવાય ઓછામાં ઓછી વય 18 વર્ષની હતી. (તદુપરાંત ન્યુ જર્સીના ઉભરી રહેલા ઓનોનડાગા તેમજ સુફોલ્દેક અને લોંગ આઇલેન્ડ, ન્યૂ યોર્કના નાસાઉ કાઉન્શટી). {{Citation needed|date=July 2007}}કેટલાક દેશોએ નાના બાળકોને તમાકુ વેચવા (એટલે કે બીજાના માટે લેવા આવતા) અને ધૂમ્રપાનની પ્રવૃત્તિમાં નાના બાળકોને સામેલ કરવા વિરુદ્ધ કાયદાઓ બનાવ્યા છે. {{Citation needed|date=July 2007}}આ પ્રકારના કાયદાઓ બનાવવા પાછળની માન્યતા એ છે કે લોકોએ તમાકુના સેવનના જોખમ અંગે સુમાહિતગાર નિર્ણયો લેવા જોઇએ. આ કાયદાનું કેટલાક રાષ્ટ્રો અને રાજ્યોમાં નિષ્ક્રિય અમલ કરવામાં આવે છે. અન્ય પ્રદેશોમાં, સિગારેટનું વેચાણ હજુ પણ નાના બાળકોને કરવામાં આવે છે કારણ કે તેનું ઉલ્લંઘન કરવાનો દંડ નજીવો હોય છે અથવા બાળકોને વેચાણ કરવા બદલ કરવામાં આવેલા નફાની તુલનામાં ઓછો દંડ હોય છે. {{Citation needed|date=July 2007}}જોકે, [[ચીન]], તૂર્કી, અને ઘણા અન્ય દેશોમાં સામાન્ય રીતે બાળકને તમાકુની પેદાશ ખરીદવા માટે ઓછી સમસ્યા હોય છે, કારણ કે તેમને ઘણી વખત તેમના માતિપિતા દ્વારા સ્ટોર પરથી તમાકુ ખરીદવા માટે કહેવામાં આવે છે. વિવિધ દેશો જેમ કે [[આયર્લેન્ડ]], [[લેટવીયા]], [[એસ્ટોનિયા]], ધ [[નેધરલેન્ડઝ]], [[ફ્રાંસ]], [[ફિનલેન્ડ]], [[નોર્વે]], [[કેનેડા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[સ્વીડન]], [[પોર્ટુગલ]], [[સિંગાપોર]], [[ઇટાલી]], [[ઇન્ડોનેશિયા]], [[ભારત]], [[લિથુનિયા]], [[ચિલી]], [[સ્પેઇન]], [[આઇસલેન્ડ]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]], [[સ્લોવેનિયા]] અને [[માલતા]]એ બાર્સ અને રેસ્ટોરન્ટો સહિત જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન કરવા વિરુદ્ધના કાયદા ઘડ્યા છે. કેટલાક ન્યાયક્ષેત્રમાં રેસ્ટોરન્ટોને માન્ય ધુ્મ્રપાન વિસ્તારો (અથવા તો ધૂમ્રપાન પ્રતિબંધ માટે) ઊભા કરવા માટેની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં, ઘણા રાજ્યોએ રેસ્ટોરન્ટોમાં અને કેટલાક બાર્સમાં પણ ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. [[કેનેડા]] વિસ્તારમાં, કાર્યના સ્થળે અંદરના ભાગમાં અને જાહેર સ્થળોએ, બાર્સ અને રેસ્ટોરન્ટો સહિત ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. 31 માર્ચના રોજ કેનેડાએ તમામ જાહેર સ્થળો તેમજ જેહાર સ્થળોના પ્રવેશદ્વારની 10 મીટરની જગ્યામાં ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ઓસ્ટ્રેલિયામાં ધૂમ્રપાન પ્રતિબંધ વિવિધ રાજ્યોમાં અલગ અલગ છે. હાલમાં, [[ક્વીનલેન્ડ]]માં તમામ પ્રકારના જાહેર ઇન્ટેરિયર્સ (કાર્યસ્થળો, બાર્સ, પબ્સ અને ખાણીપીણીના સ્થળો) તેમજ સલામત દરિયાકાંઠાઓ અને કેટલાક જાહેર સ્થળોએ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જોકે તેમાં માન્ય ધૂમ્રપાન વલિસ્તારો માટે અપવાદો છે. [[વિક્ટોરીયા]]માં, ટ્રેઇનોના સ્ટેશન, બસ સ્ટોપ્સ અને ટ્રામ સ્ટોપ્સ પર ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે કેમ કે આ જાહેર સ્થળો છે જ્યાં બીજુ વખતનું ધુ્મ્રપાન જાહેર વાહનવ્યવહારની રાહ જોઇને ઉભેલા ધુમ્રપાન નહી કરતા લોકોને વિપરીત અસર પહોંચાડી શકે છે એ 1 જુલાઇ 2007થી આ પ્રતિબંધ તમામ આંતરિક જાહેર સ્થળો સુધી લંબાવવામાં આવ્યો છે. [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] અને [[બ્રાઝિલ]]માં, જાહેર સ્થળોને અડીને આવેલા ખાસ કરીને બાર્સ, રેસ્ટોરન્ટો અને પબ્સમાં ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. [[હોંગકોંગે]] 1 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ કાર્યસ્થળો, જાહેર જગ્યાઓ જેમ કે રેસ્ટોરન્ટો, કરાઓકે રુમ્સ, ઇમારતો અને જાહેર બગીચાઓમાં ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. જે બાર્સ આલ્કોહોલ પીરસતા હોય અને 18 વર્ષથી નીચેનાને પ્રવેશવા દેતા ન હોય તેમને 2009 સુધી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. [[રોમાનિયા]]માં ટ્રેઇન્સ, મેટ્રો સ્ટેશનો, જાહેર સંસ્થાઓ (સિવાય કે જ્યાં માન્યતા આપવામાં આવી હોય, સામાન્ય રીતે બહાર) અને જાહેર વાહનવ્યવહારમાં ધૂમ્રપાન કરવું ગેરકાયદે છે. === પેદાશ સલામતી === સિગારેટ દ્વારા છતી થતી પરોક્ષ આરોગ્ય સમસ્યા આકસ્મિક આગ, સામાન્ય રીતે આલ્કોહોલના વપરાશ સાથે સંકળાયેલી છે. સિગારેટની અસંખ્ય ડિઝાઇનો સુચવવામાં આવી છે, જેમાંની કેટલીક તો તમાકુની કપનીઓની જ છે, જે અંતર્ગત એક કે બે મિનીટ કરતા વધુ સમયથી એમને એમ જ રહેલી સિગારેટ ઓલવાઇ જશે, જેથી આગ લાગવાનું જોખમ ટાળી શકાશે. અમેરિકન ટોબેકો કંપનીઓમાં કેટલીક કંપનીઓએ આ ખ્યાલનો પ્રતિકાર કર્યો છે, તો અન્ય લોકોએ તેને અપનાવ્યો છે. 1983માં આ સિગારેટની નકલ બનાવવામાં આરજે રેયનોલ્ડઝ અગ્રેસર હતા <ref>{{Cite web |url=http://www.nfpa.org/newsReleaseDetails.asp?categoryid=488&itemId=36577&cookie%5Ftest=1 |title=એનએફપીએ:: માધ્યમ ખંડ: અખબારી યાદીઓ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301031633/http://www.nfpa.org/newsReleaseDetails.asp?categoryid=488&itemId=36577&cookie%5Ftest=1 |url-status=dead }}</ref> અને તેઓ તેમના યુ.એસ બજારની સિગારેટોને 2010 સુધીમાં આગ સામે રક્ષિત બનાવશે. <ref>{{Cite web |url=http://www.nfpa.org/assets/files//FSC/ReynoldsLetter.pdf |title=રેનોલ્ડઝ પત્ર |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071120013338/http://www.nfpa.org/assets/files//FSC/ReynoldsLetter.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ફિલીપ મોરિસે]] તેને સક્રિય ટેકો આપ્યો ન હતો. <ref name="letter_fire_safe_cigarettes">{{Cite web |url=http://firesafecigarettes.org/itemDetail.asp?categoryID=91&itemID=1370&URL=Letter%20to%20tobacco%20companies |title=આગ સલામતી સિગારેટો :: તમાકુ કંપનીઓને પત્ર |access-date=2024-03-18 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816102947/http://firesafecigarettes.org/itemDetail.asp?categoryID=91&itemID=1370&URL=Letter%20to%20tobacco%20companies |url-status=dead }}</ref> લોરિલાર્ડ, રાષ્ટ્રની ત્રીજી સૌથી મોટી તમાકુની કંપની દ્વિધામાં હોય તેવું લાગતું હતું. <ref name="letter_fire_safe_cigarettes"/> == ગેટવે ડ્રગ થિયરી == તમાકુ અને અન્ય ઔષધો વચ્ચેનો સંબંધ સુસ્થાપિત છે, જોકે આ સંગઠનનો પ્રકાર અસ્પષ્ટ છે. બે મુખ્ય થિયરીઓ [[ફેનોટિપીક કૌસેશન]] (ગેટવે) મોડેલ અને સહસંબંધિક જવાબદારી મોડેલ છે. કૌસેશન મોડેલ એવી દલીલ કરે છે કે ધૂમ્રપાન પ્રાથમિક રીતે ભવિષ્યમાં ઔષધના વપરાશ પર પ્રભાવ પાડે છે, <ref>{{Cite doi|10.1016/S0376-8716(99)00034-4}}</ref> જ્યારે સહસંબધિક જવાબદારી મોડેલ એવી દલીલ કરે છે કે ધૂમ્રપાન અને અન્ય ઔષધ વપરાશ જિનેટિક અથવા પર્યાવરણીય પરિબળો હોવાનું માનવામાં આવે છે. <ref>{{Cite pmid|2136102}}</ref> == વિરામ == ધૂમ્રપાન વિરામને "છોડી-ત્યજી દેવું" તરીકે ગણવામાં આવે છે, જે તમાકુના સેવનથી દૂર રહેવાની પ્રવૃત્તિમાં પરિણમે છે. અસંખ્ય પ્રકારની પદ્ધતિઓ છે જેમ કે [[કોલ્ડ તૂર્કી]], [[નિકોટીન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી]], [[એન્ટીડિપ્રેઝન્ટ]], [[હીપ્નોસીસ]], સ્વ-સહાય, અને સહાયક જૂથો. == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચી == {{Refbegin}} * {{Citation|last=Gilman|first=Sander L.|last2=Xun|first2=Zhou|date=2004-08-15|title=Smoke: A Global History of Smoking|url=http://books.google.com/books?id=mM5bYb_uVcwC&printsec=frontcover&dq=smoke|publisher=Reaktion Books|access-date=2009-03-22|isbn=978-1861892003}} * {{Citation|last=Proctor|first=Robert N.|title=The Nazi War on Cancer|url=http://books.google.com/books?id=02NGyKTwko0C&printsec=frontcover&dq=The+Nazi+War+on+Cancer|access-date=2009-03-22|date=2000-11-15|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691070513}} * {{Citation|last=World Health Organization|url=http://www.who.int/entity/healthinfo/global_burden_disease/GBD_report_2004update_full.pdf|format=PDF|title=The Global Burden of Disease 2004 Update|access-date=2008-01-01|year=2008|isbn=978-92-4-156371-0|ref=CITEREFGBD2008}} * {{Citation|last=World Health Organization|url=http://www.who.int/entity/tobacco/mpower/mpower_report_full_2008.pdf|format=PDF|title=WHO Report on the Global Tobacco Epidemic, 2008: the MPOWER package|access-date=2008-01-01|year=2008|isbn=978-92-4-159628-2|ref=CITEREFMPOWER2008}} {{Refend}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{Sisterlinks|wikt=Smoking|b=Smoking/Contents|q=Tobacco|s=Tobacco|commons=Category:Smoking|n=Smoking|v=Category:Smoking}} {{Refbegin}} * [http://www.tobacco.org/History/history.html તમાકુ ઇતિહાસ કડીઓ] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20100506155126/http://www.tobacco.org/History/history.html |date=2010-05-06 }} — ટોબેકો.ઓઆરજીનો ભંડાર * [http://www.surgeongeneral.gov/tobacco/ '''સર્જન જનરલ''' : તમાકુ અંત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328130928/http://www.surgeongeneral.gov/tobacco/ |date=2010-03-28 }} * [http://www.cdc.gov/tobacco/ '''સીડીસી''' : ધૂમ્રપાન અને તમાકુ વપરાશ] * [http://www.who.int/tobacco/en/ '''ડબ્લ્યુએચઓ''' : તમાકુ મુક્ત પહેલ ] * [http://www.wikihow.com/Smoke-a-Cigarette વાઇકીહાઉ - સિગારેટનું ધૂમ્રપાન કેવી રીતે કરવું ] {{Refend}} [[શ્રેણી:ધૂમ્રપાન]] [[શ્રેણી:તમાકુ]] [[શ્રેણી:ટેવો]] dut09n6vpgg5uhh9a929fvpnw2nbjxc સિંધ 0 23809 907714 844333 2026-11-13T15:46:15Z Snehrashmi 41463 [[રાણીકોટ કિલ્લો]] કડી ઉમેરી 907714 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = સિંધ | native_name = {{hlist|{{nq|سندھ}}|{{lang|sd|سنڌ}}}} | type = પ્રાંત | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | image2 = Rohri.jpg | image3 = Sindh Madrassa.jpg | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | image5 = Nagan Ch Karachi.jpg | image6 = FaizMahal.jpg | image7 = }} | image_caption = '''સમઘડી દિશામાં ઉપરથી''': જિન્નાનો મકબરો; સિંધ યુનિવર્સિટી; નગન ચૌરંગી ફ્લાયઓવર; ફૈઝ મહલ; [[રાણીકોટ કિલ્લો]]; અને અયુબ પુલ. | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nickname = | image_map = | map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ | seat_type = રાજધાની<br>{{nobold|અને સૌથી મોટું શહેર}} | seat = [[કરાચી]] | parts_style = para | area_total_km2 = 140,914 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017-0|title=Final Results of Census-2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> | population_total = 47,854,510 | population_as_of = ૨૦૧૭ | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | official_name = સિંધ પ્રાંત }} }} [[File:Sindh culture.jpg|thumb|તહેવાર ઉજવતા સિંધના લોકો]] '''સિંધ''' [[પાકિસ્તાન]]ના ચાર પ્રાંતમાંથી એક છે. તે દેશના અગ્નિ ખૂણે આવેલો છે. તેની દક્ષિણમાં [[અરબી સમુદ્ર]] છે. સિંધનું સૌથી મોટુ શહેર [[કરાચી]] છે અને અહીં દેશની ૧૫% વસ્તી રહે છે. સિંધ [[સિંધી લોકો]]નું મૂળ વતન છે. તેની સાથે જ અહીં ભાગલા દરમ્યાન આવીને વસેલા વિસ્થાપીતોની પણ વસ્તી વિશેષ છે. == નામ == સિંધ સંસ્કૃતના સિંધુ શબ્દથી બન્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે સમુદ્ર. આજ નામની સિંધુ નદી, આ પ્રદેશની લગભગ વચ્ચેથી વહે છે. ફારસી લોકો "સ"ને "હ" ની જેમ ઉચ્ચારણ કરતા હતા. ઉદા. "દસ"ને બદલે "દહા", અથવા સપ્તાહ ને બદલે હફતા (અહીં કહેવાનો અર્થ એ નથી કે તે [[સંસ્કૃત]] શબ્દોના ફારસી ઉચ્ચારણ છે, પણ આ ભાષાઓનું મૂળ એક જ હતું) એટલે જ તેઓ "સિંધ" ને "હિંદ" કહેતા હતા. અસીરિયાના ઐતિહાસીક પુસ્તકોમા ઇ.સ. પૂર્વે સાતમી સદીમાં તેનો ઉલ્લેખ "સિંદા"ના નામથી થયો છે. == ઇતિહાસ == ઈ.સ. પૂર્વે ૩૩૦૦ વર્ષો પહેલાથી ઈ.સ. પૂર્વે ૧૯૦૦ સુધી અહીં [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] હતી. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના લોકો તેના સમકાલિન મિસર અથવા મેસોપોટામિયા સાથે વેપાર કરતા હતા. મિસરમાં કપાસ માટે સિંધ શબ્દ વાપરવામાં આવતો હતો. જેનાથી એવું લાગે છે કે ત્યાં કપાસની આયાત સિંધ પ્રાંતમાંથી જ કરવામાં આવતી હતી. ઈ.સ. પૂર્વે ૧૯૦૦ પહેલા સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો કોઈ અનિશ્ચિત કારણોસર વિનાશ થયો. તેની લિપિને વાંચવામાં આજ સુધી સફળતા મળી નથી, જેને કારણે ત્યાંના મૂળ નિવાસીઓ વિષે વધુ જાણકારી મળી શકી નથી. == જિલ્લાઓ == {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-right:1em;" | <ol> <li>કરાઁચી</li> <li>જમશોરો જિલ્લો</li> <li>થટ્ટા જિલ્લો</li> <li>બાદિન જિલ્લો</li> <li>થારપારકર જિલ્લો</li> <li>ઉમરકોટ જિલ્લો</li> <li>મીરપુર ખ઼ાસ જિલ્લો</li> <li>ટંડો અલ્લહયાર જિલ્લો</li> <li>નૌશહરો ફ઼િરોજ઼ જિલ્લો</li> <li>ટંડો મુહમ્મદ ખ઼ાન જિલ્લો</li> <li>હૈદરાબાદ જિલ્લો</li> <li>સંગહાર જિલ્લો</li> </ol> | style="background:white; padding:0 1em;" class="toccolours"| [[ચિત્ર:Sindh administrative1.png|300px]] | <ol start="13"> <li>ખૈરપુરજિલ્લો</li> <li>નવાબશાહ જિલ્લો</li> <li>દાદુ જિલ્લો</li> <li>ક઼મ્બર જિલ્લો</li> <li>લરકાના જિલ્લો</li> <li>મટિયારી જિલ્લો</li> <li>ઘોટકી જિલ્લો</li> <li>શિકારપુર જિલ્લો</li> <li>જૈકોબાબાદ જિલ્લો</li> <li>સુક્કુર જિલ્લો</li> <li>કાશમોરે જિલ્લો</li> </ol> |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} [[શ્રેણી:પાકિસ્તાન]] erhylcu3tuhz4w17l2oqcx52hb7agt3 કડોદરી (તા. હિંમતનગર) 0 24100 907702 907701 2026-11-13T12:31:12Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Parmar pareshsinh|Parmar pareshsinh]] ([[User talk:Parmar pareshsinh|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 779389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કાળોદરી | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = હિંમતનગર | latd = 23.594959 | longd= 72.962227 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાળોદરી (તા. હિંમતનગર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાળોદરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંમતનગર તાલુકો]] 0tl8t2ou0q8rnzmoxws9rwmojyrb6fr 907703 907702 2026-11-13T12:32:38Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[કાળોદરી (તા. હિંમતનગર)]]ને [[કડોદરી (તા. હિંમતનગર)]] પર વાળ્યું: Misspelled title: ગામનું સાચું નામ 779389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કાળોદરી | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = હિંમતનગર | latd = 23.594959 | longd= 72.962227 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કાળોદરી (તા. હિંમતનગર)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કાળોદરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંમતનગર તાલુકો]] 0tl8t2ou0q8rnzmoxws9rwmojyrb6fr 907704 907703 2026-11-13T12:33:54Z Dsvyas 561 કાળોદરી -> કડોદરી 907704 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = કડોદરી | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = હિંમતનગર | latd = 23.594959 | longd = 72.962227 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''કડોદરી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. કડોદરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંમતનગર તાલુકો]] 4im0vonincixvlsmzvnbbk3cgl5o9ss ગૅલિલિયો ગૅલિલિ 0 25880 907726 906697 2026-11-13T20:33:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907726 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''ગેલેલિયો ગેલિલી''' (Italian pronunciation:ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi)(૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૫૬૪<ref name="birthdate">[[ગૅલિલિયો ગૅલિલિ#Reference-Drake-1978|Drake (1978, p. 1).]] The date of Galileo's birth is given according to the [[Julian calendar]], which was then in force throughout the whole of Christendom. In 1582 it was replaced in Italy and several other Catholic countries with the [[Gregorian calendar]]. Unless otherwise indicated, dates in this article are given according to the Gregorian calendar.</ref>&nbsp;– ૮ જાન્યુઆરી ૧૬૪૨),<ref name="McTutor"/><ref>{{ws|"[[s:Catholic Encyclopedia (1913)/Galileo Galilei|Galileo Galilei]]" in the 1913 ''Catholic Encyclopedia''}} by John Gerard. Retrieved 11 August 2007</ref> જે '''ગેલેલિયો''' ના નામે જાણીતો છે, એ એક [[ઈટાલી|ઈટાલીયન]] [[ભૌતિકશાસ્ત્રી]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[ખગોળશાસ્ત્રી]], અને [[તત્ત્વચિંતક]] હતો. તેણે [[વૈજ્ઞાનિક ક્રાન્તિ]]([[:en:Scientific Revolution|Scientific Revolution]])માં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેણે ટેલિસ્કોપમાં સુધારા કર્યા અને તેના દ્વારા ખગોળીય અવલોકનો કરી [[કોપરનિકસ|કોપરનિકનીઝમ]]([[:en:Nicolaus Copernicus|Copernicanism]]) ને સમર્થન આપ્યું. ગેલેલિયો ને "ફાધર ઓફ મોર્ડન ઑબ્ઝર્વેશનલ એસ્ટ્રોનોમી([[:en:observational astronomy|observational astronomy]])",<ref>{{Cite document | title = A Short History of Science to the Nineteenth Century | first = Charles | last = Singer | year = 1941 | publisher = Clarendon Press | url = http://www.google.com.au/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1 | postscript = <!--None--> }} (page 217)</ref> "ફાધર ઓફ મોર્ડન [[ભૌતિક શાસ્ત્ર|ફિઝિક્સ]]",<ref name="Einstein">{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}</ref> "ફાધર ઓફ સાયન્સ",<ref name="Einstein" /> અને "ફાધર ઓફ મોર્ડન સાયન્સ"<ref name=finocchiaro2007>[[#Reference-Finocchiaro-2007|Finocchiaro (2007)]].</ref> કહેવાય છે. [[સ્ટીફન હોકિંગ]]([[:en:Stephen Hawking|Stephen Hawking]]) ના મત પ્રમાણે, "આધુનિક વિજ્ઞાનના જન્મ પાછળ ગેલેલિયો નો ફાળો સૌથી વિશેષ છે."<ref>''Galileo and the Birth of Modern Science'', by Stephen Hawking, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36</ref> તેણે ઑબ્ઝર્વેશનલ એસ્ટ્રોનોમીમાં કરેલા પ્રદાનમાં [[શુક્ર]]ની કળાઓની પુષ્ટિ, [[ગુરુ]]ના ચાર મોટા ઉપગ્રહોની શોધ, અને સૂર્યકલંકોના અવલોકન અને વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. ગેલેલિયોએ કાર્યોપયોગી વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી માં પણ ફાળો આપ્યો છે. તેણે હોકાયંત્રમાં સુધારા કર્યા અને અન્ય કેટલાક યંત્રો ની શોધ કરી. તેના જીવનકાળ દરમિયાન જ્યારે મોટા ભાગ ના લોકો પૃથ્વીકેન્દ્રીવાદ([[:en:geocentrism|geocentrism]])માં માનતા હતા ત્યારે ગેલેલિયો દ્વારા સૂર્યકેંદ્રીવાદ([[:en:heliocentrism|heliocentrism]]) ને ઉતેજન આપવું વિવાદાસ્પદ થયું હતું.<ref name="Isabelle Pantin 1999">Isabelle Pantin (1999), "New Philosophy and Old Prejudices: Aspects of the Reception of Copernicanism in a Divided Europe", Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262</ref> સ્ટેલર પેરેલાક્ષ([[:en:stellar parallax|stellar parallax]])ના પ્રત્યક્ષ પુરાવાના અભાવે ખગોળશાસ્ત્રીઓ પૃથ્વીકેન્દ્રીવાદ([[:en:geocentrism|geocentrism]])માં માનતા હતા, તેઓએ પણ ગેલેલિયોનો વિરોધ કર્યો.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> આ મામલાની તપાસ ૧૬૧૫ માં રોમન ઇંકવીઝીશન([[:en:Roman Inquisition|Roman Inquisition]]) દ્વારા કરવામાં આવી, તેઓએ તારણ આપ્યું કે સૂર્યકેંદ્રીવાદ એક શક્યતા છે ખરી પણ તે માન્ય સિદ્ધાંત નથી.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/><ref name="contrary to scripture">[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 127–131)]], [[#Reference-McMullin-2005a|McMullin (2005a)]].</ref> ગેલેલિયોએ પોતાનો પક્ષ રજું કરતું પુસ્તક "ડાઈલોગ કન્સર્નિંગ ધ ટુ ચીફ વર્લ્ડ સિસ્ટમ([[:en:Dialogue Concerning the Two Chief World Systems|Dialogue Concerning the Two Chief World Systems]])" લખ્યું , તેના પરથી પોપ([[:en:Urban VIII|Urban VIII]])ના વિરોધનો ભાસ થતો હતો. આનાથી ગેલેલિયો અત્યાર સુધી તેનું સમર્થન કરનારા પાદરીઓથી અળખામણો થઈ ગયો.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> તેના વિરુદ્ધ ઇંકવીઝીશન દ્વારા ખટલો ચલાવવામાં આવ્યો. તેને પોતાની માન્યતા નું ખંડન કરવા માટે ફરજ પાડવામા આવી અને તેને જીવનપર્યંત નજરકેદમાં રાખવાની સજા થઈ.<ref>[http://books.google.com.au/books?id=ewKMpRsF4Y8C&pg=PA47 Finocchiaro (1997), p. 47].</ref><ref>[http://books.google.com.au/books?id=KBKSyHOLzZAC&pg=PA96 Hilliam (2005), p. 96].</ref> આ નજરકેદ દરમિયાન ગેલેલિયોએ પોતાની શ્રેષ્ઠ કૃતિ "ટુ ન્યુ સાયન્સીઝ([[:en:Two New Sciences|Two New Sciences]])"નીરચના કરી. આ ગ્રંથ તેના ચાળીસ વર્ષ પહેલા કરેલા કામ નો સારાંશ હતો.<ref name=JoCarney>{{cite book| first=Jo Eldridge |last=Carney |year=2000 |title=Renaissance and Reformation, 1500–1620: a| url=https://archive.org/details/renaissancerefor0000unse_t1p6 | publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30574-9 }}</ref><ref name="Allan-Olney 1870">Allan-Olney (1870)</ref> == શરૂઆત નું જીવન == ગેલેલિઓનો જન્મ [[ઈટલી]] ના પીઝા શહેરમાં થયો હતો. તે પ્રખ્યાત લ્યૂટનિસ્ટ([[:en:lutenist|lutenist]]), સંગીત રચનાકાર અને સંગીત શાસ્ત્રના જાણકાર વિન્સેન્ઝો ગેલિલી([[:en:Vincenzo Galilei|Vincenzo Galilei]]) અને જુલિયા અમ્માંન્નાતી ના છ બાળક પૈકી એક હતો. આ છ માંથી ચાર જ બાળકો જીવતા રહ્યા હતા, જેમાંથી સૌથી નાના માઈકલએગ્નોલો([[:en:Michelagnolo Galilei|Michelagnolo]])એ લ્યૂટનિસ્ટ([[:en:lutenist|lutenist]]) અને સંગીત રચનાકાર તરીકે કાઠું કાઢ્યું હતું. ગેલેલિઓનું નામકરણ તેના ૧૪મી સદીમાં થઇ ગયેલા પૂર્વજ ગેલેલિઓ બોનૈઉતી પર થી કરવામાં આવ્યું હતું. ગેલેલિઓ બોનૈઉતી એ એક ચિકિત્સક, પ્રાધ્યાપક અને રાજકારણી હતા જે ફ્લોરેન્સ શહેરમાં રહેતા હતા. આજ સમય દરમિયાન પરિવારની અટક બોનૈઉતી થી ગેલિલી કરવામાં આવી. ગેલેલિઓ બોનૈઉતીને જે ચર્ચ ના કબરસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવ્યા, તેજ કબરસ્તાનમાં ૨૦૦ વર્ષ પછી તેમના પ્રખ્યાત વંશજ ગેલેલિયો ગેલિલીને પણ દફનાવવામાં આવ્યા. [[ચિત્ર:Suor maria celeste.jpg|thumb|ગેલેલિઓની વહાલસોયી મોટી પુત્રી, વર્જીનીયા (સિસ્ટર મારિયા સેલેસ્ટે), જે પોતાના પિતાને સમર્પિત હતી. તેણીને તેના પિતાની કબર માં દફનાવવામાં આવી.]] આમતો ખરેખર ધાર્મિક રોમન કેથોલિક હોવા છતાં, <ref>[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 17, 213)]]</ref> ગેલેલિઓએ મરીના ગમ્બા સાથે ત્રણ અનૌરસ સંતાનો ને જન્મ આપ્યો. અનૌરસ જન્મને કારણે ગેલેલિઓ તેમની પુત્રીઓને પરણાવવા લાયક સમજતો નહોતો, આથી તેમનો એકમાત્ર સંમાનનીય વિકલ્પ ધાર્મિક જીવન હતો. બંને પુત્રીઓ ને સાન માટેઓ ની કોન્વેન્ટમાં મોકલી દેવામાં આવી, જ્યાં તેઓએ પોતાનું સમગ્ર જીવન પસાર કર્યું.<ref name="daughters unmarriageable">[[#Reference-Sobel-2000|Sobel (2000, p. 5)]] [http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml Chapter 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510012932/http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml |date=2000-05-10 }} Retrieved on 26 August 2007. "But because he never married Virginia's mother, he deemed the girl herself unmarriageable. Soon after her 13th birthday, he placed her at the Convent of San Matteo in Arcetri."</ref> જયારે પુત્રને ગેલેલિઓએ કાયદેસર રીતે અપનાવી લીધો અને તેના લગ્ન કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite conference| last=Pedersen | first=O. | title=Galileo's Religion| booktitle=Proceedings of the Cracow Conference, The Galileo affair: A meeting of faith and science| publisher = Dordrecht, D. Reidel Publishing Co.| pages=75–102 | date=24–27 May 1984 | location=Cracow| bibcode=1985gamf.conf...75P}}</ref> == Notes == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks|s=Author:Galileo Galilei}} * [http://beinecke.library.yale.edu/exhibitions/starrymessenger/ Starry Messenger: Observing the Heavens in the Age of Galileo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614033450/http://beinecke.library.yale.edu/exhibitions/starrymessenger/ |date=2010-06-14 }} an exhibition at the [http://www.library.yale.edu/beinecke/index.html Beinecke Rare Book and Manuscript Library at Yale University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118113045/http://www.library.yale.edu/beinecke/index.html |date=2012-01-18 }} * [http://www.museogalileo.it/en/index.html Museo Galileo - Florence, Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702052237/http://www.museogalileo.it/en/index.html |date=2014-07-02 }} * [https://web.archive.org/web/20150708072723/http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134975 Galileo's math genealogy] * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/PictDisplay/Galileo.html Portraits of Galileo] * [http://asv.vatican.va/en/stud/download/CAV_21.htm Original documents on the trial of Galileo Galilei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329172508/http://asv.vatican.va/en/stud/download/CAV_21.htm |date=2008-03-29 }} in the [[Vatican Secret Archives]] * [https://web.archive.org/web/20071209222631/http://www.catholic.net/rcc/Periodicals/Issues/GalileoAffair.html Galileo Affair catholic.net] * [http://galileo.rice.edu/ The Galileo Project] at [[Rice University]] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/galileo/ PBS Nova Online: ''Galileo's Battle for the Heavens''] * [http://www.pbs.org/400years/ PBS documentary: ''400 Years of the Telescope''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530051811/https://www.pbs.org/retired-site/ |date=2020-05-30 }} * [http://plato.stanford.edu/entries/galileo/ Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on Galileo] * [http://www.galilean-library.org/ The Galilean Library], educational site. * [http://www.catholicleague.org/research/galileo.html ''Galileo and the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412153623/http://www.catholicleague.org/research/galileo.html |date=2008-04-12 }} article at Catholic League * {{imdb title|id=0956139|title=Animated Hero Classics: Galileo (1997)}} * [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Galileo_Prototype/MAIN.HTM Electronic representation of Galilei's notes on motion (MS. 72)] * Galileo's 1590 ''De Motu'' translation [http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/content/scientific_revolution/galileo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091128183313/http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/content/scientific_revolution/galileo/ |date=2009-11-28 }} * [https://web.archive.org/web/20090223052830/http://intratext.com/Catalogo/Autori/AUT158.HTM Works by Galileo Galilei]: text with concordances and frequencies. * [http://www.pacifier.com/~tpope/ CCD Images through a Galilean Telescope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209065733/http://www.pacifier.com/~tpope/ |date=2009-02-09 }} Modern recreation of what Galileo might have seen * Galilei, Galileo. [http://www.rarebookroom.org/Control/galgal/index.html ''Le Operazioni del Compasso Geometrico et Militare''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229003143/http://www.rarebookroom.org/Control/galgal/index.html |date=2008-12-29 }} 1610 Rome. From [[Rare Book Room]]. Scanned first edition. * Galilei, Galileo. [http://www.rarebookroom.org/Control/galsol/index.html ''Istoria e Dimostrazioni Intorno Alle Macchie Solar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229003148/http://www.rarebookroom.org/Control/galsol/index.html |date=2008-12-29 }} 1613 Rome. From [[Rare Book Room]]. Scanned first edition. * Linda Hall Library features a [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,5292 first edition of ''Sidereus Nuncius Magna''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209103144/http://contentdm.lindahall.org/u%3F/classics,5292 |date=2019-12-09 }} as well as a [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,426 pirated edition from the same year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209103145/http://contentdm.lindahall.org/u%3F/classics,426 |date=2019-12-09 }}, both fully digitized. * [http://www.youtube.com/watch?v=5C5_dOEyAfk&feature=related Feather & Hammer Drop on Moon] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] ess5but9bhx6f7712uu6wiuvcefrkbt બર્મિંગહામ 0 26624 907736 907284 2026-11-13T22:29:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907736 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Birmingham |official_name = |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "Brum", "Brummagem", "Second City", "City of a thousand trades", "Workshop of the World" |settlement_type = City and Metropolitan borough |motto = Forward <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Birmingham -UK -Skyline.jpg |imagesize = 350px |image_caption = Birmingham's skyline with [[10 Holloway Circus|the Holloway Circus Tower]], [[Rotunda (Birmingham)|the Rotunda]] and [[Bull Ring, Birmingham|the Selfridges Building]] visible. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = Birm 1977 arms.png |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = |blank_emblem_link = Coat of arms of Birmingham |image_map = EnglandBirmingham.svg |mapsize = |map_caption = Birmingham shown within England and the West Midlands |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = {{flagicon|Great Britain}} [[United Kingdom]] |subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]] |subdivision_name1 = {{flagicon|England}} [[England]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[West Midlands (region)|West Midlands]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[West Midlands (county)|West Midlands]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Council House, Birmingham|The Council House]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type =[[Metropolitan borough]] |governing_body =[[Government of Birmingham#Birmingham City Council|Birmingham City Council]] |leader_title1 =Lord Mayor |leader_name1 = Michael Wilkes |leader_title2 = Deputy Lord Mayor |leader_name2 = Chauhdry Abdul Rashid |leader_title3 =Council Leader |leader_name3 = [[Mike Whitby]] ([[Conservative Party (UK)|C]]) |leader_title4 = Deputy Council Leader |leader_name4 = [[Paul Tilsley]] ([[Liberal Democrat Party (UK)|Lib Dem]]) |leader_title4 = Council Control |leader_name4 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] / [[Liberal Democrats|Liberal Democrat]] Progressive Partnership |leader_title5 =[[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]] |leader_name5 =[[Richard Burden]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Liam Byrne]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[John Hemming (politician)|John Hemming]] [[Liberal Democrats|(LD)]]<br />[[Lynne Jones|Dr Lynne Jones]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Khalid Mahmood]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Steve McCabe (politician)|Steve McCabe]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Andrew Mitchell]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]<br />[[Clare Short]] [[Clare Short|(IL)]]<br />[[Siôn Simon]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Gisela Stuart]] [[Labour Party (UK)|(L)]] |established_title = Founded |established_date = 7th century |established_title2 = [[Municipal borough]] |established_date2 = 1838 |established_title3 = [[City status in the United Kingdom|City]] |established_date3 = 1889 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 267.77<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2008 est. |population_footnotes = |population_note = |population_total ={{EnglishDistrictPopulation|ONS=00CN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS=00CN}}]]) |population_density_km2 =3739 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[West Midlands conurbation|Conurbation]] |population_blank1 = 2,284,093 |population_density_blank1_title = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Ethnicity <br /><small>(2007 estimates<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |publisher=Neighbourhood Statistics |month=June |year=2006 |access-date=23 October 2008 |archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919144842/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>) </small> |population_blank2 = 66.7% White (62.1% [[White British]])<br />21.0% [[British Asian|South Asian]]<br />6.7% [[Black British|Black]]<br /> 3.2% [[British Mixed|Mixed Race]]<br />1.2% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.2% Other |population_density_blank2_km2 = |population_density_blank2_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |coordinates_type =region:GB_type:city_scale:1000 |latd=52 |latm=28 |lats=59 |latNS=N |longd=1 |longm=53 |longs=37 |longEW=W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 140 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code =[[B postcode area|B]] |area_code =0121 |iso_code =GB-BIR |blank1_name =[[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info =00CN |blank2_name =[[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank2_info ={{gbmappingsmall|SP066868}} |blank3_name =[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank3_info = UKG31 |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.birmingham.gov.uk/ birmingham.gov.uk] |footnotes = }} '''બર્મિંગહામ''' એક શહેર છે અને ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ કાઉન્ટીમાં મેટ્રોપોલિટન બરો છે. તે (2008ના અંદાજ મુજ) 1,016,800ની વસતી સાથે લંડન બહારનું બ્રિટનનું સૌથી વધુ ગીચ વસતી ધરાવતું શહેર છે અને તે 2,284,093ની વસ્તી (2001ની વસતી ગણતરી) સાથેનો બ્રિટનનો બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે અને તે વેસ્ટ મિડલેન્ડના શહેરી વિસ્તારની મધ્યમાં આવેલું છે.<ref name="KSUA">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y |title=Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher= Office for National Statistics |access-date=9 June 2007}}</ref> 3,683,000ની વસતી સાથે બર્મિંગહામનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, કે જેમાં પરિવહન સેવાથી જોડાયેલા આજુબાજુના શહેરોનો સમાવેશ થાય છે તે બ્રિટનનો બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ ગીચ વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/file_2420/fr-1.4.3_April2007-final|title=British urban pattern: population data|access-date=14 March 2009|year=2007|month=March|format=PDF|work=ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions|publisher=European Union – European Spatial Planning Observation Network}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનું ઊર્જાસ્ત્રોત હતું, જેનાથી તે ‘‘વર્કશોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ” અથવા ‘‘સિટી ઓફ એ થાઉઝન્ડ ટ્રેડ”ના નામે ઓળખાતું થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/mail/news/columnists/goldberg/tm_objectid=16955982&method=full&siteid=50002&headline=decline-of-the-city-of-a-thousand-trades-name_page.html |title=Decline of the city of a thousand trades |publisher=[[Birmingham Mail]] |date=17 April 2006 |access-date=2 August 2006}}</ref> બર્મિંગહામના ઔદ્યોગિક મહત્ત્વમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ તે નેશનલ કોમર્શિયલ સેન્ટર તરીકે વિકાસ પામ્યું છે અને તેનો બિઝનેસ કરવા માટે બ્રિટનમાં બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ સ્થળ તરીકે સમાવેશ થયો છે.<ref name="cushman">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|title=Birmingham, biggest mover in European league table, second to London for UK business|date=6 October 2009|author=Anna Blackaby|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=27 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827084202/http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ હાઇ ટેક, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે કોન્ફરન્સ, રિટેલ અને વિવિધ કાર્યક્રમો માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે અને તેને ત્રણ યુનિવર્સિટીનો સહયોગ છે. તે સૌથી વધુ વિદેશી મુલાકાતીઓ દ્વારા મુલાકાત લેવામાં આવતું બ્રિટનનું ચોથા ક્રમનું શહેર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online – International Visits |access-date=19 July 2009 |publisher=ONS }}</ref> તે બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેરી અર્થતંત્ર છે<ref>[https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/detail.asp?MediaDetailsID=1562 UKmediacentre.pwc.com]</ref> અને ઘણીવાર તેનો સેકન્ડ સિટી તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જીવનના વૈશ્વિક ધોરણો અંગેના મર્સર ઇન્ડેક્સમાં 2010માં બર્મિંગહામને વિશ્વમાં રહેવા લાયક શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં 55મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#Europe |title=Quality of Living worldwide city rankings 2010 – Mercer survey |publisher=Mercer |date=26 May 2010 |access-date=27 May 2010}}</ref> બર્મિંગહામને 20 વર્ષમાં વિશ્વના 20 રહેવાલાયક ટોચના શહેરોમાં સામેલ કરવાના હેતુ સાથે શહેરનો પુનઃવિકાસ કરવા માટેનો બિગ સિટી પ્લાન નામનો એક મોટો કાર્યક્રમ શહેરની મધ્યમાં હાલમાં ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|title=Big City Plan Website|publisher=Birmingham City Council|access-date=27 January 2010|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131191908/http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામના લોકો ‘‘બ્રુમિઝ” તરીકે ઓળખાય છે, જે શબ્દ શહેરના ઉપનામ ‘‘બ્રુમ”માંથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ શહેરની લોકબોલીના શબ્દ બ્રુમેગેમમાંથી ઉતરી આવ્યો હોવાની પણ ધારણા છે,<ref>{{cite web |url=http://www.worldwidewords.org/weirdwords/ww-bru2.htm |title= Brummagem |publisher= Worldwidewords.com |date= 13 December 2003 |access-date=7 June 2008}}</ref> જ્યારે બ્રુમેગેમ શબ્દ આ શહેરના જુના નામ ‘‘બ્રોમવિચેમ’’માંથી આવ્યો હોવાની ધારણા છે.<ref>{{cite book |author=William Hutton |title=An History of Birmingham |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_an-history-of-birmingham_hutton-william_1783 |year=1783 }}</ref> બ્રુમી લોકબોલી અને તેના લઢણ અલગ અલગ છે, જે બંને બાજુના બ્લેક કન્ટ્રીથી અલગ પડે છે. == ઇતિહાસ == બર્મિંગહામની સૌ પ્રથમ વસાહતના પુરાવા હસ્તકલાની વસ્તુઓ છે, જે સિટી સેન્ટરની કર્ઝન સ્ટ્રીટ નજીકથી આશરે 10,400 વર્ષ પૂર્વે મળી આવ્યા હતા.<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |title=Evidence of Stone Age man found in Digbeth |publisher=Birmingham Post |access-date=28 July 2009 |archive-date=8 ઑક્ટોબર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008152705/http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |url-status=dead }}</ref> 7મી સદીની શરુઆતમાં<ref>{{Cite web |url=http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |title=બેસેટ, એંગ્લો-સેક્સોન બર્મિંગહામ, 2000 |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316044800/http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ રી નદીના કિનારા પરનું એન્ગો-સેક્સન ખેતી ધરાવતું ગામડું હતું.<ref name="name"/> એવું માનવામાં આવે છે કે ‘‘બર્મિંગહામ” શબ્દ ‘‘બીઓર્મા ઇન્ગા હેમ’’ શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ બીઓર્માના પુત્રો (અથવા વંશજો)ની ખેતીવાડી એવો થાય છે.<ref name="name">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype%3DPressNewsStandardTemplate%26website%3D1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |title=Birmingham or Brummagem? |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 january 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134450/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype=PressNewsStandardTemplate&website=1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> લેખિત દસ્તાવેજમાં બર્મિંગહામનો પ્રથમ ઉલ્લેખ 1086ની ડોમ્સડે બુકમાં માત્ર 20 શિલિંગના મૂલ્યના એક નાનકડા ગામડા તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> આ નામ અંગે ઘણી ભિન્નતા છે. બર્મિગહામ એક બીજુ વર્ઝન છે. [[ચિત્ર:Birmingham - Westley Map 1731.png|left|thumb|વિલિયમ વેસ્લીના બર્મિંગહામનો 1731નો નકશોનકશાની ટોચ પશ્ચિમ તરફ પૂર્વાભિમુખીકરણ છે.]] 1166માં બર્મિંગહામના ઉમરાવ પીટર ડી બર્મિંગહામને તેમના કિલ્લામાં બજારનું આયોજન કરવા માટે રાજવી પરિવાર તરફથી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref name="origins"/><ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/historicbirmingham.htm |title=Historic Birmingham |publisher=Birminghamuk.com |date= |access-date=30 May 2009 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જે બજાર તે સમયે બુલ રિંગ તરીકે જાણીતું બન્યું હતું અને બર્મિંગહામ એક નાનકડા ગામડામાંથી બજારનું શહેર બન્યું હતું. જોહન ડુડલીએ એડવર્ડ ડી બર્મિંગહામની લોર્ડશિપને છેતરપિંડીપૂર્વક છીનવી લીધી ત્યાં સુધી 1530ના દાયકા સુધી ડી બર્મિંગહામ કુટુંબ લોર્ડ ઓફ બર્મિંગહામ તરીકેનો હોદ્દો ભોગવતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |title=IONA – Birmingham |publisher=Project-iona.co.uk |date= |access-date=30 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020214707/http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |archive-date=20 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> 16મી સદીની શરૂઆતમાં બર્મિંગહામને આયર્ન ઓર અને કોલસાનો પુરવઠો મળવા લાગ્યો હતો અને તેનાથી શહેરમાં ધાતુ પર કામ કરતા ઉદ્યોગોની સ્થાપના થઈ હતી.<ref>{{cite book |author=Hugh Miller |title=First Impressions of England and Its People |url=https://archive.org/details/firstimpression02millgoog |year=1851 |publisher=Gould and Lincoln}}</ref> 17મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ગૃહ યુદ્ધના સમય સુધી બર્મિંગહામ નાના શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટેની નામના સાથે એક મહત્ત્વનું ઉત્પાદન શહેર બન્યું હતું. બર્મિંગહામના શસ્ત્ર ઉત્પાદકો મુખ્ય વેપારી બન્યા હતા અને આ કારોબાર ગન ક્વાર્ટર તરીકે જાણીતા વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થયો હતો. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન (મધ્ય 18મી સદીથી શરૂ થઈને) બર્મિંગહામ ઝડપથી મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું અને શહેરમાં સમૃદ્ધિ આવી હતી. બર્મિંગહામની વસતી 17મી સદીના અંત ભાગમાં 15,000 હતી, જે એક સદી પછી 70,000 થઈ હતી.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/674997/Birmingham બર્મિંગહામ (ઇંગ્લેન્ડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ)]". વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> 18મી સદીમાં બર્મિંગહામ સ્થાનિક વિચારકો અને ઉદ્યોગપતિઓના મહત્ત્વના સંગઠન લુનાર સોસાયટીનું વતન બન્યું હતું. બર્મિંગહામે 19મી સદીની શરુઆતમાં રાજકીય સુધારા માટેની ઝુંબેશમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મહત્ત્વનું સ્થાન મેળવ્યું હતું, કારણ કે થોમસ એટવૂડની બર્મિંગહામ પોલિટિકલ યુનિયનને દેશને આંતરવિગ્રહની નજીક લાવી દીધો હતો અને તે પછી ડેઝ ઓફ મે દરિમયાન 1832માં ગ્રેટ રિફોર્મ એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last=Hilton|first=Boyd|year=2006|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England, 1783–1846|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-822830-9|pages=426–427|url=http://books.google.com/?id=D37VByMZSaUC|access-date=7 January 2009}}</ref> 1831 અને 1832માં ન્યૂહોલ હીલ ખાતે આ યુનિયનની બેઠકો બ્રિટને ક્યારેય ન જોઈ હોય તેટલો મોટો રાજકીય મેળાવડો હતો..<ref>{{Cite journal|last=Flick|first=Carlos T.|title=Thomas Attwood, Francis Place, and the Agitation for British Parliamentary Reform|journal=The Huntington Library Quarterly|volume=34|issue=4|year=1971|month=August|publisher=University of California Press|page=359|url=http://www.jstor.org/stable/3816950|access-date=10 January 2009}}</ref> આ ધારાનો મુસદ્દો ઘડનારા લોર્ડ ડરહામએ લખ્યું હતું કે ‘‘સુધારા માટે આ દેશ બર્મિંગહામનો ઋણી છે અને તેને ક્રાંતિમાંથી મુક્તિ અપાવી છે.’’<ref>{{Cite journal |last=Briggs|first=Asa|author-link=Asa Briggs|title=Thomas Attwood and the Economic Background of the Birmingham Political Union|journal=Cambridge Historical Journal|volume=9|issue=2|year=1948|month=|publisher=Cambridge University Press|page=190|url=http://www.jstor.org/stable/3020620|access-date=6 January 2009}}</ref> 1820ના દાયકા સુધીમાં વિશાળ નહેર માળખાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ઉદ્યોગો માટે કુદરતી સંસાધનોના પુરવઠામાં વધારો થયો હતો. બર્મિંગહામમાં 1837માં ગ્રાન્ડ જંક્શન રેલવેના આગમન સાથે રેલવે વ્યવહાર ચાલુ થયો હતો અને એક વર્ષ પછી લંડન અને બર્મિંગહામ રેલવે સેવા ચાલુ થઈ હતી. વિક્ટોરિયન યુગ દરમિયાન બર્મિંગહામની વસતીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થયો હતો અને તેની વસતી 5 લાખના આંકને વટાવી ગઈ હતી<ref name="historicpopulation">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=Historic Population Of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134523/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું સેન્ટર બન્યું હતું. બર્મિંગહામને મહારાણી વિક્ટોરિયાએ 1889માં શહેરનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mayors |publisher=Birmingham.gov.uk |title=History of Mayoralty |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052542/http://www.birmingham.gov.uk/mayors |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> આ શહેરે 1900માં તેની પોતાની યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102065752/http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-date=2 જાન્યુઆરી 2008 |title=Inside the university |publisher=University of Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham in 1886.jpg|thumb|1886નું બર્મિંગહામ ]] [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના ‘‘બર્મિંગહામ બ્લિટ્ઝ’’ દરમિયાન બર્મિંગહામ ભારે બોંબમારાનો શિકાર બન્યું હતું અને શહેરને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં પુનઃવિકસિત કરાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?blobcol=urldata&blobheader=application%2Fpdf&blobheadername1=Content-Disposition&blobheadervalue1=attachment%3B+filename%3D6415485.pdf&blobkey=id&blobtable=MungoBlobs&blobwhere=1223418010271&ssbinary=true |title=1960s Architecture in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> જેમાં કેસલ વેલ જેવા વિશાળ ટાવર બ્લોક એસ્ટેટના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. બુલ રિંગનું ફરી બાંધકામ કરાયું હતું અને ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશનનો ફરી વિકાસ કરાયો હતો. તાજેતરના વર્ષોમાં બર્મિંગહામમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર અને મિલેનિયમ સ્ક્વેર જેવા નવા સ્ક્વેરના બાંધકામ સાથે મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. જુની શેરીઓ, ઇમારતો અને કેનાલને જાળવી રાખવામાં આવી હતી, લોકો માટેના સબવેઝને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને બુલ રિંગ શોપિંગ સેન્ટરનું<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |title=Major Developments |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173332/http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |url-status=dead }}</ref> સંપૂર્ણપણે પુનઃનિર્માણ કરાયું હતું. બર્મિંગહામના પુનઃવિકાસ માટેની બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની મહત્ત્વકાંક્ષી યોજનાનું આ પ્રથમ પગલું હતું, જે બિગ સિટી પ્લાન તરીકે જાણીતો બન્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2008/jun/29/architecture.regeneration|title=Article reviewing the Architectural regeneration of Birmingham City Centre|publisher= Guardian|access-date=25 January 2010 | location=London | first=Stephen | last=Bayley | date=30 June 2008}}</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના કેટલાંક દાયકામાં બર્મિંગહામના વંશીય માળખામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું હતું, કારણ તેમાં કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન અને બીજા દેશોના લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609021432/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-date=2008-06-09 |title=Birmingham's Post War Black Immigrants |publisher=Birmingham City Council |access-date=22 July 2009 |url-status=dead }}</ref> શહેરની વસતી 1951માં 1,113,000 લોકોની ટોચની સપાટીએ પહોંચી હતી.<ref name="historicpopulation"/> == વહીવટ == [[ચિત્ર:Victoria Square, Birmingham at dusk.jpg|thumb|કાઉન્સિલ હાઉસ, જે બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની બેઠક છે]] બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ 40 વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 120 કાઉન્સિલર સાથે બ્રિટનની સૌથી મોટી સ્થાનિક ઓથોરિટી અને યુરોપની સૌથી મોટી કાઉન્સિલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|title=Corporate Marketing and Promotions Team: Sponsorship|publisher=Birmingham City Council|access-date=12 September 2009|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100310232453/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|archive-date=10 માર્ચ 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/wards |title=Wards |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> તેનું મુખ્યમથક વિક્ટોરિયા સ્ક્વેરમાં કાઉન્સિલ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. કોઇ એક પક્ષની એકંદરે બહુમતી નથી અને કાઉન્સિલમાં કન્વર્ઝેવેટિવ/લિબરલ ડેમોક્રેટ ગઠબંધન વહીવટ કરે છે. આ શહેર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તાર માટે પ્રાદેશિક સરકારનું પણ કેન્દ્ર છે, કારણ કે તેમાં આ વિસ્તારની ગવર્નમેન્ટ ઓફિસ,<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=Government Office for the West Midlands|archive-date=1 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044531/http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|url-status=dead}}</ref> પ્રાદેશિક વિકાસ એજન્સી એડવાન્ટેજ વેસ્ટ મિડલેન્ડ<ref name="constituencies">{{cite web|url=http://www.advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|title=Contact us|access-date=3 February 2009|publisher=Advantage West Midlands|archive-date=25 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125035230/http://advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|url-status=dead}}</ref> અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ રિનજલ એસેમ્બલી આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=West Midlands Regional Assembly|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226125335/http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં 10 સંસદીય મતક્ષેત્રો છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં આ ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં એક બેઠક કન્ઝર્વેટિવ પાસે એક લિબરલ ડેમોક્રેટ પાસે અને આઠ લેબર પાર્ટીના સાંસદ છે. યુરોપિયન સંસદમાં આ શહેર વેસ્ટ મિડલેન્ડ યુરોપીયન સંસદ મતક્ષેત્રનો એક ભાગ છે, જે છ યુરોપીય સંસદ સભ્યોને ચૂંટે છે.<ref name="constituencies"/> બર્મિંગહામ મૂળમાં વોરવિક્સશાયરનો એક ભાગ હતું, પરંતુ 19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીની શરુઆતમાં વિસ્તરણ થયું હતું અને દક્ષિણમાં વોરસ્ટરશાયર કેટલાંક ભાગ તેમજ ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં સ્ટેફોર્ડશાયરના કેટલાંક ભાગનો તેમાં સમાવેશ થયો હતો.1974માં સટોન કોલ્ડફિલ્ડનો આ શહેરના વિસ્તારમાં સમાવેશ થાય હતો અને તે નવી વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીનું મેટ્રોપોલિયન શહેર બન્યું હતું. 1986 સુધીમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરમાં બેસતી હતી. બર્મિંગહામમાં કાયદાનું અમલીકરણ કરવાની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ કરે છે, આગ અને બચાવની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ ફાયર સર્વિસ કરે છે, જ્યારે ઇમર્જન્સી મેડિકલ સેવા વેસ્ટ મિડલેન્ડ એમ્બ્યુલેન્સ સર્વિસ પૂરી પાડે છે. == ભૂગોળ == બર્મિંગહામ દરિયાની સપાટીથી ઉપર આશરે 500થી 1,000 ફીટ (150થી 300 મીટર) ઊંચાઇ આવેલા બર્મિંગહામ ઉચ્ચપ્રદેશ પર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારના કેન્દ્રમાં આવેલું છે અને તે સેવર્ન અને ટ્રેન્ટ નદીઓના તટપ્રદેશ વચ્ચેના બ્રિટનના મુખ્ય ઉત્તર-દક્ષિણ જલવિભાજકથી અલગ પડે છે. શહેરના દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં લીકી હિલ્સ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/lickey |title=Lickey Hills Country Park |publisher= Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> ક્લેન્ટ હિલ્સ અને વોલ્ટન હિલ આવેલા છે, જે {{convert|1033|ft|m|0}} સુધી પહોંચે છે અને તેના પરથી શહેરનું એકંદર દ્રશ્ય મેળવી શકાય છે. સિટી ઓફ બર્મિંગહામ દક્ષિણપૂર્વમાં સોલિહુલ મ્યુનિસિપાલિટી તેમજ ઉત્તરપશ્ચિમમાં વોલ્વરહેમ્પ્ટન અને ઔદ્યોગિક શહેર બ્લેક કન્ટ્રી સાથે એક શહેરી વિસ્તારની રચના કરે છે. આ તમામ વિસ્તાર વેસ્ટ મિડલેન્ડ અર્બન એરિયા તરીકે ઓળખાય છે, જે 2,284,093 (2001ની વસતીગણતરી મુજબ) વસતી ધરાવતા {{convert|59972|ha|km2 sqmi|abbr=on|0}} વિસ્તારને આવરી લે છે.<ref name="KSUA"/> સિટીમાં હાલમાં આવરી લેવામાં આવેલો મોટાભાગનો વિસ્તાર મૂળમાં પ્રાચી આર્ડનના જંગલોના ઉત્તરીય વિસ્તાર છે, જેની હાજરીને હજુ પણ શહેરના ઓક વૃક્ષોના ગાઢ કવચ તેમજ મોસેલી, સોલ્ટલી, યાર્ડલી, સ્ટીર્ચલી અને હોકલી કે જેમના નામોના અંતે ‘‘લી’’ શબ્દ આવે છે જેવા સંખ્યાબંધ મોટા જિલ્લાઓમાં હજુ પણ અનુભવી શકાય છે. જૂની અંગ્રેજીમાં ''-lēah'' શબ્દનો અર્થ ‘‘વુડલેન્ડ ક્લિયરિંગ’’ (જંગલોનો નાશ) એવો થાય છે કે જોકે સ્ટીર્ચલીના કિસ્સામાં આ નામ હકીકતમાં ‘‘સ્ટ્રીટલી’’ શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે નામથી આ જિલ્લો આશરે 200 પહેલા સુધી ઓળખાતો હતો.<ref>{{cite book|last=Hooke|first=Della|editor=Brown, Michelle P.; Farr, Carol Ann|title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe|access-date=9 May 2009|edition=|series=|date=|year=2005|publisher=Continuum|isbn=0826477658|page=167|chapter=Mercia: Landscape and Environment|chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA167}}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham panorama from the Lickey Hills.jpg|thumb|800px|center|લિકી હિલ્સથી લીધેલું શહેરનું પરિદ્રશ્ય, લોન્ગબ્રિજ અગ્રસ્થાને છે]] === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === ભૌગોલિક રીતે બર્મિગહામ હાલમાં ''બર્મિંગહામ ફોલ્ટ'' થી ઘેરાયેલું છે, જે દક્ષિણ પશ્ચિમમાં લિકી હિલ્સથી શહેરમાંથી કર્ણરેખામાં પસાર થઈને ઉત્તરપૂર્વમાં એડબેસ્ટન, ધ બુલ રિંગથી એર્ડિંગ્ટન અને સુટોન કોલ્ડફિલ્ડને જોડે છે.<ref name="JPS"/> આ ફોલ્ટના દક્ષિણ અને પૂર્વમાં નરમ જમીન મર્સિય મડસ્ટોન ગ્રૂપ (અગાઉનું નામ કેપેર માર્લ) છે, જેમાં બન્ટર પેબલ (પથ્થરો) ખાણો આવેલી છે અને તેમાંથી ટેમ, રી અને કોલ જેવી નદીઓ તેમની ઉપનદીઓ સાથે વહે છે.<ref>{{cite book |author=Victor Skipp |title=The History of Greater Birmingham – down to 1830 |url=https://archive.org/details/historyofgreater0000vict |page=[https://archive.org/details/historyofgreater0000vict/page/15 15] |year=1987 |publisher=V. H. T. Skipp |location=Yardley, Birmingham |isbn=0-9506998-0-2}}</ref> આમાંથી મોટાભાગના વિસ્તારનું નિર્માણ પર્મિયન અને ટ્રીએસિક યુગો દરિમયાન થયું હતું.<ref name="JPS">{{cite web |url=http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212130436/http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=The Geography of Birmingham |publisher=JPServicez Search Articles |author=Susan Ashby |date=10 December 2007 |access-date=24 December 2007 |url-status=dead }}</ref> આ ફોલ્ડના ઉત્તર અને પશ્ચિમ વિસ્તાર આજુબાજુના વિસ્તારો કરતા 150થી 600 ફીટ (45થી 180 મીટર) ઊંચાઈએ આવેલો છે અને તે શહેરનો મધ્ય ભાગ છે, જે કેપેર રેતીના ખડકોની લાંબી ગિરિમાળામાં પથરાયેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22959 |title=The Growth of the City, A History of the County of Warwick: Volume 7: The City of Birmingham (1964), pp. 4–25 |publisher= British History Online |access-date= 22 July 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF |title=Solid Geology – 1:250,000 scale (Source: British Geological Survey, NERC) |publisher= Department for Environment Food and Rural Affairs |format=gif |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021101221926/http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF|archive-date=1 November 2002}}</ref> === આબોહવા === બર્મિંગહામની આબોહવાને ટેમ્પરેટ મેરિટાઇમ ક્લાઇમેટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે, જે ઉનાળા (જુલાઇ)માં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે {{convert|20|°C|°F}} અને શિયાળા (જાન્યુઆરી)માં આશરે {{convert|4.5|°C|°F}} સાથે બ્રિટિશ આસ્લે સાથે મળતું આવે છે. અહીં અત્યંત ખરાબ વાતાવરણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ શહેર તેના ટોર્નેડો માટે જાણીતું છે- તાજેતરમાં જુલાઈ 2005માં શહેરના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા ટોર્નેડોને કારણે આ વિસ્તારના મકાન અને કારોબારને નુકસાન થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://web.archive.org/web/20080618215923rn_1/www.birmingham.gov.uk/tornado.bcc |title=Birmingham Tornado 2005 |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> જુલાઈ 2006માં અનુભવાયેલા હિટવેવ જેવા ઉનાળામાં કોઇકવાર આવતા હીટવેવ તાજેતરના વર્ષોમાં હવે વધુ સામાન્ય બન્યા છે અને બરફવર્ષામાં ઘટાડાને સાથે શિયાળો 1990ના દાયકા પછીથી વધુ હળવો બન્યો છે. બીજા મોટાભાગના મોટા શહેરની જેમ બર્મિંગહામમાં નોંધપાત્ર ‘‘શહેરી ગરમ દ્વીપ’’ની અસર જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/27/climate.shtml |title=Inside Out: Living with global warming |publisher=BBC |date=27 March 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે બર્મિગહામમાં નોંધાયેલી સૌથી વધુ ઠંડી રાત્રી (14 જાન્યુઆરી, 1982) દરમિયાન શહેરના પૂર્વ વિસ્તારના છેડે આવેલા બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે તાપમાન {{convert|-20.8|°C|°F}} થી ઘટીને {{convert|-12.9|°C|°F}} થયું હતું, પરંતુ શહેરના મધ્યમાં આવેલા એજબેસ્ટન ખાતે તાપમાન માત્ર હતું.<ref name="RCBI">{{cite book |author=Dennis Wheeler |coauthors=Julian Mayes |title=Regional Climates of the British Isles |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=0-415-13930-9}}</ref> બ્રિટનના બીજા મોટા નગરજૂથોની સરખામણીમાં બર્મિંગહામ તેના ટાપુ પરના સ્થળ અને તુલનાત્મક રીતે ઊંચાપ્રદેશને કારણે હિમવર્ષાનું શહેર છે.<ref name="RCBI"/> ઉત્તરપશ્ચિમ હવાના પ્રવાહ પરના કેશાયર ગેપ મારફત શહેરમાં ઘણીવાર હિમવર્ષા થાય છે, પરંતુ તે ઉત્તર પૂર્વીય હવાના પ્રવાહમાંથી નોર્થ સીમાં ઘણીવાર શમી પણ જાય છે.<ref name="RCBI"/> {{Infobox Weather |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Birmingham |Jan_Hi_°C = 6.0 |Jan_REC_Hi_°C = 13 |Feb_Hi_°C = 6.2 |Feb_REC_Hi_°C = 16 |Mar_Hi_°C = 8.9 |Mar_REC_Hi_°C = 21 |Apr_Hi_°C = 11.9 |Apr_REC_Hi_°C = 24 |May_Hi_°C = 15.3 |May_REC_Hi_°C = 29 |Jun_Hi_°C = 19.3 |Jun_REC_Hi_°C = 31 |Jul_Hi_°C = 21.2 |Jul_REC_Hi_°C = 32 |Aug_Hi_°C = 20.8 |Aug_REC_Hi_°C = 33 |Sep_Hi_°C = 17.8 |Sep_REC_Hi_°C = 27 |Oct_Hi_°C = 13.8 |Oct_REC_Hi_°C = 25 |Nov_Hi_°C = 9.2 |Nov_REC_Hi_°C = 19 |Dec_Hi_°C = 7.1 |Dec_REC_Hi_°C = 14 |Jan_Lo_°C = 0.3 |Jan_REC_Lo_°C = -12 |Feb_Lo_°C = 0.1 |Feb_REC_Lo_°C = -9 |Mar_Lo_°C = 1.5 |Mar_REC_Lo_°C = -7 |Apr_Lo_°C = 3.3 |Apr_REC_Lo_°C = -2 |May_Lo_°C = 6.0 |May_REC_Lo_°C = -1 |Jun_Lo_°C = 9.8 |Jun_REC_Lo_°C = 3 |Jul_Lo_°C = 11.5 |Jul_REC_Lo_°C = 6 |Aug_Lo_°C = 11.0 |Aug_REC_Lo_°C = 6 |Sep_Lo_°C = 8.8 |Sep_REC_Lo_°C = 3 |Oct_Lo_°C = 6.2 |Oct_REC_Lo_°C = -2 |Nov_Lo_°C = 2.9 |Nov_REC_Lo_°C = -4 |Dec_Lo_°C = 1.3 |Dec_REC_Lo_°C = -6 |Jan_Precip_mm = 56 |Feb_Precip_mm = 48 |Mar_Precip_mm = 52 |Apr_Precip_mm = 48 |May_Precip_mm = 55 |Jun_Precip_mm = 57 |Jul_Precip_mm = 47 |Aug_Precip_mm = 67 |Sep_Precip_mm = 54 |Oct_Precip_mm = 53 |Nov_Precip_mm = 59 |Dec_Precip_mm = 66 |source = United Nations World Meteorological Organization<ref name= >{{cite web| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| title = Weather Information for Birmingham| access-date = , 2007| publisher = UN World Meteorological Organization| archive-date = 2011-11-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20111116060434/http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| url-status = dead}}</ref>|access-date = 26 August 2007 }} === નજીકના સ્થળો === * આથર્સ્ટોન * બેડવર્થ * બ્રોમ્સગ્રોવ * કેનોક * કોલ્સહિલ * કોવેન્ટ્રી * ડ્રોઇટવીચ * ડુડલી * હેલ્સોવેન * હિન્કલી * કેનિલવર્થ * કિડરમિનસ્ટર * લીચફિલ્ડ * ન્યૂનીટોન * ઓલ્ડબરી * રેડડીચ * રોયલ લિમિંગ્ટન સ્પા * રગ્બી * સોલિહલ * સ્ટેફોર્ડ * સ્ટુઅરબ્રિજ * સ્ટેફોર્ડ-અપોન-એવોન * ટેમવર્થ * ટેલફોર્ડ * વોરવિક * વોલસોલ * વેસ્ટ બ્રોમવિચ * વોલ્વરહેમ્પ્ટન * વોરસેસ્ટર {{endflatlist}} == વસ્તી વિષયક માહિતી == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:90%" |- ! ધર્મ ! ટકાવારી <br />વસતી |- | [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] | 0.3% |- | ખ્રિસ્તી | 59% |- | [[હિંદુ|હિન્દુ]] | 2% |- | જેવીશ | 0.2% |- | [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]] | 14.3% |- | શીખ | 2.9% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 12.4% |- | અનુત્તર\ | 8.4% |} ઓએનએસ (ONS)ના અંદાજ મુજબ 2007માં વસતીમાં 66.7 ટકા લોકો શ્વેત, (2.4 આઇરીશ અને 2.2 અન્ય શ્વેત લોકો સહિત), 21 ટકા [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]], 6.7 ટકા અશ્વેત, 1.2 ટકા ચાઇનીઝ, 3.2 મિશ્ર જાતિ અને 1.2 ટકા અન્ય વંશીય<ref>{{cite web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Regional Population Estimates by Ethnic Group |publisher=ONS |access-date=22 July 2009 |archive-date=24 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224002326/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref> વારસાના હતા. પ્રાયમરી સ્કૂલના 57 ટકા અને સેકન્ડરી સ્કૂલના 52 ટકા વિદ્યાર્થી અશ્વેત બ્રિટિશ પરિવારના છે.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/27/nschools127.xml |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=1 October 2007 |access-date=28 March 2008 |location=London |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417152416/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F27%2Fnschools127.xml |url-status=dead }}</ref> 16.5 ટકા લોકો બ્રિટનની બહાર જન્મેલા છે. [[ચિત્ર:Birmingham canalside apartments at dusk.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરના કેનલસાઇડ એપાર્ટમેન્ટ]] વસતીની ગીચતા ચોરસ માઇલ (3,649/km²) દીઠ 9,451 લોકોની છે, જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ ચોરસ માઇલ (377.2/km²) દીઠ 976.9 લોકોની છે. વસતીમાં સ્રીઓનું પ્રમાણ 51.6 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોનું પ્રમાણ 48.4 ટકા છે. વધુ મહિલાઓ 70 કે તેથી વધુ ઉંમરની છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |title=2001 Population Census: Gender Profiles |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609145143/http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.4 ટકા વસતી 16થી 74ના વયજૂથમાં આવે છે, જ્યારે સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ 66.7 ટકા છે.<ref name="KS">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |title=2001 Census of Population: Key Findings |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609032140/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.3 ટકા કુટુંબો પોતાની માલિકનું મકાન ધરાવે છે અને 27.7 ટકા કુટુંબો સિટી કાઉન્સિલ, હાઉસિંગ એસોસિએશન કે અન્ય રજિસ્ટ્રર્ડ સામાજિક મકાનમાલિકોના ભાડાના મકાનમાં રહે છે. બાકીના 11.8 ટકા કુટુંબો ખાનગી ઘરોમાં ભાડે રહે છે અને ભાડું ચુકવ્યા વગર રહે છે.<ref name="KS"/> સ્થાનિક સરકારી જિલ્લાના પ્રમાણમાં કાર્યરત શહેર-પ્રદેશનું માપ કાઢતા યુરોસ્ટેટ એટલે કે બર્મિગહામ લાર્જર અર્બન ઝોનમાં 2004માં 2,357,100ની વસતી હતી. બર્મિંગહામ ઉપરાંત એલયુઝેડમાં ડુડલી સેન્ડવેલ, સોલિહુલ અને વોલસોલ મેટ્રોપોલિટન બરો તેમજ લીચફિલ્ડ, ટેમવર્થ, નોર્થ વોરવિકશાયર અને બ્રોમ્સગ્રોવ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=28|format=PDF|publisher=Greater London Authority|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604094316/http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|archive-date=4 જૂન 2011|url-status=live}}</ref> == રસપ્રદ સ્થળો == [[ચિત્ર:BirminghamBarberInstitute.jpg|thumb|બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ]] બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી બર્મિંગહામની મુખ્ય આર્ટ ગેલેરી અને મ્યુઝિયમ છે. તેમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ બ્રધરહૂડના જાણીતા આર્ટ કલેક્શન અને એડવર્ડ બર્ન-જોન્સના વિશ્વના સૌથી મોટા આર્ટ કલેક્શન સહિત જાણીતી કલાકૃતિનું કલેક્શન છે. શહેરના એસ્ટોન હોલ, બ્લેકસ્લે હોલ, મ્યુઝિયમ ઓફ ધ જ્વેલરી ક્વાર્ટર, સોહો હાઉસ અને જે.આર.આર ટોલ્કીનના ચાહકો માટેનું લોકપ્રિય આકર્ષણ સેરહોલ મિલ જેવા શહેરના બીજા મ્યુઝિયમની માલિકી પણ કાઉન્સિલ પાસે છે. ઇસ્ટસાઇડમાં આવેલું થિન્કટેન્ક શહેરનું એક નવું મ્યુઝિયમ છે, જે ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટમાં અગાઉના સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મ્યુઝિયમનું સ્થાન લે છે. બર્મિગહામ બેક ટુ બેક્સ શહેરના બેક-ટુ બેક હાઉસની હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી છેલ્લી કોર્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |title=Back to back in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930222433/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Brindleyplace Birmingham.jpg|thumb|left|બ્રિન્ડલેપ્લેસ ખાતે બર્મિંગહામ કેનલ નેવિગેશનની બીસીએ મેઇન લાઇન કેનાલ ]] બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ આર્ટ ગેલરી અને કોન્સર્ટ હોલ એમ બંને છે. તેમાં વિશ્વનું સિક્કાનું સૌથી મોટું કલેક્શન પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |title=The Coin Room |publisher=Barber Institute |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417055626/http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |url-status=dead }}</ref> કેડબરી વર્લ્ડ એક મ્યુઝિયમ છે, જે ચોકલેટના ઉત્પાદનના તબક્કા તેમજ ચોકલેટનો ઇતિહાસ અને કંપનીનો ઇતિહાસ મુલાકાતીઓને દર્શાવે છે. બર્મિંગહામમાં {{convert|8000|acres|0|lk=on|abbr=on}}પાર્કલેન્ડ ખુલ્લી જગ્યાઓ (ઓપન સ્પેસ) આવેલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/parks |title=Parks and Nature Conservation |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008}}</ref> સૌથી મોટો પાર્ક સટન પાર્ક છે, જે {{convert|2400|acres|0|abbr=on}} વિસ્તારને આવરે છે અને તેનાથી તે યુરોપનો સૌથી મોટો અર્બન નેચર રિઝર્વ બન્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |title=Introduction to Sutton Park |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609040835/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બોટનિકલ ગાર્ડન કલા-સંગીત મંદિર અને બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથે સિટી સેન્ટર નજીક આવેલો ગાર્ડન છે, જેનું વિક્ટોરિયન યુગમાં નિર્માણ થયું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિગહામ દ્વારા સંચાલિત વિન્ટરબોર્ન બોટનિક ગાર્ડન પણ સિટી સેન્ટરની નજીક આવેલો છે. વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક બાર્ટલી ગ્રીન અને ક્વિનટોનમાં છે. સિટી સેન્ટરમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર, ચેમ્બરલીન સ્ક્વેર અને વિક્ટોરિયન સ્ક્વેર સહિતના સંખ્યાબંધ જાહેર ચોકઠા આવેલા છે. ઐતિહાસિક ઓલ્ડ સ્ક્વેર કોપોર્રેશન સ્ટ્રીટમાં આવેલો છે. રોટુન્ડા સ્ક્વેર અને સેન્ટ માર્ટિન્સ સ્ક્વેર બર્મિંગહામના બે સૌથી નવા સ્ક્વેર છે અને તે બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં આવેલા છે. બ્રાન્ડલીપ્લેસમાં પણ ત્રણ સ્ક્વેર અને નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર આવેલું છે. === પ્રાર્થના સ્થળો === [[ચિત્ર:Birmingham Central Mosque.jpg|thumb|left|alt=Birmingham Central Mosque, Highgate, Birmingham, England..|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદ]] [[ચિત્ર:St Philips Cathedral, Birmingham from the east.jpg|thumb|right|સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ ]] બર્મિંગહામમાં વસતીની વિવિધતાને કારણે શહેરમાં વિવિધ ધાર્મિક સંકુલો આવેલા છે. સેન્ટ ફિલિપ્સને 1905માં ચર્ચમાંથી કેથેડ્રલ (દેવળ) બનાવવામાં આવ્યું હતું. બીજા બે કેથેડ્રલમાં સેન્ટ ચેડઝ અને સેન્ટ એન્ડ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સેન્ટ ચેડ્ઝ બર્મિંગહામના રોમન કેથોલિક પ્રોવિસન્સ અને ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત મધર ઓફ ગોડ અને સેન્ટ એન્ડ્રૂ ડોર્મિશનનું સ્થાનક છે. કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ડાયોસિસ ઓફ ધ મિડલેન્ડ્સ (બિશપની દેખરેખનો પ્રદેશ) પણ બર્મિંગહામ (દેવળનું બાંધકામ ચાલુ છે)માં આવેલું છે. પાદરીની સત્તા હેઠળના પ્રદેશમાં આવતુ બર્મિંગહામનું મૂળ ચર્ચ સેન્ટ માર્ટિન બુલ રિંગમાં આવેલું છે અને તે ગ્રેડ II* તરીકે નોંધાયેલું છે. ફાઇવ વેઝથી થોડે દૂર આવેલું બર્મિંગહામ ઓરેટરીને કાર્ડિનલ ન્યૂમેન્સના મૂળ સ્થાનકની જગ્યા પર 1910માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Serbian Orthodox Church of St Lazar, Bournville.jpg|thumb|left|બોર્નવિલામાં સેન્ટ લઝારનું સર્બિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]] બર્મિંગહામનું સૌથી જુનું યહુદી દેવળ 1825 ગ્રીક રિવાઇવલ સેવર્ન સ્ટ્રીટ સિનગોગ છે, હવે તેને ફ્રીમેસન્સ લોજ હોલમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યું છે. તેને 1856માં ગ્રેડ II* લિસ્ટેડ સિંગર્સ હિલ સિનેગોગ તરીકે પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું હતું. યુરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદમાં સ્થાન ધરાવતી બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદને 1960ના દાયકામાં બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/faith/places_of_worship/muslim/birmingham_central_mosque.shtml |title=Birmingham Central Mosque |publisher=BBC Birmingham Faith |access-date=7 June 2008}}</ref> જોકે 1999ના દાયકાના પછીના ભાગમાં ઘમકોલ શેરિફ મસ્જિદને સ્મોલ હીથમાં બાંધવામાં આવી હતી અને તે પશ્ચિમ યરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદોમાં સ્થાન ધરાવતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.{{સંદર્ભ}}તાજેતરમાં અહમદિયા મુસ્લિમ સમુદાયે બોર્ડસ્લી ગ્રીન એરિયામાં દારુલ બરાકાત મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું હતું. <ref>[http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/0100localnews/tm_objectid=14707141%26method=full%26siteid=50002%26headline=new-city-mosque-a-symbol-of-peace-name_page.html આઇસીબર્મિંગહામ ન્યૂઝ આઇટમઃ શહેરની નવી મસ્જિત શાંતીનું પ્રતીક]</ref> ગુરુ નાનક નિષ્કામ સેવક જાથા [[શીખ]] ગુરુદ્વારાને 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં હેન્ડ્ઝવર્થમાં સોહો રોડ વિસ્તારમાં અને એજબેસ્ટન રિઝર્વોઇર નજીક [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌધ]] ધમ્મટલાકા પીસ પેગોડાનું 1990ના દાયકામાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:ColmoreRowBirmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીકમાં કોલમોર રો]] બર્મિંગહામે ઉત્પાદન અને ઇજનેરી કેન્દ્ર તરીકે નામના મેળવી છે, પરંતુ તેના અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ છે, જેને 2003માં શહેરના આર્થિક ઉત્પાદનમાં 78 ટકા અને તેની આર્થિક વૃદ્ધિમાં 97 ટકા હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS34, લીટી 339 પર માહિતી</ref> બ્રિટનની સૌથી મોટી બે બેન્કોની બર્મિંગહામમાં સ્થાપના થઈ હતી, જેમાં લોઇડ્સ બેન્ક (હવે લોઇડ્સ બેન્કિંગ ગ્રૂપ)ની સ્થાપના 1765<ref>{{cite web |url=http://www.lloydstsb.com/about_ltsb/lloyds_bank.asp |title=Lloyds Bank |publisher=Lloyd's TSB |access-date=7 June 2008}}</ref> અને મિડલેન્ડ બેન્ક (હવે એચએસબીસી બેન્ક)ની સ્થાપના 1836માં કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite web |url=http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |title=The HSBC Group in Europe |publisher=HSBC |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020058/http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |archive-date=26 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને 2007માં શહેરના બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ અને વીમા ક્ષેત્રમાં 108,300 લોકો રોજગારી મેળવતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|title=Employment in Birmingham and the West Midlands 2007|publisher=Birmingham City Council|access-date=13 September 2009|archive-date=30 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830124635/http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|url-status=dead}}</ref> 2009માં કુશમેન એન્ડ વેકફિલ્ડે જણાવ્યું હતું કે બર્મિંગહામ બિઝનેસની સ્થાપના કરવા માટેનું બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું અને યુરોપનું 14માં ક્રમનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે.<ref name="cushman"/> સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રના મહત્ત્વમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન સેન્ટર અને નેશનલ એક્ઝિબિશન સેન્ટર જેવી મુખ્ય સુવિધાઓ સાથે બર્મિંગહામ વિસ્તાર બ્રિટનના કોન્ફરન્સ અને એક્ઝિબિઝન વેપારમાં 42 ટકા હિસ્સો આપે છે.<ref name="convention">{{cite web |url=http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |title=NEC Group – Conference City |publisher=Locate Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=1 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401071154/http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |url-status=dead }}</ref> શહેરના સ્પોર્ટસ અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. શહેરની ત્રણ યુનિવર્સિટીઓ (એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ અને બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટી) અને બે યુનિવર્સિટી કોલેજમાં 65,000 કરતા વિદ્યાર્થી અને આશરે 15,000 કર્મચારીઓ છે, જે શહેરના અર્થતંત્ર તેમજ તેના સંશોધન અને વિકાસ પાયામાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપે છે. [[ચિત્ર:2009 Jaguar XF DC.JPG|thumb|left|કેસલ બ્રોમવિચ એસેમ્બલી યુનિટ ખાતે જગુઆર કાર્સે બનાવેલી જગુઆર એક્સએફ]] 2.43 અબજ પાઉન્ડના વાર્ષિક ટર્નઓવર સાથે બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર બ્રિટનનું સૌથી મોટું રિટેલ સેન્ટર છે<ref>{{cite web |url=http://www.caci.co.uk/492.aspx |title=Retail Footprint 2010 reveals Britain's shopping successes and strugglers |date=21 May 2010 |access-date=18 July 2010 |publisher=[[CACI|CACI Ltd]] |archive-date=18 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618210926/http://www.caci.co.uk/492.aspx |url-status=dead }}</ref> અને તેમાં દેશના સૌથી વ્યસ્ત શોપિંગ સેન્ટર –બુલરિંગ<ref name="shpcent">{{cite news |title=UK's busiest shopping centre |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method=full%26objectid=14600178%26siteid=50002-name_page.html |publisher=icBirmingham |date=3 September 2004 |access-date=3 February 2008}}</ref>- અને લંડન બહારનો કોર્પોરેશન સ્ટ્રીટ પરનો સૌથી મોટો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર હાઉસ ઓફ ફ્રેઝર આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.propertymall.com/press/article/3888 |title=The 10 largest UK Stores, 1998 |access-date=3 February 2008 |date=5 May 1998 |work=Corporate Intelligence on Retailing – Other – Tesco Overtakes Sainsburys Overall |publisher=propertymall.com}}</ref> શહેરમાં ચાર સેલ્ફફ્રિજ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર અને ડેબેનહામની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી બ્રાન્ચ આવેલી છે.<ref name="shpcent"/> 2004માં શહેરને ખરીદી કરવા માટેનું બ્રિટનનું ત્રીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ શહેર તરીકે સ્થાન આપીને તેને ‘‘વર્લ્ડ ક્લાસ શોપિંગ’’ ગણવામાં આવ્યું હતું, તે આ યાદીમાં લંડનના વેસ્ટ એન્ડ અને ગ્લેસગો પછીના ક્રમે આવ્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/03/shopping.arts |title=Birmingham soars up the shopping list &#124; UK news |publisher=The Guardian |access-date=30 May 2009 | location=London | first=Gerard | last=Seenan | date=3 March 2004}}</ref> શહેરમાં મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં કેટલાંક મહત્ત્વના ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ હજુ કાર્યરત છે, જેમાં કેસલ બ્રોમવિચમાં જગુઆર કાર્સ અને બોર્નવિલેમાં કેડબરી ટ્રોબર બેસેટનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનો આર્થિક વૃદ્ધિદર 21મી સદીમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા વધુ રહ્યો છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS33, લીટી 102 પર માહિતી</ref> પરંતુ તેના લાભ સ્થાનિક લોકોને ઓછા મળ્યા છે, આજુબાજુના વિસ્તારના પરપ્રાંતીયોને કુશળતાની જરુરી હોય તેવી વધારે નોકરીઓ મળી છે. બ્રિટનમાં સૌથી ઊંચો બેરોજગારીનો દર ધરાવતા બે સંસદીય મતક્ષેત્રો લેડીવૂડ એન્ડ સ્પાર્કબ્રુક અને સ્મોલ હીથ બર્મિંગહામમાં આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls |title=Local area labour markets: statistical indicators – Parliamentary Constituency tables (Unemployment Rate January 2005 to December 2005) |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070108225836/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls|archive-date=8 January 2007}}</ref> વૃદ્ધિને કારણે શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થા પર પણ બોજ પડ્યો છે. ઘણા મુખ્ય રોડ અને સેન્ટ્રલ ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશનનો પીક ટાઇમ દરમિયાન તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == પરિવહન == [[ચિત્ર:Birmingham airport arrivals arp.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ]] [[ચિત્ર:390029 'City of Stoke-on-Trent' at Birmingham New Street.JPG|thumb|ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશન ખાતે બર્મિંગહામ-બિલ્ટ પેન્ડોલિનો ]] આંતરિક રીતે કેન્દ્રવર્તી સ્થાનને કારણે બર્મિંગહામ મોટરવે, રેલવે અને કેનાલ નેટવર્ક માટેનું મુખ્ય પરિવહન હબ બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/canals |title=Canals in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052603/http://www.birmingham.gov.uk/canals |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં સંખ્યાબંધ જાણીતા મોટરવેઝ આવેલા છે, સંભવત બ્રિટનનું સૌથી વધુ જાણીતું મોટરવે જંક્શન સ્પેગેટી જંક્શન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/heritage/england/birmingham/article_1.shtml |title=Dad, are we nearly there yet? |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> નેશનલ એક્સપ્રેસનું બ્રિટનનું હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના ઇસ્ટસાઇડ વિસ્તારમાં આવેલું છે અને તેની બાજુમાં નવવિકસિત બર્મિંગહામ કોચ સ્ટેશન છે, જે કંપનીના કોચ નેટવર્ક માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ શહેરના પૂર્વમાં આવેલા સોલિહુલ બરો આવેલું બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ છે. 2009ના આંકડા મુજબ આ એરપોર્ટ બ્રિટનમાં હવાઇ મુસાફરીના સંદર્ભમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. સ્થાનિક જાહેર પરિવહન માટે બસ, સ્થાનિક ટ્રેન અને ટ્રામનો ઉપયોગ થાય છે. 