વિકિપીડિયા
guwiki
https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)
વિશેષ
ચર્ચા
સભ્ય
સભ્યની ચર્ચા
વિકિપીડિયા
વિકિપીડિયા ચર્ચા
ચિત્ર
ચિત્રની ચર્ચા
મીડિયાવિકિ
મીડિયાવિકિ ચર્ચા
ઢાંચો
ઢાંચાની ચર્ચા
મદદ
મદદની ચર્ચા
શ્રેણી
શ્રેણીની ચર્ચા
TimedText
TimedText talk
વિભાગ
વિભાગ ચર્ચા
Event
Event talk
કનૈયાલાલ મુનશી
0
739
907780
907598
2026-11-16T20:39:35Z
InternetArchiveBot
63183
Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261116) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
907780
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Writer
| name = કનૈયાલાલ મુનશી
| image = K M Munshi.jpg
| caption = કનૈયાલાલ મુનશી, ''મુનશી ગ્રંથાવલી''નાં મુખપૃષ્ઠ પરનું ચિત્ર.
| birth_name =
| birth_date = [[ડિસેમ્બર ૩૦]], ૧૮૮૭
| birth_place = [[ભરૂચ]]
| death_date = {{death date and age|df=yes|1971|2|8|1887|12|30}}
| death_place = [[મુંબઇ]]
| occupation = વકીલાત, રાજકારણી, સાહિત્યકાર
| alma_mater = [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]<ref name="ip" />
| nationality = ભારતીય
| spouses = {{marriage|અતિલક્ષ્મી પાઠક|1900|1924}}<ref name="gv" />, {{marriage|[[લીલાવતી મુનશી]]|1926}}<ref name="gv" />
| children = જગદીશ મુનશી, સરલા શેઠ, ઉષા રઘુપતિ, લતા મુનશી, ગિરિશ મુનશી
{{Infobox officeholder
| embed = yes
| office = ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર
| term = ૨ જૂન ૧૯૫૨ - ૯ જૂન ૧૯૫૭
| predecessor = હોમી મોદી
| successor = [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|વી. વી. ગીરી]]
}}}}
'''કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી''' (૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૮૭ - ૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧) (ઉપનામ: ઘનશ્યામ વ્યાસ<ref name="gsp">{{cite web|date=|title=કનૈયાલાલ મુનશી|url=http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html|url-status=dead|access-date=૫ જૂન ૨૦૧૨|work=કર્તા પરિચય|publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607082545/http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-KM-Munshi.html}}</ref>), જેઓ '''ક. મા. મુનશી''' તરીકે પણ જાણીતા હતા, ભારતીય સ્વતંત્રતાસેનાની, રાજકારણી, [[ગુજરાતી ભાષા]]ના જાણીતા લેખક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી હતા. તેઓ વ્યવસાયે વકીલ હતા, અને પછીથી લેખન અને રાજકારણ તરફ વળ્યા હતા. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]માં તેઓ અત્યંત જાણીતા હતા. તેમણે ૧૯૩૮માં શિક્ષણ સંસ્થા [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી હતી.<ref name="Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi">{{cite web|title=Bharatiya Vidya Bhavan, New Delhi|url=http://www.bvbdelhi.org}}</ref>
મુનશીએ ગુજરાતી ઉપરાંત [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<nowiki/>માં પણ લેખન કર્યું છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસ]] સાથે ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જોડાયા હતા, તેઓ [[ભારતીય બંધારણ સભા|બંધારણ સભા]]<nowiki/>ના સભ્ય રહ્યા અને આઝાદ ભારતના સૌપ્રથમ કૃષિપ્રધાન હતા. [[ઉત્તર પ્રદેશ]]<nowiki/>ના બીજા રાજ્યપાલ તરીકેની ફરજ બજાવ્યા બાદ નહેરૂ સાથે મતભેદના લીધે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા. ૧૯૬૦માં સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ પાછળથી તેમણે વિશ્વ હિંદુ પરિષદની સ્થાપનામાં અગ્રિમ ભૂમિકા ભજવી.
== પ્રારંભિક જીવન ==
તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૩૦|૩૦ ડિસેમ્બર]] ૧૮૮૭ના રોજ [[ભરૂચ]]માં માણેકલાલ અને તાપીબાને ત્યાં ભાર્ગવ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમનો શાળાકીય અભ્યાસ આર. એસ. દલાલ હાઇસ્કૂલમાં થયો હતો. ૧૯૦૧માં તેમણે મૅટ્રિકની પરિક્ષા પાસ કરીને ૧૯૦૨માં વડોદરા કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. વડોદરામાં તેમના શિક્ષક [[અરવિંદ ઘોષ]]નો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો. મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા, મહાત્મા ગાંધી, સરદાર પટેલ અને ભુલાભાઈ દેસાઇ પણ તેમના આદર્શ હતા.<ref name=Bhagavan>{{cite journal |last=Bhagavan |first=Manu |title=The Hindutva Underground: Hindu Nationalism and the Indina National Congress in Late Colonial and Early Post-Colonial India |journal=Economic and Political Weekly |volume=43 |number=37 |year=2008 |pp=39–48 |JSTOR=40277950}}</ref> ૧૯૦૫માં પ્રથમ વર્ગ સાથે ''અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક'' જીતીને ઇન્ટરની પરીક્ષા પસાર કરી<ref name="gv">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|first1=ધીરેન્દ્ર|last1=મહેતા|first2=જયકુમાર|last2=શુક્લ|first3=રક્ષા|last3=વ્યાસ|volume=૧૬|year=August 2002|pages=૨૩૬-૨૩૮|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ}}</ref> અને ૧૯૦૭માં ''એલિયટ પ્રાઈઝ'' સાથે બી.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૧૦માં તેમણે એલ.એલ.બી.ની પરિક્ષા ઉત્તિર્ણ કરી અને ૧૯૧૩માં તેમણે મુંબઈ હાઇકોર્ટમાં વકીલાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.<ref name="gv" />
=== લગ્ન ===
૧૯૦૦માં નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન અતિલક્ષ્મી સાથે થયા. ૧૯૨૪માં અતિલક્ષ્મીનું અવસાન થયું હતું. ૧૯૨૬માં તેમણે લીલાવતી શેઠ સાથે પુન:લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="gv" /> [[લીલાવતી મુનશી]] પણ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર હતા.