11એ અને 11 સી નંબર (શહેરમાં પ્રવાસની દિશાના સંદર્ભમાં એ- એટલે એન્ટી ક્લોકવાઇઝ અને સી એટલે ક્લોકવાઇઝ)નો આઉટર સર્કલ બસ રૂટ યુરોપનો સૌથી લાંબો બસ રુટ છે, જે 272 બસ સ્ટોપ સાથે {{convert|26|mi|km}} લાંબો<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2005/06/27/number_11_bus_feature.shtml |title=The amazing number 11 bus |publisher=BBC Birmingham |date=27 June 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |title=Route 11 Bus Showcase |publisher=Birmingham City Council |date=21 June 2005 |author=Barbara Elsom |access-date=7 June 2008 |quote=Since 2001 231 bus stops out of 272 have been upgraded to Showcase standards... |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208133513/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |archive-date=8 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> બસ રુટનું ખાસ કરીને નેશનલ એક્સપ્રેસ વેસ્ટ મિડલેન્ડ સંચાલન કરે છે, જે બર્મિંગહામમાં તમામ બસ મુસાફરોમાં 80 ટકા લોકોને સેવા પૂરી પાડે છે, જોકે બીજી 50 નાની રજિસ્ટ્રર્ડ બસ કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |title=Bus Services |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522122603/http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |archive-date=22 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> વ્યાપક બસ નેટવર્કને કારણે લોકો શહેરના વિવિધ પ્રદેશોમાં સરળતાથી આવજાવ કરી છે, જ્યારે લાંબા બસ રુટ મુસાફરો વોલ્વરહેમ્પ્ટન, ડુડલી, વોલસોલ, વેસ્ટ બ્રોમવિચ, હેલ્સોવેન, સ્ટોબ્રિજ અને મેરી હિલ શોપિંગ સેન્ટર જેવા દૂરના વિસ્તાર સુધી લઈ જાય છે. વેસ્ટ મિડલેન્ડ નગરજૂથના બર્મિંગહામ સાથે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાથી જોડાયેલા નથી તેવા શહેરોમાં સેડલી, કિંગ્સવિનફોર્ડ, વેડન્ઝફિલ્ડ અને વિલેનહોલનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ નેશનલ રેલવે નેટવર્કના સેન્ટ્રમાં આવેલું છે. સિટી સેન્ટરનું બીજુ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ સ્નો હિલ સ્ટેશન પણ મિડલેન્ડ મેટ્રોનું ટર્મિનસ છે, આ સ્ટેશન અને વોલ્વરહેમ્પ્ટન વચ્ચેની દોડતી મિડલેન્ડ મેટ્રો બિલસ્ટોન, વેડન્ઝબરી અને વેસ્ટ બ્રોમવિચ જેવા નજીકના શહેરોને પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.travelmetro.co.uk/ |title=Travelmetro.co.uk |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608124147/http://www.travelmetro.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> મિડલેન્ડ મેટ્રોને બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર સુધી લંબાવવાની યોજના છે.<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2005/20051794.htm |title=The Midland Metro (Birmingham City Centre Extension, etc.) Order 2005 |publisher=[[Office of Public Sector Information]] |year=2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> બર્મિંગહામમાં વિશાળ રેલ બેસ્ડ પાર્ક અને રાઇડ નેટવર્ક છે, જે સિટી સેન્ટરની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. જુઓ બર્મિંગહોમ રેલ સ્ટેશન. બર્મિંગહામ તેની વિશાળ કેનાલ સિસ્ટમ માટે પણ જાણીતું છે અને શહેરનો ઘણીવાર વેનિસ કરતા વધુ કેનાલ રૂટ હોવા તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે. આ કેનાલે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિક દરમિયાન શહેરોના ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત કરી હતી. બ્રિન્ડલીપ્લેસ જેવી કેનાલસાઇડ રિજનરેશન સ્કીમ્સથી કેનાલ નેટવર્ક પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ]] સિટી કાઉન્સિલ ઇંગ્લેન્ડની સૌથી મોટી સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી છે, જે સીધી કે આડકતરી રીતે 25 નર્સરી સ્કૂલ્સ, 328 પ્રાથમિક શાળા, 77 માધ્યમિક શાળા, અને 29 સ્પેશિયલ સ્કૂલ્સનો વહીવટ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928104556/http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=Birmingham City Council Special Needs Schools |publisher=Birmingham Grid for Learning (BGfL) |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> તે ગ્રંથાલય સેવા પણ ચલાવે છે, જેનો વર્ષે 40 લાખ લોકો લાભ લે છે અને વર્ષ દરમિયાન આશરે 3,500 પૌઢ શિક્ષણ કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|title=Birmingham Adult Education Service|publisher=Birmingham City Council|access-date=7 June 2008|archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173416/http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|url-status=dead}}</ref> મુખ્ય ગ્રંથાલય સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી છે અને બર્મિંગહામમાં બીજા 41 સ્થાનિક ગ્રંથાલયો છે, જે ઉપરાંત એક રેગ્યુલર મોબાઇલ લાયબ્રેરી સર્વિસ પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |title=Birmingham Mobile Library Service |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324200749/http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની મોટા ભાગની સરકારી શાળાઓ ખાસ કરીને કોમ્યુનિટી સ્કૂલ્સ છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા એક સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી (એલઈએ) (LEA) તરીકેની ભૂમિકા હેઠળ સીધો વહીવટ કરવામાં આવે છે. જોકે રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થા હેઠળ મોટી સંખ્યામાં સ્વૈચ્છિક અનુદાન સંચાલિત શાળાઓ પણ છે. કિંગ એડવર્ડઝ સ્કૂલ કદાચ શહેરની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત સ્વતંત્ર શાળા છે. કિંગ એડવર્ડ-6 ફાઉન્ડેશનની સાત શાળા શિક્ષણના ઉચ્ચ ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીયસ્તરે જાણીતી છે અને તમામ સ્કૂલો નેશનલ લીગ યાદીમાં સતત ટોચના સ્થાન હાંસલ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213094554/http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Grammar Schools of King Edward the Sixth |publisher=The Grammar Schools of King Edward the Sixth in Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:BirminghamCentralLibrary.jpg|left|thumb|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી]] બર્મિંગહામમાં ત્રણ યુનિવર્સિટી આવેલી છે, જેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ, એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ થાય છે તેમજ ન્યૂમેન યુનિવર્સિટી કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/birminghampost/news/tm_headline=city-college-wins-right-to-grant-degrees%26method=full%26objectid=19750162%26siteid=50002-name_page.html |author=Naqvi, Shahid |title=City college wins right to grant degrees |publisher=[[Birmingham Post]] |date=7 September 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> અને યુનિવર્સિટી કોલેજ બર્મિંગહામ એમ બે યુનિવર્સિટી કોલેજ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |title=A New Year and a new name for the College. |access-date=7 January 2008 |publisher=University College Birmingham |archive-date=10 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092441/http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ હાલમાં બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ બનેલી બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોર (સંગીતની પાઠશાળા) અને બર્મિંગહામ સ્કૂલ ઓફ એક્ટિંગ કલાના ચોક્કસ વિષયમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. શ્રેણીબદ્ધ યુનિવર્સિટી અને કોલેજને કારણે બર્મિંગહામમાં 65,000 કરતા વધુ હાયર એજ્યુકેશન વિદ્યાર્થી છે અને તે લંડન પછીનું બ્રિટિનનું બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વિદ્યાર્થી ધરાવતું શહેર છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન મેમોરિયલ ક્લોક ટાવર યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની ચાન્સેલર્સ કોર્ટમાં આવેલું ટાવર હાઉસ છે. તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો ફ્રી સ્ટેન્ડિંગ ક્લોક ટાવર છે. શ્રેણીબદ્ધ નાની કોલેજના વિલિનિકરણ દ્વારા રચવામાં આવેલી બર્મિંગહામ મેટ્રોપોલિટન કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.sutcol.ac.uk |title=Sutton Coldfield College |access-date=7 June 2008 |archive-date=22 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322022536/http://www.sutcol.ac.uk/ |url-status=dead }}</ref> દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણની સૌથી મોટી કોલેજ છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન કોલેજ બર્મિંગહામ સોલિહુલની એવી છઠ્ઠા સ્વરૂપની કોલેજ છે, કે જેને બીકન સ્ટેટસ અને ઓવરઓવલ ઓએફએસટીઈડી (OFSTED) ગ્રેડ1 (આઉટસ્ટેન્ડિંગ) આપવામાં આવેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205191644/http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Joseph Chamberlain College |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> 1970ના દાયકા પછી બર્મિંગહામની મોટાભાગની સેકન્ડરી સ્કૂલ્સ 11-16/18 સિસ્ટમની સર્વગ્રાહી સ્કૂલ્સ છે, જ્યારે પોસ્ટ જીસીએસઈ (GCSE) વિદ્યાર્થીને સ્કૂલ્સના છઠ્ઠા સ્વરૂપમાં અથવા અથવા ફર્થર એજ્યુકેશન કોલેજમાં તેમનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ મળે છે. બર્મિંગહામે હંમેશા 5-7 વર્ષના બાળકો માટે પ્રાયમરી સ્કૂલ સિસ્ટમ અને 7-11 વર્ષના બાળકો માટે જુનિયર સ્કૂલ સિસ્ટમને અમલી બનાવેલી છે. == રમત-ગમત == [[ચિત્ર:AstonvillavsBirmingham06.JPG|thumb|right|વિલા પાર્ક ખાતે સેકન્ડ સિટી ડરબીમાં એસ્ટોન વિલા વિ. બર્મિંગહામની મેચ]] બર્મિંગહામે રમતગમતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વિશ્વની પ્રથમ લીગ ફૂટબોલ સ્પર્ધા સ્થાન ધરાવતી ધ ફૂટબોલ લીગની બર્મિંગહામના નિવાસી અને એસ્ટોન વિલાના ડિરેક્ટર વિલિયમ મેકગ્રેગરે સ્થાપના કરી હતી, તેમણે 1888માં ક્લબના સહ ડિરેક્ટર્સને પત્ર લખીને દરખાસ્ત કરી હતી કે ‘‘ઇંગ્લેન્ડની સૌથી વધુ મહત્ત્વની 10 અથવા 12 ક્લબનું જોડાણ કરીને દરેક સિઝન માટે શહેરમાં એક ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરી શકાય.’’<ref>{{cite web |url=http://www.football-league.co.uk/page/History/HistoryDetail/0,,10794~1357277,00.html|title=History of the Football League|publisher=The Football League|access-date=30 December 2009}}</ref> ટેનિસની આધુનિક રમતનો વિકાસ હેરી જેમ અને તેમના મિત્ર ઓગોરિયા પરેરાએ એજબેસ્ટનમાં પરેરાના મકાનમાં 1859 અને 1865ની વચ્ચે કર્યો હતો,<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |title=Lawn Tennis and Major T. H. Gem |publisher=Birmingham Civic Society |access-date=7 June 2008 |archive-date=18 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/611hF75my?url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એજબેસ્ટોન આર્ચરી અને લોન ટેનિસ સોસાયટી વિશ્વની સૌથી જુની ટેનિસ ક્લબ છે.<ref>{{cite news|first=Anna|last=Tyzack|title=The True Home of Tennis|url=http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|work=Country Life|publisher=IPC Media|date=22 June 2005|access-date=17 January 2009|archive-date=30 ઑક્ટોબર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030083434/http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એન્ડ ડિસ્ટ્રિસ્ટ ક્રિકેટ લીગ વિશ્વની સૌથી જુની ક્રિકેટ લીગ છે<ref>{{cite book|last=Davis|first=Alex E|title=First in the field: the history of the world's first cricket league: the Birmingham and District Cricket League, formed 1888|year=1988|publisher=Brewin Books|isbn=0947731342}}</ref> અને બર્મિંગહામ 1973માં વિમેન્સ ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપનું સૌ પ્રથમ યજમાન બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|title=ICC Women's World Cup Qualifier schedule|publisher=International Cricket Council|access-date=14 September 2009|archive-date=2 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402102254/http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એવું પ્રથમ શહેર છે કે જેને સ્પોર્ટસ કાઉન્સિલે નેશનલ સિટી સ્પોર્ટસ તરીકે જાહેર કર્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |title=Birmingham – We love our sport |publisher=Marketing Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608151649/http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |url-status=dead }}</ref>. બર્મિંગહામે 1992માં સમર ઓલિમ્પિક માટે નિષ્ફળ બિડ કરી હતી. [[ચિત્ર:Edgbaston - England vs Australia 2009.jpg|thumb|left|એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પર ટેસ્ટ મેચ]] હાલમાં આ શહેરમાં દેશની સૌથી જુની પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ આવેલી છે, જેમાં એસ્ટોન વિલા બર્મિંગહામ સિટીનો સમાવેશ થાય છે, આમાંથી [[એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ|એસ્ટોન વિલા]]<nowiki/>ની સ્થાપના 1874માં થઈ હતી અને તે વિલા પાર્કમાં મેચ રમે છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટીની સ્થાપના 1875માં થઈ હતી અને તે સેન્ટ એન્ડ્રૂઝ ખાતે મેચ રમે છે. વિવિધ ક્લબ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘણી જ તીવ્ર હોય છે અને બે ક્લબ વચ્ચેની ટુર્નામેન્ટ સેકન્ડ સિટી ડરબી તરીકે ઓળખાય છે.<ref>[http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=27 ધ સેકન્ડ સિટી ડરબી], footballderbies.com. સુધારો, 30 ડિસેમ્બર 2009</ref> એસ્ટોન વિલાએ 50 વખત ટુર્નામેન્ટ જીતી છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટી 38 વખત વિજેતા બની છે. બંને ટીમોએ ટ્રોફી જીતી છે, વિલા સાત વખત લીગ ચેમ્પિયન્સ અને 1982માં યુરોપિયન ચેમ્પિયન્સ બની છે. છ વખત કાઉન્ટી ચેમ્પિયનશિપ વિજેતા વોરવિકશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગાઉન્ડમાં મેચનું આયોજન કરે છે, જેમાં ટેસ્ટ ક્રિકેટ અને વન ડે ઇન્ટરનેશનલનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે. બ્રાયન લારાએ 1994માં વોરવિકશાયર તરફી રમતા 501 રન ફટકાર્યા ત્યારે આ ગ્રાઉન્ડ ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા સૌથી વધુ રનનો રેકોર્ડનું સાક્ષી બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071204030409/http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-date=4 ડિસેમ્બર 2007 |title=Alumni – Brian Lara |publisher=Warwickshire County Cricket Club |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:NIA, Birmingham.jpg|thumb|right|નેશનલ ઇન્ડોર એરેના]] ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેક એન્ડ ફિલ્ડ મિટીંગ એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમમાં યોજાય છે, જે ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય એથ્લિટ ધરાવતા બર્ચફિલ્ડ હેરિયર્સનું હોમ ગ્રાઉન્ડ છે. એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમની બાજુમાં [http://www.birmingham.gov.uk/gmac જીએમએસી (GMAC) જિમ્નેસ્ટિક્સ એન્ડ માર્શલ આર્ટસ સેન્ટર]ને 2008માં ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં [http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm ઐકીડો ફેલોશિપ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122131858/http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm |date=2010-11-22 }}ના હેડક્વાર્ટર્સ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબના જિમ્નેસ્ટિક્સ હોલ અને ત્રણ માર્શલ ડોજા આર્ટ આવેલા છે. 1991માં ખુલ્લુ મૂકાયેલું નેશનલ ઇન્ડોર એરેના (એનઆઇએ) (NIA) <ref>{{cite web |url=http://www.thenia.co.uk |title=The NIA |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202161556/http://www.thenia.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અગ્રણી ઇન્ડોર એથ્લિટિક્સ વેન્યૂ છે, જેમાં 2007માં યુરોપિયન એથ્લિટિક્સ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ અને 2003માં આઈએએએફ (IAAF) વર્લ્ડ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ તેમજ ઘણી ડબલ્યુડબલ્યુએઇ (WWE) રેસલિંગ સ્પર્ધાનું આયોજન થયેલું છે. એટીપી (ATP) ઇન્ટરનેશનલ ટેનિસ હજુ પણ એજબેસ્ટન્સ પ્રાયરી ક્લબમાં રમાય છે.<ref>{{cite book |author=Steve Beauchampe |title=Played in Birmingham |publisher=Malavan Media |year=2006 |isbn=0-9547445-1-9}}<br />{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham's Sporting Heritage |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630033855/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=30 જૂન 2006 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બિલેસ્લી કોમનના મેદાનનો ઉપયોગ કરતા પ્રોફેશનલ રગબી યુનિયન મોસલે આરએફસી તેમજ પ્રોફેશન બોક્સિંગ, હોકી, સ્કેટબોર્ડિંગ, સ્ટોક-કાર રેસિંગ, ગ્રેહાઉન્ડ રેસિંગ અને સ્પીડવે જેવી રમતો પણ રમાય છે. == ખોરાક અને પીણા == [[ચિત્ર:Birmingham Wholesale Markets.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટનો ફળ અને શાકભાજી વિભાગ]] બર્મિંગહામનો વેપારના શહેર તરીકેનો વિકાસ થવાનું મૂળ કારણ 1166માં રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કૃષિ પેદાશો માટે સ્થાપવામાં આવેલું બજાર છે. પછીની સદીઓમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિકરણ થયું હોવા છતાં આ ભૂમિકા જળવાઈ રહી છે અને બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટે દેશના સૌથી મોટા સંયુક્ત હોલસેલ ફૂડ માર્કેટ તરીકેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે,<ref name="post-2009-03-03">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|title=Birmingham Council set to give green light to Digbeth market scheme|access-date=29 October 2009|last=Dale|first=Paul|date=3 March 2009|work=Birmingham Post|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105233013/http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|url-status=dead}}</ref> જે માંસ, માછલી, ફળ, શાકભાજી અને ફુલોનું વેચાણ કરે છે તેમજ 100 માઇલ દૂર સુધી રેસ્ટોરા અને સ્વતંત્ર રિટેલર્સને તાજી પેદાશો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite news|first=Shepherd|last=Mark|title=The Wholesale shebang: traders at Birmingham's Wholesale Market may have a new home at Prupim's Hub by 2012. But that will happen to the existing site?|url=http://www.propertyweek.com/story.asp?sectioncode=39&storycode=3144234|work=Property Week|publisher=United Business Media|date=3 July 2009|access-date=30 October 2009}}</ref> બર્મિંગહામ લંડન પછી એવું એકમાત્ર શહેર છે કે જેમાં મિશેલિન સ્ટાર ધરાવતી ત્રણ રેસ્ટોરા છે, જેમાં એજબેસ્ટનની ''સિમ્પ્સન્સ'' , હારબોર્ન ખાતેની ''ટર્નર્સ'' અને સિટી સેન્ટર ખાતેની ''પુર્નેલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|title=Michelin stars 2009|access-date=18 January 2009|publisher=Michelin Group|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212162013/http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ સ્થિત બ્રુઅરિઝમાં એન્સેલ્સ, ડેવનપોર્ટ અને મિટસેલ એન્ડ બટલરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |title=Birmingham Breweries |publisher=Midlands Pubs.co.uk |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144014/http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> એસ્ટોન મેનોર બ્રુઅરી હાલમાં નોંધપાત્ર કદની એકમાત્ર બ્રુઅરી છે. ઘણા ફાઇન વિક્ટોરિયન પબ અને બાર શહેરમાં હજુ પણ જોવા મળે છે. બર્મિંગહામની સૌથી જુની ઇન ઓલ્ડ ક્રાઉન છે, જે ડેરિટેન્ડ (સિરકા 150{{સંદર્ભ}})માં આવેલી છે. શહેરમાં નાઇટક્લબ અને બારની ભરમાર છે, જેમાં સૌથી સૌથી જાણીતી બ્રોડ સ્ટ્રીટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930105529/http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=BID Broad Street |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> વિન્ગ યીપ ફૂડ સામ્રાજ્યની સૌ પ્રથમ શરુઆત આ શહેરમાં થઈ હતી અને તે નેશેલ્સમાં હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/tm_objectid=16631720&method=full&siteid=50002&headline=taste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |title=Taste of the Orient sweet for Wing Yip |publisher=The Birmingham Post Midland Rich List 2006 |date=6 January 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309190801/http://www.birminghampost.net/tm_objectid%3D16631720%26method%3Dfull%26siteid%3D50002%26headline%3Dtaste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |url-status=dead }}</ref> કરીના એક પ્રકાર બાલ્ટીની શોધ આ શહેરમાં થઈ હતી, જેને ‘બાલ્ટી બેલ્ટ’ અથવા ‘બાલ્ટી ટ્રાયેંગલ’ માટે ઘણી પ્રસિદ્ધિ મેળવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/balti |title=The Balti Experience |publisher=Birmingham City Council |access-date=19 December 2006|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110929053142/http://www.birmingham.gov.uk/balti|archive-date=29 September 2011}}</ref> બર્મિંગહામથી શરુ થયેલી જાણીતી ફૂડ બ્રાન્ડ્સમાં ટાઇફૂ ટી, બર્ડઝ કસ્ટાર્ડ, કેડબરી ચોકલેટ અને એચપી સોસનો સમાવેશ થાય છે. === કલા === [[ચિત્ર:Black Sabbath 1999-12-16 Stuttgart.jpg|thumb|right|હેવી મેટલ મ્યુઝિકના સૌ પ્રથમ બેન્ડ બ્લેક સબાથની સ્થાપના બર્મિંગહામમાં થઈ હતી.]] બર્મિંગહામ છેલ્લી સદીથી ધમબકતા અને વૈવિધ્યપૂર્ણ સંગીતનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. બર્મિંગહામ બેન્ડ્સે બ્રિટનની સંગીત સંસ્કૃતિમાં મોટું પ્રદાન આપ્યું છે અને ઘણા સમકાલિન મ્યુઝિક બેન્ડ બર્મિંગહામ બેન્ડ્સના તેમના પરના મોટા પ્રભાવનો સ્વીકાર કરે છે. 1960ના દાયકાના ‘બ્રુમ બીટ’ યુગમાં મૂડી બ્લૂ જેવા બ્લૂ અને પ્રારંભિક પ્રોગ્રેસિવ રોક બેન્ડ પ્રસિદ્ધ બન્યા હતા. આ શહેરનો હેવી મેટલ મ્યુઝિકના જન્મસ્થળ તરીકે ઘણીવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite book |author=David Konow |title=Bang Your Head: The Rise and Fall of Heavy Metal |url=https://archive.org/details/bangyourheadrise0000kono |publisher=Three Rivers Press |year=2002 |isbn=0-609-80732-3}}</ref> કારણ કે જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], મેગ્નમ અને લેડ ઝેપબિલનના બે સભ્યો સ્થાનિક રહેવાસી હતા. આ પછી 80ના દાયકામાં નેપામ ડેથ જેવા બેન્ડ બર્મિંગહામ હેવી મેટલમાં જોડાયા હતા. 1870ના દાયકામાં ધ મૂવ અને આઇડલ રેસના સભ્યોએ ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા અને વિઝાર્ડની રચના કરી હતી. 1970ના દાયકામાં સ્ટીલ પલ્સ, યુબી40 (UB40), મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ બીક જેવા બેન્ડ્સ સાથે આ શહેરમાં રેગે અને સ્કાનો ઉદભવ થયો હતો, આ બેન્ડ્સે સંગીતમાં વંશીય એકતા દર્શાવી હતી અને ડાબેરી વિચારસરણી ધરાવતા ગીતો અને બહુવંશીય ગીતો રજૂ કરીને બર્મિંગહામનના પ્રવર્તમાન સામાજિક પ્રવાહોનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું હતું. 1980ના દાયકાના પોપ બેન્ડ ડુરાન ડુરાન પણ બર્મિંગહામની દેન છે. [[ચિત્ર:ExCathedra-BirminghamTownHall-byJamesAshby-20080301.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં એક્સ કેથેડ્રાનું પર્ફોર્મન્સ]] શહેરમાં જાઝ સંગીત પણ લોકપ્રિય છે અને બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ બ્રિટનમાં તેના પ્રકારનો સૌથી મોટો ફેસ્ટિવલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/local_events/2003/07/jazz-calendar.shtml |title=Birmingham Local Events |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> આ ફેસ્ટિવલનું સ્થાન બર્મિંગહામની બહાર સોલિહુલમાં આવેલું છે. તેનું પ્રથમ આયોજન 1984માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |title=Birmingham International Jazz Festival venues |publisher=Birmingham Jazz Festival |access-date=7 June 2008 |archive-date=21 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821115658/http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |url-status=dead }}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિટી ઓફ બર્મિંગહામ સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનું મૂળ વતન સિમ્ફની હોલ છે. સિટી ઓર્ગેનિસ્ટની પણ પ્રથા છે, જેમાં 1843 પછી માત્ર સાત વ્યક્તિને આ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. હાલમાં સિટી ઓર્ગેનિસ્ટનો દરજ્જો ધરાવતા થોમસ ટ્રોટર 1983થી આ હોદ્દા પર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |title=Thomas Trotter – Organ |publisher=Patrick Garvey Management |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602143448/http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં સંગીત વાદ્યોને ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા પછીથી સાપ્તાહિક સંગીત કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામા આવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham Town Hall: The Organ |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611231917/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=11 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે જીણોર્ધારને પગલે ઓક્ટોબર 2007માં બર્મિંગહામ હોલને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યાં સુધી આ કાર્યક્રમનું આયોજન સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. બર્મિંગહામ રોયલ બેલે<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |title=Birmingham Royal Ballet |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605043954/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |archive-date=5 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> તેમજ વિશ્વની સૌથી જુની વોકેશનલ ડાન્સ સ્કૂલ એલ્મહર્સ્ટ સ્કૂલ ફોર ડાન્સ આ શહેરમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|title=Elmhurst School for Dance|publisher=MADE|access-date=3 July 2009|archive-date=21 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721050543/http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં ત્રિવાર્ષિક મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલનું 1784થી 1912 સુધી આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. મેન્ડલસોહન, ગાઉનોડ, સુલિવાન, ડીવોરેક, બેન્ટોક અને એડવર્ડ એલ્ગર દ્વારા સંગીતની વિશેષ રચના કરીને તેનું પર્ફોર્મન્સ આપવામાં આવે છે.એડવર્ડ એલ્ગરે તેમના સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ચાર સમુહગીતો બર્મિંગહામ માટે લખ્યા છે. એલ્ગરના ''ડ્રીમ ઓફ ગેરોન્ટીયસ'' ને સૌથી પ્રથમ 1900માં અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સિટીમાં જન્મેલા ગીતકારોમાં આલ્બર્ટ વિલિયમ કેટેલબે અને એન્ડ્રુ ગ્લોવરનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:The Rep from Broad Street, Birmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ રિપેર્ટરી થીયેટર]] બર્મિંગહામના બીજા શહેર કેન્દ્રિત સંગીત સ્થળોમાં 1991માં ખુલ્લા મૂકવામાં આવેલા નેશનલ ઇન્ડોર એરેના, ડેલ એન્ડમાં 02 એકેડેમીનું સ્થાન લેવા સપ્ટેમ્બર 2009માં બ્રિટલ સ્ટ્રીટ ખાતે ખુલ્લી મૂકવામાં આવેલી 02 એકેડમી, 1997માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવેલું સીબીએસઓ (CBSO) સેન્ટર, ડિગબેથ ખાતેના બારફ્લાય અને એડ્રીયન બોલ્ટ હોલનો સમાવેશ થાય છે, જે બર્મિંગહામ કન્ઝવેટર ખાતે પેરેડાઇઝ ફોરમ અને બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીની સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો. બર્મિંગહામના ઘણા થીયેટરોમાં સૌથી મોટું થીયેટર એલેક્ઝાન્ડરા (‘ધ એલેક્સ’) ધ રેપ, ધ હિપોડ્રોમ અને ઓલ્ડ રેપ છે. ધ ક્રેસેન્ટ થીયેટર અને ઓલ્ડ જોઇન્ટ સ્ટોક થીયેટર સિટી સેન્ટરના બીજા થીયેટરો છે. સિટી સેન્ટરની બહારના થીયેટરોમાં ડ્રમ આર્ટસ સેન્ટર (અગાઉના એસ્ટોન હિપોડ્રોમની નજીક) અને ''મેક'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/theatres |title=Theatres in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324202550/http://www.birmingham.gov.uk/theatres |url-status=dead }}</ref> ધ ફીયર્સ! ધ રેપના સહયોગમાં યોજવામાં આવતા ફીયર્સ નામના ફેસ્ટિવલમાં સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કંપનીઓના વાર્ષિક પર્ફોર્મન્સને રજૂ કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Birmingham Art Gallery & Museum.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી]] બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલી સાહિત્યની હસ્તીઓમાં સેમ્યુઅલ જોહનસનનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ટૂંકાગાળા માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને નજીકના લીચફિલ્ડમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીમાં તેમના આશરે બે હજાર પુસ્તકો છે. આર્થર કોનન ડોયલે બર્મિંગહામના અસ્ટન એરિયામાં કામ કર્યું હતું, જ્યારે કવિ લૂઈસ મેકનીસ છ વર્ષ માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગે બર્મિંગહામમાં તેમના નિવાસ દરમિયાન એસ્ટોન હોલ આધારિત કૃતિ ''બ્રેસબ્રિજ હોલ'' અને ''ધ હ્યુમરિસ્ટ્, એ મેડલી'' જેવી તેમની સૌ વધુ પ્રખ્યાત સાહિત્યકૃતિની રચના કરી હતી. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા આ શહેરમાં રહેલા બીજા સાહિત્યકારોમાં ડેવિડ લોજ, જોનાથન કો અને જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો સમાવેશ થાય છે, જેમને આ શહેરના વિસ્તારો અને ઇમારતોમાંથી પ્રેરણા મળી હોવાનું માનવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલા જાણીતા કવિઓમાં શહેરના છઠ્ઠા પોયેટ લોરિયેટ રોઈ ક્વાબેના<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |title=About the Birmingham Poet Laureate |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075008/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને શહેરમાં જન્મેલા બેન્ઝામિન ઝેપફાનિયાહનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટનના સૌથી મોટા સ્થાપિત સ્થાનિક સાયન્સ ફિક્શન ગ્રૂપની 1971માં બર્મિંગહામ સ્થાપના થઈ હતી (જોકે 1940 અને 1960ના દાયકામાં અગાઉના સ્વરુપો હતો) અને તે એન્યૂઅલ એસએફ ઇવેન્ટ નોવાકોનનું આયોજન કરે છે. બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ અને આર્ટ ગેલરીમાં વિશ્વમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ કલાના સૌથી મોટા કલેક્શન આવેલા છે. એડવર્ડ બર્ની-જોન્સ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને પ્રથમ 20 વર્ષ શહેરમાં વિતાવ્યા હતા અને પછીથી રોયલ બર્મિંગહામ સોસાયટી ઓફ આર્ટિસ્ટના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 2004 ''ગૂડ બ્રિટન ગાઇડ'' દ્વારા બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસને ‘ગેલરી ઓફ ધ યર’ જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/pr081203.html |title=Barber Institute is 'Gallery of the Year' |date=8 December 2003 |publisher=Barber Institute of Fine Arts |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 સપ્ટેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050908083324/http://barber.org.uk/pr081203.html |url-status=dead }}</ref> આઇકોન ગેલરીમાં સમકાલિન કલાકૃતિઓ અને ઇસ્ટસાઇડ પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રદર્શન છે. જાણીતા સ્થાનિક આર્ટિસ્ટમાં ડેવિડ કોક્સ, ડેવિડ બોમબર્ગ, પોગસ સીઝર, કીથ પાઇપર અને ડોનાલ્ડ રોડનીનો સમાવેશ થાય છે. જૂના ફોટોગ્રાફના ભંડાર ઓઓએમ (OOM) ગેલરીએ ફેઝેલી સ્ટુડિયોઝ, થ્રી વ્હાઇટ વોલ્સ અને કાઇનેટિક એઆઇયુ (AIU) જેવા સંગઠનો સાથે સહયોગ કર્યો છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પ્રિન્ટિંગના સેન્ટર તરીકે બર્મિંગહામની ભૂમિકાને ગ્રાફિક ડિઝાઇન અને પ્રોડકટ ડિઝાઇનની મજબૂત સ્થાનિક પરંપરાથી ટેકો મળ્યો છે. બર્મિંગહામ ડિઝાઇનર્સના જાણીતા વર્કમાં બાસ્કરવિલે ફોન્ટ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |title=John Baskerville of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100752/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> રસ્કીન પોટરી,<ref>{{cite web |url=http://www.geffrye-museum.org.uk/_download/CCECMYVI.pdf |title=Ruskin pottery centenary exhibition |publisher=The Geffrye Museum, London |format=PDF |access-date=29 September 2007}}</ref> એકમે થન્ડરર વ્હિસલ,<ref>{{cite web |url=http://www.drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |title=History of the Whistle |publisher=District Referee Coordinator – Durham |access-date=29 September 2007 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100044/http://drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |url-status=dead }}</ref> ધ આર્ટ ડેકો બ્રાન્ડિંગ ઓફ ઓડિયોન સિનેમાસ<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/critic/feature/0,1169,717532,00.html |title=The mogul's monuments – How Oscar Deutsch's Odeon cinemas taught Britain to love modern architecture |author=Jonathan Glancey |publisher= Guardian |date=18 May 2002 |access-date=29 September 2007 | location=London}}</ref> અને મિનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |title=Alec Issigonis, Automotive Designer (1906–1988) |publisher=Design Museum, London |access-date=29 September 2007 |archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070913154950/http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |url-status=dead }}</ref> === ઉત્સવો અને કાર્યક્રમો === બર્મિગહામમાં સેન્ટ જ્યોર્જ ડે પાર્ટી સહિતના ઘણા રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્સવોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ ટેટૂ નેશનલ ઇન્ડોર એરિયા સાથે દર વર્ષે લાંબા ગાળાથી યોજવામાં આવતો મિલિટરી શો છે. કેરિબિયન શૈલીના બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ કાર્નિવલનું ઘણા વર્ષોથી આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ પ્રાઇડનું ગે વિલેજમાં આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં દર વર્ષે 100,000 લોકો આવે છે. 1997થી શહેરમાં વાર્ષિક કલા ઉત્સવ ''આર્ટસફેસ્ટ'' નું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે બ્રિટનનું સૌથી મોટો ફ્રી આર્ટસ ફેસ્ટિવલ છે. ડિસેમ્બર 2006માં સિટી કાઉન્સિલે જાહેરાત કરી હતી, તે હવેથી આર્ટફેસ્ટનું આયોજન કરશે નહીં.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method=full&objectid=18192354&siteid=50002-name_page.html |title=Will a fest by any other name smell as sweet? |publisher=Birmingham Mail |date=1 December 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309192731/http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method%3Dfull%26objectid%3D18192354%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> શહેરની સૌથી મોટી સિંગલ ડે ઇવેન્ટ સેન્ટ પેટ્રીક્સ ડે પરેડ (યુરોપમાં ડબ્લીન પછીની સૌથી મોટી ઇવેન્ટ) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |title=History of St. Patrick's Day |publisher=AnySubject |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327033548/http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સંસ્કૃતિના બીજા કાર્યક્રમોમાં બંગલા મેલા અને વૈશાખી મેલાનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામ હેરિટેજ ફેસ્ટિવલ ઓગસ્ટમાં યોજવામાં આવતો માર્ડી ગ્રાસ સ્ટાઇલનો કાર્યક્રમ છે. પ્રવાસી ગાયકો દ્વારા કેરિબિયન અને આફ્રિકાની સંસ્કૃતિની પણ પરેડ અને બસ્કર્સ દ્વારા શેરીના કાર્યક્રમો દ્વારા ઉજવણી કરવામાં આવે છે. શહેરના બીજા ઉત્સવોમાં મોસલી પ્રાઇવેટ પાર્ક ખાતે આયોજન કરવામાં આવતા અને નવા અને જુના લોકઉત્સવનું મિશ્રણ કરતા મોસલી ફોક ફેસ્ટિવલ (2006થી) બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ, પીટર કે જેવા કાર્યક્રમોથી હેડલાઇનમાં રહેતા બર્મિંગહામ કોમેડી ફેસ્ટિવલ (2001થી), ફાસ્ટ શો, જિમી કાર, લી ઇવેન્સ અને લેની હેનરી, 2009માં શરુ થયેલા ઓફ ધ કફ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે.શહેરના જાહેર ઉત્સવો અને કાર્યક્રમોમાં સુધારો કરવાના હેતુ ધરાવતા બી બર્મિંગહામ (બર્મિંગહામની સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) દ્વારા પ્રકાશિત બર્મિંગહામ 2026 વિઝનમાં આ ઉત્સવો, કાર્યક્રમો અને પ્રવૃત્તિઓને એક હિસ્સો બનાવવામાં આવ્યો છે.{{સંદર્ભ}}. બર્મિંગહામની 2013માં સિટી ઓફ કલ્ચરનો દરજ્જો મેળવવાના પ્રયાસોને<ref>{{cite web |url=http://birminghamculture.org/ |title=Birmingham Culture - City of Culture Bid 2013 |publisher=Birmingham Cultural Partnership |access-date=May 2010 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528131050/http://birminghamculture.org/ |url-status=dead }}</ref> ક્રિસ અકાબુસી, ડેનિસ લૂઈસ અને જેમ્સ ફેલ્પ્સ એન્ડ ઓલિવર ફેલ્પ્સ (હેરી પોટરના વીઝલે ટ્વીન્સ) જેવી હસ્તીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. બર્મિંગહામમાં 2008માં શરુ થયેલા બાયએન્યુઅલ ઇન્ટરનેશનલ ડાન્સ ફેસ્ટિવલનું ડાન્સ એક્સ્ચેન્જ દ્વારા આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં શહેરના ઇન્ડોર અને આઉટડોર વેન્યૂને આવરી લેવામાં આવે છે. === પ્રસાર માધ્યમો === [[ચિત્ર:The mailbox.jpg|thumb|right|બીસીસી બર્મિંગહામનું હેડક્વાર્ટર ધ મેઇલબોક્સ]] બર્મિંગહામમાં કેટલાંક અગ્રણી સ્થાનિક વર્તમાનપત્રો છે, જેમાં દૈનિક અખબાર ''બર્મિંગહામ મેઇલ'' , ''બર્મિંગહામ પોસ્ટ'' અને સાપ્તાહિક ''સન્ડે મર્ક્યુરી'' નો સમાવેશ છે, આ તમામની માલિકી ટ્રિનિટી મિરર પાસે છે, જે છેલ્લા 30 વર્ષથી પ્રકાશિત થતા ''વોટઝ ઓન'' મેગેઝિન નામના પખવાડિક મેગેઝિનનું માલિક છે. ''ફોરવર્ડ'' (અગાઉનું નામ બર્મિંગહામ વોઇસ) બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવતું ફ્રીશીટ છે, જેનું શહેરના ઘરોમાં વિતરણ કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામમાં વિવિધ રાષ્ટ્રીય વંશીય પ્રસાર માધ્યમનું પણ કેન્દ્ર છે અને બે રિજનલ મેટ્રો એડિશન (ઇસ્ટ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ)નું બેઝ છે. બર્મિંગહામ સિનેમાનો લાંબા ઇતિહાસ ધરાવે છે. સ્ટ્રેશન સ્ટ્રીટ પરનું ઇલેક્ટ્રિક સિનેમા બ્રિટનનું સૌથી જુનું કાર્યરત સિનેમા છે<ref>{{cite web |url=http://www.theelectric.co.uk/ |title=The Electric Cinema website |access-date=7 June 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616175452/http://www.theelectric.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અને ઓસ્કાર ડ્યૂઇશે 1920ના દાયકા દરમિયાન પેરી બારે તેમના પ્રથમ ઓડિયન સિનેમાને ખુલ્લુ મૂક્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા આર્કિટેક્ટ હેરી વીડોને દેશમાં 300થી વધુ સિનેમાના ડિઝાઇનિંગ માટે ઓસ્કાર ડ્યૂઇશ સાથે જોડાણ કર્યું હતું, તેમાંથી મોટા ભાગના અલગ પ્રકારની આર્ટ ડેકો સ્ટાઇલના છે.<ref>{{cite book |title=The Buildings Around Us |url=https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors |author=Thom Gorst |page=[https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors/page/93 93] |year=1995 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-419-19330-8}}</ref> સ્ટાર સિટી યુરોપનું સૌથી મોટું આનંદપ્રમોદ અને સિનેમા સંકુલ કહેવાય છે.{{Weasel-inline|date=May 2010}} આઇમેક્સ (IMAX) સિનેમાં ઇસ્ટસાઇડમાં મિલિનિયમ પોઇન્ટ પર આવેલું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.imax.ac/ |title=Birmingham IMAX |publisher=Thinktank |access-date=28 November 2007 |archive-date=28 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128022949/http://www.imax.ac/ |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ 1999ની ફિલ્મ ''ફેલિસિયાઝ જર્ની'' સહિતની ફિલ્મોનું લોકેશન છે. આ ફિલ્મમાં 1973ની ફિલ્મ ''ટેક મી હાઇ'' માં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા બર્મિંગહામના લોકેશનનો ઉપયોગ કરીને શહેરમાં આવેલા પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|title=Remaking Birmingham: The Visual Culture of Urban Regeneration |url=https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse |author=Liam Kennedy |page=[https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse/page/115 115] |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-28838-X}}</ref> [[ચિત્ર:ElectricCinema.jpg|thumb|left|ઇલેકટ્રિક સિનેમા]] બર્મિંગહામ ટીવી પ્રોગ્રામના શુટીંગ માટેનું પણ જાણીતું સ્થળ છે અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. બીબીસી (BBC) આ શહેરમાં બે ઓફિસ ધરાવે છે. સિટી સેન્ટરમાં આવેલું ધ મેઇલબોક્સ બીબીસી (BBC) ઇંગ્લીશ રિજન્સનું રાષ્ટ્રીય હેડક્વાર્ટર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/england/about.shtml |title=About Us – Information about BBC English Regions |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> જે બીબીસી (BBC) વેસ્ટ મિડલેન્ડ અને બીબીસી (BBC) બર્મિંગહામ નેટવર્ક પ્રોડક્શન સેન્ટરનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ છે, જે અગાઉ એજબેસ્ટનમાં પેબલ મિલ સ્ટુડિયો ખાતે આવેલું હતું. સેલી ઓક ખાતે આવેલું બીબીસી ડ્રામા વિલેજ ટેલિવિઝન ડ્રામા અને બ્રિટનના નવી કૌટુંબિક ધારાવાહિકમાં સ્પેશ્યલાઇઝેશન ધરાવતું પ્રોડક્શન હાઉસ છે, જેમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારમા એકમાત્ર ટેલિવિઝન સોપ ઓપેરા ડોક્ટર્સનું નિર્માણ કરાયું હતું અને તે બ્રિટનની એકમાત્ર ડેટાઇમ ધારાવાહિક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/05_may/09/drama_village.shtml |title=Lights, campus, action for BBC Birmingham's Television Drama Village |publisher=BBC Press Release |date=9 May 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે બીબીસી બર્મિંગહામમાં રાષ્ટ્રીયવ્યાપી 2,500માંથી 43 લોકો નોકરી ગુમાવશે. બર્મિંગહામનો સેન્ટ્રલ/એટીવી (ATV) સ્ટુડિયો બંધ થયો ત્યાં સુધી ''ટિસવાન'' અને ''ક્રોસરોડ'' સહિતના આઇટીવી (ITV) માટેના ઘણા પ્રોગ્રામના રેકોર્ડિંગનું સ્થળ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |title=Ever Decreasing Circles |author=Lee Carey |publisher=Studio One |access-date=10 May 2008 |date=1 February 2003 |archive-date=6 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506154335/http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |url-status=dead }}</ref> સેન્ટ્રલ ટીવીએ તેના હાલના ગેસ સ્ટ્રીટ સ્ટુડિયામાં સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તે સીઆઇટીવી (CITV) માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જોકે પછીથી સીઆઇટીવી (ITV)એ 2004માં માન્ચેસ્ટરમાં તેની ફેસિલિટી ખસેડી હતી. બર્મિંગહામમાંથી આઇટીવી સેન્ટ્રલના પ્રોડક્શન હાલમાં રિજનલ ન્યૂઝ પ્રોગ્રામ ''સેન્ટ્રલ ટુનાઇટ'' ની વેસ્ટ અને ઇસ્ટ એડિશનનો સમાવેશ થાય છે. આ શહેરમાં ઘણા રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક રેડિયો સ્ટેશનો તેમજ સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનો પણ કાર્યરત છે. જેમાં 96.4 બીઆરએમબી (BRMB), ગેલેક્સી, હાર્ટ એફએમ, કેરેન્ગ! 105.2, ન્યૂ સ્ટાઇલ રેડિયો 98.7 એફએમ, સ્મૂથ રેડિયો 105.7 એફએમ, બીબીસી ડબલ્યુએમ.<ref>{{cite web|url=http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|title=Radio stations in the West Midlands|publisher=Radio Now|access-date=22 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410042132/http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|url-status=dead}}</ref> ''ધ આર્ચર્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વના સૌથી લાંબા રેડિયો પ્રોગ્રામ આર્ચરનું બીસીસી (BBC) રેડિયો 4 માટે બર્મિંગહામમાં રેકોર્ડિંગ થયું છે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6124558.stm |title=The Archers airs 15,000th episode |publisher=BBC News |date=7 November 2006 |access-date=28 November 2007}}</ref> === આનંદપ્રમોદ === [[ચિત્ર:Vtp200.jpg|thumb|સૂચિત વીટીપી 2000 (VTP200)]] બે મુખ્ય વિકાસ યોજનાથી તાજેતરના વર્ષોમાં શહેરના બે ભાગને નવજીવન મળ્યું છે. નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર સાથે રેસ્ટોરા અને ઓફિસ બિલ્ડિંગ સાથે બ્રિન્ડલેપ્લેસ એક મોટું કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ છે. બીજું ડેવલપમેન્ટ બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટર છે, જેનો અગાઉના શોપિંગ સેન્ટરની જગ્યાએ વિકાસ કરાયો છે. કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ ધ મેઇલબોક્સમાં ડિઝાઇનર સ્ટોર તેમજ ઓફિસ અને એપાર્ટમેન્ટ આવેલા છે. મેક આર્કિટેક્ટ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલું ધ ક્યુબ 17 માળનું બહુવિધ ઉપયોગનું બિલ્ડિંગ છે, જેનું હાલમાં મેઇલબોક્સ માસ્ટરપ્લાન હેઠળ બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. નેશનલ ઇન્ડોર એરેનાનો યુરોપના સૌથી મોટા સ્પોર્ટસ અને મનોરંજન સ્થળોમાં સમાવેશ થાય છે. સિટી સેન્ટરની બહાર નેશેલ્સ પાવર સ્ટેશનની અગાઉની જગ્યા પર સ્ટાર સિટી એન્ટરટેઇનમેન્ટ કોમ્પ્લેક્સ આવેલું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.memonline.com/news8.html |title=Birmingham's New Leisure Complex |publisher=MEM Online News |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212014801/http://www.memonline.com/news8.html |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની નાઇટલાઇફ ખાસ કરીને બ્રોડ સ્ટ્રીટ અને બ્રિન્ડલેપ્લેસમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે. જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં સ્ટાઇલિશ ક્લબ અને બારનો બ્રોડ સ્ટ્રીટ એરિયાની બહાર વિકાસ થઈ છે. કસ્ટર્ડ ફેક્ટરીમાં મેડિસિન બાર, ધ સેન્ચ્યુરી રેઇનબો પબ એન્ડ એર ડિગબેથમાં આવેલી મોટી ક્લબ અને બાર છે. ડિગબેથની નજીક આર્કેડિયન અને હર્સ્ટ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજ જેવા વિસ્તારોમાં ચાઇનીઝ ક્વાર્ટરના બાર્સ અને નાઇટ્સ ક્લબ આવેલી છે. સમર રો, ધ મેઇલબોક્સ અને સેન્ટ ફિલિપ્સ/કોલમોર રોમાં બર્મિંગહામમાં રહેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ માટે મહિનામાં એક વાર નાઇટ પાર્ટીનું આયોજન કરવામાં આવે છે અને જ્વેલરી ક્વાર્ટરમાં પણ ક્લબ આવેલી છે. આઇરિશ ક્વાર્ટરમાં સંખ્યાબંધ લેટ નાઇટ પબ્સ આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |title=Nightlife in the City Centre |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610221029/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |archive-date=10 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> એનઆઇ (NIA)એ નજીક આવેલા લેડીવૂડમાં પચાસ મીટરના ઓલિમ્પિક કદના સ્વિમિંગ પૂલનું નિર્માણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવેલી છે. ‘'''''બર્મિંગહામ એક્વેટીક્સ એન્ડ લીઝર સેન્ટર'' ''' ’ અથવા ‘'''''બીએએલસી'' ''' ’ (BALC)નો ખર્ચ 5.8 કરોડ પાઉન્ડ છે અને તેને [[લંડન]]માં 2012માં ઓલિમ્પિક ગેમ્સ માટે સમયસર પૂરું કરવાની મૂળ યોજના હતી, જેથી ચીનની સ્વિમિંગ ટીમ પ્રેક્ટિસ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે, જોકે નાણાના અવરોધને કારણે તેનું સમયસર નિર્માણ થઈ શકશે નહીં. જોકે પ્લાનિંગ મંજૂરી આપવામાં આવી હોવા છતાં બાંધકામ કામગીરી નજીકના સમયમાં ચાલુ થવાની શક્યતા લાગતી નથી. આ પુલ સ્થાનિક લોકો માટે ગરમાગરમ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે બીજા મોટા સ્પોર્ટસ વેન્યૂની નજીક આવેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2009/12/19/new-58-million-pool-will-create-parking-chaos-say-ladywood-residents-97319-25425184/|title=New £58 million pool will create parking chaos say Ladywood residents|publisher=Birmingham Mail|date=19 December 2009|access-date=8 January 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === સ્થાપત્ય === [[ચિત્ર:Bell Edison Telephone Building.jpg|thumb|વિક્ટોરિયન યુગની લાલ ઇંટ અને ટેરોકોટાથી નિર્મિત બર્મિંગહામની 17 અને 10 ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટ ]] બર્મિંગહામ ખાસ કરીને 18મી, 19મી અને 20મી સદીનું ફરજંદ છે, તેના વિકાસની શરુઆત ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન થઈ હતી. આ પછીથી તુલનાત્મક રીતે અગાઉના ઇતિહાસની ઘણી જ ઓછી ઇમારતો હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બચેલી ઇમારતો પણ સંરક્ષિત જાહેર થયેલી છે. બર્મિંગહામમાં 1,946 લિસ્ટેડ બિલ્ડિંગ છે અને પ્રાચીન સ્મારકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |title=Schedule of Nationally Listed Buildings of Historic Interest in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235342/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલે કાનૂની રીતે નોંધણીના દરજ્જા માટે તમામ માપદંડ પૂરી ન કરતી હોય તેવી બિલ્ડિંગ માટે સ્થાનિક નોંધણી યોજના શરુ કરી છે. મધ્યકાલિન બર્મિંગહામના ચિન્હો ખાસ કરીને અસલ [[પેરિસ]] ચર્ચ અને બુલ રિંગમાં આવેલા સેન્ટ માર્ટિન જેવા જુના ચર્ચમાં જોવા મળે છે. મધ્યકાલિન અને ટ્યુડર યુગની બીજી બચી ગયેલી ઇમારતોમાં ''લેડ ઇન ધ લેન'' <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref> અને 15મી સદીના ''સેરેકેન્સ હેડ'' પબ્લિક હાઉસ ''ધ ઓલ્ડ ક્રાઉન'' , <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref>કિંગ્સ નોર્ટનમાં ઓલ્ડ ગ્રામર સ્કૂલ અને બ્લેકસ્લે હોલનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:SelfridgesBhamFront.jpg|thumb|left|આર્કિટેક્ટ ફ્યુચર સિસ્ટમે બનાવેલું સેલફ્રીજ]] જ્યોર્જિયન યુગના સંખ્યાબંધ બિલ્ડિંગ પણ હજુ જોવા મળે છે, જેમાં સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ, સોહો હાઉસ, પેરોટ્સ ફોલી, ધ ટાઉન હોલ અને સેન્ટ પોલ્સ સ્ક્વેરનો સમાવેશ થાય છે. વિક્ટોરિયન યુગમાં શહેરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇમારતોનું નિર્માણ થયું હતું. વિક્ટોરિયન લો કોર્ટ (લાલ રંગની ઇંટો અને ટેરાકોટાની લાક્ષણિકતામાં), કાઉન્સિલ હાઉસ, મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી જેવા મોટા સિવિલ બિલ્ડિંગનું નિર્માણ થયું છે.<ref>{{cite book |author=Anne Baltz Rodrick |title=Self-Help and Civic Culture: Citizenship in Victorian Birmingham |url=https://archive.org/details/selfhelpciviccul0000rodr |year=2004 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=0-7546-3307-1}}</ref> સેન્ટ ચેડ્ઝ કેથેડ્રલ સુધારા પછી બ્રિટનમાં બાંધવામાં આવેલું પ્રથમ રોમન કેથોલિક કેથેડ્રલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2007/04/05/st_chads_feature.shtml |title=Birmingham's hidden jewel |publisher=BBC Birmingham |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરમાં ઔદ્યોગિક કામદારોને સમાવવા માટેની જરૂરિયાતને કારણે સમાન હારમાં સંખ્યાબંધ મકાનો બાંધવા પડ્યા હતા અને ઘણા હારબંધ મકાનો પછીથી શહેરમાં આંતરિક ઝુંપડપટ્ટી બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227084303/http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Tower Block Modernism vs. Urban Morphology: An analysis of Lee Bank, Birmingham |author=Phil Jones |format=PDF |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> યુદ્ધ પછીના પુનઃવિકાસ અને વિક્ટોરિયનવાદ વિરુદ્ધની ઝુંબેશને કારણે બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન અને ઓલ્ડ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી જેવી આશરે એક ડઝન વિક્ટોરિયન ઇમારતોનો નાશ થયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |title=Aerial View of New Street Station 1963 |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511152530/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |archive-date=11 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> ઇનર સિટી વિસ્તારમાં પણ મોટાભાગના વિક્ટોરિયન મકાનોનો પુનઃવિકાસ કરાયો હતો. પ્રવર્તમાન સમુદાયોને કેસલ વેલ જેવા ટાવર બ્લોક એસ્ટેટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ હવે ટાવર બ્લોક ડેમોલિશન એન્ડ રિનોવેશન પ્રોગ્રામ નામનો મોટો પ્રોગ્રામ ચલાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સિટી સેન્ટરમાં ઘણું બાંધકામ થયું છે, જેમાં બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં બાંધવામાં આવેલા એવોર્ડ વિજેતા ફ્યુચર સિસ્ટમ્સ સેલફ્રિજ, બ્રિન્ડલેપ્લેસ રિજનરેશન પ્રોજેક્ટ અને મિલેનિયમ પોઇન્ટ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ માટેનું ભંડોળ યુરોપિયન યુનિયન તરફથી મળ્યું છે, ઉદાહરણ તરીકે ટાઉન હોલ માટે યુરોપિયન રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ફંડમાંથી 30 લાખ પાઉન્ડની સહાય મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham/|title=Town Hall, Birmingham|publisher=Birmingham City Council|access-date=21 June 2010|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217134925/http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham|url-status=dead}}</ref> બહુમાળી ઇમારતોનું નિર્માણ 1970ના દાયકા પછીથી અને ખાસ કરીને તાજેતરના વર્ષોમાં ધીમું પડ્યું છે, કારણ કે ઊંચી ઇમારતોને કારણે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (ઉદાહરણ તરીકે બીથમ ટાવર)ના વિમાનને અસર થવાની શક્યતા હોવાથી સિવિલ એવિયેશન ઓથોરિટીએ બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ પર નિયંત્રણો મૂક્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |title=Birmingham High Places document |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609045359/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> == પર્યાવરણ == બર્મિંગહામમાં વન્યજીવો માટે ઘણા કોરિડોર આવેલા છે, જેમાં પ્રોજેક્ટ કિંગફિશર અને વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક જેવા અનૌપચારિક કેન્દ્રો તેમજ હેન્ડ્ઝવર્થ પાર્ક અને સ્મોલ હીથ પાર્ક જેવા પાર્કનો સમાવેશ થાય છે. કિંગ્સ હિથ પાર્ક ખાતેના શહેરના બાગાયતી તાલિમ કેન્દ્રને પેરશોર કોલેજ સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. પરંપરાગત પર્યાવરણને જાળવી રાખવા માટે વોલન્ટિયર પ્રેસર ગ્રૂપ બર્મિંગહામ ફ્રેન્ડ્ઝ ઓફ ધ અર્થ દ્વારા વારંવાર પર્યાવરણના મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવે છે. આ ગ્રૂપ સ્થાનિક રેલની જાળવણી, વોકિંગ, સાઇકલિંગ, ઊર્જાની માગમાં ઘટાડો, બગાડમાં ઘટાડો અને શહેરમાં પર્યાવરણીય ટેકનોલોજીના વિકાસ જેવા મુદ્દાની હિમાયત કરે છે. બર્મિંગહામના દક્ષિણમાં કોફ્ટન પાર્ક, લિકી હિલ અને વેસ્લી હિલ્સ આવેલા છે, જે સિટી સેન્ટરની શોભામાં વધારો કરે છે તેમજ રાત્રી દરમિયાન શહેર માટે અનોખું કુદરતી દ્રશ્ય ખડું કરે છે. == ગુનાખોરી અને પોલીસ == [[ચિત્ર:Digbeth Police Station, Birmingham.JPG|right|250px|thumb|ડિગબેથ પોલીસ સ્ટેશન]] વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ બર્મિંગહામ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની ફરજ બજાવે છે. હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના સિટી સેન્ટરના લોઇડ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. બર્મિંગહામ ઘણી હાઇ પ્રોફાઇલ ઘટનાઓનું સ્થળ બન્યું છે, જેમાં 31 જાન્યુઆરીએ બર્મિંગહામ હુમલો, ન્યૂ યર મર્ડર્સ, 2005ના બર્મિગહામ વંશીય તોફાનો અને 1974ના બર્મિંગહામ પબ બોંબ વિસ્ફોટનો સમાવેશ થાય છે. 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા (નીચે દર્શાવ્યા છે) દર્શાવે છે કે બર્મિંગહામમાં બ્રિટનમાં સરેરાશ ગુના કરતા વધુ ગુના થાય છે પરંતુ તમામ મોરચે આ સ્થિતિ નથી. ઇંગ્લેન્ડના ‘મુખ્ય શહેરો’ (બર્મિંગહામ, બ્રિસ્ટલ, લીડ્સ, લિવરપૂલ, માન્ચેસ્ટર, ન્યૂકેસલ, નોટિંગહામ અને શેફીલ્ડ)ની સરખામણીમાં બર્મિંગહામમાં ગુનાનો સૌથી નીચો દર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/current-crime-position.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108145425/http://www.unitedbirmingham.com/crimeinbirmingham.html |archive-date=8 જાન્યુઆરી 2008 |title=Crime in Birmingham |publisher=United Streets of Birmingham |access-date=5 August 2009 |url-status=live }}</ref> શહેરમાં ગુનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરવાના પ્રયાસના ભાગરુપે ક્રાઇમ એન્ડ ડિસઓર્ડર પાર્ટનરશિપની શહેરમાં સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે દેશની તેના પ્રકારની સૌથી મોટી છે.<ref name="BCSP">{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |title=Birmingham's Crime & Disorder Audit – Summary for Consultation 2005 |publisher=Birmingham Crime Safety Partnership |access-date=18 November 2007 |format=PDF |archive-date=27 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127152445/http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |url-status=dead }}</ref> આ પાર્ટનરશિપ બર્મિંગહામમાં નેબરહૂડ આધારિત પાંચ કમ્યુનિટી સેફ્ટી પ્રોજેક્ટ માટે કામ કરે છે અને આ પ્રોજેક્ટને ત્યારે પ્રસિદ્ધિ (રિકન્ગાઇઝ્ડ) મળી હતી, જ્યારે ડિસેમ્બર 2004માં તેને યુરોપિયન કમ્યુનિટી સેફ્ટી એવોર્ડ ખાતે પ્રથમ ઇનામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref name="BCSP"/> એસ્ટોન, હેન્ડ્સવર્થ, સ્મોલ હીથ અને બોર્ડસલે ગ્રીન જેવા સ્થળોમાં ગુનાખોરીનો દર ઊંચો છે.<ref name="BCSP"/> {| class="wikitable" |+ બર્મિંગહામમાં 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા<td><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |title=Interactive maps of recorded crime data at local authority level |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080917023905/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |title=Findings form the British Crime Survey and police recorded crime |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20091217033737/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009 |url-status=dead }}</ref></td> |- ! ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ! બર્મિંગહામ સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) ! અંગ્રેજી સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) |- | કુલ નોંધાયેલા ગુના | 94.92 | 86 |- | વ્યક્તિ સામેની હિંસા | 21.55 | 16 |- | જાતિય અપરાધ | 1.24 | 1 |- | લૂંટફાટના ગુના | 3.88 | 2 |- | ઘરફોડ ચોરી | 12.19 | 11 |- | વાહનો અંગેના ગુના | 14.34 | 11 |- | ચોરીના અન્ય ગુના | 15.24 | 20 |- | આપરાધિક નુકસાન | 15.9 | 17 |- | નશીલા પદાર્થના ગુના | 5.22 | 4 |} == શહેરની જાણીતી હસ્તીઓ == [[ચિત્ર:Chamberlain.jpg|thumb|જોસેબ ચેમ્બરલીન]] બર્મિંગહામમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના ઘણા નામી વ્યક્તિઓ સ્થળ છે. એક સમયના બર્મિંગહામના મેયર અને પછી સાંસદ બનેલા જોસેફ ચેમ્બરલીન અને તેમના પુત્ર નેવિલ ચેમ્બરલીન કે જેઓ બર્મિંગહામના લોર્ડ મેયર અને પછી બ્રિટનના વડાપ્રધાન બન્યા હોય તેઓ બર્મિંગહામની સૌથી વધુ જાણીતી રાજકીય હસ્તીઓ છે. રાજકીય નેતા ઇનોચ પોવેલ પણ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને તેમણે કિંગ એડવર્ડ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. જાણીતા લેખક જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો બર્મિંગહામમાં ઉછેર થયો હતો તેમજ મોસેલી બોગ, સેરહોલ મિલ અને પેરોટ્સ ફોલી જેવા શહેરના ઘણા સ્થળો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સના વિવિધ દ્રશ્યો માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. લેખક ડબલ્યુ. એચ. ઓડેન શહેરના હાર્બોર્ન એરિયામાં ઉછર્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ 1820ના દાયકામાં બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને શહેરમાં નિવાસ દરમિયાન તેમણે રિપ વાન વિન્કલ અને ધ લિજન્ડ ઓફ સ્લીપી હોલોનું સર્જન કર્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા થોડા સમય માટે રહેલા મનોરંજન ક્ષેત્રની જાણીતા વ્યક્તિઓમાં કોમેડિયન સીડ ફિલ્ડ, ટોની હેનકોક અને જાસ્પેર કેરેટનો અને અભિનેતા ટ્રેવર ઇવ, એન્ડ્રીય લેસ્ટર, જુલી વોલ્ટર્સ અને માર્ટિન શોનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામે સંખ્યાબંધ મ્યુઝિક બેન્ડ અને સંગીતકારો પણ આપ્યા છે, જેમાં લેડ ઝેપેલિન, ઇલેક્ટ્રીક લાઇટ ઓરકેસ્ટ્રા, યુબી40, ડુરાન ડુરાન, સ્ટીલ પલ્સ, ઓશિન કલર સીન, મૂડી બ્લૂ, ધ મૂવ, જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], નેપામ ડેથ, બેનેડિક્શન, મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ સ્ટ્રીટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સંગીતકારો જેફ લીન, ઓઝી ઓસ્બોર્ની, કાર્લ પાલ્મર, જોહન લોજ, રોય વૂડ, જોન આર્મટ્રેડિંગ, રબી ટર્નર, ટોયહ વિલકોક્સ, ડેની લેન અને સ્ટીવ વિનવૂડ શહેરમાં મોટા થયા હતા. બીજા જાણીતા વ્યક્તિઓમાં એન્જિનિયર જેમ્સ વોટ, એવોર્ડ વિજેતા રાજકીય નાટ્યલેખક ડેવિડ એડગર અને બુકર પ્રાઇસ વિજેતા નવલકથાકાર ડેવિડ લોજનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામના જાણીતા વ્યક્તિઓનું સન્માન કરવા માટે જુલાઈ 2007માં બ્રોડ સ્ટ્રીટમાં ‘વોક ઓફ સ્ટાર્સ’ને ખુલ્લૂ મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |title=Ozzy Osbourne to be the first star on the Birmingham Walk of Stars |publisher=Broad Street Business Improvement District |date=17 May 2007 |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927110039/http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |url-status=dead }}</ref> == વિજ્ઞાન અને શોધ == [[ચિત્ર:Matthew Boulton - Carl Frederik von Breda.jpg|thumb|left|મેથ્યુ બોલ્ટન]] બર્મિંગહામ કેટલીક મહત્ત્વની શોધ અને વૈજ્ઞાનિક સફળતાનું સ્થળ છે. સ્થાનિક શોધ અને પ્રથમ પહેલોમાં ગેસ લાઇટિંગ, કસ્ટાર્ડ પાવડર, બ્રાઇલક્રીમ, મેગ્નેટ્રોન, ઓપરેશનમાં રેડિયોથેરાપીનો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/xray |title=Major John Hall-Edwards |access-date=2010-09-06 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928204852/http://www.birmingham.gov.uk/xray |url-status=dead }}</ref> લૂઇસ પોલ અને જોહન યાટનું પ્રથમ કોટન રોલર સ્પિનિંગ મશીન અને બર્મિંગહામ ચિલ્ડ્રન હોસ્પિટલમાં હોલ ઇન ધ હાર્ટ બ્રિટનના પ્રથમ ઓપરેશનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url= |title=Facts about Birmingham |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરના જાણીતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશોધકોમાં સોહો એન્જિનિયરિંગ વર્કસના માલિક મેથ્યુ બોલ્ટન, સુપ્રજાજનન થીયરીના જનક અને આંકડાશાસ્ત્રમાં મહત્ત્વની ટેકનિક વિકસાવનારા સર ફ્રાન્સિસ ગેલ્ટન, કેમિસ્ટ જોસેફ પ્રિસ્ટલી અને સ્ટીમ એન્જિન સાથે સંકળાયેલા એન્જિનિયર અને સંશોધક જેમ્સ વોટનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા વિજ્ઞાનીઓ શહેરમાં આવેલી લુનાર સોસાયટીનો સભ્ય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/lunarsociety.htm |title=Lunar Society |publisher=BirminghamUK |access-date=7 June 2008 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પડોશના શહેરો == બર્મિંગહામ છ પડોશના શહેરો ધરાવે છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ ‘ઇન્ટરનેશનલ પાર્ટનર સિટીઝ’ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="BCC partner cities">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=International Links |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=17 જુલાઈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717042531/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તે નીચે મુજબ છે: {| |- | valign="top" | * {{flagicon|USA}} શિકાગો, ઇલિનોઇસ, અમેરિકા * {{flagicon|Germany}} ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેન, જર્મની,<ref name="Frankfurt am Main">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|access-date=17 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|archive-date=7 નવેમ્બર 2007|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|South Africa}} જોહાનિસબર્ગ, દક્ષિણ આફ્રિકા * {{flagicon|Germany}} લીપઝિગ, જર્મની<ref name="Brno">{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|access-date=17 July 2009|archive-date=23 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523100252/http://www2.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|France}} લીયોન, ફ્રાન્સ<ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=17 July 2009|archive-date=19 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Italy}} મિલાન, ઇટલી<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano – Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=17 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> |} બર્મિંગહામ અને ચીનના ગુયાન્ગઝાઓ વચ્ચે<ref name="BCC partner cities"/><ref name="Guangzhou">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|title=Sister Cities of Guangzhou|publisher=Guangzhou Foreign Affairs Office|access-date=10 February 2010|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|url-status=dead}}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ અને આઝાદ કાશ્મીરના મિરપુર વચ્ચે મિત્રતાની સંધિ છે, જે બર્મિંગહામના આશરે 90,000 નાગરિકોનું મૂળ સ્થાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918175041/http://birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> બિર્મિંગહામ, આલાબામા, યુએસએનું નામ આ શહેર પરથી પાડવામાં આવ્યું છે અને બંને વચ્ચે ઔદ્યોગિક સામ્યતા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamnet.com/birmingham.htm |title=Birmingham, Alabama |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસુચિ === * {{gutenberg|no=13926|name=An History of Birmingham (1783) by William Hutton}} * {{cite book|author=Gordon E. Cherry|title=Birmingham A Study in Geography, History and Planning|url=https://archive.org/details/birminghamstudyi0000cher|year=1994|isbn=0-471-94900-0}} * {{cite book|author=Canon Doctor Terry Slater|authorlink=Terry Slater|title=A History of Warwickshire|url=https://archive.org/details/historyofwarwick00slat|year=1981|isbn=0-85033-416-0}} * {{cite book|author=Johnathan Berg|title=Positively Birmingham|url=https://archive.org/details/positivelybirmin0000berg|year=1994|isbn=0-9523179-0-7}} * {{cite book|author=A. J. Gerard|coauthors=[[Canon Doctor Terry Slater]]|title=Managing a Conurbation: Birmingham and its Region|url=https://archive.org/details/isbn_9781858580838|year=1996|isbn=1-85858-083-8}} === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.birmingham.gov.uk/ બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ] * [http://www.bebirmingham.org.uk/ બર્મિંગહામ માટે સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી] * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/ બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી] * [http://www.birminghamtattoo.co.uk/ ધ બર્મિંગહામ મિલિટરી ટેટે] {{wikivoyage|Birmingham (England)|Birmingham}} * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી નિર્મિત બ્લેક પ્લેક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013145237/http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm |date=2006-10-13 }} 23j4bpa482wlbsd3721rb3ajumwlh7y મુઘલ સામ્રાજ્ય 0 28884 907739 901155 2026-11-13T23:19:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907739 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lang|fa|شاهان مغول}}<br />{{lang|fa-Latn|શાહાન-એ મોઘૂલ}} |conventional_long_name = મુઘલ સામ્રાજ્ય |common_name = મુઘલ સામ્રાજ્ય |continent = Asia |region = દક્ષિણ એશિયા |country = ભારત<!-- Per [[Template:Infobox former country#Location]], Pakistan is already addressed at "|today=" below --> |era = દક્ષિણ એશિયા પર ઇસ્લામી ચઢાઈ |status = સામ્રાજ્ય |status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = [[સંપૂર્ણ રાજાશાહી]], [[એકરૂપ રાજ્ય]] <br /> [[સંઘીય સંરચના]]સાથે <br /> <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |year_start = 1526 |year_end = 1858 |year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event_start = પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ |date_start = 21 એપ્રિલ |event_end = [[૧૮૫૭નો ભારતીય વિપ્લવ]] |date_end = 20 જૂન |event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place before after "event_end" --> |date_post = <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = તૈમુરી રાજવંશ |flag_p1 = Timurid.svg |image_p1 = <!-- Use: [[Image:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |p2 = દિલ્હી સલ્તનત |flag_p2 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p2 = |p3 = સૂરી રાજવંશ |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = આદિલ શાહી રાજવંશ |flag_p4 = |image_p4 = |p5 = દક્કન સલ્તનતો |flag_p5 = |image_p5 = |s1 = મરાઠા સામ્રાજ્ય |flag_s1 = Flag of the Maratha Empire.svg |border_s1 = no |image_s1 = <!-- Use: [[Image:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s2 = દુરાની સામ્રાજ્ય |flag_s2 = Flag of the Emirate of Herat.svg |s3 = કંપની રાજ |flag_s3 = Flag of the British East India Company (1801).svg |s4 = બ્રિટિશ રાજ |flag_s4 = British Raj Red Ensign.svg |s5 = હૈદરાબાદ રિયાસત |flag_s5 = Asafia flag of Hyderabad State.svg |image_flag = Fictional flag of the Mughal Empire.svg |flag_border = no |flag_alt = Flag of the Mughal Empire |flag = Flag of the Mughal Empire |flag_type = ધ્વજ |image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> |coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> |symbol = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> |symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> |image_map = Mughal Historical Map.png |image_map_alt = Map of Mughal Empire in 1700 CE |image_map_caption = નકશો: મુઘલ સામ્રાજ્ય પોતાના રાજ્યક્ષેત્રીય ચરમ પર હતું, {{circa|1700}} |image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> |image_map2_alt = |image_map2_caption = |capital = [[આગ્રા]]; [[ફતેહપૂર સિક્રી]]; [[દિલ્હી]] <!-- [[Lahore]] was royal residence, not capital --> |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[ફારસી ભાષા]] (છગાતાઈ ભાષા એને [[ ઉર્દૂ ભાષા]] પણ) |religion =[[સુન્ની ઇસ્લામ]] અને [[સમન્વયતા]] |currency = રૂપિયો<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = બાબર |leader2 = હુમાયું |leader3 = અકબર |leader4 = જહાંંગીર |leader5 = શાહજહાંં |leader6 = ઓરંઝેબ |year_leader1 = 1526–1530 |year_leader2 = 1530–1539, 1555–1556 |year_leader3 = 1556–1605 |year_leader4 = 1605–1627 |year_leader5 = 1628–1658 |year_leader6 = 1658–1707 |title_leader = બાદશાહ |representative1 = <!-- Name of representative of head of state (eg. colonial governor) --> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!-- Years served --> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!-- Default: "Governor" --> |deputy1 = <!-- Name of prime minister --> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!-- Years served --> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature --> |legislature = <!-- Name of legislature --> |house1 = <!-- Name of first chamber --> |type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> |house2 = <!-- Name of second chamber --> |type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = 1600 |stat_area1 = 3200000 |stat_pop1 = 150000000 |stat_year2 = 1800 |stat_area2 = |stat_pop2 = 200000000 |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = વસ્તી સ્રોત:<ref name="Richards1993">{{cite book|last=Richards|first=John F.|title=The Mughal Empire|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521251198|doi=10.2277/0521251192|editor1-first=Gordon|editor1-last=Johnson|editor1-link=Gordon Johnson (historian)|editor2-first=C. A.|editor2-last=Bayly|editor2-link=Christopher Alan Bayly|access-date=14 October 2010|series=The New Cambridge history of India: 1.5|volume=I. The Mughals and their Contemporaries|location=Cambridge|pages=1, 190|date=March 26, 1993}}</ref> |today = {{flag|ભારત}}<br />{{flag|પાકિસ્તાન}}<br />{{flag|બાંગ્લાદેશ}}<br />{{flag|અફઘાનિસ્તાન}} }} '''મુઘલ સામ્રાજ્ય''' ([[ફારસી ભાષા|ફરસી]]: شاهان مغول; [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]]: مغلیہ سلطنت ''મુઘલિયા સલ્તનત'')<ref name="Thackston">{{cite book|title=The [[Baburnama]]: Memoirs of Babur, Prince and Emperor|publisher=[[Modern Library]]|isbn=978-0375761379|author=Zahir ud-Din Mohammad|authorlink=Babur|editor=Thackston, Wheeler M.|editor-link=Wheeler Thackston|location=New York|page=xlvi|date=September 10, 2002|quote=In India the dynasty always called itself {{lang|fa-Latn|Gurkani}}, after {{lang|chg-Latn|[[Timur|Temür]]}}'s title {{lang|fa-Latn|Gurkân}}, the Persianized form of the Mongolian {{lang|mn-Latn|''kürägän''}}, 'son-in-law,' a title he assumed after his marriage to a [[Genghisid]] princess.}}</ref><ref name="Balfour">{{cite book|last=Balfour|first=E.G.|authorlink=Edward Balfour|title=Encyclopaedia Asiatica: Comprising Indian-subcontinent, Eastern and Southern Asia|year=1976|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-8170203254|location=New Delhi|at=S. 460, S. 488, S. 897}}</ref> એક એવું ભારતીય સામ્રાજ્ય હતું જેણે ભારતીય ઉપખંડના એક વિશાળ હિસ્સા ઉપર શાસન કર્યું હતું. 1526માં સ્થપાયેલા આ સામ્રાજ્યએ 17મી સદીના અંતભાગ અને 18મી સદીના પ્રારંભ સુધીમાં મોટા ભાગના દક્ષિણ એશિયા ઉપર આક્રમણ કર્યું હતું અને શાસન કર્યું હતું, તેનો અંત 19મી સદીના મધ્યભાગમાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html "ધ મુઘલ એમ્પાયર"]</ref> મુઘલ સમ્રાટો તિમુરિદના વંશજો હતા, અને 1700ની આસપાસ જ્યારે તેમની સત્તાનો સૂરજ મધ્યાહને તપતો હતો ત્યારે મોટાભાગનો ભારતીય ઉપખંડ તેમના અંકુશ હેઠળ હતો –જે પૂર્વમાં બંગાળથી લઈને પશ્ચિમમાં બલુચિસ્તાન સુધી અને ઉત્તરમાં [[કાશ્મીર]]થી દક્ષિણમાં કાવેરી સુધી લંબાતો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://sun.menloschool.org/~sportman/westernstudies/first/1718/2000/eblock/mughal/ |title=menloschool.org |access-date=2010-12-17 |archive-date=2008-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225145650/http://sun.menloschool.org/~sportman/westernstudies/first/1718/2000/eblock/mughal/ |url-status=dead }}</ref> તે સમયે આશરે 32 લાખ ચોરસ કિલોમીટર(1.2 મિલિયન ચોરસ માઇલ)ના વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ સામ્રાજ્યની વસતી 11 અને 15 કરોડની વચ્ચે હતી એવો અંદાજ છે. આ સામ્રાજ્યનો “ઉત્તમ સમયગાળો” 1556માં [[અકબર|જલાલુદ્દીન મોહમ્મદ અકબર]]ના રાજ્યારોહણની સાથે શરૂ થયો, જે મહાન અકબર તરીકે વધુ જાણીતો છે. 1707માં મજબૂત બનતા જતા હિંદુ મરાઠા સામ્રાજ્ય દ્વારા સમ્રાટ ઔરંગઝેબની હાર અને મોત થતાંં આ સામ્રાજ્ય પડી ભાંગ્યું હતું,<ref name="BBC">{{cite web|title=Mughal Empire (1500s, 1600s)|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml|work=bbc.co.uk|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=18 October 2010|location=London|at=Section 5: Aurangzeb}}</ref> અલબત્ત આ રાજવંશ વધુ 150 વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન, મુઘલ સામ્રાજ્યએ ઉચ્ચકક્ષાના કેન્દ્રિત વહીવટીતંત્રની સ્થાપના કરીને વિવિધ પ્રદેશોને જોડ્યા હતા. ઉત્કૃષ્ટ કક્ષાના સાહિત્ય, કલા અને સ્થાપત્ય સાથે મુઘલોના તમામ મહત્વપૂર્ણ સ્મારક, હાલ જોવા મળતો તેમના મોટા ભાગનો વારસો, આજે પણ ભારતીય ઉપખંડમાં પર્શિયાના સાંસ્કૃતિક પ્રભાવની છાંટના દર્શન કરાવે છે. 1725 બાદ આ સામ્રાજ્યનો ઝડપથી અસ્ત થયો, ઉત્તરાધિકારી બનવા માટે ખેલાયેલા યુદ્ધોથી આ સામ્રાજ્ય નબળું પડ્યું, જમીન-મિલકતને લગતી કટોકટીથી સ્થાનિક બળવાઓને ઉત્તેજન મળ્યું, ધાર્મિક અસહિષ્ણુતામાં વધારો થયો, મરાઠા, દુર્રાની અને શીખ સામ્રાજ્ય અને આખરે બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદનો ઉદય થયો. છેલ્લા રાજા [[બહાદુર શાહ ઝફર|બહાદુર ઝફર શાહ બીજા]]ની સત્તા માત્ર [[દિલ્હી]] શહેર પૂરતી જ મર્યાદિત હતી. 1857ના ભારતીય વિપ્લવ બાદ બ્રિટિશે તેમને કેદ કરીને દેશવટો આપ્યો હતો. ''મુઘલ'' નામ તિમુરિદની મૂળ માતૃભૂમિ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, મધ્ય એશિયાના મેદાનો પર એકવાર ચંગીઝ ખાને આક્રમણ કર્યું હતું અને તેથી તે ''મોઘલિસ્તાન'' મોંગલોની ભૂમિ” તરીકે ઓળખાતો હતો. પ્રારંભમાં મુઘલો ચગતાઈ ભાષા બોલતા હતા અને તૂર્ક-મોંગોલ રસમો પાળતા હતા, તેમ છતાં, તેઓ નોંધપાત્ર રીતે પર્શિયન સંસ્કૃતિના પ્રભાવ હેઠળ હતા.<ref name="Canfield">રોબર્ટ એલ. કેનફીલ્ડ, ''તુર્કો-પર્શિયા ઇન હિસ્ટરિકલ પર્સ્પેક્ટિવ'' , કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1991. પાનું 20: "ધ મુઘલ્સ – પર્શિયનાઇઝ્ડ તુર્ક્સ હૂ ઇનવેડેડ ફ્રોમ સેન્ટ્રલ એશિયા એન્ડ ક્લેમ્ડ ડિસન્ટ ફ્રોમ બોધ તિમુર એન્ડ ચંગીસ – સ્ટ્રેન્થન્ડ ધ પર્શિયનેટ કલ્ચર ઓફ મુસ્લિમ ઇન્ડિયા"</ref> તેઓ ભારતમાં પર્શિયાના સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિને લાવ્યા હતા,<ref name="Canfield"/> તેના દ્વારા ઇન્ડો-પર્શિયન સંસ્કૃતિનો આધાર તૈયાર થયો.<ref name="Canfield"/> == પ્રારંભિક ઇતિહાસ == ઝહીર ઉદ-દીન મુહમ્મદ બાબરે હિંદુસ્તાનની સમૃદ્ધિ વિશે જાણ્યું હતું અને તેના પૂર્વજ તિમુર લંગે 1503માં ટ્રાન્સોઝિયાના પ્રદેશમાં આવેલા સ્થળ દિખ-કતને જીતી લીધું હતું. તે સમયે, આ સમયે પોતાનું રાજ્ય ફરઘાના ગુમાવી દેનારો બાબર રઝળપાટ કરી રહ્યો હતો. પોતાની યાદગીરીઓમાં બાબરે લખ્યું છે કે તેણે (1514માં) કાબુલ જીતી લીધાં બાદ એક સમયે તુર્કોના કબ્જામાં રહેલાં હિન્દુસ્તાનના પ્રદેશોને પુનઃ હાંસલ કરવાની તેને ઇચ્છા હતી. સપ્ટેમ્બર 1519થી તેણે તપાસ માટે છાપામાર હુમલાઓ કરવા શરૂ કર્યાં, ત્યારે તે યુસુફઝાઈ ટોળકીના બળવાને શાંત પાડવા માટે ભારત-અફઘાન સીમાની મુલાકાતે આવ્યો હતો. તેણે 1524 સુધી આ પ્રકારના હુમલાઓ કર્યાં અને પેશાવરમાં પોતાનું મુખ્ય થાણું સ્થાપ્યું હતું. 1526માં, બાબરે છેલ્લા દિલ્હીના સુલતાન ઈબ્રાહિમ શાહ લોદીને પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં હરાવ્યો હતો. ત્યારપછી પોતાની નવસ્થાપિત હકુમતને બચાવવા માટે બાબરે ખાનવાની લડાઈમાં ચિત્તોડના જોરાવર રાજપુત રાણા સાંગાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાણા સાંગાએ તીવ્ર પ્રતિકાર કર્યો પણ તે હારી ગયો. 1530માં બાબરનો પુત્ર હુમાયુ તેના સ્થાને આવ્યો, પરંતુ પશ્તુન રાજા શેર શાહ સુરીએ તેને ઉથલાવી પાડ્યો અને તેનું નવનિર્મિત સામ્રાજ્ય વિકસીને એક નાનું પ્રાદેશિક રાજ્ય બની શકે તે પૂર્વે જ તેણે મોટાભાગનું સામ્રાજ્ય ગુમાવી દીધું. 1540થી હુમાયું દેશવટો પામેલો શાસક બન્યો અને 1554માં સફવિદ શાસનના દરબારમાં પહોંચ્યો, જ્યારે તેની સેના હજુ પણ કેટલાક કિલ્લાઓ અને નાના પ્રદેશો પર કાબુ ધરાવતી હતી. શેર શાહ સુરીના મોત સાથે પશ્તુનોમાં અવ્યવસ્થા વ્યાપી ગઈ, તે સમયે હુમાયું મિશ્ર લશ્કર સાથે પાછો ફર્યો, તેણે વધુ સૈનિકો એકત્ર કર્યાં, અને 1555માં [[દિલ્હી]] પર ફરી આક્રમણ કર્યું. [[હુમાયુ]]એ પોતાની પત્ની સાથે મકરણનો પહાડી પ્રદેશ પાર કર્યો. પુનરુત્થાન પામેલા હુમાયુએ ત્યારબાદ દિલ્હીની આસપાસના ઉચ્ચ પ્રદેશ પર હુમલો કર્યો, પરંતુ થોડા મહિનાઓ બાદ તે પોતાનાં રાજ્યને અસ્થિર સ્થિતિમાં અને યુદ્ધ વચ્ચે મૂકીને એક અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યો. દિલ્હીના તખ્તને બચાવવા માટે સિકંદર શાહ સુરી સામેનું એક યુદ્ધ ચાલુ હતુ તેની અધવચ્ચે, 14 ફેબ્રુઆરી 1556ના રોજ અકબર પોતાના પિતાના સ્થાને આવ્યો. ટૂંક સમયમાં જ 21 અથવા 22 વર્ષની વયે તેણે પોતાનો અઢારમો વિજય પ્રાપ્ત કર્યો. તે ''અકબર'' તરીકે ઓળખાતો થયો, કારણ કે તે એક શાણો શાસક હતો, તેણે ઊંચા પણ વ્યાજબી કરવેરા સ્થાપ્યા હતા. તે એક હિંદુ રાજપૂતના ઘરે જન્મ્યો હતો. સામ્રાજ્યના બિન-ઇસ્લામિક વિષયોમાં તે વધુ ઉદાર અભિગમ ધરાવતો હતો. તેણે એક ચોક્કસ વિસ્તારના ઉત્પાદનની તપાસ કરી હતી અને ત્યાના રહેવાસીઓ ઉપર તેમની કૃષિ પેદાશના એક-પંચમાંશ હિસ્સાનો કર લાદ્યો હતો. તેણે એક કાર્યક્ષમ વહીવટીતંત્ર સ્થાપ્યું હતું અને તે ધાર્મિક મતભેદો પ્રત્યે ઉદાર હતો, જેના લીધે સ્થાનિક લોકોનો પ્રતિકાર કૂણો પડ્યો હતો. તેણે રાજપૂતો સાથે જોડાણ રચ્યું હતું અને હિંદુ સેનાપતિઓ તથા વહીવટદારોની નિમણૂંક કરી હતી. જીવનમાં પાછળથી, તેણે હિંદુ ધર્મ અને ઈસ્લામના દ્વષ્ટિકોણોથી પ્રેરિત થઈને સહિષ્ણુતા પર આધારિત પોતાનાં એક આગવાં ધર્મની રચના કરી હતી. તેના મૃત્યુ બાદ, આ ધર્મ લોકપ્રિય બન્યો નહોતો, પરંતુ લોકો અને તેમના મનોને એકબીજા સાથે જોડવાના આ ધર્મના ઉમદા હેતુઓને લીધે તેને હજુ પણ યાદ કરાય છે. સમ્રાટ [[અકબર]]ના પુત્ર જહાંગીરે 1605-1627 સુધી આ સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું. ઓક્ટોબર 1627માં, સમ્રાટ જહાંગીરના પુત્ર શાહ જહાં ગાદીએ આવ્યો, તેને વારસામાં એક વિશાળ અને સમૃદ્ધ સામ્રાજ્ય મળ્યું હતું. સદીના મધ્યભાગમાં, કદાચ તે વિશ્વનું સૌથી મહાન સામ્રાજ્ય હતું. શાહજહાંએ [[આગ્રા]]માં પ્રસિદ્ધ [[તાજ મહેલ]] (1630-1653)નું કામ શરૂ કરાવ્યું, જેને પર્શિયાના સ્થપતિ ઉસ્તાદ અહમદ લાહૌરીએ શાહજહાંની પત્ની મુમતાઝ મહલની કબર તરીકે બનાવ્યો હતો. મુમતાઝ તેના 14મા બાળકને જન્મ આપીને મૃત્યુ પામી હતી. 1700 સુધીમાં આ સામ્રાજ્ય ઔરંગઝેબ આલમગીરના નેતૃત્વ હેઠળ પોતાની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી ગયું હતું, તે સમયે આજનું ભારત, [[પાકિસ્તાન]] અને મોટાભાગનું [[અફઘાનિસ્તાન]] આ સામ્રાજ્ય હેઠળ હતું. મહાન મુઘલ સમ્રાટો તરીકે ઓળખાતા સમ્રાટોમાં ઔરંગઝેબ છેલ્લો હતો, તે એક કઠોર જીવન જીવ્યો હતો પરંતુ તેનું મોત શાંતિપૂર્ણ હતું. == મુઘલ રાજવંશ == 16મી સદીના મધ્યભાગમાં અને 18મી સદીના પ્રારંભની વચ્ચેના ગાળામાં ભારતીય ઉપખંડમાં મુઘલ સામ્રાજ્ય એ એક વર્ચસ્વપૂર્ણ રાજસત્તા હતી. 1526માં સ્થપાયેલું આ સામ્રાજ્ય, સત્તાવાર રીતે 1858 સુધી ટકી રહ્યું હતું, તે વખતે બ્રિટિશ રાજે કપટપૂર્વક તેનું સ્થાન લઈ લીધું હતું. કેટલીક વખત આ રાજવંશનો ઉલ્લેખ તિમુરિદ રાજવંશ તરીકે થાય છે કારણ કે બાબર તિમુરનો વંશજ હતો. ફેરઘાના (આજનું [[ઉઝબેકિસ્તાન]])નાં વતની બાબરે ઉત્તરીય ભારતના ભાગો પર આક્રમણ કર્યું અને 1526માં પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં દિલ્હીના શાસક ઇબ્રાહિમ શાહ લોદીને હરાવ્યો ત્યારે મુઘલ રાજવંશની સ્થાપના થઈ હતી. ઉત્તરીય ભારતના શાસક તરીકે દિલ્હી સલ્તનતની જગ્યાએ મુઘલ સામ્રાજ્ય આવ્યું. સમય સાથે બાબરે સ્થાપેલું રાજ્ય દિલ્હી સલ્તનતના સીમાડાં વટાવીને, ધીરેધીરે ભારતના મહત્વના હિસ્સાઓમાં ફેલાઈ ગયું અને સામ્રાજ્યના નામનો સિક્કો જામ્યો. બાબરના પુત્ર હુમાયુના સત્તાકાળ દરમિયાન અરાજકતાના એક ટૂંકા ગાળા (1540-1555) દરમિયાન, એક સક્ષમ અને કાર્યક્ષમ શાસક શેર શાહ સુરીના નેજા હેઠળ અફઘાન સુરી રાજવંશનો અને હિંદુ રાજા હેમ ચંદ્ર વિક્રમાદિત્ય, જે હેમુ તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેનો ઉદય થયો. જો કે, શેર શાહના કસમયના મૃત્યુ અને તેના અનુગામીઓની લશ્કરની અણઆવડતને લીધે હુમાયુંએ 1555માં પોતાની ગાદી પરત મેળવી લીધી. જો કે, કેટલાક મહિનાઓ બાદ હુમાયું મૃત્યુ પામ્યો, અને તેના સ્થાને તેનો પુત્ર, 13 વર્ષનો [[અકબર|મહાન અકબર]] આવ્યો હતો. મુઘલ સામ્રાજ્યના વિસ્તરણનો અધિકાંશ ભાગ અકબર (1556-1605)ના શાસનકાળ દરમિયાન સંપન્ન થયો હતો. અકબરના અનુગામીઓ જહાંગીર, શાહ જહાં અને ઔરંગઝેબે વધુ એકસો વર્ષ સુધી આ સામ્રાજ્યને આજના ભારતીય ઉપખંડના વર્ચસ્વપૂર્ણ શાસન તરીકે યથાવત રાખ્યું હતું. વાસ્તવિકપણે સત્તા ભોગવનારા સૌપ્રથમ છ સમ્રાટો પૈકીના પ્રત્યેક સમ્રાટ સામાન્ય રીતે તેઓ રાજ્યારોહણ વખતે જે નામ અપનાવતા હતા તે એક જ નામે ઓળખાય છે. નીચેની યાદીમાં સુસંગત શીર્ષક ઘાટા અક્ષરે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. મહાન અકબરે ધાર્મિક ઉદારવાદ (જજિયા વેરાની નાબૂદી), સામ્રાજ્યની બાબતોમાં હિંદુઓનો સમાવેશ, હિંદુ રાજપૂત જ્ઞાતિ સાથે રાજકીય જોડાણ/લગ્ન જેવી કેટલીક મહત્વની નીતિઓ શરૂ કરી હતી જે તે સમયની સામાજિક પરિસ્થિતિમાં નવી જ હતી; તેણે સામ્રાજ્યના સરકાર રાજમાં વિભાગ પાડી દેવા જેવી શેર શાહ સુરીની કેટલીક નીતિઓ પણ અપનાવી હતી. આ નીતિઓ બેશકપણે સામ્રાજ્યની સત્તા અને સ્થિરતા ટકાવી રાખવા માટે કામ લાગી હતી કારણ કે આ વર્ષોમાં ભારતીય ઉપખંડમાં ઇસ્લામિક આક્રમણ સામે હિંદુ વસતીએ પ્રતિકાર દર્શાવ્યો હતો. અકબર પછીના બે અનુગામીઓએ આ નીતિ ચાલુ રાખી હતી પરંતુ ઔરંગઝેબે તેને કોરે મૂકી દીધી, તે ઇસ્લામના વધુ ચુસ્ત અર્થઘટનને અનુસર્યો અને ધર્મ પાળવા અંગે વધુ ચુસ્ત અને અસહિષ્ણુ નીતિનું પાલન કર્યું. વધુમાં, ઔરંગઝેબે દખ્ખણ તથા દક્ષિણ ભારત, પૂર્વમાં આસામમાં પોતાના પ્રદેશને વિસ્તારવામાં પોતાની લગભગ સંપૂર્ણ કારકિર્દી વિતાવી; આ પગલાએ સામ્રાજ્યના સંસાધનોની ઘોર ખોદી નાખી, તેમજ મરાઠાઓ, રાજપૂતો, પંજાબના શીખો, આસામના અહોમનો તીવ્ર પ્રતિકાર વ્હોરી લીધો હતો. આસામના અહોમ લોકોએ મુઘલ આક્રમણોનો સફળતાપૂર્વક પ્રતિકાર કર્યો, તેમની છેલ્લી લડાઈ સરાઇઘાટની લડાઇ રહી હતી. અત્રે આ સંદર્ભમાં એ વાત નોંધવી રસપ્રદ થઈ પડશે કે મુઘલોએ ભારત ઉપર લગભગ ત્રણસો વર્ષ રાજ કર્યું હતું, પણ તેમણે ભારતીય ઉપખંડના સંપૂર્ણ ભૌગૌલિક પ્રદેશ ઉપર ક્યારેય શાસન કર્યું નહોતું. તેમની સત્તા ઘણુ કરીને દિલ્હીની આસપાસ કેન્દ્રિત હતી, જે ઐતિહાસિક કારણોસર વ્યૂહાત્મક ગઢ મનાતો હતો. === પતન === [[ચિત્ર:India map 1700 1792.jpg|thumb|મુઘલ સામ્રાજ્યનાં પતન બાદ શીખ અને મરાઠા રાજ્યોએ મેળવેલા વિસ્તારો.1700 અને 1792માં હકુમતના વિસ્તારો દર્શાવતો નકશો]] 1707માં સમ્રાટ ઔરંગઝેબના મૃત્યુ બાદ, આ સામ્રાજ્ય અવગતિમાં સરી પડ્યું. બહાદુરશાહ પહેલાથી શરૂ કરીને, મુઘલ સમ્રાટોની સત્તા ક્ષીણ થતી ગઈ અને તેઓ શોભાના ગાંઠિયા જેવા બની ગયા, પ્રારંભમાં પરચુરણ દરબારીઓના ચીંધ્યે અને બાદમાં વિવિધ ઉભરી રહેલા લશ્કરી સરદારો તેમના ઉપર અંકુશ ધરાવતા હતા. 18મી સદીમાં, પર્શિયાના નાદિર શાહ અને અફઘાનિસ્તાનના અહમદ શાહ અબ્દાલી જેવા હુમલાખોરોની લૂંટફાટનો આ સામ્રાજ્યને ભોગવવી પડી, તેમણે વારંવાર મુઘલ સામ્રાજ્યની રાજધાની [[દિલ્હી]] ઉપર હુમલો કર્યો. સામ્રાજ્યની ભારતીય સીમાનો મોટાભાગનો હિસ્સો મરાઠાઓ પાસે ચાલ્યો ગયો હતો, જેમણે દિલ્હી ઉપર ક્રમણ કરીને એક વખતના શક્તિશાળી અને મહાન સામ્રાજ્યને એક શહેર પૂરતું સીમિત રાખી દીધું હતું, ત્યારબાદ આ શહેર બ્રિટિશના હાથમાં ચાલ્યું ગયું. અન્ય પડકારોમાં શીખ સામ્રાજ્ય અને હૈદરાબાદ નિઝામનો સમાવેશ થતો હતો. 1804માં, અંધ અને શક્તિવિહીન શાહ આલમ બીજાએ બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના રક્ષણનો ઔપચારિક સ્વીકાર કર્યો. બ્રિટિશે પહેલેથી જ આ નબળાં સમ્રાટનો “ભારતના સમ્રાટ”ની બદલે “દિલ્હીના રાજા” તરીકે ઉલ્લેખ કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. એક સમયના ભવ્ય અને જોરાવર મુગલ સૈન્યને 1805માં બ્રિટિશરોએ વિખેરી નાખ્યું; માત્ર [[લાલ કિલ્લો|લાલ કિલ્લા]]ના ચોકિયાતોને દિલ્હીના રાજાની ચાકરી માટે ફાળવવામાં આવ્યા. ભારતીય રાજાની સર્વોપરિતા બ્રિટિશથી વધુ હતી એવી પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિની બ્રિટિશરોએ અવગણના કરી હતી. આટલું જ નહીં, ત્યારપછીના કેટલાક દશક સુધી, બીઇઆઇસી (BEIC) (બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની)એ સમ્રાટના સામાન્ય સેવક તરીકે અને તેના નામે સમ્રાટના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારોમાં શાસન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. 1857માં, આ ઔપચારિકતા પણ ખતમ થઈ ગઈ. બળવાખોર સિપાઈઓ પૈકીના કેટલાકે શાહ આલમના વંશજ [[બહાદુર શાહ ઝફર]] (મહદઅંશે પ્રતીકાત્મક રીતે, બળવાના હેતુથી તેને ફક્ત નામનો વડો જ બનાવાયો હતો) પ્રત્યે પોતાની નિષ્ઠા જાહેર કર્યા બાદ, બ્રિટિશે આ પ્રથાને પણ નાબૂદ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમણે છેલ્લાં મુઘલ સમ્રાટને 1857માં પદભ્રષ્ટ કર્યો અને તેને દેશવટો આપીને [[બર્મા]] મોકલી દીધો, જ્યાં તે 1862માં મૃત્યુ પામ્યો. તે સાથે મુઘલ રાજવંશનો અંત આવ્યો અને તે ભારતના ઇતિહાસનું એક યાદગાર પ્રકરણ બની ગયું. ભારતીય ઉપખંડમાં હજુ પણ ઘણાં મુઘલ રહે છે. વર્તમાન સામાજિક-રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં મુઘલ શબ્દનો કોઇ નિર્ણાયક મતલબ રહ્યો નથી, કારણ કે મૂળ મુઘલોનું લોહી હવે ભારતની અન્ય મુસ્લિમ વસતી સાથે મિશ્ર થઈ ગયું છે અને હવે તેઓ દક્ષિણ-એશિયાનાં ઓળખચિહ્નો ધરાવે છે. આ ચિહ્નો હવે મૂળ તૂર્કી અથવા મોંગોલોઇડ વંશના ચિહ્નો કરતા વધુ પાક્કા બની ગયા છે.{{Citation needed|date=May 2010}} == મુઘલ સમ્રાટોની યાદી == મુઘલ સમ્રાટોને લગતી કેટલીક મહત્વની વિગતો નીચે કોષ્ટકના સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવી છે. {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto" |- ! સમ્રાટ ! જન્મ ! શાસનકાળ ! મૃત્યુ ! નોંધ |- | width="150" | [[બાબર|ઝહીરુદ્દીન મુહમ્મદ ''બાબર'' ]] | ફેબ્રુઆરી 23, 1483 | 1526–1530 | ડિસેમ્બર 26, 1530 | મુઘલ રાજવંશનો સ્થાપક. |- | [[હુમાયુ|નસિરુદ્દીન મુહમ્મદ ''હુમાયુ'' ]] | માર્ચ 6, 1508 | 1530–1540 | જાન્યુઆરી 1556 | સુરી રાજવંશ દ્વારા શાસનમાં વિક્ષેપ. રાજ્યારોહણ વખતે યુવાન અને બિનઅનુભવી હોવાને કારણે તેના પુરોગામી શેર શાહ સુરીની તુલનાએ તેનો ઓછા કાર્યક્ષમ શાસક તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે. |- style="background:silver" | શેરશાહ સુરી | 1472 | 1540–1545 | મે 1545 | હુમાયુંને પદભ્રષ્ટ કર્યો અને સુરી રાજવંશ સ્થાપ્યો. |- style="background:silver" | ઈસ્લામ શાહ સુરી | સી. 1500 | 1545–1554 | 1554 | સુરી રાજવંશનો બીજો અને છેલ્લો શાસક, તેના પુત્રો સિકંદર અને આદિલ શાહના દાવાઓ હુમાયુ ગાદીએ પરત ફરતા જ સમાપ્ત થઈ ગયા. |- | [[હુમાયુ|નસિરુદ્દીન મુહમ્મદ ''હુમાયુ'' ]] | માર્ચ 6, 1508 | 1555–1556 | જાન્યુઆરી 1556 | પ્રારંભમાં 1530-1540ના શાસનની તુલનાએ તેણે ફરી કરેલું શાસન વધુ એકરૂપ અને કાર્યક્ષમ હતું; પોતાના પુત્ર અકબર માટે એકરૂપતા સાથેનું સામ્રાજ્ય છોડી ગયો. |- | [[અકબર|જલાલુદ્દીન મુહમ્મદ ''અકબર'']] | નવેમ્બર 14, 1542 | 1556–1605 | ઓક્ટોબર 27, 1605 | અકબરે સામ્રાજ્યનો ભારે વિસ્તાર કર્યો અને તેનો મુઘલ રાજવંશના સૌથી નામાંકિત શાસક તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે કારણ કે તેણે સામ્રાજ્યમાં વિવિધ પ્રથાઓ દાખલ કરી હતી; તેણે એક રાજપુત રાજકુમારી મરિયમ-ઉઝ-ઝમાની સાથે લગ્ન કર્યા હતા. લાહોરનો કિલ્લો એ તેના સૌથી પ્રસિદ્ધ બાંધકામ પૈકીનું એક છે. |- | નૂરુદ્દીન મુહમ્મદ ''જહાંગીર'' | ઓક્ટોબર 1569 | 1605–1627 | 1627 | પોતાના સમ્રાટ પિતા સામે પુત્રોના બળવાનો પૂર્વ-આધાર જહાંગીરે સ્થાપ્યો. બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સાથે સૌપ્રથમવાર તેણે સંબંધો સ્થાપ્યા. એવી નોંધ છે કે તે શરાબી હતો, અને તેની પત્ની સમ્રાજ્ઞી નૂર જહાન વાસ્તવમાં સિંહાસન પાછળની મુખ્ય સત્તારૂપ હતી અને નૂર જહાંએ જહાંગીરની બદલે કુશળતાપૂર્વક શાસન કર્યું. |- | [[શાહજહાં|શાહાબુદ્દીન મુહમ્મદ ''શાહ જહાં'' ]] | જાન્યુઆરી 5, 1592 | 1627–1658 | 1666 | તેના કાળમાં, મુઘલ કલા અને સ્થાપત્ય પરાકાષ્ટાએ હતું; તેણે [[તાજ મહેલ|તાજ મહલ]], જામા મસ્જિદ, [[લાલ કિલ્લો]], જહાંગીર મકબરો અને [[લાહોર]]નો શાલીમાર બાગનું નિર્માણ કરાવડાવ્યું હતું. પુત્ર ઔરંગઝેબે તેને પદભ્રષ્ટ કરી કેદ કર્યો હતો. |- | [[ઔરંગઝેબ|મોહિયુદ્દીન મુહમ્મદ ''ઓરંગઝેબ'' આલમગીર]] | ઓક્ટોબર 21, 1618 | 1658–1707 | માર્ચ 3, 1707 | તેણે ઈસ્લામી કાયદાઓનું પુર્નઅર્થઘટન કર્યું અને ફતવા-એ-આલમગીરી રજૂ કર્યો; તેણે ગોલકોન્ડાની સલ્તનતની હિરાની ખાણો કબ્જે કરી; તેણે પોતાના જીવનના 20 કરતા વધુ વર્ષો દક્ષિણ એશિયાના મહત્વના બળવાખોર જૂથો સામે લડવામાં વિતાવ્યા હતા; તેણે મેળવેલી જીતોને લીધે સામ્રાજ્ય તેની મહત્તમ સીમા સુધી વિસ્તર્યું; વધુ પડતા વિસ્તરેલા સામ્રાજ્યનો અંકુશ નવાબો કરતા, ઓરંગઝેબના મોત બાદ પડકારો ઊભા થયા. તેણે પોતાના હસ્તાક્ષરોમાં [[કુરાન]]ની બે નકલો બનાવી હતી. |- | બહાદુર શાહ પહેલો | ઓક્ટોબર 14, 1643 | 1707–1712 | ફેબ્રુઆરી,1990 | સ્વાયત્ત બનેલા નવાબોની વધતી જતી તાકાતને લીધે સામ્રાજ્યના અંકુશ અને સરહદોમાં નિરંતર અને વ્યાપક ઘટાડો થવા સાથે સત્તા ભોગવનાર સૌપ્રથમ મુઘલ સમ્રાટ. તેના સત્તાકાળ બાદ, સમ્રાટ વધુને વધુ પ્રમાણમાં બિનમહત્વપૂર્ણ અને શોભાના ગાંઠિયા જેવા બની ગયા. |- | જહાંદર શાહ | 1664 | 1712–1713 | ફેબ્રુઆરી 1713 | તે પોતાના મુખ્ય વઝીર ઝુલ્ફીકાર ખાનના ઊંડા પ્રભાવ હેઠળ હતો. |- | ફર્રુખસિયાર | 1683 | 1713–1719 | 1719 | 1717માં તેણે ઈંગ્લિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને ફરમાન જારી કરીને તેમને બંગાળમાં વેરામુક્ત વેપાર કરવાની છૂટ આપી અને ભારતમાં તેમનું સ્થાન પાકું કર્યું. |- | રફી ઉલ-દરજાત | અજાણ્યું | 1719 | 1719 | &nbsp; |- | રફી ઉદ- દૌલત <br />ઉર્ફે શાહ જહાં બીજો | અજાણ્યું | 1719 | 1719 | &nbsp; |- | નિકુસિયાર | અજાણ્યું | 1719 | 1743 | &nbsp; |- | મુહમ્મદ ઈબ્રાહિમ | અજાણ્યું | 1720 | 1744 | &nbsp; |- | મુહમ્મદ શાહ | 1702 | 1719–1720, 1720–1748 | 1748 | 1739માં પર્શિયાના નાદિર શાહનું આક્રમણ વેઠ્યું |- | અહમદ શાહ બહાદુર | 1725 | 1748–54 | 1754 | સિકંદરાબાદની લડાઇમાં મરાઠાએ મુઘલ દળોની કત્લેઆમ કરી. |- | આલમગીર બીજો | 1699 | 1754–1759 | 1759 | &nbsp; |- | શાહ જહાં ત્રીજો | અજાણ્યું | 1759માં | 1770નો દાયકો | બક્સરના યુદ્ધમાં બંગાળ, બિહાર અને ઓરિસ્સાના નિઝામને એક કર્યાં. 1761માં હૈદર અલી મૈસૂરનો નવાબ બન્યો. |- | શાહ આલમ બીજો | 1728 | 1759–1806 | 1806 | 1761માં અહમદ શાહ અબ્દાલીએ પાણીપતની ત્રીજી લડાઈમાં મરાઠાઓને હરાવ્યા; 1799માં મૈસૂરમાં ટિપુ સુલ્તાનનું પતન. |- | અકબર શાહ બીજો | 1760 | 1806–1837 | 1837 | બ્રિટિશ રક્ષણ હેઠળનો કેવળ નામનો સમ્રાટ |- | [[બહાદુર શાહ ઝફર]] | 1775 | 1837–1857 | 1862 | છેલ્લો મુઘલ સમ્રાટ જેને 1857માં સૌપ્રથમ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ બાદ બ્રિટિશરો દ્વારા પદભ્રષ્ટ કરીને બર્મા દેશવટો આપવામાં આવ્યો. |- |} == ભારતીય ઉપખંડ પર પ્રભાવ == [[ચિત્ર:Taj_Mahal_(south_view,_2006).jpg|thumb|મુઘલ સમ્રાટ શાહ જહાંએ ભારતના આગ્રામાં બનાવરાવેલો તાજ મહલ]] [[ચિત્ર:RedFort.jpg|thumb|શાહ જહાંના શાસન રમિયાન સામ્રાજ્યનો મુખ્ય મહેલ રહેલો દિલ્હીનો લાલ કિલ્લો.]] [[ચિત્ર:Lalbager Kella 01.jpg|thumb|ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન 17મી સદીના મધ્યભાગમાં ઢાકા ખાતે બનાવરાવવામાં આવેલો લાલબાગ કિલ્લો]] [[ચિત્ર:Lahore Fort.jpg|thumb|ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન બનેલા લાહોરના કિલ્લાનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર આલમગિરી ગેટ હતો. ]] ભારતીય ઉપખંડમાં મુઘલોનું સૌથી મોટું જો કોઈ યોગદાન હોય તો તે તેમની અનોખી સ્થાપત્યકલા છે. મુઘલ યુગ દરમિયાન મુસ્લિમ સમ્રાટોએ, ખાસ કરીને શાહજહાં, અનેક મકબરાઓ બનાવ્યા છે, જેમાં યુનેસ્કો (UNESCO) વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ [[તાજ મહેલ|તાજ મહલ]]નો સમાવેશ થાય છે, તે મુઘલ સ્થાપત્યના સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો પૈકીનું એક મનાય છે. અન્ય વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સમાં [[હુમાયુનો મકબરો]], [[ફતેહપૂર સિક્રી|ફતેહપુર સિક્રી]], [[લાલ કિલ્લો]], [[આગ્રાનો કિલ્લો|આગ્રા કિલ્લો]] અને લાહોરના કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ રાજવંશે બનાવરાવેલા મહેલો, મકબરા અને કિલ્લા આજેપણ [[દિલ્હી]], ઔરંગાબાદ, [[ફતેહપૂર સિક્રી|ફતેહપુર સિક્રી]], [[આગ્રા]], જયપુર, [[લાહોર]], કાબુલ, શેખુપુરા અને [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]], [[અફઘાનિસ્તાન]] અને બાંગ્લાદેશના અનેક અન્ય શહેરોમાં અડીખમ ઊભા છે.<ref>મોરસ માર્લે, ક્લાર્ક ડી. નેહેર. 'પેટ્રિયોટ્સ એન્ડ ટાયરન્ટ્સ: ટેન એશિયન લીડર્સ' પાના.269 ISBN 0-8476-8442-3</ref> મધ્ય એશિયાના કેટલાક સ્મારકોમાં, બાબરના વંશજોએ ભારતીય ઉપખંડની ખૂબીઓ અને રીતોને અનુસરી છે<ref>[http://www.webindia123.com/history/MEDIEVAL/mughal%20period/mughal2.htm webindia123.com-ઇન્ડિયન હિસ્ટરી-મેડીયવલ-મુઘલ પિરીયડ-અકબર]</ref> અને વત્તેઓછે અંશે સ્થાનિક સ્વરૂપમાં ઢાળ્યાં છે. નીચેની સાંસ્કૃતિક બાબતોમાં મુઘલોનો પ્રભાવ જોઇ શકાય છે<ref>{{Cite web |url=http://writinghood.com/literature/topical/mughal-contribution-to-indian-literature/ |title=ભારતીય સાહિત્યમાં મુઘલ યોગદાન {{!}} રાઇટિંગહૂડ |access-date=2010-12-17 |archive-date=2009-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520094533/http://writinghood.com/literature/topical/mughal-contribution-to-indian-literature/ |url-status=dead }}</ref>: * અનેક નાના રજવાડાંઓમાં એકસાથે સમ્રાટની કેન્દ્રવર્તી સરકાર લાવવામાં આવી.<ref>{{cite web|title=Mughal Empire - MSN Encarta <!-- BOT GENERATED TITLE -->|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564252/mughal_empire.html|work=|archive-url=https://www.webcitation.org/5kx6SG3s9?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761564252/mughal_empire.html|archive-date=2009-11-01|url-status=dead|access-date=2010-12-17}}</ref> * ભારતીય કલા અને સંસ્કૃતિમાં પર્શિયાની કલા અને સંસ્કૃતિનો સંગમ.<ref>{{Cite web |url=http://www.soas.ac.uk/southasia/research/nilc/indopersian/ |title=ઇન્ડો-પર્શિયન લિટરેચર કોન્ફરન્સ: એસઓએએસ (SOAS): નોર્થ ઇન્ડિયન લિટરરી કલ્ચર (1450-1650) |access-date=2010-12-17 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923222924/http://www.soas.ac.uk/southasia/research/nilc/indopersian/ |url-status=dead }}</ref> * આરબ અને તુર્કીક ભૂમિમાં વેપારનો નવો માર્ગ. * મુગલાઈ વાનગીનો વિકાસ.<ref>{{Cite web |url=http://www.indianfoodforever.com/mughlai/ |title=મુઘલાઇ રેસિપ્સ, મુઘલાઇ ડિશીસ - કુઝીન, મુઘલાઇ ફૂડ |access-date=2010-12-17 |archive-date=2009-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090823095342/http://www.indianfoodforever.com/mughlai/ |url-status=dead }}</ref> * સ્થાનિક ભારતીય સ્થાપત્યકલામાં, મુઘલ સ્થાપત્યકલાનો પેસારો, ખાસ કરીને રાજપુત અને શીખ શાસકો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા મહેલોમાં આ સ્થાપત્યકલા ઉત્તમ રીતે પચાવાઈ હતી. * નયનરમ્ય બગીચાઓ મુઘલોએ ક્યારેક જે ભૂમિ પર શાસન કર્યું હતું તે ભૂમિ હવે ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અફઘાનિસ્તાનમાં વિભાજિત થઈ ગઈ છે, તેમછતાં તેમનો પ્રભાવ આજે પણ વ્યાપક પણે જોઈ શકાય છે. સમ્રાટોની કબરો ભારત, અફઘાનિસ્તાન<ref>{{Cite web |url=http://www.afghanistan-photos.com/crbst_36.html |title=ધ ગાર્ડન ઓફ બાગે બાબર: ટોમ્બ ઓફ ધ મુઘલ એમ્પરર |access-date=2010-12-17 |archive-date=2012-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723062352/http://www.afghanistan-photos.com/crbst_36.html |url-status=dead }}</ref> અને પાકિસ્તાનમાં ફેલાયેલી છે. સમગ્ર ઉપખંડમાં અને કદાચ વિશ્વમાં તેમના આશરે 16 મિલિયન વંશજો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.twocircles.net/2009mar13/descendants_mughal_came_together_rehabilitate_mughal_dynasty.html |title=ડિસેન્ડન્ટ્સ ઓફ મુઘલ કેમ ટુગેધર ટુ રિહેબિલેટ ધ મુઘલ ડાયનેસ્ટી {{!}} TwoCircles.net |access-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219171444/http://www.twocircles.net/2009mar13/descendants_mughal_came_together_rehabilitate_mughal_dynasty.html |archive-date=2011-02-19 |url-status=dead}}</ref>{{verify credibility|date=October 2010}} === ઉર્દૂ ભાષા === આ સામ્રાજ્યની વર્ચસ્વ ધરાવતી અને “સત્તાવાર” ભાષા [[ફારસી|પર્શિયન]] હતી, તેમ છતાં બાદમાં ભદ્ર વર્ગની આ ભાષાના હિન્દુસ્તાની સ્વરૂપનો વિકાસ થયો, જે આજે ઉર્દૂ તરીકે ઓળખાય છે. પર્શિયન ભાષાનો ભારે પ્રભાવ ધરાવતી અને અરેબિક તથા તુર્કીક છાંટ ધરાવતી, આ ભાષા પર્શો-અરેબિકની એક પ્રકારની લિપિમાં લખાય છે જે નાસ્તાલિક તરીકે ઓળખાય છે. સાહિત્યિક પરિભાષા અને ખાસ પ્રકારનું શબ્દ ભંડોળ [[ફારસી|પર્શિયન]], અરેબિક અને તુર્કીશ ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યા છે; આ નવા ઉચ્ચારણોને ધીરે ધીરે તેમનું પાતનું નામ મળ્યું – ઉર્દૂ. [[હિંદી ભાષા|હિંદી]]ની સાથે સરખામણી કરવામાં આવે તો, ઉર્દૂ ભાષામાં પર્શિયન અને અરેબિક (વાયા પર્શિયન) અને (ઘણાં ઓછાં પ્રમાણમાં) તુર્કીક ભાષામાંથી વધુ શબ્દો લેવામાં આવ્યા છે જ્યારે હિંદીમાં [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] ભાષાના શબ્દોનું પ્રમાણ ઘણું વધારે છે.<ref name="Sikmirza">{{cite web|url = http://www.geocities.com/sikmirza/arabic/hindustani.html|title = A Brief Hindi - Urdu FAQ|publisher = sikmirza|access-date = 2008-05-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20071202103338/http://www.geocities.com/sikmirza/arabic/hindustani.html|archive-date = 2007-12-02|url-status = live}}</ref> આધુનિક [[હિંદી ભાષા|હિંદી]], જેમાં પર્શિયન અને અરેબિક ભાષામાંથી લેવાયેલા શબ્દોવાળી ઉર્દૂ ઉપરાંત [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] આધારિત શબ્દભંડોળનો ઉપયોગ થાય છે. આધુનિક હિંદી પણ [[ ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] જેટલી જ સમજી શકાય એવી છે.<ref>[http://pakistaniat.com/2009/07/23/urdu-dictionary-project-is-under-threat/ ઉર્દૂ ડિક્શનરી પ્રોજેક્ટ ઇસ અન્ડર થ્રેટ : ઓલ થિંગ્સ પાકિસ્તાન]</ref> === મુઘલ સમાજ === માર્ગ પદ્ધતિ અને એક સમાન ચલણની રચનાને કારણે તથા દેશને એકરૂપ કરવાને લીધે મુઘલ યુગ દરમિયાન ભારતીય અર્થતંત્ર સમૃદ્ધ બનતું રહ્યું. ઉત્પાદિત ચીજવસ્તુઓ અને ખેડૂતોએ ઉગાડેલા રોકડિયા પાકોનું વિશ્વભરમાં વેચાણ થતું હતું. મહત્વના ઉદ્યોગોમાં જહાજવાડા (ભારતનો જહાજવાડા ઉદ્યોગ યુરોપ જેટલો જ વિકસિત હતો, અને ભારતીયો યુરોપની કંપનીઓને જહાજો વેચતા હતા), કાપડ અને પોલાદનો સમાવેશ થતો હતો. મુઘલોએ એક નાનો નૌકાકાફલો રાખ્યો હતો, જે માત્ર યાત્રાળુઓને મક્કા લઈ ગયો હતો, અને [[સુરત]]માં થોડાક આરબ ઘોડાઓ આયાત કર્યા હતા. [[સિંધ]]માં દેબલ મહદ્અંશે સ્વાયત્ત હતું. મુઘલોએ નદીઓ માટે જહાજોનો કાફલો પણ રાખ્યો હતો, જે બળવાખોરો સામે લડવા માટે નદીઓમાં થઈને સૈનિકોને લઈ જતો હતો. તેના નૌકા સેનાપતિઓમાં યાહ્યા સાલેહ, મુનાવર ખાન અને મુહમ્મદ સાલેહ કમ્બોહનો સમાવેશ થતો હતો. મુઘલોએ જંજીરાના સિદીઓને પણ રક્ષણ આપ્યું હતું. મુઘલોના નાવિકો સુવિખ્યાત હતા અને ઘણીવાર ચીન તથા પૂર્વ આફ્રિકાના સ્વાહિલી તટની મુસાફરી ખેડતા હતા, જ્યાં તેઓ ખાનગી ક્ષેત્રના વેપાર માટે મુઘલોની કેટલીક ચીજવસ્તુઓ લઇ જતા. મુઘલોના યુગ હેઠળ શહેરો અને નગરોનો ભારે વિકાસ થયો હતો; જો કે, મોટાભાગના સમય દરમિયાન આ શહેરો ઉત્પાદન અથવા વાણિજ્યના કેન્દ્ર તરીકે નહીં પણ સૈન્ય અને રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યાં હતા. વહીવટીતંત્ર માટે ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરનારા મહાજનો જ આ નગરોમાં ચીજવસ્તુઓ બનાવતા હતા; મોટાભાગના ઉદ્યોગ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હતા. પોતાના આધિપત્ય હેઠળના દરેક પ્રાંતમાં મુઘલોએ મક્તાબનું બાંધકામ પણ કર્યું હતું, જ્યાં યુવાનોને તેમની સ્થાનિક ભાષામાં ફતવા-એ-આલમગિરી જેવા ઇસ્લામિક કાનૂનો અને કુરાન ભણાવવામાં આવતું હતું. ઉમરાવ વર્ગમાં વિષમ જાતિના લોકો હતા; આ વર્ગ મુખ્યત્વે રાજપુત શ્રીમંતો અને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રોના વિદેશીઓના લોકોનો સમાવેશ થતો હતો, જ્યારે સમ્રાટ પાસેથી કોઇ પણ જાતિ, સમાજ કે રાષ્ટ્રના લોકો ખિતાબ મેળવી શકતા હતા. દેખીતી રીતે જ શ્રીમંત વેપારીઓનો બનેલો મધ્યમ વર્ગ અમુક સંપત્તિવાન વેપારીઓનો બનેલો હતો જેઓ કિનારાના નગરોમાં રહેતા હતા; ઘણાં વેપારીઓ કરવેરામાંથી બચવા માટે ગરીબ હોવાનો ઢોંગ કરતા હતા. ઘણાં લોકો ગરીબ હતા. મુઘલ યુગના ગરીબોનું જીવન ધોરણ બ્રિટિશ રાજના ભારતીય ગરીબોના જીવન ધોરણની તુલનાએ સમકક્ષ અથવા થોડું ઘણું ઊંચું હતું; વધતી જતી વસતી, ઊંચા કરવેરા અને પરંપરાગત ઉદ્યોગ-ધંધા પડી ભાંગવાને કારણે 19મી સદીમાં કેનાલો અને આધુનિક ઉદ્યોગો સાથે બ્રિટિશરોએ જે લાભો સર્જ્યા તે બિનઅસરકારક રહ્યાં. == વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી == === ખગોળશાસ્ત્ર === 16મી અને 17મી સદીઓમાં ઇસ્લામિક ખગોળશાસ્ત્રનો સમન્વય જોવા મળ્યો, જેમાં ઈસ્લામિક નિરીક્ષણ સંબંધી રીતો અને સાધનોનો ઉપયોગ થયો. આ સમયે સૈદ્ધાંતિક ખગોળશાસ્ત્ર સાથે ઓછો નિસ્બત હતો તેવું જણાય છે, તેવા સમયે મુઘલ ખગોળશાસ્ત્રીઓએ નિરીક્ષણ સંબંધી ખગોળશાસ્ત્રમાં પ્રગતિ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું અને લગભગ એક સો ઝિજ ગ્રંથો તૈયાર કર્યાં. હુમાયુએ [[દિલ્હી]]ની નજીક એક અંગત નિરીક્ષણ કેન્દ્ર બનાવરાવ્યું, જ્યારે જહાંગીર અને શાહ જહાં પણ નિરીક્ષણ કેન્દ્રો બનાવવામાં રસ ધરાવતા હતા, પરંતુ તેઓ એવું કરી શક્યા નહોતા. મુઘલ નિરીક્ષણ કેન્દ્રોમાં વપરાતા સાધનો અને નિરીક્ષણની રીતો મુખ્યત્વે ઈસ્લામિક પરંપરામાંથી ઉતરી આવી હતી.<ref name="Sharma">{{citation|title=Sawai Jai Singh and His Astronomy|first=Virendra Nath|last=Sharma|year=1995|publisher=[[Motilal Banarsidass]] Publ.|isbn=8120812565|pages=8–9}}</ref><ref name="Baber">{{citation|title=The Science of Empire: Scientific Knowledge, Civilization, and Colonial Rule in India|first=Zaheer|last=Baber|year=1996|publisher=[[State University of New York Press]]|isbn=0791429199|pages=82–9}}</ref> ખાસ કરીને, મુઘલ યુગના ભારતમાં શોધાયેલા સૌથી યાદગાર ખગોળશાસ્ત્રીય સાધનોમાં સાંધાવિહીન અવકાશ સંબંધી ગોળા (જુઓ નીચે, પ્રૌદ્યોગિકી)નો સમાવેશ થાય છે. === પ્રૌદ્યોગિકી === ફતહુલ્લાહ શિરાઝી (સી. (c.) 1582), એક પર્શિયન-ભારતીય કુશળ પંડિત અને મિકેનિકલ ઇજનેર હતો જેણે મુઘલ સામ્રાજ્યમાં [[અકબર|મહાન અકબર]] માટે કામ કર્યું હતું અને એક વૉલિ ગન વિકસાવી હતી.<ref name="Fathullah Shirazi">{{cite journal|last=Bag|first=A. K.|title=Fathullah Shirazi: Cannon, Multi-barrel Gun and Yarghu|journal=Indian Journal of History of Science|year=2005|volume=40|issue=3|pages=431–436|publisher=[[Indian National Science Academy]]|location=New Delhi|issn=0019-5235}}</ref> 998 એએચ (1589-90 સીઇ (CE))માં કાશ્મીર ખાતે અલી કશ્મીરી ઇબ્ન લુકમાને કરેલી સાંધાવિહીન ગોળાની શોધ એ ધાતુવિદ્યામાં થયેલી સૌથી નોંધનીય કામગીરી પૈકીની એક મનાય છે. મુઘલ સામ્રાજ્ય દરમિયાન પાછળથી [[લાહોર]] અને [[કાશ્મીર]]માં આ પ્રકારના 20 અન્ય ગોળા બનાવવામાં આવ્યા હતા. 1980ના દશકમાં તેની પુનઃ શોધ થઈ તે પૂર્વે, આધુનિક ધાતુશાસ્ત્રીઓ એવું માનતા હતા કે એક પણ સાંધા વિનાનો ધાતુનો ગોળો બનાવવો તક્નિકી દ્વષ્ટિએ અશક્ય છે, આધુનિક ટેક્નોલોજીની સહાયથી પણ નહીં. મુઘલ સામ્રાજ્યમાં 1070 એએચ (AH) (1659-1690 સીઇ (CE)) દરમિયાન, મુહમ્મદ સાલિહ તાહતવી દ્વારા અરેબિક અને [[ફારસી|પર્શિયન]] શિલાલેખો સાથે લોસ્ટ-વૅક્સ કાસ્ટિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને સાંધાવિહીન અવકાશ સંબંધી ગોળાની વધુ એક શ્રેણીનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ધાતુશાસ્ત્રમાં આ એક મહત્વની કામગીરી માનવામાં આવે છે. આ સાંધાવિહીન ગોળાઓનું નિર્માણ કરીને મુઘલ ધાતુશાસ્ત્રીઓએ વૅક્સ કાસ્ટિંગની પદ્ધતિનો પાયો નાખ્યો હતો.<ref>{{citation|first=Emilie|last=Savage-Smith|title=Islamicate Celestial Globes: Their history, Construction, and Use|publisher=Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.|year=1985}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[મુઘલ સ્થાપત્ય]], સ્થાપત્યકલાની એક શૈલી * [[ભારતનો ઇતિહાસ]] == પૂરક વાચન == * {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|authorlink=Niccolao Manucci|coauthors= tr. from French by [[François Catrou]]|title=History of the Mogul dynasty in India, 1399 - 1657|url=http://www.archive.org/stream/historyofmoguldy00manurich#page/n5/mode/2up|year=1826|publisher=London : J.M. Richardson}} * ઇલિયોટ, સર એચ.એમ., એડિટેડ બાય ડાઉસન, જોન. ''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા, એસ ટોલ્ડ બાય ઇટ્સ ઔન હિસ્ટોરિયન્સ. '' ''ધ મોહમ્મદન પિરીયડ'' : લંડન ટ્રબનર કંપની દ્વારા પ્રકાશિત 1867-1877. ([http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D80201010%26ct%3D0 ઓનલાઇન કોપી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425032041/https://persian.packhum.org/persian/ |date=2018-04-25 }} પેકાર્ડ હ્યુમનિટિઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ખાતે - [http://persian.packhum.org/persian/ અધર પર્શિયન ટેક્સ્ટ ઇન ટ્રાન્સલેશન, હિસ્ટોરિકલ બુક્સ, ઓથર લિસ્ટ એન્ડ ટાઇટલ લિસ્ટ]) * {{cite book|title=Invasions of India from Central Asia|url=http://www.archive.org/stream/invasionsofindia00londrich#page/n5/mode/2up|year=1879|publisher=London, R. Bentley and Son}} * {{cite book|last=Hunter|first=William Wilson, Sir|authorlink=William Wilson Hunter|title=A Brief history of the Indian peoples|url=http://www.archive.org/stream/briefhistoryindi00hunt#page/n7/mode/2up|chapter= 10. The Mughal Dynasty, 1526-1761| year=1893| publisher=Oxford: Clarendon Press}} * {{cite book|last=Adams|first= W. H. Davenport |title=Warriors of the Crescent|url=http://www.archive.org/stream/warriorsofcresce00adamuoft#page/n9/mode/2up|year=1893|publisher=London: Hutchinson}} * {{cite book|last=Holden|first=Edward Singleton|authorlink=Edward Singleton Holden|title=The Mogul emperors of Hindustan, A.D. 1398- A.D. 1707|url=http://www.archive.org/stream/mogulemperorsofh00hold#page/n9/mode/2up|year=1895|publisher=New York : C. Scribner's Sons}} * {{cite book|last=Malleson|first=G. B|title=Akbar and the rise of the Mughal empire|url=http://www.archive.org/stream/akbarriseofmugha00mallrich#page/n5/mode/2up|year=1896|publisher=Oxford : Clarendon Press}} * {{cite book|last=Lane-Poole|first= Stanley|authorlink=Stanley Lane-Poole|title=History of India: From Mohammedan Conquest to the Reign of Akbar the Great (Vol. 3)|url=http://www.archive.org/stream/historyofindia03jackuoft#page/n9/mode/2up|year=1906|publisher=London, Grolier society}} * {{cite book|last=Lane-Poole|first= Stanley|authorlink=Stanley Lane-Poole|title=History of India: From Reign of Akbar the Great to the Fall of Moghul Empire (Vol. 4)|url=http://www.archive.org/stream/historyofindia04jackuoft#page/n9/mode/2up|year=1906|publisher=London, Grolier society}} * {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao |authorlink=Niccolao Manucci|coauthors=tr. by William Irvine|title=Storia do Mogor; or, Mogul India 1653-1708, Vol. 1|url=http://www.archive.org/stream/storiadomogororm01manuuoft#page/n7/mode/2up|year=1907|publisher=London, J. Murray}} * {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao |authorlink=Niccolao Manucci|coauthors=tr. by William Irvine|title=Storia do Mogor; or, Mogul India 1653-1708, Vol. 2|url=http://www.archive.org/stream/storiadomogororm02manuuoft#page/n7/mode/2up|year=1907|publisher=London, J. Murray}} * {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao |authorlink=Niccolao Manucci|coauthors=tr. by William Irvine|title=Storia do Mogor; or, Mogul India 1653-1708, Vol. 3|url=http://www.archive.org/stream/storiadomogororm03manuuoft#page/n9/mode/2up|year=1907|publisher=London, J. Murray}} * {{cite book|last=Owen|first=Sidney J|title=The Fall of the Mogul Empire|url=http://www.archive.org/stream/fallofmogulempir00owenuoft#page/n5/mode/2up|year=1912|publisher=London, J. Murray}} * {{cite book|last=Burgess|first=James |title=The Chronology of Modern India for Four Hundred Years from the Close of the Fifteenth Century, A.D. 1494-1894.|url=http://www.archive.org/stream/chronologyofmode00burg#page/n5/mode/2up|year=1913|publisher=John Grant, Edinburgh}} * {{cite book|last=Irvine|first=William |title=Later Mughals, Vol. 1, 1707-1720|url=http://www.archive.org/stream/latermughals01irviuoft#page/n3/mode/2up|year=1922|publisher=London, Luzac & Co.}} * {{cite book|last=Irvine|first=William |title=Later Mughals, Vol. 2, 1719-1739|url=http://www.archive.org/stream/latermughals02irviuoft#page/n3/mode/2up|year=1922|publisher=London, Luzac & Co.}} * {{Cite book|last=Bernier|first= Francois |authorlink=François Bernier|title=Travels in the Mogul Empire, A.D. 1656-1668 |url=http://www.archive.org/stream/travelsinmogulem00bernuoft#page/ii/mode/2up|year=1891|publisher=Archibald Constable, London}} * પ્રેસ્ટનો, ડાયના અને માઇકલ; તાજ મહલ: પેસન એન્ડ જીનિયસ એટ ધ હાર્ટ ઓફ ધ મુઘલ એમ્પાયર; વોકર એન્ડ કંપની; ISBN 0-8027-1673-3. * [http://www.ggdc.net/Maddison/articles/moghul_2.pdf ધ મુઘલ ઇકોનોમી એન્ડ સોસાયટી; ચેપ્ટર 2 ઓફ ક્લાસ સ્ટ્રક્ચર એન્ડ ઇકોનોમિક ગ્રોથ: ઇન્ડિયા એન્ડ પાકિસ્તાન સિન્સ ધ મુઘલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613041132/http://www.ggdc.net/Maddison/articles/moghul_2.pdf |date=2010-06-13 }}; મેડિસન દ્વારા (1971) == સંદર્ભો == ;નોંધ {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.valleyswat.net/literature/papers/MUGHULS_AND_SWAT.pdf મુઘલ અને સ્વાત] * [http://www.mughalindia.co.uk/index.html મુઘલ ઇન્ડિયા] બ્રિટીશ મ્યૂઝિયમમાંથી એક અદભૂત અનુભવ * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml ધ મુઘલ એમ્પાયર] બીબીસી (BBC)માંથી * [http://www.i3pep.org/archives/2005/04/12/mughal-empire/ મુગલ સામ્રાજય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051202045249/http://www.i3pep.org/archives/2005/04/12/mughal-empire/ |date=2005-12-02 }} * [http://www.islamicarchitecture.org/dynasties/mughals.html મહાન મુઘલો] * [http://www.mughalgardens.org/html/home.html મુઘલ સામ્રાજ્યના ઉદ્યાનો] * ''ઇન્ડો-ઇરાનિયન સોસિયો-કલ્ચરલ રિલેશન્સ એટ પાસ્ટ, પ્રેઝન્ટ એન્ડ ફ્યુચર'' , એ. રેઝા પૌરજાફર, અલી દ્વારા * એ. તઘવઇ, [http://www.webjournal.unior.it/ ''વેબ જર્નલ ઓન કલ્ચરલ પેટ્રિમોની'' માં (ફેબિયો મેનિસ્કાલ્કો ઇડી.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/ |date=2016-01-30 }}, ભાગ. 1, જાન્યુઆરી–જૂન 2006 * [http://www.paradoxplace.com/Insights/Civilizations/Mughals/Mughals.htm એડ્રિયન ફ્લેચર્સ પેરાડોક્સપ્લેસ- ફોટો- ગ્રેટ મુઘલ એમ્પરર્સ ઓફ ઇન્ડિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930141527/http://www.paradoxplace.com/Insights/Civilizations/Mughals/Mughals.htm |date=2017-09-30 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/1566398.stm એ મુઘલ ડાઇમન્ડ બીબીસી (BBC) પર] {{મુઘલ સામ્રાજ્ય}} [[શ્રેણી:મુઘલ સામ્રાજ્ય]] 65zn5iu1qrcjnvf5wmcp6nvmuhh9kh0 મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર 0 30259 907740 907650 2026-11-13T23:22:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907740 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{માહિતીચોકઠું રોગ |Name = Major Depressive Disorder |Image = Vincent Willem van Gogh 002.jpg |Caption = [[Vincent van Gogh]]'s 1890 painting ''[[At Eternity's Gate]]'' |Width = 200 |DiseasesDB = 3589 |ICD10 = {{ICD10|F|32||f|30}}, {{ICD10|F|33||f|30}} |ICD9 = {{ICD9|296}} |ICDO = |OMIM = 608516 |MedlinePlus = 003213 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 532 |MeshID = D003865 }} '''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' ('''એમડીડી''' (MDD)) (હતાશાનો મનોવિકાર) (જે '''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' , '''ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન''' , '''મેજર ડિપ્રેસન''' , '''યુનિપોલર ડિપ્રેસન''' , અથવા '''યુનિપોલર ડિસઓર્ડર''' તરીકે ઓળખાય છે) એ માનસિક વિકાર છે જે નિરુત્સાહન અને નીચા આત્મસન્માન, તેમજ સામાન્ય રીતે માણી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓમાંથી રસ કે આનંદ ગુમાવવા મારફતે પ્રદર્શિત થાય છે. ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર્સ'' (ડીએસએમ-III (DSM-III))ના 1980ના સંસ્કરણમાં આ ચિહ્ન સમૂહને મૂડ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ણવા માટે અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશન દ્વારા "મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર" શબ્દ પસંદ કરાયો હતો અને ત્યાર બાદ આ શબ્દ વ્યાપક પણે ઉપયોગમાં છે. સામાન્ય શબ્દ '''ડિપ્રેસન''' નો વિકારને દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે પરંતુ તેનો માનસિક ડિપ્રેસનના અન્ય પ્રકારોના સંદર્ભમાં પણ ઉપયોગ થાય છે. ક્લિનિકલ અને સંશોધન ઉપયોગ માટે ચોક્કસ પરિભાષામાં તેનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે છે. મેજર ડિપ્રેસન એ એવી અક્ષમતાવાળી સ્થિતિ છે જે વ્યક્તિના પરિવાર, કામ અથવા શાળાના જીવન, ઊંઘ અને ખાવાની આદતો અને સામાન્ય આરોગ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. અમેરિકામાં મેજર ડિપ્રેસનથી પીડાતા 3.4% ટકા લોકો આપઘાત કરે છે અને આપઘાત કરનાર 60% લોકો ડિપ્રેસન અથવા અન્ય મૂડ ડિસઓર્ડરથી પીડાતા હતા. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન દર્દીએ જાત નોંધેલા અનુભવ, પરિવારજનો અથવા મિત્રોએ નોંધેલી વર્તણૂક અને માનસિક સ્થિતિ કસોટીને આધારે થાય છે. મેજર ડિપ્રેસન માટે પ્રયોગશાળા કસોટી છે છતાં ડોકટરો સમાન ચિહ્નો પેદા કરી શકતી હોય તેવી શારીરિક સ્થિતિઓ માટે કસોટી કરવા વિનંતી કરે છે. જો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર પ્રારંભિક તબક્કામાં જ ન શોધી શકાય તો તેની સારવાર ધીમી પડે છે અને વ્યક્તિના શારીરિક આરોગ્ય પર અસર કરે છે અથવા બગાડે છે. આ બિમારી થવાનો સૌથી સામાન્ય સમય 20થી 30 વર્ષની વચ્ચેની ઉંમરનો છે, બાદમાં 30 અને 40 વર્ષમાં તે વધે છે. લાક્ષણિક રીતે, દર્દીઓની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ)થી સારવાર કરવામાં આવે છે અને ઘણા કિસ્સામાં, મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સલાહ મેળવે છે. જોકે, હળવા કે મધ્યમ કિસ્સાઓ માટે દવાની અસરકારકતા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન છે. આત્મ-ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં દર્દીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવો જરૂરી છે નહીં તો તે પોતાની જાતને અથવા અન્યને હાનિ પહોંચાડે તેવું ઊંચું જોખમ હોય છે. બહુ ઓછી સંખ્યામાં દર્દીઓને ટૂંકી અસર કરતા જનરલ એનેસ્થેટિક હેઠળ ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે. ડિસઓર્ડરની વિવિધતા વ્યાપકપણે બદલાતી હોય છે, તે કેટલાક સપ્તાહ સુધી ચાલતા એક એપિસોડથી લઇને રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથેનો સમગ્ર જીવન સુધી ચાલતો ડિસઓર્ડર હોઇ શકે છે. તબીબી બિમારીઓ પ્રત્યે ઊંચી શંકા અને આપઘાતને કારણે ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા વ્યક્તિની આયુષ્ય અપેક્ષા ડિપ્રેસન વગરના વ્યક્તિ કરતા ટૂંકી હોય છે. દવાની અસરકારકતા આપઘાતના જોખમને અસર કરે છે કે નહીં તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી. વર્તમાન અને ભૂતપૂ્ર્વ દર્દીઓ કલંકિત કરાયા હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનના સ્વભાવ અને કારણની સમજ અંગે સદીઓથી વિકાસ થયો છે. જોકે, આ સમજ અપૂર્ણ છે અને ડિપ્રેસનના ઘણા પાસાઓ હજુ પણ ચર્ચા અને સંશોધનના વિષય બન્યા છે. ડિપ્રેસનના સૂચિત કારણોમાં [[મનોવિજ્ઞાન|માનસશાસ્ત્રીય]], મનો-સામાજિક, અનુવાંશિક, વિકાસ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. ચોક્કસ પ્રકારની દવાના લાંબા સમય સુધી ઉપયોગથી ડિપ્રેસનના ચિહ્નો પેદા થાય છે અને તેને વધુ વિકટ બનાવે છે. માનસશાસ્ત્રીય સારવારના સિદ્ધાંતો વ્યક્તિત્વ, આંતરવ્યક્તિત્વ પ્રત્યાયન, અને શિક્ષણ આધારિત છે. મોટા ભાગના જૈવવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો મોનોએમાઇન રસાયણો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન પર ભાર મૂકે છે. આ રસાયણો મગજમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે અને ચેતાકોષો વચ્ચે પ્રત્યાયનમાં મદદ કરે છે. {{TOC limit|3}} == ચિહ્નો અને સંકેતો == મેજર ડિપ્રેસન, વ્યક્તિના પરિવાર અને વ્યક્તિગત સંબંધો, કામ અથવા શાળાની જીંદગી, ઉંઘવાની અને જમવાની આદતો અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.<ref name="NIMHPub">{{vcite book|title = Depression|publisher = [[National Institute of Mental Health]] (NIMH)|url = http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf|access-date = 2008-09-07|format = PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |date=2011-07-27 }} {{Cite web |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |url-status=dead }}</ref> કાર્ય અને સ્વસ્થતા પર તેની અસર [[મધુપ્રમેહ|મધૂપ્રમેહ]] જેવી દીર્ઘકાલિન તબીબી સ્થિતિની અસરને સમકક્ષ છે.<ref>{{vcite journal |author=Hays RD, Wells KB, Sherbourne CD |year=1995 |title=Functioning and well-being outcomes of patients with depression compared with chronic general medical illnesses |journal=Archives of General Psychiatry |volume=52 |issue=1 |pages=11–19 |pmid=7811158}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવતી વ્યક્તિ ઘણો જ નિરુત્સાહ દર્શાવે છે જે જીવનના તમામ પાસા પર હાવી થઇ જાય છે અને જે પ્રવૃત્તિઓ સામાન્ય રીતે માણી શકાય છે તેમાં તે આનંદનો અનુભવ કરી શકતી નથી. ડિપ્રેસનવાળા લોકો નિર્થકતા, અયોગ્ય અપરાધ અથવા ખેદ, લાચારી, નિરાશા, અને આત્મ-ધૃણાના વિચારો અને લાગણીઓથી ઘેરાયેલા હોય છે અથવા તેને વાગોળતા હોય છે.<ref name="APA349">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=349}}</ref> ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડિપ્રેસનવાળા લોકો મનોવિક્ષિપ્તિ (સાયકોસિસ)ના ચિહ્નો દર્શાવતા હોઇ શકે છે. આ ચિહ્નોમાં ભ્રમણા અથવા દગભ્રમનો સમાવેશ થાય છે જે સામાન્ય રીતે અપ્રિય હોય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=412}}</ref> ડિપ્રેસનના અન્ય ચિહ્નોમાં નબળી એકાગ્રતા અને સ્મરણશક્તિ (ખાસ કરીને, મેલાન્કોલિક (ખેદોન્માદ) અથવા મનોવિક્ષિપ્ત લોકોમાં),<ref name="Delgado">{{vcite journal |author=Delgado PL and Schillerstrom J |title=Cognitive Difficulties Associated With Depression: What Are the Implications for Treatment? |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=3 |year=2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 }}</ref> સામાજિક સ્થિતિ અને પ્રવૃત્તિઓમાંથી પાછા ખસી જવું, કામેચ્છા ઘટી જવી અને મૃત્યુ અથવા આપઘાતના વિચારોનો સમાવેશ થાય છે. ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓમાં અનિદ્રા સામાન્ય છે. લાક્ષણિક શૈલીમાં વ્યક્તિ ખુબ જ વહેલો ઉઠી જાય છે અને ઊંઘી શકતો નથી<ref name="APA350">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=350}}</ref> પરંતુ અનિદ્રા નિંદ્રાધિન થવામાં મુશ્કેલીનો પણ સમાવેશ કરી શકે છે.<ref name="bedfellows">{{Cite web|url=http://www.psychologytoday.com/articles/200307/bedfellows-insomnia-and-depression| title=Bedfellows:Insomnia and Depression|access-date= 2010-07-02}}</ref> અનિદ્રા ડિપ્રેસનવાળા 80 ટકા લોકોને અસર કરે છે.<ref name="bedfellows"/> અતિ નિદ્રાશીલતા અથવા વધુ પડતી ઊંઘ પણ થઇ શકે છે.<ref name="APA350"/> તે ડિપ્રેસનવાળા 15 ટકા લોકોને અસર કરે છે.<ref name="bedfellows"/> કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ તેમની ઉત્તેજન અસરોને કારણે અનિદ્રા સર્જી શકે છે.<ref>[http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html ઇન્સોમ્નિયા: એસેસમેન્ટ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ઇન પ્રાઇમરી કેર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html |date=2011-07-26 }},</ref> ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ એકથી વધુ શારીરિક ચિહ્નો દર્શાવી શકે છે. જેમ કે, થકાવટ, માથાનો દુખાવો, અથવા પાચન અંગેની તકલીફો. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ડિપ્રેસનના માપદંડ મુજબ વિકાસશીલ દેશોમાં શારીરિક ફરિયાદો સૌથી સામાન્ય સમસ્યા છે.<ref name="Patel01">{{vcite journal |author=Patel V, Abas M, Broadhead J |year=2001|title=Depression in developing countries: Lessons from Zimbabwe|journal=[[BMJ]]|volume=322 |issue=7284 |pages=482–84|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/322/7284/482 (fulltext)|access-date=2008-10-05 |doi=10.1136/bmj.322.7284.482}}</ref> ભૂખ ઘટી જાય છે જેને પગલે વજન ઘટે છે. જોકે, કેટલીકવાર ભૂખ વધતા વજન પણ વધવાના પણ કિસ્સા બને છે.<ref name="APA349"/> પીડિત વ્યક્તિના પરિવારજનો અથવા મિત્રો જોઇ શકે છે કે વ્યક્તિની વર્ણતૂક ઉશ્કેરાયેલી અથવા સુસ્ત બની છે.<ref name="APA350"/> બાળકોના સંદર્ભમાં ડિપ્રેસનનો વિચાર ઘણો વિવાદાસ્પદ છે અને જ્યારે આત્મ-છબી વિકસે છે અને સંપૂર્ણ સ્થાપિત થાય છે ત્યારે લેવાયેલા મંતવ્ય પર આધાર રાખે છે. ડિપ્રેસનવાળા બાળકો ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ દર્શાવવાના સ્થાને સહેજમાં ખિજાઇ જાય છે<ref name="APA349"/> અને તેમની ઉંમર અને સ્થિતિને આધારે અલગ અલગ ચિહ્નો દર્શાવે છે.<ref name="APA354">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=354}}</ref> મોટા ભાગના બાળકોનો શાળામાંથી રસ ઉડી જાય છે અને શૈક્ષણિક દેખાવમાં ઘટાડો દર્શાવે છે. તેમને જક્કી, વધુ પડતી માંગ કરતા, અવલંબિત અથવા અસુરક્ષિત તરીકે વર્ણવી શકાય છે.<ref name="APA350"/> જ્યારે ચિહ્નોનું સામાન્ય મનોભાવના બદલાવાવાળી સામાન્ય સ્થિતિ તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે ત્યારે નિદાન વિલંબમાં પડી શકે છે અથવા ચૂકી જવાય છે.<ref name="APA349"/> ડિપ્રેસનની સાથે એટેન્શન-ડેફિસિટ હાયપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)) હોઇ શકે છે જે બંનેનું નિદાન અને સારવાર જટીલ બનાવે છે.<ref>{{vcite journal |author=Brunsvold GL, Oepen G |title=Comorbid Depression in ADHD: Children and Adolescents |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 }}</ref> ડિપ્રેસનવાળી ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ તાજેતરના હુમલાના જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો ધરાવતા હોઇ શકે છે. જેમકે, વિસ્મૃતિ,<ref name="Delgado"/> અને હલનચલન ધીમે પડવી.<ref>{{vcite book |title=Consensus Guidelines for Assessment and Management of Depression in the Elderly |author=Faculty of Psychiatry of Old Age, NSW Branch, RANZCP |coauthors=Kitching D Raphael B |year=2001 |publisher=NSW Health Department |location=North Sydney, New South Wales |isbn=0-7347-33410 |pages=2 |url=http://www.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf |format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112103003/http://www0.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf/ |date=2016-11-12 }}</ref> ઉમરલાયક વ્યક્તિઓમાં ડિપ્રેસન ઘણીવાર શારીરિક વિકારોની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમકે, હુમલો, અન્ય રૂધિરાભિષણને લગતી બિમારીઓ, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ, અને દીર્ઘકાલિન અવરોધાત્મક ફુપ્સુસીય રોગ.<ref>{{vcite journal|author=Yohannes AM and Baldwin RC|title=Medical Comorbidities in Late-Life Depression|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=14|year=2008|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1358135|accessdate=2011-02-15|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095605/https://www.psychiatrictimes.com/10168/1358135}}</ref> == કારણો == જૈવમનોસામાજિક મોડલ સૂચવે છે કે જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો એમ ત્રણેય ડિપ્રેસન સર્જવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{vcite web |author=Department of Health and Human Services |year=1999 |url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/pdfs/c2.pdf |title=The fundamentals of mental health and mental illness |work=Mental Health: A Report of the Surgeon General |access-date=2008-11-11| format=PDF}}</ref> ડાયાથેસિસ-સ્ટ્રેસ મોડલ સૂચવે છે કે જ્યારે પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા અથવા ડાયાથેસિસ જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ દ્વારા સક્રિય કરાઇ હોય ત્યારે ડિપ્રેસન સર્જાય છે. પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા જનીની,<ref name="Caspi">{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE |title=Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |pages=386–89 |year=2003|pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968 |issue=5631}}</ref><ref>{{vcite web |author=Haeffel GJ; Getchell M; Koposov RA; Yrigollen CM; DeYoung CG; af Klinteberg B; ''et al.'' |year=2008 |url=http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.,%202008.pdf |title=Association between polymorphisms in the dopamine transporter gene and depression: Evidence for a gene–environment interaction in a sample of juvenile detainees |work=Psychological Science |access-date=2008-11-11 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.%2C%202008.pdf }}</ref> એટલે કે પ્રકૃતિ અને પાલનપોષણ વચ્ચેનો સંવાદ, અથવા યોજનાકીય હોઇ શકે છે. યોજનાકીય અસુરક્ષા બાળપણમાં દુનિયા અંગે શિખેલા ખ્યાલોમાંથી પેદા થાય છે.<ref>{{vcite web |author=Slavich GM |year=2004 |url=http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 |title=Deconstructing depression: A diathesis-stress perspective (Opinion) |work=APS Observer |access-date=2008-11-11 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511233644/http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 }}</ref> આ આંતરસક્રિય મોડેલોને પ્રયોગમૂલક ટેકો મળ્યો છે. દાખલા તરીકે, ન્યૂ ઝીલેન્ડના સંશોધકોએ લોકોના પ્રારંભિક સામાન્ય ઉદબોધકમાં ડિપ્રેસન કેવી રીતે ઉભરે છે તેનું લાંબા સમય સુધી દસ્તાવેજીકરણ કરીને, ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ કરવા અપેક્ષા અભિગમ અપનાવ્યો. સંશોધકોએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, સેરોટોનિન વાહક (5-એચટીટી (5-HTT)) જનીનમાં વિવિધતા તે શક્યતાને અસર કરે છે કે, જે લોકોને જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓનો સામનો કરવો પડે છે અને તેમને ડિપ્રેસન થઇ શકે છે. આવી ઘટનાઓ બાદ ડિપ્રેસન આવી શકે છે પરંતુ 5-એચટીટી (5-HTT) જનીનમાં એક કે બે વૈકલ્પિક કારકો ઓછા ધરાવતા લોકોમાં ડિપ્રેસન થવાની શક્યતા વધુ જણાય છે.<ref name="Caspi"/> વધુમાં, સ્વિડીશ અભ્યાસે ડિપ્રેસનના વારસા -જનીની તફાવત સાથે સંકળાયેલા દેખાવમાં વ્યક્તિગત તફાવતની માત્રા- નો અંદાજ કાઢ્યો હતો. તે મહિલાઓ માટે 40 ટકા અને પુરૂષો માટે 30 ટકા હતો.<ref name="pmid16390897">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gatz M, Gardner CO, Pedersen NL |title=A Swedish national twin study of lifetime major depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=1 |pages=109–14 |year=2006 |pmid=16390897 |doi=10.1176/appi.ajp.163.1.109}}</ref> વિકાસીય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સૂચવ્યું હતું કે ડિપ્રેસનના જનીની મૂળ પ્રાકૃતિક રીતે પસંદ કરાયેલા અનુકૂલનના ઇતિહાસમાં ઊંડે રહેલા છે. મેજર ડિપ્રેસનને મળતો આવતો પદાર્થ ઉત્તેજિત મિજાજ વિકાર લાંબા ગાળા સુધી દવાના ઉપયોગ અથવા દવાના દુરુપયોગ અથવા ચોકક્સ ઘેનની દવાઓ બંધ કરવી અને કૃત્રિમ નિંદ્રા આણનારી દવાઓ સાથે સંકળાયેલો છે.<ref name="pmid9210745">{{vcite journal |author=Schuckit MA, Tipp JE, Bergman M, Reich W, Hesselbrock VM, Smith TL |title=Comparison of induced and independent major depressive disorders in 2,945 alcoholics |journal=Am J Psychiatry |volume=154 |issue=7 |pages=948–57 |year=1997 |pmid=9210745}}</ref><ref name="ashman">{{vcite web|author= Professor Heather Ashton|year= 2002|url= http://www.benzo.org.uk/manual/bzcha03.htm|title= Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw}}</ref> === જૈવવૈજ્ઞાનિક === {{Main|Biology of depression}} ==== મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા ==== [[ચિત્ર:Synapse Illustration2 tweaked.svg|thumb|250px|ઓળખાયેલા લગભગ 30 ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાંથી સંશોધકો ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને ત્રણ મુખ્ય ચેતારસાયણ: સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન, અને ડોપામાઇનના કાર્ય વચ્ચે સંબંધ શોધ્યો છે.ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ મગજના માળખાની અંદર આ ત્રણ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોના કાર્યોના કુલ સંતુલનને પ્રભાવિત કરે છે જે તણાવ પ્રત્યે લાગણીઓ અને પ્રતિક્રિયાઓ અને ઉંઘ, ભૂખ અને કામોત્તેજનાની શારીરિક ક્રિયાનું નિયમન કરે છે.<ref>[58]</ref>]] મોટા ભાગની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ મગજમાં ચેતાકોષો વચ્ચેની ચેતોપાગમ ફાટમાં એક અથવા એકથી વધુ મોનોએમાઇન -ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન—ના સ્તરમાં વધારો કરે છે. કેટલીક દવાઓ મોનોએમાઇન ગ્રાહકોને સીધી અસર કરે છે. સેરોટોનિન અન્ય ચેતાપ્રેષક પ્રણાલીઓનું નિયમન કરતી હોવાની પૂર્વધારણા છે. સેરોટોનિની ઘટેલી પ્રવૃત્તિ આ પ્રણાલીઓને અસામાન્ય અને અનિયમિત રીતે કાર્ય કરવા દે છે.<ref name="IntegrativeSerotonin">{{Harvnb|Barlow|2005| p=226}}</ref> આ "માન્યતાશીલ પૂર્વધારણા" મુજબ, ડિપ્રેસન ત્યારે પેદા થાય છે જ્યારે સેરોટોનિનનું નીચું સ્તર અન્ય મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય નોરેપાઇનફ્રાઇનના નીચા સ્તરને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{vcite web |author=Shah N, Eisner T, Farrell M, Raeder C |year=1999 |month=July/August |url=http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf |title=An overview of SSRIs for the treatment of depression |work=Journal of the Pharmacy Society of Wisconsin |access-date=2008-11-10 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031913/http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf }}</ref> કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ નોરેપાઇનફ્રાઇનનું સ્તર સીધું વધારે છે જ્યારે અન્ય દવાઓ ત્રીજા મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય ડોપામાઇનનું સ્તર વધારે છે. આ નિરીક્ષણો ડિપ્રેસનની મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાનો ઉદભવ કરે છે. મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા તેની સમકાલિન રચનામાં જણાવે છે કે ચોક્કસ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોની ઉણપ ડિપ્રેસનના સંબંધિત ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે: "નોરેપાઇનફ્રાઇનનો બદલાવ અને ઊર્જા તેમજ અસ્વસ્થતા, એકાગ્રતા, અને જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે; સેરોટોનિન[ના અભાવ]નો અસ્વસ્થતા, મનોગ્રસ્તિ અને અનિવાર્ય આવેગો સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે અને ડોપામાઇનનો એકાગ્રતા, પ્રેરણા, ખુશી અને બક્ષિસ તેમજ જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે."<ref name="pmid18494537">{{vcite journal |author=Nutt DJ |title=Relationship of neurotransmitters to the symptoms of major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 Suppl E1 |pages=4–7 |year=2008 |pmid=18494537}}</ref> આ સિદ્ધાંતના સમર્થકો સૌથી અગ્રણી ચિહ્નોને અસર કરતી હોય તેવી કાર્યની પ્રણાલી સાથે ડિપ્રેસન વિરોધી દવાની પસંદગીની ભલામણ કરે છે. ચિંતાતુર અને શીઘ્રકોપી દર્દીઓને એસએસઆરઆઇ (SSRI) અથવા નોરેપાઇનફ્રાઇન રિઅપટેક ઇનહિબિટર્સની સારવાર આપવી જોઇએ અને જે લોકો જીવનની ઊર્જા અને ખુશી ગુમાવી ચૂક્યા છે તે લોકોને નોરેપાઇનફ્રાઇન- અને ડોપામાઇન-વધારતી દવાઓ દ્વારા સારવાર આપવી જોઇએ.<ref name="pmid18494537"/> એવા ક્લિનિકલ નિરીક્ષણ કે, ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની માત્રાને વધારતી દવાઓ અસરકારક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ છે તે, ઉપરાંત તાજેતરની મનોરોગ ચિકિત્સા જનીનવિદ્યા સૂચવે છે કે કેન્દ્રીય મોનોએમાઇનના કાર્યમાં ફોનેટાઇપિક વિવિધતા ડિપ્રેસન પ્રત્યે અસુરક્ષા સાથે સહેજ સંકળાયેલી હોઇ શકે છે. આ અવલોકનો છતાં ડિપ્રેસનનું કારણ માત્ર મોનોએમાઇનની ઉપણ નથી.<ref name="nature08"/> છેલ્લા બે દાયકામાં સંશોધનોએ મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાની અનેક મર્યાદાઓ છતી કરી છે અને મનોરોગ ચિકિત્સક સમુદાયમાં તેની ખુલાસારૂપ અયોગ્યતા ઉજાગર થઇ છે.<ref name="pmid10775017">{{vcite journal |author=Hirschfeld RM |title=History and evolution of the monoamine hypothesis of depression |journal=Journal of Clinical Psychiatry|volume=61 Suppl 6|pages=4–6 |year=2000 |pmid=10775017}}</ref> પ્રતિદલીલ તે છે કે, એમએઓ (MAO) અવરોધકો અને એસએસઆરઆઇ (SSRI)ની મનોસ્થિતિ સુધારતી અસરો વિકસતા સારવારના સપ્તાહો લાગે છે જ્યારે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનમાં વધારો કલાકોમાં થાય છે. અન્ય પ્રતિદલીલ મોનોએમાઇન ઘટાડતા ઔષધવિજ્ઞાનને લગતા પદાર્થો પર પ્રયોગોને આધારિત છે. કેન્દ્રીય રીતે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની સાંદ્રતામાં ઇરાદાપૂર્વકનો ઘટાડો સારવાર વગરના ડિપ્રેસનવાળા દર્દીની મનોસ્થિતિ ઘટાડી શકે છે ત્યારે આ ઘટાડો તંદુરસ્ત વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ ઘટાડતી નથી.<ref name="nature08">{{cite journal |author=Krishnan V, Nestler EJ |title=The molecular neurobiology of depression |journal=Nature |volume=455 |issue=7215 |pages=894–902 |year=2008 |month=October |pmid=18923511 |pmc=2721780 |doi=10.1038/nature07455}}</ref> ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓને ઉપચારક અસરકારકતા હાંસલ કરવા માટે અકબંધ{{clarify|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પ્રણાલી જરૂરી છે<ref name="pmid10775018">{{vcite journal |author=Delgado PL |title=Depression: The case for a monoamine deficiency |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=61 Suppl 6|pages=7–11 |year=2000 |pmid=10775018}}</ref> પરંતુ ટિયાનેપ્ટાઇન એ સેરોટોનિન અપટેક વર્ધક છે અને ઓપિપ્રામોલની મોનોએમાઇન પ્રણાલી પર કોઇ અસર નથી તે હકીકત છતાં, ટિયાનેપ્ટાઇન અને ઓપિપ્રામોલ જેવી કેટલીક દવાઓ ડિપ્રેસન વિરોધી ગુણધર્મો ધરાવે છે.{{citation needed|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાને સામાન્ય પ્રજા સમક્ષ જ્યારે માર્કેટિંગના સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને "રાસાયણિક અસંતુલન" તરીકે કહેવામાં આવે છે.<ref name="PLoS">{{vcite journal |author=Lacasse J, Leo J |title=Serotonin and depression: A disconnect between the advertisements and the scientific literature |journal=[[PLoS Medicine|PLoS Med]] |volume=2 |issue=12 |pages=e392 |year=2005 |pmid=16268734 |doi=10.1371/journal.pmed.0020392.g001 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0020392 |access-date=2008-10-30 |pmc=1277931 |laysummary=http://www.medscape.com/viewarticle/516262 |laysource=[[Medscape]] |laydate=Nov. 8, 2005 |accessdate=2021-12-26 |archivedate=2009-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122081424/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0020392 }}</ref> કેટલીક વ્યક્તિઓમાં જીવન તણાવ ડિપ્રેસિવ એપિસોડનો પૂર્વસંકેત છે પરંતુ અન્ય વ્યક્તિઓમાં નથી તે બાબત સમજાવવા માટે 2003માં સેરોટોનિક વાહક સાથે સંકળાયેલા પ્રોત્સાહન ક્ષેત્રો (5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR))ના વૈકલ્પિક કારકોમાં ફેરફારને આધારે જનીન પર્યાવરણ આંતરક્રિયા (જીએક્સઇ (GxE))ની પૂર્વધારણા રચાઇ હતી.<ref>{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE, ''et al.'' |title=Influence of life stress on depression: moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |issue=5631 |pages=386–9 |year=2003 |month=July |pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968}}</ref> 2009નું અધિવિશ્લેષણ સૂચવતું હતું કે ડિપ્રેસન સાથે તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ જોડાયેલી હતી પરંતુ તેના 5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR) જીનોટાઇપ સાથે સંબંધના કોઇ પુરાવા મળ્યા ન હતા.<ref>{{vcite journal |author=Risch N, Herrell R, Lehner T, ''et al.'' |title=Interaction between the serotonin transporter gene (5-HTTLPR), stressful life events, and risk of depression: a meta-analysis |journal=JAMA |volume=301 |issue=23 |pages=2462–71 |year=2009 |month=June |pmid=19531786 |pmc=2938776 |doi=10.1001/jama.2009.878}}</ref> 2009નું અન્ય એક અધિવિશ્લેષણ પાછળના અવલોકનો સાથે સહમત થતું હતું.<ref>{{vcite journal |author=Munafò MR, Durrant C, Lewis G, Flint J |title=Gene X environment interactions at the serotonin transporter locus |journal=Biol. Psychiatry |volume=65 |issue=3 |pages=211–9 |year=2009 |month=February |pmid=18691701 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.06.009}}</ref> આ ક્ષેત્રમાં અભ્યાસોની 2010 સમીક્ષામાં પર્યાવરણીય પ્રતિકૂળતાના આકલન માટે વપરાયેલી પદ્ધતિ અને અભ્યાસોના પરિણામો વચ્ચે પદ્ધતિસરનો સંબંધ જણાયો હતો. આ સમીક્ષામાં તે પણ જણાયું હતું કે બંને 2009 અધિવિશ્લેષણો નકારાત્મક અભ્યાસ તરફી હતા જેમણે પ્રતિકૂળતાના આત્મ-અહેવાલ પગલાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Uher R, McGuffin P |title=The moderation by the serotonin transporter gene of environmental adversity in the etiology of depression: 2009 update |journal=Mol. Psychiatry |volume=15 |issue=1 |pages=18–22 |year=2010 |month=January |pmid=20029411 |doi=10.1038/mp.2009.123}}</ref> ==== અન્ય સિદ્ધાંતો ==== ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓના એમઆરઆઇ (MRI) સ્કેનમાં ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓના મગજના બંધારણમાં ડિપ્રેસનવગરના વ્યક્તિઓ કરતા કરતા ઘણો તફાવત જણાયો હતો. પરિણામોમાં કેટલીક સાતત્યતા નથી છતાં, અધિવિશ્લેષણો જણાવે છે કે તેમાં નાના હિપ્પોકેમ્પલ કદ<ref>{{vcite journal| author=Videbech, P and Ravnkilde| title=Hippocampal volume and depression: A meta-analysis of MRI studies| journal=American Journal of Psychiatry| volume=161|pages=1957–66.| year=2004| pmid=15514393| doi=10.1176/appi.ajp.161.11.1957| issue=11}}</ref> અને હાયપરઇન્ટેન્સિવ લેઝન્સની વધેલી સંખ્યા માટે પુરાવા છે.<ref>{{vcite journal|author=Videbech, P| title=MRI findings in patients with affective disorder: a meta-analysis| journal=Acta Psychiatrica Scandinavica| volume=96| issue=3 |pages=157–68| year=1997| doi=10.1111/j.1600-0447.1997.tb10146.x|pmid=9296545}}</ref> હાયપરઇન્ટેન્સિટી મોટી ઉંમરના લોકો સાથે સકંળાયેલી છે અને તેમાંથી વેસ્ક્યુલર ડિપ્રેસનનો સિદ્ધાંત વિકસ્યો છે.<ref>{{vcite journal |author=Herrmann LL, Le Masurier M, Ebmeier KP |title=White matter hyperintensities in late life depression: a systematic review|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=79|pages=619–24 |year=2008|doi=10.1136/jnnp.2007.124651|pmid=17717021 |issue=6}}</ref> મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિના કેન્દ્ર હિપ્પોકેમ્પસ<ref>{{vcite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=brain-pathway-may-underlie-depression |title=Brain pathway may underlie depression |access-date=2008-09-13 |author=Mayberg H |date=July 6, 2007 |journal=[[Scientific American]]|volume=17|issue=4|pages=26–31}}</ref>ના ન્યૂરોજીનેસિસ અને ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનવાળી કેટલીક વ્યક્તિઓમાં હિપ્પોકેમ્પલ ચેતાકોષોનું નુકસાન જણાયું છે અને નબળી સ્મરણશક્તિ અને ડાયસ્થિમિક મનોસ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.દવાઓ મગજમાં સેરોટોનિનનું સ્તર વધારી અને ન્યૂરોજીનેસિસ ઉત્તેજિત કરી શકે છે અને આમ હિપ્પોકેમ્પસનું કુલ દળ વધારે છે. આ વધારો મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Sheline YI, Gado MH, Kraemer HC|title=Untreated depression and hippocampal volume loss |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |pages=1516–18 |year=2003 |pmid =12900317 |doi=10.1176/appi.ajp.160.8.1516 |issue=8}}</ref><ref>{{vcite journal |author =Duman RS, Heninger GR, Nestler EJ |title=A molecular and cellular theory of depression |journal=Archives of General Psychiatry|volume= 54|issue=7|pages=597–606 |year=1997 |pmid=9236543}}</ref> લાગણીસભર વર્તણૂકના મોડ્યુલેશનમાં જોવા મળતા ડિપ્રેસન અને એન્ટિરીયર સિન્ગ્યુલેટ કોર્ટેક્સ વચ્ચે પણ સમાન સંબંધ જોવા મળ્યો છે.<ref name="pmid18704022">{{vcite journal |author=Drevets WC, Savitz J, Trimble M |title=The subgenual anterior cingulate cortex in mood disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–81 |year=2008 |pmid=18704022 |pmc=2729429}}</ref> ન્યરોજીનેસિસ માટે જવાબદાર ન્યૂરોટ્રોફિન્સ પૈકીનું એક ન્યૂરોટ્રોફિન બ્રેઇન-ડિરાઇવ્ડ ન્યૂરોટ્રોફિક ફેક્ટર (બીડીએનએફ (BDNF)) છે. ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિના રક્ત કોષરસમાં બીડીએનએફ (BDNF)નું સ્તર સામાન્ય કરતા (ત્રણ ગણાથી વધુ) ઘટેલું હોય છે. ડિપ્રેસન વિરોધી સારવાર રૂધિરનું બીડીએનએફ (BDNF) સતર વધારે છે. અન્ય ઘણા ડિસઓર્ડરમાં કોષરસ બીડીએનએફ (BDNF)નું ઘટેલું સ્તર જોવા મળ્યું છે છતાં, એવા કેટલાક પુરાવા છે કે બીડીએનએફ (BDNF) ડિપ્રેસનના કારક અને ડિપ્રેસન વિરોધી દવાના કાર્ય સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="pmid18571629">{{vcite journal |author=Sen S, Duman R, Sanacora G |title=Serum brain-derived neurotrophic factor, depression, and antidepressant medications: Meta-analyses and implications |journal=Biological Psychiatry |volume=64 |issue=6 |pages=527–32 |year=2008 |pmid=18571629 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.05.005 |pmc=2597158}}</ref> એવા કેટલાક પુરાવા પણ છે કે, હાયપોથેલેમિક-પિચ્યુટરી-એડ્રિનાલ એક્સિસ (એચપીએ એક્સિસ (HPA axis))ની વધુ પડતી સક્રિયતાને કારણે આંશિક રીતે મેજર ડિપ્રેસન સર્જાઇ શકે છે. જે તણાવ પ્રત્યે ન્યૂરો-એન્ડોક્રાઇનની અસર જેવી અસરમાં પરિણમે છે. તપાસમાં અંતઃસ્ત્રાવ કોર્ટિસોલનું વધેલું સ્તર અને પિચ્યુટરી અને અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓનું વધેલું કદ જાણવા મળ્યું હતું જે સૂચવે છે કે કેટલાક મેજર ડિપ્રેસન સહિતના કેટલાક મનોરોગ ચિકિત્સક ડિસઓર્ડરમાં અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર ભૂમિકા ભજવી શકે છે. હાયપોથેલેમસમાંથી કોર્ટિકોટ્રોપિન મુક્ત કરતા અંતઃસ્ત્રાવનું વધુ પડતું સંશ્લેષણ આના માટે જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે જ્ઞાનાત્મક અને ઉત્તેજન ચિહ્નો સાથે સંકળાયેલા છે.<ref>{{vcite journal|author=Monteleone P |url=http://www.co-psychiatry.com/pt/re/copsych/abstract.00001504-200111000-00020.htm;jsessionid=JWdDsz1T6hhjhpsR47xrbhpTjhxhpdS64Yh8QzptbqR1rrNkmVfF!1600976923!181195628!8091!-1 (abstract) |title=Endocrine disturbances and psychiatric disorders |publisher=Lippincott Williams & Wilkins, Inc. |year=2001 |volume=14|issue=6|pages=605–10|journal=Current Opinion in Psychiatry |issn=0951–7367}}</ref> પ્રજનનક્ષમ અવસ્થા, પ્રસૂતિ પહેલાનો સમયગાળો અને મેનોપોઝ બાદ ઘટેલા દર બાદ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના જોખમમાં વધારાને કારણે એસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરમાં સંકળાયેલો હોવાનું જણાયું છે.<ref name="pmid12810759">{{vcite journal |author=Cutter WJ, Norbury R, Murphy DG |title=Oestrogen, brain function, and neuropsychiatric disorders |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry |volume=74 |issue=7 |pages=837–40 |year=2003 |pmid=12810759 |pmc=1738534 |doi=10.1136/jnnp.74.7.837}}</ref> તેનાથી વિપરિત માસિક સ્ત્રાવ અગાઉના અને પાછળના સમયગાળામાં એસ્ટ્રોજનનું નીચું સ્તર પણ વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="pmid12810759"/> અચાનક પાછા ખસી જવું, ચડાવ ઉતાર અથા એસ્ટ્રોજનના સાતત્યપૂર્ણ નીચા સ્તર નોંધપાત્ર નબળી મનોસ્થિતિ સાથે જોડવામાં આવેલા છે. એસ્ટ્રોજનનાનું સ્તર સ્થિર થયા બાદ અથવા પુનઃસ્થાપિત થયા બાદ ડિપ્રેસન પોસ્ટપાર્ટમ, પેરીમેનોપોઝ અને પોસ્ટમેનોપોઝમાંથી ક્લિનિકલ રિકવરી અસરકારક જણાઇ હતી.<ref name="pmid16292022">{{vcite journal|author = Douma, S.L, Husband, C., O’Donnell, M.E., Barwin, B.N., Woodend A.K.|title = Estrogen-related Mood Disorders Reproductive Life Cycle Factors|journal = Advances in Nursing Science|volume = 28|issue = 4|pages = 364–375|year = 2005|pmid = 16292022}}</ref><ref name="pmid17909167">{{vcite journal|author = Lasiuk, GC and Hegadoren, KM|title = The Effects of Estradiol on Central Serotonergic Systems and Its Relationship to Mood in Women|journal = Biological Research for Nursing (2007),|volume = 9|issue = 2|pages = 147–160|year = 2007|pmid = 17909167|doi = 10.1177/1099800407305600}}</ref> અન્ય સંશોધનોએ કુલ કોષીય કાર્ય માટે જરૂરી અણુ સાયટોકાઇનની સંભવિત ભૂમિકાની શક્યતા ચકાસી છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના ચિહ્નો માંદગીની વર્તણૂકના ચિહ્નોને મળતા આવે છે, માંદગીની વર્તણૂક એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર જ્યારે ચેપ સામે લડી રહ્યું હોય છે ત્યારે શરીરની પ્રતિક્રિયા છે. આ બાબત તે શક્યતાને પ્રોત્સાહન આપે છે કે સર્ક્યુલેટરી સાયટોકાઇન્સમાં અસાધારણતાના પરિણામ સ્વરૂપ માંદગીની વર્તણૂક સાથે ડિપ્રેસન સંકળાયેલું છે.<ref>{{vcite journal| author=Dantzer R, O'Connor JC, Freund GG, Johnson RW, Kelley KW |year=2008 |title=From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain |journal=Nat Rev Neurosci |volume=9 |pages=46–56 |pmid=18073775| doi=10.1038/nrn2297| issue=1}}</ref> અંકુશના સ્થાને ડિપ્રેસ્ડ વિષયોમાં આઇએલ-6 (IL-6) અને ટીએનએફ-આલ્ફા (TNF-α)ની ઊંચી રૂધિર સાંદ્રતા દર્શાવતા ક્લિનિકલ લિટરેચરના અધિવિશ્લેષણ ડિપ્રેસનમાં પ્રો-ઇન્ફ્લેમેટરી સાઇટોકાઇન્સની દ્રઢ ભૂમિકા સૂચવે છે.<ref name="pmid 20015486">{{vcite journal|author = Dowlati Y, Herrmann N, Swardfager W, Liu H, Sham L, Reim EK, Lanctot KL|title = A meta-analysis of cytokines in major depression|journal = Biological Psychiatry|volume = 67|issue = 5|pages = 446–457|year = 2010|pmid = 20015486|doi = 10.1016/j.biopsych.2009.09.033}}</ref> === મનોવૈજ્ઞાનિક === વ્યક્તિત્વ અને તેના વિકાસના વિવિધ પાસાઓ ડિપ્રેસનના ઉદભવ અને સાતત્ય સાથે સંકળાયેલા હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Raph00">{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=138–39|chapter= Unmet Need for Prevention|author=Raphael B|isbn=0-521-66229-X}}</ref> તેમાં નકારાત્મક લાગણી એક સામાન્ય પૂર્વચિહ્ન છે.<ref name="pmid19187578">પીએમઆઇડી (PMID)</ref> ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ સાથે દ્રઢપણે સંકળાયેલા હોયા છતાં વ્યક્તિની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવાની શૈલી પણ તેમની સ્થિતિસ્થાપકતા સાથે સંકળાયેલી છે.<ref name="Sad541">{{Harvnb |Sadock|2002| p=541}}</ref> વધુમાં, ઓછું આત્મસન્માન અને આત્મ-પરાજયની લગણી અથવા વિકૃત વિચારો ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જે લોકો ધાર્મિક છે તેમનામાં ડિપ્રેસન આવવાની શક્યતા ઓછી છે તેમજ તેઓ ઝડપથી ડિપ્રેસનમાંથી છૂટકારો મેળવી શકે છે.<ref>{{Cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/aap/twr/1999/00000002/00000002/art00008 |title=Religion and depression: a review of the literature |author=McCullough, Michael; Larson, David |journal=Twin Research |volume=2 |issue=2 |date=1 June 1999 |pages=126–136 |pmid=10480747 |publisher=Australian Academic Press |doi=10.1375/136905299320565997 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Dein, S|title=Religion, spirituality and depression: implications for research and treatment|journal=Primary Care and Community Psychiatry|volume=11|issue=2|pages=67–72|year=2006|url=http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf|format=PDF|access-date=2008-11-21|doi=10.1185/135525706X121110|accessdate=2011-02-15|archivedate=2006-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021164223/http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf}}</ref><ref>{{vcite journal|journal=Rev. Bras. Psiquiatr.|title=Religiousness and mental health: a review |pmid=16924349 |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1516-44462006000300018&lng=en&nrm=iso&tlng=en|date=September 2006|last1=Moreira-Almeida|first1=A|last2=Neto|first2=FL|last3=Koenig|first3=HG|volume=28|issue=3|pages=242–50}}</ref> કયા પરિબળો ડિપ્રેસનના કારણો છે અથવા કયા પરિબળો ડિપ્રેસનની અસર છે તે હંમેશા સ્પષ્ટ નથી છતાં ડિપ્રેસનવાળી જે વ્યક્તિઓ તેમની વિચાર શૈલીને પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે કે પડકારી શકે છે તેઓ સુધરેલી મનોસ્થિતિ અને આત્મસન્માન દર્શાવે છે.<ref>{{vcite web|author=Warman DM, [[Aaron Temkin Beck|Beck AT]]|year=2003|url=http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&ContentID=7952|title=About treatment and supports: Cognitive behavioral therapy|work=National Alliance on Mental Illness (NAMI) website|access-date=2008-10-17|accessdate=2021-07-10|archivedate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029094646/http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&ContentID=7952}}</ref> અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક એરોન ટી. બેકએ અત્યારે જે ડિપ્રેસનના જ્ઞાનાત્મક મોડલ તરીકે ઓળખાય છે તે 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં વિકસાવ્યું હતું. તેઓ જ્યોર્જ કેલી અને એલ્બર્ટ એલિસએ અગાઉ કરેલા કામને અનુસર્યા હતા. તેણે દરખાસ્ત કરી હતી કે ડિપ્રેસનની નીચે ત્રણ વિચાર રહેલા છેઃ જેમાં નકારાત્મક વિચારો, પોતાની જાત, પોતાની દુનિયા અને પોતાના ભાવિ અંગે જ્ઞાનાત્મક ભૂલો, હતાશાપૂર્ણ વિચારોની રિકરન્ટ શૈલી અથવા ''પદ્ધતિસર'' નું અને વિકૃત માહિતી પ્રસંસ્કરણની ત્રીપૂટીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Beckdep">{{Harvnb |Beck|1987| pp=10–15}}</ref> આ સિદ્ધાંતો પરથી તેણે જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય થેરાપી (સીબીટી (CBT))ની તકનીક વિકસાવી.<ref>{{Harvnb |Beck|1987| p=3}}</ref> અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ટિન સેલીગમેન મુજબ, માનવમાં ડિપ્રેસન એ પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓમાં શિક્ષિત લાચારીને સમાન છે. પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓ અપ્રિય સ્થિતિમાં રહે છે. તેઓ ભાગી જવાને સક્ષમ છે પરંતુ એમ કરતા નથી કારણકે તેમને પહેલેથી જ શિખવવામાં આવ્યું છે કે તેમની પાસે કોઇ અંકુશ નથી.<ref name="Helplessness">{{vcite book |author=Seligman, M|title=Helplessness: On depression, development and death |pages=75–106|chapter=Depression|publisher=WH Freeman |location=San Francisco, CA, USA |year=1975 |isbn=0716707519}}</ref> 1960ના દાયકામાં એટેચમેન્ટ થિયરી વિકસાવનાર અંગ્રેજી મનોરોગ ચિકિત્સક જોહન બોલ્બી પુખ્તાવસ્થામાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર અને બાળપણમાં બાળક અને તેના પુખ્ત વાલી વચ્ચેના સંબંધની ગુણવત્તા વચ્ચે સંબંધ હોવાનું જણાવે છે. "પ્રારંભિક નુકસાનના અનુભવ, વિભાજન અને માતાપિતા અથવા પાલક તરફથી રદીયો અસુરક્ષિત આંતરિક કાર્ય મોડલ રચે છે (જે બાળકને એવો સંદેશ આપે છે તે કે અપ્રિય છે)..... પોતાની જાતની અપ્રિય તરીકે આંતરિક જ્ઞાનાત્મક રજૂઆત અને અપ્રિય અથવા અવિશ્વાસુ તરીકેનું જોડાણ બેકની જ્ઞાનાત્મક ત્રીપૂટીના સતત હશે."<ref name="Ma_attachment"/> વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસો એટેચમેન્ટ થિયરીને સમર્થન આપે છે ત્યારે જોતે નોંધેલું પ્રારંભિક જોડાણ અને બાદમાં ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ છે કે કેમ તે અંગે સંશોધન અપૂર્ણ છે.<ref name="Ma_attachment">{{vcite journal |author=Ma, K |title=Attachment theory in adult psychiatry. Part 1: Conceptualisations, measurement and clinical research findings |journal=Advances in Psychiatric Treatment|volume=12 |pages=440–449 |year=2006|url=http://apt.rcpsych.org/cgi/content/full/12/6/440 |access-date=2010-04-21}}</ref> ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ ઘણીવાર નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે<ref name="Integrative"/> અને પોતાની જાતે નોંધેલા ડિપ્રેસનવાળા હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયેલા કિશોરો પરના 1993ના અભ્યાસમાં જેમ જોવા મળે છે તેમ જે લોકો નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે તેઓ હકારાત્મક પરિણામોનો શ્રેય લઇ શકતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Pinto A, Francis G |year=1993 |title=Cognitive correlates of depressive symptoms in hospitalized adolescents |journal=Adolescence |volume=28 |issue=111 |pages=661–72 |pmid=8237551}}</ref> આ વલણ ડિપ્રેસિવ એટ્રિબ્યુશન અથવા નિરાશાવાદી ખુલાસારૂપ શૈલીના ગુણધર્મ છે.<ref name="Integrative">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=230–32}}</ref> સામાજિક જ્ઞાનાત્મક સિદ્ધાંત સાથે સંકળાયેલા કેનેડીયન સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્બર્ટ બેન્ડુરા મુજબ, ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓ નિષ્ફળતાના અનુભવ, સામાજિક મોડલની નિષ્ફળતાનું નિરીક્ષણ, તે સફળ થઇ શકશે તેવી સામાજિક માન્યતાનો અભાવ અને ભાર અને તણાવ સહિતની તેની પોતાની શારીરિક અને લાગણીની સ્થિતિને આધારે પોતાની જાત પ્રત્યે નકારાત્મક વિચાર ધરાવે છે. આ પ્રભાવ નકારાત્મક આત્મ-વિભાવના અને આત્મ-કાર્યક્ષમતાના અભાવમાં પરિણમી શકે છે. માટે તેઓ એવું નથી વિચારતા કે તેઓ ઘટનાઓ પર પ્રભાવ પાડી શકે છે અથવા વ્યક્તિગત હેતુ હાંસલ કરી શકે છે.<ref>{{vcite book |author=Bandura A |chapter=Self-Efficacy |title=Encyclopedia of mental health |editor=Friedman H |publisher=Academic Press |location=San Diego |year=1998 |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |access-date=2008-08-17 |isbn=0122266765 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |date=2012-10-01 }} {{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=bot: unknown }}</ref> મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે, વહેલું માતૃત્વ નુકસાન, વિશ્વાસપાત્ર સંબંધોનો અભાવ, ઘરે કેટલાક બાળકોની સંભાળની જવાબદારી અને બેરોજગારી જેવા અસુરક્ષિત પરિબળો મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનું જોખમ ઉભું કરી શકે છે.<ref>{{vcite book |title=Social Origins of Depression: A Study of Psychiatric Disorder in Women |author=Brown GW, Harris TO |origyear=1978 |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=0-415-20268-X|pages=}}</ref> મોટી ઉંમરના પુખ્તોમાં આ પરિબળો આરોગ્ય સમસ્યા, સંભાળ આપવાની અથવા સંભાળ મેળવવાની ભૂમિકામાં સંક્રાંતિને કારણે પત્ની અથવા પુખ્ત બાળકો સાથેના સંબંધમાં પરિવર્તન, પ્રિય વ્યક્તિનું મૃત્યુ અથવા જૂના મિત્રોના આરોગ્યને લગતા જીવન પરિવર્તનોને કારણે તેમની સાથેના સામાજિક સંબંધની પ્રાપ્યતા અથવા ગુણવત્તામાં પરિવર્તન વગેરે હોઇ શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Hinrichsen GA, Emery EE |title=Interpersonal factors and late-life depression |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=12|issue=3|pages=264–75 |year=2006|format=Subscription required |doi=10.1093/clipsy/bpi027}}</ref> ડિપ્રેસનને સમજવામાં મનોવિજ્ઞાનની [[મનોવિષ્લેષણ|સાયકોએનાલિટિક]] અને હ્યુમનિસ્ટિક શાખાનું પણ યોગદાન મળ્યું છે. ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક સિગમન્ડ ફ્રીયુડના ક્લાસિકલ મનોવિશ્લેષણ મત મુજબ ડિપ્રેસન અથવા ''ખેદોન્માદ'' આંતરવ્યક્તિત્વ નુકસાન<ref name="Carhart-Harris08">{{vcite journal |author=Carhart-Harris RL, Mayberg HS, Malizia AL, Nutt D |title=Mourning and melancholia revisited: Correspondences between principles of Freudian metapsychology and empirical findings in neuropsychiatry |journal=Annals of General Psychiatry |volume=7|pages=9 |year=2008 |pmid=18652673 |pmc=2515304 |doi=10.1186/1744-859X-7-9}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite book |editor=Richards A ''(ed.)'' |last=Freud|first= S|title=11.On Metapsychology: The Theory of Psycholoanalysis |url=https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu |chapter=Mourning and Melancholia|pages=[https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu/page/245 245]–69 |publisher=Pelican |location=Aylesbury, Bucks |year=1984 |isbn=0-14-021740-1}}</ref> અને જીવનના પ્રારંભિક અનુભવો સાથે સંબંધ ધરાવતા હોઇ શકે છે.<ref name="Radden2003"/> એક્ઝિસ્ટેન્શિયલ થેરાપિસ્ટ એ ડિપ્રેસનને વર્તમાનમાં અર્થ<ref name="Frankl">{{vcite book |author=Frankl VE |title=Man's search for ultimate meaning |publisher=Basic Books |location=New York, NY, USA |year=2000 |pages=139–40 |isbn=0738203548}}</ref> અને ભાવિની દૃષ્ટિના અભાવ સાથે જોડે છે.<ref>{{vcite web |author=Geppert CMA |year=2006 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 |title=Damage control |work=Psychiatric Times |access-date=2008-11-08 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095727/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 }}</ref><ref name="May">{{Harvnb |May|1994| p=133}}</ref> હ્યુમનિસ્ટિક મનોવિજ્ઞાનના સ્થાપક અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક અબ્રાહમ માસલોએ સૂચવ્યું હતું કે, ડિપ્રેસન ત્યારે ઉદભવે છે જ્યારે લોકો તેમની જરૂરિયાતો પુરી કરી શકતા નથી અથવા પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા જાણવા આત્મ-વાસ્તવિકતા જાણી શકતા નથી.<ref>{{cite web|url = http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|title = Abraham Maslow: Personality Theories|access-date = 2008-10-27|last = Boeree|first = CG|year = 1998|format = PDF|publisher = Psychology Department, Shippensburg University|archive-date = 2021-01-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210113092943/http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Maslow">{{vcite book |author=Maslow A |title=The Farther Reaches of Human Nature|publisher=Viking Books |location=New York, NY, USA |year=1971 |pages=318 |isbn=0670308536}}</ref> === સામાજિક === ગરીબી અને સામાજિક અલગતા માનસિક આરોગ્યની સમસ્યાના વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.<ref name="Raph00"/> બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર (શારીરિક, ભાવુક, જાતીય, અથવા ઉપેક્ષા) પણ પાછલી ઉંમરમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વિકસાવવાના જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.<ref name="pmid18602762">{{vcite journal |author=Heim C, Newport DJ, Mletzko T, Miller AH, Nemeroff CB |title=The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=33 |issue=6 |pages=693–710 |year=2008 |pmid=18602762 |doi=10.1016/j.psyneuen.2008.03.008}}</ref> વિકાસના વર્ષો દરમિયાન બાળક શીખે છે કે તેણે સામાજિક વ્યક્તિ કેવી રીતે બનવું, આ બાબતને જોતા આ જોડાણ સારી માન્યતા ધરાવે છે. પાલક દ્વારા બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર બાળકના વ્યક્તિત્વના વિકાસને અસર કરે છે અને ડિપ્રેસન તેમજ અન્ય ઘણી માનસિક અને ભાવુક સ્થિતિઓ માટે મોટું જોખમ ઉભું કરે છે. પિતૃ ડિપ્રેસન (ખાસ કરીને માતૃપક્ષે) જેવા પરિવારના કાર્યમાં વિક્ષેપ, ગંભીર લગ્ન ઘર્ષણ અથવા છૂટાછેડા, માતાપિતાનું મૃત્યુ અથવા ઉછેરમાં અન્ય વિક્ષેપ વધારાના જોખમ પરિબળો છે.<ref name="Raph00"/> પુખ્તાવસ્થામાં જીવનની તણાવભરી ઘટનાઓ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથે સંકળાયેલી છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler, RC |year=1997 |title=The effects of stressful life events on depression |journal=Annual revue of Psychology |volume=48|pages=191–214 |pmid=9046559 |doi=10.1146/annurev.psych.48.1.191}}</ref> આ સંદર્ભમાં સામાજિક ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલી જીવનની ઘટનાઓ ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલી હોય તેમ જણાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Kendler, KS |year=2003 |title=Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety |journal=Archives of General Psychiatry |volume=60|pages=789–796 |pmid=12912762 |doi=10.1001/archpsyc.60.8.789 |last2=Hettema |last3=Butera |last4=Gardner |last5=Prescott |issue=8 |first2=JM |first3=F |first4=CO |first5=CA}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Slavich GM, Thornton T, Torres LD, Monroe SM, Gotlib IH |year=2009 |title=Targeted rejection predicts hastened onset of major depression |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=28|pages=223–243 |doi=10.1521/jscp.2009.28.2.223}}</ref> જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાની અગાઉ થતો ડિપ્રેસનનો પ્રથમ એપિસોડ રિકરન્ટ હોય છે તેવા પુરાવા તે પૂર્વધારણા સાથે મેળ ખાય છે કે લોકો ડિપ્રેસનના સતત ઉદભવથી જીવનના તણાવ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Monroe SM, Slavich GM, Torres LD, Gotlib IH |year=2007 |title=Major life events and major chronic difficulties are differentially associated with history of major depressive episodes |journal=Journal of Abnormal Psychology |volume=116|pages=116–124 |pmid=17324022 |doi=10.1037/0021-843X.116.1.116 |issue=1}}</ref><ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=540}}</ref> જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ અને સામાજિક સમર્થન વચ્ચે સંબંધ ચર્ચાનો વિષય છે. સામાજિક સમર્થનનો અભાવ જીવનનો તણાવ ડિપ્રેસન તરફ દોરી જવાની શક્યતા વધારે છે અથવા સામાજિક સમર્થનની ગેરહાજરી તણાવ રચશે જે સીધો ડિપ્રેસન તરફ દોરી જશે.<ref name="Vilhjalmsson">{{vcite journal |author=Vilhjalmsson R |title=Life stress, social support and clinical depression: A reanalysis of the literature |journal=Social Science & Medicine |volume=37 |pages=331–42 |year=1993 |pmid=8356482 |doi=10.1016/0277-9536(93)90264-5 |issue=3}}</ref> ગુનાખોરી અથવા ગેરકાયદે દવાઓને કારણે નેબરહૂડ સોસિયલ ડિસઓર્ડર એ જોખમી પરિબળ છે તેના પુરાવા છે અને સારી સુવિધાઓ સાથે ઊંચો પડોશી સામાજિક આર્થિક દરજ્જો એ રક્ષણાત્મક પરિબળ છે.<ref>{{cite journal | pmid = 18753674 | author-separator =, | last1 = Kim | author-name-separator= | first1 = D| doi=10.1093/epirev/mxn009 | title = Blues from the neighborhood? Neighborhood characteristics and depression. | journal = Epidemiologic reviews | volume=30 | year=2008 | pages=101–17}}</ref> કામ કરવાના સ્થળે પ્રતિકૂળ સ્થિતિ, ખાસ કરીને નિર્ણય લેવાના ઓછા અવકાશ સાથેની પુષ્કળ કામ કરવું પડે તેવી નોકરી, ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જોકે, વિવિધતા અને મુંઝવતા પરિબળો તે પુષ્ટિ કરવી મુશ્કેલ બનાવે છે કે તે સંબંધ ઔપચારિક છે.