== કારકિર્દી ==
=== રાજકારણ ===
[[File:Jawaharlal Nehru driving a tractor at the Indian Agricultural Research Institute, New Delhi, 2 October 1952.jpg|thumb|કનૈયાલાલ મુનશી અને રાજકુમારી અમૃતા કૌર સાથે ટ્રેકટર ચલાવતા [[જવાહરલાલ નેહરુ]]. મુનશીએ [[ગાંધી ટોપી]] અને ચશ્મા પહેરેલા છે.]]
૧૯૧૫-૨૦ દરમિયાન તેઓ ''હોમરુલ લીગ''ના મંત્રી રહ્યા હતા. તેમની સુદિર્ઘ રાજકીય કારકિર્દી દરમ્યાન તેઓ ૧૯૨૫માં મુંબઈ ધારાસભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૩૦માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા અને ત્યાર પછી ૧૯૩૦-૩૨ દરમિયાન સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં જેલવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૭-૩૯ દરમિયાન મુંબઈ રાજ્યના ગૃહપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૪૮માં તેમણે [[સોમનાથ]] મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર અને પછી [[હૈદરાબાદ]]ના ભારતમાં વિલિનીકરણમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="gv" /> ૧૯૪૮માં તેઓ રાષ્ટ્રની બંધારણ સભાના સભ્ય બન્યા અને એ પછી કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળમાં કૃષિપ્રધાન રહ્યા. ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૭ દરમિયાન [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના રાજ્યપાલના હોદ્દા પર રહ્યા હતા. ૧૯૫૮-૫૯ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે મતભેદો થતા પક્ષમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ૧૯૫૯માં તેઓ રાજાજી સાથે [[સ્વતંત્ર પક્ષ]]<nowiki/>માં જોડાયા.<ref name="gv" /> ૧૯૬૦માં તેમણે સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી.
=== સાહિત્ય ===
સાહિત્યની સેવાના પ્રારંભ રૂપે તેમણે ૧૯૧૨માં ''ભાર્ગવ'' અને ૧૯૨૨માં ''ગુજરાત'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો. ૧૯૨૬માં [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]<nowiki/>ના બંધારણમાં તેમણે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે ૧૯૩૮માં [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]]ની સ્થાપના કરી અને ૧૯૩૭, ૧૯૪૯, ૧૯૫૫માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ તરીકે રહ્યા. ૧૯૫૯માં તેમણે ''સમર્પણ'' માસિકનો પ્રારંભ કર્યો.
== શૈક્ષણિક કારકિર્દી ==
[[File:K_M_Munshi_bust.jpg|thumb| [[ભારતીય વિદ્યા ભવન]] ખાતે મુનશીનું બાવલું]]
મુનશી ૧૯૨૩થી પોતાના વિચારો અને આદર્શોને સંસ્થાકીય પાયો આપવાનું વિચારી રહ્યા હતા. ૭ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ તેમણે હર્ષિદભાઈ દિવેટિયા અને પોતાની પત્ની [[લીલાવતી મુનશી]] સાથે [[મુંબઈ]]<nowiki/>ના [[અંધેરી]] ખાતે [[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|url=https://archive.org/details/kmmunshi00kulk|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=[https://archive.org/details/kmmunshi00kulk/page/268 268]}}</ref> પાછળથી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોને પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અનુસાર શીખવવા માટે મુંબાદેવી સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite book|title=K.M. Munshi|url=https://archive.org/details/kmmunshi00kulk|last=Kulkarni|first=V. B|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|year=2014|pages=[https://archive.org/details/kmmunshi00kulk/page/269 269]}}</ref>
[[ભારતીય વિદ્યા ભવન|ભારતીય વિદ્યા ભવનની]] સ્થાપના ઉપરાંત, મુનશીએ ભવન્સ કોલેજ, હંસરાજ મોરારજી પબ્લિક સ્કૂલ, રાજહંસ વિદ્યાલય, રાજહંસ બાલવાટિકા અને પંચગની હિંદુ સ્કૂલ(૧૯૨૨)ની સ્થાપનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ બોમ્બે યુનિવર્સિટીના ફેલો તરીકે ચૂંટાયા, જ્યાં તેઓ પ્રાદેશિક ભાષાઓને પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા. કેમિકલ ટેકનોલોજી વિભાગ શરૂ કરવામાં પણ તેમનો મહત્વનો ફાળો હતો.
તેમણે આણંદ સ્થિત કૃષિ સંસ્થાના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૭૧), બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી (૧૯૪૮-૭૧), ભારતીય કાયદા સંસ્થાના કાર્યકારી અધ્યક્ષ (૧૯૫૭-૬૦) અને સંસ્કૃત વિશ્વ પરિષદના અધ્યક્ષ (૧૯૫૧-૧૯૬૧) તરીકે સેવા આપી હતી. <ref name=":1">{{Cite web|title=Official Website of Governor's Secretariat, Raj Bhavan Lucknow Uttar Pradesh, India. / Shri Kanhaiyalal Maneklal Munshi|url=http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331033409/http://upgovernor.gov.in/en/post/shri-kanhaiyalal-maneklal-munshi|archive-date=31 March 2022|access-date=2019-10-29|website=upgovernor.gov.in}}</ref>
== અવસાન ==
[[ફેબ્રુઆરી ૮|૮ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૭૧ના દીવસે ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે [[મુંબઈ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref name=gsp />
== સર્જન ==
કનૈયાલાલ મુનશીની પહેલી નવલકથા ''પાટણની પ્રભુતા'' જે તેમણે ઘનશ્યામના નામે લખી હતી. જ્યારે ''પાટણની પ્રભુતા''ને આવકાર મળ્યો ત્યાર પછી તેમણે પોતાના સાચા નામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં લખવાનુ શરૂ કર્યું. ''જય સોમનાથ'' એ ''રાજાધિરાજ'' કૃતિ છે, પણ હંમેશા પહેલી ગણાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં તેઓ કૃષ્ણભક્તિ તરફ વળ્યા હતા અને એટલે તેમની છેલ્લી રચના [[કૃષ્ણાવતાર]] છે, જે અધુરી છે.
તેમણે લખેલા સાહિત્યમાં કેટલીક ઉલ્લેખનીય રચનાઓ નીચે મુજબ છે:
{{div col}}
'''નવલકથાઓ'''
* મારી કમલા (૧૯૧૨)
* વેરની વસુલાત (૧૯૧૩) (''ઘનશ્યામ'' ઉપનામ હેઠળ)
* પાટણની પ્રભુતા (૧૯૧૬)
* [[ગુજરાતનો નાથ]] (૧૯૧૭)
* રાજાધિરાજ (૧૯૧૮)
* [[પૃથિવીવલ્લભ]] (૧૯૨૧)
* સ્વપ્નદ્રષ્ટા (૧૯૨૪)
* લોપામુદ્રા (૧૯૩૦)
* જય સોમનાથ (૧૯૪૦)
* ભગવાન પરશુરામ (૧૯૪૬)
* તપસ્વિની (૧૯૫૭)
* [[કૃષ્ણાવતાર|કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮]] (અપૂર્ણ)
* કોનો વાંક
* લોમહર્ષિણી
* ભગવાન કૌટિલ્ય
* પ્રતિરોધ (૧૯૦૦)
* અવિભક્ત આત્મા
'''નાટકો'''
* બ્રહ્મચર્યાશ્રમ (૧૯૩૧)
* ડૉ. મધુરિકા (૧૯૩૬)
* પૌરાણિક નાટકો
'''અન્ય'''
* કેટલાક લેખો (૧૯૨૬)
* અડધે રસ્તે (૧૯૪૩)
* સીધાં ચઢાણ
* સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં
* ભગ્ન પાદુકા
* પુરંદર પરાજય
* તર્પણ
* પુત્રસમોવડી
* વાવા શેઠનું સ્વાતંત્ર્ય
* બે ખરાબ જણ
* આજ્ઞાંકિત
* ધ્રુવસંવામિનીદેવી
* સ્નેહસંભ્રમ
* કાકાની શશી
* છીએ તે જ ઠીક
* મારી બિનજવાબદાર કહાણી
* ગુજરાતની કીર્તિગાથા
{{div col end}}
=== અંગ્રેજી ===
{{div col}}
* Gujarat & its Literature
* I Follow the Mahatma
* Early Aryans in Gujarat
* Akhand Hindustan
* The Aryans of the West Coast
* The Indian Deadlock
* The Imperial Gurjars
* Ruin that Britain Wrought
* Bhagavad Gita and Modern Life
* The Changing Shape of Indian Politics
* The Creative Art of LIfe
* Linguistic Provinces & Future of Bombay
* Gandhi : The Master
* Bhagavad Gita - An Approach
* The Gospel of the Dirty Hand
* Glory that was Gurjaradesh
* Our Greatest Need
* Saga of Indian Sculpture
* The End of an Era (Hyderabad Memories)
* Foundation of Indian Culture
* Reconstruction of Society through Trusteeship
* The World We Saw
* Warnings of History
* Gandhiji's Philosophy in Life and Action
{{div col end}}
== માધ્યમમાં ==
શ્યામ બેનેગલની ટૂંકી હપ્તાવાર ધારાવાહિક ''સંવિધાન''માં તેમની ભૂમિકા કે.કે. રૈનાએ ભજવી હતી.
== સન્માન ==
[[File:Kanaiyalal Maneklal Munshi 1988 stamp of India.jpg|thumb|ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર કનૈયાલાલ મુનશી]]
૧૯૮૮માં તેમના માનમાં ભારતના ટપાલ વિભાગ તરફથી ટપાલ ટિકિટ બહાર પડાઇ હતી.<ref name="ip">{{cite web |title=IndianPost – KANHAIYALAL M MUNSHI |url=http://indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |website=indianpost.com |publisher=indianpost.com |access-date=16 October 2018 |archive-date=1 એપ્રિલ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401162141/https://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Unwatermarked%20Gummed%20coated%20stamp%20paper/KANHAIYALAL%20M%20MUNSHI |url-status=dead }}</ref>
=== સ્મૃતિચિહ્નો ===
* [[મુંબઈ]]ના એક મુખ્ય માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે.
* [[જયપુર]]માં એક માર્ગને તેમના પરથી નામ અપાયું છે.
* તિરૂઅનંતપુરમમાં એક શાળાને ભવન્સના કુલપતિ કે. એમ. મુનશી મેમોરિય વિદ્યા મંદિર સપશ તરીકે નામ અપાયું છે.
* ભારતીય વિદ્યા ભવન તેમના માનમાં સામાજીક કાર્ય માટે ''કુલપતિ મુનશી પુરસ્કાર'' એનાયત કરે છે.<ref>{{cite news|title=Kulapati Munshi Award conferred|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/kulapati-munshi-award-conferred/article4499566.ece|access-date=૧ માર્ચ ૨૦૧૪|newspaper=The Hindu|date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩}}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Imdb name}}
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
<!--
== સવિશેષ પરિચય ==
સાહિત્યસર્જક ક.મા. મુનશીને વિશેષ ખ્યાતિ નવલકથાકાર તરીકે મળી છે. ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ જેવી કૃતિમાં તેમણે આઝાદીની ચળવળના નેતાઓના પ્રભાવ હેઠળ નવયુવકોના માનસનો ચિતાર અપાયો છે તો ‘સ્નેહસંભ્રમ’ એક વ્યંગકટાક્ષ કરતી ફાર્સકૃતિ છે. ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘રાજાધિરાજ’, ‘પૃથિવીવલ્લભ’, ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’, ‘જય સોમનાથ’, વગેરે જેવી એતિહાસિક નવલકથાઓ અને લઘુનવલોની પણ તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભેટ આપી છે. પૌરાણિક ઇતિહાસને વણી લઈને તેમણે ‘લોકમહર્ષિણી’, ‘ભગવાન પરશુરામ’ અને ૮ ભાગમાં ‘કૃષ્ણાવતાર’ જેવી રચનાઓ પણ કરી.