<ref>{{vcite journal |author=Bonde JP |year=2008|title=Psychosocial factors at work and risk of depression: A systematic review of the epidemiological evidence|journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=65|pages=438–45|pmid=18417557 |doi=10.1136/oem.2007.038430 |issue=7}}</ref> === ઉત્ક્રાંતિક === {{Main|Evolutionary approaches to depression}} ઉત્ક્રાંતિક સિદ્ધાંતની દૃષ્ટએ, કેટલાક કિસ્સામાં મેજર ડિપ્રેસન વ્યક્તિની પ્રજનન ચુસ્તી વધારતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ડિપ્રેસન પ્રત્યે ઉત્ક્રાંતિક અભિગમ અને ઉત્ક્રાંતિક મનોવિજ્ઞાન ચોકક્સ વ્યવસ્થાનો તર્ક આપે છે જે મુજબ ડિપ્રેસન માનવ જનીન સમૂહમાં જનીની રીતે સંકળાયેલું હોઇ શકે છે. તે ડિપ્રેસનના ચોક્કસ ઘટકો જોડાણ અને સામાજિક દરજ્જાને લગતી વર્ણતૂકો જેવા અનુકૂલ છે<ref name="Panksepp02">{{vcite journal |author=Panksepp J, Moskal JR, Panksepp JB, Kroes RA |title=Comparative approaches in evolutionary psychology: Molecular neuroscience meets the mind |journal=Neuroendocrinology Letters |volume=23 |issue=Supplement 4 |pages=105–15 |year=2002 |pmid=12496741 |url=http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717123221/http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf }}</ref> એવી દરખાસ્ત કરીને ડિપ્રેસનના ઊંચા વારસા અને અસ્તિત્વ માટે જવાબદાર ગણે છે.<ref name="Sloman2003">{{vcite journal |author=Sloman L, Gilbert P, Hasey G |title=Evolved mechanisms in depression: The role and interaction of attachment and social rank in depression |journal=Journal of Affective Disorders |volume=74 |issue=2 |pages=107–21 |year=2003 |pmid=12706512 |doi=10.1016/S0165-0327(02)00116-7}}</ref> વર્તમાન વર્તણૂકો સંબંધો અથવા સંસાધનોના નિયમન માટે અનુકૂલન તરીકે સમજાવી શકાય છે જોકે, પરિણામો આધુનિક પર્યાવરણમાં બિનઅનુકૂલનીય હોઇ શકે છે.<ref name="tooby">{{vcite book|year=2005|title=Conceptual foundations of evolutionary psychology. In D. M. Buss (Ed.), ''The Handbook of Evolutionary Psychology''|pages=5–67|publisher=Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|url=http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf|format=PDF|author=Tooby, J, Cosmides, L}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |date=2018-12-17 }} {{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> અન્ય દૃષ્ટિબિંદુથી, કાઉન્સેલિંગ થેરાપિસ્ટ ડિપ્રેસનને જૈવરાસાયણિક બિમારી અથા વિકાર તરીકે નહીં પરંતુ જાતવાર ઉદવિકાસ પામેલા લાગણી કાર્યક્રમ તરીકે જુએ છે જે મોટે ભાગે માન્યતા દ્વારા સકિર્ય થાય છે. લગભગ હંમેશા વધુ પડતા નકારાત્મક અભિગમ અને વ્યક્તિગત ઉપયોગિતામાં મોટા ઘટાડો જે કેટલીકવાર અપરાધ, શરમ અથવા રદીયા સાથે સંકળાયેલા હોઇ શકે છે".<ref name="Carey05">{{vcite journal |title=Evolution, depression and counselling |journal=Counselling Psychology Quarterly|year=2005 |author=Carey TJ |volume=18|issue=3 |pages=215–22 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccpq/2005/00000018/00000003/art00005 |doi=10.1080/09515070500304508}}</ref> આ કાર્યક્રમ જૂના શિકારીઓમાં માનવીની ખોરાક માટેની શોધખોળના ભૂતકાળમાં પ્રદર્શિત થઇ હોઇ શકે છે જેઓ ઓછી કુશળતાને કારણે હાંસ્યામાં ધકેલાઇ ગયા હોય અને આજના સમાજમાં બહારના સભ્યો તરીકે હજુ પણ જોવાતા હોય. આવી ઉપેક્ષાને કારણકે પેદા થયેલી બિનઉપયોગિતાની લાગણી મિત્રો અને સ્વજતો તરફથી કાલ્પનિક ટેકો પ્રેરે છે. વધુમાં, વધુ ઇજા સર્જે તેવા કાર્યને અવરોધે તેવી શારીરિક પીડાના ઉદભવે, "સાયકિક મિઝરી" મુશ્કેલ સ્થિતિ પર ઉતાવળી અને બિનઅનુકૂલનીય પ્રતિક્રિયા અટકાવવા ઉદભવી શકે છે.<ref name="Mashman97">{{vcite journal|author=Mashman, RC|title = An evolutionary view of psychic misery|journal = Journal of Social Behaviour & Personality|volume = 12| pages = 979–99 |year=1997|issn=0886-1641}}</ref> === દવા અને દારૂનો ઉપયોગ === {{See also|Mood disorder#Substance-induced mood disorders}} ડીએસએમ-4 (DSM-IV0 મુજબ મનોસ્થિતિના વિકારનું નિદાન થઇ શકતું નથી જો તેનું કારણ "પદાર્થની સીધી ફિઝીયોલોજીકલ અસર"ને કારણે હોય તો. જ્યારે મેજર ડિપ્રેસન જેવો સિન્ડ્રોમ પદાર્થના દુરુપયોગ અથવા દવાની પ્રતિકૂળ પ્રતિક્રિયા દ્વારા સર્જાય તો તેને "પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ" કહેવાય. નશાખોરી અથવા દારૂના વધુ પડતા સેવનથી મેજર ડિપ્રેસન વિકસવાનું જોખમ વધે છે.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson DM, Boden JM, Horwood LJ |title=Tests of causal links between alcohol abuse or dependence and major depression |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=66 |issue=3 |pages=260–6 |year=2009 |pmid=19255375 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.543}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Falk DE, Yi HY, Hilton ME |title=Age of onset and temporal sequencing of lifetime DSM-IV alcohol use disorders relative to comorbid mood and anxiety disorders |journal=Drug Alcohol Depend |volume=94 |issue=1–3 |pages=234–45 |year=2008 |pmid=18215474 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2007.11.022 |pmc=2386955}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Schuckit MA, Smith TL, Danko GP |title=A comparison of factors associated with substance-induced versus independent depressions |journal=J Stud Alcohol Drugs |volume=68 |issue=6 |pages=805–12 |year=2007 |pmid=17960298}}</ref> [[ઇથેનોલ|દારૂ]]ની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન પણ મધ્યસ્થ ચેતા તંત્ર શામક છે. આ વર્ગની દવાઓનો સામાન્ય રીતે અનિદ્રા, અસ્વસ્થતા, અને સ્નાયુઓની પીડાની સારવારમાં વપરાય છે. દારૂની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સ પણ મેજર ડિપ્રેસન થવાનું જોખમ વધારે છે. ચેતારસાયણ પર દવાઓની અસરને કારણે આ વધેલું જોખમ હોઇ શકે છે. જેમ કે, સેરોટોનિન અને નોરેપાઇનફ્રાઇનનું નીચું સ્તર.<ref name="ashman"/><ref>{{vcite journal |author=Berber MJ |title=Pharmacological treatment of depression. Consulting with Dr Oscar |journal=Can Fam Physician |volume=45 |pages=2663–8 |year=1999 |pmid=10587774 |pmc=2328680 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=2328680&blobtype=pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2328680/pdf/canfamphys00045-0117.pdf }}</ref> બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સના લાંબા સમયથી ઉપયોગથી પણ ડિપ્રેસન થઇ શકે છે અથવા વધી શકે છે<ref name="Riss-2008">{{Cite journal|last1 = Riss|first1 = J.|last2 = Cloyd|first2 = J.|last3 = Gates|first3 = J.|last4 = Collins|first4 = S.|title = Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal = Acta Neurol Scand|volume = 118|issue = 2|pages = 69–86|year = 2008|doi = 10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x|pmid = 18384456|ref = harv}}</ref><ref>{{cite book|last=Semple|first=David|coauthors=Roger Smyth, Jonathan Burns, Rajan Darjee, Andrew McIntosh|title=Oxford Handbook of Psychiatry|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9|origyear=2005|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0198527837|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9/page/540 540]|chapter=13}}</ref> અથવા ડિપ્રેસન પ્રોટ્રેક્ટેડ વિથડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમનો ભાગ હોઇ શકે છે.<ref name="ashman"/><ref>{{cite book |last1=Collier |first1=Judith |last2=Longmore |first2=Murray |editor1-first=Peter |editor1-last=Scally |title=Oxford Handbook of Clinical Specialties |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000coll_u8b0 |edition=6 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198525189 |page=366 |chapter=4}}</ref><ref>{{vcite journal|journal = Psychiatric Annals|year = 1995|volume = 25|issue = 3|pages = 174–179|title = Protracted Withdrawal From Benzodiazepines: The Post-Withdrawal Syndrome|author = Ashton CH|publisher = benzo.org.uk|url = http://www.benzo.org.uk/pha-1.htm}}</ref><ref>{{vcite web| author= Professor Heather Ashton| year= 2004| url=http://www.benzo.org.uk/pws04.htm| title= Protracted Withdrawal Symptoms From Benzodiazepines|publisher= Comprehensive Handbook of Drug & Alcohol Addiction}}</ref> == નિદાન == {{Further|[[depression (differential diagnoses)]]}} === ક્લિનિકલ આકારણી === {{further|[[Rating scales for depression]]}} નિદાન આકારણી જનરલ પ્રેક્ટિશનર કે મનોચિકિત્સક કે મનોવૈજ્ઞાનિક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે.<ref name="NIMHPub"/> જે વ્યક્તિની હાલની પરિસ્થિતિ, જીવનની વિગત અને હાલના ચિહ્નો તથા કૌટુંબિક ઇતિહાસ નોંધે છે. તેનો વ્યાપક તબીબી ઉદેશ વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ પર અસર કરતા જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો નક્કી કરવાનો છે. આકરણીકર્તા વ્યક્તિના તેમની મનોસ્થિતિનું નિયમન કરતા વર્તમાન રસ્તાઓ (આરોગ્ય અથવા અન્ય) જેમ કે, દારૂ અને દવાનો ઉપયોગ, જેવી બાબતોની પણ ચર્ચા કરે છે. આકરણીમાં માનસિક સ્થિતિ કસોટીનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે વ્યક્તિની વર્તમાન મનોસ્થિતિ અને વિચાર વિષયની આકરણી છે, જેમાં ખાસ કરીને, નિરાશા અથવા નિરાશાવાદ, આત્મપીડન અથવા આપઘાત અને હકારાત્મક વિચાર અને આયોજનોની ગેરહાજરીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NIMHPub"/> ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તજજ્ઞ માનસિક આરોગ્ય સેવા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે અને આમ નિદાન અને વ્યવસ્થાપન મોટે ભાગે પ્રાથમિક સારવાર ક્લિનિક્સ પર જ છોડી દેવાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Kaufmann IM |date= September 1, 1993 |title=Rural psychiatric services. A collaborative model |journal=Canadian Family Physician|volume=39|pages=1957–61 |pmc=2379905 |pmid=8219844}}</ref> આ મુદ્દો વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ વિકટ છે.<ref>{{vcite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |title=Call for action over Third World depression |access-date=2008-10-11|date=November 1, 1999 |work=BBC News (Health) |publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)}}</ref> એકલું ગુણ માપક્રમ પર ગુણ ડિપ્રેસનનું નિદાન કરવા અપુરતું છે.{{Says who|date=October 2010}} પરંતુ તે થોડા સમય માટે ચિહ્નોની ગંભીરતા અંગેનો સંકેત પુરો પાડે છે માટે નિર્ધારિત મહત્તમ ગુણથી વધુ ગુણ ધરાવતા વ્યક્તિનું ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નિદાન માટે વધુ સઘન મૂલ્યાંકન કરી શકાય.<ref name="pmid12358212"/> આ ઉદેશ માટે કેટલાક પ્રકારના ગુણ માપક્રમનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="pmid12358212">{{vcite journal |author=Sharp LK, Lipsky MS |title=Screening for depression across the lifespan: a review of measures for use in primary care settings |journal=American Family Physician |volume=66 |issue=6 |pages=1001–8 |year=2002 |pmid=12358212}}</ref> ડિપ્રેસનને વધુ સારી રીતે શોધવા સ્ક્રિનિંગ પ્રોગ્રામની તરફેણ કરાઇ છે પરંતુ એવા પુરાવા છે કે તે શોધ દર, સારવાર અથવા પરિણામમાં સુધારો લાવતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Gilbody S, House AO, Sheldon TA |year=2005 |title=Screening and case finding instruments for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD002792.pub2 |url=http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html |pmid=16235301 |last1=Gilbody |first1=S |last2=House |first2=AO |last3=Sheldon |first3=TA |pages=CD002792 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107171905/http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html }}</ref> પ્રાથમિક સંભાળ ફિઝીશિયન અને બિનમનોરોગ ચિકિત્સક ફિઝીશિયન મુશ્કેલીથી ડિપ્રેસનનું નિદાન કરે છે કારણકે તેમને શારીરિક ચિહ્નો ઓળખવાની અને તેની સારવાર કરવાની તાલીમ આપેલી હોય છે અને ડિપ્રેસન અનેક શારીરિક (સાયકોસોમેટિક) ચિહ્નો પેદા કરી શકે છે. બિનમનોરોગ ચિકિત્સકો બે તૃત્યાંશ ભાગના કેસ ચુકી જાય છે અને અન્ય દર્દીઓને બિનજરૂરી રીતે સારવાર આપે છે.<ref name="pmid17968628">{{vcite journal |author=Cepoiu M, McCusker J, Cole MG, Sewitch M, Belzile E, Ciampi A |title=Recognition of depression by non-psychiatric physicians—a systematic literature review and meta-analysis |journal=J Gen Intern Med |volume=23 |issue=1 |pages=25–36 |year=2008 |pmid=17968628 |pmc=2173927 |doi=10.1007/s11606-007-0428-5}}</ref><ref name="lancet">{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008 |title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3 |pages=293–98|doi=10.1016/S0140-6736(09)60879-5}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા ડોક્ટર ચિહ્નોના અન્ય કારણો નકારવા માટે સામાન્ય રીતે તબીબી કસોટી અને અને પસંદગીની તપાસ હાથ ધરતા હોય છે. વિવિધ શક્યતા નકારવા રૂધિરના કેટલાક પરિક્ષણ કરવામાં આવે છે જેમાં હાયપોથાયરોડિઝમને બાદ કરવા ટીએસએચ (TSH) અને થાયરોક્સિનનું પ્રમાણ, ચયાપચય વિક્ષેપ નકારવા માટે બેઝિક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને સિરમ કેલ્શિયમનું પ્રમાણ અને પ્રણાલીગત ચેપ અને દીર્ઘકાલિન રોગ નકારવા ઇએસઆર (ESR) સહિત પૂર્ણ રૂધિર આંકનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008|title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3|pages=293–98|doi=10.1080/09638230701498325}}</ref> દવા પ્રત્યે પ્રતિકૂળ અસર કરતી પ્રતિક્રિયા અને દારૂના દુરૂપયોગને પણ નકારવામાં આવે છે. પુરૂષમાં ડિપ્રેસન માટે જવાબદાર હાયપોગોનાડિઝમનું નિદાન કરવા ટેસ્ટોસ્ટેરોનના સ્તરનું મૂલ્યાંકન પણ કરી શકાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Orengo C, Fullerton G, Tan R |year=2004|title=Male depression: A review of gender concerns and testosterone therapy| journal=Geriatrics |volume=59|issue=10 |pages=24–30 |pmid=15508552}}</ref> ઉંમરલાયક ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓમાં વિષયાત્મક જ્ઞાનાત્મક ફરિયાદો દેખાય છે પરંતુ તે અલઝાઇમરના રોગ જેવા ડિમેન્ટિંગ ડિસઓર્ડરનો પણ સંકેત આપે છે.<ref name="pmid17047326">{{vcite journal |author=Reid LM, Maclullich AM |title=Subjective memory complaints and cognitive impairment in older people |journal=Dementia and geriatric cognitive disorders |volume=22 |issue=5–6 |pages=471–85 |year=2006 |pmid=17047326 |doi=10.1159/000096295}}</ref><ref name="pmid9720486">{{vcite journal |author=Katz IR |title=Diagnosis and treatment of depression in patients with Alzheimer's disease and other dementias |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=59 Suppl 9 |pages=38–44 |year=1998 |pmid=9720486}}</ref> ડિપ્રેસનને ડિમેન્ટીયાથી અલગ પાડવા જ્ઞાનાત્મક પરિક્ષણ અને બ્રેઇન ઇમેજિંગ મદદ કરી શકે છે.<ref name="pmid18004006">{{vcite journal |author=Wright SL, Persad C |title=Distinguishing between depression and dementia in older persons: Neuropsychological and neuropathological correlates |journal=Journal of geriatric psychiatry and neurology |volume=20 |issue=4 |pages=189–98 |year=2007 |pmid=18004006 |doi=10.1177/0891988707308801}}</ref> સીટી (CT) સ્કેન મનોવિક્ષિપ્ત, ઝડપથી વધતા અથવા અસામાન્ય ચિહ્નો ધરાવતા લોકોમાં બ્રેઇન પેથોલોજીની શક્યતા નકારી શકે છે.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=108}}</ref> કોઇ પણ જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિક્ષણ મેજર ડિપ્રેસનની પુષ્ટિ આપતું નથી.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=260}}</ref> તબીબી સંકેત ના મળે ત્યાં સુધી બાદના એપિસોડ માટે તપાસનું પુનરાવર્તન કરાતું નથી. === ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) અને આઇસીડી-10 (ICD-10) માપદંડ === ડિપ્રેસનની સ્થિતિના નિદાન માટે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા માપદંડ અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશનની ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર'' (ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR))ની સુધારેલી ચોથી આવૃત્તિ અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ''ઇન્ટરનેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ક્લાસિફિકેશન ઓફ ડિસીઝ એન્ડ રિલેટેડ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ'' (આઇસીડી-10 (ICD-10))માં જોવા મળે છે જેઓ ''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' નામનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{vcite web|url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33|title=ICD-10:|publisher=www.who.int|access-date=2008-11-08|accessdate=2011-02-15|archivedate=2009-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090315050547/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33}}</ref> બીજા ક્રમની પ્રણાલીનો યુરોપના દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે જ્યારે પ્રથમ ક્રમની પ્રણાલીનો અમેરિકા અને અન્ય બિનયુરોપયીન દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=288}}</ref> અને બંનેના લેખકોએ એકને બીજા સાથે પુષ્ટિ આપવાની દિશામાં કામ કર્યું છે.<ref name="APA372">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=xxix}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR)માં મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref name="APA345">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=345}}</ref> નિદાન સિંગલ અથવા રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની હાજરી આધારિત છે.<ref name="APA349"/> એપિસોડ અને ડિસઓર્ડરની દિશા એમ બંનેને વર્ગીકૃત કરવા વધુ ક્વોલિફાયરોનો ઉપયોગ કરાય છે. જો ડિપ્રેસિવ એપિસોડના લક્ષણો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માટેના માપદંડ ના સંતોષે તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નોટ અધરવાઇઝ સ્પેસિફાઇડ કેટેગરીનું નિદાન થાય છે. આઇસીડી-10 (ICD-10) પ્રણાલી ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' શબ્દનો ઉપયોગ કરતી નથી પરંતુ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના નિદાન (હળવું, મધ્યમ અથવા ગંભીર) માટેના માપદંડને સમાન માપદંડની યાદી આપે છે. જો મેનિયા વગર મલ્ટિપલ એપિસોડ હોય તો ''રિકરન્ટ'' શબ્દ ઉમેરી શકાય છે.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online2005/fr-icd.htm?gf30.htm |title=Mood (affective) disorders |access-date=2008-10-19 |work=ICD-10, Chapter V, Mental and behavioural disorders |publisher=World Health Organization (WHO) |year=2004}}</ref> ==== મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ==== {{Main|Major depressive episode}} મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ગંભીર ડિપ્રેસ્ડ મનોસ્થિતિની હાજરી દ્વારા દર્શાવાય છે.<ref name="APA349"/> એપિસોડ આઇસોલેટેડ અથવા રિકરન્ટ હોઇ શકે છે અને તેને હળવું (લઘુત્તમ માપદંડમાં ઓછા ચિહ્નો), મધ્યમ અથા ગંભીર (સામાજિક અથવા વ્યવસાયિક કામગીરી પર નોંધપાત્ર અસર) એમ વર્ગીકૃત કરાયું છે. મનોવિક્ષિપ્ત સાથેના એપિસોડનો સામાન્ય રીતે ''મનોવિક્ષિપ્ત ડિપ્રેસન'' , જેને ગંભીર ગણવામાં આવે છે, તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. જો દર્દી મેનિયા અથવા માર્કેડલી એલિવેટેડ મૂડના એપિસોડ ધરાવતો હોય તો બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનું પણ નિદાન કરાય છે.<ref name="autogenerated2">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=372}}</ref> મેનિયા વગરના ડિપ્રેસનને ઘણીવાર ''યુનિપોલર'' તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે કારણકે મનોસ્થિતિ એક લાગણી સ્થિતિ અથવા "ધ્રૂવ" પર રહે છે.<ref>{{Harvnb |Parker|1996| p=173}}</ref> ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એવા કિસ્સાઓને બાદ કરે છે જ્યાં ચિહ્નો બેરીવમેન્ટનું પરિણામ છે. જોકે, મનોસ્થિતિ રહે અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ડેવલપના લક્ષણો દર્શાવે તો ડિપ્રેસિવ એપિસોડમાંથી નોર્મલ બેરીવમેન્ટ થવાની શક્યતા હોય છે.<ref name="APA352">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=352}}</ref> આ માપદંડની ટીકા થઇ છે કારણકે તેઓ ડિપ્રેસન થઇ શકે તેવા વ્યક્તિગત અને સામાજિક સંદર્ભોના અન્ય પાસાઓને ધ્યાનમાં લેવાયા નથી.<ref name="Wakefield07">{{vcite journal |author=Wakefield JC, Schmitz MF, First MB, Horwitz AV |title=Extending the bereavement exclusion for major depression to other losses: Evidence from the National Comorbidity Survey |journal=Archives of General Psychiatry |volume=64 |issue=4 |pages=433–40 |year=2007 |pmid=17404120 |doi=10.1001/archpsyc.64.4.433 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/64/4/433|laysummary=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/02/AR2007040201693.html |laysource=The Washington Post|laydate=2007-04-03}}</ref> વધુમાં કેટલાક અભ્યાસોમાં ડીએસએમ-IV (DSM-IV) કટ-ઓફ માપદંડ માટે બહુ ઓછો પ્રયોગમૂલક ટેકો જણાયો છે જે સંકેત આપે છે કે તેઓ વિવિધ પ્રકારની ગંભીરતા અને સમયના ડિપ્રેસિવ ચિહ્નોના કોન્ટિનમ પર લદાયેલા ડાયગ્નોસ્ટિક કન્વેન્શન છે.<ref name="Kendler98">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gardner CO |title=Boundaries of major depression: An evaluation of DSM-IV criteria |journal=American Journal of Psychiatry |volume=155 |issue=2 |pages=172–77 |pmid=9464194 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/155/2/172 |date= February 1, 1998}}</ref> એક્સક્લુડેડ એ સંબંધિત નિદાનની શ્રેણી છે જેમાં ડાયસ્થિમિયા, જેમાં દીર્ઘકાલિન પરંતુ હળવી મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ હોય છે;<ref name="harvnb">{{Harvnb |Sadock|2002| p=552}}</ref> રિકરન્ટ બ્રીફ ડિપ્રેસન, જે ટૂંકા ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવે છે;<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=778}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Carta MG, Altamura AC, Hardoy MC |year=2003|title=Is recurrent brief depression an expression of mood spectrum disorders in young people? |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=253 |issue=3 |pages=149–53 |doi=10.1007/s00406-003-0418-5 |pmid=12904979 |last1=Carta |first1=MG |last2=Altamura |first2=AC |last3=Hardoy |first3=MC |last4=Pinna |first4=F |last5=Medda |first5=S |last6=Dell'osso |first6=L |last7=Carpiniello |first7=B |last8=Angst |first8=J}}</ref> માઇનોર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર, જેમાં મેજર ડિપ્રેસનના માત્ર કેટલાક જ ચિહ્નો હાજર હોય છે;<ref>{{vcite journal |author=Rapaport MH, Judd LL, Schettler PJ |year=2002|title=A descriptive analysis of minor depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=159 |issue=4 |pages=637–43 |pmid=11925303 |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.637}}</ref> અને એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર વિથ ડિપ્રેસ્ડ મૂડ, જેમાં ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનવશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવમાંથી ઉદભવતો નિરુત્સાહ હોય છે.<ref name="psychiatric355">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=355}}</ref> ==== પેટાપ્રકારો ==== ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એમડીડી (MDD)ના વધુ પાંચ પેટાપ્રકારોને ઓળખે છે જેને ''સ્પેસિફાયર'' કહેવાય છે. તે લંબાઇ, ગંભીરતા અને મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણોની હાજરી ઉપરાંતના છે. * '''મેલાન્કોલિક ડિપ્રેસન''' તેને મોટા ભાગની અથવા તમામ પ્રવૃતિમાંથી ખુશી ગુમાવવી, સુખદ સંવેદના પ્રત્યે પ્રતિભાવની નિષ્ફળતા, મનોસ્થિતિની ગુણવત્તા શોક અથવા નુકસાનમાં હોય તેના કરતા વધુ ઘેરી હોય, સવારના કલાકોમાં ચિહ્નો વધુ ગંભીર બનવા, વહેલી સવારે ઉઠી જવું, સાયકોમોટર રિટાર્ડેશન, વધુ પડતું વજન ઉતરી જવું (જોકે તેને એનોરેક્સિયા નર્વોસા ના સમજવુ જોઇએ), અથવા વધુ પડતા અપરાધ ભાવ દ્વારા પ્રદર્શિત કરાય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=419–20}}</ref> * '''એટાયપિકલ ડિપ્રેસન''' મનોસ્થિતિ પ્રતિક્રિયતા (પેરાડોક્સિકલ એન્હીડોનીયા) અને હકારાત્મકતા, નોધપાત્ર વજન વધારો અથવા ભૂખમાં વધારો (સાનુકૂળ ખોરાક), વધુ પડતી ઊંઘ અથવા અનિદ્રા (અતિ નિદ્રાશીલતા), લેડન પેરાલિસિસ તરીકે ઓળખાતું અંગો પર સંવેદન અને આંતરવ્યક્તિત્વ નકાર પ્રત્યે વધુ પડતી સંવેદનશીલતાના પરિણામ સ્વરૂપ નોંધપાત્ર સામાજિક નબળાઇ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|pp=421–22}}</ref> * '''કેટાટોનિક ડિપ્રેસન''' એ મેજર ડિપ્રેસનનું દુર્લભ અને ગંભીર સ્વરૂપ જેમાં ચાલક વર્તણૂક અને અન્ય ચિહ્નો સંકળાયેલા હોય છે. અહીં વ્યક્તિ ચૂપ બેસી રહે છે અને લગભગ સ્ટુપોરોઝ હોય છે અને સ્થિર રહે છે અથવા કારણ વગરની અથવા બિનપરંપરાગત હિલચાલ દર્શાવે છે. કેટાટોનિક ચિહ્નો સ્કિઝોફ્રેનિયા અથવા મેનિક એપિસોડમાં પણ દેખાય છે અથવા ન્યૂરોલેપ્ટિક મેલાઇનન્ટ સિન્ડ્રોમ દ્વારા સર્જાઇ શકે છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=417–18}}</ref> * '''પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન''' , અથવા ''' [[wiktionary:puerperium|પ્યુરપેરિયમ]] સાથે સંકળાયેલા માનસિક અને વર્તણૂક ડિસઓર્ડર, બીજે ક્યાંય વર્ગીકૃત કરાયા નથી''' ,<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 |title=ICD-10: |publisher=www.who.int |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316211209/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 }}</ref> તે બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ ઘણીવાર મહિલામાં અનુભવાતું તીવ્ર, સાતત્યપૂર્ણ અને ઘણીવાર અક્ષમ ડિપ્રેસનનો ઉલ્લેખ કરે છે. નવી માતાઓમાં પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસનનો દર 10–15% છે. ડીએસએમ-IV (DSM-IV) જણાવે છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન તરીકે લાયક થવા બાળકના જન્મના એક મહિનાની અંદર ડિપ્રેસન શરૂ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન ત્રણ મહિના સુધી લાંબુ ચાલે છે.<ref>{{vcite web |author=Nonacs, Ruta M |url=http://www.emedicine.com/med/topic3408.htm |publisher=eMedicine |title=Postpartum depression|date=December 4, 2007|access-date=2008-10-30}}</ref> * '''સીઝનલ એફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર''' (SAD) એ ડિપ્રેસનનું એવું સ્વરૂપ છે જેમાં ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પાનખર અથવા શિયાળામાં થાય છે અને વસંતમાં મટી જાય છે. બે વર્ષ અથવા લાંબા સયમગાળામાં ઠંડા મહિનાઓમાં જો ઓછામાં ઓછા બે એપિસોડ થાય તો નિદાન કરાય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=425}}</ref> === વિભેદક નિદાન === {{Main|Depression (differential diagnoses)}} મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને મહત્તમ સંભવિત નિદાન તરીકે નક્કી કરવા, અન્ય સંભવિત નિદાન પણ કરવા જોઇએ જેમાં ડાયસ્થિમિયા, ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર અથવા બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનો પણ સમાવેશ થાય છે. ડાયસ્થિમિયા એ દીર્ઘકાલિન, પ્રમાણમાં હળવો મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જેમાં વ્યક્તિ બે વર્ષના સમયગાળામાં લગભગ દરરોજ નિરુત્સાહ અનુભવે છે. તેના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસન ચિહ્નો જેટલા ગંભીર હોતા નથી, જોકે, ડાયસ્થિમિયા ધરાવતા લોકો મેજર ડિપ્રેસનના બીજા એપિસોડ પ્રત્યે અસુરક્ષિત હોય છે (તેનો ઘણી વાર ''ડબલ ડિપ્રેસન'' તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે).<ref name="harvnb"/> ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિની સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર એ એક મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જે ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનસશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવ તરીકે દેખાય છે જેમાં પરિણામી લાગણી અથવા વર્તણૂકીય ચિહ્નો નોંધપાત્ર હોય છે પરંતુ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માપદંડ સંતોષતા નથી.<ref name="psychiatric355"/> બાઇપોલર ડિસઓર્ડર, જે ''મેનિક–ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' તરીકે પણ ઓળખાય છે, એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ડિપ્રેસનવાળા તબકકા મેનિયા અથવા હાયપોમેનિયાના સમયગાળા સાથે બદલાય છે. ડિપ્રેસનને અત્યારે અલગ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરાયો છે છતાં તેના પર ચર્ચા ચાલી રહી છે કારણકે મેજર ડિપ્રેસનનું વ્યક્તિગત વિશ્લેષણ કેટલાક હાઇપોમેનિક ચિહ્નો અનુભવે છે જેમાં મૂડ ડિસઓર્ડર કોન્ટિનમનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Akiskal HS, Benazzi F |year=2006 |title=The DSM-IV and ICD-10 categories of recurrent [major] depressive and bipolar II disorders: Evidence that they lie on a dimensional spectrum |journal=Journal of Affective Disorders |volume=92 |issue=1 |pages=45–54 |pmid=16488021 |doi=10.1016/j.jad.2005.12.035}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા અને ડિસઓર્ડરોની શક્યતા નકારવી જોઇએ. જેમાં શારીરિક બિમારી દવાઓ, અને પદાર્થના દુરૂપયોગને ડિપ્રેસનનો સમાવેશ થાય છે. શારીરિક બિમારીને કારણે ડિપ્રેસનનું સામાન્ય તબીબી સ્થિતિને કારણે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન કરાય છે. આ સ્થિતિ ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાના તારણો અથવા શારીરિક તપાસને આધારે નક્કી કરાય છે. જ્યારે દવાના દુરૂપયોગ, દવા અથવા ઝેરના સંસર્ગ સહિત પદાર્થના દુરૂપયોગથી ડિપ્રેસન થાય છે ત્યારે તેનું પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|title=Differential Diagnosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128191008/http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|url-status=dead}}</ref> આવા વર્ગમાં પદાર્થને મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ સાથે સંકળાયેલો માનવામાં આવે છે. સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર એ મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણો સાથેના મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર કરતા અળગ છે કારણકે સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડરમાં મોટા મનોસ્થિતિ ચિહ્નોની ગેરહાજરીમાં ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ભ્રમણા અથવા દગભ્રમ થવા જોઇએ. સ્કિઝોફ્રેનિયા દરમિયાન ડિપ્રેસનના ચિહ્નો ઓળખી શકાય છે, નહીં તો, ભ્રમણા ડિસઓર્ડર, અને મનોવિક્ષિપ્ત ડિસઓર્ડર નક્કી કરી શકાતા નથી. અને આવા કિસ્સાઓમાં આ ચિહ્નો આ ડિસઓર્ડર સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે, માટે ડિપ્રેસનના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ માટેના પૂર્ણ માપદંડ ના સંતોષે ત્યાં સુધી અલગથી નિદાન જરૂરી નથી. તે કિસ્સામાં, નહીં તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન તેમજ સ્કિઝોફ્રેનિયાનું નિદાન નહી કરાય. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર ડિમેન્ટીયાના ડિસઓરિએન્ટેશન, એપથી, એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી અને સ્મરણશક્તિ લોપ જેવા કેટલાક જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના ચિહ્નો વચ્ચે ગુંચવણ ના થવી જોઇએ. ઉંમરલાયક દર્દીઓમાં તે નક્કી કરવા મુશ્કેલ છે. આવા કિસ્સાઓમાં, બંને ડિસઓર્ડરનું વિભેદન કરવા દર્દીની પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ મદદ કરી શકે છે. ડિમેન્ટીયાના કિસ્સામાં ધટતા જ્ઞાનાત્મક કાર્યનો પ્રિમોર્બિડ ઇતિહાસ હોઇ શકે છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના કિસ્સામાં દર્દી પ્રમાણમાં સામાન્ય પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ અને ડિપ્રેસન સાથે જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો દર્શાવે છે. == અટકાયત == 2008ના એક અધિવિશ્લેષણમાં જણાયું હતું કે આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી વર્તણૂકીય મધ્યસ્થી ડિપ્રેસનના નવા હુમલને અટકાવવા માટે અસરકારક છે.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F, Mihalopoulos C, Beekman A |title=Preventing the onset of depressive disorders: a meta-analytic review of psychological interventions |journal=Am J Psychiatry |volume=165 |issue=10 |pages=1272–80 |year=2008 |pmid=18765483 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07091422}}</ref> આવી દરમિયાનગીરી જ્યારે વ્યક્તિગત અથવા નાના જૂથ પર લાગુ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે સૌથી અસરકારક હોવાનું જણાયું હોવાથી એવું સૂચન કરાયું છે કે તે [[ઇન્ટરનેટ]]ના માધ્યમથી તેના મોટા લક્ષિત દર્શકગણ સુધી સૌથી કાર્યક્ષમ રીતે પહોંચી શકાય છે.<ref>{{vcite web |author=Christensen H; Griffiths KM. |year=2002 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf |title=The prevention of depression using the Internet |work=Medical Journal of Australia |access-date=2009-04-02 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2004-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040725184634/http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf }}</ref> જોકે, અગાઉના અધિવિશ્લેષણમાં ક્ષમતા વર્ધન ઘટકો સાથેના અટકાયત કાર્યક્રમો વર્તણૂકલક્ષી કાર્યક્રમો કરતા ઉપલી કક્ષાના જણાયા હતા અને ઉંમરલાયક વ્યક્તિ માટે વર્તણૂકીય કાર્યક્રમો ખાસ કરીને બિનમદદ કર્તા જણાયા હતા. ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ માટે સામાજિક સહાય કાર્યક્રમો લાભકર્તા હતા. વધુમાં, ડિપ્રેસનને અટકાવવા માટે શ્રેષ્ઠ જણાયેલા કાર્યક્રમમાં આઠ કરતા વધુ સત્રો હોય છે અને પ્રત્યેક સત્ર 60થી 90 મિનીટ સુધી ચાલે છે. આ કાર્યક્રમો નીચલી કક્ષાના અને પ્રોફેશનલ કામદારોના મિશ્રણ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને તે ઊચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સંશોધન ડિઝાઇન, એટ્રિશન દર અને સુઘટિત દરમિયાનગીરી ધરાવતા હતા.<ref>{{vcite web |author=Jané-Llopis E; Hosman C; Jenkins R; Anderson P.|year=2003 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/reprint/183/5/384.pdf |title=Predictors of efficacy in depression prevention programmes |work=British Journal of Psychiatry |access-date=2009-04-02 |format=PDF}}</ref> "કોપિંગ વિથ ડિપ્રેસન" કોર્સ (સીડબલ્યુડી (CWD)) ડિપ્રેસનની સારવાર અને અટકાયત માટે મનોશૈક્ષણિક દરમિયાનગીરી (વિવિધ વસતીમાં તેની સ્વીકૃતિ અને તેના પરિણામ એમ બંને માટે) સૌથી સફળ હોવાનો દાવો કરાયો છે. મેજર ડિપ્રેસનમાં તે 38 ટકા જોખમ ઘટાડે છે અને અન્ય મનોરોગ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓની તુલનાએ ઘણી અસરકારક છે.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, Muñoz RF, Clarke GN, Lewinsohn PM |title=Psychoeducational treatment and prevention of depression: the "Coping with Depression" course thirty years later. |journal=Clinical Psychology Review |volume=29 |issue=5 |pages=449–458 |year=2009 |pmid=pmid19450912 |doi=10.1016/j.cpr.2009.04.005}}</ref> == વ્યવસ્થાપન == <div class="dablink">પ્રમાણભૂત, ભાગ્યે જ વપરાયેલા અને વધુ પ્રાયોગિક સારવારો માટે જૂઓ [[:Treatment for depression|ટ્રીટમેન્ટ ફોર ડિપ્રેસન]].</div> ડિપ્રેસન માટેની સૌથી સામાન્ય ત્રણ સારવારમાં મનોરોગ ચિકિત્સા, દવાઓ અને ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે. મનોરોગ ચિકિત્સાએ 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે પસંદગીની સારવાર છે જ્યારે ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે જ ઉપયોગ કરાય છે. આઉટપેશન્ટને આધારે સંભાળ આપવામાં આવે છે જ્યારે ઇનપેશન્ટ એકમ પર સારવાર પર વિચાર કરવામાં આવે છે જ્યારે પોતાના અથવા અન્ય પર નોંધપાત્ર જોખમ હોય. વિકાસશીલ દેશોમાં સારવારના વિકલ્પો ઘણા મર્યાદિત છે જ્યારે મનોરોગ આરોગ્ય કર્મચારી, દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાની પ્રાપ્યતા ઘણીવાર મુશ્કેલ હોય છે. ઘણા દેશોમાં માનસિક આરોગ્ય સેવાનો વિકાસ ઘણો જ ઓછો છે. વિપરિત પુરાવા મળ્યા હોવા છતાં ડિપ્રેસનને વિકસિત દુનિયાની ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે અને જીવન પર જોખમ કરતી સ્થિતિ તરીકે જોવામાં આવતી નથી.<ref name="Patel04">{{vcite journal |author=Patel V, Araya R, Bolton P |year=2004|title=Editorial: Treating depression in the developing world|journal=Tropical Medicine & International Health|format=Subscription required|volume=9|issue=5 |pages=539–41|doi=10.1111/j.1365-3156.2004.01243.x |pmid=15117296 |last1=Patel |first1=V |last2=Araya |first2=R |last3=Bolton |first3=P}}</ref> === મનોરોગ ચિકિત્સા === વ્યક્તિગત અથવા જૂથો પર મનોરોગ ચિકિત્સા આપવામાં આવે છે. આ ચિકિત્સા સાયકોથેરાપિસ્ટ, મનોરોગ ચિકિત્સક, મનોવૈજ્ઞાનિકો, ક્લિનિકલ સામાજિક કાર્યકરો, કાઉન્સેલર અને યોગ્ય રીતે તાલીમ પામેલી મનોરોગ ચિકિત્સક પરિચારિકા જેવા માનસિક આરોગ્ય વ્યવસાયિકો દ્વારા આપવામાં આવે છે. ડિપ્રેસનનું સ્વરૂપ વધુ જટીલ અને દીર્ઘકાલિન હોય તો દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Thase, ME|title=When are psychotherapy and pharmacotherapy combinations the treatment of choice for major depressive disorder?|journal= Psychiatric Quarterly |volume=70|issue=4|pages= 333–46|year=1999|pmid = 10587988|doi = 10.1023/A:1022042316895}}</ref> નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સ મુજબ, 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે દવા માત્ર માનસશાસ્ત્રીય ચિકિત્સા પદ્ધતિને અનુરૂપ દવા આપવી જોઇએ જેમાં સીબીટી (CBT), આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી અથવા પરિવાર થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NICEkids5">{{vcite book |author=[[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |title=NICE guidelines: Depression in children and adolescents |publisher=NICE |location=London |year=2005 |pages=5 |isbn=1-84629-074-0 |url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28/QuickRefGuide/pdf/English--> |access-date=2008-08-16}}</ref> ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અસરકારક જણાઇ છે.<ref>{{vcite journal|author=Wilson KC, Mottram PG, Vassilas CA|title=Psychotherapeutic treatments for older depressed people|journal= Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=23|issue=1|pages=CD004853|year=2008|pmid = 18254062|doi=10.1002/14651858.CD004853.pub2}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F|title=Psychological treatment of late-life depression: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal= International Journal of Geriatric Psychiatry|volume=21|issue=12|pages= 1139–49|year=2006|pmid = 16955421|doi=10.1002/gps.1620}}</ref> સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા તે બંધ કર્યા બાદ અથવા અન્ય બૂસ્ટર સત્ર સાથે બદલવા બાદ પણ ડિપ્રેસનનું આવર્તન ઘટાડતી હોય તેમ જોવા મળી છે. ડિપ્રેસન માટે મનોરોગ ચિકિત્સાનું સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલું સ્વરૂપ સીબીટી (CBT) છે જે ક્લાયન્ટને આત્મ પરાજયનો પડકાર કરવાનું અને વિચાર કરવાનો પ્રયાસ અને બિનસર્જનાત્મક વર્તણૂક બદલવાનું શિખવે છે. 1990ના દાયકાની મધ્યમાં શરૂ થયેલા સંશોધનો સૂચવે છે કે સીબીટી (CBT) મધ્યમથી ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ જેટલી અથવા તેનાથી વધુ સારી રીતે કામ કરે છે.<ref>{{vcite journal |author=Dobson KS |title=A meta-analysis of the efficacy of cognitive therapy for depression |journal=J Consult Clin Psychol |volume=57 |issue=3 |pages=414–9 |year=1989 |pmid=2738214 |doi= 10.1037/0022-006X.57.3.414}}</ref><ref name="RothFonagy78">{{cite book |title=What Works for Whom? Second Edition: A Critical Review of Psychotherapy Research|last=Roth |first=Anthony |coauthors=Fonagy, Peter |year=2005|origyear=1996 |publisher=Guilford Press |isbn=159385272X |pages=78}}</ref> સીબીટી (CBT) ડિપ્રેસનવાળા તરૂણો માટે અસરકારક છે<ref name="pmid9444896">{{vcite journal |author=Klein, Jesse |title=Review: Cognitive behavioural therapy for adolescents with depression|journal=Evidence-Based Mental Health|volume=11 |pages=76 |year=2008|url=http://ebmh.bmj.com/cgi/content/full/11/3/76|access-date=2008-11-27 |doi=10.1136/ebmh.11.3.76 |pmid=18669678 |last1=Weersing |first1=VR |last2=Walker |first2=PN |issue=3}}</ref>, જોકે ગંભીર એપિસોડ પર તેની અસરકારકતા ચોક્કસ જાણી શકાઇ નથી.<ref name="pmid9596592">{{vcite journal |author=Harrington R, Whittaker J, Shoebridge P, Campbell F|title=Systematic review of efficacy of cognitive behaviour therapies in childhood and adolescent depressive disorder|journal=[[BMJ]]|volume=325|issue=7358 |pages=229–30 |year=1998|pmid=9596592 |doi=10.1136/bmj.325.7358.229 |pmc=28555}}</ref> ફ્લુક્સેટાઇનને સીબીટી (CBT) સાથે મિશ્રણ કરવાથી વધારાનો કોઇ લાભ મળ્યો નથી,<ref name="pmid17556431">{{vcite journal |author=Goodyer I, Dubicka B, Wilkinson P |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and routine specialist care with and without cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression: Randomised controlled trial |journal=[[BMJ]] |volume=335 |issue=7611 |pages=142 |year=2007 |pmid=17556431 |pmc=1925185 |doi=10.1136/bmj.39224.494340.55 |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R}}</ref><ref name="pmid18462573">{{vcite journal |author=Goodyer IM, Dubicka B, Wilkinson P |title=A randomised controlled trial of cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression treated by selective serotonin reuptake inhibitors. The ADAPT trial |journal=Health Technology Assessment |volume=12 |issue=14 |pages=1–80 |year=2008 |pmid=18462573 |url=http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321234502/http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm }}</ref> અથવા મોટા ભાગના કિસ્સામાં બહુ જ ઓછો લાભ મળ્યો છે.<ref name="pmid18413703">{{vcite journal |author=Domino ME, Burns BJ, Silva SG |title=Cost-effectiveness of treatments for adolescent depression: Results from TADS |journal=American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=5 |pages=588–96 |year=2008 |pmid=18413703 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07101610}}</ref> કેટલીક બાબતો તરૂણોમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણુકીય થેરાપીની સફળતાનો આગાહી કરે છે જેમાં તાર્કિક વિચારનું ઊંચું સ્તર, ઓછી નિરાશા, ઓછા નકારાત્મક વિચારો અને ઓછી જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |last=Becker |first=SJ|title=Cognitive-Behavioral Therapy for Adolescent Depression: Processes of Cognitive Change |journal=Psychiatric Times|volume=25 |issue=14 |year=2008 |url= http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1357884}}</ref> સીબીટી (CBT) રિલેપ્સ અટકાવવામાં લાભકારક છે.<ref name="pmid15328551">{{vcite journal|pmid=15328551|year=2003|last1=Almeida|first1=AM|last2=Lotufo Neto|first2=F|title=Cognitive-behavioral therapy in prevention of depression relapses and recurrences: a review|volume=25|issue=4|pages=239–44|pmid=15328551|journal=Revista brasileira de psiquiatria (Sao Paulo, Brazil : 1999)}}</ref><ref name="pmid16787553">{{vcite journal|pmid=16787553|year=2007|last1=Paykel|first1=ES|title=Cognitive therapy in relapse prevention in depression.|volume=10|issue=1|pages=131–6|doi=10.1017/S1461145706006912|journal=The international journal of neuropsychopharmacology / official scientific journal of the Collegium Internationale Neuropsychopharmacologicum (CINP)}}</ref> ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂક થેરાપીના કેટલાક પ્રકારોનો ઉપયોગ થાય છે જેમાં રેશનલ ઓમોટિવ બિહેવિયર થેરાપી,<ref name="autogenerated3">{{Harvnb |Beck|1987| p=10}}</ref> અને માઇન્ડફુલનેસ-બેઝ્ડ કોગ્નિટિવ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="pmid18085916">{{vcite journal |author=Coelho HF, Canter PH, Ernst E |title=Mindfulness-based cognitive therapy: Evaluating current evidence and informing future research |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=6 |pages=1000–05 |year=2007 |pmid=18085916 |doi=10.1037/0022-006X.75.6.1000}}</ref> [[મનોવિષ્લેષણ|મનોવિશ્લેષણ]] એ સિગ્મન્ડ ફ્રેયુડ દ્વારા રચાયેલો સિદ્ધાંત છે જે અચેતન માનસિક ઘર્ષણના ઉકેલ પર ભાર મુકે છે.<ref name="isbn0-314-20412-1">{{vcite book |author=Dworetzky J |title=Psychology |publisher=Brooks/Cole Pub. Co |location=Pacific Grove, CA, USA |year=1997 |pages=602 |isbn=0-314-20412-1}}</ref> મેજર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને સારવાર આપવા ડોક્ટરો મનોવિશ્લેષણ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="pmid12206545">{{vcite journal |author=Doidge N, Simon B, Lancee WJ |title=Psychoanalytic patients in the US, Canada, and Australia: II. A DSM-III-R validation study |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=50 |issue=2 |pages=615–27 |year=2002 |pmid=12206545 |doi=10.1177/00030651020500021101}}</ref> સૌથી વધુ વપરાતી તકનીક સાયકોડાયનેમિક મનોરોગ ચિકિત્સા તરીકે ઓળખાતી એક્લેક્ટિક તકનીક મનોવિશ્લેષણ આધારિત છે અને તેમાં સામાજિક અને આંતરવ્યક્તિત્વ બાબતો પર વધારાનો ભાર મુકાયો છે.<ref name="IntegrativePP">{{Harvnb|Barlow|2005| p=20}}</ref> શોર્ટ સાયકોડાયનેમિક સપોર્ટિવ મનોરોગ ચિકિત્સાના ત્રણ અંકુશિત પરિક્ષણના અધિવિશ્લેષણમાં આ સુધારો હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસનની દવા જેટલો અસરકારક જણાયો હતો.<ref name="pmid17557313">{{vcite journal |author=de Maat S, Dekker J, Schoevers R |title=Short Psychodynamic Supportive Psychotherapy, antidepressants, and their combination in the treatment of major depression: A mega-analysis based on three Randomized Clinical Trials |journal=Depression and Anxiety |volume= 25|pages= 565|year=2007 |pmid=17557313 |doi=10.1002/da.20305 |issue=7}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક વિક્ટર ફ્લેન્કલ દ્વારા વિકસાવાયેલી મનોરોગ ચિકિત્સાનું સ્વરૂપ લોગોથેરાપી બિનઉપયોગિતા અને નિરર્થકતા સાથે સંકળાયેલી લાગણી "એક્સિસ્ટેન્શિયલ વેક્યુમ"ની લાગણીની સમસ્યા ઉકેલે છે. આ પ્રકારની મનોરોગ ચિકિત્સા ઉંમરલાયક તરૂણોમાં ઉપયોગી હોવાનું જણાયું છે.<ref>{{vcite web |author=Blair RG |year=2004 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1416/is_4_26/ai_n29132028/pg_1?tag=artBody;col1 |title=Helping older adolescents search for meaning in depression |work=Journal of Mental Health Counseling |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214420/http://findarticles.com/?noadc=1 }}</ref> નૅચડેમ મેહરેલ ક્લેઈન સ્ટુડીયન સાઇલોસિબિન-એસિસ્ટિયર સાયકોથેરાપી ઇન ડેર બેહન્ડલંગ વોન ડિપ્રેસન એન્ટરટેઇન્ટેન<ref>{{Cite journal|last=Nutt|first=David J.|last2=Curran|first2=H. Valerie|last3=Leech|first3=Robert|last4=Murphy|first4=Kevin|last5=McGonigle|first5=John|last6=Kaelen|first6=Mendel|last7=Tanner|first7=Mark|last8=Wall|first8=Matthew B.|last9=Pannekoek|first9=J. Nienke|date=2017-10-13|title=Psilocybin for treatment-resistant depression: fMRI-measured brain mechanisms|url=https://www.nature.com/articles/s41598-017-13282-7|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=13187|doi=10.1038/s41598-017-13282-7|issn=2045-2322}}</ref>, ટોપી ડાઇડે ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન 2018 ઈન ગ્રૉસ તબક્કો 2 સ્ટડી યુબર સાયલોસિબિન ઇન ડેર થ્રેપીએ વોન બર્ટન્ડલંગ્સેસેન્સિએન્ટેન ડિપ્રેસનન જીનમિગ્ગટ અંડ ડેન સ્ટેટસ ઇનર બ્રેકથ્રુ થેરેપી વર્લીએન.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/fda-approves-psychedelic-magic-mushrooms-ingredient-psilocybin-depression-1086759|title=FDA approves magic mushrooms depression drug trial|first=|date=2018-08-23|website=Newsweek|publisher=|language=en|access-date=2018-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|title=COMPASS Pathways Receives FDA Breakthrough Therapy Designation for Psilocybin Therapy for Treatment-resistant Depression – COMPASS|language=en-US|access-date=2018-12-16|archive-date=2018-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005741/https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|url-status=dead}}</ref> === એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ) === [[ચિત્ર:Zoloft 25 mg & 50 mg bottles.jpg|thumb|250px|ઝોલોફ્ટ (સર્ટ્રાલાઇન)નો પુખ્ત દર્દીઓમાં મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે ઉપયોગ થાય છે.2007માં તે 29,652,000 પ્રિસ્ક્રિપ્શન સાથે અમેરિકન રિટેલ બજારમા સૌથી વધુ પ્રિસ્ક્રાઇબ થયેલી ડિપ્રેસન વિરોધી દવા હતી.<ref>સર્ટ્રાલાઇન પ્રિસ્ક્રિપ્શનની જેનરિક અને બ્રાન્ડ નેમ ડ્રગ્સની યાદીમાંથી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને ઝોલોફ્ટ અને જેનરિક સર્ટ્રાલાઇન માટેના કુલ પ્રિસ્ક્રિપ્શન તરીકે ગણતરી થઇ હતી, જુઓ: [351] અને [352]</ref>]] હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસરકારકતા બિલકુલ નથી અથવા બહુ ઓછી છે, પરંતુ અત્યંત તીવ્ર બીમારી હોય ત્યારે નોંધપાત્ર અસરકારકતા હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Fournier JC, DeRubeis RJ, Hollon SD, ''et al.'' |title=Antidepressant drug effects and depression severity: a patient-level meta-analysis |journal=JAMA |volume=303 |issue=1 |pages=47–53 |year=2010 |month=January |pmid=20051569 |doi=10.1001/jama.2009.1943 |url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-01-06_303_1/page/47}}</ref> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસર અમુક અંશે મનોરોગ ચિકિત્સા વધારે હોય છે, ખાસ કરીને દિર્ઘકાલિન મેજર ડિપ્રેસન હોય ત્યારે, જોકે ટૂંકા ગાળાના પરીક્ષણમાં વધુ દર્દીઓ – ખાસ કરીને જેઓ ઓછું ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા હોય – મનોરોગ ચિકિત્સાની જગ્યાએ દવાઓ બંધ કરી દે તેવું વધારે બને છે કારણ કે દવાઓની પ્રતિકૂળ અસર થાય છે અને દર્દીઓ ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક થેરાપી વધુ પસંદ કરે છે.<ref name="Cuijpers2008b">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are psychological and pharmacologic interventions equally effective in the treatment of adult depressive disorders? A meta-analysis of comparative studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=11 |pages=1675–85 |year=2008 |pmid=18945396 |doi=10.4088/JCP.v69n1102}}</ref><ref name="Cuijpers2010">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Schuurmans J, van Oppen P, Hollon SD, Andersson G. |title=Psychotherapy for chronic major depression and dysthymia: a meta-analysis. |journal=Clinical Psychology Review |volume=30 |issue=1 |pages=51–62 |year=2010 |pmid=19766369 |doi=10.1016/j.cpr.2009.09.003}}</ref> લઘુત્તમ આડઅસર સાથે સૌથી વધુ અસરકારક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ શોધવા માટે જરૂર પડે તો ડોસેઝમાં ફેરફાર કરી શકાય છે અને જરૂર પડે તો વિવિધ પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના સંયોજનનો પ્રયોગ કરી શકાય છે. પ્રથમ આપવામાં આવેલા એન્ટીડિપ્રેસન્ટનો પ્રતિભાવ 50થી 75 ટકા હોય છે અને દવાઓનો ઉપયોગ ઘટવાની શરૂઆત થાય તેને છથી આઠ સપ્તાહ લાગે છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય જીવન ગાળવાનું શરૂ કરે છે.<ref name="apaguidelines"/> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓની સારવાર સામાન્ય રીતે તેમાં ઘટાડા બાદ 16થી 20 સપ્તાહ સુધી ચાલુ રહે છે જેથી તે ફરીથી પેદા થવાની શક્યતા સાવ ઘટી જાય,<ref name="apaguidelines">{{vcite journal|author=Karasu TB, Gelenberg A, Merriam A, Wang P|title=Practice Guideline for the Treatment of Patients With Major Depressive Disorder (Second Edition)|url=http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=MDD2e_05-15-06 |pages=1–78 |publisher=American Psychiatric Association|year=2000|doi=10.1176/appi.books.9780890423363.48690 |last1=Wheeler |first1=DC |last2=Morgan |first2=R |last3=Thomas |first3=DM |last4=Seed |first4=M |last5=Rees |first5=A |last6=Moore |first6=RH |volume=9 |issue=3 |journal=Transplant international : official journal of the European Society for Organ Transplantation}}</ref> અને એક વર્ષ સુધી દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.<ref name="pmid17146414">{{vcite journal|journal=CNS spectrums|title=Preventing relapse and recurrence of depression: a brief review of therapeutic options|year=2006|author=Thase, M|pmid=17146414|volume=11|issue=12 Suppl 15|pages=12–21}}</ref> દીર્ઘકાલિન ડિપ્રેસન હોય તેવા લોકોએ ફરીથી તેમાં સરી જવા માટે અનિશ્ચિત મુદ્દત સુધી દવા લેવાની જરૂર પડી શકે છે.<ref name="NIMHPub"/> સિલેક્ટિવ સેરોટોનિન રિઅપટેક ઇન્હિબીટર્સ (એસએસઆરઆઇ (SSRI)), જેમ કે સર્ટ્રાલાઇન, એસિટાલોપ્રામ, ફ્લોક્સેટાઇન, પેરોક્સેટાઇન અને સાઇટાલોપ્રામ મુખ્યત્વે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવતી દવાઓ છે જે મુખ્યત્વે તેમની અસરકારકતા, પ્રમાણમાં નરમ આડઅસર અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ કરતા તેનો ડોઝ પ્રમાણમાં ઓછો ઝેરી હોવાથી સૂચવવામાં આવે છે.<ref name="2008-BNF-204"/> એક પ્રકારના એસએસઆરઆઇ (SSRI)ને પ્રતિભાવ ન આપતા દર્દીઓને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ પર લાવી શકાય છે, અને તેનાથી 50 ટકા જેટલા કેસમાં સુધારો થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Whooley MA, Simon GE |title=Managing Depression in Medical Outpatients |journal=New England Journal of Medicine |volume=343 |pages=1942–50 |year=2000 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 |access-date=2008-11-11 |pmid=11136266 |doi=10.1056/NEJM200012283432607 |issue=26 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516000559/http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 }}</ref> અન્ય વિકલ્પ સમાન પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ બ્યુપ્રોપિયોન પર જવાનો છે.<ref>{{vcite journal |author=Zisook S, Rush AJ, Haight BR, Clines DC, Rockett CB |title=Use of bupropion in combination with serotonin reuptake inhibitors |journal=Biological Psychiatry |volume=59 |issue=3 |pages=203–10 |year=2006 |pmid=16165100 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.06.027}}</ref><ref name="pmid16554525">{{vcite journal |author=Rush AJ, Trivedi MH, Wisniewski SR |title=Bupropion-SR, sertraline, or venlafaxine-XR after failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1231–42 |year=2006 |pmid=16554525 |doi=10.1056/NEJMoa052963 |last12=Niederehe |first12=G |last13=Fava |first13=M |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref><ref name="pmid16554526">{{vcite journal |author=Trivedi MH, Fava M, Wisniewski SR, Thase ME, Quitkin F, Warden D, Ritz L, Nierenberg AA, Lebowitz BD, Biggs MM, Luther JF, Shores-Wilson K, Rush AJ |title=Medication augmentation after the failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1243–52 |year=2006 |pmid=16554526 |doi=10.1056/NEJMoa052964 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref> અલગ પ્રકારની કામગીરીની પદ્ધતિ ધરાવતું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ વેન્લાફેક્સિન એસએસઆરઆઇ (SSRI) કરતા થોડું વધારે અસરકારક હોઇ શકે છે.<ref name="pmid17588546">{{vcite journal |author=Papakostas GI, Thase ME, Fava M, Nelson JC, Shelton RC |title=Are antidepressant drugs that combine serotonergic and noradrenergic mechanisms of action more effective than the selective serotonin reuptake inhibitors in treating major depressive disorder? A meta-analysis of studies of newer agents |journal=Biological Psychiatry |volume=62 |issue=11 |pages=1217–27 |year=2007 |pmid=17588546 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.03.027}}</ref> જોકે, યુકે (UK)માં વેન્લાફેક્સિનની ભલામણ પ્રથમ હરોળની સારવાર તરીકે કરવામાં આવતી નથી કારણકે પૂરાવા પરથી જણાય છે કે તેના ફાયદા કરતા જોખમ વધુ છે<ref>{{vcite web |url = http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased |title = The Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) |author = Prof Gordon Duff |date = 31 May 2006 |accessdate = 15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate = 15 એપ્રિલ 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130415061824/http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased }}</ref> અને ખાસ કરીને બાળકો અને તરુણાવસ્થાના લોકોને તે ન આપવા સલાહ આપવામાં આવે છે.<ref name="nice2005">{{vcite journal|title=Depression in children and young people: Identification and management in primary, community and secondary care|year=2005|publisher=NHS National Institute for Health and Clinical Excellence |access-date=2008-08-17|url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28-->}}</ref><ref name="pmid16229049">{{vcite journal |author=Mayers AG, Baldwin DS |title=Antidepressants and their effect on sleep |journal=Human Psychopharmacology |volume=20 |issue=8 |pages=533–59 |year=2005 |pmid=16229049 |doi=10.1002/hup.726}}</ref> તરુણાવસ્થામાં ડિપ્રેસન માટે ફ્લુઓક્સેટાઇન<ref name="nice2005"/> અને એસિટાલોપ્રામ<ref name="lexapropi">{{vcite web |url=http://www.frx.com/pi/lexapro_pi.pdf |title=Lexapro Prescribing Information for the U.S. |date = March 2009|format=PDF |publisher=Forest Laboratories |access-date=2009-04-09}}</ref> બે ભલામણ કરવામાં આવતી પસંદગીઓ છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ બાળકો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઇ નથી.<ref>{{vcite journal |author=Tsapakis EM, Soldani F, Tondo L, Baldessarini RJ |title=Efficacy of antidepressants in juvenile depression: meta-analysis |journal=Br J Psychiatry |volume=193 |issue=1 |pages=10–7 |year=2008 |pmid=18700212 |doi=10.1192/bjp.bp.106.031088}}</ref> કોઇ પણ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ લો સિરમ સોડિયમ સ્તર (જે હાઇપોનેટ્રેમિયા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પેદા કરી શકે છે,<ref>{{vcite journal|author=Palmer B, Gates J, Lader M |year=2003|title=Causes and Management of Hyponatremia |journal=The Annals of Pharmacotherapy|volume=37|issue=11|pages=1694–702|doi=10.1345/aph.1D105|pmid=14565794}}</ref> જોકે તે એસએસઆરઆઇ (SSRI) સાથે વધારે વખત નોંધાયું છે.<ref name="2008-BNF-204"/> એસએસઆરઆઇથી અનિદ્રા થવાનું કે તે વધુ ગંભીર બનવાનું અસામાન્ય નથી, દર્દનાશક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ મિર્ટાઝાપાઇન આવા કિસ્સામાં ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે.<ref name="pmid17636748">{{vcite journal |author=Guaiana G., Barbui C., Hotopf M.|title=Amitriptyline for depression. |journal=Cochrane Database Syst Review |volume=18|issue=3 |year=2007 |pmid=9597346|doi=10.1002/14651858.CD004186.pub2 |pages=11–7}}</ref><ref name="pmid10760555">{{vcite journal |author=Anderson IM |title=Selective serotonin reuptake inhibitors versus tricyclic antidepressants: A meta-analysis of efficacy and tolerability |journal=Journal of Affective Disorders |volume=58 |issue=1 |pages=19–36 |year=2000 |pmid=10760555|doi=10.1016/S0165-0327(99)00092-0}}</ref> મેનોમાઇન ઓક્સિડેઝ અવરોધક, એક જૂના પ્રકારનું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સંભવિત જીવલેણ ખોરાક આધારિત અને દવાના ક્રિયાવાદના કારણે પ્રભાવ હેઠળ છે. તેનો હજુ પણ ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે. જોકે, વધુ નવા અને વધુ સહન કરી શકે તેવા આ વર્ગના એજન્ટ્સ વિકસાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="pmid17640156">{{vcite journal |author=Krishnan KR |title=Revisiting monoamine oxidase inhibitors |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 Suppl 8 |pages=35–41 |year=2007 |pmid=17640156}}</ref> “રિફ્રેક્ટરી ડિપ્રેસન” અને “સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન” શબ્દનો ઉપયોગ એવા કિસ્સાની સમજુતી માટે થાય છે જે ઓછામાં ઓછી બે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના પૂરતા કોર્સનો પ્રતિભાવ આપતી નથી.<ref>{{vcite journal |author=Wijeratne, Chanaka, Sachdev, Perminder |year=2008|title=Treatment-resistant depression: Critique of current approaches |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry |volume=42 |pages=751–62 |pmid=18696279 |issue=9 |doi=10.1080/00048670802277206}}</ref> ઘણા મોટા અભ્યાસમાં માત્ર 35 ટકા જેટલા દર્દીઓ તબીબી સારવારને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપે છે. ડોક્ટર માટે એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ હોય છે કે કોઇને સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન છે કે સહઅસ્તિત્વ ધરાવતા ડિસઓર્ડર્સના કારણે સમસ્યા છે જે મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં બહુ સામાન્ય છે.<ref>{{vcite journal |author=Barbee JG |year=2008|title=Treatment-Resistant Depression: Advances in Assessment|journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1285073}}</ref> કેટલીક અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓના મનોવૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે શોધી કાઢ્યું હતું કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ હળવાથી સામાન્ય ડિપ્રેસનમાં દર્દીને રીઝવવા માટે અપાયેલી દવા (પ્લાસિબો) કરતા ભાગ્યે જ વધુ અસરકારક હોય છે. આ અભ્યાસ પેરોક્સેટાઇન અને ઇમિપ્રેમાઇન પર કેન્દ્રિત હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|title=Study Undermines Case for Antidepressants|access-date=2010-07-02|work=Forbes|first=Robert|last=Langreth|date=2010-01-05|archive-url=https://archive.today/20121208170044/http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|archive-date=2012-12-08|url-status=live}}</ref> ==== ઔષધવિજ્ઞાનીય વર્ધન ==== સારવાર સામે પ્રતિકાર હોય તેવા કિસ્સામાં અલગ પ્રકારની કામગીરી ધરાવતી દવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસરકારકતા વધારી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Valenstein M, McCarthy JF, Austin KL, Greden JF, Young EA, Blow FC|year=2006|title=What happened to lithium? Antidepressant augmentation in clinical settings |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=7 |pages=1219–25 |pmid=16816227 |doi=10.1176/appi.ajp.163.7.1219}}</ref> માત્ર એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસર ન થઇ હોય તેવા કિસ્સામાં લિથિયમ સોલ્ટ સાથેની દવાનો ઉપયોગ કરીને એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી વધારવામાં આવે છે.<ref name="pmid16918427">{{vcite journal |author=Bschor T, Bauer M |year=2006|title=Efficacy and mechanisms of action of lithium augmentation in refractory major depression|journal=Current Pharmaceudical Design |volume=12 |issue=23 |pages=2985–92 |pmid=16918427 |doi=10.2174/138161206777947650}}</ref> આ ઉપરાંત લિથિયમ રિકરન્ટ ડિપ્રેસનમાં આત્મહત્યાના જોખમમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કરે છે.<ref name="pmid17388706">{{vcite journal |author=Guzzetta F, Tondo L, Centorrino F, Baldessarini RJ |title=Lithium treatment reduces suicide risk in recurrent major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 |issue=3 |pages=380–83 |year=2007 |pmid=17388706 |doi=10.4088/JCP.v68n0304}}</ref> સામાન્ય થાઇરોઇડ કામગીરી ધરાવતા દર્દીમાં પણ લિથિયમ અંતઃસ્ત્રાવ ટ્રાઇયોડોથાઇરોનાઇનનો વધારો લિથિયમ સાથે કામ કરી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Nierenberg AA, Fava M, Trivedi MH, Wisniewski SR, Thase ME, McGrath PJ, Alpert JE, Warden D, Luther JF, Niederehe G, Lebowitz B, Shores-Wilson K, Rush AJ |year=2006|title=A comparison of lithium and T(3) augmentation following two failed medication treatments for depression: A STAR*D report |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=9 |pages=1519–30 |pmid=16946176 |doi=10.1176/appi.ajp.163.9.1519 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ}}</ref> દર્દી જ્યારે એન્ટીડિપ્રેસન્ટને યોગ્ય પ્રતિભાવ ન આપે ત્યારે એટાયપિકલ એન્ટીસાઇકોટિક્સ આપવાથી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાની અસરકારકતા વધતી હોવાનું જોવા મળ્યું છે. જોકે, તેની સામે આડઅસર પણ વધારે હોય છે.<ref name="urlEvidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts - Psychiatric Times">{{vcite web |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 |title=Evidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts – Psychiatric Times |author=Bender KJ |date=2008-02-01 |work=Psychiatric Times |access-date=2008-08-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613062630/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 }}</ref> ==== દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સાની તુલનાત્મક અસરકારકતા ==== એફડીએ (FDA)ને રજૂ કરવામાં આવેલા બે તાજેતરના ક્લિનિકલ અધિવિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ આંકડાકીય રીતે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા) કરતા વધુ સક્ષમ છે, પરંતુ તેમની એકંદર અસર નીચીથી લઇને મધ્યમ છે. તે અર્થમાં તેઓ ઘણી વાર નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સના ‘ક્લિનિકલી મહત્વપૂર્ણ’ પ્રયાસના માપદંડમાં પાર ઉતરતી ન હતી. ખાસ કરીને અસરનું કદ મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે ઘણું નાનું હતું, પરંતુ તીવ્રતા, પહોંચના ‘ક્લિનિકલ મહત્વ’ અને અન્ય તીવ્ર ડિપ્રેસન સાથે વધતું હતું.<ref name="Kirsch08">{{vcite journal |author=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: A meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLoS Med. |volume=5 |issue=2 |pages=e45 |year=2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219020122/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 }}</ref><ref name="pmid18199864">{{vcite journal |author=Turner EH, Matthews AM, Linardatos E, Tell RA, Rosenthal R |title=Selective publication of antidepressant trials and its influence on apparent efficacy |journal=N. Engl. J. Med. |volume=358 |issue=3 |pages=252–60 |year=2008 |pmid=18199864 |doi=10.1056/NEJMsa065779}}</ref> આ પરિણામો અગાઉના ક્લનિકલ અભ્યાસ સાથે સાતત્ય ધરાવતા હતા જેમાં માત્ર તીવ્ર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓ બનાવટી સારવારની સરખામણીમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ ઇમીપ્રામાઇનમાંથી લાભ લઇ શક્યા હતા.<ref name="pmid2684085">{{vcite journal |author=Elkin I, Shea MT, Watkins JT, Imber SD, Sotsky SM, Collins JF, Glass DR, Pilkonis PA, Leber WR, Docherty JP |title=National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program. General effectiveness of treatments |journal=Archives of General Psychiatry |volume=46 |issue=11 |pages=971–82; discussion 983 |year=1989 |pmid=2684085}}</ref><ref name="pmid7593878">{{vcite journal |author=Elkin I, Gibbons RD, Shea MT, Sotsky SM, Watkins JT, Pilkonis PA, Hedeker D |title=Initial severity and differential treatment outcome in the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=63 |issue=5 |pages=841–47 |year=1995 |pmid=7593878 |doi=10.1037/0022-006X.63.5.841}}</ref><ref name="pmid1853989">{{vcite journal |author=Sotsky SM, Glass DR, Shea MT, Pilkonis PA, Collins JF, Elkin I, Watkins JT, Imber SD, Leber WR, Moyer J |title=Patient predictors of response to psychotherapy and pharmacotherapy: Findings in the NIMH Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=American Journal of Psychiatry |volume=148 |issue=8 |pages=997–1008 |year=1991 |pmid=1853989}}</ref> સમાન પરિણામો મેળવ્યા હોવા છતાં લેખકોએ પોતાના અર્થઘટન માટે દલીલો કરી છે. એક લેખકે એવું તારણ આપ્યું હતું કે “વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિઓ લાભ આપવામાં નિષ્ફળ ગઇ હોય તેને બાદ કરતા સૌથી તીવ્ર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને બાદ કરતા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને ટેકો આપવા માટે બહુ ઓછા પૂરાવા છે.”<ref name="Kirsch08"/> અન્ય લેખકે દલીલ કરી હતી કે “એન્ટીડિપ્રેસન્ટ “ગ્લાસ” હજુ ભરાયો નથી” પરંતુ એ બાબતમાં અસહમત હતા કે “તે સંપૂર્ણપણે ખાલી છે”. તેમણે એ બાબત પર ધ્યાન દોર્યું હતું કે દવાઓનો પ્રથમ હરોળનો વિકલ્પ મનોરોગ ચિકિત્સા છે જેમાં વધુ ઊંચી અસરકારકતા નથી.<ref name="pmid18319297">{{vcite journal |author=Turner EH, Rosenthal R |title=Efficacy of antidepressants |journal=BMJ |volume=336 |issue=7643 |pages=516–7 |year=2008 |pmid=18319297 |pmc=2265347 |doi=10.1136/bmj.39510.531597.80}}</ref> સંશોધનનું એક તારણ એ નીકળે છે કે મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાન્ય રીતે મનોરોગ ચિકિત્સા જેટલી જ અસરકારક છે અને આ તારણ તીવ્ર અને હળવા એમડીડી (MDD) બંને માટે સાચું છે.<ref name="Cuijpers">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are Psychological and Pharmacologic Interventions Equally Effective in the Treatment of Adult Depressive Disorders? A Meta-Analysis of Comparative Studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |pages=e1–e11 |year=2008 |url=http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715131622/http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm }}</ref><ref name="pmid18456340">{{vcite journal |author=Imel ZE, Malterer MB, McKay KM, Wampold BE |title=A meta-analysis of psychotherapy and medication in unipolar depression and dysthymia |journal=J Affect Disord |volume=110 |issue=3 |pages=197–206 |year=2008 |pmid=18456340 |doi=10.1016/j.jad.2008.03.018}}</ref> તેનાથી વિપરિત ડાયસ્થિમિયા માટે દવાઓ વધુ સારા પરિણામ આપે છે.<ref name="Cuijpers"/><ref name="pmid18456340"/> એસએસઆરઆઇ (SSRI)ના પેટાજૂથ મનોરોગ ચિકિત્સા કરતા સહેજ વધુ અસરકારક હોઇ શકે છે. બીજી તરફ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની સંભવિત આડઅસરોના કારણે મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ મનોરોગ ચિકિત્સાની સરખામણીમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવારમાંથી અલગ થાય છે.<ref name="Cuijpers"/> ડિપ્રેસન નાબુદ થાય અથવા તેની જગ્યાએ પ્રસંગોપાત “બુસ્ટર” સત્ર આવી જાય પછી પણ સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા ડિપ્રેસનને ચાલુ રહેતા અટકાવી શકે છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવાર ચાલુ રાખીને સમાન પ્રમાણમાં અટકાવ હાંસલ કરી શકાય છે.<ref name="pmid18456340"/> જોકે, અન્ય દલીલ એવી છે કે દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સા બે અલગ ચીજ છે અને તેની સરખામણી વૈજ્ઞાનિક રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત નથી. મનોરોગ ચિકિત્સામાં લાગણીને ધ્યાનમાં લેવાની અને તેની પાછળના કારણો સમજવાની કામગીરી હોય છે જ્યારે દવાનું કામ બાયોકેમિકલ રીતે લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવાનું હોય છે. ઘણા કિસ્સામાં બંને પદ્ધતિ સામુહિક રીતે અથવા ક્રમિક રીતે લાગુ પાડવી જરૂરી બને છે. ==== એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ અને આપઘાતની વૃતિ ==== {{Main|Selective serotonin reuptake inhibitor#suicidality}} બાળકો, તરુણાવસ્થાના લોકો અને કેટલાક અભ્યાસમાં 18-24 વર્ષના વયજુથના યુવાનોમાં પણ એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી સારવાર મેળવ્યા બાદ આપઘાતના વિચારો અથવા આપઘાતલક્ષી વર્તણૂકનું જોખમ વધી જાય છે.<ref name="FDA2">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Clinical review: relationship between antidepressant drugs and suicidality in adults|access-date = 2007-09-22|author = Stone MB, Jones ML|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 11–74|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="FDA3">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Statistical Evaluation of Suicidality in Adults Treated with Antidepressants|access-date = 2007-09-22|author = Levenson M, Holland C|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 75–140|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Olfson">{{vcite journal |author=Olfson M, Marcus SC, Shaffer D |title=Antidepressant drug therapy and suicide in severely depressed children and adults: A case-control study |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=8 |pages=865–72 |year=2006 |pmid=16894062 |doi=10.1001/archpsyc.63.8.865}}</ref><ref name="FDA">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|title = Review and evaluation of clinical data. Relationship between psychiatric drugs and pediatric suicidality.|access-date = 2008-05-29|author = Hammad TA|date = 2004-08-116|format = PDF|publisher = FDA|pages = 42; 115|archive-date = 2008-06-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20080625161255/http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851">{{vcite journal |author=Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) for depressive disorders in children and adolescents |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD004851 |year=2007 |pmid=17636776 |doi=10.1002/14651858.CD004851.pub2 }}</ref> પુખ્તવયના લોકોમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી આપઘાતના વલણનું જોખમ વધે છે કે નહીં તે અસ્પષ્ટ છે.<ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851"/> એક સમીક્ષા પ્રમાણે એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને આપઘાતના જોખમ વચ્ચે કોઇ સંબંધ નથી.<ref>{{vcite journal |author=Gunnell D, Saperia J, Ashby D |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and suicide in adults: meta-analysis of drug company data from placebo controlled, randomised controlled trials submitted to the MHRA's safety review |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=385 |year=2005 |pmid=15718537 |pmc=549105 |doi=10.1136/bmj.330.7488.385 }}</ref> અન્ય અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા)ની સરખામણીમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)નો ઉપયોગ કરતા લોકોમાં આપઘાતના પ્રયાસનો ખતરો વધી જાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson D, Doucette S, Glass KC, ''et al.'' |title=Association between suicide attempts and selective serotonin reuptake inhibitors: systematic review of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=396 |year=2005 |pmid=15718539 |pmc=549110 |doi=10.1136/bmj.330.7488.396 }}</ref> અને બીજા અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે નવા એસએસઆરઆઇ (SSRI) યુગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના ઉપયોગથી મોટા ભાગના દેશોમાં, જ્યાં બેઝલાઇન આપઘાતનો દર ઊંચો હતો, ત્યાં આપઘાતના પ્રમાણમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Rihmer Z, Akiskal H |title=Do antidepressants t(h)reat(en) depressives? Toward a clinically judicious formulation of the antidepressant-suicidality FDA advisory in light of declining national suicide statistics from many countries |journal=J Affect Disord |volume=94 |issue=1–3 |pages=3–13 |year=2006 |pmid=16712945 |doi=10.1016/j.jad.2006.04.003 }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 24 વર્ષથી ઓછી વયના દર્દીઓમાં આપઘાતના વધેલા જોખમના કારણે 2007માં એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ માટે બ્લેક બોક્સ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html |title=FDA Proposes New Warnings About Suicidal Thinking, Behavior in Young Adults Who Take Antidepressant Medications |date=2007-05-02 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=2008-05-29 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080223195544/http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html}}</ref> તેવી જ રીતે જાપાનના આરોગ્ય મંત્રાલય દ્વારા સાવચેતીરૂપે નોટીસ લાગુ પાડવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |title=www1.mhlw.go.jp |format=PDF |work=Japanese Ministry of Health |language=Japanese |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200312/http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |url-status=dead }}</ref> === ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્ઝિવ થેરાપી === {{Main|Electroconvulsive therapy}} ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વિદ્યુતસંકેત બે ઇલેક્ટ્રોડ્સ, સામાન્ય રીતે દરેક ટેમ્પલ પર એક, મારફત દિમાગ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે જેનાથી સિઝર થાય છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય એનેસ્થેસિયાના ટૂંકા ગાળા હેઠળ હોય છે. હોસ્પિટલ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ તીવ્ર મેજર ડિપ્રેસનના કેસમાં ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરી શકે છે જેણે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો ન હોય અથવા અમુક કિસ્સામાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સહાયક ઇન્ટરવેન્શનની ભલામણ કરવામાં આવે છે.<ref name="APAguidelines">{{vcite journal |author=American Psychiatric Association |authorlink=American Psychiatric Association |year=2000b |title=Practice guideline for the treatment of patients with major depressive disorder |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=Supp 4 |pages=1–45 |pmid=10767867 |url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317043927/http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 }}</ref> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી કરતા ઇસીટી (ECT)માં ઝડપી અસર થઇ શકે છે અને તાકીદની પરિસ્થિતિ જેમ કે કેટાટોનિક ડિપ્રેસન જેમાં દર્દીએ ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું હોય અથવા જ્યારે દર્દી આપઘાત કરવાનું વલણ ધરાવતો હોય ત્યારે તે પસંદગીની સારવાર પદ્ધતિ બની શકે છે.<ref name="APAguidelines"/> તાત્કાલિક ટૂંકા ગાળા માટે ડિપ્રેસન માટે ઇસીટી (ECT) કરતા ફાર્માકોથેરાપી કદાચ વધુ અસરકારક હોય છે,<ref name="pmid12642045">{{vcite journal |author=UK ECT Review Group|title=Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis |journal=Lancet |volume=361 |issue=9360 |pages=799–808 |year=2003 |pmid=12642045 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12705-5}}</ref> જોકે એક મહત્વના સમુદાય આધારિત અભ્યાસમાં એવું તારણ મળ્યું હતું કે રુટીન કામગીરીમાં રિમિશન રેટ નીચો હોય છે.<ref>{{vcite journal |author=Prudic J, Olfson M, Marcus SC, Fuller RB, Sackeim HA |title=Effectiveness of electroconvulsive therapy in community settings |journal=Biological Psychiatry |volume=55 |issue=3 |pages=301–12 |year=2004 |pmid=14744473| doi = 10.1016/j.biopsych.2003.09.015}}</ref> ઇસીટી (ECT)નો ઉપયોગ તેની રીતે કરવામાં આવે ત્યારે છ મહિનાની અંદર ફરી તે સ્થિતિમાં જવાનો દર ઘણો ઊંચો હોય છે,<ref name="pmid10735328">{{vcite journal |author=Bourgon LN, Kellner CH |title=Relapse of depression after ECT: a review |journal=The journal of ECT |volume=16 |issue=1 |pages=19–31 |year=2000 |pmid=10735328 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1095-0680&volume=16&issue=1&spage=19 |doi=10.1097/00124509-200003000-00003}}</ref> પ્રારંભિક અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે આ દર આશરે 50 ટકા જેટલો હોય છે જ્યારે તાજેતરના વધુ નિયંત્રિત પરીક્ષણોમાં પ્લાસિબો માટે પણ તે દર 84 ટકા હતો.<ref name="Sackeim01">{{vcite journal |author=Sackeim HA, Haskett RF, Mulsant BH |title=Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: A randomized controlled trial |journal=JAMA: Journal of the American Medical Association |volume=285 |issue=10 |pages=1299–307 |year=2001 |pmid=11255384 |doi= 10.1001/jama.285.10.1299|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/285/10/1299}}</ref> સાયકિયાટ્રીક દવાઓ અથવા વધુ ઇસીટી (ECT)ના ઉપયોગથી વહેલા રિલેપ્સનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે<ref name="Tew07">{{vcite journal |author=Tew JD, Mulsant BH, Haskett RF, Joan P, Begley AE, Sackeim HA |title=Relapse during continuation pharmacotherapy after acute response to ECT: A comparison of usual care versus protocolized treatment |journal=Annals of Clinical Psychiatry |volume=19 |issue=1 |pages=1–4 |year=2007 |pmid=17453654 |doi=10.1080/10401230601163360}}</ref><ref name="pmid16633200">{{vcite journal |author=Frederikse M, Petrides G, Kellner C |title=Continuation and maintenance electroconvulsive therapy for the treatment of depressive illness: a response to the National Institute for Clinical Excellence report |journal=The journal of ECT |volume=22 |issue=1 |pages=13–7 |year=2006 |pmid=16633200 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00124509-200603000-00003 |doi=10.1097/00124509-200603000-00003}}</ref> (જોકે કેટલાક લેખકો દ્વારા ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી)<ref name="ECT_NICE">{{vcite book|author = National Institute for Clinical Excellence|authorlink = National Institute for Health and Clinical Excellence|title = Guidance on the use of electroconvulsive therapy|publisher = National Institute for Health and Clinical Excellence|year = 2003|location = London|url = http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf|isbn = 1-84257-282-2|format = PDF|ISBN = status= verified 01-01-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |date=2008-06-25 }} {{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> પરંતુ તે ઊંચા સ્તરે રહે છે.