‘વાવાશેઠનું સ્વાતંત્ર્ય’, ‘બે ખરાબ જણ’, ‘આજ્ઞાંકિત’, ‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમ’, ‘પીડાગ્રસ્ત પ્રોફેસર’, વગેરે જેવા પ્રહસનો અને વિવિધ વિષય પર તેમણે લખેલા નાટકો છે તો ‘ધ્રુવસ્વામિની દેવી’ એમનું એકમાત્ર ઐતિહાસિક નાટક છે. ‘અડધે રસ્તે’માં એમણે પોતાનાં બાલ્યકાળ અને કૉલેજજીવનનાં ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૬ સુધીનાં સંસ્મરણો; ‘સીધા ચઢાણ’માં ૧૯૦૭ થી ૧૯૨૨ના સમયખંડને, તો ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’માં ૧૯૨૩ થી ૧૯૨૬ના સમયખંડને આવરીને આત્મકથારૂપે તેમણે પોતાના જીવનના સંસ્મરણો આલેખ્યાં છેએમની પાસેથી અંગ્રેજીમાં પણ ચાળીસેક ગ્રંથો સાંપડ્યા છે. કનૈયાલાલ મુનશીના મૃત્યુ પછી [[ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય]] દ્વારા તેમની લખેલી રચનાઓનો સંગ્રહ 'મુનશી ગ્રંથાવલી' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે.
તેઓ સત્યાગ્રહના સમયના બહુપાર્શ્વીય વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર લેખક હતાં. સત્યાગ્રહની ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવવા ઉપરાંત તેઓ એક વકીલ અને ઇતિહાસકાર હતાં. પરંતુ તેમને સૌથી વધુ ખ્યાતિ એક લેખક તરીકે મળી. તેમની નવલકથાઓ મોટા ભાગે ઐતિહાસીક કથાનકો પર આધારીત રહેતી. તેમની નવલકથાઓ માં તેમના ઇતિહાસ ના રસ અને જ્ઞાન નો પ્રભાવ ચોખ્ખો દેખાય છે, જે તેમને બીજા તમામ ગુજરાતી નવલકથાકારોથી જુદા પાડે છે. જો કે વિવેચકોનું માનવુ છે કે આકૃતિવિધાનની શિથિલતા વિશાળ ફલક પર આલેખાયેલી આ નવલકથાને કલાકૃતિ બનતી અટકાવે છે. ડ્યૂમાની અસર નીચે તેઓ પોતાની નવલકથાઓમાં ત્વરિત ગતિથી વહેતો રસપૂર્ણ વસ્તુપ્રવાહ, સુશ્લિષ્ણ વસ્તુગૂંફન, સ્પષ્ટરેખ સજીવ પાત્રાલેખન, નાટ્યાત્મકતા, ચમકદાર સંવાદરચના આદિ નવલકથાનાં અંગોને આકર્ષક રીતે વિકસાવે છે. ચેતનથી તરવરતાં, અસાધારણ શક્તિવાળાં-પ્રભાવશાળી પાત્રો એમણે સજર્યાં છે. બોલાતી જીવંત ભાષાનો રણકાર એમની ભાષામાં સંભળાય છે<ref name="gsp" />.
==સ્પર્ધા==
નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી [ઇ.સ. ૧૮૭૮ થી ૧૯૭૧]
સ્વતંત્રતાના રંગે રંગાયેલા અનેક લેખકોમાનાં એક લેખક છે શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી.તેમને ગાંધીયુગ ના લેખક ગણાય કે ન ગણાય પરંતુ તેમની વિચારસ્રુષ્ટિમાં સ્વદેશી અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જોવા મળે છે.બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.તેમણે હંમેશાં ગુજરાતની અસ્મિતાની હિમાયત કરી છે.ગુજરાતના વ્યકિત્વના ભાનથી પ્રેરાઇ એનું વ્યકિત્વ સિધ્ધ ક્રરવાનું એણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હતો.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.તેમના સાહિત્યમાં ગુજરાત ના મહાપુરૂષો.વીરો,મહાપરાક્રમીઓ,રાજા-મહારાજાઓ કેન્દ્રસ્થ છે.
"મુનશીમાં એવું કયું તત્વ છે જે એમની સામગ્રી,વિચારણા.નિરૂપણની અનેક મર્યાદાઓ છતાં તેમની લોકપ્રિયતાને સદા જીવંત રાખે છે.તેની શોધ કદાચ ઘણા સર્જકોને તેઓ છે તે ક્રરતા વધુ સફળ બનાવી શકે.મુનશી ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે માત્ર એક સર્જક,લેખક જ નહિ,પણ પ્રભાવક પરિબળ બની રહ્યા છે"
* જન્મ-ઉછેર-ઘડતર :-
તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી.પ્રખર મુત્સદ્દી,સ્વતંત્રતા પુર્વેના અને સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરૂષ,ભારતીય વિધ્યાભવન જેવી વિધ્યાસંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ,ગુર્જર અસ્મિતાના ગાયક,ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિર્ધર,સંસ્કારપુરૂષ અને પ્રતિભાશાળી સર્જક કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠિ પછીના ઉત્તમ કોટી નવલકથાકાર તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતા છે."સરસ્વતીચંદ્ર્" ભાગ-૧ નું પ્રકાશન વર્ષ એ આ સર્જક નું જન્મનું વર્ષ છે.તેમનો જન્મ ભરૂચમાં મુનશીના ટૅકરે આવેલા પૈતુક ઘરમાં પિતા માણેકલાલ અને માતા તાપી ગૌરીને ત્યાં થયો હતો.તેમણે ભરૂચ,વડોદરા અને મુંબઇમાં અભ્યાસ કર્યો હ્તો.તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ મહદંશે મુંબઇ રહ્યું હતું.એમનો ઘડતરકાળ એટલે હિંદી મહાસભા-ઇન્ડિન નેશનલ કોગ્રેસની સ્થાપનાનો સમય.
"ઘશ્યામ" ઉપનામ ધારણ કરી તેમણે નવલકથા લેખનનો આરંભ વકીલાતના વ્યવસાયની સમાંતરે કર્યો અને જોતજોતામાં સામાજિક, ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક નવલકથાઓનું તેમણે માતબર સર્જન કર્યુ.વકિલાતની કારકિર્દિનો મધ્યાહન તપતો હતો ત્યારે જ રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના સંપર્ક માં આવ્યા.ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક સાથે "નવજીવન અને સત્ય" તથા "યંગ ઈન્ડિયા"ના તંત્રી તરીકે તેમણે કાર્ય કર્યુ હતું "ગુજરાત" માસિક પણ શરૂ કર્યુ અને ચલાવ્યું ભારતીય વિધ્યાભવનના ઉપક્રમે "ભવન્સ જર્નલ" તેમજ "સમર્પણ" સામાયિક ચલાવ્યા. સાહિત્ય,વકિલાત,રાજકારણ,પત્રકારત્વ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી.