<ref name="Kellner06">{{vcite journal |author=Kellner CH, Knapp RG, Petrides G |title=Continuation electroconvulsive therapy vs pharmacotherapy for relapse prevention in major depression: A multisite study from the Consortium for Research in Electroconvulsive Therapy (CORE) |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=12 |pages=1337–44 |year=2006 |pmid=17146008 |doi=10.1001/archpsyc.63.12.1337 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/63/12/1337 |last12=Bailine |first12=SH |last13=Malur |first13=C |last14=Yim |first14=E |last15=Mcclintock |first15=S |last16=Sampson |first16=S |last17=Fink |first17=M}}</ref> ઇસીટીના પ્રતિકૂળ અસરોમાં ટૂંકી અને લાંબા ગાળાની સ્મરણશક્તિ ગુમાવવી, દિશાહિનતા અને માથાના દુખાવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="IntegrativeECT">{{Harvnb|Barlow|2005| p=239}}</ref> ઇસીટી (ECT) બાદ સ્મરણશક્તિનો વિક્ષેપ એક મહિનામાં ઉકેલાઇ જાય છે, પરંતુ ઇસીટી (ECT) એક વિવાદાસ્પદ સારવાર પદ્ધતિ છે અને તેની અસરકારકતા અને સુરક્ષા અંગે ચર્ચા ચાલુ છે.<ref name="Ingram08">{{vcite journal |author=Ingram A, Saling MM, Schweitzer I|title=Cognitive Side Effects of Brief Pulse Electroconvulsive Therapy: A Review |journal=Journal of ECT |volume=24 |issue=1 |pages=3–9 |year=2008 |pmid=18379328 |doi=10.1097/YCT.0b013e31815ef24a}}</ref><ref name="pmid15000226">{{vcite journal |author=Reisner AD |title=The electroconvulsive therapy controversy: evidence and ethics |journal=Neuropsychology review |volume=13 |issue=4 |pages=199–219 |year=2003 |pmid=15000226 |url=http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 |format=PDF |doi=10.1023/B:NERV.0000009484.76564.58 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 }}</ref> === ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન === ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન (ડીબીએસ (DBS)) એક ન્યુરોસર્જિકલ સારવાર છે જેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પાઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ જેવા ડિસઓર્ડરની સારવાર માટે થાય છે. તેમાં ન્યુરોસર્જને ખોપરીમાં ડ્રીલ કરીને એક કાણું પાડવાનું હોય છે જેના મારફત દર્દીના પેશીમાં એક ઇલેક્ટ્રોડ દાખલ કરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ છાતીમાં બેસાડવામાં આવેલું એક ઉપકરણ ખોપરીની ત્વચા નીચે રહેલા વાયર મારફત બેસાડવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોડ સુધી સંકેત પહોંચાડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://discovermagazine.com/2010/jan-feb/20| title=Can a Shock to the Brain Cure Depression?|access-date= 2010-07-02}}</ref> એપિલેપ્સી અને ડિપ્રેસન માટે ક્લિનિકલ પરીક્ષણો ડીબીએસ (DBS)ના ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત છે, પરંતુ એફડીએ (FDA) દ્વારા આ ઉપયોગને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. તેમાં દિમાગની સર્જરીની જરૂર પડે છે તેથી ડિપ્રેસનની સારવારમાં તે બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશનનું સૌથી વધુ અતિક્રમણ કરનારું સ્વરૂપ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/deep-brain-stimulation/MY00184| title=Deep Brain Stimulation|access-date= 2010-07-02}}</ref> === શારીરિક કસરતો === યુ.કે. (U.K.) આરોગ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા હળવા ડિપ્રેસનના સંચાલન માટે શારિરીક કસરતની ભલામણ કરવામાં આવે છે,<ref name="nice2007">{{vcite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf |format=PDF |title=Management of depression in primary and secondary care |access-date=2008-11-04 |work=National Clinical Practice Guideline Number 23 |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |year=2007 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf }}</ref> પરંતુ મેજર ડિપ્રેસન ડિસઓર્ડરના મોટા ભાગના કેસમાં તેમાં માત્ર મધ્યમ, આંકડાકીય રીતે બિનમહત્વની અસર જોવા મળે છે.<ref name="Mead">મીડ જીઇ, મોરલી ડબલ્યુ, કેમ્પબેલ પી, ગ્રીગ સીએ, મેકમર્ડો એમ, લોલર ડીએ (2009). "એક્સરસાઇઝ ફોર ડિપ્રેસન". ''કોકરેન ડેટાબેઝ સિસ્ટ રિવ'' (3): સીડી004366. ડોઇ:10.1002/14651858.CD004366.પબ4. પીએમઆઇડી (PMID) 19588354.</ref> === ઓવર ધ કાઉન્ટર સંયોજનો === સેન્ટ જોન્સ વર્ટ વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં હર્બલ ઉપચાર તરીકે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ઉપલબ્ધ છે.<ref name="2008-BNF-204">{{Harvnb|Royal Pharmaceutical Society of Great Britain|2008|p=204}}</ref><ref>{{vcite web|url=http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-url=http://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-date=2007-10-11|title=St. John's Wort and Depression|publisher=NCCAM Health Information|access-date=2008-10-13|accessdate=2011-02-15|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm}}</ref> જોકે, મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે તેની અસરકારકતાના પૂરાવામાં વિવિધતા અને ગુંચવણ છે. ફાર્માસ્યુટિકલ ગુણવત્તામાં બિનસાતત્ય અને વિવિધ સંયોજનમાં સક્રિય પદાર્થોના પ્રમાણમાં વૈવિધ્યના કારણે તેની સુરક્ષાને અસર થઇ શકે છે.<ref name="linde_mulrow_2003">{{vcite journal |author=Linde K, Mulrow CD, Berner M, Egger M |title=St John's wort for depression |journal=Cochrane Database Systematic Reviews|issue=2 |pages=CD000448 |year=2005 |pmid=15846605 |doi=10.1002/14651858.CD000448.pub2}}</ref> આ ઉપરાંત તે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવેલી અસંખ્ય દવાઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે જેમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે અને તે અંતઃસ્ત્રાવલ કોન્ટ્રાસેપ્શનની અસરકારકતા ઘટાડે છે.<ref name="SJWcontraceptives">{{vcite journal |author=Sarino LV, Dang KH, Dianat N |title=Drug interaction between oral contraceptives and St. John's Wort: appropriateness of advice received from community pharmacists and health food store clerks |journal=J Am Pharm Assoc (2003) |volume=47 |issue=1 |pages=42–7 |year=2007 |pmid=17338474 |doi= 10.1331/1544-3191.47.1.42.Sarino}}</ref> મેજર ડિપ્રેસન માટે ઓમેગા-3 ફેટી એસિડના સામર્થ્ય અંગે અસ્પષ્ટતા છે,<ref name="pmid17919344">{{vcite journal |author=Richardson AJ |title=n-3 Fatty acids and mood: the devil is in the detail |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=221–3 |year=2008 |pmid=17919344 |doi=10.1017/S0007114507824123}}</ref> નિયંત્રિત અભ્યાસો અને અધિવિશ્લેષણમાં હકારાત્મક<ref name="pmid17194275">{{vcite journal |author=Freeman MP, Hibbeln JR, Wisner KL, Davis JM, Mischoulon D, Peet M, Keck PE, Marangell LB, Richardson AJ, Lake J, Stoll AL |title=Omega-3 fatty acids: evidence basis for treatment and future research in psychiatry |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=67 |issue=12 |pages=1954–67 |year=2006 |pmid=17194275 |doi=10.4088/JCP.v67n1217}}</ref><ref name="pmid17877810">{{vcite journal |author=Ross BM, Seguin J, Sieswerda LE |title=Omega-3 fatty acids as treatments for mental illness: which disorder and which fatty acid? |journal=Lipids Health Dis |volume=6 |pages=21 |year=2007 |pmid=17877810 |pmc=2071911 |doi=10.1186/1476-511X-6-21}}</ref> અને નકારાત્મક બંને તારણોને ટેકો આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="pmid17158410">{{vcite journal |author=Appleton KM, Hayward RC, Gunnell D |title=Effects of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acids on depressed mood: systematic review of published trials |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=6 |pages=1308–16 |year=2006 |pmid=17158410}}</ref><ref name="pmid17956647">{{vcite journal |author=Rogers PJ, Appleton KM, Kessler D |title=No effect of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acid (EPA and DHA) supplementation on depressed mood and cognitive function: a randomised controlled trial |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=421–31 |year=2008 |pmid=17956647 |doi=10.1017/S0007114507801097}}</ref> એસ-એડેનોસિલમેથિયોનાઇન (એસએએમઇ (SAMe))ના ટૂંકા ગાળાના ક્લિનિકલ પરીક્ષણોની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે પુખ્તવયના લોકોમાં તે મેજર ડિપ્રેસનની સારવારમાં અસરકારક હોઇ શકે છે.<ref name="renamed_from_16021987_on_20081205023023">{{vcite journal |author=Williams AL, Girard C, Jui D, Sabina A, Katz DL |title=S-adenosylmethionine (SAMe) as treatment for depression: a systematic review |journal=Clin Invest Med |volume=28 |issue=3 |pages=132–9 |year=2005 |pmid=16021987 |url=http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf |format=PDF |access-date=2008-12-04 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031912/http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf }}</ref> 2002ની સમીક્ષામાં જણાવાયું હતું કે ટ્રિપ્ટોફાન અને 5-હાઇડ્રોક્સિટ્રિપ્ટોફાન પ્લાસિબો કરતા વધુ અસરકારક હોય છે, પરંતુ તેની તરફેણમાં મોટા ભાગના પૂરાવા નબળી ગુણવત્તાના અને અપૂરતા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.<ref name="pmid11869656">{{vcite journal |author=Shaw K, Turner J, Del Mar C |title=Tryptophan and 5-hydroxytryptophan for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1 |pages=CD003198 |year=2002 |pmid=11869656 |doi=10.1002/14651858.CD003198}}</ref> === અન્ય શારીરિક સારવાર === પુનરાવર્તિત (રિપિટિટિવ) ટ્રાન્સક્રેનિયલ મેગ્નેટિક સ્ટીમ્યુલેશન (આરટીએમએસ (rTMS)) માથાની બહાર દિમાગને શક્તિશાળી [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] લાગુ કરે છે. એકથી વધુ નિયંત્રિત અભ્યાસ સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસનમાં આ મેથડને ટેકો આપે છે. તેને આ સંકેત માટે [[યુરોપ]], કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુએસમાં મંજૂરી આપવામાં આવી છે.<ref name="pmid17655558">{{vcite journal |author=Marangell LB, Martinez M, Jurdi RA, Zboyan H |title=Neurostimulation therapies in depression: A review of new modalities |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=116|issue=3|pages=174–81 |year=2007 |pmid=17655558 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.01033.x}}</ref><ref name="pmid18447962">{{vcite journal |author=Schutter DJ |title=Antidepressant efficacy of high-frequency transcranial magnetic stimulation over the left dorsolateral prefrontal cortex in double-blind sham-controlled designs: A meta-analysis |journal=Psychological Medicine |pages=1–11 |year=2008 |pmid=18447962 |doi=10.1017/S0033291708003462 |volume=39 |issue=1}}</ref><ref>{{vcite web |url= http://www.webmd.com/depression/news/20081008/fda-oks-tms-depression-device |title=FDA OKs TMS Depression Device: Brain-Stimulating Device Cleared for Depression Treatment After 1 Drug Failure |access-date=10 November 2008 |last=DeNoon|first=Daniel J. |date=October 8, 2008 |work=WebMD |publisher=WebMD}}</ref> આરટીએમએસ (rTMS) બિનજટિલ ડિપ્રેસન અને દવાને પ્રતિકારક ડિપ્રેસન માટે સમાન રીતે અસરકારક છે.<ref name="pmid18447962"/> જોકે તે એક સાથે કરવામાં આવેલા યાદચ્છિક પરીક્ષણોમાં ઇસીટી (ECT) કરતા ઉતરતા સ્તરનું હતું.<ref name="pmid17202547">{{vcite journal |author=Eranti S, Mogg A, Pluck G |title=A randomized, controlled trial with 6-month follow-up of repetitive transcranial magnetic stimulation and electroconvulsive therapy for severe depression |journal=Am J Psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=73–81 |year=2007 |pmid=17202547 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.73 |last12=Rothwell |first12=J |last13=Edwards |first13=D |last14=Mcloughlin |first14=DM}}</ref> વેગસ નર્વ સ્ટીમ્યુલેશનને યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સમાં 2005માં સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન માટે એફડીએ (FDA) મારફત મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm |date=12 August 2005 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=11 November 2009 |title=VNS Therapy System – P970003s050 |work=Device Approvals and Clearances |accessdate=15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate=3 જુલાઈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703152756/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm}}</ref> જોકે તે એકમાત્ર વિશાળ ડબલ-બ્લાઇન્ડ ટ્રાયલમાં ટૂંકા ગાળામાં લાભ દર્શાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું જ્યારે તે સારવાર-પ્રતિરોધક દર્દીઓમાં આનુષંગિક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયો હતો.<ref name="pmid16139580">{{vcite journal |author=Rush AJ, Marangell LB, Sackeim HA |title=Vagus nerve stimulation for treatment-resistant depression: A randomized, controlled acute phase trial |journal=Biological Psychiatry |volume=58 |issue=5 |pages=347–54 |year=2005 |pmid=16139580 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.05.025 |last12=Zajecka |first12=J |last13=Nierenberg |first13=AA |last14=Husain |first14=MM |last15=Ginsberg |first15=D |last16=Cooke |first16=RG}}</ref> 2008માં સિસ્ટમેટિક સમીક્ષામાં તારણ આવ્યું હતું કે ખુલ્લા અભ્યાસમાં દર્શાવાયેલા આશાસ્પદ પરિણામો છતાં મેજર ડિપ્રેસન માટે તેની અસરકારકતા નક્કી કરવામાં વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલની જરૂર છે.<ref name="pmid18374988">{{vcite journal |author=Daban C, Martinez-Aran A, Cruz N, Vieta E |title=Safety and efficacy of Vagus Nerve Stimulation in treatment-resistant depression. A systematic review |journal=[[J Affect Disord]] |volume=110 |issue=1–2 |pages=1–15 |year=2008 |pmid=18374988 |doi=10.1016/j.jad.2008.02.012}}</ref> ડિપ્રેસન ધરાવતા કેટલાક લોકોને સંગીતની થેરાપીથી ફાયદો થઇ શકે છે, પરંતુ તેના પુરાવાની ગુણવત્તા નબળી છે.<ref>{{cite journal |author=Maratos AS, Gold C, Wang X, Crawford MJ |title=Music therapy for depression |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD004517 |year=2008 |pmid=18254052 |doi=10.1002/14651858.CD004517.pub2 |url=}}</ref> == રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન == મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ (ગંભીર હતાશાના હુમલા)નો સમય જતા ઘણીવાર તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો પણ તેનો ઉકેલ આવી જાય છે. પ્રતિક્ષા યાદીના બાહ્ય દર્દીઓમાં જોવા મળ્યું છે કે કેટલાંક મહિનામાં તેના લક્ષણોમાં 10થી 15 ટકાનો ઘટાડો થાય છે તેમજ આશરે 20 ટકા દર્દીઓ હતાશાની બિમારીના સંપૂર્ણ માપદંડમાં આવતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Miller I |year=2001|title=Untreated short-term course of major depression: A meta-analysis of outcomes from studies using wait-list control groups |journal=Journal of Affective Disorders |volume=66 |issue=2–3 |pages=139–46 |pmid=11578666 |doi=10.1016/S0165-0327(00)00304-9}}</ref> હતાશાની સ્થિતિના એક હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 23 સપ્તાહ હોવાનો અંદાજ છે, અને સાજા થઈ જવાનો સૌથી ઊંચો દર પ્રથમ ત્રણ મહિના છે.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Solomon DA, Leon AC |year=2006 |title=The naturalistic course of unipolar major depression in the absence of somatic therapy |journal=Journal of Nervous and Mental Disease |volume=194 |issue=5 |pages=324–29 |pmid=16699380 |doi=10.1097/01.nmd.0000217820.33841.53}}</ref> અભ્યાસોમાં દર્શાવાયું છે કે પ્રથમ ગંભીર હતાશાના હુમલાનો સામનો કરતા 80 ટકા કરતા વધુ દર્દીઓ તેમની જીવન દરમિયાન વધુ એક વાર આ સ્થિતિનું દુઃખ ભોગવશે<ref name="pmid17144786">{{vcite journal| author=Fava GA, Park SK, Sonino N |title=Treatment of recurrent depression. |journal=Expert Review of Neurotherapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=1735–1740 |year=2006 |pmid=17144786 |doi=10.1586/14737175.6.11.1735}}</ref> અને જીવનભરમાં સરેરાશ આવા ચાર હુમલામાંથી પસાર થાય છે.<ref name="pmid17555914">{{vcite journal| author=Limosin F, Mekaoui L, Hautecouverture S |title=Stratégies thérapeutiques prophylactiques dans la dépression unipolaire [Prophylactic treatment for recurrent major depression] |journal=La Presse Médicale |volume=36 |issue=11-C2 |pages=1627–1633 |year=2007 |pmid=17555914 |doi=10.1016/j.lpm.2007.03.032}}</ref> બીજી સામાન્ય વસતીના અભ્યાસો સૂચવે છે કે એ બિમારી ધરાવતા આશરે અડધા લોકો (સારવાર કરવામાં આવે કે ન કરવામાં આવે) સાજા થઈ જાય છે અને સારી સ્થિતિમાં રહે છે, જ્યારે બીજા અડધા લોકો વધુ એક હતાશાના હુમલાનો સામનો કરે છે અને આશરે 15 ટકા ગંભીર પુરાવર્તનનો અનુભવ કરે છે.<ref name="pmid18458203">{{vcite journal |author=Eaton WW, Shao H, Nestadt G |title=Population-based study of first onset and chronicity in major depressive disorder |journal=Archives of General Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=513–20 |year=2008 |pmid=18458203 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.513 |pmc=2761826}}</ref> હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહેલા પસંદગીના દર્દીના અભ્યાસો નીચી રિકવરી અને ઊંચી જટિલતાના સંકેત મળે છે, જ્યારે મોટાભાગના બાહ્ય દર્દીઓને આવરી લઇને કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લગભગ તમામ રિકવર થઈ જાય છે અને આવા હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 11 મહિના હોય છે. ગંભીર અથવા સાયોકોટેકિ ડિપ્રેસનથી પીડાતા આશરે 90 ટકા દર્દીઓ, જેમાંથી મોટા ભાગના બીજી માનસિક બિમારીના માપદંડમાં પણ આવે છે તેવા દર્દીમાં આ હુમલાનું પુનરાવર્તન થાય છે.<ref name="pmid18251627">{{vcite journal |author=Holma KM, Holma IA, Melartin TK |title=Long-term outcome of major depressive disorder in psychiatric patients is variable |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=2 |pages=196–205 |year=2008 |pmid=18251627 |doi=10.4088/JCP.v69n0205}}</ref><ref name="pmid12877398">{{vcite journal |author=Kanai T, Takeuchi H, Furukawa TA |title=Time to recurrence after recovery from major depressive episodes and its predictors |journal=Psychological Medicine|volume=33 |issue=5 |pages=839–45 |year=2003 |pmid=12877398 |doi=10.1017/S0033291703007827}}</ref> જો સારવારથી તમામ લક્ષણોને દૂર કરવામાં આવ્યા ન હોય તો પુનરાવર્તનની શક્યતા વધુ રહે છે. હાલની માર્ગરેખાઓ બિમારીને ફરી ઉથલો મારતા અટકાવવા માટે તેનાથી છૂટકારો મળ્યા પછી ચારથી છ મહિના સુધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરે છે. ઘણા બિનપસંદગીપૂર્વકના નિયંત્રિત પરીક્ષણોનો પુરાવો દર્શાવે છે કે સાજા થઈ ગયા બાદ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવા ચાલુ રાખવાથી બિમારીના ફરી ઉથલાની શક્યતામાં 70 ટકા સુધીનો (પ્લાસિબો-મન મનાવવા દર્દીનો આપવામાં આવતી નામની દવા-પર 41 ટકા અને એન્ટ્રીડિપ્રેસન્ટ માટે 18 ટકા) આ પ્રતિબંધક દવાની અસર તેના ઉપયોગના પ્રથમ 36 મહિના સુધી રહેતી હોવાની શક્યતા છે.<ref name="pmid12606176">{{vcite journal |author=Geddes JR, Carney SM, Davies C |title=Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: A systematic review |journal=Lancet |volume=361 |issue=9358 |pages=653–61 |year=2003 |pmid=12606176 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12599-8}}</ref> હતાશાના વારંવારના હુમલાનો અનુભવ કરતા લોકોમાં આ બિમારી ગંભીર, લાંબા ગાળાની હતાશામાં ન પરીણમે તે માટે ત્વરિત અને સતત સારવારની જરૂર પડે છે. ઘણા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ લાંબા સમય સુધી અથવા તેમના જીવનના બાકી સમયગાળા સુધી દવા લેવી પડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|title=Major Depression|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707122024/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|url-status=dead}}</ref> પરિણામ નબળું હોય તેવા કેસો અપૂરતી સારવાર, ગંભીર પ્રારંભિક લક્ષણો, જેમાં સાઇકોસિસ, નાની ઉંમરે બિમારી, અગાઉના વઘુ હુમલા, એક વર્ષ પછી અપૂર્ણ રિકવરી, બીજી માનસિક કે મેડિકલ બિમારીનું અગાઉથી અસ્તિત્વ અને સમસ્યાગ્રસ્ત કુટુંબનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|title=Prognosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420055044/http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|url-status=dead}}</ref> હતાશાથી પીડિત વ્યક્તિઓ હતાશા વગરના વ્યક્તિઓની સરખામણીમાં આયુષ્ય અપેક્ષા ટૂંકી હોવાની ધારણા હોય છે કે હતાશ વ્યક્તિ આપઘાત કરે તેવું જોખમ હોય છે.<ref name="pmid12377293">{{vcite journal |author=Cassano P, Fava M |title=Depression and public health: an overview |journal=J Psychosom Res |volume=53 |issue=4 |pages=849–57 |year=2002 |pmid=12377293 |doi= 10.1016/S0022-3999(02)00304-5}}</ref> જો કે તેઓ બીજા કારણોથી પણ મૃત્યુ પામતા હોય તેવો દર ઊંચો છે,<ref name="pmid17640152">{{vcite journal |author=Rush AJ |title=The varied clinical presentations of major depressive disorder |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=68 |issue= Supplement 8 |pages=4–10 |year=2007 |pmid=17640152}}</ref> તેઓ હૃદયની બિમારી જેવી સ્થિતિનો વધુ સરળતાથી શિકાર બને છે.<ref name="pmid18334889"/> આપઘાત કરતા 60 ટકા સુધીના લોકો મેજર ડિપ્રેસન જેવી માનસિક બિમારી ધરાવે છે અને જો વ્યક્તિમાં નિરાશાની ગહન ભાવના હોય અથવા હતાશા અને બોર્ડરલાઇન વ્યક્તિત્વ ડિસઓર્ડર બંને હોય તો જોખમ ઊંચુ રહે છે.<ref name="IntegrativeSuicide">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=248–49}}</ref> અમેરિકામાં ગંભીર હતાશાનું નિદાન થયેલા વ્યક્તિઓમાં આપઘાતનું જીવનભરનું જોખમ 3.4 ટકા છે, જે પુરુષ માટે આશરે 7 ટકા અને મહિલા માટે 1 ટકાના ખૂબ જ તફાવત ધરાવતા બે આંકડોનો સરેરાશ આંકડો છે. (જોકે મહિલામાં આપઘાતના પ્રયાસો વધુ જોવા મળે છે).<ref name="pmid11437805">{{vcite journal |author=Blair-West GW, Mellsop GW |year=2001|title=Major depression: Does a gender-based down-rating of suicide risk challenge its diagnostic validity? |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|volume=35 |issue=3 |pages=322–28 |pmid=11437805 |doi=10.1046/j.1440-1614.2001.00895.x}}</ref> આ અંદાજ અગાઉના 15 ટકાના સ્વીકાર્ય આંકડા કરતા ઘણો નીચો છે.<ref>{{vcite journal |author=Oquendo MA, Bongiovi-Garcia ME, Galfalvy H |title=Sex differences in clinical predictors of suicidal acts after major depression: a prospective study |journal=The American journal of psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=134–41 |year=2007 |pmid=17202555 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.134}}</ref> અગાઉનો 15 ટકાનો આંકડો હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓના જુના અભ્યાસ આધારિત છે.<ref name="pmid11097952">{{vcite journal |author=Bostwick, JM |title=Affective disorders and suicide risk: A reexamination |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=12 |pages=1925–32 |pmid=11097952 |year=2000 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 |doi=10.1176/appi.ajp.157.12.1925 |last2=Pankratz |first2=VS |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024359/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 }}</ref> == રોગશાસ્ત્ર == === પ્રચલિત === [[ચિત્ર:Unipolar depressive disorders world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|250px|દેશવાર યુનિપોલર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનો એજ-સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ્ડ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર (ડીએએલવાય (DALY)) દર (પ્રતિ 100,000 રહેવાસી).<ref>[560]</ref>]] ડિપ્રેસન એ વિશ્વભરમાં રોગીષ્ઠ મનોવૃત્તિનું મુખ્ય કારણ છે.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/whr/2001/en/index.html |title=The world health report 2001 – Mental Health: New Understanding, New Hope |access-date=2008-10-19 |work=WHO website |publisher=World Health Organization |year=2001}}</ref> તેની આજીવન અસરમાં વિવિધતા રહેલી છે જેમાં જાપાનમાં 3% અને અમેરિકામાં 17% લોકો તેનો ભોગ બનેલા છે. મોટા ભાગના દેશોમાં પોતાના જીવન દરમિયાન ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા લોકોનું પ્રમાણ 8-12% ની રેન્જમાં રહે છે.<ref name="pmid12830306">{{vcite journal |author=Andrade L, Caraveo-A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com Epidemiology of major depressive episodes: Results from the International Consortium of Psychiatric Epidemiology (ICPE) Surveys |journal=Int J Methods Psychiatr Res |volume=12 |issue=1 |pages=3–21 |year=2003 |pmid=12830306 |doi=10.1002/mpr.138 |last12=Kiliç |first12=C |last13=Offord |first13=D |last14=Ustun |first14=TB |last15=Wittchen |first15=HU}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O |year=2003 |title=The epidemiology of major depressive disorder: Results from the National Comorbidity Survey Replication (NCS-R) |journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=289|issue=203 |pages=3095–105 |pmid=12813115 |doi=10.1001/jama.289.23.3095 |author10=National Comorbidity Survey Replication}}</ref> ઉત્તર અમેરિકામાં વર્ષના ગાળા દરમિયાન મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની સંભાવના પુરુષોમાં 3-5% અને મહિલાઓમાં 8-10% રહે છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O, Jin R, Merikangas KR, Walters EE |year=2005|title=Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=617–27 |pmid=15939837|doi=10.1001/archpsyc.62.6.593}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Murphy JM, Laird NM, Monson RR, Sobol AM, Leighton AH |year=2000|title=A 40-year perspective on the prevalence of depression: The Stirling County Study|journal=Archives of General Psychiatry |volume=57 |issue=3 |pages=209–15|pmid=10711905|doi=10.1001/archpsyc.57.3.209}}</ref> વસતીના અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છેકે મેજર ડિપ્રેસન પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓમાં બમણું પ્રમાણ ધરાવે છે, જોકે આમ શા માટે છે અને અજાણ્યા પરિબળોનું તેમાં યોગદાન છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી.<ref name="Kuehner03">{{vcite journal |last=Kuehner |first=C |year=2003 |title= Gender differences in unipolar depression: An update of epidemiological findings and possible explanations |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=108 |issue=3 |pages=163–74 |pmid=12890270 |doi=10.1034/j.1600-0447.2003.00204.x}}</ref> સાપેક્ષમાં આ વધારાનો સંદર્ભ ક્રોનોલોજિકલ ઉમર કરતા પુખ્તાવસ્થાના વિકાસ સાથે વધારે છે અને પુખ્તવયના લોકોમાં 15થી 18 વર્ષની વય વચ્ચે જોવા મળે છે અને અંતઃસ્ત્રાવોના પરિબળો કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે વધુ સંલગ્ન હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Kuehner03"/> લોકો મોટા ભાગે 30થી 40 વર્ષની વય વચ્ચે પહેલી વાર ડિપ્રેસન એપિસોડનો ભોગ બને તેવી મહત્તમ શક્યતા હોય છે અને ત્યાર બાદ 50થી 60 વર્ષની વય વચ્ચે નાના પ્રમાણમાં તેની ઘટનાઓની ટોચ આવે છે.<ref name="Eaton97">{{vcite journal |author=Eaton WW, Anthony JC, Gallo J |year=1997|title=Natural history of diagnostic interview schedule/DSM-IV major depression. The Baltimore Epidemiologic Catchment Area follow-up |journal=Archives of General Psychiatry |volume=54 |pages=993–99 |pmid=9366655 |issue=11}}</ref> સ્ટ્રોક, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ અથવા મલ્ટીપલ સ્કલેરોસિસ જેવી ન્યુરોલોજિકલ સ્થિતિ અને બાળકના જન્મ પછી એક વર્ષ દરમિયાન ડિપ્રેસનમાં વધારો થાય છે.<ref name="Rickards05">{{vcite journal |author=Rickards H |year=2005 |title=Depression in neurological disorders: Parkinson's disease, multiple sclerosis, and stroke |journal=Journal of Neurology Neurosurgery and Psychiatry |volume=76 |pages=i48–i52 |pmid=15718222 |url=http://jnnp.bmj.com/cgi/content/full/76/suppl_1/i48 |doi=10.1136/jnnp.2004.060426 |pmc=1765679 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916214952/http://jnnp.bmj.com/cgi/content/full/76/suppl_1/i48 |archivedate=2008-09-16 |accessdate=2011-02-15}}</ref> રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓ પછી તે વધુ સામાન્ય છે અને સારા પરિણામ કરતા નબળા પરિણામ સાથે તે વધુ સંકળાયેલ છે.<ref name="pmid18334889">{{vcite journal |author=Alboni P, Favaron E, Paparella N, Sciammarella M, Pedaci M |title=Is there an association between depression and cardiovascular mortality or sudden death? |journal=Journal of cardiovascular medicine (Hagerstown, Md.) |volume=9 |issue=4 |pages=356–62 |year=2008 |pmid=18334889}}</ref><ref name="pmid11383983">{{vcite journal |author=Strik JJ, Honig A, Maes M |title=Depression and myocardial infarction: relationship between heart and mind |journal=Progress in neuro-psychopharmacology & biological psychiatry |volume=25 |issue=4 |pages=879–92 |year=2001 |pmid=11383983 |doi=10.1016/S0278-5846(01)00150-6}}</ref> વૃદ્ધ લોકોમાં ડિપ્રેસનના પ્રમાણ વિશે અભ્યાસમાં વિરોધાભાસ જોવા મળે છે, પરંતુ મોટા ભાગની માહિતી દર્શાવે છે કે આ વયજૂથમાં ડિપ્રેસનમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Jorm AF |title=Does old age reduce the risk of anxiety and depression? A review of epidemiological studies across the adult life span |journal=Psychological Medicine |volume=30 |issue=1 |pages=11–22 |year=2000 |pmid=10722172 |doi=10.1017/S0033291799001452}}</ref> ગ્રામીણ વસતીની સરખામણીમાં શહેરી વસતીમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વધુ વ્યાપક હોય છે અને નિરાધાર લોકો જેવા ઊંચા સામાજિક આર્થિક પરિબળ ધરાવતા જુથમાં તે વધુ જોવા મળે છે.<ref>ગેલ્ડર, એમ., મેયો, આર. અને ગેડ્સ, જે. 2005. સાઇકિયાટ્રી. ત્રીજી આવૃત્તિ. ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ. પાના105.</ref> === સહરોગિષ્ઠ મનોવિકૃત્તિ === મેજર ડિપ્રેસન ઘણી વાર માનસિક બીમારીની સમસ્યા સાથે પેદા થાય છે. 1990-92ના ''નેશનલ કોમોર્બિડિટી સરવે'' (યુએસ)ના અહેવાલ પ્રમાણે મેજર ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા 51 ટકા લોકો આજીવન અસ્વસ્થતાથી પીડાતા હોય છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Nelson C, McGonagle KA |year=1996 |journal=British Journal of Psychiatry |volume=168 |issue=suppl 30 |pages=17–30 |title=Comorbidity of DSM-III-R major depressive disorder in the general population: results from the US National Comorbidity Survey|pmid=8864145}}</ref> અસ્વસ્થતા ચિહ્નોથી ડિપ્રેસિવ બીમારી પર મોટી અસર પડી શકે છે જેમાં સાજા થવામાં વિલંબ થવો, ફરીથી ડિપ્રેસનમાં સરી જવાનો ખતરો, વધુ વિકલાંગતા અને આપઘાતના પ્રયાસમાં વધારો થવો વગેરે સામેલ છે.<ref>{{vcite journal |author=Hirschfeld RMA |year=2001 |journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=244–254 |title=The Comorbidity of Major Depression and Anxiety Disorders: Recognition and Management in Primary Care|pmid=15014592 |pmc=181193}}</ref> અમેરિકન ન્યુરોએન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ રોબર્ટ સેપોલ્સ્કીએ તેવી જ રીતે દલીલ કરી છે કે સ્ટ્રેસ, અસ્વસ્થતા અને ડિપ્રેસન વચ્ચેનો સંબંધ માપી શકાય છે અને જીવવૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રદર્શિત કરી શકાય છે.<ref>{{vcite book|author = Sapolsky Robert M|year = 2004|title = Why zebras don't get ulcers|pages = 291–98|publisher = Henry Holt and Company, LLC|isbn = 0-8050-7369-8}}</ref> દારૂના સેવન અને કેફી પદાર્થોના ઉપયોગનું પ્રમાણ અને ખાસ કરીને અવલંબન વધારે છે<ref>{{vcite journal |author=Grant BF |year=1995|title=Comorbidity between DSM-IV drug use disorders and major depression: Results of a national survey of adults |journal=Journal of Substance Abuse |volume=7 |issue=4 |pages=481–87 |pmid=8838629 |doi=10.1016/0899-3289(95)90017-9}}</ref> અને એડીએચડી (ADHD)નું નિદાન થયા હોય તેવા લગભગ ત્રીજા ભાગના લોકો કોમોર્બિડ ડિપ્રેસન ધરાવે છે.<ref>{{vcite book |title=Delivered from distraction: Getting the most out of life with Attention Deficit Disorder |author=Hallowell EM, Ratey JJ|year=2005 |publisher=Ballantine Books |location=New York |isbn=0-345-44231-8 |pages=253–55}}</ref> પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર અને ડિપ્રેસન પણ ઘણી વાર સાથે જોવા મળે છે.<ref name="NIMHPub"/> ડિપ્રેસન અને પીડા ઘણી વાર સાથે પેદા થાય છે. તેની પાછળ એવું સરળ કારણ હોઇ શકે છે કે પીડા સહન કરવી એ સ્વભાવિક રીતે ડિપ્રેસિંગ હોય છે,{{Citation needed|date=October 2010}} ખાસ કરીને જો તે હઠીલી હોય અને નિયંત્રણમાં લઇ શકાતી ન હોય. તે શિક્ષિત લાચારીની સેલેગ્મેનની થિયરીમાં પણ ફીટ થાય છે. ડિપ્રેસન હેઠળના 65 ટકા દર્દીઓમાં એક અથવા વધુ પીડાના લક્ષણો હોય છે અને પીડા ધરાવતા પાંચથી 85 ટકા દર્દીઓ ડિપ્રેસનથી પીડાતા હોય છે જેનો આધાર સેટિંગ પર હોય છે. સામાન્ય પ્રેક્ટિસમાં તેનું પ્રમાણ નીચું હોય છે જ્યારે વિશેષતા ધરાવતી ક્લિનિક્સમાં તેનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે. ડિપ્રેસનના નિદાનમાં ઘણી વાર વિલંબ થાય છે અથવા ચૂકી જવાય છે અને તેનું પરિણામ વધુ ખરાબ થાય છે. ડિપ્રેસન ધ્યાન પર આવે પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે સમજવામાં ન આવે તો પરિણામ દેખીતી રીતે જ કથળી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Bair MJ, Robinson RL, Katon W |year=2003|journal=Archives of Internal Medicine |volume=163 |issue=20 |pages=2433–45 |title=Depression and Pain Comorbidity: A Literature Review |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/20/2433 (fulltext)|access-date=08–11–11 |doi=10.1001/archinte.163.20.2433 |pmid=14609780 |last1=Bair |first1=MJ |last2=Robinson |first2=RL |last3=Katon |first3=W |last4=Kroenke |first4=K}}</ref> ડિપ્રેસનના કારણે રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓમાં 1.5થી 2 ગણો વધારો થાય છે, જે બીજા જાણીતા જોખમના પરિબળોથી સ્વતંત્ર છે અને તે સ્વયં પ્રત્યક્ષ અથવા પરોક્ષ રીતે જોખમના પરિબળો જેમ કે ધુમ્રપાન અને સ્થુળતા સાથે સંકળાયેલ છે. મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા લોકો કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યાઓની સારવારની તબીબી ભલામણો પર ઓછું ધ્યાન આપે તેવી શક્યતા હોય છે તેથી તેના જોખમમાં વધુ વધારો થાય છે. આ ઉપરાંત કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડિપ્રેસનને ન ઓળખી શકે તેવી શક્યતા રહેલી છે જેથી સારવાર દરમિયાન કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યા વધુ જટિલ બની શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Schulman J and Shapiro BA |year=2008 |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=9 |title=Depression and Cardiovascular Disease: What Is the Correlation? |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306051101/http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 }}</ref> === બીમારીની અસરો === ડિપ્રેસનને ઘણી વાર બેરોજગારી અને ગરીબી સાથે સાંકળવામાં આવે છે.<ref>{{vcite journal |author=Weich S, Lewis G |year=1998|title=Poverty, unemployment, and common mental disorders: Population based cohort study |journal=[[BMJ]]|volume=317 |pages=115–19 |pmid=9657786|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7151/115 (fulltext)|access-date=2008-09-16 |issue=7151 |pmc=28602}}</ref> મેજર ડિપ્રેસન હાલમાં ઉત્તર અમેરિકા અને અન્ય ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં બીમારીના ભારણનું અગ્રણી કારણ છે અને વિશ્વભરમાં ચોથા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ એવી આગાહી કરવામાં આવે છે કે વર્ષ 2030માં એચઆઈવી (HIV) પછી તે વિશ્વભરમાં બીમારીના બોજમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ હશે.<ref name="pmid17132052">{{vcite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> ફરીથી તેમાં ધકેલાયા બાદ (રિલેપ્સ) સારવાર લેવામાં વિલંબ કે નિષ્ફળતા અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા સારવારમાં નિષ્ફળતા આ અસમર્થતા ઘટાડવામાં બે મોટા અવરોધ છે.<ref name="Andrews08">{{vcite journal |author=Andrews G |title=In Review: Reducing the Burden of Depression |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=53 |issue=7 |pages=420–27 |year=2008 |url=http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642 (fulltext) |pmid=18674396 |access-date=08–11–10 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195032/http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642%20%28fulltext%29 }}</ref> == ઇતિહાસ == {{Main|History of depression}} પ્રાચીન ગ્રીક ચિકિત્સક હિપોક્રેટ્સે ખેદોન્માદના લક્ષણોને વિશિષ્ટ માનસિક અને શારિરીક લક્ષણો ધરાવતી બીમારી ગણાવ્યા હતા. તેમણે તમામ “ભય અને વિષાદ”, જો તે લાંબા સમય સુધી ટકે તો બીમારીના લક્ષણ સમાન ગણાવ્યા હતા.<ref>હિપ્પોક્રેટ્સ, ''એફોરિઝમ્સ'' , સેક્શન 6.23</ref> તે આજની ડિપ્રેસનની વિભાવનાથી સમાન છે, પરંતુ ઘણા વિશાળ અર્થમાં છે. તેમાં દુખ, હતાશા અને વિષાદના લક્ષણોના સમુહ પર અને ઘણી વાર ભય, ગુસ્સો, ભ્રમણા અને મનોગ્રસ્તિને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Radden2003">{{vcite journal |author=Radden, J |year=2003 |title=Is this dame melancholy? Equating today's depression and past melancholia |journal=Philosophy, Psychiatry, & Psychology |volume=10 |issue=1 |pages=37–52 |url=http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_psychiatry_and_psychology/v010/10.1radden01.html |doi=10.1353/ppp.2003.0081}}</ref> ડિપ્રેસન શબ્દ જ લેટિન ક્રિયાપદ ''ડિપ્રિમિયર'' (deprimere) પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ છે “દબાવી દેવું”.<ref>ડિપ્રેસ. (એન.ડી.). ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ. સુધારો જૂન 30, 2008, [http://dictionary.reference.com/browse/depress Dictionary.com]માંથી</ref> 14મી સદીથી “ડિપ્રેસ કરવા”નો અર્થ થતો હતો જુસ્સો દબાવી દેવો અથવા તેમાં ઘટાડો કરવો. તેનો ઉપયોગ 1665માં અંગ્રેજ લેખક રિચાર્ડ બેકરના ''ક્રોનિકલ'' માં “કોઇ જુસ્સાનું ભારે ડિપ્રેસન” ધરાવતી વ્યક્તિ માટે કરવામાં આવ્યો હતો, અને અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન દ્વારા 1753માં એવાજ અર્થમાં ઉપયોગ થયો હતો.<ref>{{vcite web |author= Wolpert, L |title=Malignant Sadness: The Anatomy of Depression |work=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-sadness.html|access-date=2008-10-30}}</ref> આ શબ્દનો ઉપયોગ શરીરવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં પણ થવા લાગ્યો હતો. ફ્રેન્ચ મનોરોગ ચિકિત્સક લુઇસ ડેલાસિઉવ દ્વારા 1856માં મનોચિકિત્સા સંબંધી લક્ષણોનો પ્રારંભિક ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો અને 1860 સુધીમાં તે ભાવનાત્મક કામગીરીના મનોવૈજ્ઞાનિક અને અલંકારિક નીચલા સ્તર માટે તબીબી શબ્દકોષમાં તે રજૂ થવા લાગ્યું હતું.<ref name="pmid3074848">{{vcite journal |author=Berrios GE |title=Melancholia and depression during the 19th&nbsp;century: A conceptual history |journal=British Journal of Psychiatry |volume=153 |pages=298–304 |year=1988 |pmid=3074848 |doi=10.1192/bjp.153.3.298}}</ref> [[એરિસ્ટોટલ]]ના સમયથી ખેદોન્માદને વિદ્વાન અને બૌદ્ધિક રીતે તેજસ્વી વ્યક્તિ સાથે, ધ્યાન અને સર્જનાત્મકતાના અવરોધ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. નવી વિભાવનામાં આ જોડાણને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા અને 19મી સદી દરમિયાન તેને સ્ત્રી સાથે વધુ સાંકળવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Radden2003"/> ''મેલાન્કોલિયા'' (ખેદોન્માદ) નિદાનને લગતો એક પ્રભાવકારી શબ્દ રહ્યો છે, છતાં ''ડિપ્રેસન'' ને તબીબી સંધિઓમાં વધુ સ્થાન મળવા લાગ્યું અને સદીના અંત સુધીમાં તે સમાનાર્થી બની ગયું હતું, જર્મન મનોચિકિત્સક એમિલ ક્રેપેલિન તેનો વધુ વ્યાપક શબ્દ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં પ્રથમ હતા જેમણે વિવિધ પ્રકારના વિષાદને ''ડિપ્રેસિવ સ્થિતિ'' તરીકે ગણાવી હતી.<ref name="Davison2006">{{vcite journal |last=Davison |first=K|year=2006|title=Historical aspects of mood disorders |journal=Psychiatry |volume=5 |issue=4 |pages=115–18 |doi=10.1383/psyt.2006.5.4.115}}</ref> સિગ્મન્ડ ફ્રેઇડે 1917માં તેમના અભ્યાસગ્રંથ ''મોર્નિંગ એન્ડ મેલેન્કોલિયા'' માં વિષાદની સ્થિતિને શોક સાથે સાંકળી હતી. તેમણે થિયરી આપી હતી કે સ્થૂળ ચીજ ગુમાવવી જેમ કે મૃત્યુ કે રોમેન્ટિક જોડાણભંગથી મૂલ્યવાન સંબંધ ગુમાવવા વગેરેથી કાલ્પનિક નુકસાન પણ થાય છે; ડિપ્રેસ થયેલી વ્યક્તિએ ઘમંડના ''લિબિડિનલ'' કેથેક્સિસ નામે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા અર્ધજાગ્રત, અહંપ્રેમ મારફત લાગણીના પદાર્થ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવી ખોટથી શોક કરતા પણ વધુ તીવ્ર વિષાદયુક્ત લક્ષણો પેદા થાય છે, જે માત્ર નકારાત્મક રીતે જોવામાં આવતા બહારના વિશ્વમાં નહીં, પરંતુ ગર્વનું પણ ખંડન થાય છે.<ref name="Carhart-Harris08"/> દર્દીની પોતાના વિશેની ધારણા નબળી પડવા લાગે છે જે પોતાના દોષ, લઘુતા અને મૂલ્યહીનતાની માન્યતામાં રજૂ થાય છે.<ref name="autogenerated1"/> તેમણે પ્રારંભિક જીવનના અનુભવોને પણ અસરકર્તા પરિબળ ગણાવ્યા હતા.<ref name="Radden2003"/> મેયરે એક સામાજિક અને જૈવિક માળખાનું મિશ્રણ રજુ કર્યું હતું અને વ્યક્તિના જીવનના સંદર્ભમાં ''પ્રતિભાવ'' પર ભાર મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે ''ડિપ્રેસન'' શબ્દનો ઉપયોગ ''ખેદોન્માદ'' ના બદલે કરવો જોઇએ.<ref name="Lewis1934">{{vcite journal |author=Lewis, AJ| year=1934|title=Melancholia: A historical review |journal=Journal of Mental Science |volume=80 |pages=1–42|doi= 10.1192/bjp.80.328.1}}</ref> ડીએસએમ (DSM) (ડીએસએમ-1 (DSM-I), 1952)ની પ્રથમ આવૃત્તિમાં ''ડિપ્રેસિવ રિએક્શન'' અને DSM-II (1968) ''ડિપ્રેસિવ ન્યુરોસિસ'' સામેલ હતા જેને આંતરિક સંઘર્ષ કે ઓળખી શકાય તેવી ઘટનાના વધારે પડતા પ્રત્યાઘાત તરીકે ગણવામાં આવે છે અને મેજર અસરકર્તા ડિસઓર્ડરમાં મેનિક-ડિપ્રેસિવ મનોવિક્ષિપ્તિના એક ડિપ્રેસિવ પ્રકારનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="DSMII">{{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-II |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=1968 |chapter=Schizophrenia |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |format=PDF |access-date=2008-08-03 |pages=36–37, 40 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |date=2007-08-20 }} {{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> 20મી સદીની મધ્યમાં સંશોધનકર્તાઓએ એવી થિયરી આપી હતી કે ડિપ્રેસન મગજમાં ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાં રાસાયણિક અસંતુલનના કારણે સર્જાય છે. આ થિયરી 1950ના દાયકામાં મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યના સ્તરમાં ફેરફાર કરતા રિસેપ્રાઇન અને આઇસોનિયાઝિડ અને ડિપ્રેસિવ લક્ષણો અસર કરતા નિરીક્ષણ પર આધારિત હતી.<ref>{{vcite journal|author = Schildkraut, JJ|year=1965|title = The catecholamine hypothesis of affective disorders: A review of supporting evidence |journal = American Journal of Psychiatry |volume=122 |issue=5| pages = 509–22|pmid=5319766}}</ref> ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' શબ્દ સૌથી પહેલા 1970ના દાયકાના મધ્યમાં યુએસ ક્લિનિસિયન્સે રજૂ કર્યો હતો જે લક્ષણોની પેટર્નના નિદાન આધારિત ધોરણોના દરખાસ્તના ભાગરૂપે હતી (જે 'રિસર્ચ ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા' તરીકે ઓળખાતી, અગાઉના ફેઇનર માપદંડ પર આધારિત)<ref>{{vcite web |author=Spitzer RL, Endicott J, Robins E |year=1975 |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |title=The development of diagnostic criteria in psychiatry |access-date=2008-11-08 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2005-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf }}</ref> અને 1980માં ડીએસએમ-III (DSM-III) માં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Philipp1991">{{vcite journal |author=Philipp M, Maier W, Delmo CD |title=The concept of major depression. I. Descriptive comparison of six competing operational definitions including ICD-10 and DSM-III-R |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=4–5 |pages=258–65 |year=1991 |pmid=1829000 |doi=10.1007/BF02189537 |url=http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214435/http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ }}</ref> સાતત્ય લાવવા માટે આઇસીડી-10 (ICD-10)માં પણ સમાન ક્રાઇટેરિયાનો ઉપયોગ થયો હતો, માત્ર નાના સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ડીએસએમ (DSM) ડાયગ્નોસ્ટિકના ધોરણથી ''માઇલ્ડ ડિપ્રેસિવ એપિસોડ'' નો સંકેત મળે છે જેનાથી મધ્યમ અને તીવ્ર પ્રકરણ માટે ઉચ્ચ પ્રવેશદ્વાર કેટેગરી મળે છે.<ref name="Philipp1991"/><ref>{{cite web |author=Gruenberg, A.M., Goldstein, R.D., Pincus, H.A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/50/35273078/3527307850.pdf |title=Classification of Depression: Research and Diagnostic Criteria: DSM-IV and ICD-10 |publisher=wiley.com |access-date=October 30, 2008}}</ref> મેલાન્કોલિક સબટાઇપમાં ''ખેદોન્માદ'' નો પ્રાચિન વિચાર હજુ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. કેટલાક વિરોધાભાસી તારણ અને મત હોવા છતાં ડિપ્રેસનની નવી વ્યાખ્યાઓ વિસ્તૃત રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે. ખેદોન્માદના નિદાન પર જવા માટે કેટલીક ચાલુ પ્રયોગમુલક આધારિત દલીલો છે.<ref name="ActaPsychiatrica06">{{vcite journal |title=Melancholia: Beyond DSM, beyond neurotransmitters. Proceedings of a conference, May 2006, Copenhagen, Denmark |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica Suppl |volume=115 |issue=433 |pages=4–183 |year=2007 |pmid=17280564 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.00956.x |author=Bolwig, Tom G. |last2=Shorter |first2=Edward}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Fink M, Bolwig TG, Parker G, Shorter E |year=2007|title=Melancholia: Restoration in psychiatric classification recommended |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=115 |issue=2 |pages=89–92 |doi=10.1111/j.1600-0447.2006.00943.x |pmid=17244171}}</ref> 1950ના દાયકાથી નિદાનના કવરેજના વિસ્તરણ અંગે કેટલી ટીકા થઇ છે જે એન્ટી ડિપ્રેસન્ટ્સ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક મોડલના વિકાસ અને પ્રમોશન સંબંધિત છે.<ref>{{vcite book |title=The Antidepressant Era |last=Healy |first=David |authorlink=David Healy (psychiatrist)|year=1999 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-674-03958-0 |pages=42}}</ref> == સામાજિકસાંસ્કૃતિક પાસા == [[ચિત્ર:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|upright|thumb|250px|ભૂતપૂર્વ અમેરિકન પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન "મેલાનકોલી"થી પીડાતા હતા. મેલાનકોલી એવી સ્થિતિ છે જેનો હાલ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.<ref>વોલ્ફ, જોશુઆ "લિંકન્સ ગ્રેટ ડિપ્રેસન", ધ એટલાન્ટિક, ઓક્ટોબર 2005, સુધારો ઓક્ટોબર 10, 2009</ref>]] {{See also|List of people with depression}} ડિપ્રેસન અંગે સંસ્કૃતિમાં અને વિવિધ સંસ્કૃતિ વચ્ચે લોકોની કલ્પનામાં ઘણી વિવિધતા છે. એક ટીપ્પણીકારના નિરીક્ષણ પ્રમાણે "વૈજ્ઞાનિક સ્પષ્ટતાની ગેરહાજરી"ના કારણે ડિપ્રેસન અંગેની ચર્ચા ભાષાના પ્રશ્ન પર પહોંચે છે. "આપણે તેને શું કહી શકીએ "બીમારી", "ડિસઓર્ડર", "માનસિક સ્થિતિ"ની અસર આપણે તેને કઇ રીતે જોઇએ છીએ, નિદાન કરીએ છીએ અને સારવાર કરીએ છીએ તેના પર પડે છે."<ref>{{vcite web |url=http://www.slate.com/id/2129377|title=The Depression Wars: Would Honest Abe Have Written the Gettysburg Address on Prozac? |author=Maloney F|date= November 3, 2005|work= Slate magazine |publisher= Washington Post|access-date=2008-10-03}}</ref> ગંભીર ડિપ્રેસનને અંગત વ્યવસાયિક સારવાર આપવી પડે તેવી બીમારી ગણવા માટે કે બીજા કશાકના સૂચક ગણવા અંગે, જેમ કે સામાજિક કે નૈતિક સમસ્યા ધ્યાને લેવા વિશે, જૈવિક અસંતુલનના પરિણામ અંગે, અથવા ડિસ્ટ્રેસને સમજવા માટે વ્યક્તિગત મતભેદોના પરાવર્તન જેનાથી શક્તિવિહીનતા અને ભાવુક સંઘર્ષ અંગે અલગ અલગ સંસ્કૃતિઓમાં વિવિધતા જોવા મળે છે <ref name="Karasz05">{{vcite journal |author=Karasz A |title=Cultural differences in conceptual models of depression |journal=Social Science in Medicine |volume=60 |issue=7 |pages=1625–35 |year=2005 |pmid=15652693 |doi=10.1016/j.socscimed.2004.08.011}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Tilbury, F|year=2004|title=There are orphans in Africa still looking for my hands': African women refugees and the sources of emotional distress|journal=Health Sociology Review|volume=13|issue=1|pages=54–64|url=http://www.atypon-link.com/EMP/doi/abs/10.5555/hesr.2004.13.1.54|access-date=2008-10-03}}</ref> કેટલાક દેશો, જેમ કે [[ચીન]]માં આ નિદાન ઓછું સામાન્ય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે ચીન પરંપરાગત રીતે ભાવુક ડિપ્રેસન (જોકે 1980ના દાયકાની શરૂઆતથી ચીન દ્વારા ડિપ્રેસનના ઇનકારમાં મોટા પ્રમાણમાં સુધારો થયો છે)ને નકારે છે અથવા તેની અભિવ્યક્તિ કરતું નથી.<ref>{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2001|title=Depression in the planet's largest ethnic group: The Chinese |journal=American Journal of Psychiatry |volume=158 |issue=6 |pages=857–64 |pmid=11384889 |last2=Gladstone |first2=G |last3=Chee |first3=KT}}</ref> વૈકલ્પિક રીતે એવું પણ હોઇ શકે કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ માનવ ચિંતાની અભિવ્યક્તિને નવો આકાર આપે અને ઉપર ચઢાવીને તેને ડિસઓર્ડરનો દરજ્જો આપે. ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રોફેસર ગોર્ડન પાર્કર અને અન્ય લોકોની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન અંગે પશ્ચિમી વિચાર વેદના અથવા દુઃખને “તબીબી” સ્વરૂપ આપે છે.<ref name="Parker07">{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2007 |title=Is depression overdiagnosed? Yes |journal=[[BMJ]] |volume=335|issue=7615 |pages=328|pmid=17703040|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7615/328 |doi=10.1136/bmj.39268.475799.AD |pmc=1949440}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Pilgrim D, Bentall R |year=1999 |title=The medicalisation of misery: A critical realist analysis of the concept of depression |journal=Journal of Mental Health |volume=8 |issue=3 |pages=261–74 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 |doi=10.1080/09638239917580 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511143544/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 }}</ref> તેવી જ રીતે હંગેરીયન-અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક થોમસ ઝાઝ અને અન્યની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન એક અલંકારયુક્ત બીમારી છે જને અયોગ્ય રીતે વાસ્તવિક બીમારી ગણાવવામાં આવી છે.<ref>{{vcite web |author=Steibel W (Producer) |year=1998 |url=http://www.szasz.com/isdepressionadiseasetranscript.html |title=Is depression a disease? |work=Debatesdebates |access-date=2008-11-16}}</ref> એવી પણ ચિંતા છે કે ડીએસએમ (DSM) તથા તેને લાગુ પાડતી વર્ણનાત્મક સાયકિયાટ્રી ડિપ્રેસન જેવા અમૂર્ત ઘટનાને લાગુ કરવા પ્રયાસ કરે છે જે વાસ્તવમાં સામાજિક રચના હોઇ શકે છે.<ref name="Blazer">{{vcite book |author=Blazer DG |title=The age of melancholy: "Major depression" and its social origins |publisher= Routledge|location=New York, NY, USA |year=2005 |isbn=978-0415951883}}</ref> અમેરિકન આર્કેટિપલ મનોવિજ્ઞાનિક જેમ્સ હિલમેન લખે છે કે ડિપ્રેસન "આશરો, મર્યાદા, કેન્દ્ર, ગુરુત્વ, વજન અને વિવેકશીલ અસમર્થતા" લાવે ત્યાં સુધી આત્મા માટે તંદુરસ્ત હોઇ શકે છે.<ref name="Hillman">{{vcite book |author=Hillman J (T Moore, Ed.) |title=A blue fire: Selected writings by James Hillman |publisher= Harper & Row|location=New York, NY, USA |year=1989 |pages=152–53 |isbn=0060161329}}</ref> હિલમેનની દલીલ છે કે ડિપ્રેસનને દૂર કરવાના થેરેપ્યુટિક પ્રયાસો ખ્રિસ્તી ધર્મની પુનઃજીવનની થીમનો પડઘો પાડે છે. પરંતુ આત્માસભર જીવનને દુષ્ટ ગણાવવાની કમનસીબ અસર થાય છે. ઐતિહાસિક હસ્તિઓ આ પરિસ્થિતિ સાથે સંકળાયેલ સામાજિક કલંકના કારણે અથવા નિદાન કે સારવાર અંગે અજ્ઞાનના કારણે ઘણી વાર ડિપ્રેસનની ચર્ચા કરતા નથી અથવા સારવાર મેળવતા નથી. આમ છતાં પત્રો, જર્નલ્સ, કળાકૃતિઓ, લખાણના વિશ્લેષણ અથવા અર્થઘટન કે અમુક ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓના પરિવારજનો કે મિત્રોના નિવેદનો પરથી એવું તારણ નીકળે છે કે તે પૈકીના કેટલાક અમુક પ્રકારના ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા હતા. જેમને ડિપ્રેસન હતું તેવી શક્યતા હતી તેવા લોકોમાં અંગ્રેજી લેખક મેરી શેલી,<ref>{{vcite book |last=Seymour|first=Miranda |title= Mary Shelley|publisher=Grove Press|year=2002 |pages=560–61 |isbn=0802139485}}</ref> અમેરિકન-બ્રિટીશ લેખક હેનરી જેમ્સ<ref>{{vcite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html|title=Biography of Henry James|publisher=[[Public Broadcasting Service|pbs.org]]|access-date=2008-08-19|accessdate=2011-02-15|archivedate=2016-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926081921/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html}}</ref> અને અમેરિકન રાષ્ટ્રપ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite book |author=Burlingame, Michael |title=The Inner World of Abraham Lincoln |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana |year=1997 |isbn=0-252-06667-7 }}</ref> ડિપ્રેસનની શક્યતા ધરાવતા હોય તેવા કેટલાક જાણીતા સમકાલીન લોકોમાં કેનેડિયન ગીતકાર લિયોનાર્ડ કોહેન<ref>{{vcite web |author=Pita E |url=http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm |title=An Intimate Conversation with...Leonard Cohen |date=2001-09-26 |access-date=2008-10-03 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011082500/http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm }}</ref> અને અમેરિકન નાટ્યલેખક અને નવલકથાકાર ટેનેસી વિલિયમ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Jeste04">{{vcite journal |author=Jeste ND, Palmer BW, Jeste DV |title=Tennessee Williams |journal=American Journal of Geriatric Psychiatry |volume=12 |issue=4 |pages=370–75 |year=2004 |pmid=15249274 |doi=10.1176/appi.ajgp.12.4.370}}</ref> કેટલાક અગ્રણી મનોવિજ્ઞાનિકો જેમ કે અમેરિકન્સ વિલિયમ જેમ્સ<ref name="James">{{vcite book |author=James H (Ed.) |title=Letters of William James (Vols. 1 and 2) |publisher=Kessinger Publishing Co|location=Montana USA |pages=147–48|isbn=978-0766175662 |year=1920}}</ref><ref name="HistoryJames">{{Harvnb |Hergenhahn|2005| p=311}}</ref> અને જ્હોન બી. વોટ્સન<ref name="Cohen">{{vcite book |author=Cohen D |title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London, UK |year=1979 |pages=7 |isbn=0710000545}}</ref> પણ પોતાના ડિપ્રેસનનો સામનો કરી રહ્યા હતા. એ બાબત પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે કે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર્સ અને મૂડ ડિસઓર્ડર્સનો સંબંધ સર્જનાત્મકતા સાથે છે કે નહીં, આ ચર્ચા એરિસ્ટોટલના યુગથી ચાલે છે.<ref name="pmid18689294">{{vcite journal |author=Andreasen NC |title=The relationship between creativity and mood disorders |journal=Dialogues in clinical neuroscience |volume=10 |issue=2 |pages=251–5 |year=2008 |pmid=18689294}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Simonton, DK |year=2005 |title=Are genius and madness related? Contemporary answers to an ancient question |journal=Psychiatric Times |volume=22 |issue=7 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114065333/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 }}</ref> બ્રિટિશ સાહિત્ય ડિપ્રેસન પર પરાવર્તનના ઘણા ઉદાહરણ આપે છે.<ref name="Heffernan">{{vcite book |author=Heffernan CF |title=The melancholy muse: Chaucer, Shakespeare and early medicine |publisher=Duquesne University Press |location=Pittsburgh, PA, USA |year=1996 |isbn=0820702625}}</ref> અંગ્રેજી ફિલોસોફર જ્હોન સ્ટુઅર્ટ મિલને આવા સાત મહિના લાંબા સમયનો અનુભવ થયો હતો જેને તેમણે ચેતાતંત્રની નબળી સ્થિતિ ગણાવી હતી જ્યારે વ્યક્તિ “આનંદ અથવા આનંદદાયક ઉત્તેજના”નો અનુભવ કરી શકતી નથી. એક એવો મૂડ જેમાં એક ક્ષણમાં માણસ આનંદમાં હોય છે અને તરત દુખી અને ઉદાસીન બની જાય છે. તેમણે અંગ્રેજ કવિ સેમ્યુઅલ ટેલર કોલેરિજના “ડિજેક્શન” અંગેના અવતરણને આ કેસના સચોટ વર્ણન સમાન ગણાવ્યું હતું. “વેદના, ખાલીપણુ, અંધકાર અને ગમગીની સાથેનું દુઃખ, / અર્ધસુપ્ત, ગુંગળાયેલ, ઉત્સાહ વગરનું દુઃખ / જેને કોઇ કુદરતી રીતે બહાર જવાનો માર્ગ કે રાહત મળતી નથી / શબ્દોમાં નિસાસો અથવા આંસુ.”<ref name="Mill">{{vcite book |url=http://www.gutenberg.org/files/10378/10378-8.txt |title=Autobiography |author=[[John Stuart Mill|Mill JS]] |format=txt |publisher=Project Gutenberg EBook |pages=1826–32|chapter= A crisis in my mental history: One stage onward |access-date=2008-08-09 |isbn=1421242001|year=2003}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Sterba R |title=The 'Mental Crisis' of John Stuart Mill |journal=Psychoanalytic Quarterly |volume=16 |issue=2 |pages=271–72 |year=1947 |url=http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |access-date=2008-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112164603/http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |archivedate=2009-01-12 |accessdate=2008-11-05}}</ref> અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સને 1780ના દાયકામાં “ધ બ્લેક ડોગ” શબ્દનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું ડિપ્રેસન વર્ણવ્યું હતું<ref name="McKinlay05">{{vcite web |url=http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf |title=Churchill’s Black Dog?: The History of the ‘Black Dog’ as a Metaphor for Depression |year=2005 |access-date=2008-08-18 |work=Black Dog Institute website |publisher=Black Dog Institute |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910170230/http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf }}</ref> અને ત્યાર બાદ તેને ભોગવી રહેલા ભૂતપૂર્વ બ્રિટીશ વડાપ્રધાન સર [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] દ્વારા તેને લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="McKinlay05"/> મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાજિક કલંક વિશાળ પાયે ફેલાયેલ છે અને માનસિક આરોગ્ય સેવાના સંપર્કથી તેમાં બહુ મામુલી ઘટાડો થયો છે. સારવાર અંગે જનમત આરોગ્યના વ્યાવસાયિકો કરતા ઘણો અલગ છે અને ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા વૈકલ્પિક સારવારને વધુ ઉપયોગી ગણવામાં આવે છે.ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર અંગે ઘણો નબળો મત પ્રવર્તે છે.<ref>{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=409|chapter= Public knowledge of and attitudes to mental disorders: a limiting factor in the optimal use of treatment services|author=Jorm AF, Angermeyer M, Katschnig H|isbn=0-521-66229-X}}</ref> યુકે (UK)માં રોયલ કોલેજ ઓફ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ અને રોયલ કોલેજ ઓફ જનરલ પ્રેક્ટિશનર્સે 1992થી 1996 દરમિયાન લોકોને મેજર ડિપ્રેસન અંગે શિક્ષિત કરવા અને કલંકની લાગણી દૂર કરવા માટે સંયુક્ત પાંચ વર્ષનું ડિફીટ ડિપ્રેસન અભિયાન ચલાવ્યું હતું.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Tylee A, Wright A, Priest RG, Rix S, Hart D |year=1997 |title=The Defeat Depression Campaign: psychiatry in the public arena|journal=American Journal of Psychiatry |volume=154|pages=59–65 |pmid=9167546 |issue=6 Suppl}}</ref> ત્યાર બાદ કરવામાં આવેલા મોરી (MORI) અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ડિપ્રેસન અને તેની સારવાર અંગે લોકોમાં બહુ મામુલી હકારાત્મક ફેરફાર આવ્યો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Hart D, Priest RG |year=1998 |title=Changes in public attitudes to depression during the Defeat Depression Campaign |journal=British Journal of Psychiatry |volume=173|pages=519–22 |pmid=9926082 |doi=10.1192/bjp.173.6.519}}</ref> == નોંધ == === સંદર્ભો === {{Reflist|colwidth=30em}} === પસંદગીના કાર્ય === * {{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Fourth Edition, Text Revision: DSM-IV-TR |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=2000a|isbn=0890420254|ref= CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2000a |author=American Psychiatric Association}} * {{vcite book|author=Barlow DH |coauthors=Durand VM |title=Abnormal psychology: An integrative approach (5th ed.) |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005 |isbn=0534633560|ref= CITEREFBarlow2005}} * {{vcite book |author=Beck AT, Rush J, Shaw BF, Emery G|title=Cognitive Therapy of depression |publisher=Guilford Press |location=New York, NY, USA |year=1987|origyear=1979 |isbn=0898629195|ref= CITEREFBeck1987}} * {{Cite book|author=Simon, Karen Michele; Freeman, Arthur M.; Epstein, Norman |title=Depression in the family |url=https://archive.org/details/depressioninfami0000unse |publisher=Haworth Press |location=New York |year=1986 |isbn=0-86656-624-4 |ref=CITEREFFreemanEpsteinSimon1987}} * {{vcite book |author=Hergenhahn BR|title=An Introduction to the History of Psychology |edition=5th |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005|isbn=0534554016|ref= CITEREFHergenhahn2005}} * {{vcite book |author=May R |title=The discovery of being: Writings in existential psychology |publisher= W. W. Norton & Company |location=New York, NY, USA |year=1994|isbn=0393312402|ref= CITEREFMay1994}} * {{vcite book |author=Hadzi-Pavlovic, Dusan; Parker, Gordon |title=Melancholia: a disorder of movement and mood: a phenomenological and neurobiological review |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |isbn=0-521-47275-X|ref= CITEREFParker1996}} * {{vcite book |title=[[British National Formulary]] (BNF 56) |author=Royal Pharmaceutical Society of Great Britain |year=2008 |publisher=BMJ Group and RPS Publishing |location=UK |isbn=9780853697787 |url=http://www.bnf.org/bnf/ |ref=CITEREFRoyal_Pharmaceutical_Society_of_Great_Britain2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513222626/http://www.bnf.org/bnf/ |date=2015-05-13 }} * {{vcite book|author=Sadock, Virginia A.; Sadock, Benjamin J.; Kaplan, Harold I. |title=Kaplan & Sadock's synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2003 |isbn= 0781731836| ref= CITEREFSadock2002}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml બીબીસી (BBC) હેડરૂમ:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122040955/http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml |date=2010-11-22 }} અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ડિપ્રેસન * [http://behavenet.com/capsules/disorders/mjrdepd.htm ડીએસએમ-4 (DSM-IV) ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા ફોર મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર] – ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) behavenet.comમાંથી લખાણ * {{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Mood/Depression|Depression}} * [http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression એનએચએસ (NHS) એવિડન્સ– ડિપ્રેસન માટે સર્ચ પરિણામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122154651/http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression |date=2010-11-22 }} * [http://www.depressionalliance.org ડિપ્રેસન એલાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911211824/https://www.depressionalliance.org/ |date=2019-09-11 }} – ડિપ્રેસન એલાયન્સએ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને અસ્વસ્થતાથી પીડાતા લોકો માટે કામ કરતી યુકે (UK)ની એક સેવાભાવી સંસ્થા છે. {{Mental and behavioural disorders|selected = mood}} {{Bipolar disorder}} {{DEFAULTSORT:Major Depressive Disorder}} [[શ્રેણી:ઇનકન્સ્ટિટન્ટ સાઇટેશન સાથેના લેખો]] [[શ્રેણી:મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર]] [[શ્રેણી:અસાધારણ મનોવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:દવાઓનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:બાઇપોલર સ્પેક્ટ્રમ]] rjlpgnsb5egmrwlkl2cvpfh6ksjndnc બીબીસી 0 32486 907737 907296 2026-11-13T22:36:09Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907737 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Use dmy dates|date=December 2010}} {{Infobox company | name = British Broadcasting Corporation | logo = [[ચિત્ર:BBC logo (1997-2021).svg|200px]] | caption = | type = | genre = | fate = | predecessor = [[British Broadcasting Company]] | successor = | foundation =18 October 1922 | founder =Sir John Reith | defunct = | location_city = [[City of Westminster]], [[London]] | location_country = United Kingdom | location = | locations = | area_served = Worldwide | key_people = [[Michael Lyons (UK politician)|Sir Michael Lyons]]<br />(Chairman, BBC Trust)<br />[[Mark Thompson]]<br />([[Director-General of the BBC|Director-General]])<br />[[Mark Byford]]<br />(Deputy Director-General) | industry = [[Broadcasting]] | products = | services = [[BBC Television|Television]], [[BBC Radio|Radio]] & [[BBC Online|Online]]'' | homepage = [http://www.bbc.co.uk/ www.bbc.co.uk] | footnotes = | intl = }} '''બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન''' ('''બીબીસી''' (BBC)) એ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની મુખ્ય જાહેર પ્રસારણ સેવા છે, જેનું મુખ્યમથક [[લંડન]]ના વેસ્ટમિન્સ્ટેર શહેરના બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસમાં આવેલ છે.<ref>"[http://www.bbc.co.uk/terms/ નિયમો અને શરતો]." બીબીસી. સુધારો 6 જાન્યુઆરી 2010. "બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન, બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ, પોર્ટલેન્ડ પેલેસ , લંડન, ડબલ્યુ1એ 1એએ."</ref> તે વિશ્વના સૌથી મોટા પ્રસારણકર્તા છે, જેઓ અંદાજે 23,000 જેટલા કર્મચારીઓ ધરાવે છે.<ref name="MediaNewsline">{{cite web|title=BBC: World's largest broadcaster & Most trusted media brand|publisher=Media Newsline|url=http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html|access-date=23 September 2010|archive-date=5 ઑક્ટોબર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005004930/http://www.medianewsline.com/news/151/ARTICLE/4930/2009-08-13.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ProspectMag">{{cite web |title=Digital license|publisher=Prospect |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/?p=64654 |access-date=23 September 2010}}</ref><ref name="AboutBBC">{{cite web|title=About the BBC – What is the BBC|publisher=BBC Online|url=http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml|access-date=23 September 2010|archive-date=16 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116202334/http://www.bbc.co.uk/info/purpose/what.shtml|url-status=dead}}</ref> તે જાહેર પ્રસારણની સેવા યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, ચેનલ આઇલેન્ડ અને આઈલ ઓફ મેનમાં પૂરી પાડવાની મુખ્ય જવાબદારી નીભાવે છે. બીબીસી (BBC)એ સ્વાયત્ત જાહેર સેવા પ્રસારણકર્તા છે,<ref name="AboutBBC"/> જે રોયલ ચાર્ટર અંતર્ગત સંચાલન કરે છે.<ref name="crown">{{cite news|author=Andrews, Leighton|title=The handbook of public affairs|url=https://archive.org/details/handbookofpublic0000unse_p6f7|chapter=A UK Case: Lobbying for a new BBC Charter|pages=[https://archive.org/details/handbookofpublic0000unse_p6f7/page/247 247]–48|editor1=Harris, Phil|editor2=Fleisher, Craig S.|publisher=SAGE|year=2005|isbn=9780761943938}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં તેનું કામ મૂળત: વાર્ષિક ટેલીવિઝન લાયસન્સ ફી દ્વારા ભંડોળ મેળવે છે,<ref name="TrustAR">{{cite web |title=BBC Annual Report & Accounts 2008/9: FINANCIAL PERFORMANCE |url=http://www.bbc.co.uk/annualreport/trust/overview/finan_perf.shtml |access-date=12 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030072751/http://www.bbc.co.uk/annualreport/trust/overview/finan_perf.shtml |archive-date=30 ઑક્ટોબર 2009 |url-status=dead }}</ref> આ કિંમત યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના તમામ ઘરો, કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ કે જેઓ રેકોર્ડ અને અથવા જીવંત પ્રસારણના કોઈ પણ સાધનો ધરાવે છે તેમના પર ઝીકવામાં આવે છે;<ref name="TVLic">{{cite web |title=TV Licensing: ''Legislation and policy'' |url=http://www.tvlicensing.co.uk/about/legislation-and-policy-AB9/#link1 |access-date=12 February 2010 |archive-date=29 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129041323/http://www.tvlicensing.co.uk/about/legislation-and-policy-AB9#link1 |url-status=dead }}</ref> બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા વર્ષિક ધોરણે આ ફીનું સ્તર નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે, જેને સંસદની મંજૂરી મળેલી હોય છે.<ref name="TVLic2">{{cite web |title=BBC Press Office: TV Licence Fee: facts & figures |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml |access-date=12 February 2010 |archive-url=https://archive.today/20120801074820/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/licencefee.shtml |archive-date=1 ઑગસ્ટ 2012 |url-status=dead }}</ref> યુકે (UK) બહારના વિસ્તારોમાં બીબીસી (BBC) વર્ડ સર્વિસ સીધા પ્રસારણ દ્વારા સેવા પૂરી પાડે છે, અને ડિસેમ્બર 1932માં બીબીસી એમ્પાયર સર્વિસનું ઉદ્ઘાટન થયું તે સમયથી ધ્વનિ રેડિયો દ્વારા પુન:પ્રસારણ અનુબંધ ધરાવે છે. હાલમાં વધુ ટેલીવિઝન અને ઓનલાઇન દ્વારા. ખાસ કરીને સમાચાર અને વર્તમાન ઘટનાઓ સંદર્ભેના ઉત્પાદનો ધરાવતી વર્લ્ડ સર્વિસ એ કેટલીક પ્રાદેશિક સેવાઓની સુવિધા પણ ધરાવે છે, તે સ્વતંત્ર નિર્દેશક ધરાવે છે. તેના સંચાલન માટેનો સંપૂર્ણ ખર્ચ ઐતિહાસિક રીતે યુ.કે. (UK) સરકાર દ્વારા ભંડોળ દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે. આ દાન સ્વતંત્ર રીતે પ્રાદેશિક લાયસન્સ ફીને નિશ્ચિત કરે છે. તાજેતરની ખર્ચ સમીક્ષામાં વર્લ્ડ સર્વિસ માટે પ્રાદેશિક લાયસન્સ ફીમાંથી મળતા ભંડોળ અંગેના આયોજનોની જાહેરાત કરવામાં આવી. કંપનીની ખાતરીપૂર્વકની આવક એ લાયસન્સ ફી છે અને તેની વધારાની આવક છે વિર્લ્ડ સર્વિસ ગ્રાન્ટ, કે જે તેની સહાયક કંપની બીબીસી (BBC) વર્લ્ડવાઇડ લિમિટેડ કંપનીના વ્યાવસાયિક કાર્યોના નફા દ્વારા થાય છે. કપનીની પ્રવૃત્તિઓમાં કાર્યક્રમ અને માળખાકીય વેચાણ, સામયિકો છે, રેડિયો ટાઈમ્સ અને પુસ્તક પ્રકાશન પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે. બીબીસી (BBC) સ્ટુડિયો અને પોસ્ટ પ્રોડક્શન લિમિટેડમાં કેટલાક ખાસ પ્રકારના કાર્યક્રમો તૈયાર કરે છે, અને તેને દ્રારા પણ વધારાની આવક મેળવે છે, ઔપચારિક બીબીસી (BBC) રિસોર્સ લિમિટેડ પણ કોર્પોરેશનની સંપૂર્ણ મિલિકીની સહાયક ટ્રેડિંગ કંપની છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્|thumb|right|હથિયારો સંદર્ભેનો બીબીસી (BBC) કોટ]] ખાનગી માલિકી ધરાવતુ બીબીસીએ રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસારણ કરતી દુનિયાની પહેલી સંસ્થા હતી.<ref name="historicalbroadcaster">{{cite news |title=BBC History – The BBC takes to the Airwaves|url=http://news.bbc.co.uk/aboutbbcnews/spl/hi/history/html/default.stm |access-date=19 July 2007|publisher=BBC News}}</ref> જેની સ્થાપના 18 ઓક્ટોબર 1922માં બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની લિમિટેડ તરીકે થઈ. મુખ્ય કંપનીની સ્થાપના 1922માં <ref name="BBC">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/historyofthebbc/resources/in-depth/reith_1.shtml|title=BBC – The BBC Story – John Reith|work=[[BBC Online]]|publisher=BBC|access-date=11 October 2010|archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100930023911/http://www.bbc.co.uk/historyofthebbc/resources/in-depth/reith_1.shtml|url-status=dead}}</ref>છ ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપનીઓના સમૂહ દ્વારા થઈ- મર્કોની, રેડિયો કોમ્યુનિકેશન કંપની, મેટ્રોપોલિટન-વિસ્કર્સ, જનરલ ઈલેક્ટ્રિક, વેસ્ટર્ન ઈલેક્ટ્રિક અને બ્રિટિશ થોમસન- હોસ્ટોન<ref>પશ્ચિમિ ઇલેક્ટ્રિક એ એટી એન્ડ ડીના સહાયક હતા અને, ભ્રમક રીતે અમેરિકાની થોમ્સન-હ્યુસ્ટોનના (અમેરિકન) જનરલ ઇલેક્ટ્રિક કંપનીમાં પોતાની મૂળિયા હતા, છતાં વધુ ભ્રામક રીતે જોતા, બ્રિટિશ થોમ્સન-હ્યુસ્ટોનને ક્યારેક હોટપોઇન્ટ ઇલેક્ટ્રિક એપ્લિઅન્સ કંપની તરીકે ઓળખાતી, જે 1921મા બીટીએચ દ્વારા સ્થાપવામાં આવી હતી, બર્નડેપ્ટ લિમિટેડ ને પછીથી યુકેમાં આવા સમાન હિતો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિકલ ઉત્પાદકોમાં સ્થાન મળ્યું.{{cite web | url = http://www.btinternet.com/~roger.beckwith/bh/odds/prebh.htm | title = Old Broadcasting Equipment and Memories – BC: Before the Corporation: compiled by Mike Chessher | access-date = 20 September 2007 | archive-url = https://archive.today/20120723091910/http://www.btinternet.com/~roger.beckwith/bh/odds/prebh.htm | archive-date = 23 જુલાઈ 2012 | url-status = dead }}</ref> - પ્રયોગાત્મક રેડિયો સેવાના પ્રસારણના હેતુથી. પહેલું પ્રસારણ તે વર્ષની 14 નવેમ્બરે લંડનના મેક્રોની હાઉસના સ્ટેશન 2એલઓ (2LO) ખાતેથી થયુ.<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/keydates.shtml | publisher = BBC Press Office | title = Key BBC Dates | access-date = 28 October 2006 | archive-url = https://archive.today/20120722085208/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/keydates.shtml | archive-date = 22 જુલાઈ 2012 | url-status = dead }}</ref> બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની લિમિટેડની રચના બ્રિટિશ જનરલ પોસ્ટ ઓફિસ(જીપીઓ) દ્વારા કરવામાં આવી હતી, આ નવી ખુલી રહેલી કંપનીમાં નોકરી માટે જ્હોન રેઇથે અરજી કરી હતી. તેઓ બાદમાં કંપનીના જરનલ મેનેજર બન્યા હતા. 1 જાન્યુઆરી 1927ના કંપની સમેટાઈ ગઈ,<ref>આસા બ્રિગ્સ, ''ધી હિસ્ટ્રી ઓફ બ્રોડકાસ્ટિંગ ઈન ધી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ: ધી ગોલ્ડન એજ ઓફ વાયરલેસ'' (ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1995) પેજ 3, 6, 143</ref> બાદમાં નવા બિન-વ્યવસાયિક એકમ તરીકે બ્રિટિશ કોર્પોરેશનની સ્થાપના થઈ, રોયલ ચાર્ટર તેના નફામાં ઉત્તરાધિકારી બન્યું. પોતાના ઉદ્દેશ અને મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા નિગમે હથિયારોના કોટ અને સૂત્ર તરીકે “રાષ્ટ્રમાં શાંતિ પર્યત શાંતિની વાત કરતું રાષ્ટ્ર” અપનાવ્યું. આ સૂત્ર વિન્ચેસ્ટર કૉલેજના પૂર્વ સંચાલક જ્હોન રેનડાલ અને પ્રથમ બીબીસી બોર્ડ ઓફ ગર્વનર્સના સભ્યએ તૈયાર કર્યું હતું.<ref name="Motto">{{cite web |editor-last=Knowles|editor-first=Elizabeth |title=The Oxford Dictionary of Modern Quotations|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t93.e1500 |edition= Oxford Reference Online|year=2008 |publisher=Oxford University Press |access-date=11 February 2010}}</ref> સૂત્રમાં મીકાના 4:3ના "ઉપયુક્ત અનુકૂલન" પ્રમાણે, "રાષ્ટ્ર વિરુદ્ધ રાષ્ટ્ર તલવાર ન ઉપાડે" તેવો સંદેશો સમાવિષ્ટ હતો.<ref name="Rendall">{{cite web |last=Firth|first=J. D'E| last2 =Custance | first2 = R. D. H.|title=Oxford Dictionary of National Biography|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/35724 |edition= Oxford Reference Online|year=2004 |publisher=Oxford University Press |access-date=11 February 2010}}</ref> પ્રાયોગિક ધોરણે ટેલીવિઝનનું પ્રસારણ 1932માં જ્હોન લોગી બાએર્ડ દ્વારા શોધાયેલી ઈલેક્ટ્રોમિકેનિકલ 30 લાઈન પ્રણાલી મુજબ શરૂ થયું હતું. 1934માં આ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરી મર્યાદિત રીતે નિયમિત પ્રસારણ સેવા શરૂ થઈ, અને વિસ્તરેલી સેવાની (હમણાનું નામ બીબીસી (BBC)ટેલીવિઝન સર્વિસ) શરૂઆત 1936માં એલેકઝાન્ડ્રા પેલેસથી થઈ. આ દરમિયાનમાં વધુ સારી બાએર્ડ મેકેનિકલ 240 લાઇન અને ઇલેક્ટ્રોનિક 405 લાઇનની માર્કોની-ઈએમઆઈ સિસ્ટમ પણ વિકસાવવામાં આવી. ચડિયાતી ઈલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ હોવાથી ત્યાર પછીના વર્ષોમાં મિકેનિકલ સિસ્ટમ ભૂલાતી ગઈ.<ref>{{cite web | url = http://www.rts.org.uk/doclib/heres_looking_at_you-ocr.pdf | title = Norman, Bruce: 'Here's Looking at You: The Story of British Television 1908–1939' page 99 | access-date = 24 July 2009 | archive-date = 18 જાન્યુઆરી 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110118215448/http://www.rts.org.uk/doclib/heres_looking_at_you-ocr.pdf | url-status = dead }}</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન 1 સપ્ટેમ્બર 1939 થી 7 જૂન 1946 સુધી ટેલીવિઝન પ્રસારણ અટકાવી દેવામાં આવ્યું. સેવાની ફરીથી શરૂઆત થઈ તે સમયે મોટા પાયે શહેરી માન્યતા નોંધાઈ હતી કે, ઉદ્દઘોષક લેસ્લી મિશેલે એમ કહેતા શરૂઆત કરી કે ” હું કઈક કહુ તે પહેલા અમને ખૂબ અસભ્ય રીતે અવરોધવામાં આવ્યા હતા...” વાસ્તવમાં જ્યારે ફરી વખત પ્રસારણની શરૂઆત થઈ ત્યારે સૌ પ્રથમ જાસ્મીન બ્લીગ રજૂ થયા હતા અને તેમના શબ્દો હતા “ગુડ આફ્ટર નૂન, એવરબડી. હાઉ આર યુ? ડુ યુ રિમેમ્બરમી, જાસ્મીન બ્લીગ....?<ref>{{cite web | url = http://www.transdiffusion.org/emc/baird/tvoff.php | title = Baird: The edit that rewrote history | last = Graham | first = Russ J. | date = 31 October 2005 | access-date = 11 August 2006}}</ref> (તમામને શુભ બપોર. તમે કેમ છો, શું હું તમને યાદ છું, જાસ્મીન બ્લીગ....?) 12 ફેબ્રુઆરી 1950ના રોજ ટોર્કવેમાં બીબીસી સાથે 23 ભંડોળ આપતી પ્રસારણ સંસ્થાઓએ ભેગા મળીને યુરોપિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ યુનિયનની સ્થાપના કરી. 1995માં સ્વતંત્ર અને વ્યાવસાયિક ટેલીવિઝન નેટવર્ક આઈટીવી (ITV) બીબીસી સાથે સ્પર્ધામાં ઉતર્યું. જોકે રેડિયો સેવામાં 1970 સુધી બીબીસીનો દબદબો રહ્યો. જેના પરિણામ સ્વરૂપે 1962માં પ્લીકિંગ્ટોન સમિતિના અહેવાલમાં ગુણવત્તાયુક્ત પરિણામ આપવા બદલ બીબીસીના વખાણ થયા અને યોગ્યમાત્રામાં ગુણવત્તા યુક્ત કાર્યક્રમો નહી આપતા આઈટીવી (ITV)ની ભારે ટીકા થઈ.<ref>{{cite web | title = Committees of Enquiry: Pilkington Committee | url = http://www.bbc.co.uk/heritage/more/pdfs/committees_of_enquiry.pdf | pages = 4 | date = 1 June 1962 | format = PDF | access-date = 30 September 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012060952/http://www.bbc.co.uk/heritage/more/pdfs/committees_of_enquiry.pdf | archive-date = 12 ઑક્ટોબર 2006 | url-status = live }}</ref> 1964માં બીબીસી1 (BBC1)ની હયાત સેવાનું નામ બદલીને બીબીસી2 (BBC2) નામની બીજી ટેલીવિઝન ચેનલ શરૂ કરવાનો નિર્ણય કરાયો. બીબીસી2 (BBC2)માં સમગ્ર યુરોપમાં સર્વમાન્ય એવી ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવતી 625 લાઈનનો ઉપયોગ થયો. 1 જુલાઈ 1967થી બીબીસી2 (BBC2)નું રંગીન પ્રસારણ શરૂ થયું. તેની સાથે 15 નવેમ્બર 1969માં બીબીસી1 (BBC1) અને આઈટીવી (ITV) પણ જોડાયા. જોકે 1985 સુધી જૂના ટેલીવિઝન હોવાને કારણે બીબીસી1 ( BBC1) (અને આઈટીવી)નું પ્રસારણ વીએચએફ (VHF) 405 લાઈન પરથી પ્રસારણ થતુ રહ્યુ. 1964માં પાઇરેટ (નકલી) રેડિયો સ્ટેશન (રેડિયો કેરોલિનની શરૂઆતથી) અસ્તિત્વમાં આવ્યા અને અંતે તેમના દબાણથી બ્રિટિશ સરકારે રેડિયો સેવાને નિયંત્રિત કરવા રાષ્ટ્રીય સ્તર અધારિત જાહેર-નાણાકીય સેવાને મંજૂરી આપી. જેના જવાબમાં બીબીસીની પુર્નરચના થઈ અને તેની રેડિયો ચેનલને નવું નામ આપવામાં આવ્યું. હળવા કાર્યક્રમોને રેડિયો1ની કેટેગરીમાં સમાવાયા, જેમાં “લોકપ્રિય” સંગીત અને રેડિયો2માં વધુ “સરળતાથી સાંભળી શકાતા” તેવું વિભાજન કરાયું.