તેઓ બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર અગ્રણી ગુજરાતી સર્જક હતા.ગુર્જર અસ્મિતાના તેઓ હંમેશા હિમાયતી રહ્યા અને સાથે સાથે ભારતીય સંસ્ક્રુતિના જ્યોતિધર બની રહ્યા.મુનશી કહે છે ગુજરાત તો એક ભાવનાવાદી પણ જીવંત સાંસ્ક્રારિક વ્યકિત છે.ગુજરાતના વ્યક્તિત્વ ના ભાનથી પ્રેરાઇ તેનું વ્યક્તિત્વ સિધ્ધ કરવાનો જેણે સક્રિય સંકલ્પ કર્યો હોય તેનામાં ગુજરાત ની અસ્મિતા હોય.આ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં પર્વતો અને નદીઓનું સ્થાન ગૌણ છે.મુખ્ય સ્થાન તો જે મહાપુરૂષોએ ગુજરાતની આ ભાવના સરજાવી છે.તેમનુ છે તેમના પરાક્રમો અથવા સાહિત્ય ક્રુતિઓ ગુજરાતીઓની કલ્પ્ના અને ઇરછા ને કેન્દ્ર્સ્થ કરે છે.તે ઇતિહાસ કે સિધ્ધાંત રચી જાય છે.ઉત્સાહ્ અને આનંદ પ્રેરે છે.ગૌરવ કથાઓના મડાણ માણે છે.ગુજરાતનું સુક્ષ્મ બાંધી જાય છે. "ગુજરાતી અસ્મિતા એટ્લે ગુજરાતી પણુ,ગુજરાતીતા". રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીએ સત્ય અહિંસા અને માનવતાની અમરવેલ પાથરી અને વિશ્વવ્યાપી બનાવી એ જ ભાવના સાહિત્ય અને કલાનાક્ષેત્રે મુનશી એ વ્યક્ત કરી વળી ગાંધીયુગ ના સાહિત્ય ની જે કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ છે.તેથી ભિન્ન શુધ્ધ સર્જનાત્મક દ્ર્ષ્ટીબિદું સાહિત્ય માં અપનાવી સર્જક તરીકે મુનશી એ આગવી પ્રતિભા પણ ઉભી કરી હતી.
કનૈયાલાલ મુનશીની વિચારસ્રષ્ટિ પર સ્વદેશી અને સ્વતંત્રાની જે ભાવના અસર કરી ગઇ રૂઢિભંજકર્તા સામે તેમને જે નૈતિક બળ મળ્યુ એમા ગાંધીજીની અસર જોઈ શકાય'સ્વતત્ર પ્રજાસત્તાક ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં બંધારણસભાના એક સભ્ય તરીકે તેમણે મુલ્યવાન ફાળો આપ્યો હ્તો."
ઇ.સ.૧૯૧૨-૧૩ માં"મારી કમલા" ,"વેરની વસુલાત","કોનો વાંક"? થી શરૂ કરી "ક્રુષ્ણાવતાર સુધીની સાહિત્ય યાત્રા.શબ્દલોકની યાત્રા કરી ઇ.સ.૧૯૭૧ માં તેઓ અવસાન પામ્યા.
*સાહિત્ય સર્જન :-
ઇ.સ.૧૯૧૨ માં "ઘશ્યામ વ્યાસ"ના નામે "સ્ત્રી બોધ " માં પ્રગટ થયેલી "મારી કમલા" વાર્તા મુનશીની સાહિત્ય-કારકિદર્દી નો પ્રારંભ ગણાય." ૫૬ જેટલી ગુજરાતી અને ૩૬ જેટ્લી અંગ્રેજી પુસ્તકો ની યાદી મુનશી ની લેખિની નુ સામર્થય દર્શાવે છે." મુનશી ની સાહિત્ય સેવા પુરા ૬ દાયકાની ગણાય.આવી સુદિર્ઘ સાહિતિક કારકીર્દી ગુજરાતી સાહિત્યનું યશસ્વી પ્રકરણ છે.તેમણે ,"વેરની વસુલાત","પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" "જય સોમનાથ""પ્રૂથ્વી વલ્લ્ભ","સ્વ્પ્ન દ્ર્ષ્ટા" ,"ભગવાન કૌટિલ્ય"."તપસ્વિની","ક્રુષ્ણાવતાર"વગેરે નવલકથાઓ આપી છે..."કાકાની શશી","છીએ તે જ ઠિક"અવિભક્ત આત્મા' અને "ધ્રુવસ્વામિની દેવી",નાટકો ; તથા "શિશુ અને સખી ","અડધે રસ્તે","સીધા ચઢાણ","સ્વપ્નસિધ્ધિ ની શોધ માં" વગેરે દ્વારા આત્મ્ કથા આપી છે."નરસૈયો ભક્ત હરિનો ","નર્મદ-અર્વાચીનોમાં આધ્ય્"," થોડાક રસ દર્શનો","ગુજરાત ના જ્યોતિર્ધરો "ઇમ્પિરિયલ ગુર્જસ" તેમજ "ગુજરાત એન્ડ ઇટ્સ લિટરેચર"વગેરે સંશોધન-વિવેચનના ગ્રંથો પણ આપ્યા છે.સંખ્યા અને ગુણવતા ઉભય દ્ર્ષ્ટીએ જોતા મુનશી નું સાહિત્ય સમ્રુધ્ધ છે..
એક કવિતા પ્રકાર સિવાય સાહિત્યના લગભગ તમામ સ્વરૂપોમાં પોતાની લેખિની ને આસાનીથી વિહાર કરાવવાના ૨ પ્રતિભાવંત કથાસર્જક શ્રી કનૈયાલાલ માણેક્લાલ મુનશી ના જીવન અને સહિત્યસર્જનનુ સર્મથ પ્રેરકબળ એમની પ્રણયભાવના છે.તેમની નવલકથાઓ,નાટકો અને નવલીકાઓ પ્રણય ના કોઇને કોઇ સ્વરૂપ ને કેન્દ્ર્ સ્થાને રાખીને આલેખાયા છે.ગુર્જર અસ્મિતાની ભાવના તેમનામાં સભાનપણે સક્રિય રહી છે."અસ્મિતા" શબ્દ તેમણે જ સૌ પ્રથમ આપ્યો.એમની સાહિત્ય રચનાઓમાં ગુજરાત અને ગુજરાતી પ્રજાનું ગૌરવ પુર્ણ આલેખન ધ્યાન ખેચે છે.સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રણાલિકા-ભંગ,સરસતાવાદ,કલા અને નીતિ વિષયક તેમની માન્યતા એલેક્ ઝાન્ડ્ર્ર ડુમા ઇ. સર્જ્કો માંથી તેમણે ઝીલેલો રંગદર્શીતા સભર આદર્શવાદ-સ્વ્પ્નદર્શી રંગીન પ્રગલ્ભતાના સર્જક મુનશીના વ્યક્તિત્વને સમજવાના કેટલાક મુદ્દાઓ છે.