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/09/27/bvradio127.xml&page=1 | work = Daily Telegraph | title = The day we woke up to pop music on Radio 1 | date = 27 September 2007 | author = Imogen Carter | access-date = 30 September 2007 | location = London | archive-date = 18 ઑક્ટોબર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071018203739/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2007%2F09%2F27%2Fbvradio127.xml&page=1 | url-status = dead }}</ref> “ત્રીજો” કાર્યક્રમ રેડિયો3 જેમાં શાસ્ત્રીય સંગીત અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થયો. પ્રાદેશિક સેવા રેડિયો4માં સમાચાર અને બિનસંગીત સામગ્રી જેવી કે પ્રશ્નોત્તરી કાર્યક્રમ, વાંચન, નાટકોનો સમાવેશ થયો. આ ઉપરાંત ચાર રાષ્ટ્રીય ચેનલ, સ્થાનિક બીબીસી રેડિયો સ્ટેશનની શ્રેણીની સ્થાપના 1967માં થઈ, જેમાં રેડિયો લંડન પણ સામેલ છે.<ref>{{cite news|url=http://books.google.co.uk/books?id=-Q8EAAAAMBAJ&pg=PA41|title=Radio in London|last=Partridge|first=Rob|date=13 November 1971|work=Billboard|access-date=2 August 2010}}</ref> 1974માં બીબીસીની ટેલિટેક્સ સર્વિસ સીફેક્સની શરૂઆત થઈ, જે પ્રારંભિક તબક્કામાં ઉપશિર્ષક આપવા ઉપયોગમાં લેવાઈ પરંતુ બાદમાં તેનો ઉપયોગ સમાચાર અને માહિતીની સેવામાં વધુ થયો. 1978 નાતાલના થોડા સમય પૂર્વે જ બીબીસીના તમામ કર્મચારીઓ હડતાળ પર ઉતરી ગયા, આથી બંધ પડેલી બંને ચેનલો અને ચારેય રેડિયો સ્ટેશનનું એકમાં સંયોજન કરાયું.<ref>[http://www.meldrum.co.uk/mhp/continuity/guestroom.html ધી ગેસ્ટરૂમ ફોર મિસ્ટર કોક-અપ] પિક ઓફ ધી કન્ટિન્યૂટિ અનાઉન્સર્સ, 6 એપ્રિલ 2000</ref><ref>[http://www.users.zetnet.co.uk/itw/features/Ratings.html રેટિંગ ફોર 1978] ઈન્ડિપેન્ડેન્ટ ટ્વેલવેબ</ref> 1980માં યુકે (UK)માં ટેલીવિઝન અને રેડિયો બજાર અનિયમિત થતા બીબીસીને વ્યવસાયિક ક્ષેત્રમાં મોટા પાયે સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડ્યો. (અને જાહેરાત આપનાર- જાહેર પ્રસારણ સેવા પૂરી પા઼ડનાર ચેનલ 4), ખાસ કરીને સેટેલાઈટ ટેલીવિઝન, કેબલ ટેલીવિઝન, અને ડિજિટલ ટેલીવિઝન સેવાઓ દ્વારા.{{Citation needed|date=February 2007}} બીબીસીના સંશોધન વિભાગે પ્રસારણ અને રેકોર્ડિંગ ટેકનોલોજી શોધવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. અગાઉના વર્ષોમાં તેમણે ધ્વનિ-વિજ્ઞાન, કાર્યક્રમનું સ્તર અને ઘોંઘાટના માપન અંગે શંસોધન કર્યુ.{{Citation needed|date=February 2007}} 2004માં હુટન તપાસ અને ત્યાપ પછીના અહેવાલમાં બીબીસીના પત્રકારત્વના માપદંડો અને નિષ્પક્ષતા સામે સવાલો ઉઠ્યાં. જેના પરિણામે મહાનિર્દેશક ગ્રેજ ડાયેક સહિત વહિવટી વિભાગના વરિષ્ઠ સભ્યોને પણ રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી. જાન્યુઆરી 2007માં બીબીસીએ તાત્કાલિક ગ્રેજ ડાયેકના રાજીનામાના મામલે બેઠક બોલાવી.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/media/2007/jan/11/politicsandthemedia.bbc|title=Dyke departure minutes released|work=The Guardian |location=UK|date=11 January 2007|access-date=22 March 2010 | location=London | first=Matt | last=Wells}}</ref> બીબીસીના બીજા વિભાગોની જેમ બીબીસી વર્લ્ડ સેવાને વિદેશી અને કોમનવેલ્થ (રાષ્ટ્ર મંડળ) ઓફિસ ભંડોળ પૂરુ પાડે છે. વિદેશી અને રાષ્ટ્ર મંડળ ઓફિસ મોટેભાગે વિદેશી ઓફિસ એટલ કે એફસીઓ (FCO) તરીકે ઓળખાય છે, જે દૂરદેશોમાં યુનાઈટેડ કિંગડમના હિતોનો પ્રસાર પ્રચાર કરતો બ્રિટિશ સરકારનો વિભાગ છે. 18 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ બીબીસીના મહાનિર્દેશક માર્ક થોમ્પસને બીબીસી સમૂહમાં છટણી અને કદમાં ઘટાડો કરવાના આયોજન વિશે વિવાદાસ્પદ નિવેદન કર્યુ. તેમના આયોજનમાં 2500 પદોની સંખ્યામાં ઘટાડો સમાવિષ્ટ હતો જેમાં, સમાચાર સાથે જોડાયેલા 1800 બિનજરૂરી કર્મચારીઓ તેમજ કાર્યક્રમોમાં 10 ટકાનો ઘટાડો અને લંડનના ફ્લેગશીપ ટેલીવિઝન સેન્ટર બિલ્ડીંગના વેચાણ જેવી બાબતો સામેલ હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/10_october/18/reform.shtml|title=Radical reform to deliver a more focused BBC|publisher=BBC Press Office|date=18 October 2007|access-date=18 October 2007}}</ref> આ આયોજનનો કર્મચારી યુનિયન દ્વારા જોરદાર વિરોધ થયો, જેમણે શ્રેણીબદ્ધ હડતાળ પર જવાની ચિમકી પણ ઉચ્ચારી. જોકે બીબીસીએ કહ્યુ કે સમૂહને આગળ વધારવા અને કાર્યક્રમની ગુણવત્તા સુધારવા માટે છટણી આવશ્યક છે. == વહીવટ == બીબીસી એક એવુ નિગમ છે, જે સરકારની સીધી દેખરેખ હેઠળ નથી આવતુ. તેની પ્રવૃત્તિઓ પર બીબીસી મંડળ (સામાન્ય રીતે બોર્ડ ઓફ ગવર્નન્સ) નજર રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/info/running/|title=How the BBC is run|publisher=BBC|access-date=28 January 2009|archive-date=23 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123171540/http://www.bbc.co.uk/info/running/|url-status=dead}}</ref> નિગમનું સામાન્ય સંચાલન મહાનિર્દેશકના હાથમાં હોય છે, જેમની નિયુક્તિ મંડળ કરે છે; જે બીબીસીના એડીટર ઈન ચીફ (મુખ્ય સંપાદક) અને એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડ (વહીવટીય સત્તામંડળ)માં સ્થાન પામે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/info/running/executive/index.shtml|title=Executive Board|publisher=BBC|access-date=28 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217160240/http://www.bbc.co.uk/info/running/executive/index.shtml|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2007|url-status=dead}}</ref> હાલનો ચાર્ટર <ref name="BBC Royal cCharter">{{cite web |title=BBC Royal Charter and Agreement |url=http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/how_we_govern/charter_and_agreement/index.shtml |access-date=3 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013152039/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/how_we_govern/charter_and_agreement/index.shtml |archive-date=13 ઑક્ટોબર 2009 |url-status=dead }}</ref> 1 જાન્યુઆરી 2007થી અમલી બન્યો છે અને 31 ડિસેમ્બર 2016 સુધી રહેશે. રોયલ ચાર્ટર (રાજાશાહી વિશેષાધિકાર)ની દર 10 વર્ષે સમીક્ષા થાય છે. 2007માં ચાર્ટર દ્વારા નિગમના લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યા, જે "માહિતી, શિક્ષણ અને મનોરંજન" હતું. જે દર્શાવે છે કે નિગમ જાહેર હિતો માટે સેવા અને જાહેર હિતોને પ્રોત્સાહન આપે છે: * નાગરિકતા અને નાગરિક સમાજને સક્ષમ બનાવવો; * શિક્ષણ અને ભણતરને પ્રોત્સાહન; * રચનાત્મક્તાને ઉત્તેજન અને સાંસ્કૃતિક શ્રેષ્ઠતા; * યુકે (UK), તેના દેશો, પ્રાંત અને સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવું; * યુકે (UK)ને દુનિયા સુધી અને દુનિયાને યુકે (UK) સુધી લાવવું; * ઉભરતી પ્રત્યાયન ટેક્નૉલોજી અને સેવાના લાભો જાહેર લોકો સુધી પહોંચાડવા તેમજ ડિજિટલ ટેક્નૉલોજી તરફના પ્રયાસોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવવી. ચાર્ટરે તેના આરંભથી જ નિગમના વહીવટીય શાસનમાં મોટાપાયે ફેરફારો કર્યા. ક્યારેક તેણે વિવિદાસ્પદ વહીવટીય માળખા, નિયામક મંડળને દૂર કરીને તેને સ્થાને બીબીસી મંડળ તેમજ એક વહીવટી મંડળની રચના પણ કરી. === બીબીસી મંડળ === 1 જાન્યુઆરી 2007ના નિયમક મંડળને સ્થાને બીબીસી મંડળની રચના કરવામાં આવી. આ મંડળ નિગમની રણનીતિ, બીબીસી સેવાઓ સંદર્ભે બીબીસી વહીવટી મંડળની કામગીરી નક્કી કરે છે, તેમજ મહાનિર્દેશકની નિમણૂંક કરે છે. સરકારી અધિકારીઓની સલાહને અધારે બ્રિટિનની રાણી બીબીસી મંડળના ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક થાય છે.<ref>{{cite web | title=How Trustees are appointed | url=http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/who_we_are/trustees/appointment.shtml | author=BBC | access-date=2 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091009135601/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/about/who_we_are/trustees/appointment.shtml | archive-date=9 ઑક્ટોબર 2009 | url-status=dead }}</ref> વર્તમાનમાં મંડળના સભ્યો છે: * સર માઈકલ લાયન્સ(અધ્યક્ષ) * રીચાર્ડ આયરે * ડીએને કોયલે * એન્થોની ફ્રાય * એલિસન હાસ્ટિગ્સ * ડેમ પેટ્રીસીયા હોડગ્સન * રોથા જ્હોનસ્ટોન * ઈલાન ક્લોસ સ્ટેફેન્સ * ડેવિડ લિડ્ડીમેન્ટ * બિલ મેથ્યુઝ * મેહમુદા મિઅન ઉપાધ્યક્ષનું પદ હમણા ખાલી છે. === કાર્યકારી બોર્ડ === બીબીસી મંડળ દ્વારા નિર્ધારીત માળાખામાં રહીને આ વહીવટી મંડળ કાર્ય વ્યવસ્થા અને સેવાઓની સોંપણી કરવા માટે જવાબદાર છે, અને તેના પ્રમુખ મહાનિર્દેશક માર્ક થોમ્પસન છે. વહીવટી મંડળમાં વહીવટી અને બિન-વહીવટી નિર્દેશક હોય છે.<ref>{{cite web | title = About the BBC – Executive Board Biographies | url = http://www.bbc.co.uk/info/running/executive | author = BBC | access-date = 11 March 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20030613113835/http://www.bbc.co.uk/info/running/executive | archive-date = 13 જૂન 2003 | url-status = dead }}</ref> વહીવટી નિર્દેશક: *માર્ક થોમ્પસન (વહીવટી મંડળના અધ્યક્ષ; મહાનિર્દેશક; અને બીબીસીના મુખ્ય સંપાદક) *માર્ક બાયફોર્ડ(વહીવટી મંડળના ઉપાધ્યક્ષ; નાયબ મહાનિર્દેશક, નિર્દેશક, પત્રકારત્વ સમૂહ) *જાના બેનેટ્ટ ઓબીઈ (OBE) (નિર્દેશક, બીબીસી વિઝન) *ટીમ ડેવિઈ(નિર્દેશક, બીબીસી ઓડિયો & મ્યુઝીક) *એરિક હ્યુગર્સ(ડાયરેક્ટર, ફ્યુચર મીડિયા & ટેક્નૉલોજી) * લ્યુસી એડમ્સ (નિર્દેશક, બીબીસી પીપલ) *ઝરીન પટેલ(મુખ્ય નાણાકીય અધિકારી) *કારોલીન થોમસન(મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી) * પીટર સાલમોન (નિર્દેશક, બીબીસી ઉત્તર) બિન-વહીવટી સંચાલક: *માર્કસ એજીયસ (વરિષ્ઠ બિન-વહીવટી નિર્દેશક), અધ્યક્ષ, બાર્કલેયસ * રોબર્ટ વેબ ક્યુસી, (અધ્યક્ષ, બીબીસી વર્લ્ડવાઈડ લિમિટેડ) પૂર્વ મુખ્ય સલાહકાર, [[બ્રિટિશ એરવેઝ]] *ડૉ. માઇક લ્યેન્સ ઓબે સહ-સંસ્થાપક અને મુખ્ય વહીવટી અધિકારી, ઓટોનોમી કોર્પોરેશન) *ડેવિડ રુબિ, જૂથ નાણાકીય નિર્દેશક, રેક્સમ *ડૉ. સમીર શાહ ઓબીઈ(OBE), મુખ્ય વહીવટી અધિકારી, જ્યુનિપર કોમ્યુનિકેશન્સ *વાલ ગુડીંગ બીયુપીએ (BUPA)ના પૂર્વ મુખ્ય વહીવટી અધિકારી === કોર્પોરેટ માળખું === * મંડળ એકમ * મહાનિર્દેશકની ઓફિસ * સંલગ્ન સમૂહ: ** પત્રકારત્વ (સમાચાર, ખેલ અને વૈશ્વિક સમાચાર સમાવિષ્ટ) ** વિઝન (ટેલીવિઝન નિર્માણ અને દલાલી સમાવિષ્ટ) ** અવાજ & સંગીત (રેડિયો અને સંગીત નિર્માણ અને દલાલી સમાવિષ્ટ) ** ફ્યુચર મીડિયા & ટેકનોલોજી( વેબ આધારિત સેવાઓનું સંશોધન અને વિકાસ) * વ્યાપારિક સેવાઓ: ** કાર્યપદ્ધતિ (નીતિ, વ્યૂહ રચના, કાયદાકીય, મિલકત અને વહેચણી) ** ખરીદ-વેચાણ, પ્રત્યાયન અને શ્રોતાઓ ** નાણાકીય ** બીબીસી પીપલ (માનવ સંસાધન અને તાલીમ સમાવિષ્ટ) * વાણિજ્યક જૂથ: ** બીબીસી વર્લ્ડવાઈડ લિમિટેડ ** બીબીસી સ્યુડિયો અને પોસ્ટ પ્રોડક્શન લિમિટેડ, અગાઉનું બીબીસી રિસોર્સીઝ == નાણાકીય == 2009/10<ref>{{cite web| title = Annual Report and Accounts 2009/20010| url = http://www.bbc.co.uk/annualreport/exec/financial/fin_overview.shtml| author = BBC| access-date = 29 September 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20101202162648/http://www.bbc.co.uk/annualreport/exec/financial/fin_overview.shtml| archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2010| url-status = dead}}</ref>માં બીબીસી £4.26 બિલિયના ખર્ચ સાથે યુકે પ્રસારણકર્તાઓમાં સૌથી મોટા બજેટ સાથે બીજા સ્થાને હતું, જેની સરખામણીએ બ્રિટિશ સ્કાય બ્રોડકાસ્ટિંગનું 5.9 બિલિયન,<ref>{{cite web | title = Preliminary Results 2009 | url = http://corporate.sky.com/documents/pdf/press_releases/FY_0809_Press_Release | author = BSkyB | authorlink = British Sky Broadcasting | format = PDF | pages = 115 | access-date = 29 September 2010 | archive-date = 6 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111006081632/http://corporate.sky.com/documents/pdf/press_releases/FY_0809_Press_Release | url-status = dead }}</ref> આઈટીવીનું £1.9 બિલિયન<ref>{{cite web | title = Report and Accounts 2009 | url = http://www.investis.com/itv/storage/raccounts.pdf | author = ITV | authorlink = ITV plc | format = PDF | pages = 120 | access-date = 14 June 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625013538/http://www.investis.com/itv/storage/raccounts.pdf | archive-date = 25 જૂન 2008 | url-status = dead }}</ref> અને 2007માં જીકેપ મીડિયાનું £214 મિલિયન (સૌથી મોટા વ્યાપારિક રેડિયો પ્રસારણ) જેટલું બજેટ ફાળવ્યું છે.<ref>{{cite web | title = Annual Report 2006/2007 | url = http://corporate.gcapmedia.com/assets/dynamic/39/files/gcap_media_ar07.pdf | author = GCap Media | authorlink = GCap Media | format = PDF | pages = 63 | access-date = 14 June 2008 | archive-date = 25 જૂન 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080625013538/http://corporate.gcapmedia.com/assets/dynamic/39/files/gcap_media_ar07.pdf | url-status = dead }}</ref> === આવક === બીબીસીની મુખ્ય આવક ટેલીવિઝનના લાયસન્સથી આવે છે, જેમાં પ્રતિઘર દીઠ વાર્ષિક રકમ £145.50 છે (એપ્રિલ 2010 પ્રમાણે). આ લાયસન્સ યુકે (UK)માં ટેલીવિઝન પ્રસારણ મેળવવા માટે જરૂરી છે. જોકે અન્ય હેતુ માટે ઉપયોગ કરતા ટેલીવિઝનને કે રેડિયોના માત્ર અવાજ માટે લાયસન્સની કોઈ જરૂર રહેતી નથી. (જોકે આ માટે જે ઘરમાં ટીવી નથી તેઓ માટે 1971 સુધી અલગ લાયસન્સ હતું.) ટેલીવિઝન લાયસન્સ સરકાર દ્વારા નિર્ધારીત છે, જેના ગુનાહિત કાયદા દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે. માત્ર બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ટીવી જેના ઘરમા હોય તેઓને જ ભાવમાં થોડી છૂટછાટ મળે છે. આંધ વ્યક્તિ તરીકે નોંધાયેલી વ્યક્તિઓને તેમાં 50% છૂટછાટ આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tvlicensing.co.uk/check-if-you-need-one/for-your-home/blindseverely-sight-impaired-aud5/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=30 મે 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526063725/http://www.tvlicensing.co.uk/check-if-you-need-one/for-your-home/blindseverely-sight-impaired-aud5 |archive-date=26 મે 2011 |url-status=dead}}</ref> પ્રત્યાયન કાયદો 2003માં દર્શાવેલી રીત પ્રમાણે રકમનું ઉઘરાણું ખાનગી રીતે થાય છે, અને કેન્દ્ર સરકારને સંયુક્ત ભંડોળ તરીકે મળે છે. હાલમાં ''ટીવી લાયસન્સ'' ની રકમનું ઉઘરાણું બહારની સંસ્થા કેપિટા દ્વારા કરાય છે. અને તે ભંડોળ ત્યારબાદ નાણાંખાતા,સાંસ્કૃતિ, મીડિયા, અને રમતગમત વિભાગ (ડીસીએમએસ (DCMS))ને આપવામાં આવે છે. અને ઘારાસભા દ્વારા કાયદાકીય રીતે તેને માન્ય કરવામાં આવે છે વધારાની આવક કાર્ય અને પેન્શન વિભાગ દ્વારા, 75 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે સબસીડીયુક્ત લાયસન્સ પૂરુ પાડવામાં વપરાય છે. ઔદ્યોગિક એકમો અને વિદેશમાં કાર્યક્રમોની યાદીના વેચાણથી છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવકમાં વધારો થયો છે,<ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2004–2005 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/finance/annual_accounts/Annual_Accounts_2004-2005.pdf | author=BBC | format = PDF | pages = 94 | access-date= 6 July 2006}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> સાથે જ બીબીસી વર્લ્ડવાઈડ બીબીસીની મૂળ સાર્વજનિક સેવામાં £145 મિલિયન યોગદાન તરીકે આપે છે. બીબીસીની 2008-2009ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ,<ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2008–2009 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2008_09.pdf | author=BBC | format = PDF | pages = 103–104 | access-date = 21 January 2007}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> તેની આવક ઘટી છે, જેમ કે: * £3,493.8 મિલિયન ઘરના માલિકો પાસેથી ઉઘરાયેલી લાયસન્સ ફી; * £775.9 મિલિયન બીબીસીનો વાણિજ્યક વેપાર; * £294.6 મિલિયન સરકારી સહાય; * £41.1 મિલિયન વધારાની આવકમાંથી, જેવી કે વિદેશી પ્રસારણકર્તાઓને માહિતી પુરી પાડવી અને આયોજનની પત્રિકાઓના વેચાણ દ્વારા થતી આવક; જોકે લાયસન્સ ફી ઘણીવાર આલોચનાનો મુદ્દો બન્યો છે. એવી દલીલ છે કે બહુવિધ ક્ષેત્રોના યુગમાં બહુવિધ ચેનલો એક કર્તવ્ય છે, જેના માટે લાયસન્સ ફીની ચૂકવણી લાંબેગાળે યોગ્ય નથી. બીબીસી દ્વારા ઘરોમાં લાયસન્સ ફીની ચૂકવણા ન થતા, પત્રો મોકલવા માટે ખાનગી ક્ષેત્ર કેપિટા જૂથનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો, જેની મોટા પાયે નિંદા કરવામાં આવી, ખાસ કરીને કેટલાક ઘરો જેમાં ચૂકવણીની તારીખ પછી પણ પત્રો મોકલવામાં આવ્યા અને એવા પણ ઘરો હતા જેમને ટીવી લાયસન્સની જરૂરિયાત ન હોવા છતા પત્રો મોકલવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2006/09/22/ftlicence22.xml | title = Why am I being hounded like this? | publisher = [[Telegraph]] | date = 22 September 2006 | access-date = 6 February 2008 | location = London | first = Simon | last = Heffer | archive-date = 17 નવેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071117105208/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2006%2F09%2F22%2Fftlicence22.xml | url-status = dead }}</ref> બીબીસીએ આ માટે ટીવી વિજ્ઞાપનના માધ્યમથી લાયસન્સ ફીની ચૂકવણીની જરૂરિયાત અંગે માહિતી આપતી. કન્સરવેટિવ પક્ષના સાંસદ બોરીસ જ્હોનસન અને એન્ન વાઈડકોમ્બે આવા ધમકીભર્યા પત્રોની અને ચોરો જેવી ભાષાનો સંકેત આપતી જાહેરાતોની નિંદા કરી.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2005/05/26/do2602.xml | title = I won't pay to be abused by the BBC | publisher = [[Telegraph]] | date = 26 May 2005 | access-date = 6 February 2008 | location = London | first = Boris | last = Johnson | archive-date = 15 ઑગસ્ટ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070815114952/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=%2Fopinion%2F2005%2F05%2F26%2Fdo2602.xml | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/24455/BBC-bullies-shame-in-licence-fee-chaos | title = BBC bullies' shame in licence fee chaos |work=Daily Express |location=UK | date = 7 November 2007 | access-date = 6 February 2008}}</ref> ઓડિયો ક્લીપ્સ અને ટેલીવિઝન પ્રસારણ દ્વારા તેના શ્રોતાઓને બીબીસી વિશેની માહિતી આપવામાં આવતી.<ref>{{cite news | url = http://www.tvlicensing.co.uk/index.jsp | title = TV Licensing | publisher = [[TV Licensing]] | date = 2 June 2008 | access-date = 6 February 2008 | archive-date = 7 ફેબ્રુઆરી 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080207185717/http://www.tvlicensing.co.uk/index.jsp | url-status = dead }}</ref> લાયસન્સ ફીના દબાણને લઈને ઘણા સમૂહો અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. <ref>{{cite news | url = http://www.spiderbomb.com/tv/ | title = Example of Licence Fee pressure group | publisher = [[Campaign to Abolish the Licence Fee]] | date = 2 June 2008 | access-date = 6 February 2008 | archive-date = 20 ફેબ્રુઆરી 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080220031124/http://www.spiderbomb.com/tv/ | url-status = dead }}</ref> === ખર્ચ === બીબીસીએ તેના નાણાકિય વર્ષ 2005-2006માં તેના ખર્ચાનું વિવરણ કરતા તેને બૂ સ્વરૂપમાં વહેચ્યા હતા. માસિક લાયસન્સ ફીની રકમમા ઘટાડો આવ્યો<ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2005–2006 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | author = BBC | format = PDF | pages = 61 | access-date = 7 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613235235/http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | archive-date = 13 જૂન 2007 | url-status = dead }}</ref>: [[ચિત્ર:BBC licence fee expenditure percentage 2005-6 Redvers.png|right|450px]] {| class="wikitable" |- ! વિભાગો ! માલિક કિંમત (જીબીપી(GBP)) |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| બીબીસી વન | £3.52 |- style="background:#ffe0ff" ! style="background:#ffe0ff"| બીબીસી ટુ | £1.52 |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| ટ્રાન્સમિશન અને કલેક્શન કિંમત | £1.08 |- style="background:#e0ffff" ! style="background:#e0ffff"| રાષ્ટ્રના અને અગ્રેજી પ્રાંતના ટેલીવિઝન | £1.04 |- style="background:#e0ffe0" ! style="background:#e0ffe0"| બીબીસી રેડિયો 1, 2, 3, 4 અને ફાઇવ લાઇવ | £1.02 |- style="background:#ffdead" ! style="background:#ffdead"| ડિજિટલ ટેલીવિઝન ચેનલ્સ | £1.00 |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| રાષ્ટ્રના અને પ્રાદેશિક રેડિયો | 68p |- style="background:#ffe0ff" ! style="background:#ffe0ff"| બીબીસી ઓનલાઇન | 36p |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| બીબીસી જામ | 14p |- style="background:#e0ffff" ! style="background:#e0ffff"| ડિજિટલ રેડિયો સ્ટેશન્સ | 10p |- style="background:#e0ffe0" ! style="background:#e0ffe0"| ઈન્ટરેક્ટિવ ટીવી (બીબીસી રેડ બટન) | 8p |- ! ''કુલ'' | '''''£10.54'' ''' |} વર્ષ 2005–2006 માટેનો કુલ પ્રસારણ ખર્ચ <ref>{{cite web | title = Annual Report and Accounts 2005–2006 | url = http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | author = BBC | format = PDF | pages = 106–107 | access-date = 7 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613235235/http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Report_2005_06.pdf | archive-date = 13 જૂન 2007 | url-status = dead }}</ref>આ પ્રમાણે છે: [[ચિત્ર:BBC broadcasting expenditure 2005-6 Redvers.png|450px|right]] {| class="wikitable" |- ! વિભાગો ! કુલ ખર્ચ (£મિલિયન) |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| ટેલીવિઝન | 1443 |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| રેડિયો | 218 |- style="background:#99ccff" ! style="background:#99ccff"| બીબીસી ઓનલાઇન | 72 |- style="background:#ffe0e0" ! style="background:#ffe0e0"| બીબીસી જામ | 36 |- style="background:#e0ffff" ! style="background:#e0ffff"| ઈન્ટરએક્ટિવ ટીવી (બીબીસીઆઈ) | 18 |- style="background:#ffdead" ! style="background:#ffdead"| સ્થાનિક રેડિયો અને પ્રાદેશિક ટેલીવિઝન | 370 |- style="background:#e0ffe0" ! style="background:#e0ffe0"| કાર્યક્રમ આધારિત ખર્ચ | 338 |- style="background:#ffe0ff" ! style="background:#ffe0ff"| ઓવરહેડ્સ અને ડિજિટલ યુકે (UK) | 315 |- style="background:#ffffe0" ! style="background:#ffffe0"| પુન:રચના | 107 |- style="background:#99ccff" ! style="background:#99ccff"| ટ્રાન્સમિશન અને કલેક્શન કિંમત | 320 |- ! ''કુલ'' | '''''3237'' ''' |} == મુખ્યમથકો અને પ્રાદેશિક ઓફિસો == [[ચિત્ર:Bbc broadcasting house front.jpg|thumb|150px|લંડનના, પોર્ટલેન્ડ પેલેસ સ્થિત બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ પર આવેલુ બીબીસી (BBC)નું મુખ્યમથક, લંડન ]] [[File:BBC Northern Ireland Belfast.jpg|thumb|150px|બેલફાસ્ટના ઓરમેયુ એવેન્યુના બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ પર આવેલું બીબીસી (BBC) ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનું મખ્યમથક, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] લંડનના પોર્ટલેન્ડ પેલેસમાં આવેલુ બ્રોડકાસ્ટીંગ હાઉસ બીબીસીનું મુખ્યમથક છે. જે બીબીસીના દસમાંથી ત્રણ રેડિયો નેટવર્કનું ઘર છે (જેમાંથી 5 હાલમાં ડિજિટલ સેવા છે, જે એનાલોગ રેડિયોમાં સહાયક નથી). તે બીબીસી રેડિયો 3, બીબીસી રેડિયો 4, અને બીબીસી 7 છે. બિલ્ડીંગના આગળના ભાગમાં [[વિલિયમ શેક્સપીયર|વિલિયમ શેક્સસ્પિયર]]નું નાટક ''ધ ટેમ્પેસ્ટ'' ના પાત્રોમાંથી એરિક ગીલ દ્વારા બનાવાયેલુ પ્રોસ્પેરો અને એરિયલની પ્રતિમા છે. બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસનું નવીનિકરણ 2002માં શરૂ થયુ અને 2012 સુધીમાં પુર્ણ થવાનું આયોજન છે. બીબીસી મિલકતોના પુન:આયોજનના ભાગરૂપે, સમગ્ર બીબીસી ન્યૂઝ કોર્પોરેશનને સમાચાર કેન્દ્રથી બદલીને બીબીસી ટેલીવિઝન સેન્ટરમાં મોકલાશે, નવા બનતા બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ અંગે કહેવામાં આવે છે કે તો “વિશ્વમાં જીવંત પ્રસારણ માટેના મોટા કેન્દ્રમાંનું એક છે.”<ref>{{cite web | title = New Broadcasting House – The future | url = http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/thefuture/bh_project.shtml | author = BBC | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060521230740/http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/thefuture/bh_project.shtml | archive-date = 21 મે 2006 | url-status = dead }}</ref> આ બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ બની ગયા પછી તે બીબીસીના તમામ રાષ્ટ્રીય રેડિયો સ્ટેશનો, અને બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસનું મુખ્યમથક બની રહેશે. આ આયોજનનો મુખ્ય ભાગ છે યુદ્ધ પૂર્વેના બિલ્ડીંગના બે વધારાના બાંધકામોને તોડી પાડીને તેને સ્થાને સર રિચાર્ડ મેક્કોર્મેક દ્વારા ડિઝાઈન કરાયેલ વધારાના ભાગનું બાંધકામ<ref>{{cite web | title = New Broadcasting House | url = http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/timeline/index.shtml | author = BBC | access-date = 16 September 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060319200136/http://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/timeline/index.shtml | archive-date = 19 માર્ચ 2006 | url-status = dead }}</ref> કરવું. યુકે (UK)ના વ્હાઇટ સિટી અને પશ્ચિમ લંડનના શેફેર્ડ બુશ આસપાસના વિસ્તારોમાં બીબીસીના કર્મચારીઓ વસે છે, જોકે તેમાંથી મોટા ભાગના લોકો 2011માં ગ્રેટર માન્ચેસ્ટરના સેલફોર્ડમાં મીડિયા સિટી યુકેનું નિર્માણ થતા ત્યાં સ્થળાંતર કરશે. વ્હાઈટ સિટી અને શેફેર્ડમાં ઘણી જાણીતી ઈમારતો આવેલી છે, જેમકે બીબીસી ટેલીવિઝન સેન્ટર, અને વ્હાઈટ સિટી કોમ્પલેક્સ, જેમાં મીડિયા સેન્ટર, બ્રોડકાસ્ટ સેન્ટર, અને સેન્ટર હાઉસનો સમાવેશ થાય છે. બીબીસી ન્યૂઝ હાલમાં વ્હાઈટ સિટીમાં છે, પરંતુ પુર્નનિર્માણને કારણે તેમાંથી મોટા ભાગનું કામ બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસમાં થાય છે, જેમાં વર્લ્ડ સર્વિસ પણ સમાવિષ્ટ છે. લંડનમાં મુખ્ય બે વિસ્તાર છે (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ અને વ્હાઈટ સિટી), આ ઉપરાંત યુકે (UK)માં બીબીસીના સાત મોટા નિર્માણ કેન્દ્રો આવેલા છે: *કારડિફ (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ કારડિફ) *બેલફાસ્ટ (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ બેલફાસ્ટ) *ગ્લાસગો (બીબીસી પેસિફીક ક્યુએ) *બર્મિગહામ (ધ મેઇલબોક્સ) *માન્ચેસ્ટર (હાલમાં માન્ચેસ્ટરના ઓક્સફર્ટ રોડ સ્થિત, પરંતુ 2011માં મીડિયાસિટી યુકે (UK)માં જશે) *લીડ્સ (ક્વેરી હીલ) *બ્રિસ્ટોલ (બ્રોડકાસ્ટિંગ હાઉસ બ્રિસ્ટોલ), બીબીસી નેશનલ હિસ્ટ્રી યુનિટનું મુખ્યમથક *સાઉથેમ્ટન- બીબીસીના સૌથી મોટા ઇગ્લીંશ પ્રાંત બીબીસી સાઉથનું મુખ્યમથક આ ઉપરાંત ઘણા નાના સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક સ્ટુડિયો યુકે (UK)માં આવેલા છે. 2011માં બીબીસીએ તેના કેટલાક વિભાગો જેવા કે બીબીસી સ્પોર્ટ્સ અને બીબીસી ચિલ્ડ્રન્સ, સાથો સાથ બીબીસી રેડિયો 5 લાઇવ નોર્થને ગ્રેટ માન્ચેસ્ટર સ્થિત નવનિર્માણ પામી રહેલ સાલફોર્ડ ક્યુએસ ઈમારતમાં ખસેડવાનું આયોજન કર્યું છે.<ref>{{cite news | title = BBC Salford move gets green light | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/6708383.stm | author=[[BBC News Online]] | date = 31 May 2007 | access-date = 31 May 2007}}</ref> જે લંડનમાં કોઈ સમૂહના અકેન્દ્રીકરણના ચિન્હ તરીકે જોવાશે. == સેવાઓ == === ટેલીવિઝન === [[ચિત્ર:BBC_Newcastle.jpg|thumb|right|બીબીસી (BBC) નોર્થ ઈસ્ટ અને કુમ્બરિઆ, ન્યૂકાસ્ટેલ]] [[File:BBC Scotland.jpg|thumb|સ્કોટલેન્ડના ગ્લાસગો સ્થિત બીબીસી (BBC) સ્કોટલેન્ડ અને બીબીસી અલ્બાના મુખ્યમથકો.]] [[ચિત્ર:Salford Quays Media City.jpg|thumb|right|મીડિયા સિટી:યુકે, માન્ચેસ્ટર ]] યુ.કે. (UK)માં, બીબીસી વન અને બીબીસી ટુ આ બંને બીબીસીની મુખ્ય બે ટેલીવિઝન ચેનલ છે. ઘણા અન્ય ડિજિટલ સ્ટેશન પણ પ્રસારિત થાય છે: જેમાં બીબીસી થ્રી, બીબીસી ફોર, બીબીસી ન્યૂઝ, બીબીસી પાર્લામેન્ટ અને બાળકો માટેની બે ચેનલ સીબીબીસી અને સીબેબીઝનો પણ સમાવેશ થાય છે. યુ.કે. (UK)માં હવે ડિજિટલ ટેલીવિઝનનો વ્યાપ વધ્યો છે, ત્યારે આગામી ડિસેમ્બર 2012 સુધીમાં તેમાં તબક્કાવાર પ્રસારણને અનુરૂપ ફેરફાર પણ શરૂ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite news | title = BBC News Report | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6453087.stm | date = 15 March 2007 | access-date = 15 March 2007}}</ref> બીબીસી વન એ પ્રાદેશિક ટીવી સેવા છે, જે સમગ્ર દિવસ દરમિયાન પ્રાદેશિક સમાચાર અને અન્ય પ્રાદેશિક કાર્યક્રમ રજૂ કરે છે. આ ભિન્નતાને કારણે આ ચેનલને બીબીસી 'નેશન્શ' પણ કહેવામાં આવે છે, દા.ત. ઉત્તરી આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વેલ્સ આ બધા દેશોમાં પ્રાદેશિક કાર્યક્રમો બીબીસી વન અને ટુ પર જ પ્રસારિત કરવામાં આવે છે. બીબીસી ટુ ચેનલ ભિન્નતાને કારણે હજી ઇંગ્લેન્ડમાં ઓછી જોવા મળે છે, તેમ છતાં મોટાભાગના પ્રાંતમાં તે હજી પણ મુખ્ય કાર્યક્રમ અનુરૂપ માહિતી પૂરી પાડે છે. બીબીસી ટુ એ 1964માં 625 લાઇન પર પ્રસારિચ કરવામાં આવેલી સૌપ્રથમ હતી, ત્યારબાદ 1967માં નાના પાયે પણ રોજિંદા ધોરણે રંગીન સેવા શરૂ થઈ. 1969ના નવેમ્બર માસમાં બીબીસી વન ચેનલ પણ તેને અનુસર્યું. 2008 સપ્ટેમ્બરમાં એક નવી સ્કોટીશ ગીલિક ટેલીવિઝન ચેનલ, બીબીસી આલ્બા શરૂ કરવામાં આવી. આ સ્કોટલેન્ડમાંથી પ્રસારિત થતી એવી પહેલી ચેનલ છે જેમાં સમગ્ર શૈલી અથવા કળાનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે તથા આ ચેનલ પર પ્રસારિત થતા લગભગ સમગ્ર કાર્યક્રમ સ્કોટલેન્ડમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ ચેનલની સુવિધા હાલ {{When|date=March 2010}} ફક્ત સેટેલાઇટ કે કેબલ ટેલીવિઝન પર જ પ્રાપ્ય છે. રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ, બેલ્જિયમ, નેધરલેન્ડ અને સ્વિટ્ઝરલેન્ડ જેવા દેશોમાં પણ બીબીસીની ચેનલ ઘણી અલગ-અલગ રીતે પ્રાપ્ય છે. આ દેશોમાં ડિજિટલ અને કેબલ ઓપરેટરો બીબીસી વન, બીબીસી ટુ અને બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝ જેવી બીબીસીની ઘણી ચેનલોનું પ્રસારણ કરે છે. આ સાથે રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડના દર્શકો ઉત્તરિય આર્લેન્ડ અથવા વેલ્સમાં ટ્રાન્સમિટરમાંથી સિગ્નલ્સ ફંટાઈ જતા અથવા એવા ટ્રાન્સમિટરો કે જેઓ યુકેથી બ્રોડકાસ્ટ થતા હોય તેમના પુન:પ્રસારણમાં વિચલન દ્વારા ઓફ એર અથવા ડિજિટલ સેટેલાઇટ દ્વારા બીબીસી સેવાઓનો લાભ મેળવે છે. 9 જૂન, 2006થી, બીબીસીએ બીબીસી એચડી (BBC HD) નામ અંતર્ગત 6થી 12 માસના પ્રાયોગિક ધોરણે એક ઉચ્ચ-ક્ષમતાયુક્ત ટેલીવિઝન પ્રસારણ કર્યું. ત્યારપછીની ઘણા વર્ષો સુધી કંપનીએ આ જ માળખામાં કાર્યક્રમો તૈયાર કર્યા, અને કહ્યું કે, 2010 સુધીમાં એચડીટીવી (HDTV)માં 100% નવા કાર્યક્રમો તૈયાર થવાની આશા છે.<ref>{{cite web | title = BBC Press Release: ''BBC to trial High Definition broadcasts in 2006'' | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/11_november/08/hdtv.shtml | date = 8 November 2005 | access-date= 7 July 2006}}</ref> 3 નવેમ્બર, 2010ના ઉચ્ચ-નિરૂપણ સાથે એક થી વધુ જગ્યાએ બીબીસી વનનું પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું. 1975થી બીબીસી એ બ્રિટિશ ફોર્સ બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ (બીએફબીએસ) (BFBS) માટે પણ ટીવી કાર્યક્રમો પૂરા પાડે છે, જેમાં યુકે (UK)ની લશ્કરી સેનાના જવાનો માટે ખાસ જોવાના અને સાંભળવા માટે બે ચેનલો પણ સામાવિષ્ટ છે. 2008માં, બીબીસીએ યુકે (UK)માં તેની કેટલીક ચેનલોનું જીવંત પ્રસારણ કરવાનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો, અને નવેમ્બર, 2008માં બીબીસીની દરેક પ્રમાણભૂત ટેલીવિઝન ચેનલ ઓનલાઇન જોઇ શકાય તે રીતે ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી.<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/11_november/19/simulcast.shtml બીબીલી વન અને બીબીસી ટુ બંનેનું 27 નવેમ્બરેથી એક સાથે પ્રસારણ થશે]</ref> === રેડિયો === બીબીસી પાસે પાંચ મુખ્ય રાષ્ટ્રીય સ્ટેશનો છે: * રેડિયો 1 ("સૌથી સારું નવું સંગીત અને મનોરંજન ") * રેડિયો 2 (સાપ્તાહિક 12.9 મિલિયન સાંભળનારા લોકો સાથે યુ.કે. (UK)નું સૌથી વધુ સાંભળવામાં આવતું રેડિયો સ્ટેશન)<ref>{{cite web | title = Quarterly Summary of Radio Listening – Quarter 1 2006 – National Stations | url = http://www.rajar.co.uk/quarterlysummary/qstsvfiles/135/Q12006National.pdf | author = RAJAR | authorlink = RAJAR | format = PDF | date = 11 May 2006 | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060723051549/http://www.rajar.co.uk/quarterlysummary/qstsvfiles/135/Q12006National.pdf | archive-date = 23 જુલાઈ 2006 | url-status = live }}</ref> * રેડિયો 3 (ક્લાસિકલ અને જેઝ સંગીત) * રેડિયો 4 (હાલની ઘટના, વાસ્તવિક, નાટક અને હાસ્યરસ શૈલી) * રેડિયો 5 લાઇવ (24 કલાક સમાચાર, રમત અને ચર્ચા) ડિજિટલ રેડિયો મંચ પર તાજેતરના વર્ષમાં જ પાંચ નવા રાષ્ટ્રીય સ્ટેશન રજૂ થયા, જેમાં ફાઇવ લાઇવ સ્પોર્ટ એક્સટ્રા(ફાઇવ લાઇવની સાથી ચેનલ તરીકે વધારાના પ્રાસંગિક કવરેજને ધ્યાનમાં રાખીને), 1એક્સટ્રા (કાળા લોકો માટેના, શહેરી તેમજ ખ્રિસ્તી ધર્મના સાક્ષાત્કાર કરતા સંગીત માટે), 6 મ્યુઝિક(મુખ્યશૈલીને બાદ કરતા રોજિંદા જીવનને પ્રસારિત કરતા સંગીત માટે), બીબીસી રેડિયો 7(હાસ્યરસ શૈલી, નાટક અને બાળકોના કાર્યક્રમ માટે) અને એક એવું સ્ટેશન જે 1970માં રજૂ થયેલા મુખ્ય બીબીસી લોકલ રેડિયોમાંથી અલગ થયું છે, અને હજી પણ ઇંગ્લેન્ડના કેટલાક હિસ્સામાં મધ્યમ વેવ ફ્રિક્વન્સી પર પ્રસારિત થાય છે, બીબીસી એશિયન નેટવર્ક (અંગ્રેજી અને અન્ય ઘણી [[બ્રિટીશ એશિયન|બ્રિટિશ દક્ષિણ એશિયાની]] ભાષામાં બ્રિટિશ દક્ષિણ એશિયન ચર્ચા, સંગીત અને સમાચાર માટે). વધારામાં હવે યુ.કેમાં ડીએબી (DAB) પર બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ પણ પ્રસારિત થાય છે. ઇંગ્લેન્ડમાં સ્થાનિક સ્ટેશનના પણ નેટવર્ક છે, જેમાં ચર્ચા, સમાચાર અને સંગીતનું પ્રસારણ કરવામાં આવે છે, અને ચેનલ આઇસલેન્ડ ઉપરાંત બીબીસી રેડિયો વેલ્સ, બીબીસી રેડિયો સીમરુ(વેલ્સમાં), બીબીસી રેડિયો સ્સ્કૉટલેન્ડ, બીબીસી રેડિયો નાન ગૈધીલ(સ્કોટ ગેલિકમાં), બીબીસી રેડિયો અલ્સ્ટર અને બીબીસી રેડિયો ફોયેલ જેવા રાષ્ટ્રીય સ્ટેશન્સ (રાષ્ટ્રના રેડિયો)નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ચેનલ આઇલેન્ડ ઓફ ગ્યુર્નસી માટે બીબીસી ગ્યુર્નસી અને જર્સી માટે બીબીસી રેડિયો જર્સી જેવી પ્રાદેશિકં રેડિયો સેવા પણ બીબીસી પૂરી પાડે છે. સાથોસાથ બીબીસી ચેનલ આઇસલેન્ડમાંથી પ્રાદેશિકં ટીવી સમાચારોને પણ પ્રસારિત કરે છે. આ સુવિધા સગવડતા અનુસાર આપવામાં આવે છે, ચેનલ આઇસલેન્ડ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનો હિસ્સો નથી એવું જાહેર કરવામાં આવ્યા બાદ સ્થાનિક રીતે લેવામાં આવેલી પરવાનગીની ફીને આધારે જ ગ્યુર્નસી અને જર્સીનું પ્રસારણ મોટે પાયે કરવામાં આવે છે. ઇસ્લે ઓફ મેન ટાપુ પાસે તેનું પોતાનું લાંબા સમયથી ચાલતું વ્યવસાયી રેડિયો સ્ટેશન મેનક્સ રેડિયો છે, જેને કારણે બીબીસી કોઇ અલગ પ્રાદેશિકં સેવા આ ટાપુ માટે પૂરું પાડતું નથી. વૈશ્વિક દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખીને બીબીસી તેની વિદેશી ઓફિસના ભંડોળ દ્વારા સંચાલિત બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસનું વૈશ્વિક સ્તરે પ્રસારણ કરવામાં આવે છે,જે વૈશ્વિક સ્તરે શોર્ટવેવ રેડિયો તરીકે અને યુકે (UK)માં ડીએબી (DAB) ડિજિટલ રેડિયો તરીકે પ્રસારિત થાય છે. વૈશ્વિક સેવા એ કોઇપણ સમાચાર કે કાર્યક્રમની માહિતી મેળવવા માટેનો મોટો સ્ત્રોત છે, જે સમગ્ર વિશ્વના 150 મુખ્ય શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છે. જેને વૈશ્વિક સ્તરે સપ્તાહિક 163 મિલિયન લોકો સાંભળે છે. 2005 અનુસાર, આ સેવાનું પ્રસારણ 33 ભાષા અને પ્રદેશિક બોલી (અંગ્રેજી સહિત)માં થાય છે, જો કે દરેક ભાષા દરેક વિસ્તારમાં પ્રસારિત થતી નથી.<ref>{{cite web | title = Annual Review 2005–2006: A year in brief | url = http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/annual_review/2005/year_in_brief.shtml | author=BBC World Service | authorlink = BBC World Service | format = PDF | access-date = 21 January 2007}}</ref> 2005માં, બીબીસીએ જાહેર કર્યુ કે, તે ધીમે-ધીમે થાઇ ભાષામાં તેના રેડિયો પ્રસારણમાં ઘટાડો કરશે (જે 2006માં બંધ થઇ ગયું)<ref>{{cite news|title= BBC Thai service ends broadcasts| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4609860.stm | author=Clare Harkey | date = 13 March 2006 | access-date = 8 November 2008 |publisher=BBC News}}</ref> અને પૂર્વિય યુરોપિયન ભાષા અને તેના સંસાધનોને ફેરબદલ કરીને નવા અરેબિક ભાષાના સેટેલાઇટ ટીવી પ્રસારણ સ્ટેશન ( રેડિયો અને ઓનલાઇનના સમાવેશ સાથે) 2007માં મધ્ય પૂર્વિય દેશોમાં રજૂ કરશે.<ref>{{cite web | title = BBC Arabic TV appoints former Al Jazeera employee as news editor | url = http://www.metimes.com/articles/normal.php?StoryID=20060315-071402-4650r | author = Middle East Times | authorlink = Middle East Times | date = 15 March 2006 | access-date = 6 July 2006 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જ્યાં બ્રિટિશ સૈનિકોએ મથક બનાવ્યુ હોય તે દેશોમાં પ્રસારણ કરવા માટે 1943થી બીબીસી, બ્રિટિશ ફોર્સિસ બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસને પણ રેડિયો કાર્યક્રમો પૂરા પાડે છે. સમગ્ર રાષ્ટ્રીય, પ્રાદેશિકં અને પ્રાંતિય બીબીસી રેડિયો સ્ટેશન ઉપરાંત બીબીસી વર્લ્ડ સેવા દરેક કાર્યક્રમ રીયલ ઓડિયો સ્ટ્રિમિંગ ફોરમેટમાં ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છે. એપ્રિલ 2005માં, બીબીસીએ થોડા રેડિયો કાર્યક્રમને પોડ કાસ્ટ તરીકે શરૂ કરવાની એક ઓફર કરી.<ref>{{cite web | url =http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/04_april/14/pod.shtml | title = BBC Press Release: ''BBC to podcast up to 20 more programmes including Today and Radio 1 speech highlights'' | date = 14 April 2005 | access-date= 13 July 2006}}</ref> ઐતિહાસિક રીતે 1967 સુધી, યુકે (UK)માં સ્થિત બીબીસી એ એકમાત્ર (કાયદાકિય) રેડિયો પ્રસારણ હતું, જ્યારે યુનિવર્સિટી રેડિયો યોર્ક(યુઆરવાય (URY)), ''રેડિયો યોર્ક'' ના નામ હેઠળ પ્રથમ વખત રજૂ થયું ત્યારે તે દેશનું પ્રથમ (અને અત્યારે સૌથી જૂનું) કાયદાકિય સ્વતંત્ર રેડિયો સ્ટેશન હતું. જો કે, બીબીસીએ આ પહેલા ક્યારેય પણ સંપૂર્ણ ઇજારો ક્યારેય પણ ભોગવ્યો નથી કારણકે બીજા ઘણા પ્રાદેશિક સ્ટેશન( જેમકે રેડિયો લક્ઝીમબર્ગ) 1930થી અંગ્રેજીથી બ્રિટન સુધીમાં તેના કાર્યક્રમો પ્રસારીત કરતા હતા અને ઇસ્લે ઓફ મેન સ્થિત મેનક્સ રેડિયો 1964માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. બીબીસી રેડિયો નવ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડામાં એક્સએમ સેટેલાઇટ રેડિયો અને સિરિયસ સેટેલાઇટ રેડિયો પર લઇ જવામાં આવ્યો છે. બીબીસી હવે ધી રેડિયો એકાદમીનું પુરસ્કર્તા બની ગયુ છે.<ref>ધી રેડિયો એકેડમી [http://www.radioacademy.org/about/patrons/ "પેટ્રોન્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107234239/http://www.radioacademy.org/about/patrons/ |date=7 જાન્યુઆરી 2010 }}</ref> === સમાચાર === બીબીસી સમાચાર એ સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ સમાચાર મેળવીને પ્રસારિત કરતી ચેનલ છે, <ref>{{cite web | title = Key Facts – BBC News and Current Affairs | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/news.shtml |month=October | year=2006 | author=BBC Press Office | access-date = 21 January 2007}}</ref>{{Failed verification|date=March 2010}} બીબીસી પ્રાદેશિકં રેડિયો ઉપરાંત બીબીસી ન્યુઝ, બીબીસી પાર્લિયામેન્ટ અને બીબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ તથા બીબીસી રેડ બટન, સીફેક્સ અને બીબીસી ન્યુઝ ઓનલાઇન જેવા ટેલીવિઝન નેટવર્કને સેવા પૂરી પાડે છે. બીબીસીની નવી સમાચાર સેવા મોબાઇલ ફોન પર મોબાઇલ સેવા અને પીડીએએસ સેવા પણ પૂરી પાડે છે. જેમાં ડેસ્કટોપ ન્યુઝની તાત્કાલિક જાણ, ઇ-મેઇલની જાણકારી અને ડિજિટલ ટીવીની જાણકારીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. {| align="right" |- | [[ચિત્ર:Weekly reach of the BBC 2005-6 Redvers.png|200px|none|thumb|યુકેમાં બીબીસી (BBC)ના તમામ સેવાઓની સાપ્તાહિક પહોંચ<ref name="press77">[129]</ref>]] |- | [[ચિત્ર:Weekly reach of BBC radio stations 2005-6 Redvers.png|thumb|200px|none|બીબીસી (BBC)ના પાંચ રાષ્ટ્રીય સદૃશ રેડિયો સ્ટેશનોની સાપ્તાહિક પહોંચ<ref name="press77" />]] |- | [[ચિત્ર:Weekly reach of BBC television stations 2005-6 Redvers.png|200px|none|thumb|બીબીસીની પ્રાદેશિક ટેલીવિઝન સેવાની સાપ્તાહિક પહોંચ<ref name="press77" />]] |- | [[File:BBC TV Centre.jpg|thumb|center|200px|વ્હાઇટ સિટી સ્થિત બીબીસી (BBC) ટેલીવિઝન સેન્ટર, પશ્ચિમ લંડન.]] |} નંબર જાહેર કરતા આંકડા અનુસાર, લંડનમાં થયેલા 7 જુલાઇ, 2005ના લંડનમાં થયેલા બોમ્બના હુમલા કે કોઇ મોટી વ્યક્તિની અંતિમવીધી જેવી કોઇ મોટી મુશ્કેલીના સમય દરમિયાન યુ.કે.ના દર્શકો અન્ય કોમર્શિયલ હરિફોની તુલનાએ બીબીસીના પ્રસારણ અને તેને કેવી રીતે દર્શાવે છે તેના પર ધ્યાન આપે છે.<ref>{{cite news | last = Cozens | first = Claire | title = BBC news ratings double |work=The Guardian |location=UK | date = 8 July 2005 | url = http://media.guardian.co.uk/overnights/story/0,,1524235,00.html | access-date = 25 December 2006 | location=London}}</ref> 7મી જુલાઇ, 2005ના દિવસે, લંડનની જાહેર વાહનવ્યવહાર સુવિધામાં પહેલેથી નક્કી કરેલા એક પછી એક બોમ્બ ધડાકા કરવામાં આવ્યા હતા, 7 જુલાઇના 12:00ના સમયે બીબીસીની ઓનલાઇન વેબસાઇટ પર સૌથી વધુ 11જીબી (Gb)/એસ બેન્ડવિથનો વપરાશ નોંધાયો હતો. બીબીસી ન્યુઝે આ બનાવના દિવસે કુલ 1 બિલિયન જેટલી ક્લિક થઇ હતી(જેમાં દરેક ફોટોગ્રાફ અને લખાણ અને એચટીએમએલ (HTML)નો સમાવેશ થાય છે.), જેમાં 5.5 ટેરાબાઇટ જેટલા ડેટા પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા. એ દિવસે એક મુખ્ય સમયે બીબીસી ન્યુઝની વેબસાઇટ પર પ્રતિ સેકન્ડ 40,000 પાનાની અરજ કરવામાં આવી હતી. એ પહેલા ના દિવસે 2012 ઓલમ્પિકની રમત લંડનમાં યોજવામાં આવશે એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ત્યારે સૌથી વધુ 5જીબી/એસનો વપરાશ જોવા મળ્યો હતો. એ પહેલા દરેક સમયગાળામાં સૌથી વધુ ઉંચાઇએ જોવા મળેલા સમાચારોમાં [[માઇકલ જેકસન|માઇકલ જેક્સન]] અંગેનો નિર્ણય હતો જેમાં 7.2જીબી/એસનો વપરાશ જોવા મળ્યો હતો.<ref>{{cite web | title = Statistics on BBC Webservers 7&nbsp;July 2005 | url = http://www.bbc.co.uk/feedback/07July_Statistics.shtml | author = BBC | access-date = 13 November 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012141440/http://www.bbc.co.uk/feedback/07July_Statistics.shtml | archive-date = 12 ઑક્ટોબર 2006 | url-status = live }}</ref> === લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં બીબીસી તરફી વલણ === 1950માં પીટર સેલર્સની ભાષાંતર કરેલી “''ધ ગૂન શો'' ”માં ટુંકુ કરેલુ નામ “ધી બીબ” જ્યારે રજૂ કરવામાં આવ્યુ ત્યારબાદ જૂના પ્રાદેશિકં યુ.કેના દર્શકો જ્યારે “બીબ બીબ કીબ” યાદ કરે ત્યારે બીબીસીને “ધી બીબ” તરીકે ક્યારેક જૂએ છે. આ કેન્ની ઇવેરેટ્ટ પાસેથી લઇને તેને ટુંકુ કરીને પ્રખ્યાત કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite web | url = http://www.radiorewind.co.uk/kenny_everett_page.htm | title = Radio Rewind: Kenny Everett | last = Davies | first = Alan | access-date = 10 May 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070501114549/http://www.radiorewind.co.uk/kenny_everett_page.htm | archive-date = 1 મે 2007 | url-status = dead }}</ref> અન્ય ટુંકુ નામ જે હવે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં આવે છે તે છે. “આન્ટી”, જૂની ફેશનના લોકોને હાલના લોકો દ્વારા “આન્ટી ક્નોસ બેસ્ટ” જેવું વલણ દર્શાવવામાં આવતું હતું.( કદાચ પહેલાના દિવસોમાં બાળકોના કાર્યક્રમોના સંચાલકોને જો “આન્ટી” અને “અંકલ” તરીકે રજૂ કરવામાં આવતા હોય તો તેને પણ સૂચન તરીકે ધ્યાને રાખીને આ નામ આપવામાં આવ્યું હોય.).<ref>{{cite web |title=BBC Press Release: ''Mark Thompson celebrates the official opening of a new state-of-the art BBC building in Hull'' |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/10_october/21/hull.shtml |date=21 October 2004 |access-date=6 July 2006}}</ref> આ દિવસોમાં જ્યારે બીબીસીના પ્રથમ સંચાલક અધિકારી તરીકે જ્હોન રેઇથે પદવી સંભાળી ત્યારે બે ટુંકા નામ “આન્ટી બીબ” એક સાથે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હતા. અને આન્ટીનો ઉપયોગ ''આન્ટી્સ બ્લૂમર્સ'' જેવા કાર્યક્રમના આઉટટેક સંદર્ભે પણ ઉપયોગમાં આવતો હતો.<ref>{{cite web |title=IMDB listing for ''Auntie's Big Bloomers''|url=http://www.imdb.com/title/tt0159155/ |access-date=7 May 2007}}</ref> == અન્ય માધ્યમ સ્થાનો == === ઇન્ટરનેટ === બીબીસીની ઓનલાઇન હાજરીમાં સામાચાર વેબસાઇટ અને કોમ્પ્યુટર પર જૂના ડેટા વ્યાપક પ્રમાણમાં પ્રાપ્ય છે. બીબીસી ઓનલાઇનના નામની ફરીથી બ્રાન્ડ ઉભી કરતા પહેલા, સૌથી પહેલા એ બીબીસી ઓનલાઇનના નામે લોન્ચ થયું હતું, ત્યારબાદ તેનું નામ બીબીસીઆઇ થયું અને ત્યારબાદ બીબીસી.કો.યુકે થયું હતું. આ વેબસાઇટ જીઓઆઇપી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે અને જ્યારે યુકેની બહારના દર્શકો સુધી પહોચે ત્યારે તેમાં જાહેરાત પણ પ્રદર્શિત થાય છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6385175.stm બીબીસી ન્યૂઝ | એડવર્ટાઇઝમેન્ટ | બીબીસી કીપ વેબ અડવર્ટ ઓન એજન્ડા]</ref> બીબીસીના દાવા અનુસાર, આ સાઇટ “યુરોપની સૌથી પ્રખ્યાત લખાણયુક્ત વેબસાઇટ છે.”<ref>{{cite web | title = bbc.co.uk Commissioning | url = http://www.bbc.co.uk/commissioning/newmedia/websites.shtml | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040829235845/http://www.bbc.co.uk/commissioning/newmedia/websites.shtml | archive-date = 29 ઑગસ્ટ 2004 | url-status = dead }}</ref> અને યુ.કેના 13.2 લાખ લોકો પ્રતિદિવસ આ વેબસાઇટના 2 લાખથી પણ વધુ પાનાની મુલાકાત લે છે.<ref>{{cite web | title = bbc.co.uk Key Facts | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/website.shtml | access-date = 6 July 2006 | archive-url = https://archive.today/20120719113530/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/website.shtml | archive-date = 19 જુલાઈ 2012 | url-status = dead }}</ref> એલેક્સની ટ્રાફિક રેન્ક સિસ્ટમની દ્રષ્ટિએ, જુલાઇ 2008માં બીબીસી ઓનલાઇનએ વિશ્વની સૌથી વધુ પ્રખ્યાત અંગ્રેજી ભાષાની વેબસાઇટમાં 27માં સ્થાને હતી.<ref>{{cite web | title = Top English-language Sites | url = http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=lang&lang=en | author = Alexa | authorlink = Alexa Internet | access-date = 12 July 2008 | archive-date = 21 મે 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060521045444/http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=lang&lang=en | url-status = dead }}</ref> અને સૌથી વધુ પ્રખ્યાત સમગ્ર વેબસાઇટમાં 46માં સ્થાન પર છે.<ref>{{cite web | title = Global Top 500 Sites | url = http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none | author = Alexa | authorlink = Alexa Internet | access-date = 12 July 2008 | archive-date = 21 ડિસેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071221013528/http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none | url-status = dead }}</ref> બીબીસીનું મુખ્યપાનાની નવી આવૃતિ ડિસેમ્બર 2007માં સૌપ્રથમ રજૂ કરવામાં આવી હતી, ઉપરાંત નવી વેબસાઇટમાં વપરાશકર્તા તેની જરૂરિયાતને અનુરૂપ બીબીસીની ઇન્ટરનેટ સુવિધામાં ફેરફાર કરી શકવા પણ સક્ષમ છે. 28 ફેબ્રુઆરી 2008થી આ સુવિધા પણ કાયમી કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/bbcinternet/2007/12/a_lick_of_paint_for_the_bbc_ho.html|title=A lick of paint for the BBC homepage|author=Richard Titus|publisher=[http://www.bbc.co.uk/blogs/bbcinternet BBC Internet Blog]|date=13 December 2007|access-date=5 February 2008}}</ref> કરવામાં આવ્યો છે, કાર્યક્રમમાં વેબસાઇટ સંબંધિત વિભાગમાં તે સાંભળનારા અને દર્શકો બંને માટે એક સરખો છે. આ સાઇટ તેના દરેક વપરાશકર્તાને રેડિયોના મોટાભાગના કાર્યક્રમો સાંભળવાની અને બીબીસી આઇપ્લેયર પર પ્રસારિત થયેલા કાર્યક્રમને તેના પ્રસારણના સાત દિવસ પછી સુવિધા પૂરી પાડે છે, આ સુવિધા 27 જુલાઇ 2007ના પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવી છે, હાલ છેલ્લા 7 દિવસના કાર્યક્રમ માટે અને 30 દિવસ સુધી ઓફલાઇન વપરાશ માટે રેડિયો કે ટીવીના કાર્યક્રમોના વેબપ્રસારણ માટે પીર-ટુ-પીર અને ડીઆરએમ (DRM) ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેને કારણે વીડિયોનો પ્રવાહ હાલ યોગ્ય રીતે જોઇ શકાય છે. તેમજ, ક્રિએટીવ આર્ચિવ લાયસન્સ ગ્રુપ દ્વારા bbc.co.uk વેબસાઇટ ઇન્ટરનેટ દ્વારા તેના અમુક જૂના ડેટાને કાયદાકિય રીતે ડાઉનલોડ કરવાની પણ મંજૂરી આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/01_january/03/archive.shtml | title = BBC Press Release: ''BBC News opens its archives for the first time'' | date = 3 January 2006 | access-date = 3 October 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231022204850/https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/01_january/03/archive.shtml | archive-date = 22 ઑક્ટોબર 2023 | url-status = dead }}</ref> ફેબ્રુઆરી 2008થી “બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ”ના નામના સ્ટુડિયો મથાળા હેઠળ એપલ આઇટ્યુન્સમાં ટેલીવિઝન કાર્યક્રમ પણ ડાઉનલોડ કરવાની મંજૂરી આપે છે. બીબીસી જામ એ મુફ્ત ઓનલાઇન સુવિધા છે, જે બ્રોડબેન્ડ અને નેરોબેન્ડ જોડાણ દ્વારા પ્રસારિત થાય છે, જેમાં ઉચ્ચગુણવત્તાયુક્ત અરસપરસની ક્રિયા દ્વારા ખૂબ જ યોગ્ય રીતે ઘરે અથવા શાળામાં શિક્ષણ પૂરૂ પાડશે. જાન્યુઆરી 2006માં તૈયાર કરવામાં આવેલી વિગત હાલ પ્રાપ્ય છે જો કે ઉદ્યોગોના વ્યાવસાયિક ક્ષેત્ર દ્વારા તેના રસને નુક્શાન કર્તા હોવાના યુરોપિયન કમિશનમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપને લીધે બીબીસી જામને 20 માર્ચ, 2007થી કામચલાઉ ધોરણે અટકાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbctrust/news/press_releases/14_03_2007.html|title=BBC Trust suspends BBC Jam|publisher=[[BBC Trust]]|date=14 March 2007|access-date=5 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080126171441/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/news/press_releases/14_03_2007.html|archive-date=26 જાન્યુઆરી 2008|url-status=live}}</ref> તાજેતરના વર્ષોમાં ઘણી મોટી ઓનલાઇન કંપનીઓ અને રાજકારણીઓએ એવી ફરિયાદ કરી છે કે bbc.co.uk વેબસાઇટને ટેલીવિઝનની પરવાનગી દ્વારા ઘણું ફંડ મળી રહે છે, એટલે કે અન્ય વેબસાઇટ bbc.co.uk પર આવતી મોટી સંખ્યામાં મુફ્ત ઓનલાઇન લખાણયુક્ત જાહેરાતની તુલના કરી શકવા માટે સક્ષમ નથી.<ref>{{cite web | title = Department of Culture, Media and Sport: Independent Review of BBC Online, pp41-58 | url = http://www.culture.gov.uk/NR/rdonlyres/45F9953F-CE61-4325-BEA6-400DF9722494/0/BBCOnlinereview.pdf | last = Graf | first = Philip | format = PDF | access-date = 6 July 2006}}</ref> ઘણાલોકોએ તો એવો પણ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે bbc.co.uk પર ખર્ચવામાં આવતી પરવાનગી ફીની કિંમતમાં ઘટાડો કરવાની જરૂર છે કે પછી જાહેરાત કે લવાજમની કિંમત સાથે તેને બદલાવવાની જરૂરિયાત છે, કે પછી આ સાઇટ પર દર્શાવવામાં આવતા લખાણની સંખ્યામાં ઘટાડો કરવાની જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web | author = British Internet Publishers Alliance | title = BIPA Response to Review of the BBC’s Royal Charter | url = http://www.bipa.co.uk/getArticle.php?ID=325 | date = 31 May 2005 | access-date = 6 July 2006 | archive-date = 27 ઑગસ્ટ 2006 | archive-url = https://archive.is/20060827040457/http://www.bipa.co.uk/getArticle.php?ID=325 | url-status = dead }}</ref> આ બધાના પરિણામે બીબીસી એક નવી ખોજ સાથે આવ્યું છે, નવું કોઇ આયોજન અમલમાં મૂકીને તેઓ તેની ઓનલાઇન સુવિધા પૂરી પાડવાના આયોજનમાં ફેરફાર કરશે. bbc.co.uk હવે બજારમાં ખાલી જગ્યા પૂરવાની રીતે જોવા મળશે અને વપરાશકર્તાને હાલની બજારની સ્થિતી અને નિયમોથી માહિતગાર કરશે. (દા.ત. પ્રાદેશિકં બનાવ અને માહિતી અને ટાઇમટેબલ પૂરા પાડવાને સ્થાને તે વપરાશકર્તાને તે વેબસાઇટની બહાર જ આ પ્રકારની માહિતી પ્રાપ્ય કરશે.) આ આયોજન એક હિસ્સા અનુસાર, બીબીસી તેની અમુક વેબસાઇટ બંધ પણ કરશે અને તેના દ્વારા મળતી રકમને અન્ય વિભાગને ફરીથી વિકસાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે.[164][166] આ યોજનાના ભાગરૂપ બીબીસી તેની કેટલીક વેબસાઇટો બંધ કરી અન્ય ફરીથી નાણાંને મનોરંજન માટે ફરીથી વિકસિત કરેલા કેટલાક ભાગોમાં મૂકવાના વિચારનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Public value key to BBC websites | publisher=BBC News Online | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/3992875.stm | date = 8 November 2004 | access-date = 6 July 2006}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.independent.co.uk/media/article1219009.ece|title=99 per cent of the BBC archives is on the shelves. We ought to liberate it|work=The Independent|location=London|date=14 August 2006|first=Ian|last=Burrell|access-date=26 April 2010|archive-date=6 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706020214/http://news.independent.co.uk/media/article1219009.ece|url-status=dead}}</ref> 26, ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ ધી ટાઇમ્સના એક દાવા અનુસાર, બીબીસીના સંચાલક અધિકારી માર્ક થોમ્પસને બીબીસી વેબની આઉટપુટ 50 ટકા સુધી ઘટાડવા માટે કહ્યું હતું, જેમાં ઓનલાઇન કર્મચારીઓની સંખ્યા અને નાણાકિય અંદાજમાં પણ 25 ટકા સુધીનો ઘટાડો કરવાનું સુચન કરવામાં આવ્યું હતુ, બીબીસીનું યોગ્ય માપદંડ જાળવવા માટે અને વ્યવસાયીક હરિફોને વધુ અવકાશ આપવા માટે આ નિર્યણ લેવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article7041944.ece "બીબીસી સિગન્લ્સ એન એન્ડ ટુ એરિયા ઓફ એક્સાપન્સન "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423170054/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/media/article7041944.ece |date=23 એપ્રિલ 2010 }} 26 ફેબ્રુઆરી 2010 રિટ્રાઇવ્ડ 26 ફેબ્રુઆરી 2010</ref> 2 માર્ચ, 2010ના રોજ બીબીસીએ જાહેર કર્યુ કે તે વેબસાઇટ પાછળના ખર્ચમાં 25 ટકા જેટલો ઘટાડો કરશે અને બીબીસી 6 મ્યુઝિક અને એશિયન નેટવર્કને બંધ કરશે.<ref>[http://www.nytimes.com/2010/03/03/business/media/03bbc.html "બીબીસી પ્રપોસેસ ડીપ કટ્સ ઈન વેબ સાઇટ"] 2 માર્ચ 2010 સુધારો 2 માર્ચ 2010</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8544150.stm "બીબીસી ૬ મ્યુઝિક એન્ડ એશિયન નેટવર્ક ફેસ એક્સઈ ઈન શેક-અપ"] 2 માર્ચ 2010 સુધારો 2 માર્ચ 2010</ref> જાન્યુઆરી 2011: ઓનલાઇન સેવામાં 360 નોકરી ઘટાડવામાં આવી અને 100 જેટલી વેબસાઇટ પણ “વધુ વ્યવસ્થિત” આયોજનના નામ હેઠળ બંધ કરવામાં આવી, આંતરિક રીતે નાણાકિય અંદાજમાં પણ 137 મિલિયન પાઉન્ડ કે સ્ટર્લિંગની તુલનાએ 2013/14 સુધીમાં લગભગ 25 ટકા જેટલો ઘટાડો કરીને 103 મિલિયન પાઉન્ડ કે સ્ટર્લિંગ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.<ref>http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2011/01/24/bbc-to-cut-360-jobs-as-part-of-more-streamlined-online-approach-115875-22872427/</ref> === ઈન્ટરેક્ટિવ ટેલીવિઝન === બીબીસી રેડ બટન એ બીબીસીની એકબીજા પર આધારિત ડિજિટલ ટેલીવિઝન સેવાનું બ્રાંડનામ છે, જે ફ્રીવ્યુ(ડિજિટલ ટેરેટરિસ્ટ), સાથોસાથ ફ્રિસેટ, સ્કાય(સેટેલાઇટ) અને વર્જિન મીડિયા(કેલબ) દ્વારા પ્રસારિત થાય છે. સીફેક્સ, બીબીસી રેડ બટન આ દરેક સંપૂર્ણ રંગોયુક્ત ગ્રાફિક્સ, ચિત્ર અને વિડીયો દર્શાવી શકે છે સાથોસાથ કાર્યક્રમો પણ પ્રસારિત કરી શકે છે. તાજેતરના જ એક દાખલા તરીકે ફૂટબોલ અને રગ્બી ફૂટબોલ મેચનું તથા 2008 ઓલમ્પિક રમતો, [http://www.imdb.com/title/tt0415069/ બીબીસી સાઉન્ડબાઇટ] જે એક યુવાન અદાકારા જેનિફર લિનન અને આકર્ષક રાષ્ટ્રીય આઇક્યુ ટેસ્ટ, ટેસ્ટ ધી નેશન જેવા કર્યક્રમનું એકબીજા પર આધારિત હોય એ રીતે પ્રસારણ કરવામાં આવ્યું હતું. બીબીસીના દરેક ડિજિટલ ટીવી સ્ટેશન(અને રેડિયો સ્ટેશનનું ફ્રિવ્યુ), બીબીસીના રેડબટન સેવા દ્વારા સંચલાન કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. સાથોસાથ 27/7 સેવા, બીબીસી રેડ બટન તેના દર્શકોને સમાચાર અને હવામાન સહિતના 100 આંતરીક રીતે એકબીજા પર આધારિત ટીવી કાર્યક્રમ દર વર્ષે પૂરા પાડે છે.<ref>{{cite web | title=BBC Press Office: BBCi Key Facts | url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/bbci.shtml | access-date=6 July 2006 | archive-url=https://archive.today/20120728165508/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/bbci.shtml | archive-date=28 જુલાઈ 2012 | url-status=dead }}</ref> === વ્યવસાયિક સેવાઓ === બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ લિમિટેડ એ બીબીસીની સંપૂર્ણ હસ્તગત વ્યાવસાયિક સબસિડીઅરી કંપની છે, બીબીસી કાર્યક્રમની અને સમગ્ર વિશ્વમાં સંખ્યાબદ્ધ ટેલીવિઝન સ્ટેશન જેવી અન્ય મિલ્કતની સંપૂર્ણ વ્યવસાયિક જવાબદારી આ કંપનીની છે. ધી કેબલ અને સેટલાઇટ સ્ટેશન બીબીસી પ્રાઇમ(યુરોપ, આફ્રિકા, મધ્ય પૂર્વિય એશિયા અને એશિયામાં) બીબીસી અમેરિકા, બીબીસી કેનેડા(બીબીસી કિડ્સ સહિત) આ બધી ચેનલ યુકે બહારના લોકોને યુકે ટીવી તરીકે ઓસ્ટ્રેલિયામાં(ફોક્સટેલ અને ફ્રિમેન્ટલ મીડિયા સાથે મળીને) બીબીસીના પ્રખ્યાત કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. આ ઉપરાંત એ જ પ્રકારની સેવા જાપાનીઝ વિતરકની ભૂલને કારણે એપ્રિલ 2006 બાદ બીબીસી જાપાનનું પ્રસારણ બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=BBC Japan website | url=http://www.bbcjapan.tv/news.aspx?menu=news | access-date=6 July 2006 | archive-date=28 જુલાઈ 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050728091253/http://www.bbcjapan.tv/news.aspx?menu=news | url-status=dead }}</ref> બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ દ્વારા પણ બીબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ અને તેની સાથે સંચાલીત, વર્જિન માધ્યમ સાથે, યુકેમાં ધી યુકેટીવી નેટવર્કના સ્ટેશન, અન્ય જી.ઓ.એલ.ડી અને ડાવેના અન્ય પ્રસ્તુતકર્તા સાથે 24 કલાક ચાલતી સમાચારની ચેનલ ચલાવે છે. વધારામાં બીબીસી ટેલીવિઝન સમાચાર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઘણા જાહેર બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ સ્ટેશન પર રાત્રે જ જોવા મળે છે, તેઓ બીબીસીના ''ઇસ્ટએન્ડર્સ'' જેવા કાર્યક્રમોને ફરીથી પ્રસારિત કરે છે જે ન્યુઝીલેન્ડમાં ટીવી વન પર જોવા મળે છે. બીબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ એ પત્રકારોની શાખા છે, જે 200 જેટલા દેશોના પત્રવ્યવહાર પર આધારિત છે અને એક અધિકૃત સર્વે અનુસાર, તે 274 મિલિયન પ્રાદેશિક લોકો તેમાં જોડાયેલા છે, તો એવી પણ શક્યતા છે કે તેમાં બીજા ઘણા વ્યક્તિગત વ્યક્તિ અને જૂથ પણ જોડાયેલા હોવાની શક્યતા છે, આ પ્રકારના સર્વેમાં આ પ્રકારનો આ સૌથી જૂની અસ્તિત્વ ધરાવતી સંસ્થા છે. સીએનએનના અંદાજ અનુસાર બીબીસી મહત્વની રીતે લગભગ 200 મિલિયન સુધી પહોંચી છે. બીબીસીના ઘણા કાર્યક્રમ(ખાસ કરીને દસ્તાવેજી ફિલ્મ) બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ દ્વારા વિદેશી ટેલીવિઝન સ્ટેશનને વેચવામાં આવે છે, હાસ્યરસથી ભરપૂર, દસ્તાવેજી ફિલ્મ અને ઐતિહાસિક નાટકોની કૃતિ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ડીવીડી બજારમાં પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web | title = Annual Review 2006 | url = http://www.bbcworldwide.com/annualreviews/review2006/BBCWWAnnual%20Review2006.pdf | author=BBC Worldwide | authorlink = BBC Worldwide | format = PDF | access-date= 6 July 2006}}</ref> બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ એ બીબીસીની પુસ્તક પ્રકાશનનું પણ સંચાલન કરે છે અને તે યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં ગ્રાહકલક્ષી સામાયિકનું પ્રકાશન કરતું ત્રીજા નંબરનું પ્રકાશક છે.<ref>{{cite web | title = Annual Review 2001 | url = http://www.bbcworldwide.com/annualreviews/review2001/magazines2.html | author=BBC Worldwide | authorlink = BBC Worldwide | access-date = 14 July 2006}}</ref> બીબીસી મેગેઝીન, પહેલા બીબીસી પબ્લિકેશનના નામથી જાણીતું હતું તે ''રેડિયો ટાઇમ્સ'' પ્રકાશિત કરતું હતું(અને હાલ નષ્ટ થયેલી પુસ્તક “''ધી લિસનર'' ” જાહેર કરી છે.)સાથોસાથ ઘણી ઘણી અન્ય સામાયિક જેવી કે બીબીસી ટોપ ગીઅર, બીબીસી ગુડ ફૂડ, બીબીસી સ્કાય એટ નાઇટ, બીબીસી હિસ્ટરી, બીબીસી વાઇલ્ડલાઇફ અને બીબીસી મ્યુઝીક જેવી અનેક સામાયિક બીબીસીના કાર્યક્રમોને સહયોગ આપે છે. બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ એશિયા અને ભારતમાં પણ ઘણી બધી બ્રાંડેડ ચેનલોનું પ્રસારણ કરે છે, જેમાં બીબીસી લાઇફસ્ટાઇલ, બીબીસી નોલેજ અને બીબીસી એન્ટરટેઇન્ટમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. ડિસેમ્બર 2007માં, પોલેન્ડમાં બીબીસીનું પોલિશ ભાષાનું એક નવી ચેનલ બીબીસી એન્ટરટેઇન્ટમેન્ટ રજૂ કરવામાં આવી. બીબીસીએ પુસ્તક અને સંગીતની રજૂઆતમાં પરંપરાગત રીતે તેની વિગતોને રજૂ કરવામાં ઘણો મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. બીબીસીએ રેકોર્ડના પ્રસારણ દ્વારા સંગીનના ઘણા સાઉન્ડટ્રેક, આલ્બમ, ચર્ચા-વિચારણાયુક્ત પુસ્તકો અને તેની તેની મહત્વની વિગતો જાહેર કરી છે. 2004 અને 2006ની વચ્ચે, બીબીસી વર્લ્ડવાઇડે એક સ્વતંત્ર સામાયિક ઓરિજીન પલ્બિશિંગને હસ્તગત કર્યું<ref>{{cite web | title=Origin Publishing | url=http://www.originpublishing.co.uk/ | access-date=31 December 2006 | archive-date=12 એપ્રિલ 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060412181216/http://www.originpublishing.co.uk/ | url-status=dead }}</ref> બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ પાસે કોઇપણ પ્રખ્યાત કાર્યક્રમની ડીવીડી અને ઓડિયો રેકોર્ડિંગના સીધા લોકોને વેચાણ કરવાની પરવાનગી છે, નોંધનીય ''ડોક્ટર વૂ'' (પુસ્તક અને વેપાર સહિત), અને જૂના ક્લાસિકલ સંગીતના રેકોર્ડિંગને હાલ ''બીબીસી રેડિયો ક્લાસિક્સ'' અને પછી ''બીબીસી લિજન્ડસ'' તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ વિશ્વમાં સૌથી મોટી પર્યટન માર્ગદર્શન પુસ્તક અને ડિજિટલ માધ્યમ પ્રકાશક માધ્યમ લોનલી પ્લેનેટના નામથી ધરાવે છે. === સંગીત === બીબીસી વાદ્યવૃંદ અને ગાયકવૃંદ પણ ચલાવે છે, જેમાં બીબીસી કોન્સર્ટ ઓર્કેસ્ટ્રા, બીબીસી ફિલહાર્મોનિક, ધી બીબીસી સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા, ધી બીબીસી ટેલીવિઝન ઓર્કેસ્ટ્રા(1936-1939), ધી બીબીસી સ્કોટીશ સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા, ધી બીબીસી નેશનલ ઓર્કેસ્ટ્રા ઓફ વેલ્સ, બીબીસી બીગ બેન્ડ, ધી બીબીસી સિંગર્સ અને ધી બીબીસી સિમ્ફની કોરસનો સમાવેશ થાય છે. જેમકે ધી બિટલ્સ (''ધી બિટલ્સ લાઇવ એટ ધી બીબીસી'' એ તેના ઘણા આલ્બમોમાંનો એક છે) જેવા બીજા ઘણા પ્રખ્યાત બેન્ડ પણ બીબીસીમાં તેના સંગીતને રજૂ કરે છે. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં યુરોવિઝન સોંગ કોન્ટેસ્ટના પ્રસારણ માટે પણ બીબીસીને જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે, આ એવો કાર્યક્રમ છે જેમાં પ્રસારણકર્તા છેલ્લા 50 વર્ષથી જોડાયેલા છે. === અન્ય વિવિધ બાબતો === બીબીસી તથા વિદેશ અને રાષ્ટ્ર સમૂહની ઓફિસ સંયુક્ત રીતે બીબીસીના દેખરેખ હેઠળ કાર્યરત છે, જે રેડિયો ટેલીવિઝન, છાપખાનું અને વૈશ્વિક સ્તરે ઇન્ટરનેટની દેખરેખ રાખે છે. 1980માં, બીબીસી માઇક્રો નામના નોંધનિય પીસી બીબીસી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. == મંડળ == બીબીસીના કર્મચારી સામાન્ય રીતે બીઇસીટીયુને અનુસરે છે, જ્યારે પત્રકારના કર્મચારી એનયુજેમાંથી અને ઇલેક્ટ્રિકલ કર્મચારી એમિક્સમાંથી આવે છે. મંડળના સભ્ય બનવું મરજિયાત છે, સભ્યોને આપોઆપ યુનિયન દ્વારા કવર કરવામાં નથી આવતા, અને આ માટે ચૂકવણી બીબીસી દ્વારા નહી પણ કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવે છે. == સાંસ્કૃતિક મહત્વ == યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના લોકો માટે વિકાસ, વસ્તિ અને ટેલીવિઝન અને રેડિયોના પ્રસારણ માધ્યમમાં મહત્વનો હિસ્સો બની રહેશે. “જે આ પ્રદેશના દરેક ઘર સુધી પહોંચ્યું છે, અને સમગ્ર રાષ્ટ્રને એક સાથે બાંધી રાખે છે, બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ એક મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું હતું.”.<ref name="Perry">{{cite book | last = Perry | first = George | title = The Life of Python | url = https://archive.org/details/lifeofpython0000geor_f4t2 | year = 1999 | publisher=Pavilion Books | location = London | isbn = 1-85793-441-5 | page = [https://archive.org/details/lifeofpython0000geor_f4t2/page/14 14]}}</ref> બીબીસીએ વિશ્વમાં સૌપ્રશમ 1936માં “હાઇ ડેફિનેશન” ધરાવતી 405-લાઇનની ટેલીવિઝન સુવિધા રજૂ કરી, અને તેના ભાગરૂપે 1946 સુધી સમગ્ર બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેને અનિર્ણીત સુવિધા પૂરી પાડી છે. 1955 સુધી યુ.કે. તે એકમાત્ર પ્રસ્તુતકર્તા ટેલીવિઝન હતું. “ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ટેલીવિઝન (આઇટીવી(ITV))ના આગમનથી 1955માં બીબીસીનું એકહથ્થું શાસન તૂટ્યું.”<ref name="Perry16">પેર્રી (1999) પેજ16</ref> આ નવા આગમનને કારણે ટેલીવિઝન પ્રસિદ્ધ અને વર્ચસ્વ ધરાવતું માધ્યમ બન્યુ. જો કે તેમ છતાં પણ 1950થી અત્યાર સુધી હાસ્યરસના પ્રસારણ માટે રેડિયો જ સૌથી વધુ વર્ચસ્વ ધરાવતું માધ્યમ છે.<ref name="Perry16">પેર્રી (1999) પેજ16</ref> 1968 સુધી(જ્યારે યુઆરવાય (URY)ને પ્રથમ વખત તેનું લાયસન્સ લઇ લીધું નહી તો રેડિયો પ્રસારણ જ એકમાત્ર કાયદાકિય સાધન હતું.<ref>{{cite_web|url=http://ury.york.ac.uk/about.php|title=URY History|access-date=21 November 2008|archive-date=2 જૂન 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602223445/http://ury.york.ac.uk/about.php|url-status=dead}}</ref> કોમર્શિયલ ટેલીવિઝન અને રેડિયો પછી પણ, બીબીસી હજી પણ બ્રિટિશમાં તેના સામાન્ય જનતા માટેના ટીવી અને રેડિયોના કાર્યક્રમો દ્વારા પ્રસિદ્ધ બની રહ્યું છે.{{Citation needed|date=January 2008}} જો કે બીબીસી2ના આગમનથી બીબીસી પણ નાના લોકોને વધુ આકર્ષે તેવા કાર્યક્રમ જેવાકે નાટક, દસ્તાવેજી, હાલના મુદ્દા, મનોરંજન અને રમતગમતના કાર્યક્રમ બનાવતી થઇ. દા.ત. ''આઇ, ક્લાઉડિયસ'' , ''સિવિલાઇઝેશન'' , ''ટુનાઇટ'' , ''મોન્ટી પાયથોન્સ ફ્લાઇંગ સર્કસ'' , ''ડોક્ટર વૂ'' અને ''પોટ બ્લેક'' નો સમાવેશ થાય છે, અન્ય ઉદાહરણ બીબીસીમાં બ્રિટિશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટની 2000નું લિસ્ટ જૂઓ જેમાં 100 બ્રિટિશ ટેલીવિનના કાર્યક્રમો છે.<ref name="tv100">{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/features/tv/100/list/list.php|title=The BFI TV 100: 1–100|publisher=[[British Film Institute]]|year=2000|access-date=23 February 2007|archive-date=30 નવેમ્બર 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051130005501/http://www.bfi.org.uk/features/tv/100/list/list.php|url-status=dead}}</ref> બીબીસી કાર્યક્રમ, બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ અને બીબીસી વર્લ્ડની નિકાસનો અર્થ એવો થાય છે કે બીબીસી પ્રોડક્શન્સને હવે વૈશ્વિક સ્તરનો અનુભવ છે. બીબીસીના વૈશ્વિક સમાચારોના પ્રસારણનો અસરકારક પ્રભાવ એવો છે કે, ભારતમાં જો કોઇ તોફાની તત્વ કોઇ સમાચાર કે અફવા કે ખાનગી વાતો ફેલાવે તો તેને ક્યારેક “બીબીસી” કહેવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=July 2010}} બીબીસી અંગ્રેજી માટે(બોલવાના અંગ્રેજી માટે) તે અંગ્રેજી શબ્દ ઉચ્ચારનો જૂનો માપદંડ ધ્યાને રાખે છે. જો કે, યુકેમાં તેની વિવિધતા દર્શાવવા માટે સંસ્થા હવે પ્રાંતિય ઉચ્ચારણનો ઉપયોગ વધુ કરી રહી છે, તેમ છતાં રજૂકર્તાની સ્પષ્ટતા અને સજ્જતા હજી પણ આવકાર્ય છે.<ref name="accents">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/289882.stm|title=Speaking out for regional accents|access-date=26 January 2009 |publisher=BBC News | date=3 March 1999}}</ref> તેની શરૂઆતથી જ બીબીસીમાં એક અલગ રીતભાત જોવા મળતી હતી જેમાં સતત સુધારો જ જોવા મળ્યો છે, અને હવે તે દરેક લોકો પરવાનગી માટેની ફી ચૂકવે છે ત્યારે સમાજના લોકો અને દરેક નાના લોકોને આકર્ષવા માટે યુક્તિ કરી રહી છે.<ref name="diversityPolicy">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/info/policies/diversity.shtml|title=Diversity Policy|access-date=26 January 2009|archive-date=7 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207222149/http://www.bbc.co.uk/info/policies/diversity.shtml|url-status=dead}}</ref> સ્વતંત્ર ટેલીવિઝન, ચેનલ 4, સ્કાય અને અન્ય ટેલીવિઝ સ્ટેશનના પ્રસારણને પગલે બીબીસી પર પણ અસરકારક પ્રભાવ પડી રહ્યો છે, પરંતુ બ્રિટિશના જાહેર સંસ્કૃતિમાં આ જાહેર પ્રસારણની અસર હંમેશા સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી રહેશે.<ref>{{cite web | title=Public service broadcasting is 'lynchpin' of British culture, says Joan Bakewell | url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/oct/08/joan-bakewell-psb-james-cameron-lecture | date=8 October 2009 | access-date=25 June 2010 | first=Hugh | last=Muir |work=The Guardian }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * બ્રિગ્સ, આસા. – ''ધી બીબીસી – ધી ફર્સ્ટ ફીફ્ટી યર્સ'' – ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1985. આઇએસબીએન 0-19-212971-6 * કોયુલ્ટન. બારબારા.–''લોઈસ મેકનેકે ઈન ધી બીબીસી'' – 1941થી 1961માં બીબીસી ફિચર વિભાગમાં લેખક અને નિર્માતા.- ફાબેર & ફાબેર, 1980. આઇએસબીએન (ISBN) 0-571-11537-3 * ગિલ્ડેર, એરિક. – ''યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, યુએસએસઆર, અને યુએસએમાં સૂમહ માધ્યોમાની ચળવળ,'' . – બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની, લિમિટેડની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ, તે સંસ્થાપક કંપનીઓ છે; તેમના બ્રિટિશ સંબંધો; સામાન્ય પોસ્ટ ઓફિસ લાયસેન્સિંગ સિસ્ટમ; યુરોપમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલા તેમજ 1960ના દરિયાઈ વિસ્તારના વ્યવસાયિક હરિફ. –"લ્યુસિઅન બ્લેગા" યુનિવર્સિટી ઓફ સિબિયુ પ્રેસ, રોમાનિઆ. 2003. આઈએસબીએન 973-651-596-6 * મિલને, અલાસ્ડેર. – ''ધી મેમોરીસ ઓફ બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટર'' – હિસ્ટ્રી ઓફ ધી ઝિરકોન સ્પાય સેટેલાઇટ અફેર, બીબીસીના પૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ દ્વારા લિખીત. બીબીસી રેડિયો કાર્યક્રમોની એક શ્રેણી કે જે "''ધી સિક્રેટ સોસાયટી'' " તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં સરકારી સેન્સરશીપ અભિયાન અંતર્ગત ઈંગ્લેન્ડ અને સ્કોટલેન્ડની પોલીસ દ્વારા છાપો મારીને દસ્તાવેજો જપ્ત કર્યા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું. – કોર્નેટ, 1989. – આઈએસબીએન 0-340-49750-5 * મોરેન, લોર્ડ. – ''ચર્ચીલ એટ વોર 1940 to 1945: ધી મ મેમોરીસ ઓફ ચર્ચિલ્સ ડોક્ટર'' , લોર્ડ મોરેનના પુત્ર જ્હોન દ્વારા લિખીત એક પરિચય, વર્તમાન લોર્ડ મોરેન. – આ રોજનીશીમાં સર ચાર્લ્સ વિલ્સોન દ્વારા દોરાયેલા ચર્ચીલના ચિત્રો છે. તેમના વ્યક્તિગત તબીબ (લોર્ડ મોરેન), કે જેમણે વડાપ્રધાન સાથે ઘણા વર્ષો વિતાવ્યા હતા. તેમની રોજનીશીમાં મોરેને ચર્ચિલના પાત્રનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ નોંધ્યું, અને જ્યારે તે તેમના રક્ષકો દ્વારા નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા અને બીબીસી અંગે તેમનો મત અને સામ્યવાદ સાથે તેમની સમસ્યાને નોધવામાં આવી છે - કર્રોલ અને ગ્રાફ, 2002. પુન: આવૃત્તિ આઈએસબીએન 0-7867-1041-1 * પાર્કેર, ડેરેક. – ''રેડિયો: ધી ગ્રેટ યર્સ'' – શરૂઆતથી માંડીને પ્રકાશનની તારીખ સુધીનો બીબીસીના રેડિયો ક્રાયક્રમોનો ઇતિહાસ. ન્યૂટોન અબ્બોટ: ડેવિડ એન્ડ ચાર્લ્સ, 1977. આઇએસબીએન (ISBN) 0-7153-7430-3. * સ્પાનગેનબેર્ગ, જોકેન. – ''ધી બીબીસી ઈન ટ્રાન્સિસન. '' ''રિઝન, રિઝલ્ટ એન્ડ કન્સિકવન્સીસ'' – બીબીસીનું ફેલાયેલુ ખાતુ અને 1996 સુધી અસરકર્તા આંતરિક પરિબળો. – ડ્યુટ્સચેર યુનિવર્સિટોએટ્સર્વાલેગ. 1997. આઈએસબીએન 0-95466-170-2. * વેસ્ટ, વે. જે. – ''ટ્રુથ બેટ્રેયડ'' એ ક્રિટીકલ અસેસમેન્ટ ઓફ ધી બીબીસી, લંડન, 1987, આઈએસબીએન 0-7156-2182-3 * વિલ્સોન, એચ. એચ. – ''પ્રેસર ગ્રુપ'' – હિસ્ટ્રી ઓફ ધી પોલિટિકલ ફાઇટ ટુ ઈન્ટ્રોડ્યુસ કોમર્સિયલ ટેલીવિઝન ઈન ટુ ધી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ. – રુટગેર્સ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1961. * વ્યેવેર, જ્હોન. – ''ધી મૂવિંગ ઈમેજ: એન ઈન્ટરનેશનલ હિસ્ટ્રી ઓફ ફિલ્મ, ટેલીવિઝન & રેડિયો '' – બેસિલ બ્લેકવેલ લિમિટિડ. ઈન અસોસિએસન વીથ ધી બ્રિટિશ ફિલ્મ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ, 1989. આઇએસબીએન 0-631-15529-5. == વધુ વાંચન == *જેમ્સ, એ. લોય્ડ (1935) ''ધી બ્રોડકાસ્ટ વર્ડ'' . લંડન : કેગન પોલ == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category}} * {{official|http://www.bbc.co.uk}} * [https://web.archive.org/web/20090519225318/http://www.bbc.co.uk/mobile/index.html બીબીસી મોબાઇલ] * {{youtube|user=BBC}} (માત્ર યુકે (UK)) * {{twitter|bbc}} * [http://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/charter_agreement/bbc_royal_charter.pdf ધી રોયલ ચાર્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202161305/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/charter_agreement/bbc_royal_charter.pdf |date=2 ડિસેમ્બર 2010 }} જાન્યુઆરી 2007 ક્વીન એલિઝાબેથ દ્વિતીય દ્વારા લિખીત [[શ્રેણી:1922ના પરિચય]] [[શ્રેણી:બીબીસી]] o6g7gjl19ss3kusuv756mc3jz4vgme2 એકલવ્ય અવોર્ડ 0 71340 907720 903230 2026-11-13T19:22:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907720 wikitext text/x-wiki '''એકલવ્ય એવોર્ડ''' આંતરરાષ્ટ્રીયકક્ષાએ માન્ય ફેડરેશન ઘ્વારા યોજાતી સ્પર્ધામાં પ્રથમ, દ્રિતીય કે તૃતીય સ્થાન મેળવી વિજેતા થનાર [[ગુજરાત]] રાજ્યના ખેલાડીને આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://article.wn.com/view/WNATa7ee237ceb91ba22aa330c85c657c038/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121050302/https://article.wn.com/view/WNATa7ee237ceb91ba22aa330c85c657c038/ |archive-date=2025-01-21 |url-status=dead}}</ref> આ પુરસ્કારની રાશિ રૂા. ૧.૦૦ લાખ હોય છે. {{સંદર્ભો}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:પારિતોષિકો]] qrrqpxvudf6b5oke01uplmm584mkf5a ધાનેરા 0 72291 907734 903005 2026-11-13T21:34:46Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907734 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = ધાનેરા | type = શહેર | latd = 24.52 | longd = 72.02 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = બનાસકાંઠા | taluk_names = [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા]] | government_type = નગરપાલિકા | governing_body = ધાનેરા નગરપાલિકા | leader_title = | leader_name = | altitude = 127 | population_as_of = ૨૦૧૧<ref name="c11" /> | population_total = ૨૯૫૭૮ | area_magnitude = sq. km | area_total = | area_telephone = ૦૨૭૪૮ | postal_code = ૩૮૫૩૧૦ | vehicle_code_range = જીજે ૦૮ | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = ચકાસો }} '''ધાનેરા''' ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા જિલ્લા]]ના [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા તાલુકા]]માં આવેલું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. [[ડીસા]] શહેર તેની નજીકનું શહેર છે. ધાનેરાની સ્થાપના ૪૦૦ વર્ષ પૂર્વે થઇ હતી. ધાનેરા નગરપાલિકામાં આશરે ૩૦,૦૦૦ લોકો વસે છે. == ભૂગોળ == ધાનેરા {{coord|24.52|N|72.02|E|}} પર વસેલું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Dhanera.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Dhanera |access-date=2016-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213502/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Dhanera.html |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead}}</ref> શહેરની સરેરાશ ઊંચાઇ ૧૨૮ મીટર (૪૨૦ ફીટ) છે. == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,<ref name="c11">{{Cite web|url = http://www.census2011.co.in/data/town/802449-dhanera.html |title = Dhanera Population Census 2011 |access-date = ૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> ધાનેરાની વસ્તી ૨૯,૫૭૮ હતી. તેમાં પુરુષોની સંખ્યા ૧૫,૩૭૯ અને સ્ત્રીઓની સંખ્યા ૧૪,૧૯૯ હતી. ધાનેરાનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર ૭૫.૭૪% હતો, જે ગુજરાતના સરેરાશ દર ૭૮.૦૩% કરતા ઓછો હતો. પુરુષોમાં સાક્ષરતા ૮૭.૪૮% અને સ્ત્રીઓમાં ૬૩.૧૦% હતી. ધાનેરામાં વસતીના ૧૫.૧૪% લોકો ૬ વર્ષની નીચેની ઉંમરના હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ધાનેરા તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] ffywj4bfqsyfc7uagw5xhvcq7ruiwgd ઢાંચો:હિંમતનગર તાલુકામાં આવેલાં ગામો 10 80644 907705 853874 2026-11-13T12:34:55Z Dsvyas 561 કાળોદરી -> કડોદરી 907705 wikitext text/x-wiki {| style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; min-width:50%; width:auto; max-width:75%;" |+ style="background-color:LightSkyBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; padding: 3px;"| '''[[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર તાલુકા]]ના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલિક સ્થાન''' |- | {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = હિંમતનગર તાલુકો |ઉત્તર = |ઈશાન = |પૂર્વ = |અગ્નિ = |દક્ષિણ = |નૈઋત્ય = |પશ્ચિમ = |વાયવ્ય = }} |- |style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; font-size:70%;"| {{col-begin}} {{col-5}} <ol start="1"> <li>[[અદાપુર (તા. હિંમતનગર)|અદાપુર]]</li> <li>[[અડપોદરા]]</li> <li>[[આગીયોલ (તા. હિંમતનગર)|આગીયોલ]]</li> <li>[[આકોદરા (તા. હિંમતનગર)|આકોદરા]]</li> <li>[[અમરાપુર (તા. હિંમતનગર)|અમરાપુર]]</li> <li>[[આંબાવાડા (તા. હિંમતનગર)|આંબાવાડા]]</li> <li>[[અરજણપુરા (તા. હિંમતનગર)|અરજણપુરા]]</li> <li>[[બલોચપુર (તા. હિંમતનગર)|બલોચપુર]]</li> <li>[[બળવંતપુરા (તા. હિંમતનગર)|બળવંતપુરા]]</li> <li>[[બાંખોર (તા. હિંમતનગર)|બાંખોર]]</li> <li>[[બાવસાર (તા. હિંમતનગર)|બાવસાર]]</li> <li>[[બેરણા (તા. હિંમતનગર)|બેરણા]]</li> <li>[[ભાદરડી (તા. હિંમતનગર)|ભાદરડી]]</li> <li>[[ભાવપુર (તા. હિંમતનગર)|ભાવપુર]]</li> <li>[[બિલપણ (તા. હિંમતનગર)|બિલપણ]]</li> <li>[[બોરીયા ખુરદ|{{nowrap|બોરીયા ખુરદ}}]]</li> <li>[[ચાંપલાનાર]]</li> <li>[[ચાંદરણી (તા. હિંમતનગર)|ચાંદરણી]]</li> <li>[[દેથરોટા (તા. હિંમતનગર)|દેથરોટા]]</li> <li>[[ડેમાઇ મોટી (તા. હિંમતનગર)|ડેમાઇ મોટી]]</li> <li>[[ડેમાઇ નાની (તા. હિંમતનગર)|ડેમાઇ નાની]]</li> <li>[[દેરોલ (તા. હિંમતનગર)|દેરોલ]]</li> <li>[[દેસાસણ (તા. હિંમતનગર)|દેસાસણ]]</li> <li>[[ઢબાલ (તા. હિંમતનગર)|ઢબાલ]]</li> <li>[[ઢાંઢા (તા. હિંમતનગર)|ઢાંઢા]]</li> <li>[[ઢુંઢોર (તા. હિંમતનગર)|ઢુંઢોર]]</li> <li>[[ગઢા (તા. હિંમતનગર)|ગઢા]]</li> <li>[[ગઢોડા (તા. હિંમતનગર)|ગઢોડા]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="29"> <li>[[ગાંભોઇ (તા. હિંમતનગર)|ગાંભોઇ]]</li> <li>[[ગામડી (તા. હિંમતનગર)|ગામડી]]</li> <li>[[ઘોરવાડા (તા. હિંમતનગર)|ઘોરવાડા]]</li> <li>[[હડીયોલ (તા. હિંમતનગર)|હડીયોલ]]</li> <li>[[હાજીપુર (તા. હિંમતનગર)|હાજીપુર]]</li> <li>[[હમીરગઢ (ખેડ)|હમીરગઢ]]</li> <li>[[હમીરગઢ (વાંટડા)|હમીરગઢ]]</li> <li>[[હંસલપુર (તા. હિંમતનગર)|હંસલપુર]]</li> <li>[[હાપા (તા. હિંમતનગર)|હાપા]]</li> <li>[[હાથરોલ (તા. હિંમતનગર)|હાથરોલ]]</li> <li>[[હિંમતનગર]]</li> <li>[[હિમંતપુર (તા. હિંમતનગર)|હિમંતપુર]]</li> <li>[[હુંજ (તા. હિંમતનગર)|હુંજ]]</li> <li>[[ઇલોલ (તા. હિંમતનગર)|ઇલોલ]]</li> <li>[[જાંબુડી (તા. હિંમતનગર)|જાંબુડી]]</li> <li>[[જામલા (તા. હિંમતનગર)|જામલા]]</li> <li>[[જવાનગઢ (તા. હિંમતનગર)|જવાનગઢ]]</li> <li>[[જવાનપુરા (તા. હિંમતનગર)|જવાનપુરા]]</li> <li>[[જીતોડ (તા. હિંમતનગર)|જીતોડ]]</li> <li>[[જીવાપુર (તા. હિંમતનગર)|જીવાપુર]]</li> <li>[[જોરાપુર (તા. હિંમતનગર)|જોરાપુર]]</li> <li>[[ખડોલી (તા. હિંમતનગર)|ખડોલી]]</li> <li>[[કડોદરી (તા. હિંમતનગર)|કડોદરી]]</li> <li>[[કાનડા (તા. હિંમતનગર)|કાનડા]]</li> <li>[[કણાઇ (તા. હિંમતનગર)|કણાઇ]]</li> <li>[[કણીયોલ (તા. હિંમતનગર)|કણીયોલ]]</li> <li>[[કાશીપુરા કંપા (તા. હિંમતનગર)|{{nowrap|કાશીપુરા કંપા}}]]</li> <li>[[કાકણોલ (તા. હિંમતનગર)|કાકણોલ]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="57"> <li>[[કરણપુર (તા. હિંમતનગર)|કરણપુર]]</li> <li>[[કાઠવાડીયા (તા. હિંમતનગર)|કાઠવાડીયા]]</li> <li>[[કાટવડ (તા. હિંમતનગર)|કાટવડ]]</li> <li>[[કેનપુર (તા. હિંમતનગર)|કેનપુર]]</li> <li>[[કેશરપુરા (તા. હિંમતનગર)|કેશરપુરા]]</li> <li>[[ખાંધોલ (તા. હિંમતનગર)|ખાંધોલ]]</li> <li>[[ખણુસા (તા. હિંમતનગર)|ખણુસા]]</li> <li>[[ખેડ (તા. હિંમતનગર)|ખેડ]]</li> <li>[[ખેડાવાડા (તા. હિંમતનગર)|ખેડાવાડા]]</li> <li>[[કુમ્પ (તા. હિંમતનગર)|કુમ્પ]]</li> <li>[[લાલપુર (સવગઢ)|લાલપુર]]</li> <li>[[લાલપુર (વાવડી)|લાલપુર]]</li> <li>[[લીખી (તા. હિંમતનગર)|લીખી]]</li> <li>[[લોલાસણ (તા. હિંમતનગર)|લોલાસણ]]</li> <li>[[મહાદેવપુરા (ખેડાવાડા)|{{nowrap|મહાદેવપુરા (ખેડાવાડા)}}]]</li> <li>[[મહાદેવપુરા (કુંદોલ)|{{nowrap|મહાદેવપુરા (કુંદોલ)}}]]</li> <li>[[મહાદેવપુરા (લોલાસણ)|{{nowrap|મહાદેવપુરા (લોલાસણ)}}]]</li> <li>[[મહાદેવપુરા (સઢા)|{{nowrap|મહાદેવપુરા (સઢા)}}]]</li> <li>[[મહેરપુરા (તા. હિંમતનગર)|મહેરપુરા]]</li> <li>[[માલી (તા. હિંમતનગર)|માલી]]</li> <li>[[મનોરપુર (તા. હિંમતનગર)|મનોરપુર]]</li> <li>[[માનપુર (બાંખોર)|માનપુર]]</li> <li>[[માથાસુળીયા (તા. હિંમતનગર)|માથાસુળીયા]]</li> <li>[[માંકડી (તા. હિંમતનગર)|માંકડી]]</li> <li>[[મોરડુંગરા (તા. હિંમતનગર)|મોરડુંગરા]]</li> <li>[[મોતીપુરા (તા. હિંમતનગર)|મોતીપુરા]]</li> <li>[[મુનપુર (રંગપુર)|મુનપુર]]</li> <li>[[નાદરી (તા. હિંમતનગર)|નાદરી]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="85"> <li>[[નાદરી પેથાપુર|{{nowrap|નાદરી પેથાપુર}}]]</li> <li>[[નાવા (તા. હિંમતનગર)|નાવા]]</li> <li>[[નવલપુર (તા. હિંમતનગર)|નવલપુર]]</li> <li>[[નવલપુર (ભાટોડા)|નવલપુર]]</li> <li>[[નવાનગર (તા. હિંમતનગર)|નવાનગર]]</li> <li>[[નિકોડા (તા. હિંમતનગર)|નિકોડા]]</li> <li>[[નુરપુર (તા. હિંમતનગર)|નુરપુર]]</li> <li>[[પરબડા (તા. હિંમતનગર)|પરબડા]]</li> <li>[[પેઢમાલા (તા. હિંમતનગર)|પેઢમાલા]]</li> <li>[[પેથાપુર (તા. હિંમતનગર)|પેથાપુર]]</li> <li>[[પીપળીયા (તા. હિંમતનગર)|પીપળીયા]]</li> <li>[[પીપલોડી (તા. હિંમતનગર)|પીપલોડી]]</li> <li>[[પીપોદર (તા. હિંમતનગર)|પીપોદર]]</li> <li>[[પોળાજપુરા]]</li> <li>[[પ્રતાપપુરા (તા. હિંમતનગર)|પ્રતાપપુરા]]</li> <li>[[પ્રેમપુર (તા. હિંમતનગર)|પ્રેમપુર]]</li> <li>[[પુરાલ (તા. હિંમતનગર)|પુરાલ]]</li> <li>[[રાયપુર (તા. હિંમતનગર)|રાયપુર]]</li> <li>[[રાયસીંગપુરા (તા. હિંમતનગર)|રાયસીંગપુરા]]</li> <li>[[રાજપુર (ગાંભોઇ)|રાજપુર]]</li> <li>[[રાજપુર (નાવા)|રાજપુર]]</li> <li>[[રાજપુર (ઘોરવાડા)|રાજપુર]]</li> <li>[[રાજપુર (રૂપાલ)|રાજપુર]]</li> <li>[[રંગપુર (તા. હિંમતનગર)|રંગપુર]]</li> <li>[[રાયગઢ (તા. હિંમતનગર)|રાયગઢ]]</li> <li>[[રૂપાલ (તા. હિંમતનગર)|રૂપાલ]]</li> <li>[[સાચોદર (તા. હિંમતનગર)|સાચોદર]]</li> <li>[[સઢા (તા. હિંમતનગર)|સઢા]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="113"> <li>[[સવગઢ (તા. હિંમતનગર)|સવગઢ]]</li> <li>[[સાહેબાપુરા (તા. હિંમતનગર)|સાહેબાપુરા]]</li> <li>[[સાકરોડીયા (તા. હિંમતનગર)|સાકરોડીયા]]</li> <li>[[સારોલી (તા. હિંમતનગર)|સારોલી]]</li> <li>[[સિહોલી (તા. હિંમતનગર)|સિહોલી]]</li> <li>[[શ્રાવણા (તા. હિંમતનગર)|શ્રાવણા]]</li> <li>[[સુરજપુરા (તા. હિંમતનગર)|સુરજપુરા]]</li> <li>[[સુરપુર (હમીરગઢ)|સુરપુર]]</li> <li>[[સુરપુર (લીખી)|{{nowrap|સુરપુર (લીખી)}}]]</li> <li>[[તાજપુરી (તા. હિંમતનગર)|તાજપુરી]]</li> <li>[[તાંડોલ (તા. હિંમતનગર)|તાંડોલ]]</li> <li>[[ઠુમરા (તા. હિંમતનગર)|ઠુમરા]]</li> <li>[[વાગડી (તા. હિંમતનગર)|વાગડી]]</li> <li>[[વજાપુર (તા. હિંમતનગર)|વજાપુર]]</li> <li>[[વકતાપુર (તા. હિંમતનગર)|વકતાપુર]]</li> <li>[[વામોજ (તા. હિંમતનગર)|વામોજ]]</li> <li>[[વાંટડા (તા. હિંમતનગર)|વાંટડા]]</li> <li>[[વાસણા (ઘોરવાડા)|વાસણા]]</li> <li>[[વાસણા (ચાંદરણી)|વાસણા]]</li> <li>[[વાસણી (તા. હિંમતનગર)|વાસણી]]</li> <li>[[વાવડી (તા. હિંમતનગર)|વાવડી]]</li> <li>[[વેજારાપ નો મઠ|{{nowrap|વેજારાપનો મઠ}}]]</li> <li>[[વીરાવાડા (તા. હિંમતનગર)|વીરાવાડા]]</li> <li>[[વીરપુર (તા. હિંમતનગર)|વીરપુર]]</li> <li>[[દોલગઢ]]</li> </ol> {{col-end}} |- |} <includeonly>[[શ્રેણી:હિંમતનગર તાલુકો]] </includeonly> <noinclude>[[શ્રેણી:તાલુકાના ગામોનો ઢાંચો]]</noinclude> 6ajafvxd0u266xa41drqmu9ppzboaco ડેની બોયલ 0 80813 907732 845301 2026-11-13T21:13:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907732 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''ડેની બોયલ'''<ref>[http://search.findmypast.co.uk/results/world-records/england-and-wales-births-1837-2006?firstname=daniel%20f&lastname=boyle&eventyear=1956&eventyear_offset=0&district=bury "Results for England & Wales Births 1837-2006"].