"પાટણની પ્રભુતા",ગુજરાતનો નાથ" અને "રાજાધિરાજ"એ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથાત્રયી છે.
*નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશી:-
મુનશીની નવલક્થા ઓએ ગુજરાતી નવલક્થાના સાહિત્ય સ્વરૂપને સજીવ પાત્રાલેખન અને નાટ્યાત્મક સંવાદો દ્વારા સર્જનાત્મક બનાવ્યું.સામાજિક નવલકથા "વેરની વસુલાત" થી નવલકથા લેખન નો આરંભ કરી ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે સફળતાને વરેલા મુનશીએ 'ક્રુષ્ણાવતાર" જેવી પૌરાણિક કથાવસ્તુ આપતી નવલક્થા છેલ્લે છેલ્લે આપી.નવલક્થા લેખનના આરંભ કાળે તેમના ઉપર ફ્રેન્ચ નવલક્થા સર્જક એલેકઝાન્ડર ડૂમાનો તેમજ જર્મન દાર્શનિક નિત્શેની "સુપર મેન "ની ભાવનાનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો હતો. જો કે "જય સોમનાથ " અને તે પછીની વાર્તાનો મુનશીની તરી આવતી મૌલિકતા તરત ધ્યાન ખેંચેં છે.વાર્તાનો પ્રવાહ રસળતો,ધસમસતો,અને આકર્ષક;પ્રસંગો વેગીલા;વસ્તુ સંકલ્પના સુગ્રથિત;પાત્રો સજીવ અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવા;પાત્ર ગત અને પરિસ્થિતિગત સંઘર્ષ,સંવાદો જીવંત,ટૂંકા અને સચોટ તેમજ વાતાવરણ પ્રત્યક્ષ કરી આપે તેવા નાટ્યત્તત્વ સભર; ટૂંકા ટૂંકા વાક્યોવાળી ભાષા શૈલી; ચિંતન ના ભાર વગરની આનંદ લક્ષી હેતુ વાળી સર્જન પ્રક્રિયા ; આ બધા તત્વો રંગદર્શી પ્રક્રુતિવાળા સર્જક મુનશીની નવલક્થાઓને વધુ આકર્ષક અને સુવાચ્ય બનાવે છે. અને નવલક્થાનું એક અખંડ શિલ્પ ઉભુ રચી આપે છે.
કનૈયાલાલ મુનશી એ ગોવર્ધનરામ ની અસર થી મુક્ત રહી નવલક્થા સર્જન ના પ્રયત્નો કર્યા છે.મુનશીની નવલક્થાઓ નાટ્યત્તત્વ થી સભર અને તેથી એનો વિશાળ ચાહક વર્ગ છે.મુનશીની પાત્રસ્રુષ્ટિ માં સરળતા, પ્રભાવી, ઓજસ્વતા અને ભવ્યતાસભર છે.રાજાઓ યુધ્ધો.સંધિ-વિગ્રહો,રાજ દરબારની ખટપટો મુનશીની નવલક્થાઓમાં મોખરે છે.મુનશીએ ભૂતકાળની માહિતી વાચકવર્ગ માટે પાથરી સૌને મોહિત કરી દીધા હતા.મુનશીએ ઇતિહાસ પ્રસિધ્ધ પાત્રોને કલ્પનાના ભભકદાર રંગોથી ભરી યાદગાર બનાવ્યા.ઐતિહાસિક,સામાજિક,પૌરાણિક એમ ત્રણે પ્રકારની નવલક્થાઓનું સર્જન કરી મુનશી ઐતિહાસિક નવલક્થાકાર તરીકે યોગ્ય પ્રસિધ્ધિ પામ્યા છે.
*ગુજરાત નો નાથ ;-
"ગુજરાત નો નાથ' માં સ્વતંત્ર બનવા મથતા યુવાન જયસિંહ ની કથા છે.અને મંત્રીશ્વર મુંજાલની રાહબરી હેઠળ ગુજરાત સ્વતંત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.તેની વાત છે.પાટણની રાજકથાની દ્રષ્ટિ એ અંવતીના સેનાપતી ઉબકનુ પાટણ પર આક્રમણ ખાળવા તેની સાથે થતુ સમાધાન અને પાટણ ને હંફાવવા માગતા સૉરઠના રા'નવઘણનૉ પરાજય અહીં મુખ્ય કથાપ્રવાહૉ છે.
સિધ્ધરાજ જયસિંહના સમય ની કેટલીક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ નો આશ્રય લઇને અને પોતાની કેટલીક આગવી કલ્પનાઓનું મિશ્રણ કરીને મુનશી એ આ નવલક્થા રચી છે.તેમાં સિધ્ધરાજ જયસિંહ ઉપરાંત મુજાંલ, કાક,કિર્તિદેવ,મિનલ,મંજરી વગેરે પાત્રો નિરૂપાયા છે.જયસિંહ , મુજાંલ, કાક,ત્રણેય ગુજરાતનો નાથ બનવા દાવ અજમાવે છે.એની મુનશી એ સરસ રજુઆત કરી છે.કાક ભટ્ટે લાટ પ્રદેશ કબજે કરવા કરેલા પ્રયત્નો કાક-મંજરી ના લગ્ન, મિનલ અને મુંજાલ ના સંબંધો મુંજાલ-કિર્તિદેવનો મેળાપ,રણક-જયસિંહદેવ નો પ્રણય પ્રસંગ, જુનાગઢ ના રા'ખેંગારે રાણકદેવડી નું હરણ વગેરે આ કથા ની મુખ્ય ઘટનાઓ છે.
* પાટણ ની પ્રભુતા ;-
ગુજરાત ના ઇતિહાસ માં સુર્વણ કાળ તરીકે ઓળખાયેલા સોલંકી યુગની નવલકથા "પાટણ ની પ્રભુતા " નું અનુસંધાન છે."પાટણ ની પ્રભુતા " માં કર્ણદેવ સોલંકીના અવસાન પ્રસંગે રાજસત્તાની ખટપટ વચ્ચે સિધ્ધરાજ જયસિંહ ની કથાનો પ્રારંભ થાય છે.વળી એ સત્તા સઘર્ષ ની કથા ની વચ્ચે મિનળ અને મુંજાલ,હંસા અને દેવ પ્રસાદ તેમજ ત્રિભુવન અને પ્રસન્ન સરખા પાત્રો ના પ્રેમ સંબંધોની ઉપકથાઓ વણાઇ છે.તેથી નવલકથા સુવાચ્ય બને છે.
*જય સોમનાથ ;-
મુસ્લિમ આક્રમણ કાર મહમુદ ગઝનીએ ઇ.સ.૧૦૨૪ માં ભારત પર આક્રમણ કરીને પશ્રિમના દરિયા કાંઠે આવેલા પુરાણ પ્રસિદ્ધ વિશ્વ વિખ્યાત સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી તેની મૂર્તીના ટુક્ડા કર્યા તેમજ અઢળક દ્રવ્ય સાથે મૂર્તિના ટુકડા પોતાને વતન લઇ ગયો એ ઇતિહાસસિદ્ધ્ વિગતોને ગુંથીને મુનશીએ આ નવલક્થા લખી છે. આક્રમણ સમયે રજપૂતોએ વીરતા દાખવી,એકત્ર થઇ ,શક્ય તેટલુ સોમનાથ ના મંદિરર્નું રક્ષણ કરવા પ્રયત્ન કર્યા. તે શૌર્ય ક્થાની પડ છે. વાર્તાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને ચૌલા નામની એક નર્ત્કી સાથેન પ્રણયની ક્થા આલેખન પામી છે. કથનાયિકા ચૌલા સોમનાથના પૂજારી ગંગ સર્વજ્ઞ અને ગંગાની પૂત્રી છે ગંગા દેવદાસી છે ચૌલા પણ દેવદાસી જ છે. ને તેણે મનોમન પોતાની જાતને ભગવાન સોમનાથને શ્રદ્દાપૂર્વક સમર્પીત કરી દીધી છે.
આ કથામાં ગઝનીના મહંમદનું આક્રમણ ,રાજપુતોનું શૌય, યુદ્દ્ વર્ણન, સોમનથના મંદિરનો વૈભવ,ભીમચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ , રણની આંધીનું વર્ણન ,બે બાજુના લશ્ક્રોનું વર્ણન વગેરે વિગતોનો સમાવેશ થાય છે.સજ્જન સામંત ઘોઘરાણા તેમના કૂળની પરાક્રમ ક્થા, ગંગસર્વજ્ઞની શ્રદ્દા સભર શીવભકિત , ગરજનના હમ્મીરનું રૌદ્દ્ વ્યકિતત્વ વગેરે મુનશીની રસળતી અને સ્ફૂર્તીલી શૈલીએ આલેખાયા છે.આ નવલાક્થામં મુનશીએ નોંધપાત્ર મૌલિકતા અને વિકાસ દાખવ્યા છે.
*સંદર્ભ:-
(૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ
(૨)ગુજરાતનો નાથ
(૩)જય સોમનાથ
-->
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:રાજકારણી]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૧માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]]
[[શ્રેણી:૧૮૮૭માં જન્મ]]
tpeu7p503p1tiooygrdgm21z9pcvrmr
ધરતીકંપ
0
1387
907796
907205
2026-11-17T05:15:16Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907796
wikitext
text/x-wiki
'''ધરતીકંપ''' ('''ભૂકંપ''' અથવા '''આંચકા''' તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ [[પૃથ્વી]] ([[:en:Earth|Earth]])નાં [[પડ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|પડો]] ([[:en:crust (geology)|crust]])માં અચાનક ઊર્જા મુકત થવાથી સર્જાતાં [[ધરતીકંપના તરંગો|ધુ્રજારીનાં કંપનો]] ([[:en:seismic wave|seismic wave]])નું પરિણામ છે.[[સીઝમોમીટર]] ([[:en:seismometer|seismometer]]) કે સીઝમોગ્રાફ નામે ઓળખાતા ભૂકંપમાપક યંત્ર દ્વારા ધરતીકંપ માપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ધરતીકંપની [[મોમેન્ટ મેગ્નીટયુડ સ્કેલ|જે-તે ક્ષણની તીવ્રતા]] ([[:en:Moment magnitude scale|moment magnitude]]) નોંધવામાં આવે છે અથવા તો વધુ પ્રચલિત એવા [[રિકટર મેગ્નીટયુડ સ્કેલ|રિકટર સ્કેલ]] ([[:en:Richter magnitude scale|Richter]])માં તેને માપવામાં આવે છે. ૩ અથવા તેનાથી ઓછી તીવ્રતાવાળા ધરતીકંપ મોટા ભાગે [[wikt:imperceptible|અતિસૂક્ષ્મ હોવાથી નોંધાતા નથી]] જયારે ૭ની તીવ્રતા ધરાવતા ધરતીકંપ ઘણા મોટા વિસ્તારમાં ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. ધ્રુજારીની તીવ્રતા સુધારેલા [[મેરકલ્લી ઇન્ટેન્સીટી સ્કેલ|મેરકલ્લી સ્કેલ]] ([[:en:Mercalli intensity scale|Mercalli scale]]) પર માપવામાં આવે છે.
ધ્રુજારી, આંચકા દ્વારા અને કોઈક વખત જમીન ખસેડીને ભૂકંપ ધરતીની સપાટી પર બહાર આવે છે. જયારે [[ભૂકંપ બિંદુ (એપિસેન્ટર)]] ([[:en:epicenter|epicenter]]) દરિયામાં કયાંક બહુ દૂર હોય ત્યારે ઘણી વખત સમુદ્ર તળ એટલું ખસે છે કે તેનાથી [[ત્સુનામી]] ([[:en:tsunami|tsunami]]) પેદા થાય છે. ભૂકંપથી ભૂસ્ખલન થઈ શકે છે અને કયારેક જવાળામુખી પણ જાગૃત થઈ શકે છે.