</ref> ({{lang-en|Danny Boyle}}; જન્મ ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૯૫૬)<ref>{{Citation|title=Who's Who|surname=BOYLE|othernames=Danny|id=U251055|volume=2015|edition=online Oxford University Press}} subscription</ref> એક પ્રસિદ્ધ અંગ્રેજ ફિલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા, સ્ક્રીનપ્લે લેખક તેમ જ થિયેટર નિર્દેશક છે. તેમનું ૨૦૦૮ના વર્ષમાં બનાવેલ ''સ્લમડોગ મિલિયોનર'' ચલચિત્ર અત્યંત પ્રસિદ્ધ થયું હતું. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons}} * {{imdb name|id=0000965|name=Danny Boyle}} * [https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160802160348/http://www.screenonline.org.uk/people/id/470997/index.html ડેની બોયલ બાયોગ્રાફી અને ઉપલબ્ધિઓ] * માયનોર્થવેસ્ટ.કોમ પર [http://www.mynorthwest.com/resources/audio_headlines/audio_player.php?a=4400 સ્લમડોગ મિલિયોનર સંબંધિત સાક્ષાત્કાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102024008/http://mynorthwest.com/resources/audio_headlines/audio_player.php?a=4400 |date=2010-01-02 }} * [http://www.intent.com/blog/2008/12/06/danny-boyle-slumdog-millionaire ઇન્ટેન્ટ ડૉટ્કોમ પર ડેની બોયલ સાથે પોડકાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203061415/http://www.intent.com/blog/2008/12/06/danny-boyle-slumdog-millionaire |date=2009-02-03 }} * [http://www.slumdogmillionaire.eu/ સ્લમડોગ મિલિયોનર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317083850/http://www.slumdogmillionaire.eu/ |date=2009-03-17 }} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ચલચિત્ર]] [[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]] oe77qoqwznqqwsewvaeuyi2dah7fpyn દહાણુ 0 83533 907733 902997 2026-11-13T21:22:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907733 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = દહાણુ | native_name = डहाणू | native_name_lang = mr | other_name = | settlement_type = નગર | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Maharashtra | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = મહારાષ્ટ્રમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|19.97|N|72.73|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name1 = [[મહારાષ્ટ્ર]] | subdivision_name2 = [[પાલઘર જિલ્લો|પાલઘર]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 9.88 | population_total = 80000 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ભાષાઓ | demographics1_title1 = અધિકૃત | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = પિનકોડ | postal_code = ૪૦૧૬૦૧, ૪૦૧૬૦૨, ૪૦૧૬૦૩, ૪૦૧૬૦૭, ૪૦૧૬૦૮ | area_code = ૦૨૫૨૮ | area_code_type = ટેલિફોન કોડ | registration_plate = MH 04, MH 48 | website = | footnotes = | demographics1_info1 = [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] }} [[ચિત્ર:Dahanu_Road_Rly_Station_Yard,_East_-_panoramio.jpg|thumb|250x250px|દહાણુ રોડ રેલવે સ્ટેશન]] [[ચિત્ર:Dahanu_Bridge_near_Janta_Bank,_Dahanu_Road_-_panoramio.jpg|thumb|250x250px|દહાણુ પુલ (જનતા બેંક પાસે)]] '''દહાણુ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલ [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યના [[પાલઘર જિલ્લો|પાલઘર જિલ્લા]]માં આવેલ એક નાનું નગર અને દહાણુ તાલુકાનું મુખ્યમથક છે. દહાણુ ખાતે પશ્ચિમ રેલવેનું સ્ટેશન ([[દહાણુ રોડ રેલ્વે સ્ટેશન|દહાણુ રોડ]]) આવેલ છે તેમ જ રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૪૮ પર આવેલ ચારોટી ખાતેથી પશ્ચિમ દિશામાં ૨૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Dahanu.html|title=Maps, Weather, and Airports for Dahanu, India|last=|first=|date=|website=www.fallingrain.com|publisher=|language=en-US|access-date=૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517154337/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Dahanu.html|archive-date=2018-05-17|url-status=dead}}</ref> આ ગામ ખાતે સુંદર અને શાંત દરિયાઈ સમુદ્રકિનારો (બિચ) આવેલ છે. અહીં નજીકમાં [[દહાણુ કિલ્લો|દહાણુનો કિલ્લો]] પણ આવેલ છે. અહિંયાથી નરપડ સમુદ્ર કિનારો તેમજ ૨૭ કિ.મી. જેટલા અંતરે આવેલ ઊંચા પર્વત પર શ્રી મહાલક્ષ્મી માતાના મંદિરની મુલાકાતે પણ જઈ શકાય છે. આ ઉપરાંત દહાણુ ખાતે કેવડાવંતી મંદિર અને હનુમાન મંદિર પણ પ્રખ્યાત છે. મૂળ દહાણુ ક્ષેત્ર આદિવાસી વસ્તી ધરાવતો વિસ્તાર છે, આથી આ વિસ્તારમાં આદિવાસી પરંપરાગત તહેવારની ઉજવણી તેમ જ વિશ્વપ્રસિદ્ધ [[વારલી ચિત્રકળા]] જોવા મળે છે. હાલમાં જવાહરલાલ નહેરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ (JNPT) દહાણુ ખાતે નવું બંદર સ્થાપવાની યોજના બનાવી રહી છે.<ref name="VadhavanDahanuPort">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Companies/7K7QoESH7c0VCamaHQIiCL/JNPT-tobuild-Rs10000-crore-satellite-port-at-Wadhwan.html|title=JNPT to build Rs 10,000 crore satellite port at Wadhwan|last=Gadgil|first=Makarand|date=૫ જૂન ૨૦૧૫|work=|newspaper=Live Mint|access-date=૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sagarmala-project-government-to-spend-rs-70000-crore-on-12-major-ports-says-nitin-gadkari/articleshow/49229434.cms|title=Sagarmala project: Government to spend Rs 70,000 crore on 12 major ports, says Nitin Gadkari|last=|first=|date=૬ ઓક્ટોબર ૨૦૧૫|work=|newspaper=The Economic Times|access-date=૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭|via=}}</ref><ref name="VadhavanMOU">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/dahanu-satellite-port-deal-signed-revas-next/|title=Dahanu satellite port deal signed, Revas next|last=|first=|date=૬ જૂન ૨૦૧૫|work=|newspaper=The Indian Express|language=en-US|access-date=૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/news/cm-announces-plans-for-konkan-tourism-waste-disposal-in-city/article8464163.ece|title=CM announces plans for Konkan tourism, waste disposal in city|last=|first=|date=|work=|newspaper=The Hindu|language=en|access-date=૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭|via=}}</ref> == દહાણુ તાપ વિદ્યુત મથક == [[ચિત્ર:Dahanu-chimney-rel.jpg|thumb|દહાણુ તાપ વિદ્યુત મથક, અદાણી ઇલેકટ્રિસીટીનું દૃશ્ય]] દહાણુ તાપ વિદ્યુત મથક અદાણી ઇલેકટ્રિસીટી કંપનીની વીજ ઉત્પાદન સુવિધા છે. તે ૫૦૦ મેગાવોટ (૨ X ૨૫૦ મેગાવોટ) નું કોલસા આધારિત વિદ્યુત મથક છે. આ મથક ૧૯૯૫માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ભારતમાં આઇએસઓ ૯૦૦૦ અને આઇએસઓ ૧૪૦૦૧ પ્રમાણપત્ર મેળવનાર આ પ્રથમ વિદ્યુત સુવિધા છે.<ref>{{Cite web|title=::::::::::Reliance Energy LTD.::::::::::|url=http://www.rel.co.in/aboutus/dahanutps.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040427104848/http://www.rel.co.in/aboutus/dahanutps.asp|archive-date=27 April 2004|access-date=6 June 2022|website=www.rel.co.in}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[દહાણુ કિલ્લો]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Dahanu|દહાણુ}} * [http://www.dahanu.adiyuva.in દહાણુ દર્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217064749/http://www.dahanu.adiyuva.in/ |date=2013-12-17 }} [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:પાલઘર જિલ્લો]] n23jbdx8cet9jt6nb64740pbhucr78u જસ્ટિન ટ્રુડો 0 84497 907729 853043 2026-11-13T20:56:12Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907729 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Justin Trudeau at Eurasia Group 2023 US-Canada Summit (52807415495) (cropped) (cropped).jpg|thumb|જસ્ટિન ટ્રુડો (2023)]] '''જસ્ટિન પિએર જેમ્ઝ ટ્રુડો''' (જન્મ [[ડિસેમ્બર ૨૫]], ૧૯૭૧) એક કેનેડિયન રાજકારણી છે જેઓ [[કેનેડા]]ના ૨૩મા અને વર્તમાન વડાપ્રધાન અને લિબ્રલ પાર્ટીના નેતા છે. કેનેડાના ઇતિહાસમાં તેઓ જો ક્લાર્ક પછી બીજા જુવાન વડાપ્રધાન છે અને કેનેડાના ૧૫મા વડાપ્રધાન પિએર ટ્રુડોના દીકરા છે.<ref>{{cite news|title=Liberals projected to win majority |url=http://www.thestar.com/news/federal-election/2015/10/19/canadian-federal-election-2015-results.html |access-date=October 19, 2015 |work=Toronto Star |date=October 19, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20151020165346/http://www.thestar.com/news/federal-election/2015/10/19/canadian-federal-election-2015-results.html |archive-date=October 20, 2015 }}</ref><ref>{{cite news|title=Justin Trudeau to be prime minister as Liberals surge to majority |url=http://www.cbc.ca/news/politics/canada-election-2015-voting-results-polls-1.3278537 |access-date=October 19, 2015 |publisher=CBC News |date=October 19, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20151020014706/http://www.cbc.ca/news/politics/canada-election-2015-voting-results-polls-1.3278537 |archive-date=October 20, 2015 }}</ref><ref>{{cite news|title=Justin Trudeau plans to announce his cabinet Nov. 4 |url=http://www.thestar.com/news/canada/2015/10/20/your-post-election-coverage-at-a-glance.html |access-date=October 20, 2015 |work=Toronto Star |date=October 20, 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20151021072527/http://www.thestar.com/news/canada/2015/10/20/your-post-election-coverage-at-a-glance.html |archive-date=October 21, 2015 }}</ref><ref name=Nov4>{{cite web |url=http://www.hamiltonnews.com/news-story/5968550--we-re-back-trudeau-tells-allies-abroad |title='We're back,' Trudeau tells allies abroad |access-date=October 20, 2015 |work=Hamilton Community News |date=October 20, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126072054/http://www.hamiltonnews.com/news-story/5968550--we-re-back-trudeau-tells-allies-abroad/ |archive-date=November 26, 2015 }}</ref> ટ્રુડોનો જન્મ ઓટાવામાં થયો અને તેમણે પોતાનું શિક્ષણ જીન-ડી-બ્રીબીઅફ કૉલેજમાંથી પ્રાપ્ત કર્યું. તેમણે ૧૯૯૪માં મેકગિલ યુનિવર્સિટીમાંથી અંગ્રેજી સાહિત્યમાં બી.એ. પાસ કરી અને ૧૯૯૮માં બ્રિટિશ કોલંબીયા યુનિવર્સિટીમાંથી બી.એડ. પાસ કરી. તેમની ગ્રેજુએશન પૂર્ણ કરવા પછી ટ્રુડો વાનકુંવરમાં અધ્યાપક તરીકે કામ કરવા લાગ્યા અને ઇજનેરીનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને પાછળથી પર્યાવરણીય ભૂગોળ વિષયમાં માસ્ટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી. પોતાના પિતાનું અવસાન પછી ટ્રુડો રાજકારણમાં આગળ વધ્યા અને ૨૦૦૮માં ફેડ્રલ ચૂંટણીઓ જીતી અને હાઉસ ઑફ કોમન્ઝમાં પેપેનિયોનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. તેઓ ૨૦૦૯માં બિબ્રલ પાર્ટી તરફથી યુવા અને બહુસાંસ્કૃતિકવાદ મંત્રી બન્યા અને તે સાલમાં જ નાગરિકત્વ અને ઇમીગ્રેશન મંત્રાલયમાં નામાંકિત થયા. સાલ ૨૦૧૧માં તેમને માધ્યમિક શિક્ષણ, યુવા અને રમત મંત્રાલયમાં નામાંકિત થયા હતા. ૨૦૧૩માં ટ્રુડો લિબ્રલ પાર્ટીના નેતા બન્યા અને તેમના નેતળત્‍વ હેઠળ લિબ્રલ પાર્ટીએ ૨૦૧૫ની ચૂંટણી જીતી. આની સાથે, પાર્ટીએ કેનેડાના રાજરાણમાં ત્રીજાથી પ્રથમ સ્તર સુધીની સફર કરી અને ૩૬પરથી ૧૮૬ બેઠકો જીતી જે કેનેડિયન રાજકારણમાં આજ સુધી સૌથી મોટું પરિવર્તન છે. == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેનેડા]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં જન્મ]] 32chwebwquxtht3qcc6iqhf9knuvo3t હેમંત કરકરે 0 89791 907749 905749 2026-11-14T02:19:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907749 wikitext text/x-wiki {{Infobox police officer |honorific prefix=પોલીસ સંયુક્ત કમિશ્નર (જોઇન્ટ કમિશ્નર) |name=હેમંત કરકરે |honorific suffix=[[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|એસી]] |image= |birth_date=૧૨ ડિસેમ્બર ૧૯૫૪ |birth_place=[[નાગપુર]], [[મહારાષ્ટ્ર]], ભારત |death_date=૨૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ (વય ૫૩ વર્ષ) |death_place=[[મુંબઈ]], મહારાષ્ટ્ર, ભારત |relations=<!-- Family --> |awards=[[File:Ashoka_Chakra_ribbon.svg|34x34px]] અશોક ચક્ર |department=ભારતીય પોલીસ સેવા<br />મુંબઈ આતંકવાદ વિરોધિ દળ |allegiance={{flagicon|ભારત}} |service={{flagicon|ભારત}} |serviceyears=૧૯૮૨-૨૦૦૮ |rank=[[File:Insignia_of_Inspector_General_of_Police_in_India-_2013-10-02_16-14.png|75x75px]] પોલીસ સંયુક્ત કમિશ્નર |laterwork=<!-- Any notable work after leaving the force --> }} '''હેમંત કરકરે''' મુંબઈ આતંકવાદ વિરોધી દળના વડા હતા. તેઓ [[૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલો|૨૦૦૮ મુંબઈ હુમલા]] દરમિયાન છાતીમાં ત્રણ ગોળી વાગતાં શહીદ થયા હતા.<ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080074228&ch=11/27/2008%202:26:00%20AM ATS chief succumbs to injuries]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમને ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯ના રોજ [[અશોક ચક્ર (પુરસ્કાર)|અશોક ચક્ર]] મૃત્યુપર્યંત એનાયત કરાયો હતો.<ref name="ashoka">{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html|title=11 security personnel to get Ashok Chakra|publisher=IBN Live|access-date=૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|archive-date=2009-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203074058/http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203074058/http://ibnlive.in.com/news/11-security-personnel-to-get-ashok-chakra/83597-3.html |date=2009-02-03 }}</ref> તેઓ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮માં આતંકવાદવિરોધિ દળના વડા બન્યા હતા. તેમને [[થાણા]], વાશી અને પનવેલ ખાતે થયેલ શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બધડાકાની સફળ તપાસ અને ૨૦૦૮ માલેગાંવ શ્રેણીબદ્ધ ધડાકાઓની તપાસ માટે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.terror.chief/index.html|title=Colleagues: Slain terror chief 'superb,' a 'daredevil'|date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮|work=CNN|publisher=CNN.com|access-date=૪ મે ૨૦૧૦}}</ref> == ભણતર અને કારકિર્દી == તેમણે પ્રાથમિક શાળાકીય અભ્યાસ વર્ધાની ચિત્તરંજન દાસ મ્યુનિસિપલ શાળામાંથી મેળવ્યો હતો. તેમણે ન્યુ ઇંગ્લિસ હાઇસ્કુલ, [[વર્ધા]] ખાતેથી બાકીનો શાળાકીય અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો. તેમણે વિશ્વેશ્વરૈયા નેશનલ ઇન્સટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી, [[નાગપુર]] ખાતેથી ૧૯૭૫માં યાંત્રિકી ઇજનેરની પદવી હાંસલ કરી હતી. તેઓ સ્નાતક થવા બાદ ભારત સરકારની નેશનલ પ્રોડક્ટીવિટી કાઉન્સિલમાં જોડાયા હતા અને બાદમાં ખાનગી કંપની હિન્દુસ્તાન યુનિલિવરમાં પણ જોડાયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://patientcare.lvpei.org/vision-rehabilitation/images/feb-2010.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-03-11 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727044826/http://patientcare.lvpei.org/vision-rehabilitation/images/feb-2010.pdf |url-status=dead }}</ref> તેમણે ૧૯૮૨ના બેચમાં [[ભારતીય પોલીસ સેવા]]માં નિયુક્તિ મેળવી. તેમણે ૨૦૦૮માં આતંકવાદ વિરોધી દળના વડા બનતાં પહેલાં મુંબઈ પોલીસમાં જ વહીવટી બાબતોના સંયુક્ત કમિશ્નર તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?239150|title=Steel In The Driftwood|publisher=www.outlookindia.com|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107073235/https://www.outlookindia.com/|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય તેમણે ભારતની વિદેશી જાસુસી સંસ્થા [[રિસર્ચ અને એનાલિસિસ વિંગ]]માં સાત વર્ષ ઓસ્ટ્રિયા ખાતે સેવા આપી હતી. == માલેગાંવ તપાસ == ૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ [[માલેગાંવ]], મહારાષ્ટ્ર ખાતે શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા. ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮ના રોજ [[મોડાસા]], [[ગુજરાત]] અને માલેગાંવ, મહારાષ્ટ્ર ખાતે બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા જેમાં આઠ લોકોના મોત થયાં અને ૮૦ લોકો ઘાયલ થયા.<ref name="Bidwai2008">{{Cite journal|last=Bidwai|first=Praful|author-link=Praful Bidwai|date=૨૨ નવેમ્બર ૨૦૦૮|title=Confronting the Reality of Hindutva Terrorism|url=http://www.epw.in/commentary/confronting-reality-hindutva-terrorism.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=43|jstor=40278200}}</ref> [[અમદાવાદ]] ખાતેથી સંખ્યાબંધ બોમ્બ મળી આવ્યા. હેમંત કરકરેને આ વિસ્ફોટની તપાસ સોંપવામાં આવી જેમણે ઓક્ટોબર ૨૦૦૮માં સાધ્વી પ્રજ્ઞા ઠાકુર, સ્વામી અમૃતાનંદ, લેફ્ટ્ કર્નલ પ્રસાદ શ્રીકાંત પુરોહિતની ધરપકડ કરી.<ref name="IE_1127">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/ats-chief-hemant-karkare-dies-a-heros-death/391325/|title=Karkare's response to death threat: a 'smiley'|last=Rajesh|first=Y. P.|date=૨૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=The Indian Express|access-date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮}}</ref> મોટાભાગના કથિત ષડયંત્રકારો અભિનવભારત નામના સંગઠનના સભ્યો હતા.<ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/11/12/world/asia/12india.html?_r=0|title=India Police Say They Hold 9 from Hindu Terrorist Cell|last=|first=|date=૧૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮|newspaper=The New York Times|edition=Asia Pacific|access-date=૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|via=}}</ref><ref name="agentorange">{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/article/Agent-Orange/239012|title=Agent Orange|last=|first=|date=૨૪ નવેમ્બર ૨૦૦૮|newspaper=Outlook|access-date=૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|via=|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107073223/https://www.outlookindia.com/magazine/story/agent-orange/239012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://indianexpress.com/article/india/india-others/the-meaning-very-clearly-was-dont-get-us-favourable-orders/ The meaning very clearly was, don’t get us favourable orders: Malegaon SPP Rohini Salian], The Indian Express, 13 October 2015.</ref><ref name="Bidwai">{{Cite news|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2523/stories/20081121252310100.htm|title=Saffron Terror|last=Bidwai|first=Praful|date=૮ નવેમ્બર ૨૦૦૮|newspaper=Frontline|access-date=૧૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|via=}} </ref><ref name="EPW">{{Cite journal|last=Editorial|date=૧૫ નવેમ્બર ૨૦૦૮|title=Hindutva's Terrorism Links|journal=Economic and Political Weekly|jstor=40278164}}</ref> વિરોધ પક્ષો જેવા કે શિવસેના અને [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]એ આરોપ લગાવ્યો કે ધરપકડ તત્કાલીન [[કોંગ્રેસ]] સરકારના દબાણ હેઠળ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=02fc80de-53d4-4bc7-ac8c-8801ef9632a6&&Headline=Arrests+of+'Hindu+terrorists'+embarasses+BJP|title=Arrests of 'Hindu terrorists' embarasses BJP|date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮|publisher=Hindustan Times|access-date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103041136/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=02fc80de-53d4-4bc7-ac8c-8801ef9632a6&&Headline=Arrests+of+'Hindu+terrorists'+embarasses+BJP|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103041136/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=02fc80de-53d4-4bc7-ac8c-8801ef9632a6&&Headline=Arrests+of+'Hindu+terrorists'+embarasses+BJP |date=2013-01-03 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/im-not-ready-to-believe-that-sadhvi-pragya-thakur-is-a-terrorist/386500/3|title='I'm not ready to believe that Sadhvi Pragya Thakur is a terrorist'|date=૧૭ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=Indianexpress.com|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}</ref> આ બાબતોને કારણે કરકરે વિવાદોમાં ઘેરાઇ ગયા હતા. તેમાં ગેરકાયદેસર ધરપકડ અને માર મારવાના આરોપ પણ પોલીસ પર લગાવાયા હતા.<ref>[http://www.hindustantimes.com/columnsothers/voting-with-our-heads/article1-357448.aspx Voting with our heads]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Hindustan Times, ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮.</ref><ref>[http://www.firstpost.com/politics/malegaon-case-was-there-a-message-from-top-to-rohini-salian-asks-congress-2312796.html Malegaon case: Was there a 'message from top' to Rohini Salian, asks Congress], Firstpost, ૨૫ જૂન ૨૦૧૫</ref><ref name="CNN_1129">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/28/india.terror.chief/index.html|title=Colleagues: Slain terror chief 'superb,' a 'daredevil'|date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=CNN.com|access-date=૪ મે ૨૦૧૦}}</ref> == મૃત્યુ == ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ના રોજ રાત્રિના આશરે ૯.૪૫ એ તેમને [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ]] રેલ્વે સ્ટેશન ખાતે આતંકવાદી હુમલો થયો હોવાનો સંદેશ તેમને દાદર ખાતેના રહેઠાણ પર મળ્યો. તુરંત જ તેઓ ડ્રાઇવર અને રક્ષક પોલીસ કર્મીઓ સાથે તે તરફ જવા નીકળી પડ્યા. જ્યાં તેઓએ હેલ્મેટ અને બુલેટ પ્રુફ જેકેટ પહેર્યું અને પ્લેટફોર્મ નં ૧ પર જઈ પહોંચ્યા. પરંતુ તે સંપૂર્ણ ખાલી જણાયું. તે જ સમયે તેમને ખબર મળ્યા કે આતંકવાદીઓ કામા હોસ્પિટલ અને આઝાદ મેદાન પોલીસ સ્ટેશન તરફ દેખાયા હતા. કાર્યવાહી કરવાનું બહુ મુશ્કેલ હતું કેમ કે રાત્રિનો સમય હતો અને આતંકવાદીઓ ફિદાયિન કાર્યવાહી માટે આવ્યા હતા. અધિકારીઓ કામા હોસ્પિટલમાં પાછળના દરવાજેથી પ્રવેશ્યા અને બે હવાલદારને ત્યાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા. બાકી અધિકારીઓ ક્વાલીસ ગાડીમાં સવાર થયા જે ઇન્સપેક્ટર [[વિજય સાલસકર]] ચલાવી રહ્યા હતા. આ સમયે જ સંદેશ મળ્યો કે આતંકવાદીઓ હોસ્પિટલ પાસે એક લાલ ગાડીની પાછળ છુપાયા હતા. તેઓ તે તરફ આગળ વધ્યા રંગ ભવન પાસે તેમણે એક આતંકવાદીઓને જોયો અને મુંબઈ પૂર્વના એસીપી [[અશોક કામ્ટે]] અને સાલસકર બંને એ તે દિશામાં ગોળીબાર કર્યો. આતંકવાદી ઘાયલ થયો અને તેની એકે-૪૭ પડી ગઈ. પાછળથી તે જાણવામાં આવ્યું કે તે કસાબ હતો. તેઓ ગાડીમાંથી ઉતરવા વિચારતા હતા તે જ સમયે બીજા આતંકવાદી ઇસ્માઇલ ખાને ગાડી પર ગોળીબાર કર્યો અને આસીસ્ટન્ટ પોલીસ ઇન્સપેક્ટર જાદવ સિવાયના તમામ અધિકારીઓ શહીદ થયા.<ref>{{Cite web|url=http://toivideos.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3859454.cms|title=TOI Pieces Together The Last Hours Of Mumbai's Three Police Officers On The Fateful Night Of November 26|date=૧૯ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=Times of India|format=video}}</ref> તે સમયે ગાડી સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજ અને રંગ ભવનની શેરીમાં હતી અને ક્રાઇમ બ્રાન્ચ ઓફિસથી બહુ જ નજીક હતી. તેમાં હેમંત કરકરે, અશોક કામ્ટે, સાલસકર અને અન્ય શહીદ થયા હતા. જાદવના નિવેદન અનુસાર ત્રણ અધિકારીઓ કરકરે, કામ્ટે અને સાલસકર ઉપરાંત ચાર હવાલદારને માહિતી મળી હતી કે કામા હોસ્પિટલ ખાતે આતંકવાદીઓ સાથે મુઠભેડમાં પોલીસ અધિકારી સદાનંદ દાતે ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા.<ref name="IndiaExpress29-11">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/witness-account-of-karkare-kamte-and-salaskars-death/392181/|title=Witness account of Karkare, Kamte and Salaskar's death|date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૦૮|publisher=India Express}}</ref> તેમને મદદ કરવા આ ટુકડી ક્વાલીસ ગાડીમાં તે તરફ રવાના થઈ. સાલસકર ચલાવી રહ્યા હતા, કામ્ટે તેમની બાજુમાં હતા, કરકરે વચ્ચેની બેઠકમાં હતા અને ચાર અન્ય પોલીસકર્મી પાછળની હરોળમાં હતા. થોડા જ સમય બાદ આતંકવાદીઓએ ગોળીબાર કરી અને છ પોલીસ અધિકારીઓને મારી નાખ્યા. વળતા ગોળીબારમાં કસાબ નામનો આતંકવાદી ઘાયલ થયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/news/2009/jan/100109-Injured-Ajmal-killed-Ombale-Maria.htm|title=Injured Ajmal killed Ombale: Maria|last=PTI|date=૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|publisher=Mid-day.com|location=Mumbai|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}</ref> જાદવ ઘાયલ થયા હતા અને તેમને કોઇ પગલાં લેવા મોકો જ નહોતો મળ્યો. આતંકવાદીઓ ત્યારબાદ ગાડી તરફ આગળ વધ્યા અને ત્રણ અધિકારીઓના મૃતદેહોને રસ્તા પર નાંખી દીધા. પાછળ રહેલ અન્ય પોલીસકર્મીઓના મૃતદેહો તેમણે ગાડીમાં જ રહેવા દીધા અને તેઓ ગાડી લઈ અને મેટ્રો સિનેમા તરફ આગળ વધ્યા. તે સ્થળે પોલીસ અને પત્રકારોના કાફલા પર તેમણે ગોળીબાર કર્યો અને વિધાન ભવન તરફ નાશી છૂટ્યા. તે સ્થળે પણ તેમણે ગોળીબાર કર્યો, પરંતુ ત્યાં ગાડીનું ટાયર ફાટી જતાં તેઓ ગાડીને છોડી આગળ વધ્યા. આ તબક્કે જાદવને મુખ્યાલયનો સંપર્ક કરવા તક મળી અને મૃતદેહોને સેંટ જ્યોર્જ હોસ્પિટલ ખાતે ખસેડવામાં આવ્યા. બાદમાં પત્રકારોની તપાસમાં આરોપ લગાવ્યો કે કરકરેને અપાયેલ બુલેટ પ્રુફ જેકેટ નબળી ગુણવત્તાનું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/india/28105230_1_bullet-proof-jacket-ashok-kamte-and-inspector-entry-on-shoulder-blade|title=Karkare death not due to faulty jacket|last=Ali|first=S Ahmed|date=૨૧ નવેમ્બર ૨૦૦૯|work=The Times Of India|access-date=2018-03-11|archive-date=2011-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110910230127/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/india/28105230_1_bullet-proof-jacket-ashok-kamte-and-inspector-entry-on-shoulder-blade|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910230127/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/india/28105230_1_bullet-proof-jacket-ashok-kamte-and-inspector-entry-on-shoulder-blade |date=2011-09-10 }}</ref> જોકે ડોક્ટરો અનુસાર જેકેટની તેમના મૃત્યુમાં વધુ ભૂમિકા નહોતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Lies-betrayal-and-denial-in-Bombay/Article1-567007.aspx|title=Lies, betrayal and denial in Bombay|date=૩ જુલાઇ ૨૦૧૦|publisher=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709090446/http://www.hindustantimes.com/Lies-betrayal-and-denial-in-Bombay/Article1-567007.aspx|archive-date=૯ જુલાઇ ૨૦૧૦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709090446/http://www.hindustantimes.com/Lies-betrayal-and-denial-in-Bombay/Article1-567007.aspx |date=2010-07-09 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/Karkare--s-bullet-proof-vest-misplaced-in-hospital--Police/632616|title=Karkare's bullet-proof vest misplaced in hospital: Police|date=૧૧ જૂન ૨૦૧૦|publisher=Indianexpress.com|access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમના પત્ની કવિતા કરકરે ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪ના રોજ બીમાર થયાં અને તેઓ ૫૭ વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યાં. તેઓ દાદર ખાતે રહેતા હતાં અને તેઓ પ્રાધ્યાપિકા તરીકે તારદેવ ખાતે સેવા આપતાં હતાં. તેમને બે પુત્રીઓ જુઇ અને સાયલી તેમજ પુત્ર આકાસ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Karkares-wife-dies-gives-life-to-others-by-donating-organs/articleshow/43835292.cms|title=Karkare’s wife dies, gives life to others by donating organs|last=Lata Mishra|date=૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|website=Mumbai Mirror|access-date=૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205353/http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Karkares-wife-dies-gives-life-to-others-by-donating-organs/articleshow/43835292.cms|archive-date=2016-03-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/2611-hero-hemant-karkares-wife-kavita-karkare-dies-of-brain-haemorrhage/article6457824.ece|title=26/11 hero Hemant Karkare's wife dies of brain haemorrhage|date=૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|website=The Hindu|access-date= ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪}}</ref> == વિવાદ == સાધ્વી પ્રજ્ઞાએ કરકરે પર અત્યાચાર કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. સાધ્વીને માલેગાંવ વિસ્ફોટની તપાસ દરમિયાન પકડવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/sadhvi-pragya-malegaon-blast-bail-saffron-terror-4630652/|title=Sadhvi Pragya: ‘Saffron terror’ a creation of P Chidambaram|date=૨૭ એપ્રિલ ૨૦૧૭|work=The Indian Express|language=en-US|access-date=૨૮ એપ્રિલ ૨૦૧૭}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[સંદીપ ઉન્નીક્રિષ્નન]] * [[ગજેન્દ્ર સિંઘ]] * [[વિજય સાલસકર]] * [[અશોક કામ્ટે]] == સંદર્ભ == {{Reflist|2}} [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:અશોક ચક્ર વિજેતા]] [[શ્રેણી:૨૦૦૮માં મૃત્યુ]] 70bj6k0ewh650iacknwwvgz4l3v1al8 ગુજ્જુભાઈ - મોસ્ટ વોન્ટેડ (ચલચિત્ર) 0 90010 907725 900526 2026-11-13T20:27:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907725 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox film |name=''<span style="font-style: normal;">ગુજ્જુભાઈ - મોસ્ટ વોન્ટેડ</span>'' |image= |director=ઇશાન રાંદેરીયા |producer=* [[ધવલ ગડા]] * [[અક્ષય ગડા]] |writer=ઇશાન રાંદેરીયા |starring=* [[સિદ્ધાર્થ રાંદેરીયા]] * [[જિમીત ત્રિવેદી]] * * તેજલ વ્યાસ * પૂર્વી વ્યાસ * જયેશ મોરે * વ્યોમા નંદી * સુનીલ વિષ્ણાની * રાગી જાની |music=* અદ્વૈત નેમલેકર * પાર્થ ભરત ઠક્કર * સાગર દેસાઈ |cinematography=શ્રેયાસ કૃષ્ણ |editing=તુષાર પારેખ |studio=* [[પેન ઇન્ડિયા પ્રા.લિ.]] * સિદ્ધાર્થ રાંદેરીયા પિકચર્સ |distributor=પી.વી.આર. પિકચર્સ |released=૨૩&nbsp;ફેબ્રુઆરી&nbsp;૨૦૧૮ |runtime=૧૫૭ મિનિટ |country=[[ભારત]] |language=[[ગુજરાતી]] |gross={{INR}} ૧૦ કરોડ<ref name="qq" ></ref>}} ગુજ્જુભાઈ - મોસ્ટ વોન્ટેડ એક ૨૦૧૮ની ઇશાન રાંદેરીયા દ્વારા નિર્દેશિત ભારતીય [[ગુજરાતી સિનેમા|ગુજરાતી]] કોમેડી ફિલ્મ છે. આ ગુજ્જુભાઈ ફિલ્મ સિરીઝની બીજી ફિલ્મ  ગુજ્જુભાઈ ધ ગ્રેટ(૨૦૧૫)ની સિક્વલ છે. તેમાં  સિદ્ધાર્થ રાંદેરીયા અને જિમીત ત્રિવેદી મુખ્ય ભૂમિકા ધરાવે છે. આ ફિલ્મ ૨૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ અએ પર પ્રકાશિત થૈ હતી.<ref>{{cite news|url=https://www.gg2.net/gujjubhai-wanted-biggest-family-entertainer-hitting-cinemas-23th-february/|title=Gujjubhai Most Wanted- The biggest family Entertainer is hitting cinemas on 19th January|access-date=27 December 2017}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[શ્રેણી:Articles containing Gujarati-language text]] == પાત્રો == * [[સિદ્ધાર્થ રાંદેરીયા]], અરવિંદ દિવેટિયા તરીકે * જિમીત ત્રિવેદી, ખગેશ દિવેટિયા તરીકે * જયેશ મોરે, એજન્ટ વિક્રાંત વાઘમરે તરીકે * તેજલ વ્યાસ, ઈન્દુ(અરવિંદના પત્ની) તરીકે * પુર્વી વ્યાસ, ચન્દ્રિકા(માતા-માં કાયદો અરવિંદ) તરીકે * વ્યોમા નંદી * સુનિલ વિશ્રાની, નાગડા તરીકે * રાગી જાની, પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર ઝોરાવર સિંહ જાડેજા તરીકે * અનિલ માંગે, આતંકવાદી ૧ તરીકે * આલોક ગગડેકર * શફિક અન્સારી * ફિરોઝ ઇરાની (ખાસ મહેમાન દેખાવ) == નિર્માણ == પેન ઇન્ડિયા પ્રા.લિ.એ ફિલ્મ નિર્માણ કરીને ગુજરાતી સિનેમામાં પ્રવેશ કર્યો.<ref name="Gujjubhai 2 shoot">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/gujjubhai-2-shooting-from-feb-end/articleshow/57143375.cms|title=Gujjubhai 2 shoot goes on floors from February end - Times of India|work=The Times of India|access-date=2017-12-28}}</ref> સિધ્ધાર્થ રાંદેરીયાના પુત્ર ઇશાન રાંદેરીયા એ ફિલ્મ, ફિલ્મની પટકથા(સ્ક્રીનપ્લે) અને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું. આ ફિલ્મમાં સિદ્ધાર્થ રેંડેરિયા અને જિમીત ત્રિવેદી પિતા અને પુત્ર તરીકે છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭ માં [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] આ ફિલ્મનું શૂટિંગ થયું હતું.. ફિલ્મના કેટલાક ભાગો [[ભુજ]], [[કચ્છ|કચ્છમાં]] આવેલ [[ભુજિયો કિલ્લો|ભુજિયા કિલ્લામાં]] શૉટ થયા હતા.. == સાઉન્ડટ્રેક == સંગીતનું નિર્દેશન અદ્વૈત નેમલેકર, પાર્થ ભરત ઠક્કર અને સાગર દેસાઈએ કર્યું છે તથા નિરેન ભટ્ટે ગીતો લખ્યાં છે. <ref>{{Cite web|title=Spotify – Web Player|url=https://open.spotify.com/album/3JXSRUkqMkzYIFdJAGgr52|access-date=2025-11-17|website=Spotify|language=gu}}</ref> {{Track listing |all_music= |headline=ગીત સૂચિ |lyrics_credits=પ્રિયા સરૈયા |music_credits=મેઘધનુષ |extra_column=ગાયક(ઓ) |title1=સર સર કે |length1=૨:૫૯ |extra1=આદિત્ય ગઢવી અને રીયા શાહ |title2=લે લે મેરી જાન |length2=૨:૩૬ |extra2=રિતુરાજ મોહંતી |title3=ઓઢની&nbsp;ઓઢું |length3=૩:૪૧ |extra3=ઐશ્વર્યા મજમુદાર,વિકાસ અંબૉર }} == પ્રકાશન == આ ફિલ્મ શરૂઆતમાં ૧૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ રજૂ થવાની હતી પરંતુ પદ્માવત અને પૅડ મેન સાથે અથડામણને ટાળવા માટે ૨૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ એ ખસેડવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/articles/2018/jan/8/10288/padmavati-to-be-released-as-padmavat-on-25-january-to-clash-with-akshay-s-pad-man|title=Padmavati to be released as Padmavat on 25 January, to clash with Akshay's Pad Man|last=IANS|website=Cinestaan|access-date=2018-01-25|archive-date=2018-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126072323/https://www.cinestaan.com/articles/2018/jan/8/10288/padmavati-to-be-released-as-padmavat-on-25-january-to-clash-with-akshay-s-pad-man|url-status=dead}}</ref> == આવકાર == ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિભાવો મળ્યા. ''દેશગુજરાતના'' સિનેમાવાળાએ પ્રદર્શન અને ઉત્પાદનની પ્રશંસા કરી, પરંતુ વાર્તા અને લંબાઈની ટીકા કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://deshgujarat.com/2018/02/24/gujarati-film-review-gujjubhai-most-wanted/|title=Gujarati Film review: Gujjubhai Most Wanted|date=2018-02-24|work=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2018-03-13}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2018-02-24</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> ''ધ ટાઈમ્સ ઑફ ઈન્ડિયાના ''શ્રુતિ જમબેકરએ ફિલ્મને પાંચમાંથી ચારમાં રેટિંગ્સ આપ્યા અને કોમેડી અને સંવાદોની પ્રશંસા કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-reviews/gujjubhai-most-wanted/movie-review/63046816.cms|title=GujjuBhai: Most Wanted - Movie Review|work=[[The Times of India]]|access-date=2018-03-13}}</ref> ''ન્યૂઝફૉલોના'' શુભમ દ્વિવેદીએ વાર્તા અને હાસ્યાસ્પદ માટે ફિલ્મની ટીકા કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=https://www.newsfolo.com/entertainment/gujjubhai-most-wanted-movie-review-only-errors-in-comedy-of-error/140787/|title=GujjuBhai Most Wanted movie review: Only errors in comedy of error|work=Newsfolo|language=en-US|access-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313214319/https://www.newsfolo.com/entertainment/gujjubhai-most-wanted-movie-review-only-errors-in-comedy-of-error/140787/|archive-date=2018-03-13|url-status=dead}}</ref> પ્રથમ બે સપ્તાહમાં, બૉક્સ ઑફિસ પર ફિલ્મએ ૧૦ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી.<ref name="qq">{{Cite news|url=http://gujarati.webdunia.com/article/gujrati-cinema-gossips/gujjubhai-most-wanted-earn-10-crore-118031000012_1.html|title=‘ગુજ્જુભાઈ મોસ્ટ વોન્ટેડ’ પ્રથમ ફિલ્મ જેણે કર્યો, કમાણી 10 કરોડ પહોંચી|last=Webdunia|access-date=2018-03-13}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == External links == * {{Imdb title|7790898|id=7790898}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] 8eouxa2n0e0o406852x4opq903uzsmz સુમિત્રાનંદન પંત 0 97909 907746 900692 2026-11-14T01:53:09Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907746 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = સુમિત્રાનંદન પંત |ફોટો = Sumitranandan Pant 2015 stamp of India.jpg |ફોટોસાઇઝ = |જન્મ તારીખ = {{Birth date|df=yes|1900|5|20}} |જન્મ સ્થળ = કૌસાની |મૃત્યુ તારીખ = {{death date and age|df=yes|1977|12|28|1900|5|20}} |મૃત્યુ સ્થળ = |રાષ્ટ્રીયતા = ભારતીય |અભ્યાસ = ક્વિન કોલેજ, |વ્યવસાય = કવિ અને લેખક |વતન = [[ભારત]] |ધર્મ = માનવ ધર્મ |પિતા = ગંગાદત્ત |પ્રમુખ કૃતિઓ='પલ્લવ(૧૯૨૮)', 'લોકાયતન', 'ચિદંબરા'. |પુરસ્કારો = [[પદ્મભૂષણ]], [[જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ]], સોવિયત નહેરૂ શાંતિ પુરસ્કાર }} '''સુમિત્રાનંદન પંત''' હિન્દી સાહિત્યના કવિ હતા, કે જેઓ હિંદી સાહિત્યની છાયાવાદી વિચારધારના આધારસ્તંભ ગણાય છે. આધુનિક હિંદી સાહિત્યમાં સુમિત્રાનંદન પંતનો નવા યુગના પ્રવર્તકના રૂપમાં ઉદય થયો. તેમણે સુકુમાર ભાવનાઓના કવિ પણ કહેવામાં આવે છે. ''ગિરજે કા ઘંટા'' તેમની સર્વ પ્રથમ રચના હતી, જે ૧૯૧૬માં પ્રકાશિત થઈ. તેમની રચનાઓને અર્વાચીન ચેતનાનું પ્રતિક ગણવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{cite book|title=Encyclopedia of Indian Literature|editor1=Amaresh Datta|editor2=Mohan Lal|publisher=Sahitya Akademi|year=2007|edition=4th|isbn=978-81-260-1003-1|ignore-isbn-error=true|volume=4|location=New Delhi|pages=3079-3080}}</ref> == જન્મ == સુમિત્રાનંદન પંતનો જન્મ ૨૦ મે ૧૯૦૦ ના રોજ [[અલમોડા]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના કૌસાની ગામમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ ગુસઈદત્ત હતું. તેમને પોતાનું નામ પસંદ ન હતું એટલે તેમણે પોતાનું નામ સુમિત્રાનંદન પંત રાખ્યું હતું.<ref name=":0">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|last=મૂળે|first=બાળક્રુષ્ણ માધવરાવ|publisher=ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ|year=૧૯૯૯|isbn=|volume=ખંડ ૧૧|location=અમદાવાદ|pages=૧૧૧-૧૧૨}}</ref> == શિક્ષણ == સુમિત્રાનંદન પંતે પ્રાથમિક શિક્ષણ અલ્મોડામાં લીધું હતું. ૧૯૧૮માં તેઓ તેમના ભાઈની સાથે કાશી આવ્યા, જ્યાં તેમણે ક્વિન કોલેજમાં અભ્યાસ ચાલુ કર્યો. તેઓ મેટ્રિકમાં ઉતીર્ણ થયા પછી [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદમાં]] જઈને વસ્યા. અહીં તેમણે ઇન્ટર સુધીનો અભ્યાસ કર્યો.<ref name=":0" /> == જીવન == સુમિત્રાનંદન ૧૯૧૯માં [[મહાત્મા ગાંધી|મહાત્મા ગાંધીના]] સત્યાગ્રહ થી પ્રભાવિત થયા અને તેમનો અભ્યાસ અધૂરો છોડી અને સ્વાધીનતા આંદોલનમાં સક્રિય ભાગીદાર બન્યા. પરંતુ અભ્યાસમાં તેમનો રસ નિરંતર રહ્યો અને તેમણે સ્વઅધ્યયન દ્વારા જ સંસ્કૃત, બંગાળી, હિંદી અને અંગ્રેજી ભાષાનું સારું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. તેમને પ્રકૃતિથી ખૂબ જ લગાવ હતો. તેમણે બાળપણથી જ સુંદર રચનાઓ લખવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name=":1" /> == સાહિત્યિક જીવનની શરૂઆત == સુમિત્રાનંદન પંતે ૭ વર્ષની વયે ધોરણ ૪માં લખવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. કવિ તરીકેની તેંમની સાહિત્યિક સફર ઇ.સ. ૧૯૧૮થી બનારસમાં ચાલુ થઈ. તેઓ તેમના મોટા ભાઈથી પ્રભાવિત થયા અને ''અલ્મોડા અખબાર'' , ''સરસ્વતી'', ''વેંકટેશ્વર સમાચાર'' જેવા સમાચારપત્રોના વાંચનથી તેમનામાં કવિતા પ્રત્યે રૂચિ પ્રગટ થઈ. શૈક્ષણિક વર્ષો દરમિયાન તેઓ સરોજિની નાયડુ, [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] તેમજ અન્ય અંગ્રેજી ભાષાના રોમેન્ટિક કવિઓની રચનાઓથી પરિચિત થયા. [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદમાં]] તેમની કાવ્યચેતનાનો વિકાસ થયો. તેમની કવિતા ભૌતિક, નૈતિક અને સામાજિક પાસાંની સાથે અધ્યાત્મિક ચેતનાને પણ સહજ રીતે આવરી લે છે. તેમણે હમેશા વિશ્વકલ્યાણની વાતને સમર્થન આપ્યું હતું.<ref name=":0" /> કેટલાક વર્ષો પછી તેમને મોટા આર્થિક સંકટનો સામનો કરવો પડ્યો જેમાં દેવું ચુકવવા માટે તેમને જમીન અને ઘર પણ વહેચવું પડ્યું હતું.{{સંદર્ભ}} == મુખ્ય કૃતિઓ == 'વીણા', 'ઉચ્છવાસ', 'પલ્લવ' (૧૯૨૮), 'ગ્રંથી', 'ગુંજન', 'લોકાયતન પલ્લવી', 'માનસી', 'સત્યકામ', 'જ્યોત્સના(પ્રતિકાત્મક નાટક)', 'પાંચ કહાનિયા(વાર્તા સંગ્રહ)' વગેરે. તેમનું સંપૂર્ણ સાહિત્ય ‘સુમિત્રાનંદન પંત ગ્રંથાવલી’ રૂપે ઉપલબ્ધ છે.<ref name=":0" /> == પુરસ્કારો == * [[જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ]] - ''ચિદમ્બરા'' માટે * સોવિયત નહેરૂ શાંતિ પુરસ્કાર - ''લોકાયતન'' માટે * [[પદ્મભૂષણ]] પુરસ્કાર<ref name=":1" /> == અવસાન == સુમિત્રાનંદન પંતનું અવસાન ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૭૭ના રોજ [[અલ્હાબાદ]], ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે થયું હતું.<ref name=":1" /> ==સંદર્ભો== {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20180812013920/http://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/93/sumitranandan-pant-biography.html સુમિત્રાનંદન પંત - જીવન પરિચય] (હિન્દીમાં) {{જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૦૦માં જન્મ]] hxa8a0m8lz2ubumititjx1hrhlo2hq1 હેલ્લારો 0 109416 907750 900705 2026-11-14T02:21:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907750 wikitext text/x-wiki '''''હેલ્લારો''''' ૨૦૧૯ની ભારતીય [[ગુજરાતી સિનેમા|ગુજરાતી]] ઐતિહાસિક ચિત્રપટ છે, જે અભિષેક શાહ દ્વારા સહ-લેખિત અને નિર્દેશન કરેલ છે અને આશિષ પટેલ, નીરવ પટેલ, આયુષ પટેલ, પ્રિતિક ગુપ્તા, મિત જાની અને અભિષેક શાહ દ્વારા સારથી પ્રોડક્શન્સ અને હરફનમૌલા ફિલ્મોના બેનર હેઠળ નિર્માણ કરાયેલ છે. જયેશ મોરે, શ્રદ્ધા ડાંગર, બ્રિંદા ત્રિવેદી નાયક, શચી જોશી, [[નીલમ પંચાલ]], તેજલ પંચાસરા અને કૌસાંબી ભટ્ટની જોડીવાળી આ ફિલ્મ અભિષેક શાહના દિગ્દર્શક પદાર્પણની નિશાની છે. ''હેલ્લારો'' એ ૬૬ મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં શ્રેષ્ઠ ''ફીચર'' (feature) ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Staff|first=Scroll|title=National Awards: Aditya Dhar gets best director for ‘Uri’, Gujarati movie ‘Hellaro’ wins Best Film|url=https://scroll.in/latest/933356/national-awards-aditya-dhar-gets-best-director-for-uri-gujarati-movie-hellaro-wins-best-film|access-date=9 August 2019|work=Scroll.in|date=9 August 2019}}</ref> ૨૦ નવેમ્બરથી ૨૮ દરમિયાન યોજાયેલ [[ગોઆ]]<nowiki/>ના ૫૦ મા આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ (આઈ.એફ.એફ.આઈ) ખાતે ભારતીય પેનોરમાં દ્વારા સત્તાવાર રીતે તેની પસંદગી કરવામાં આવી છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/gujarati-film-hellaro-to-be-iffi-goa-opening-feature/21859186|title=Gujarati film Hellaro to be IFFI Goa opening feature|date=7 October 2019|website=mid-day|access-date=31 ઑક્ટોબર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101020836/https://www.mid-day.com/articles/gujarati-film-hellaro-to-be-iffi-goa-opening-feature/21859186|archive-date=1 નવેમ્બર 2019|url-status=dead}}</ref> ફિલ્મ મહોત્સવમાં તે દિગ્દર્શકની પ્રથમ શ્રેષ્ઠ ચિત્રપટ માટે પણ નામાંકિત છે.<ref>{{Cite news|title=Indian films 'Hellaro', 'Uyare' to vie for Best Debut Feature Award at IFFI|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/indian-films-hellaro-uyare-to-vie-for-best-debut-feature-award-at-iffi-119102000171_1.html|newspaper=Business Standard India|date=2019-10-20|access-date=2019-12-09|last=ANI}}</ref> આ ફિલ્મ ૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ ના રોજ ભારતમાં રજૂ થઇ હતી. == સારાંશ == ૧૯૭૫માં, મંજરી નામની એક યુવતી, [[કચ્છનું રણ|કચ્છના રણ]]ના મધ્યમાં એક નાનકડા ગામમાં લગ્ન કરે છે. ત્યાં, તે પિતૃપ્રધાન આદેશો દ્વારા જીવતી સ્ત્રીઓના જૂથમાં જોડાય છે. જ્યારે તેઓ દરરોજ સવારે કોઈ દૂરના સ્થળે પાણી લેવા માટે જાય છે ત્યારે દમનથી તેમને થોડો છુટકારો મળે છે. દરરોજ તે થોડા કલાકો સિવાય, તેમના જીવન પુરુષો દ્વારા બનાવેલા નિયમો દ્વારા બંધાયેલા છે, જેનું તેઓ પાલન કરે છે. તેઓ ખૂબ જ દયનીય જીવન જીવે છે. એક દિવસ, પાણી લાવવા જતા હતા ત્યારે તેઓને કોઈ રણની વચ્ચે દેખાય છે અને તેમનું જીવન હંમેશ માટે બદલાઈ જાય છે.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/gujs-hellaro-is-nations-best/articleshow/70612256.cms|title=Guj’s ‘Hellaro’ is nation’s best|date=2018-08-10|website=Ahmedabad Mirror|archive-url = |archive-date=|access-date= 2019-08-12}}</ref> == કલાકારો == * શ્રદ્ધા ડાંગર * જયેશ મોરે * તેજલ પંચાસરા * શૈલેષ પ્રજાપતિ * મૌલિક નાયક * આર્જવ ત્રિવેદી * બ્રીંદા ત્રિવેદી નાયક * તર્જની ભડલા * [[નીલમ પંચાલ]] * કૌશાંબી ભટ્ટ * સ્વાતિ દવે * ડેનીશા ઘૂમરા * આકાશ ઝાલા * રાજન ઠાકર * કિશન ગઢવી * કમલેશ પરમાર * સચી જોષી * રિદ્ધિ યાદવ * જાગૃતિ ઠાકોર * કામિની પંચાલ * એકતા બચવાની <ref name=":0"/> == ઉત્પાદન == નવોદિત દિગ્દર્શક અને સહ-લેખક શાહે જણાવ્યું હતું કે તેમણે વાર્તા લોકગીત અને વાસ્તવિક જીવનના ઉદાહરણોથી પ્રેરિત થઈ લખી છે. પ્રતીક ગુપ્તાએ સહયોગી ડાયરેક્ટર તરીકે સાથે મળીને પટકથા, સંપાદન અને સહ-નિર્માણ કર્યું હતું. નાટ્યકાર અને કવિ [[સૌમ્ય જોશી]] એ ગીતો, વધારાની પટકથા અને સંવાદો લખ્યા હતા. મેહુલ સુરતી એ સંગીત આપ્યું હતું.<ref name=":0"/> આશિષ પટેલ, નીરવ પટેલ, આયુષ પટેલ, અભિષેક શાહ, મિત જાની અને પ્રિતિક ગુપ્તાએ ફિલ્મ નિર્માણ કરી હતી. સર્જનાત્મક અને કારોબારી નિર્માતા તરીકે આયુષ પટેલ અને મિત જાની એ મદદ કરી. ફિલ્મનું શૂટિંગ [[કચ્છનું રણ|કચ્છના રણ]]માં બનાવવામાં આવેલા ગામના એક સેટમાં કરવામાં આવ્યું હતું. == પ્રકાશન == ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ના રોજ નિર્માતાઓ દ્વારા ફિલ્મના ઓફિશિયલ ટ્રેલરનું અનાવરણ કરાયું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=qb8uOylK3R4|title=Hellaro &#124; Official Trailer &#124; Abhishek Shah - Jayesh More &#124; Shraddha Dangar &#124; 8th November 2019|date=10 October 2019|website=YouTube|publisher=Hellaro}}</ref> આ ફિલ્મ ૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ ના રોજ સિનેમા ઘરોમાં રજૂ થઇ હતી.<ref name=":1"/><ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/hellaro-1st-gujarati-film-to-win-top-national-award/articleshow/70612338.cms|title=‘Hellaro’ 1st Gujarati film to win top national award|last=|first=|date=2019-08-10|website=The Times of India|archive-url = |archive-date=|access-date= 2019-08-12}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/how-a-little-known-gujarati-movie-won-the-best-feature-film-award-1580593-2019-08-14|title=How a little-known Gujarati movie won the best feature film award|last=Singh|first=Suhani|date=2019-08-14|website=India Today|archive-url = |archive-date=|access-date= 2019-08-15}}</ref> == સંગીત == આ ફિલ્મનું સંગીત મેહુલ સુરતી એ આપ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=Spotify – Web Player|url=https://open.spotify.com/album/6TqIUcXOiVQDKxCTLk1iYB|access-date=2025-11-17|website=Spotify|language=gu}}</ref> == પ્રતિભાવ == આ ફિલ્મે ૬૬ મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો. તેર મહિલા અભિનેત્રીઓએ પણ તેમના અભિનય બદલ વિશેષ જ્યુરી એવોર્ડ જીત્યો. શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ મેળવનારી તે પહેલી ગુજરાતી ફિલ્મ હતી.<ref name=":1"/><ref name=":0"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] l763326ejvpj1pl14zcx6aj86u8jjci જાંબુવનની ગુફા 0 116200 907730 902435 2026-11-13T20:56:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907730 wikitext text/x-wiki '''જાંબુવનની ગુફા''' [[સૌરાષ્ટ્ર]]ના [[બરડો|બરડા ડુંગર]]ની તળેટીમાં આવેલી એક ગુફા છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-MAT-latest-div-news-023003-315670-NOR.html|title=બરડા ડુંગરની 93 કિલોમીટરની પરિક્રમામાં 250 શ્રદ્ધાળુઓ જોડાયા|date=2017-10-23|website=divyabhaskar|access-date=2020-05-21}}</ref> == સ્થાન == આ ગુફા [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર જિલ્‍લા]]ના [[રાણાવાવ]]થી પાંચ કિલોમીટરના અંતરે [[આદિત્યાણા (તા. રાણાવાવ)|આદિત્યાણા]] નજીક બરડા ડુંગરની તળેટીમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=https://porbandardp.gujarat.gov.in/Porbander/jilavishe/jovalayak-sthalo/jambuvan-gufa.htm|title=જાંબુવનની ગુફા|access-date=૨૪ જુલાઇ ૨૦૧૬|archive-date=2013-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605002642/http://porbandardp.gujarat.gov.in/Porbander/jilavishe/jovalayak-sthalo/jambuvan-gufa.htm|url-status=dead}}</ref> અહીં જમીન પર અવેડા જેવી કુંડી જેવડી જગ્‍યા નીચે વ્‍યવસ્‍થિત પથ્‍થરની સીડી અને અંદર ઉતરતાં એક પછી એક વિશાળ ઓરડો જોવા મળે છે. == નામ == જાંબુવન નામના રીંછ પરથી આ ગુફાનું નામ પડયું છે. જાંબુવન ભગવાન શિવનો અનન્‍ય ઉપાસક હતો. આ ગુફામાં જાંબુવને અનેક શિવલીંગની સ્‍થાપના કરી હતી, તેમાં પાતાળેશ્વર મહાદેવનું શિવલીંગ મુખ્‍ય છે તેના પર કુદરતી રીતે જલાભિષેક થાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=WL5BDAAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=%E0%AA%9C%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%AC%E0%AB%81%E0%AA%B5%E0%AA%A8%E0%AA%A8%E0%AB%80+%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%AB%E0%AA%BE&source=bl&ots=5F1lxfRwgZ&sig=ACfU3U1qhIQNGEZn1zsPIZef7es4_EIqkw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3jJyHj8XpAhUGzjgGHUGBCzEQ6AEwCXoECAkQAQ#v=onepage&q=%E0%AA%9C%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%AC%E0%AB%81%E0%AA%B5%E0%AA%A8%E0%AA%A8%E0%AB%80%20%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%AB%E0%AA%BE&f=false|title=Gulal - TB|last=Gohel|first=Dr Nilesh|publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-93-5199-832-7|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/porbandar/creation-of-spontaneous-shivling-from-dripping-water-on-the-sand-in-the-cave|title=ગુફામાં રેતી ઉપર ટપકતા પાણીનાં ટીપામાંથી સ્વયંભૂ શિવલીંગનું નિર્માણ|website=www.gujaratsamachar.com|access-date=2020-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627054245/https://www.gujaratsamachar.com/news/porbandar/creation-of-spontaneous-shivling-from-dripping-water-on-the-sand-in-the-cave|archive-date=2022-06-27|url-status=dead}}</ref> પાણીના ટીપાં ટપકવાથી આપોઆપ શિવલીંગ બંધાય છે તેના પાછળની દંતકથા એવી છે કે જાંબુવનનને ૧૦૮ શિવલીંગની પૂજા કરવી હતી એક રાતમાં આટલી સંખ્‍યામાં શિવલીંગ ન થતાં જાંબુવન એક ધ્‍યાને બેઠા. ભગવાન શિવજી પ્રસન્‍ન થયા અને વચન આપ્‍યું કે ઉપરથી ગુફા અંદર ટપકતાં પાણીના ટીપાંથી શિવલીંગ બની જશે.<ref name=":0" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાણાવાવ તાલુકો]] pvzrwwr5xphjerj57he1htr45qg56c1 કવાંટનો મેળો 0 121473 907722 902622 2026-11-13T19:39:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907722 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event |native_name = ગેરનો મેળો |native_name_lang = gu |image = Kavant Fair 16.jpg |alt = ગેરનો મેળો |caption = કવાંટના મેળામાં પરંપરાગત વેશભૂષામાં ભીલ, રાઠવા,નાયકા અને ધાનુક આદિવાસી સમુદાય |status = <!-- e.g. defunct, active, inactive ... --> |genre = આદિવાસી મેળો |date = |begins = ફાગણ વદ ત્રીજ |ends = |frequency = વાર્ષિક |location = [[કવાંટ (તા. કવાંટ)|કવાંટ]], [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર]], [[ગુજરાત]] |coordinates = {{coord|22.09259|N|74.05648|E|display=inline}} |country = [[ભારત]] |participants = ભીલ,રાઠવા,નાયકા અને ધાનુક આદિવાસી |attendance = |activity = }} '''કવાંટનો મેળો''' એ [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર વિસ્તાર]]ના [[આદિવાસી]]ઓનો મેળો છે જે [[હોળી]]ના તહેવાર પછી તરત [[કવાંટ (તા. કવાંટ)|કવાંટ]] ગામમાં યોજાય છે.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/chhota-udaipur/foreign-tourists-including-tribals-at-the-quant-ger-fair|title=ગુજરાત સમાચાર|last=|first=|date=|website=www.gujaratsamachar.com|publisher=|language=en|access-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526213940/https://www.gujaratsamachar.com/news/chhota-udaipur/foreign-tourists-including-tribals-at-the-quant-ger-fair|archive-date=2022-05-26|url-status=dead}}</ref> કવાંટના મેળામાં [[ઢોલ]] સાથે અન્ય સંગીતના વાદ્ય સાથે ભીલ, રાઠવા, નાયકા અને ધાનુક આદિવાસી યુવક યુવતીઓ નૃત્ય કરતાં જોવા મળે છે. ભીલ આદિવાસીઓ સ્ત્રી-પુરુષો તેમના માથા પર મોરના પીંછાંની કલગી લગાવે છે અને તેના દ્વારા તેમનો પશુ- પક્ષીઓ પ્રત્યેનો પ્રેમભાવ રજુ કરે છે. અને ઘેરૈયા બને છે. == સ્થાન અને સમય == [[વડોદરા]]થી આશરે સો કિલોમીટરના દુર આવેલા ભીલ, રાઠવા, નાયકા અને ધાનુક આદિવાસીઓના વતન છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં કવાંટ ગામમાં હોળી પછીના ત્રીજા દિવસે કવાંટનો મેળો યોજાય છે.<ref name="z">{{cite book|title=ગુજરાતના લોકોત્સવો અને મેળા|last=કાલરીયા|first=અશોક|publisher=માહિતી નિયામક,ગુજરાત રાજ્ય|year=૨૦૧૯-૨૦૨૦|isbn=|volume=|location=[[ગાંધીનગર]]|pages=૪૬-૪૭}}</ref> == મેળો == વિવિધ પચ્ચીસ ગામોમાંથી અને [[મધ્ય પ્રદેશ]] અને [[રાજસ્થાન]]માંથી અસંખ્ય આદિવાસી લોકો રંગબેરંગી પોષાક પહેરી આ મેળામાં આવે છે. કવાંટના મેળામાં અન્ય દેશોમાંથી પણ ઘણા લોકો આદિવાસી સંસ્કૃતિને માણવા માટે આ મેળામાં આવે છે.<ref name=":0" /> ભીલ આદિવાસીઓ કુશળ બાણાવળી તરીકે જાણીતા છે.<ref name=":1">{{Cite web|date=2020-03-07|title=ક્વાંટમાં આદિવાસીઓનો ગેર મેળો|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/tributes-will-be-held-in-quant-on-march-12-people-from-all-over-the-country-will-attend-the-fair-126930318.html|url-status=live|access-date=2020-11-26|website=Divya Bhaskar|publisher=|language=gu}}</ref> મેળામાં યુવાનો પોતાના આખા શરીર પર ધોળાં ટપકાં કરીને દોરે છે, તથા મોરના પીંછાઓ, વાંસની રંગીન ટોપીઓ અને બળદના ગળે બાંધવામાં આવે તેવા ઘૂઘરાઓનો કંદોરો બનાવી પોતાની કેડ ઉપર બાંધે છે. ત્યાર પછી ઢોલ વગાડવામાં આવે છે અને યુવાનો તાલબદ્ધ રીતે નૃત્ય કરે છે. નાચતાં સમયે ઉત્પન્ન થતો તાલબદ્ધ ઘૂઘરાનો અવાજ આવે છે. [[આદિવાસી|આદિવાસીઓ]]ના આ મેળામાં વિવિધ ગામોમાંથી તૈયાર થઈને આવતી છોકરીઓ જોઈ છોકરાઓ લગ્ન માટે છોકરીઓ પસંદ કરી માંગું નાખતા હોય છે. જે તેમના સામાજીક જીવનનો એક ભાગ છે.<ref name="z" /> આદિવાસીઓના કવાંટના મેળામાં સંગીત-નૃત્યનું ખાસ મહત્વ છે. [[જોડિયા પાવા]], [[ઢોલ]] અને પીહો જેવા વિવિધ સંગીતના સાધનોથી મેળાનું દ્રશ્ય અનેરું બને છે. મેળામાં આવેલ આદિવાસીઓનું રંગબેરંગી કપડાં અને સુંદર ઘરેણાંઓથી તેઓ અલગ જ દેખાય છે. કવાંટનો મેળો આદિવાસી સંસ્કૃતિનું જતન કરનારો મેળો છે.<ref name="z" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons category|Kavant Fair|કવાંટનો મેળો}} [[શ્રેણી:આદિવાસી સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા]] [[શ્રેણી:છોટાઉદેપુર જિલ્લો]] 9kt7xqh27bbafb676y3r4rzh66revyo સભ્ય:Snehrashmi/પ્રયોગપૃષ્ઠ 2 124735 907716 906053 2026-11-13T15:49:54Z Snehrashmi 41463 શાહજહાં મસ્જિદ, થટ્ટા 907716 wikitext text/x-wiki શાહજહાં મસ્જિદ, થટ્ટા {{Infobox religious building | name = Shah Jahan Mosque | native_name = {{nq|شاہ جہاں مسجد}} | image = File:Shah jahan mosque -Thatta 1 (asad aman).jpg | caption = The mosque is considered to have the most elaborate display of tile work in South Asia.<ref name=khazeni/><ref name=UNESCO/> | location = [[Thatta]]<br>[[Pakistan]] | religious_affiliation = [[Islam]] | rite = | province = [[Sindh]] | district = [[Thatta District|Thatta]] | coordinates = {{Coord|24|44|50|N|67|55|41|E|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | consecration_year = 1647 | status = | leadership = | architect = | architecture_type = | architecture_style = [[Safavid empire|Safavid]], [[Timurid empire|Timurid]], [[Mughal architecture|Mughal]] | facade_direction = | completed = {{Start date and age|1659}} | construction_cost = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = 93 | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | spire_quantity = | spire_height = | materials = Red bricks and tiles | website = }} == સંદર્ભ == {{Reflist}} 0blr0umb5nzkegf8zlol66dsmroyxux સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ 0 127295 907745 907507 2026-11-14T01:52:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907745 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | image = Subhadra Kumari Chauhan 1976 stamp of India.jpg | imagesize = | alt = Subhadra Kumari Chauhan.JPG | caption = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1904|08|16|df=y}} | birth_place = [[અલ્હાબાદ જિલ્લો|અલ્હાબાદ]], સંયુક્ત પ્રાંત અવધ અને આગ્રા, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{death date and age|1948|02|15|1904|08|16|df=y}}<ref name="tiwari199p137">{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://allpoetry.com/Subhadra-Kumari-Chauhan|publisher=All poetry|access-date=27 June 2017}}</ref> | death_place = [[સિવની]], મધ્ય પ્રાંત (વર્તમાન [[મધ્ય પ્રદેશ]]), ભારત | occupation = કવયિત્રી | nationality = ભારતીય | language = [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] | citizenship = | education = | alma_mater = | period = ૧૯૦૪–૧૯૪૮ | genre = કવિતા | subject = હિન્દી સાહિત્ય | movement = | notableworks = | spouse = ઠાકુર લક્ષ્મણસિંહ ચૌહાણ | partner = | children = ૫ }} '''સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ''' ([[ઓગસ્ટ ૧૬|૧૬ ઓગસ્ટ]] ૧૯૦૪ – [[ફેબ્રુઆરી ૧૬|૧૬ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૪૮) ભારતીય કવયિત્રી હતા. ''ઝાંસી કી રાની'' એ તેમની સૌથી લોકપ્રિય કવિતાઓમાંની એક છે.<ref name="Rathi 2017">{{cite news |last1=Rathi |first1=Nandini |title=On Jallianwala Bagh anniversary, this poem by Subhadra Kumari Chauhan is a must read |url=https://indianexpress.com/article/india/on-jallianwala-bagh-anniversary-this-poem-by-subhadra-kumari-chauhan-is-a-must-read-4611814/ |access-date=11 July 2021 |work=The Indian Express |date=April 13, 2017}}</ref>''<ref>{{cite book|last1=Rajaswi|first1=M.I.|title=Rashtrabhakt Kavyitri Subhadra Kumari Chauhan (Hindi)|date=2016|publisher=Prabhat Prakashan|location=New Delhi|isbn=978-9384344375|edition=1}}</ref> ==જીવનપરિચય== તેમનો જન્મ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[અલ્હાબાદ|પ્રયાગરાજ]] જિલ્લાના નિહાલપુર ગામના રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે પોતાનું પ્રાંરભિક શિક્ષણ પ્રયાગરાજની ક્રોથવેઇટ ગર્લ્સ સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું હતું અને ૧૯૧૯માં મિડલ સ્કૂલની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. ૧૯૧૯ ના વર્ષમાંજ તેમના લગ્ન [[ખંડવા]]ના ઠાકુર લક્ષ્મણ સિંહ ચૌહાણ સાથે લગ્ન થયા હતા. તેમને પાંચ બાળકો હતા.<ref>{{cite book|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Subhadrakumari Chauhan Ki Sampoorna Kahaniyan|date=1 January 2012|publisher=Rajpal & Sons|location=New Delhi|edition=Hindi}}</ref> ૧૯૪૧માં સુભદ્રા કુમારી અને તેમના પતિ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના [[અસહયોગ આંદોલન]]માં જોડાયા હતા. આંદોલનમાં તેમની ભૂમિકા બદલ નાગપુરમાં ધરપકડ થનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા સત્યાગ્રહી હતા. ૧૯૨૩ અને ૧૯૪૨માં બ્રિટિશ શાસન સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં સામેલ થવા બદલ તેમને બે વખત જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/author47.html|website=www.bharatdarshan.co.nz|publisher=Bharat Darshan|access-date=27 June 2017}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેઓ તત્કાલીન મધ્ય પ્રાંત વિધાનસભાના સભ્ય હતા.<ref>{{cite news |last1=Wangchuk |first1=Rinchen Norbu |title=Ghoongat, Untouchability, Dowry: This Forgotten 'Jhansi Ki Rani' Fought Them All |url=https://www.thebetterindia.com/219787/india-freedom-struggle-rani-of-jhansi-subhadra-kumari-chauhan-premchand-nor41/ |work=The Better India |date=13 March 2020 |language=en}}</ref> વિધાનસભા સત્રમાં ભાગ લીધા બાદ [[નાગપુર]]થી [[જબલપુર]] પરત ફરતી વખતે [[મધ્ય પ્રદેશ]]ના [[સિવની]] નજીક કાર અકસ્માતમાં ૧૯૪૮માં તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite news |title=आज का इतिहास: आज है सुभद्रा कुमारी चौहान की पुण्यतिथि |url=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-death-anniversary-of-subhadra-kumari-chauhan/499045 |work=Zee Hindustan |date=15 February 2019 |language=hi}}</ref> ==કારકિર્દી== સુભદ્રાકુમારીએ હિન્દી કવિતામાં ઘણી લોકપ્રિય કૃતિઓ લખી હતી. તેમની સૌથી પ્રખ્યાત રચના ''ઝાંસી કી રાની'' છે, જે [[રાણી લક્ષ્મીબાઈ]]ના જીવનનું વર્ણન કરતી ભાવનાત્મક રચના છે.<ref>{{cite news |last1=STP Team |title=Khoob Ladi … The Poem That Captures The Bravery Of Jhansi Ki Rani |url=https://www.shethepeople.tv/sepia-stories/khoob-ladi-the-poem-that-captures-the-bravery-of-jhansi-ki-rani/ |access-date=11 July 2021 |work=SheThePeople.TV |date=September 5, 2019}}</ref> કવિતામાં બ્રિટિશ ભારત અને [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]માં લક્ષ્મીબાઈની ભૂમિકા તેમજ રાણીના જીવનનું ભાવનાત્મક રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Rathi 2017" /><ref>{{cite web|title=Poems of Bundelkhand|url=http://www.bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|website=www.bundelkhand.in|publisher=Bundelkhand.In|access-date=27 June 2017|archive-date=20 એપ્રિલ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420141504/https://bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|url-status=dead}}</ref> કવિતાના પ્રત્યેક અંતરામાં પુનરાવર્તિત થતી જાણીતી પંક્તિઓ આ મુજબ છે: {{Quote|बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी,<br> खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।।<ref>{{cite web|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Jhansi ki rani|url=https://www.poemhunter.com/poem/hindi-poem-khub-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi/|website=www.poemhunter.com|publisher=Poem hunter|access-date=27 June 2017}}</ref>}} ''ઝાંસી કી રાની'' અને તેમની અન્ય કવિતાઓ: ''જલિયાંવાલા બાગ મેં બસંત''<ref name="Rathi 2017" />,''વીરો કા કૈસા હો બસંત''<ref>{{cite web |title=वीरों का कैसा हो वसंत - सुभद्रा कुमारी चौहान |url=http://www.anubhuti-hindi.org/sankalan/vasanti_hava/veeronka.htm |website=www.anubhuti-hindi.org |access-date=15 August 2021}}</ref>, ''રાખી કી ચુનૌતી'', અને ''વિદા''<ref>{{cite web |title=विदा / सुभद्राकुमारी चौहान - कविता कोश |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |website=kavitakosh.org |access-date=15 August 2021 |language=hi |archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901170500/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |url-status=dead }}</ref> ખુલ્લેઆમ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિશે વાત કરે છે. કહેવાય છે કે તેમની આ રચનાઓએ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]માં ભાગ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય યુવાનોને પ્રેરણા આપી હતી. ''ઝાંસી કી રાની'' કવિતાનો પ્રારંભિક અંતરો આ પ્રમાણે છે: {{quote box | border=2px | align=center | bgcolor = Cornsilk | title=झाँसी की रानी | halign=center | width = 33% | quote=<poem> सिंहासन हिल उठे राजवंशों ने भृकुटी तानी थी, बूढ़े भारत में भी आई फिर से नयी जवानी थी, गुमी हुई आज़ादी की कीमत सबने पहचानी थी, दूर फिरंगी को करने की सबने मन में ठानी थी। चमक उठी सन सत्तावन में, वह तलवार पुरानी थी, बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी, खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।। </poem> |salign=right |author=Opening stanza of ''Jhansi ki Rani'' in Hindi }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> sinhasan hil uthe, rajavanshon ne bhrikuti tani thi, boodhhe bharat mein bhi aayi, phir se nayi jawaani thi, gumi hui azadI ki keemat sab ne pahachani thi, door firangi ko karne ki sab ne mann mein thani thi. chamak uthi san sattawan mein, woh talwaar puraani thi, bundele harbolon ke munh ham ne sunI kahani thi, khoob ladi mardani woh to jhansI wali rani thi. </poem> |salign=right |author=Roman transliteration using [[ITRANS]] }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> The thrones shook and royalties scowled Old India was re-invigorated with new youth People realised the value of lost freedom Everybody was determined to throw the foreigners out The old sword glistened again in 1857 This story we heard from the mouths of Bundel bards Like a man she fought, she was the Queen of Jhansi </poem> |salign=right |author=English translation }} સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણે હિન્દીની ખડીબોલીમાં {{efn-ua|દિલ્હી અને તેની આસપાસ બોલાતી અનેક ઇન્ડો-આર્યન બોલીઓ.}} સાદી, સ્પષ્ટ શૈલીમાં લખ્યું હતું. તેમણે શૌર્યપૂર્ણ કવિતાઓ ઉપરાંત બાળકો માટે કવિતાઓ પણ લખી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે મધ્યમ વર્ગના જીવન પર આધારિત કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પણ લખી હતી. ==સર્જન== ===કાવ્ય સંગ્રહ=== * ખિલૌનેવાલા * ત્રિધારા * મુકુલ (૧૯૩૦) * યે કદમ્બ કા પેડ * સીધે-સાદે ચિત્ર (૧૯૪૬) * મેરા નયા બચપન (૧૯૪૬) * બિખરે મોતી (૧૯૩૨) * ઝાંસી કી રાની ===ટૂંકી વાર્તાઓ=== * હિંગવાલા ==વિરાસત== ભારતીય તટરક્ષક દળના એક જહાજને સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/india-pakistan-plan-hotline-on-maritime-security/article3154123.ece India, Pakistan plan hotline on maritime security - NATIONAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512215549/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/india-pakistan-plan-hotline-on-maritime-security/article3154123.ece |date=2014-05-12 }}. ''The Hindu'' (April 29, 2006). Retrieved on 2018-12-13.</ref> <ref name=tiwari199p137 /> [[મધ્ય પ્રદેશ]] સરકારે [[જબલપુર]]ની મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની કચેરી સામે તેમની પ્રતિમા સ્થાપિત કરી હતી. ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૬ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા તેમની સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 Indian Postage Stamps | Commemorative | Definitive | Miniature Sheets | Sheetlets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901170510/https://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 |date=2021-09-01 }}. Stampsathi.in. Retrieved on 2018-12-13.</ref> ૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૧ના રોજ સર્ચ એન્જિન ગૂગલે સુભદ્રા કુમારીને તેમની ૧૧૭મી જન્મજયંતિ પર ગૂગલ ડૂડલ સાથે યાદ કર્યા હતા.<ref name="Subhadra Kumari on Google Doodle">{{cite web | title=Google Honours India's First Woman Satyagrahi, Subhadra Kumari Chauhan, With A Doodle | website=NDTV | date=16 August 2021 | url=https://ndtv.com/india-news/google-honours-indias-first-woman-satyagrahi-subhadra-kumari-chauhan-with-a-doodle-2511195%3famp=1&akamai-rum=off | access-date=16 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210816163456/https://www.ndtv.com/india-news/google-honours-indias-first-woman-satyagrahi-subhadra-kumari-chauhan-with-a-doodle-2511195?amp=1&akamai-rum=off | archive-date=16 ઑગસ્ટ 2021 | url-status=dead }}</ref> ગૂગલે ટિપ્પણી કરી હતી કે: “સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણની કવિતા ઐતિહાસિક પ્રગતિના પ્રતીક તરીકે ઘણા ભારતીય વર્ગખંડોમાં મુખ્ય છે, જે ભાવિ પેઢીઓને સામાજિક અન્યાય સામે ઉભા થવા અને રાષ્ટ્રના ઇતિહાસને આકાર આપતા શબ્દોની ઉજવણી કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.”<ref name="Subhadra Kumari Chauhan's Google Doodle">{{cite web | title=Subhadra Kumari Chauhan's 117th Birthday | date=16 August 2021 | url=https://www.google.com/doodles/subhadra-kumari-chauhans-117th-birthday | access-date=16 August 2021}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == નોંધ == {{Notelist-ua}} ==પૂરક વાંચન== * {{cite book |title=Handbook of Twentieth-century Literature of India |author=Nalini Natarajan, Emmanuel Sampath Nelson |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |url=https://books.google.com/books?id=vfSPI2irzUgC&q=subhadra+kumari+chauhan&pg=PA146 }} *{{cite book |author=Experts, Saraswati|title=Purak Pustak Series: Amrit Sanchay-Subhadra Kumari Chauhan |year=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-81-7335-997-2 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Purak_Pustak_Series_Amrit_Sanchay_Subhad/vms_DAAAQBAJ |language=hi}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Subhadra Kumari Chauhan|સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027173647/http://geocities.com/dakshina_kan_pa/art31/women6.htm |date=27 October 2009 |title=Great Women of India - SUBHADRA KUMARI CHAUHAN (1904-1948)}} * [https://web.archive.org/web/20130118033310/http://www.historytalking.com/hindi.htm ઝાંસી કી રાની કવિતાની ટૂંકી નોંધ અને પાઠ] * [http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- ઝાંસી કી રાની કાઝી મુહમ્મદ અહકમ દ્વારા અંગ્રેજી અનુવાદ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514155147/http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- |date=2011-05-14 }} * [https://web.archive.org/web/20210816090315/https://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/subhadrakumari-chauhan.html ''ભારત દર્શન માં સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ]'' [[શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:હિંદી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ]] 9kog2ob4y4z8liys8bbt4m97lyws2j0 ગ્રેગોર જોન મેન્ડેલ 0 132370 907727 902426 2026-11-13T20:40:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907727 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''ગ્રેગોર જોન મેન્ડેલ''' અથવા '''ગ્રેગોર મેન્ડેલ''' એક જર્મન વૈજ્ઞાનિક તથા પાદરી હતા. તેમનો જન્મ [[ઑસ્ટ્રિયા]] (હાલમાં ઝેક રિપબ્લિક)માં ઈ.સ. ૧૮૨૨માં [[જુલાઇ ૨૦|૨૦ જુલાઈ]]એ થયો હતો.<ref>{{cite web|url= https://www.gujaratsamachar.com/news/zagmag/gregor-mendel-the-pioneer-of-genetic-science|title= જિનેટિક વિજ્ઞાાનનો પ્રણેતા : ગ્રેગોર મેન્ડેલ|date= ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૨|publisher= ઝગમગ, ગુજરાત સમાચાર|access-date= ૨ મે ૨૦૨૨|archive-url= https://web.archive.org/web/20241202015933/https://www.gujaratsamachar.com/news/zagmag/gregor-mendel-the-pioneer-of-genetic-science|archive-date= 2024-12-02|url-status= dead}}</ref> બાળપણમાં મેન્ડેલે ખેતર અને બગીચાની સારસંભાળ રાખવાનું કામ પણ કર્યું હતું. તેમણે ફિલોસોફી અને ભૌતિક વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)ના વિષયોનું ઉચ્ચ શિક્ષણ ''ઓલોમુક યુનિવર્સિટી'' ખાતેથી પ્રાપ્ત કરીને કારકિર્દીની શરુઆત કરી હતી. તેમણે આ યુનિવર્સિટીના નેચરલ હિસ્ટ્રી વિભાગ ખાતે જીવવિજ્ઞાન વિષયક વનસ્પતિના વંશવેલા અંગે થતાં સંશોધન કાર્યોમાં અભ્યાસ કર્યો. સાથે સાથે મેન્ડેલ પાદરી પણ બન્યો અને ત્યારબાદ તેમનું નામ ગ્રેગોર રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પછી તેઓ વિયેનામાં ચર્ચમાં પાદરી તરીકે જોડાયા હતા. અહીં સેન્ટ થોમસ ચર્ચમાં રહીને તેણે મધમાખી અને વનસ્પતિનો ઉછેર કરી સંશોધનો કરવામાં ઊંડો રસ લીધો. તેમણે ૨૯,૦૦૦ જેટલા વટાણાના છોડ ઉછેરી અને આ વનસ્પતિ વારસા (જિનેટિક્સ)ના ચોક્કસ નિયમો જાળવી રાખે છે તે શોધી કાઢ્યું અને આ વિશે અભ્યાસ નિબંધ લખ્યો. આ સંશોધનની શરુઆતમાં તેની ટીકા કરવામાં આવી તથા તેનો કોઈએ સ્વીકાર કર્યો નહીં. [[જાન્યુઆરી ૬|૬ જાન્યુઆરી]], ૧૮૮૪ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૦૦ના વર્ષ પછી જીવવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે અનેક સંશોધનો થયાં, જેમાં મેન્ડેલે કરેલા સંશોધનો સાચાં હોવાનું સાબિત થયું અને તેમના વારસાના સિદ્ધાંતનો જગતભરમાં સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] qvfmij1yavmusrand5wev08svjlc21z બેલ્ગોરોડ ધ્વજ 0 137891 907738 906688 2026-11-13T22:38:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907738 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Flag of Belgorod.svg|thumb|બેલ્ગોરોડ ધ્વજ]] બેલ્ગોરોડનો ધ્વજ એ બેલ્ગોરોડ શહેર, બેલ્ગોરોડ પ્રદેશ, રશિયન ફેડરેશનના સત્તાવાર પ્રતીકોમાંથી એક છે (શસ્ત્રોના કોટ સાથે). ધ્વજ એ શહેરના રહેવાસીઓની એકતા અને ક્રિયાપ્રતિક્રિયાનું પ્રતીક છે. વર્તમાન ધ્વજ 22 જુલાઈ, 1999 ના રોજ બેલ્ગોરોડ સિટી કાઉન્સિલ ઑફ ડેપ્યુટીઝ નંબર 321 ના ​​નિર્ણય દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો અને 2002 માં નોંધણી નંબર 978 સાથે રશિયન ફેડરેશનના સ્ટેટ હેરાલ્ડિક રજિસ્ટરમાં દાખલ થયો હતો.<ref name="ф321">Решение Белгородского городского Совета депутатов от 22.07.1999 № 321 [http://www.guest-belgorod.ru/index.php?ds=6644 «О внесении изменений в решение городского Совета депутатов от 18 июня 1999 года № 279 „Об утверждении Положения о флаге города Белгорода“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214002605/http://www.guest-belgorod.ru/index.php?ds=6644 |date=2019-02-14 }}</ref> == વર્ણન == બેલ્ગોરોડ શહેરનો ધ્વજ (તળિયે સફેદ પટ્ટા સાથેનો વાદળી કેનવાસ) પીળા સિંહને તેના પાછળના પગ પર ઊભેલા સફેદ [[ગરુડ]] સાથે તેની ઉપર ઉડતો દર્શાવે છે. શહેરના પ્રતીકો 300 વર્ષથી વધુ જૂના છે અને પીટર I ના શાસન દરમિયાન દેખાયા હતા. રશિયન ઝારે પોલ્ટાવા (1709) ના યુદ્ધમાં [[સ્વીડિશ]] લોકો પર વિજયના સન્માનમાં બેલ્ગોરોડના લોકોને શસ્ત્રોનો કોટ રજૂ કર્યો હતો. 1712 માં, બેલ્ગોરોડ રેજિમેન્ટના બેનર પર શસ્ત્રોનો કોટ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જેણે દુશ્મનને હરાવી હતી, અને 1727 માં તે નવા રચાયેલા પ્રાંતનું પ્રતીક બની ગયું હતું.<ref>{{Cite web |url=https://militaryarms.ru/simvolika/goroda/flag-belgoroda/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2023-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117144328/https://militaryarms.ru/simvolika/goroda/flag-belgoroda/ |archive-date=2023-01-17 |url-status=dead}}</ref> == લિંક્સ == iyya7kfmxn9inc48l0ee06ackl5qiyh લવજીભાઈ પરમાર 0 149099 907743 902597 2026-11-14T00:22:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907743 wikitext text/x-wiki '''લવજીભાઈ પરમાર''' એક વણાટ કળાકાર છે જેઓ [[ટાંગલિયા શાલ|ટાંગલિયા]] નામની વણાટકળાના કસબી છે. <ref>{{Cite web |date=2025-01-27 |title=Artisan Details on INDEXT-C, A Gujarat Government Organization |url=https://craftofgujarat.gujarat.gov.in/ArtisanDetails?id=177}}</ref> ઈ. સ. ૨૦૨૫માં ભારત સરકારે કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેમને [[પદ્મશ્રી]]નો ખિતાબ એનાયત કર્યો હતો. <ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.padmaawards.gov.in/Document/pdf/notifications/PadmaAwards/2025.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163202/https://www.padmaawards.gov.in/Document/pdf/notifications/PadmaAwards/2025.pdf |archive-date=2025-01-26 |access-date=2025-01-27 |website=www.padmaawards.gov.in |url-status=live }}</ref> ==જીવન== લવજીભાઈ નાગજીભાઈ પરમાર વઢવાણ ડાંગસિયા સમુદાયના કળાકર છે. <ref name="GF">{{Cite web |title=Padma Awards-2025 : ગુજરાતનાં સુરેશ સોની, લવજીભાઈ પરમારને પદ્મશ્રી એવોર્ડ, જાણો તેમના વિશે |url=https://www.gujaratfirst.com/gandhinagar/padma-awards-2025-suresh-soni-lovejibhai-parmar-of-gujarat-awarded-padma-shri/194570/ |access-date=2025-01-27 |website=Gujarat First |language=gu}}</ref> ==કાર્ય== લવજીભાઈ [[ટાંગલિયા શાલ|ટાંગલિયા]] નામની કળાના કસબી છે. ૭૦૦ વર્ષ જૂની આ પરંપરાગત વણાટ કલાને જીવંત રાખવા, પ્રોત્સાહન આપવા અને યુવા પેઢીને તેનું મહત્ત્વ સમજાવના અને તેને અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે તેમને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite news |date=2025-01-25 |title=2025 Padma Shri awards honour unsung heroes of Indian culture and social progress |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2025-padma-shri-awards-honour-unsung-heroes-of-indian-culture-and-social-progress/articleshow/117561127.cms |access-date=2025-01-27 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> આ વણાટકળાને આગામી પેઢીઓ સુધી પહોંચાડવા માટે તેમણે એક સહિયારું સુવિધા કેન્દ્ર (કોમન ફેસિલિટી સેન્ટર-Common Facility Centre) બનાવ્યું છે, જેમાં આ કળાની તાલીમ આપવામાં આવે છે. તેમણે તાલીમાર્થીઓને તકનીકી અને બજાર સહાય પૂરી પાડી ૨૦-૨૫ વણકરોને રોજગારી આપી અને અન્ય લોકો માટે આજીવિકાનો માર્ગ ખુલ્લો કર્યો. દેશભરમાં પ્રદર્શનો યોજી વેચાણકર્તાઓ સાથે સહયોગ કરી તેમણે આ લુપ્ત થતી વણાટ કળાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.<ref name="GF"/> તેમને ટાંગલિયાનો તારણહાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે ૪ દાયકા જેટલો સમય આ કળાને સમર્પિતકર્યો છે,<ref name="GS">{{Cite web |title=ગુજરાતના લવજીભાઈ પરમાર અને સુરેશ સોનીને પદ્મ શ્રી એવોર્ડ એનાયત કરાશે, જાણો કયા ક્ષેત્રે આપ્યું યોગદાન |url=https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat/padma-awards-2025-sabarkantha-suresh-soni-and-surendranagar-parmar-lavjibhai |access-date=2025-01-27 |website=www.gujaratsamachar.com |language=gu |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125155508/https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat/padma-awards-2025-sabarkantha-suresh-soni-and-surendranagar-parmar-lavjibhai |archive-date=2025-01-25 |url-status=dead }}</ref> જે દરમિયાન ૧૫૦ જેટલા સ્ત્રીપુરુષોને આ કળા શીખવી છે.<ref>{{Cite web |date=2025-01-27 |title=લુપ્તપ્રાય ટાંગલિયા કળાને જીવતી રાખવા બદલ, વઢવાણના લવજીભાઈ પરમારને મળશે 'પદ્મશ્રી' |url=https://www.etvbharat.com/gu/!state/lavjibhai-parmar-of-dangshiya-community-to-receive-padma-shri-award-for-his-contribution-to-the-art-of-hand-weaving-tanglia-gujarat-news-gjs25012601413}}</ref> પહેલાનાં સમયમાં ટાંગલિયા વણાટ ઘેટાંના ઊનમાંથી કરવામાં આવતો. તેની ખપત ઘટતા લવજીભાઈની ટીમે ટાંગલિયાને કોટનમાં બનાવ્યા. જેમાં તેમણે કુશન કવર, સાડી, ડ્રેસ બનાવ્યા.<ref name="GS"/> ==ટાંગલિયા વણાટ== પહેલાના સમયમાં ઘેટાંના ઊનમાંથી બનતાં ટાંગલિયા વણાટના વસ્ત્રો ભરવાડ, રબારી અને આહિર સમાજનાં લોકો વાપરતાં. ગુજરાતની ડાંગસિયા નામની અનુસૂચિત જનજાતિ આ કાપડ વણે છે. ૭૦૦ વર્ષ જૂની આ કળા સૌરાષ્ટ્રના [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા]]ની છે. આ જિલ્લામાં રામરાજ, ચારમાલિયા, ધુંસળું અને લોબડી જેવા હાથવણાટના વસ્ત્રો [[દેદાદરા (તા. વઢવાણ)|દેદાદરા]], [[વસ્તડી (તા. વઢવાણ)|વસ્તડી]] અને [[વડલા (તા. વઢવાણ)|વડલા]] ગામોના સમૂહમાં વણવામાં આવે છે.<ref name="GS"/> [[ટાંગલિયા શાલ]]ને જીઓ ટેગ પણ મળેલો છે.<ref name=toi>{{cite web | title = Tangaliya gets GI status | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Tangaliya-gets-GI-status/articleshow/5234269.cms |date=November 16, 2009 |accessdate = 2014-04-12 | work = The Times of India }}</ref> ==પુરસ્કાર== * ઈ.સ. ૧૯૯૦માં કળા ક્ષેત્રના યોગદાન માટે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર. <ref>{{Cite web |date=2025-01-27 |title=National Award Winners |url=https://craftofgujarat.gujarat.gov.in/AwardWinners?Name=National}}</ref> * ઈ. સ. ૨૦૧૯ - સંત કબીર એવૉર્ડ <ref>{{Cite web |title=State wise -Consolidated Handloom Awardee List upto 2019 |url=https://handlooms.nic.in/assets/img/award_details/State%20wise%20-Consolidated%20Handloom%20Awardee%20List%20upto%202019.pdf}}</ref> * ઈ. સ. ૨૦૨૫માં ભારત સરકારે કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેમને [[પદ્મશ્રી]]નો ખિતાબ એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{Cite news |date=2025-01-25 |title=2025 Padma Shri awards honour unsung heroes of Indian culture and social progress |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2025-padma-shri-awards-honour-unsung-heroes-of-indian-culture-and-social-progress/articleshow/117561127.cms |access-date=2025-01-27 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] d9re448a35i9im15nxhm0dy418oryg6 સુરેશ હરિલાલ સોની 0 149151 907747 902610 2026-11-14T01:54:09Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907747 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = સુરેશ હરિલાલ સોની | image = File:Suresh Soni 4.jpg | other_names = સાબરકાંઠાનો સહયોજક | honours = [[પદ્મશ્રી]] (૨૦૨૫) | website = https://www.sahyogtrust.org.in/ | caption = સુરેશ હરિલાલ સોની તેમના પત્ની ઈન્દિરા સોની સાથે (૨૦૨૪) | birth_name = સુરેશ હરિલાલ સોની | birth_date = {{birth date|df=yes|1944|11|23}} | death_date = | birth_place = શિનોર, [[વડોદરા જિલ્લો]], [[ગુજરાત]] | spouse = ઈન્દિરા સોની | children = દીપક સોની, પારૂલ | occupation = સમાજ સેવક }} '''સુરેશ હરિલાલ સોની''' (૨૩ નવેમ્બર ૧૯૪૪ {{endash}} ૨૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬) એક ભારતીય સામાજિક કાર્યકર હતા, જેઓ રક્તપિત્તના દર્દીઓ, બૌદ્ધિક રીતે વિકલાંગ લોકોના કલ્યાણ અને પુનર્વસન માટે કાર્ય કરતા હતા. ૨૦૨૫માં ભારત સરકારે તેમના સામાજિક કાર્યોને બિરદાવતા [[પદ્મશ્રી]] પુરસ્કાર એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{Cite news|date=2025-01-25|title=2025 Padma Shri awards honour unsung heroes of Indian culture and social progress|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2025-padma-shri-awards-honour-unsung-heroes-of-indian-culture-and-social-progress/articleshow/117561127.cms|access-date=2025-01-30|work=The Times of India|issn=0971-8257}}</ref> == જીવન == તેમણે પ્રથમ વર્ગ સાથે વિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતક પૂર્ણ કર્યું. તેઓ ગણિતના શિક્ષક તરીકે પોતાનું જીવન જીવવા માંગતા ન હતા. તેઓ આખો દિવસ શ્રમ મંદિર ટ્રસ્ટમાં રક્તપિત્તથી પીડિત લોકોની સેવા કરતા. વર્ષ ૧૯૮૮માં, રક્તપિત્તથના દર્દીઓને સહાય કરવા માટે, તેમણે સહયોગ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="BI">{{Cite web|last=Dave|first=Sanjay|date=2013-05-22|title=Sahyog - A Unique Village For Over A 1000 Deserted People|url=https://thebetterindia.com/7204/sahyog-a-unique-village-for-over-a-1000-deserted-people/|access-date=2025-01-30|website=The Better India|language=en-US}}</ref> તેમને ''સાબરકાંઠાનો સહયોગક'' કહેવામાં આવે છે તેમને તેમના કાર્યોમાં તેમની પત્ની ઇન્દિરા સોની દ્વારા મદદ મળે છે.<ref name="GSTV">{{Cite web|title=Padma Award : ગુજરાતના સુરેશ સોની, પરમાર લવજીભાઈ સહિત 6 મહાનુભાવોને મળ્યો પદ્મશ્રી પુરસ્કાર, જાણો તેમના વિશે|url=https://www.gstv.in/news/gujarat/suresh-soni-and-parmar-lovejibhai-from-gujarat-received-padma-shri-award|access-date=2025-01-30|website=GSTV News|language=en}}</ref> == કામ == સુરેશ સોનીએ રક્તપિત્તથી પીડાતા લોકો માટે હિમ્મતનગરથી શામળાજી જતા ધોરીમાર્ગ પર શામળિયા નજીક ૩૦ એકર વિસ્તારમાં 'સહયોગ' નામનું ગામ સ્થાપ્યું છે. તેમાં શારીરિક રીતે વિકલાંગ અને બૌદ્ધિક રીતે વિકલાંગ લોકોને આશ્રય મળે છે. તેમની સંસ્થા એચ. આઈ. વી પૉઝીટીવ અને અનાથ દર્દીઓની પણ સેવા કરે છે. આ સહયોગ ગામ હવે સેંકડો લોકોનું ઘર બની ગયું છે. ગામમાં એક હોસ્પિટલ, એક ચૂંટણી મથક, એક પ્રાથમિક શાળા, કરિયાણાની દુકાન છે.<ref name="BI"/><ref name="GF">{{Cite web |title=Padma Awards-2025 : ગુજરાતનાં સુરેશ સોની, લવજીભાઈ પરમારને પદ્મશ્રી એવોર્ડ, જાણો તેમના વિશે |url=https://www.gujaratfirst.com/gandhinagar/padma-awards-2025-suresh-soni-lovejibhai-parmar-of-gujarat-awarded-padma-shri/194570/ |access-date=2025-01-30 |website=Gujarat First |language=gu}}</ref> આ ગામ ૧૯૮૮માં સ્થાપિત ''સહયોગ કુષ્ટ યજ્ઞ ટ્રસ્ટ'' નામની સંસ્થા દ્વારા સંચાલિત છે. <ref name="GSTV"/> == પુરસ્કારો == [[File:The President of India, Smt Droupadi Murmu presenting the Padma Shri Award to Shri Suresh Harilal Soni at the Civil Investiture Ceremony-I at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 28, 2025.jpg|thumb|૨૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે નાગરિક સન્માન સમારોહમાં શ્રી સુરેશ હરિલાલ સોનીને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર અર્પણ કરી રહેલા રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુ.]] * ભારત સરકારે ૨૦૨૫માં [[પદ્મશ્રી]] પુરસ્કાર એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{Cite web|title=ગુજરાતના લવજીભાઈ પરમાર અને સુરેશ સોનીને પદ્મ શ્રી એવોર્ડ એનાયત કરાશે, જાણો કયા ક્ષેત્રે આપ્યું યોગદાન|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat/padma-awards-2025-sabarkantha-suresh-soni-and-surendranagar-parmar-lavjibhai|access-date=2025-01-30|website=www.gujaratsamachar.com|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125155508/https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat/padma-awards-2025-sabarkantha-suresh-soni-and-surendranagar-parmar-lavjibhai|archive-date=2025-01-25|url-status=dead}}</ref> * આંતરરાષ્ટ્રીય રક્તપિત્ત એકમ અને સાસાકાવા મેમોરિયલ હેલ્થ ફાઉન્ડેશન (જાપાન) ૨૦૦૬.<ref>{{Cite web |title=Activities {{!}} Awards |url=https://www.sahyogtrust.org.in/awards.html |access-date=2025-02-02 |website=www.sahyogtrust.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sasakawa health prize : stories from South-East Asia |url=https://search.library.ucdavis.edu/discovery/fulldisplay?vid=01UCD_INST%3AUCD&mode=advanced&tab=Everything&isFrbr=true&docid=alma990036461160403126&query=sub%2Cexact%2CMedical+personnel+and+patient%2CAND&context=L&adaptor=Local+Search+Engine&search_scope=MyInst_and_CI&lang=en |access-date=2022-12-21 |website=search.library.ucdavis.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=What does ILU stand for? |url=https://www.acronymattic.com/International-Leprosy-Union-(ILU).html |access-date=2022-12-21 |website=AcronymAttic |language=en}}</ref> ==બાહ્ય કડી== * [https://www.sahyogtrust.org.in/ સહયોગ ટ્રસ્ટ] == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] j3itwhkytdkuaokli115m10up5jm8es આઝાદી મિનાર 0 153095 907719 901777 2026-11-13T19:08:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907719 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | native_name = {{lang|fa|બુર્જ-એ આઝાદી}} | name = આઝાદી (શાહયાદ) મિનાર | image = Azadi Tower (29358497718).jpg | etymology = "સ્વતંત્રતા મિનાર" | former_names = શાહયાદ મિનાર ("શાહની સ્મારક મિનાર") | client = સમારોહ પરિષદ | caption = | mapframe-zoom = 15 | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-point = none | pushpin_label = Azadi Tower | website = {{URL|1=https://azadi-tower.ir/?lang=english}} | location = [[તેહરાન]], ઈરાન | coordinates = {{coord|35|41|58|N|51|20|16|E|type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} | roof = {{convert|45|m|ft|abbr=on}} | inauguration_date = ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૯૭૧ | opened_date = ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ | cost = $6&nbsp;million | embedded = {{Infobox designation list | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_date = ૧૭ માર્ચ ૧૯૭૫ | delisted1_date = | designation1_partof = | designation1_number = ૧૦૦૮ | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = | designation1_free3name = | designation1_free3value = }} | architect = હુસૈન અમાનત | structural_engineer = અરૂપ સમૂહ | main_contractor = MAP કંપની }} '''આઝાદી મિનાર''' અથવા '''આઝાદી ટાવર''' (ફારસી: બુર્જ-એ આઝાદી; "ફ્રીડમ ટાવર"), જેને શાહયાદ મિનાર (ટાવર) (બુર્જ-એ શાહયાદ; "શાહની સ્મારક મિનાર") તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ઈરાન]]ના [[તેહરાન]]માં આઝાદી ચોક પર સ્થિત એક સ્મારક છે. તે તેહરાનના સીમાચિહ્નોમાંનું એક છે, જે શહેરના પશ્ચિમી પ્રવેશદ્વારને ચિહ્નિત કરે છે, અને 'આઝાદી સાંસ્કૃતિક પરિસર'નો એક ભાગ છે, જેમાં ભૂગર્ભ સંગ્રહાલય પણ સામેલ છે. પર્શિયન-ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય સાથે,<ref>{{Cite web |last=Shabani |first=Mohsen |title=Azadi Cultural and Artistic Complex |url=https://roudakifoundation.com/en/azadi-cultural-and-artistic-complex/ |access-date=2025-11-19 |website=Roudaki Foundation |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206064218/https://roudakifoundation.com/en/azadi-cultural-and-artistic-complex/ |archive-date=2025-12-06 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Amanat |first=Hossein |date=2025-05-02 |title=Azadi Tower |url=https://peterzarkob.com/locations/azadi-tower/}}</ref> આ મિનાર લગભગ ૪૫ મીટર (૧૪૮ ફૂટ) ઊંચો છે અને સંપૂર્ણપણે કાપેલા આરસપહાણથી મઢેલો છે.<ref name="yahoo">{{cite web|url=https://news.yahoo.com/nphotos/slideshow/photo//090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d/#photoViewer=/090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d|title=Yahoo News - Latest News & Headlines|publisher=news.yahoo.com|access-date=1 September 2015|archive-date=19 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619191648/http://news.yahoo.com/nphotos/slideshow/photo/090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d#photoViewer=/090615/481/383faf99533649c7bc4b9f2a555f322d|url-status=dead}}</ref><ref>Hureau, Jean. Iran Today, 2nd. Ed, editions j.a.</ref> તેને ઈરાનના છેલ્લા શાહ મોહમ્મદ રેઝા પહલવી દ્વારા પર્શિયન સામ્રાજ્યના ૨,૫૦૦ વર્ષના ઉજવણી નિમિત્તે બનાવવામાં આવ્યો હતો અને ૧૯૭૧ માં પૂર્ણ થયો હતો. તે દેશના કિલોમીટર શૂન્ય તરીકે પણ કામ કરે છે. ઇરાની સ્થપતિ હુસૈન અમાનતને મિનાર ડિઝાઇન કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. તેમના વિચારો શાસ્ત્રીય અને ઉત્તર-શાસ્ત્રીય ઈરાની સ્થાપત્ય,<ref name="bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/07/090718_mg_azadi_sq_tehran|title=BBC فارسی – ايران – 'برج آزادی پس از۲۰ سال شسته می شود'|website=BBC Persian|date=18 July 2009 |access-date=1 September 2015|language=fa}}</ref> શ્વેત ક્રાંતિ પછી ૧૯૬૦ના દાયકામાં કલા પરના લોકપ્રિય પ્રભાવો પર આધારિત હતા. == ઇતિહાસ == === નામકરણ === [[File:Shahyad Tower Plans.jpg|left|thumb|શાહયાદ ટાવરની યોજના]] આ સ્મારક સાથે સંકળાયેલું પહેલું નામ દરવાઝે-યે કુરોશ ("સાયરસનો દરવાજો") હતું, અને શતાબ્દી ઉજવણી સમયે, ઉજવણી પરિષદના અધ્યક્ષ અસદુલ્લાહ આલમે આ સ્મારકનો ઉલ્લેખ દરવાઝે-યે શહેનશાહી ("શાહી દરવાજો") તરીકે કર્યો હતો. સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં સ્મારકની ડિઝાઇન માટેની સ્પર્ધાની જાહેરાત પહેલાં સ્મારકનું અંતિમ સત્તાવાર નામ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રાચીન ઈરાની ભાષાઓના વિદ્વાન અને પ્રોફેસર બહરામ ફરાહવશી, જેમણે ઉજવણી પરિષદ સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે આ રચનાનું સત્તાવાર નામ 'શાહયાદ આર્યમેહર' રાખ્યું હતું.<ref name="Khashayar">{{Cite web| url = http://summit.sfu.ca/item/15619| title = A Monument of Destiny: Envisioning A Nation's Past, Present, and Future Through Shahyad/Azadi| last = Khashayar| first = Hemmati| date = 2015-08-20| website = summit.sfu.ca| access-date = 2016-02-28}}</ref>૧૯૭૧માં પર્શિયન સામ્રાજ્યની સ્થાપનાના ૨,૫૦૦મા વર્ષની યાદમાં બાંધવામાં આવેલા આ મિનાર "તેહરાનના પ્રવેશદ્વાર" ને શાહ (મોહમ્મદ રેઝા પહેલવી)ના માનમાં શાહયાદ ("શાહનું સ્મારક") નામ આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ૧૯૭૯ની ક્રાંતિ બાદ તેનું નામ બદલીને આઝાદી ("સ્વતંત્રતા") રાખવામાં આવ્યું. === બાંધકામ === ૧૯૬૦ના દાયકા દરમિયાન, ઈરાન એક મુખ્ય તેલ નિકાસકાર દેશ બન્યો, અને નવી મળેલી સંપત્તિનો ઉપયોગ કરીને, શાહે દેશને આધુનિક અને ઔદ્યોગિક બનાવવા માટે કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા. આનાથી સાંસ્કૃતિક વિકાસ થયો જેને સ્થપતિ હુસૈન અમાનત "એક લઘુ પુનર્જાગરણ" તરીકે વર્ણવે છે.<ref name=":0">{{cite web|last1=Riazati|first1=Rozita|title=The man behind Iran's most famous tower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-35295083|website=BBC News|access-date=22 February 2017|date=14 January 2016}}</ref> ૧૯૬૬માં, અમાનતે ઇમારત ડિઝાઇન કરવા માટે એક સ્પર્ધા જીતી. સરકારી ચિંતાઓને કારણે, અમાનતને "ઉજવણી પરિષદની મંજૂરીની શરતે" કરાર હેઠળ સહી કરવાની જરૂર પડી. અમાનતે ટાવરના માળખાકીય ડિઝાઇનમાં મદદ કરવા માટે અરૂપની બ્રિટિશ કંપની સાથે કરાર કરવાની યોજના બનાવી, કારણ કે તે સિડની ઓપેરા હાઉસની ડિઝાઇન અને બાંધકામમાં તેમના યોગદાનથી પ્રભાવિત થયા હતા. શરૂઆતમાં તેમને કાઉન્સિલના વડા, તેમજ ઘણા રૂઢિચુસ્ત અને રાષ્ટ્રવાદી ઈરાની ઇજનેરો તરફથી વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો, કારણ કે તેઓ મદદ માટે વિદેશી ઇજનેર તરફ વળ્યા હતા. તેમ છતાં, શાહે અમાનતને ટેકો આપ્યો, કાઉન્સિલને એક પત્ર મોકલ્યો જેમાં નિર્ણય સ્થપતિ પર છોડી દેવામાં આવ્યો. શાહબાનુ ફરાહ પહલવી પણ અમાનતના નિર્ણયોને સન્માન આપતા હતા.<ref>{{cite web|title=Hossein Amanat with Benjamin Tiven|url=http://www.bidoun.org/magazine/28-interviews/hossein-amanat-with-benjamin-tiven/|publisher=Bidoun|access-date=24 May 2015}}</ref> અમાનતે બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે "એકંદરે, ઇમારત પાયાથી શરૂ થાય છે અને આકાશ તરફ આગળ વધે છે." તેમણે જણાવ્યું કે તેમને આ રીતે ટાવર ડિઝાઇન કરવાની પ્રેરણા મળી હતી કારણ કે તેમને લાગ્યું હતું કે ઈરાન "હજુ પણ ઉચ્ચ સ્તર તરફ આગળ વધવું જોઈએ." તેમના મતે, મુખ્ય મેહરાબ એક સસાનિયન કમાન છે જે શાસ્ત્રીય યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યારે તેની ઉપરની તૂટેલી કમાન મધ્યયુગીન કમાનનું એક લોકપ્રિય સ્વરૂપ છે જે ઉત્તર-શાસ્ત્રીય યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. "પાંસળીઓનું નેટવર્ક", જે કમાનોને એકસાથે જોડે છે, તે શાસ્ત્રીય અને ઉત્તર-શાસ્ત્રીય ઈરાન વચ્ચેના જોડાણનું પ્રતિનિધિત્વ કરશે.<ref>{{cite interview|last=Amanat|first=Hossein|subject-link=Hossein Amanat|title=The Freedom Tower in the name Ayush patel Tehran|work=Witness|publisher=BBC World Service|date=January 14, 2016|interviewer=Rozita Riazati}}</ref> ઇસ્ફહાન પ્રાંતના સફેદ આરસપહાણથી બનેલા આ સ્મારકમાં ૮,૦૦૦ બ્લોક પથ્થરનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા પથ્થરો ઘનબર રહીમી દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા, જેઓ ખાણના વ્યાપક જ્ઞાન માટે જાણીતા હતા, જેને ઘણીવાર સુલતાન-એ સંગ-એ ઇરાન ("ઈરાનના પથ્થરનો સુલતાન") તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. "તેની જટિલ વણાયેલી સપાટીઓને વ્યાખ્યાયિત કરવા" માટે કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જે તે સમયે એક નવી તકનીકી તકનીક હતી.<ref>{{cite web|title=AMANAT ARCHITECT – SHAHYAD MONUMENT|url=http://www.amanatarchitect.com/shahyad/index.php?lang=english|website=amanatarchitect.com|access-date=20 February 2017|archive-date=26 જૂન 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626082359/http://www.amanatarchitect.com/shahyad/index.php?lang=english|url-status=dead}}</ref> ટાવરના બાંધકામ માટે મુખ્ય કોન્ટ્રાક્ટર MAP કંપની હતી, જેની દેખરેખ ઇરાની રાજમિસ્ત્રી ગફ્ફર દાવરપનાહ વર્નોસ્ફદેરાની દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જે એક પ્રખ્યાત ઈરાની પથ્થરકામકાર હતા.<ref>{{cite journal|last1=Grigor|first1=Talinn|title=Of Metamorphosis Meaning on Iranian Terms|journal=Third Text|date=2003|volume=17|issue=3|pages=207–225|doi=10.1080/0952882032000136858|s2cid=144973612 }}</ref> આ પ્રકલ્પને મુખ્યત્વે પાંચસો ઈરાની ઉદ્યોગપતિઓના જૂથ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. MEED ના અહેવાલ મુજબ, બાંધકામનો ખર્ચ લગભગ છ મિલિયન ડોલર હતો.<ref>{{cite journal|title=MEED|journal=Middle East Economic Digest|date=29 October 1971|volume=15}}</ref> ૧૬ ઓક્ટોબર, ૧૯૭૧ ના રોજ, મિનારનું ઉદ્‌ઘાટન થયું.<ref>{{cite web|title=Iran Travel Photos. Tourism pictures from Iran – CountryReports|url=http://www.countryreports.org/travel/Iran/pictures.htm#!shahyad-tower-tehran|website=countryreports.org|access-date=20 February 2017|language=en|archive-date=21 ફેબ્રુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221110434/http://www.countryreports.org/travel/Iran/pictures.htm#!shahyad-tower-tehran|url-status=dead}}</ref> જોકે, ૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૨ના રોજ, મિનારને જાહેર જનતા માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો.<ref name=":0" /> == આઝાદી ટાવર સંગ્રહાલય == [[File:Asadi Tower Museum Tehran - old cameras and equipment.jpg|thumb|જૂના કેમેરા અને ઉપકરણોનો સંગ્રહ]] આઝાદી સંગ્રહાલય ભોંયરામાં આવેલું છે. પ્રદર્શનમાં મુકાયેલી સૌથી જૂની વસ્તુઓમાં ચોરસ ધ્વજ પથ્થરો, સોનાની ચાદર અને સુસાની ટેરાકોટા ગોળીઓનો સમાવેશ થાય છે જે ક્યુનિફોર્મ અક્ષરોથી ઢંકાયેલી છે. આ સંગ્રહાલયમાં ઈરાનમાં ફોટોગ્રાફીના ઇતિહાસને સમર્પિત જૂના કેમેરા અને ઉપકરણોનો એક ભાગ પણ છે.<ref>{{cite web|title=The Asadi Tower Museum|url=https://thefinancialdaily.com/azadi-park-tehran-a-haven-of-tranquility-in-the-heart-of-irans-capital/|access-date=24 May 2025}}</ref> ૧૯૭૯ની ક્રાંતિ પહેલા, મુખ્ય પ્રદર્શનમાં સાયરસ સિલિન્ડરની એક નકલ રાખવામાં આવી હતી, જે મૂળ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવી હતી. સાયરસ સિલિન્ડરની બાજુમાં તેહરાનના મેયર દ્વારા મોહમ્મદ રેઝા પહલવીને સંગ્રહાલયની મૂળ ભેટની યાદમાં આપેલી એક સોનાની તકતી હતી. ==Gallery== <gallery mode="packed"> File:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|૧૯૭૧માં શાહયાદ ચોક File:Azadi Tower at night, September 2016.jpg|પૂર્ણિમાના ચંદ્ર દરમિયાન આઝાદી મિનાર File:میدان آزادی، میدان شهیاد، برج آزادی، برج شهیاد، تهران Azadi Tower, Azadi Square, Meydea-e Azadi, Meydan-e Shahyad, Tehran province, Iran Flag colors - panoramio.jpg|ઈરાની ધ્વજના રંગોમાં ટાવર File:3rd Day - The Green Protest Rally.jpg|૨૦૦૯ની રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણીના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન મિનાર File:Azadi Tower interior 2016.jpg|આઝાદી ટાવર અવલોકન તૂતક File:آزادی نمای پایین.jpg|ટાવરનું લો-એંગલ દૃશ્ય File:Azadi tower 1.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Azadi tower 7.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Azadi tower 2.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Azadi tower 8.jpg|આઝાદી મ્યુઝિયમની અંદર File:Banknote of second Pahlavi - 200 rials (rear).jpg|૧૯૭૪ની ૨૦૦-ઈરાની રિયાલની નોટની પાછળ આઝાદી મિનાર File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (2).jpg|મિનારનું દૃશ્ય File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (3).jpg|મિનારનું દૃશ્ય File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (4).jpg|મિનારનું દૃશ્ય File:040509-AzadiTower-IMG 8567-3.jpg|આઝાદી મિનાર, તેહરાન, ઈરાન File:040509-AzadiTower-IMG 8561-2.jpg|આઝાદી મિનાર, તેહરાન, ઈરાન File:040509-AzadiTower-IMG 8560-2.jpg|આઝાદી મિનાર, તેહરાન, ઈરાન </gallery> ==આ પણ જુઓ== {{Commons category|Azadi Tower|આઝાદી મિનાર}} == સંદર્ભ == {{Reflist|20em}} mv5tktivs1f9wa1iq4qfhdsxszanne3 આનંદમઠ 0 153356 907717 906762 2026-11-13T15:57:12Z Snehrashmi 41463 /* બાહ્ય કડીઓ */ લાલ કડી દૂર કરી 907717 wikitext text/x-wiki {{ઉમદા લેખ|જુલાઇ ૨૦૨૬}} {{Infobox book|<!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = આનંદમઠ | author = બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય | language = બંગાળી | country = ભારત | genre = રાષ્ટ્રવાદી | publisher = રામાનુજન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ભારત | isbn = | title_orig = আনন্দ মঠ | translators = કાશ્યપી મહા; ઉર્વા અધ્વર્યુ (ગુજરાતીમાં) | image = File:আনন্দমঠ (দ্বিতীয় সংস্করণ, ১৮৮৩).djvu | image_size = 200px | alt = Title page of the second edition of the books | caption = પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિનું શિર્ષકપૃષ્ઠ | illustrators = | cover_artist = | series = | release_date = ૧૮૮૨ | english_release_date = ૨૦૦૫, ૧૯૪૧, ૧૯૦૬ | media_type = છપાયેલું | pages = ૩૩૬ | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} '''આનંદમઠ''' [[બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય]] લિખિત અને ૧૮૮૨માં પ્રકાશિત થયેલી એક બંગાળી ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૭૭૦ના સંન્યાસી વિદ્રોહ અને બંગાળ દુષ્કાળથી પ્રેરિત અને તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં ભજવાયેલી છે. આ નવલકથાને બંગાળી અને ભારતીય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નવલકથાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref><ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> તે સમયે બંગાળના મુસલમાન શાસકો નિષ્ક્રિય, ભોગવિલાસી અને પ્રજાપીડક હોવાથી એમની સામે વિરોધ કરવા માટે સંતાન સંપ્રદાયની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સંપ્રદાયની પ્રવૃત્તિઓ ગુપ્ત હતી.<ref>{{Cite web|title=આનંદમઠ – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%86%E0%AA%A8%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%AE%E0%AA%A0/|access-date=2026-01-07|language=en-GB}}</ref> બ્રિટિશ તરફી લાગણીઓ માટે જાણીતી આ નવલકથા એવી દલીલ કરે છે કે બ્રિટિશ શાસકો ભારતના ઉદ્ધારક છે અને ભારતીયો બ્રિટિશ શાસન વિના ઘમંડને દૂર કરી શકતા નથી.<ref name="k829">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VPJ7jqVSl34C&pg=RA1-PA144&dq=|title=Early Novels in India|last=Mukherjee|first=Meenakshi|date=2002|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1342-5|page=144}}</ref><ref name="m795">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wvtLClojU_4C&pg=PA124|title=Tantra: Sex, Secrecy, Politics, and Power in the Study of Religion|last=Urban|first=Hugh B.|date=2012-01-01|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-2932-9|page=124}}</ref> આ નવલકથામાં માતૃભૂમિ તરીકે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું પ્રથમ ગીત [[વંદે માતરમ્]] ('માતૃભૂમિને વંદન') પ્રકાશિત થયું હતું. ૧૯૪૭માં આઝાદી મળ્યા પછી તેને ૧૯૫૦માં પ્રજાસત્તાક ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> == કથાવસ્તુ == આ પુસ્તક ઇસવીસન ૧૭૭૦માં બંગાળમાં દુષ્કાળ દરમિયાનના વર્ષોમાં રચાયેલું છે. તેની શરૂઆત મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી નામના દંપતીના પરિચયથી થાય છે, જેઓ દુષ્કાળના સમયમાં તેમના ગામ પદચિહ્નમાં અન્ન અને પાણી વિના ફસાયેલા છે. તેઓ તેમનું ગામ છોડીને નજીકના શહેરમાં જવાનું નક્કી કરે છે જ્યાં બચવાની વધુ સારી તક હોય છે. પણ આમ કરતી વખતે દંપતી અલગ થઈ જાય છે અને કલ્યાણીએ લૂંટારાઓ દ્વારા પકડાઈ ન જાય તે માટે તેની બાળકી સાથે જંગલમાંથી દોડવું પડે છે. લાંબો પીછો કર્યા પછી તે નદીના કિનારે બેભાન થઈ જાય છે. એક હિન્દુ "સંતાન" જે સાચા સંન્યાસી ન હતા પરંતુ સામાન્ય લોકો કે જેમણે સંન્યાસીઓનું પ્રતીક ધારણ કર્યું હતું અને બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]] સામે બળવો કરવા માટે પોતાનું ઘર છોડી દીધું હતું તેવા જીવાનંદ તેને અને બાળકને તેના ઘરે લઈ જાય છે અને તેની બહેનને બાળક સોંપી દે છે જ્યારે તે કલ્યાણીને તેના આશ્રમમાં ખસેડે છે. પતિ મહેન્દ્ર આ સમયે સાધુઓના ભાઈચારામાં જોડાવા અને રાષ્ટ્રમાતાની સેવા કરવા તરફ વધુ વલણ ધરાવે છે. કલ્યાણી આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરીને તેનાં સપનાં સિદ્ધ કરવામાં મદદ કરવા માંગે છે, જેથી તેને સાંસારિક ફરજોમાંથી મુક્તિ મળે છે. આ સમયે મહાત્મા સત્યાનંદ તેની સાથે જોડાય છે પરંતુ તેઓ તેની મદદ કરે તે પહેલાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો તેની ધરપકડ કરે છે, કારણ કે, અન્ય સાધુઓ કંપનીના શાસન સામે બળવો કરી રહ્યા હતા. જ્યારે તેમને ખેંચીને લઈ જવામાં આવે છે ત્યારે તે અન્ય સાધુને જુએ છે જેણે તેનો વિશિષ્ટ ઝભ્ભો પહેર્યો નથી અને શ્લોક બ્લોક હોય છે. [[ચિત્ર:A rare painting of our national song, Vande Mataram, published in 1923.jpg|thumb|૧૯૨૩માં પ્રકાશિત થયેલું 'વંદે માતરમ્'નું એક દુર્લભ ચિત્ર]] અન્ય સાધુ ગીત સમજાવે છે, કલ્યાણી અને બાળકને બચાવે છે અને તેમને બળવાખોર સાધુના છુપાયેલા સ્થળે લઈ જાય છે. સાથેસાથે મહેન્દ્રને પણ સાધુઓ આશ્રય આપે છે. આમ મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી ફરી ભેગાં થાય છે. બળવાખોરોના નેતા મહેન્દ્રને ત્રણ દેવી મૂર્તિઓની પૂજા સતત ત્રણ ઓરડામાં કરવામાં આવતી હોય છે તે રુપમાં [[ભારત માતા]]ના ત્રણ ચહેરાઓ બતાવે છે જેમ કે, ૧. માતા શું હતી - દેવી જગદધાત્રીની મૂર્તિ, બંગાળ/ભારતના ભૂતકાળના વૈભવનો ઉલ્લેખ કરે છે, ૨. માતા શું બની ગઈ છે - દેવી [[કાલિ|કાલી]]ની મૂર્તિ, જમીનના આર્થિક શોષણ અને દુષ્કાળનો સંદર્ભ આપે છે, ૩. માતા શું હશે - દેવી [[દુર્ગા]]ની મૂર્તિ, જે ભવિષ્યના ભારત માટે તેમના દૃષ્ટિકોણનો ઉલ્લેખ કરે છે. ધીમેધીમે બળવાખોરોનો પ્રભાવ વધે છે અને તેમની સંખ્યા વધે છે. ઉત્સાહિત થઈને તેઓ તેમનું મુખ્યમથક એક નાના ઈંટના કિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો મોટી સેના સાથે કિલ્લા પર હુમલો કરે છે. બળવાખોરો નજીકની નદી પરના પુલને અવરોધે છે, પરંતુ તેમની પાસે તોપખાના અથવા લશ્કરી તાલીમનો અભાવ છે. લડાઈમાં સૈનિકો પુલ પર વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ કરે છે. લશ્કરી અનુભવની અછતને કારણે સંન્યાસીઓની શિસ્તવિહીન સેના સૈન્યનો જાળમાં પીછો કરે છે. એકવાર પુલ બળવાખોરોથી ભરાઇ ગયા પછી ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ગોળીબાર અને તોપમારો શરૂ કરે છે જેમાં ગંભીર જાનહાનિ થાય છે. જો કે, કેટલાક બળવાખોરો કેટલીક તોપો કબજે કરવામાં સફળ થાય છે અને તોપમારાની દિશા બદલીને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની તરફ કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકોને પાછા ફરવાની ફરજ પડે છે, બળવાખોરો તેમની પ્રથમ લડાઈ જીતી જાય છે. મહેન્દ્ર અને કલ્યાણીએ ફરીથી ઘર બનાવ્યું અને મહેન્દ્ર બળવાખોરોને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખ્યું ત્યારે વાર્તાનો અંત આવે છે. === વંદે માતરમ્ === આ નવલકથામાં પ્રથમવાર [[વંદે માતરમ્]] ગીત ગાવામાં આવ્યું છે. વંદે માતરમનો અર્થ થાય છે "માતા, હું તને નમન કરું છું". આ ગીતે ૨૦મી સદીમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી હતી અને તેના પ્રથમ બે ફકરા આઝાદી પછી ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત બની ગયા હતા.<ref name=":0">{{Cite web|date=2025-12-10|title=Vande Mataram 150 years: How Bankim Chandra Chattopadhyay imagined nation as motherland in Ananda Math|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/how-bankim-imagined-nation-as-motherland-in-ananda-math-10410140/|access-date=2026-01-07|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == વિવેચન == આ નવલકથાનું વિવેચન કરતાં ચંદ્રિમા ચક્રવર્તી કહે છે કે આ નવલકથાએ રાષ્ટ્રીય ઓળખનું લૈંગિકીકરણ કરવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે. તેણી આગળ લખે છે, "[બંકિમ] તપસ્વી રાષ્ટ્રવાદીનું સ્વરૂપ બનાવે છે, [અને] રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ફરજ તરીકે સામાજિક જવાબદારીના નવા માપદંડો મૂકે છે."<ref>{{Cite journal|last=Chakraborty|first=Chandrima|date=2006|title=Reading Anandamath, Understanding Hindutva: Postcolonial Literatures and the Politics of Canonization|url=https://www.postcolonial.org/index.php/pct/article/view/446|journal=Postcolonial Text|language=en|volume=2|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20260208102645/https://www.postcolonial.org/index.php/pct/article/view/446|archive-date=2026-02-08|access-date=2026-01-07|url-status=dead}}</ref> મિનાક્ષી મુખર્જી ૧૯૮૨ના પોતાના સંશોધનપત્ર "આનંદમઠ: એક રાજકીય દંતકથા"માં લખે છે કે, આ નવલકથાએ એવા લોકોના કેટલાક અસ્પષ્ટ આદર્શો અને આકાંક્ષાઓને એકીકૃત કરી જેમને એક નવી દંતકથાની જરૂર હતી.<ref>{{Cite journal|last=Mukherjee|first=Meenakshi|date=1982|title=Anandamath: A Political Myth|url=https://www.jstor.org/stable/4370972|journal=Economic and Political Weekly|volume=17|issue=22|pages=903–905|issn=0012-9976}}</ref> [[અરવિંદ ઘોષ]] ૧૯૦૫માં સ્વદેશી ચળવળ સમયે લખે છે: "...લાંબા ભ્રમમાંથી જાગૃત થયાની અચાનક એક ક્ષણમાં બંગાળના લોકો સત્યની શોધમાં આસપાસ જોવા લાગ્યા અને એક ભાગ્યશાળી ક્ષણમાં કોઈએ વંદે માતરમ્ ગાયું. મંત્ર આપવામાં આવી ગયો હતો..."<ref name=":0" /> == અનુકૂલન == === ફિલ્મ === આ નવલકથાને પાછળથી ૧૯૫૨માં હેમેન ગુપ્તા દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ ''આનંદ મઠ''માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હતી. તેમાં પૃથ્વીરાજ કપૂર, ભરત ભૂષણ, પ્રદીપ કુમાર, અજીત અને ગીતા બાલી વગેરેએ અભિનય કર્યો હતો. તેનું સંગીત હેમંત કુમારે આપ્યું હતું, જેમણે લતા મંગેશકર દ્વારા ગવાયેલ 'વંદે માતરમ્'નું વર્ઝન આપ્યું હતું, જે એક કલ્ટ સક્સેસ બન્યું હતું.<ref name="red">[http://www.rediff.com/entertai/2003/jun/02dinesh.htm Pradeep Kumar] [[Rediff.com]].</ref> === ગુજરાતી અનુવાદ === આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કાશ્યપી મહાએ કર્યો છે જેને આદર્શ પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite book|title=આનંદમઠ|last=મહા|first=કાશ્યપી|publisher=આદર્શ પ્રકાશન|isbn=9789391513320|location=અમદાવાદ}}</ref> અન્ય અનુવાદ ઉર્વા અધ્વર્યુ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે તેનું પ્રકાશન [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]]<nowiki/>એ ૨૦૨૪માં કર્યું છે.<ref>{{Cite book|title=આનંદમઠ|last=અધ્વર્યુ|first=ઉર્વા|publisher=[[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]]|year=૨૦૨૪|isbn=978-81-967343-1-2|location=ગાંધીનગર}}</ref> === અન્ય === તેને ભારતીય હાસ્ય પુસ્તક શ્રેણી [[અમર ચિત્ર કથા]] દ્વારા ૬૫૫મા અને ૧૦૦-૨૮મા અંકમાં હાસ્ય (કોમિક) તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેને વિશેષ અંક ગ્રેટ ઇન્ડિયન ક્લાસિકમાં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Cite book|title=Anandamath, or The Sacred Brotherhood|last=Chattopadhyay|first=Bankim Chandra|date=April 2006|publisher=Oxford University Press, India|isbn=978-0-19-568322-6|editor-last=Lipner, J. J.|location=India}} * [[iarchive:anandamath_202402/mode/2up|''આનંદમઠ'']] અંગ્રેજી અનુવાદની ઓનલાઇન આવૃત્તિ, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ [[શ્રેણી:બંગાળી સાહિત્ય]] at984a3gd80l17bn6puc95b19iwaupa 907718 907717 2026-11-13T15:57:34Z Snehrashmi 41463 /* ફિલ્મ */ લાલ કડી દૂર કરી 907718 wikitext text/x-wiki {{ઉમદા લેખ|જુલાઇ ૨૦૨૬}} {{Infobox book|<!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = આનંદમઠ | author = બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય | language = બંગાળી | country = ભારત | genre = રાષ્ટ્રવાદી | publisher = રામાનુજન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ભારત | isbn = | title_orig = আনন্দ মঠ | translators = કાશ્યપી મહા; ઉર્વા અધ્વર્યુ (ગુજરાતીમાં) | image = File:আনন্দমঠ (দ্বিতীয় সংস্করণ, ১৮৮৩).djvu | image_size = 200px | alt = Title page of the second edition of the books | caption = પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિનું શિર્ષકપૃષ્ઠ | illustrators = | cover_artist = | series = | release_date = ૧૮૮૨ | english_release_date = ૨૦૦૫, ૧૯૪૧, ૧૯૦૬ | media_type = છપાયેલું | pages = ૩૩૬ | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} '''આનંદમઠ''' [[બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય]] લિખિત અને ૧૮૮૨માં પ્રકાશિત થયેલી એક બંગાળી ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તે ૧૭૭૦ના સંન્યાસી વિદ્રોહ અને બંગાળ દુષ્કાળથી પ્રેરિત અને તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં ભજવાયેલી છે. આ નવલકથાને બંગાળી અને ભારતીય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નવલકથાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref><ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> તે સમયે બંગાળના મુસલમાન શાસકો નિષ્ક્રિય, ભોગવિલાસી અને પ્રજાપીડક હોવાથી એમની સામે વિરોધ કરવા માટે સંતાન સંપ્રદાયની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સંપ્રદાયની પ્રવૃત્તિઓ ગુપ્ત હતી.<ref>{{Cite web|title=આનંદમઠ – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%86%E0%AA%A8%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%AE%E0%AA%A0/|access-date=2026-01-07|language=en-GB}}</ref> બ્રિટિશ તરફી લાગણીઓ માટે જાણીતી આ નવલકથા એવી દલીલ કરે છે કે બ્રિટિશ શાસકો ભારતના ઉદ્ધારક છે અને ભારતીયો બ્રિટિશ શાસન વિના ઘમંડને દૂર કરી શકતા નથી.<ref name="k829">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VPJ7jqVSl34C&pg=RA1-PA144&dq=|title=Early Novels in India|last=Mukherjee|first=Meenakshi|date=2002|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1342-5|page=144}}</ref><ref name="m795">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wvtLClojU_4C&pg=PA124|title=Tantra: Sex, Secrecy, Politics, and Power in the Study of Religion|last=Urban|first=Hugh B.|date=2012-01-01|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-2932-9|page=124}}</ref> આ નવલકથામાં માતૃભૂમિ તરીકે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું પ્રથમ ગીત [[વંદે માતરમ્]] ('માતૃભૂમિને વંદન') પ્રકાશિત થયું હતું. ૧૯૪૭માં આઝાદી મળ્યા પછી તેને ૧૯૫૦માં પ્રજાસત્તાક ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> == કથાવસ્તુ == આ પુસ્તક ઇસવીસન ૧૭૭૦માં બંગાળમાં દુષ્કાળ દરમિયાનના વર્ષોમાં રચાયેલું છે. તેની શરૂઆત મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી નામના દંપતીના પરિચયથી થાય છે, જેઓ દુષ્કાળના સમયમાં તેમના ગામ પદચિહ્નમાં અન્ન અને પાણી વિના ફસાયેલા છે. તેઓ તેમનું ગામ છોડીને નજીકના શહેરમાં જવાનું નક્કી કરે છે જ્યાં બચવાની વધુ સારી તક હોય છે. પણ આમ કરતી વખતે દંપતી અલગ થઈ જાય છે અને કલ્યાણીએ લૂંટારાઓ દ્વારા પકડાઈ ન જાય તે માટે તેની બાળકી સાથે જંગલમાંથી દોડવું પડે છે. લાંબો પીછો કર્યા પછી તે નદીના કિનારે બેભાન થઈ જાય છે. એક હિન્દુ "સંતાન" જે સાચા સંન્યાસી ન હતા પરંતુ સામાન્ય લોકો કે જેમણે સંન્યાસીઓનું પ્રતીક ધારણ કર્યું હતું અને બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]] સામે બળવો કરવા માટે પોતાનું ઘર છોડી દીધું હતું તેવા જીવાનંદ તેને અને બાળકને તેના ઘરે લઈ જાય છે અને તેની બહેનને બાળક સોંપી દે છે જ્યારે તે કલ્યાણીને તેના આશ્રમમાં ખસેડે છે. પતિ મહેન્દ્ર આ સમયે સાધુઓના ભાઈચારામાં જોડાવા અને રાષ્ટ્રમાતાની સેવા કરવા તરફ વધુ વલણ ધરાવે છે. કલ્યાણી આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરીને તેનાં સપનાં સિદ્ધ કરવામાં મદદ કરવા માંગે છે, જેથી તેને સાંસારિક ફરજોમાંથી મુક્તિ મળે છે. આ સમયે મહાત્મા સત્યાનંદ તેની સાથે જોડાય છે પરંતુ તેઓ તેની મદદ કરે તે પહેલાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો તેની ધરપકડ કરે છે, કારણ કે, અન્ય સાધુઓ કંપનીના શાસન સામે બળવો કરી રહ્યા હતા. જ્યારે તેમને ખેંચીને લઈ જવામાં આવે છે ત્યારે તે અન્ય સાધુને જુએ છે જેણે તેનો વિશિષ્ટ ઝભ્ભો પહેર્યો નથી અને શ્લોક બ્લોક હોય છે. [[ચિત્ર:A rare painting of our national song, Vande Mataram, published in 1923.jpg|thumb|૧૯૨૩માં પ્રકાશિત થયેલું 'વંદે માતરમ્'નું એક દુર્લભ ચિત્ર]] અન્ય સાધુ ગીત સમજાવે છે, કલ્યાણી અને બાળકને બચાવે છે અને તેમને બળવાખોર સાધુના છુપાયેલા સ્થળે લઈ જાય છે. સાથેસાથે મહેન્દ્રને પણ સાધુઓ આશ્રય આપે છે. આમ મહેન્દ્ર અને કલ્યાણી ફરી ભેગાં થાય છે. બળવાખોરોના નેતા મહેન્દ્રને ત્રણ દેવી મૂર્તિઓની પૂજા સતત ત્રણ ઓરડામાં કરવામાં આવતી હોય છે તે રુપમાં [[ભારત માતા]]ના ત્રણ ચહેરાઓ બતાવે છે જેમ કે, ૧. માતા શું હતી - દેવી જગદધાત્રીની મૂર્તિ, બંગાળ/ભારતના ભૂતકાળના વૈભવનો ઉલ્લેખ કરે છે, ૨. માતા શું બની ગઈ છે - દેવી [[કાલિ|કાલી]]ની મૂર્તિ, જમીનના આર્થિક શોષણ અને દુષ્કાળનો સંદર્ભ આપે છે, ૩. માતા શું હશે - દેવી [[દુર્ગા]]ની મૂર્તિ, જે ભવિષ્યના ભારત માટે તેમના દૃષ્ટિકોણનો ઉલ્લેખ કરે છે. ધીમેધીમે બળવાખોરોનો પ્રભાવ વધે છે અને તેમની સંખ્યા વધે છે. ઉત્સાહિત થઈને તેઓ તેમનું મુખ્યમથક એક નાના ઈંટના કિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો મોટી સેના સાથે કિલ્લા પર હુમલો કરે છે. બળવાખોરો નજીકની નદી પરના પુલને અવરોધે છે, પરંતુ તેમની પાસે તોપખાના અથવા લશ્કરી તાલીમનો અભાવ છે. લડાઈમાં સૈનિકો પુલ પર વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ કરે છે. લશ્કરી અનુભવની અછતને કારણે સંન્યાસીઓની શિસ્તવિહીન સેના સૈન્યનો જાળમાં પીછો કરે છે. એકવાર પુલ બળવાખોરોથી ભરાઇ ગયા પછી ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ગોળીબાર અને તોપમારો શરૂ કરે છે જેમાં ગંભીર જાનહાનિ થાય છે. જો કે, કેટલાક બળવાખોરો કેટલીક તોપો કબજે કરવામાં સફળ થાય છે અને તોપમારાની દિશા બદલીને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની તરફ કરે છે. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સૈનિકોને પાછા ફરવાની ફરજ પડે છે, બળવાખોરો તેમની પ્રથમ લડાઈ જીતી જાય છે. મહેન્દ્ર અને કલ્યાણીએ ફરીથી ઘર બનાવ્યું અને મહેન્દ્ર બળવાખોરોને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખ્યું ત્યારે વાર્તાનો અંત આવે છે. === વંદે માતરમ્ === આ નવલકથામાં પ્રથમવાર [[વંદે માતરમ્]] ગીત ગાવામાં આવ્યું છે. વંદે માતરમનો અર્થ થાય છે "માતા, હું તને નમન કરું છું". આ ગીતે ૨૦મી સદીમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી હતી અને તેના પ્રથમ બે ફકરા આઝાદી પછી ભારતનું રાષ્ટ્રીય ગીત બની ગયા હતા.<ref name=":0">{{Cite web|date=2025-12-10|title=Vande Mataram 150 years: How Bankim Chandra Chattopadhyay imagined nation as motherland in Ananda Math|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/how-bankim-imagined-nation-as-motherland-in-ananda-math-10410140/|access-date=2026-01-07|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == વિવેચન == આ નવલકથાનું વિવેચન કરતાં ચંદ્રિમા ચક્રવર્તી કહે છે કે આ નવલકથાએ રાષ્ટ્રીય ઓળખનું લૈંગિકીકરણ કરવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે. તેણી આગળ લખે છે, "[બંકિમ] તપસ્વી રાષ્ટ્રવાદીનું સ્વરૂપ બનાવે છે, [અને] રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ફરજ તરીકે સામાજિક જવાબદારીના નવા માપદંડો મૂકે છે."<ref>{{Cite journal|last=Chakraborty|first=Chandrima|date=2006|title=Reading Anandamath, Understanding Hindutva: Postcolonial Literatures and the Politics of Canonization|url=https://www.postcolonial.org/index.php/pct/article/view/446|journal=Postcolonial Text|language=en|volume=2|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20260208102645/https://www.postcolonial.org/index.php/pct/article/view/446|archive-date=2026-02-08|access-date=2026-01-07|url-status=dead}}</ref> મિનાક્ષી મુખર્જી ૧૯૮૨ના પોતાના સંશોધનપત્ર "આનંદમઠ: એક રાજકીય દંતકથા"માં લખે છે કે, આ નવલકથાએ એવા લોકોના કેટલાક અસ્પષ્ટ આદર્શો અને આકાંક્ષાઓને એકીકૃત કરી જેમને એક નવી દંતકથાની જરૂર હતી.<ref>{{Cite journal|last=Mukherjee|first=Meenakshi|date=1982|title=Anandamath: A Political Myth|url=https://www.jstor.org/stable/4370972|journal=Economic and Political Weekly|volume=17|issue=22|pages=903–905|issn=0012-9976}}</ref> [[અરવિંદ ઘોષ]] ૧૯૦૫માં સ્વદેશી ચળવળ સમયે લખે છે: "...લાંબા ભ્રમમાંથી જાગૃત થયાની અચાનક એક ક્ષણમાં બંગાળના લોકો સત્યની શોધમાં આસપાસ જોવા લાગ્યા અને એક ભાગ્યશાળી ક્ષણમાં કોઈએ વંદે માતરમ્ ગાયું. મંત્ર આપવામાં આવી ગયો હતો..."<ref name=":0" /> == અનુકૂલન == === ફિલ્મ === આ નવલકથાને પાછળથી ૧૯૫૨માં હેમેન ગુપ્તા દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ ''આનંદ મઠ''માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હતી. તેમાં પૃથ્વીરાજ કપૂર, ભરત ભૂષણ, પ્રદીપ કુમાર, અજીત અને ગીતા બાલી વગેરેએ અભિનય કર્યો હતો. તેનું સંગીત હેમંત કુમારે આપ્યું હતું, જેમણે લતા મંગેશકર દ્વારા ગવાયેલ 'વંદે માતરમ્'નું વર્ઝન આપ્યું હતું, જે એક કલ્ટ સક્સેસ બન્યું હતું.<ref name="red">[http://www.rediff.com/entertai/2003/jun/02dinesh.htm Pradeep Kumar] Rediff.com.</ref> === ગુજરાતી અનુવાદ === આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કાશ્યપી મહાએ કર્યો છે જેને આદર્શ પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite book|title=આનંદમઠ|last=મહા|first=કાશ્યપી|publisher=આદર્શ પ્રકાશન|isbn=9789391513320|location=અમદાવાદ}}</ref> અન્ય અનુવાદ ઉર્વા અધ્વર્યુ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે તેનું પ્રકાશન [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]]<nowiki/>એ ૨૦૨૪માં કર્યું છે.<ref>{{Cite book|title=આનંદમઠ|last=અધ્વર્યુ|first=ઉર્વા|publisher=[[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]]|year=૨૦૨૪|isbn=978-81-967343-1-2|location=ગાંધીનગર}}</ref> === અન્ય === તેને ભારતીય હાસ્ય પુસ્તક શ્રેણી [[અમર ચિત્ર કથા]] દ્વારા ૬૫૫મા અને ૧૦૦-૨૮મા અંકમાં હાસ્ય (કોમિક) તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેને વિશેષ અંક ગ્રેટ ઇન્ડિયન ક્લાસિકમાં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|title=Anandamath|last=Julius|first=Lipner|publisher=OUP|year=2005|isbn=978-0-19-517858-6|location=Oxford, UK|pages=27–59}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Cite book|title=Anandamath, or The Sacred Brotherhood|last=Chattopadhyay|first=Bankim Chandra|date=April 2006|publisher=Oxford University Press, India|isbn=978-0-19-568322-6|editor-last=Lipner, J. J.|location=India}} * [[iarchive:anandamath_202402/mode/2up|''આનંદમઠ'']] અંગ્રેજી અનુવાદની ઓનલાઇન આવૃત્તિ, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ [[શ્રેણી:બંગાળી સાહિત્ય]] 4ha7p0i26qhj4g8vnwev4ww92m63fv6 હરમનપ્રીત કૌર 0 153761 907748 899610 2026-11-14T02:09:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907748 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=હરમનપ્રીત કૌર|image=The President, Shri Ram Nath Kovind presenting the Arjuna Award, 2017 to Ms. Harmanpreet Kaur for Cricket, in a glittering ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on August 29, 2017 (Cropped).jpg|caption=૨૦૧૭માં હરમનપ્રીત કૌર|country=ભારત|full_name=હરમનપ્રીત કૌર ભુલ્લર|birth_date={{birth date and age|1989|03|08|df=y}}|birth_place=મોગા, પંજાબ, ભારત|batting=જમોડી|bowling=જમોડી ઑફ-બ્રેક|role=ઑલરાઉન્ડર|international=true|internationalspan=૨૦૦૯-વર્તમાન|testdebutdate=૧૩ ઑગસ્ટ|testdebutyear=૨૦૧૪|testdebutagainst=ઇંગ્લેન્ડ|testcap=૭૫|lasttestdate=૧ જુલાઇ|lasttestyear=૨૦૨૪|lasttestagainst=દક્ષિણ આફ્રિકા|odidebutdate=૭ માર્ચ|odidebutyear=૨૦૦૯|odidebutagainst=પાકિસ્તાન|odicap=૯૧|lastodidate=૨ નવેમ્બર|lastodiyear=૨૦૨૫|lastodiagainst=દક્ષિણ આફ્રિકા|odishirt=23 (formerly 7)|T20Idebutdate=૧૧ જૂન|T20Idebutyear=૨૦૦૯|T20Idebutagainst=ઇંગ્લેન્ડ|T20Icap=16|lastT20Idate=30 December|lastT20Iyear=2025|lastT20Iagainst=South Africa|T20Ishirt=23 (formerly 7)|club1=પંજાબ|year1={{nowrap|2006/07–2014/15}}|club2=રેલ્વે|year2={{nowrap|2014/15–2016/17}}|club3=સિડની થંડર|year3={{nowrap|2016/17–2018/19}}|club4=લેંકશાયર થંડર|year4=2018–2019|club5=સુપરનોવાસ|year5=2018–2022|club6=માન્ચેસ્ટર ઓરીજીનલ્સ|year6=2021|club7=મેલબોર્ન|year7={{nowrap|2021/22–present}}|club8=પંજાબ|year8={{nowrap|2021/22–present}}|club9=મુંબઈ ઇન્ડિયન્સ|year9={{nowrap|2023–present}}|club10=[[Trent Rockets]]|year10={{nowrap|2023}}|columns=3|column1=[[Women's Test cricket|WTest]]|matches1=6|runs1=200|bat avg1=25.00|100s/50s1=0/1|top score1=69|deliveries1=428|wickets1=12|bowl avg1=15.41|fivefor1=1|tenfor1=0|best bowling1=5/44|catches/stumpings1=0/–|column2=[[Women's One Day International|WODI]]|matches2=161|runs2=4,409|bat avg2=37.05|100s/50s2=7/22|top score2=171[[Not out|*]]|deliveries2=1,742|wickets2=31|bowl avg2=49.45|fivefor2=0|tenfor2=0|best bowling2=2/16|catches/stumpings2=67/–|column3=[[Women's Twenty20 International|WT20I]]|matches3=183|runs3=3,669|bat avg3=28.88|100s/50s3=1/14|top score3=103|deliveries3=760|wickets3=32|bowl avg3=24.84|fivefor3=0|tenfor3=0|best bowling3=4/23|catches/stumpings3=68/–|date=22 December 2025|source=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/harmanpreet-kaur-372317 ESPNcricinfo]}} '''હરમનપ્રીત કૌર ભુલ્લર''' (જન્મ ૮ માર્ચ ૧૯૮૯) એક ભારતીય [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટર]] છે જે ઓલરાઉન્ડર તરીકે રમે છે અને ભારતની મહિલા રાષ્ટ્રીય ટીમની સુકાની છે. તેણી ટોચના ક્રમની બેટર અને જમણા હાથની ઓફ સ્પિન બોલર એટલે કે ઓલ-રાઉન્ડર છે. તેમણે ૨૦૨૫ મહિલા ક્રિકેટ વિશ્વ કપ તથા ૨૦૧૨, ૨૦૧૬, અને ૨૦૨૨ના મહિલા એશિયા કપ અને ૨૦૨૨ એશિયન ગેમ્સમાં સુવર્ણ ચંદ્રક જીતનાર ભારતીય ટીમની કપ્તાની કરી હતી.{{Efn|[[Mithali Raj]] was the designated captain of the Indian team. Harmanpreet was named as the stand-in captain of the Indian team for the 2012 Asia Cup final, as regular captain Raj and vice-captain [[Jhulan Goswami]] were ruled out because of injuries.}} તેમની સુકાની હેઠળ ભારતીય મહિલા ટીમ ૧૯૯૯થી ૨૦૨૨માં ઇંગ્લેન્ડ સામે પ્રથમ દ્વિપક્ષીય મહિલા વન-ડે આંતરરાષ્ટ્રીય (બે વાર) શ્રેણી જીત મેળવી હતી. સાથે જ ૨૦૨૩માં ઓસ્ટ્રેલિયા સામે પ્રથમ ટેસ્ટ જીત અને ૨૦૨૫માં ઇંગ્લેન્ડ સામે મહિલા ટ્વેન્ટી-૨૦ આંતરરાષ્ટ્રીય (ડબલ્યુટી૨૦) શ્રેણીમાં પ્રથમ જીત હાંસલ કરી હતી. તેણી ૨૦૨૨ કોમનવેલ્થ ગેમ્સ રજત ચંદ્રક જીતનાર ભારતીય ટીમના સભ્ય પણ હતી. == કારકિર્દી == હરમનપ્રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટમાં ૮,૦૦૦થી વધુ રન બનાવ્યા છે. ૨૦૧૮માં તે વિશ્વ ટી૨૦ મેચમાં સદી ફટકારનારી પ્રથમ મહિલા ભારતીય બની હતી. ૨૦૧૯માં દક્ષિણ આફ્રિકા સામેની ઘરેલુ શ્રેણી દરમિયાન, તેણી ૧૦૦ ટી-૨૦ આંતરરાષ્ટ્રીય મેચો રમનારી પ્રથમ ભારતીય ક્રિકેટર બની હતી. ૨૦૨૩માં તેણી ટી૨૦ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટમાં ૩,૦૦૦થી વધુ રન બનાવનારી પ્રથમ ભારતીય મહિલા બની હતી.<ref>{{Cite web|last=Chowdhury|first=Sabyasachi|date=2023-02-20|title=Women’s T20 World Cup 2023: Harmanpreet Kaur becomes 3rd Indian after Virat Kohli, Rohit Sharma to 3000 T20I runs|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/womens-t20-world-cup-2023-harmanpreet-kaur-becomes-3rd-indian-after-virat-kohli-rohit-sharma-to-3000-t20i-runs-2337282-2023-02-20|access-date=2026-02-19|website=India Today|language=en}}</ref> ૨૦૨૫ સુધીમાં તેણી મહિલા વનડેમાં ૩,૦૦૦ થી વધુ રન બનાવનારી માત્ર ત્રણ ભારતીય મહિલાઓમાંની એક છે. તેણીએ વિશ્વ કપ નોકઆઉટ મેચોમાં સૌથી વધુ રન (૩૩૧ રન) બનાવવાનો રેકોર્ડ પણ બનાવ્યો છે.<ref>{{Cite news|title=Harmanpreet Kaur Shatters Huge World Record As India Clinch Women's World Cup Title|url=https://sports.ndtv.com/women-s-odi-world-cup-2025/harmanpreet-kaur-shatters-huge-world-record-during-womens-world-cup-final-9562767|newspaper=NDTV Sports|access-date=2026-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260521180052/https://sports.ndtv.com/women-s-odi-world-cup-2025/harmanpreet-kaur-shatters-huge-world-record-during-womens-world-cup-final-9562767|archive-date=2026-05-21|url-status=dead}}</ref> હરમનપ્રીત વિમેન્સ પ્રીમિયર લીગ (WPL)માં મુંબઈ ઈન્ડિયન્સનું સુકાન કરે છે. ૨૦૨૩ અને અને ૨૦૨૫માં ટીમને WPL ટાઇટલ અપાવ્યા હતા. ૨૦૧૬માં ઓસ્ટ્રેલિયન વિમેન્સ બિગ બેશ લીગ (WBBL)માં સિડની થંડરમાં જોડાયા પછી, તે વિદેશી [[ટ્વેન્ટી20|T20]] ફ્રેન્ચાઇઝી દ્વારા કરાર કરાયેલી પ્રથમ ભારતીય મહિલા બની. તેણીએ ૨૦૧૮, ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૨માં ઇન્ડિયન વિમેન્સ T20 ચેલેન્જમાં સુપરનોવાઝનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેણી WBBL, માન્ચેસ્ટર ઓરિજિનલ્સ અને ધ હન્ડ્રેડમાં ટ્રેન્ટ રોકેટ્સ માટે મેલબોર્ન રેનેગેડ્સ માટે રમી છે. == પુરસ્કાર == હરમનપ્રીતને ૨૦૧૭માં [[ભારત સરકાર]] દ્વારા અર્જુન પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૨૩માં તેણીને વિઝડન દ્વારા વર્ષના પાંચ ક્રિકેટરોમાંના એક તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું હતું, અને તે યાદીમાં સ્થાન મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા હતી. તે જ વર્ષે તેણીને ટાઇમની ૧૦૦ નેક્સ્ટ લિસ્ટમાં અને ''[[બીબીસી]]'' ૧૦૦ મહિલાઓ યાદીમાં પણ સ્થાન મળ્યું હતું. તેમને ૨૦૨૬માં ભારત સરકાર દ્વારા ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મશ્રી]] સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. == નોંધો == {{Notelist}} == સંદર્ભો == {{Reflist}}  [[શ્રેણી:અર્જુન પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા ક્રિકેટર]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૯માં જન્મ]] ojfgu8aui017fq9bv1i9lf6pzcmme9h રાણીકોટ કિલ્લો 0 155554 907706 2026-11-13T15:03:47Z Snehrashmi 41463 {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = Great Wall of Sindh | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = Fortification | part_of = | length = {{Convert|31|...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 907706 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = Great Wall of Sindh | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = Fortification | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = Dhaj | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="150"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| Image:Rani Kot2.jpg| Image:Ranikot6.JPG| Image:Rani Kot4.jpg| Image:Rani Kot5.jpg| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == *{{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} *{{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} *{{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} *{{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} *{{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== *{{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} 3fsvlbrjifx3lne3lbejqpl45knhqhi 907707 907706 2026-11-13T15:18:36Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ 907707 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક તૂટી પડેલા સ્તંભના ગારામાં ફસાયેલા કોલસાના ટુકડાઓ પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણોએ પુષ્ટિ કરી છે કે બ્રિટન દ્વારા કિલ્લા પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, જ્યારે આ વિસ્તાર પર કલ્હોરા વંશ અથવા સંભવતઃ સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું. ત્યારે સંભવતઃ ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીની શરૂઆતની વચ્ચેના સમયગાળામાં આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હશે.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="150"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| Image:Rani Kot2.jpg| Image:Ranikot6.JPG| Image:Rani Kot4.jpg| Image:Rani Kot5.jpg| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == *{{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} *{{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} *{{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} *{{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} *{{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== *{{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} jgat1jfiaamhi0nypdy0bnm2xtkstue 907708 907707 2026-11-13T15:30:52Z Snehrashmi 41463 /* વાસ્તુકળા અને રચના */ 907708 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક તૂટી પડેલા સ્તંભના ગારામાં ફસાયેલા કોલસાના ટુકડાઓ પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણોએ પુષ્ટિ કરી છે કે બ્રિટન દ્વારા કિલ્લા પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, જ્યારે આ વિસ્તાર પર કલ્હોરા વંશ અથવા સંભવતઃ સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું. ત્યારે સંભવતઃ ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીની શરૂઆતની વચ્ચેના સમયગાળામાં આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હશે.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="150"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| Image:Rani Kot2.jpg| Image:Ranikot6.JPG| Image:Rani Kot4.jpg| Image:Rani Kot5.jpg| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == *{{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} *{{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} *{{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} *{{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} *{{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== *{{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} ph6vgpx510cklgxuxp0vdtfaa977dej 907709 907708 2026-11-13T15:34:46Z Snehrashmi 41463 /* સમારકામ અને સંરક્ષણ */ 907709 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક તૂટી પડેલા સ્તંભના ગારામાં ફસાયેલા કોલસાના ટુકડાઓ પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણોએ પુષ્ટિ કરી છે કે બ્રિટન દ્વારા કિલ્લા પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, જ્યારે આ વિસ્તાર પર કલ્હોરા વંશ અથવા સંભવતઃ સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું. ત્યારે સંભવતઃ ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીની શરૂઆતની વચ્ચેના સમયગાળામાં આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હશે.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == સમારકામ અને સંરક્ષણ == આ કિલ્લાનું સૌપ્રથમ સમારકામ નવાબ વલી મુહમ્મદ લેઘારી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ તાલપુર વંશના શાસન હેઠળ સિંધના પ્રધાનમંત્રી હતા. કિલ્લા પર સમારકામના કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ખાસ કરીને સાન દરવાજા સંકુલ, મસ્જિદ સહિત દક્ષિણ તરફ વિસ્તરેલી કિલ્લેબંધીની દીવાલ અને મુખ્ય કિલ્લાની અંદર આવેલા નાના મીરી કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યો પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ, સિંધના સંસ્કૃતિ વિભાગ અને દાદુ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. નબળા બાંધકામ અને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં પક્ષપાતના આક્ષેપો બાદ ૨૦૦૫માં આ અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસ પંચના અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે સમારકામનું કાર્ય "સ્મારકો અને સ્થળોના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેના વેનિસ ચાર્ટર"ના નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સિમેન્ટ અને નવા પથ્થરોના કામ સાથે નબળી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, અને કિલ્લા પર આગળનું કામ અટકાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલના આધારે ૨૦૦૬માં વધુ સમારકામની કામગીરી સ્થગિત કરી દેવામાં આવી હતી.<ref name=Restore/> == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="150"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| Image:Rani Kot2.jpg| Image:Ranikot6.JPG| Image:Rani Kot4.jpg| Image:Rani Kot5.jpg| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == *{{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} *{{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} *{{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} *{{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} *{{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== *{{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} k2wr7lhujc5woycroqpz6c2k9zmiaw7 907710 907709 2026-11-13T15:37:43Z Snehrashmi 41463 /* ચિત્રો */ Image size reduced to proper view 907710 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક તૂટી પડેલા સ્તંભના ગારામાં ફસાયેલા કોલસાના ટુકડાઓ પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણોએ પુષ્ટિ કરી છે કે બ્રિટન દ્વારા કિલ્લા પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, જ્યારે આ વિસ્તાર પર કલ્હોરા વંશ અથવા સંભવતઃ સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું. ત્યારે સંભવતઃ ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીની શરૂઆતની વચ્ચેના સમયગાળામાં આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હશે.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == સમારકામ અને સંરક્ષણ == આ કિલ્લાનું સૌપ્રથમ સમારકામ નવાબ વલી મુહમ્મદ લેઘારી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ તાલપુર વંશના શાસન હેઠળ સિંધના પ્રધાનમંત્રી હતા. કિલ્લા પર સમારકામના કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ખાસ કરીને સાન દરવાજા સંકુલ, મસ્જિદ સહિત દક્ષિણ તરફ વિસ્તરેલી કિલ્લેબંધીની દીવાલ અને મુખ્ય કિલ્લાની અંદર આવેલા નાના મીરી કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યો પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ, સિંધના સંસ્કૃતિ વિભાગ અને દાદુ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. નબળા બાંધકામ અને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં પક્ષપાતના આક્ષેપો બાદ ૨૦૦૫માં આ અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસ પંચના અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે સમારકામનું કાર્ય "સ્મારકો અને સ્થળોના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેના વેનિસ ચાર્ટર"ના નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સિમેન્ટ અને નવા પથ્થરોના કામ સાથે નબળી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, અને કિલ્લા પર આગળનું કામ અટકાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલના આધારે ૨૦૦૬માં વધુ સમારકામની કામગીરી સ્થગિત કરી દેવામાં આવી હતી.<ref name=Restore/> == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="100"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| File:Rani Kot2.jpg| File:Ranikot6.JPG| File:Rani Kot4.jpg| File:Rani Kot5.jpg| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == *{{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} *{{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} *{{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} *{{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} *{{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== *{{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} lvyzc7bz9n73n4uhesx7r7imxdtdd84 907711 907710 2026-11-13T15:39:02Z Snehrashmi 41463 {{clear}} 907711 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક તૂટી પડેલા સ્તંભના ગારામાં ફસાયેલા કોલસાના ટુકડાઓ પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણોએ પુષ્ટિ કરી છે કે બ્રિટન દ્વારા કિલ્લા પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, જ્યારે આ વિસ્તાર પર કલ્હોરા વંશ અથવા સંભવતઃ સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું. ત્યારે સંભવતઃ ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીની શરૂઆતની વચ્ચેના સમયગાળામાં આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હશે.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == સમારકામ અને સંરક્ષણ == આ કિલ્લાનું સૌપ્રથમ સમારકામ નવાબ વલી મુહમ્મદ લેઘારી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ તાલપુર વંશના શાસન હેઠળ સિંધના પ્રધાનમંત્રી હતા. કિલ્લા પર સમારકામના કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ખાસ કરીને સાન દરવાજા સંકુલ, મસ્જિદ સહિત દક્ષિણ તરફ વિસ્તરેલી કિલ્લેબંધીની દીવાલ અને મુખ્ય કિલ્લાની અંદર આવેલા નાના મીરી કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યો પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ, સિંધના સંસ્કૃતિ વિભાગ અને દાદુ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. નબળા બાંધકામ અને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં પક્ષપાતના આક્ષેપો બાદ ૨૦૦૫માં આ અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસ પંચના અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે સમારકામનું કાર્ય "સ્મારકો અને સ્થળોના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેના વેનિસ ચાર્ટર"ના નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સિમેન્ટ અને નવા પથ્થરોના કામ સાથે નબળી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, અને કિલ્લા પર આગળનું કામ અટકાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલના આધારે ૨૦૦૬માં વધુ સમારકામની કામગીરી સ્થગિત કરી દેવામાં આવી હતી.<ref name=Restore/> {{clear}} == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="100"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| File:Rani Kot2.jpg| File:Ranikot6.JPG| File:Rani Kot4.jpg| File:Rani Kot5.jpg| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} * {{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} * {{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} * {{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} * {{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== * {{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} q8e08bb54tqa4usdtlkb7on8ohozjup 907712 907711 2026-11-13T15:40:01Z Snehrashmi 41463 /* ચિત્રો */ 907712 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ કિલ્લો''' અથવા '''રાણીકોટ''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક તૂટી પડેલા સ્તંભના ગારામાં ફસાયેલા કોલસાના ટુકડાઓ પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણોએ પુષ્ટિ કરી છે કે બ્રિટન દ્વારા કિલ્લા પર આક્રમણ કરવામાં આવ્યું તે પહેલાં, જ્યારે આ વિસ્તાર પર કલ્હોરા વંશ અથવા સંભવતઃ સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું. ત્યારે સંભવતઃ ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીની શરૂઆતની વચ્ચેના સમયગાળામાં આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હશે.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == સમારકામ અને સંરક્ષણ == આ કિલ્લાનું સૌપ્રથમ સમારકામ નવાબ વલી મુહમ્મદ લેઘારી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ તાલપુર વંશના શાસન હેઠળ સિંધના પ્રધાનમંત્રી હતા. કિલ્લા પર સમારકામના કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ખાસ કરીને સાન દરવાજા સંકુલ, મસ્જિદ સહિત દક્ષિણ તરફ વિસ્તરેલી કિલ્લેબંધીની દીવાલ અને મુખ્ય કિલ્લાની અંદર આવેલા નાના મીરી કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યો પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ, સિંધના સંસ્કૃતિ વિભાગ અને દાદુ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. નબળા બાંધકામ અને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં પક્ષપાતના આક્ષેપો બાદ ૨૦૦૫માં આ અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસ પંચના અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે સમારકામનું કાર્ય "સ્મારકો અને સ્થળોના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેના વેનિસ ચાર્ટર"ના નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સિમેન્ટ અને નવા પથ્થરોના કામ સાથે નબળી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, અને કિલ્લા પર આગળનું કામ અટકાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલના આધારે ૨૦૦૬માં વધુ સમારકામની કામગીરી સ્થગિત કરી દેવામાં આવી હતી.<ref name=Restore/> {{clear}} == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="125"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| File:Rani Kot4.jpg| File:Rani Kot5.jpg| File:Rani Kot2.jpg| File:Ranikot6.JPG| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} * {{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} * {{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} * {{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} * {{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== * {{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} dy4h924snsc57kpyfrnpxm3a079odvw 907713 907712 2026-11-13T15:44:19Z Snehrashmi 41463 સામાન્ય સાફસફાઈ 907713 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ''' અથવા '''રાણીકોટ કિલ્લો''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>[http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ Ranikot Fort]</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક ક્ષતિગ્રસ્ત સ્તંભના ચૂનામાં રહેલા કોલસા પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણો દ્વારા એ વાતની પુષ્ટિ થઈ છે કે બ્રિટિશ આક્રમણ પહેલાં—જ્યારે આ પ્રદેશ પર કલ્હોરા વંશ અથવા મોટે ભાગે સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું—તે સમયગાળા દરમિયાન, એટલે કે ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીના આરંભ વચ્ચે, આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == સમારકામ અને સંરક્ષણ == આ કિલ્લાનું સૌપ્રથમ સમારકામ નવાબ વલી મુહમ્મદ લેઘારી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ તાલપુર વંશના શાસન હેઠળ સિંધના પ્રધાનમંત્રી હતા. કિલ્લા પર સમારકામના કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ખાસ કરીને સાન દરવાજા સંકુલ, મસ્જિદ સહિત દક્ષિણ તરફ વિસ્તરેલી કિલ્લેબંધીની દીવાલ અને મુખ્ય કિલ્લાની અંદર આવેલા નાના મીરી કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યો પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ, સિંધના સંસ્કૃતિ વિભાગ અને દાદુ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. નબળા બાંધકામ અને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં પક્ષપાતના આક્ષેપો બાદ ૨૦૦૫માં આ અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસ પંચના અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે સમારકામનું કાર્ય "સ્મારકો અને સ્થળોના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેના વેનિસ ચાર્ટર"ના નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સિમેન્ટ અને નવા પથ્થરોના કામ સાથે નબળી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, અને કિલ્લા પર આગળનું કામ અટકાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલના આધારે ૨૦૦૬માં વધુ સમારકામની કામગીરી સ્થગિત કરી દેવામાં આવી હતી.<ref name=Restore/> {{clear}} == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="125"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| File:Rani Kot4.jpg| File:Rani Kot5.jpg| File:Rani Kot2.jpg| File:Ranikot6.JPG| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} * {{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} * {{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} * {{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} * {{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== * {{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} n73hs98mxo2a4rngq65c7mkztvp16jj 907741 907713 2026-11-13T23:57:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907741 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = રાણીકોટ કિલ્લો | other_name = સિંધની મહાન દીવાલ | image = Ranikot Wall & Fort View.jpg | alt = | caption = | coordinates = {{coord|25|53|47|N|67|54|9|E|display=inline,title}} | location = જમશોરો જિલ્લો, [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] | region = | type = દુર્ગ | part_of = | length = {{Convert|31|km|abbr=on}} | width = | area = | height = | builder = ધજ | built = ૪થી–૫મી સદી<ref>{{citation|url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great|title=Rani Kot Fort, Dadu|publisher= The Friday Times}}</ref> | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | events = | excavations = | archaeologists = | condition = | owner = પાકિસ્તાન સરકાર | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''રાણીકોટ''' અથવા '''રાણીકોટ કિલ્લો''', જેને '''સિંધની મહાન દીવાલ''' પણ કહેવામાં આવે છે, એ [[પાકિસ્તાન]]ના [[સિંધ]] પ્રાંતના જમશોરો જિલ્લામાં આવેલા 'સાન' નજીક સ્થિત, ગુપ્તકાલીન (ઈ.સ. ૪થી/૫મી સદીનો) કિલ્લો છે.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ |title=Ranikot Fort |access-date=2014-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140614161823/http://www.tourisminpakistan.com/sindh/hyderabad/ranikot/ |archive-date=2014-06-14 |url-status=dead}}</ref> આ કિલ્લાની રક્ષણાત્મક દીવાલોની તુલના ચીનની મહાન દીવાલ સાથે કરવામાં આવે છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} વર્ષ ૧૯૯૩માં, પાકિસ્તાન નેશનલ કમિશન ફોર યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આ સ્થળને 'વિશ્વ ધરોહર' દરજ્જા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું<ref name=fort>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/|title=Ranikot Fort|publisher=UNESCO|access-date=10 January 2015}}</ref> અને ત્યારથી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની સંભવિત યાદીમાં સામેલ છે. 'પુરાતત્વ અધિનિયમ, ૧૯૭૫' અને ત્યારબાદના સુધારાઓ હેઠળ એક ઐતિહાસિક સ્થળ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને તેને સંરક્ષિત દરજ્જો પ્રાપ્ત થયેલો છે.<ref name=Restore>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/218351/restoration-work-in-ranikot-stopped|title=Restoration work in Ranikot stopped|access-date=13 November 2026|date=10 November 2006|newspaper=The Dawn}}</ref> == સ્થાન == [[File:Rani Kot Fort.jpg|thumb|રાણીકોટ કિલ્લો]] રાણીકોટ કિલ્લો હૈદરાબાદની ઉત્તરે સિંધુ હાઈવે (N55){{Sfn|Michigan|2004|p=65}} પર ૯૦ કિલોમીટર (૫૬ માઈલ) દૂર આવેલો છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.newsindh.com/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/|title=Ranikot Fort is the Great Wall of Sindh|date=2019-11-15|website=New Sindh|language=en-US|access-date=2026-11-13}}</ref> કરાચીથી સિંધુ હાઈવે થઈને 'સાન' સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. સૌથી નજીકના શહેર 'સાન'થી થોડે દૂર એક ફંટાયેલો રસ્તો નીકળે છે, જે ૨૧ કિલોમીટર (૧૩ માઈલ) લાંબા અને ઊબડખાબડ માર્ગે થઈને કિલ્લાના પૂર્વીય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે; આ પ્રવેશદ્વાર 'સાન દરવાજા' તરીકે ઓળખાય છે.<ref name= Soomro >{{Cite web|last= Soomro |first= Farooq |url=https://www.dawn.com/news/1136611|title=Mysterious Ranikot: 'The world's largest fort'|date=10 April 2015|access-date=13 November 2026|newspaper=The Dawn}}</ref>{{Sfn|Raza|1984|p=75}} 'સાન' એ પાકિસ્તાન રેલવેની કોટરી-લારકાના લાઇન પર આવેલું એક રેલવે સ્ટેશન છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ કિલ્લો પાકિસ્તાનના બીજા સૌથી મોટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, 'કિરથાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'ની અંદર આવેલો છે.{{Sfn|King|Vincent|1993|p=131}} == ઇતિહાસ == રાણીકોટ કિલ્લાનો મૂળ હેતુ અને તેના સ્થપતિઓ અજ્ઞાત છે. અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ કિલ્લાનું નિર્માણ સાસાનિયન, સિથિયન, પાર્થિયન અથવા બેક્ટ્રિયન ગ્રીક શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું; જોકે, વધુ તાજેતરના પુરાવાઓ કંઈક અલગ દર્શાવે છે. માર્ચ ૨૦૧૮માં, રાણીકોટના દક્ષિણ-પૂર્વીય ખૂણા પર ત્રણ શિલાલેખો અને ચિહ્નો મળી આવ્યા હતા. શિલાલેખ ક્રમાંક ૧ (જે એક ખડક પર કોતરેલો છે) પેશાવર યુનિવર્સિટીના ડૉ. નસીમ ખાનને મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં નવ પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. તેમના મતે, આ શિલાલેખ ગુપ્તકાળ (ઈ.સ.ની ૪થી/૫મી સદી) સાથે સંબંધિત છે.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-08-01 |title=Is Sindh's Ranikot The Royal Fortress Of Opiai Built By Darius The Great? |url=https://thefridaytimes.com/01-Aug-2024/is-sindh-s-ranikot-the-royal-fortress-of-opiai-built-by-darius-the-great |access-date=2026-03-19 |website=The Friday Times |language=en}}</ref> સિંધના જાણીતા વિદ્વાન બદાર અબ્રોએ રાણીકોટ ખાતેના તેમના વર્ષો લાંબા ક્ષેત્રકાર્ય (ફીલ્ડવર્ક) દરમિયાન પ્રાચીન ગુફાઓ અને અન્ય પુરાવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે લોખંડના તીરના અગ્રભાગ (એરોહેડ્સ) પણ શોધી કાઢ્યા છે, જે તેમના મતે સિથિયન સમયગાળાના છે. આ ઉપરાંત, તેમણે આસપાસના વિસ્તારમાંથી વિવિધ સમયગાળાના કેટલાક સિક્કા પણ શોધી કાઢ્યા છે. આમાંના કેટલાક સિક્કા સિંધમાં હબ્બારી વંશ (૮૫૪/૫૫ – ૯૧૦/૧૧) તેમજ પછીના મુઘલ કાળના છે.<ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=Great Wall of Sindh |url=https://www.thefridaytimes.com/2019/09/27/great-wall-of-sindh/ |access-date=2026-03-20 |website=The Friday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abṛo |first=Badaru |url=https://www.google.com.pk/books/edition/Ranikot/qwvuxAEACAAJ?hl=en |title=Ranikot: The Wall of Sindh |date=2019 |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |isbn=978-969-9860-16-4 |language=en}}</ref> પુરાતત્વવિદોના મતે તેનું પ્રથમ નિર્માણ ૧૭મી સદીમાં થયું હતું, પરંતુ સિંધના પુરાતત્વવિદો હવે એ વાત સાથે સહમત છે કે વર્તમાન માળખાઓમાંના કેટલાકનું પુનઃનિર્માણ ૧૮૧૨માં તાલપુર વંશ દ્વારા ૧.૨ મિલિયન (૧૨ લાખ) રૂપિયાના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું (સિંધ ગેઝેટિયર, ૬૭૭).<ref name=wall>{{cite web|url=http://islamic-arts.org/2012/ranikot-fort-the-great-wall-of-sindh/ |title=Ranikot Fort – the Great Wall of Sindh|work=Islamic Arts and Architecture |publisher=Islamic Arts and Culture|access-date=10 January 2016}}</ref> જ્યારે સિંધના અમીરો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના સંસ્થાનવાદી શાસન હેઠળ આવ્યા, ત્યારે રાણીકોટના કિલ્લાબંધ બાંધકામો તેમની અંતિમ રાજધાની બન્યા હતા.{{Sfn|Singh|1985|p=226}} કિલ્લાના પૂર્વીય દરવાજાના એક ક્ષતિગ્રસ્ત સ્તંભના ચૂનામાં રહેલા કોલસા પર 'સાન દરવાજા' ખાતે રેડિયોકાર્બન પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરીક્ષણો દ્વારા એ વાતની પુષ્ટિ થઈ છે કે બ્રિટિશ આક્રમણ પહેલાં—જ્યારે આ પ્રદેશ પર કલ્હોરા વંશ અથવા મોટે ભાગે સિંધના તાલપુર મીરોનું શાસન હતું—તે સમયગાળા દરમિયાન, એટલે કે ૧૮મી સદીની શરૂઆતથી ૧૯મી સદીના આરંભ વચ્ચે, આ દરવાજાનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ.<ref name=Carbon>{{Cite web|url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/RANIKOT.pdf|title= Ranikot Fort (Jamshoro, Sindh): An AMS Radiocarbon Date from Sann (Eastern) Gate : Journal of Asian Civilizations Vol. 32, No. 2 |date= December 2009|access-date=10 December 2015|publisher= harappa.com}}</ref> == વાસ્તુકળા અને રચના == [[File:Internal Wall Detailed Structure at Ranikot.jpg|thumb|આંતરિક દિવાલનું વિગતવાર માળખું]] આ કિલ્લો વિશાળ છે, જે કિર્થાર પર્વતમાળાના અનેક ઉજ્જડ પર્વતોને તેમની ભૂપૃષ્ઠ રચના સાથે જોડે છે<ref name=fort/> અને તેની લંબાઈ ૩૧ કિલોમીટર (૧૯ માઈલ) છે. કિલ્લાની દીવાલમાં ઠેર-ઠેર બુરજો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ અર્ધ-ગોળાકાર આકારના છે. કિલ્લાની સીમાનો ઉત્તરીય ભાગ કુદરતી ઊંચી પહાડી રચના ધરાવે છે, જ્યારે બાકીની ત્રણ બાજુઓ કિલ્લાની દીવાલોથી ઘેરાયેલી છે. આ મુખ્ય કિલ્લાની અંદર 'મીરી કિલ્લો' નામનો એક નાનો કિલ્લો આવેલો છે,<ref>{{cite news|last1=Baig|first1=Saima|title=Rannikot: The mountains, the desert and the wall|url=https://nation.com.pk/22-Mar-2017/rannikot-the-mountains-the-desert-and-the-wall|access-date=13 November 2026|work=The Nation|date=22 March 2017}}</ref> જે સાન દરવાજાથી લગભગ ૩ કિમી દૂર છે; કહેવાય છે કે તે મીર શાહી પરિવારના મહેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. સમગ્ર કિલ્લાનું માળખું પથ્થર અને ચૂનાના ગારાથી બનાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=fort/> આ કિલ્લો ચાર સમચતુર્ભુજ આકારના પ્રવેશદ્વારો સાથે ઝીગ-ઝેગ (વાંકા-ચૂંકા) સ્વરૂપમાં બાંધવામાં આવ્યો છે.{{Sfn|Michigan|2004|p=65}} આ ચારેય દરવાજાઓના નામ છે: સાન દરવાજો, અમરી દરવાજો, શાહ-પેરે દરવાજો અને મોહન દરવાજો.<ref>{{cite news|last1=Kingrani|first1=Aziz|title=Can carbon dating solve the MYSTERY of rannikot?|url=https://www.dawn.com/news/1312852|access-date=13 November 2026|work=Dawn|date=5 February 2017}}</ref> આમાંથી બે દરવાજાઓની વચ્ચેથી સાન નદી ત્રાંસી પસાર થાય છે; પ્રથમ દરવાજો પશ્ચિમ દિશામાં આવેલો છે, જેની આસપાસ નદીનું પાણી હોવાથી ત્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.{{Sfn|Mustafa|2003|p=49}} દક્ષિણ દિશાના પ્રવેશદ્વારમાં બેવડા દરવાજા છે. દરવાજાઓની અંદરના ભાગમાં બે ખાંચાઓ છે, જેમાં ફૂલ-વેલની કોતરણી અને નકશીકામ કરેલા પથ્થરો જોવા મળે છે.<ref name=fort/> [[File:Architectural Carving Rani Kort.jpg|thumb|રાણી કિલ્લાની દિવાલો પર પ્રાચીન સ્થાપત્ય કોતરણી]] સાન દરવાજો સારી રીતે સચવાયેલો છે. કિલ્લાની આસપાસના ભૂપ્રદેશના મનોહર દૃશ્યો જોવા માટે, બંને બાજુથી આ દરવાજા પર ચઢીને કિલ્લાની ટોચ સુધી પહોંચી શકાય છે. આ દરવાજો 'મીરી' માં પ્રવેશવાનો માર્ગ પણ છે.<ref name= Soomro/> == સમારકામ અને સંરક્ષણ == આ કિલ્લાનું સૌપ્રથમ સમારકામ નવાબ વલી મુહમ્મદ લેઘારી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ તાલપુર વંશના શાસન હેઠળ સિંધના પ્રધાનમંત્રી હતા. કિલ્લા પર સમારકામના કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ખાસ કરીને સાન દરવાજા સંકુલ, મસ્જિદ સહિત દક્ષિણ તરફ વિસ્તરેલી કિલ્લેબંધીની દીવાલ અને મુખ્ય કિલ્લાની અંદર આવેલા નાના મીરી કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યો પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ, સિંધના સંસ્કૃતિ વિભાગ અને દાદુ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. નબળા બાંધકામ અને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં પક્ષપાતના આક્ષેપો બાદ ૨૦૦૫માં આ અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તપાસ પંચના અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે સમારકામનું કાર્ય "સ્મારકો અને સ્થળોના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટેના વેનિસ ચાર્ટર"ના નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સિમેન્ટ અને નવા પથ્થરોના કામ સાથે નબળી રીતે કરવામાં આવ્યું હતું, અને કિલ્લા પર આગળનું કામ અટકાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલના આધારે ૨૦૦૬માં વધુ સમારકામની કામગીરી સ્થગિત કરી દેવામાં આવી હતી.<ref name=Restore/> {{clear}} == ચિત્રો == <gallery mode="packed" heights="125"> File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg| File:Ranikot Fort 3.JPG| File:Rani Kot4.jpg| File:Rani Kot5.jpg| File:Rani Kot2.jpg| File:Ranikot6.JPG| </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book|last1= King |first1=John |last2= Vincent |first2=David St. |title=Pakistan: A Travel Survival Kit|url=https://archive.org/details/pakistantravelsu00king|url-access= registration |year=1993|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=978-0-86442-167-8 }} * {{cite book|last= Michigan|first= The University of |title=Pakistan Illustrated|url=https://books.google.com/books?id=s1sTAQAAMAAJ|year=2004|publisher=S.K. Shahab}} * {{cite book|last= Mustafa |first=Sayid Ghulam |title=Sayyed: as we knew him|url=https://books.google.com/books?id=rfdtAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Manchhar Publications}} * {{cite book|last= Raza |first=M. Hanif |title=Karachi, the Show Window of Sind|url=https://books.google.com/books?id=uwsNAAAAIAAJ|year=1984|publisher=Editions Mystique}} * {{cite book|last=Singh|first= M.K.Ranjit |title=Sanctuary Asia|url=https://books.google.com/books?id=0kwsAAAAIAAJ|year=1985|publisher=S. Kumar}} ==પૂરક વાંચન== * {{citation |last=Rashid |first=K. A. |title=Ranikot (the largest fort in the world) |publisher=Iqbal Review |volume=VI |number=1 |date=April 1965 |pages=33–49}}. * [https://web.archive.org/web/20150414191808/http://www.pakweather.com/2015/04/ranikot-fort-great-wall-of-pakistan.html Ranikot Fort – The Great Wall of Pakistan] – also Known as the Mysterious Place in Pakistan == બાહ્ય કડીઓ == * {{commons category|Ranikot Fort|રાણીકોટ કિલ્લો}} 7ibp0yjytuyeo07ns670y2dypc4msru ચર્ચા:રાણીકોટ કિલ્લો 1 155555 907715 2026-11-13T15:47:19Z Snehrashmi 41463 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-gu 907715 wikitext text/x-wiki {{એશિયાઈ માસ પ્રતિયોગિતા ૨૦૨૬}} cifj86xsiu87js22edfxltvagz8wk8h સભ્યની ચર્ચા:Bhukakutari 3 155556 907751 2026-11-14T03:10:22Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907751 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Bhukakutari}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૦૮:૪૦, ૧૪ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 601u8yieuej8ag4y86zj4qimy2xevmu