એકદમ સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, જેનાથી [[ભૂ-કંપન|ભૂ-કંપનો]] ([[:en:seismic wave|seismic wave]]) ઊભા થાય એવાધરતીના પેટાળમાં થતા કોઈ પણ પ્રકારના હલનચલનને દર્શાવવા માટે ''ધરતીકંપ'' શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. પછી ભલે તે કુદરતી [[અસાધારણ ઘટના|ઘટના]] ([[:en:phenomenon|phenomenon]]) હોય કે પછી માનવસર્જિત ઘટનાના કારણે સર્જાયાં હોય. મોટા ભાગે ભૂસ્તરોમાં [[ભૂસ્તરમાં ભંગાણ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|ભંગાણ]] ([[:en:Fault (geology)|faults]]) થવાથી ભૂકંપ પેદા થતા હોય છે પરંતુ જવાળામુખીના કારણે, ભૂસ્ખલનના કારણે, ખાણમાં બારુદ વિસ્ફોટો અને અણુકેન્દ્ર સંબંધી પ્રયોગોના કારણે પણ ભૂકંપ આવી શકે છે. ભૂકંપ જયાંથી પેદા થયો તે ભંગાણના બિંદુને તેનું [[કેન્દ્ર (ભૂકંપ)|કેન્દ્રબિંદુ]] ([[:en:focus (earthquake)|focus]]) કે [[ઉદ્ભવબિંદુ (હાયપોસેન્ટર)]] ([[:en:hypocenter|hypocenter]]) કહેવામાં આવે છે. બરાબર એની ઉપર જયાં આ ધ્રુજારી જમીનના સ્તરને અડે છે તેને [[ભૂકંપ બિંદુ (એપિસેન્ટર)]] ([[:en:epicenter|epicenter]]) કહેવામાં આવે છે.
[[ચિત્ર:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|300px|વૈશ્વિક ભૂકંપના [[ભૂકંપ બિંદું (એપિસેન્ટર)|એપિસેન્ટર્સ]] ([[:en:epicenter|epicenter]]), 1963 અને ; 1998]]
[[ચિત્ર:Global plate motion 2008-04-17.jpg|thumb|300px|right|પૃથ્વીના આંતર પોપડાઓનું ટેકટોનિક હલનચલન ]]
== કુદરતી ભૂકંપો ==
[[ચિત્ર:Fault types.png|thumb|right|ભંગાણના પ્રકારો]]
ટેકટોનિક ધરતીકંપો આ પૃથ્વી પર ગમે ત્યાં થઈ શકે છે. જયાં પણ [[ભંગાણનું સ્તર|ભંગાણના સ્તર]] ([[:en:fault plane|fault plane]]) ઊંચા થઈ શકે કે તૂટી શકે એટલી માત્રામાં સ્થતિસ્થાપક ઊર્જા સંગ્રહાઈ હોય ત્યાં આ ધરતીકંપો સર્જાતા હોય છે. પૃથ્વીની સૌથી વધુ સપાટી જેનાથી રચાઈ છે તે [[પરાવર્તન સીમા|પરાવર્તી]] ([[:en:Transform boundary|transform]]) પ્લેટ અથવા [[કેન્દ્રગામી સીમા|કેન્દ્રગામી]] ([[:en:Convergent boundary|convergent]]) પ્રકારની પ્લેટ છે. જો ઘર્ષણ વધારતી હોય તેવી કોઈ અનિયમિતતા અથવા [[ખરબચડું|ખરબચડાપણું]] ([[:en:Asperity|asperities]]) ન હોય તો આ પ્લેટો (પોપડાઓ) એકબીજા પર સહેલાઈથી અને [[અસિઝમીક ક્રીપ|ધરતીકંપના તરંગો ઉપજાવ્યા વિના]] ([[:en:Aseismic creep|aseismically]]) સરે છે. પરંતુ મોટા ભાગના પોપડાઓના છેડા આવું ખરબચડાપણું ધરાવતા હોય છે અને તેથી [[અથડાવું-સરકવું|અથડાવું-સરકવું જેવી ઘટના]] ([[:en:Stick-slip phenomenon|stick-slip behaviour]]) ઘટે છે.આવી રીતે જો પૃથ્વીના બે આંતર પોપડાઓના છેડા એકબીજામાં અટવાઈ જાય તો બે પોપડાઓના સતત હલનચલનથી તણાવ વધે છે અને તેથી પોપડાઓના એ છેડા પર ખાસ્સા પ્રમાણમાં ઊર્જા ઊભી થાય છે.જયાં સુધી છેડા પરનું ખરબચડાપણું તૂટી ન જાય ત્યાં સુધી તણાવ વધતો રહે છે અને પછી અચાનક છેડાનો અટવાઈ ગયેલો ભાગ છૂટીને ઊંચો થઈને બીજા સ્તર પર સરકે છે અને અત્યાર સુધી સંગ્રહાયેલી ઊર્જા છૂટી પડે છે. આ જે ઊર્જા મુકત થાય છે તે કેટલાક [[મૂળભૂત તત્ત્વ (સ્થૂળ વિજ્ઞાન)|મૂળભૂત તત્ત્વો]] ([[:en:Strain (materials science)|strain]]) [[ધરતીકંપના તરંગો|ધરતીકંપ સર્જતા તરંગો]] ([[:en:seismic waves|seismic waves]]), પોપડાઓના છેડા પરના ઘર્ષણથી પેદા થયેલી ગરમીના રૂપમાં છૂટા પડે છે જેનાથી ઘણી વાર પથ્થર/પહાડ પણ તૂટી જાય છે અને આમ ધરતીકંપ આવે છે. ધીમે ધીમે મોટું કદ લઈ રહેલા આ તણાવ અને ઘર્ષણ ઘણી વાર અચાનક ધરતીકંપમાં પરિણમતા નથી, જેને [[સ્થિતિસ્થાપકતાનો સિદ્ધાંત|સ્થિતિસ્થાપકતાનો સિદ્ધાંત (ઈલેસ્ટીક-રીબાઉન્ડ થીયરી)]] ([[:en:Elastic-rebound theory|Elastic-rebound theory]]) કહે છે. ધરતીકંપની કુલ ઊર્જામાંથી માત્ર 10 ટકા કે તેથી પણ ઓછી ઊર્જા સિઝમીક એનર્જી તરીકે છૂટી પડે છે તેવું અનુમાન છે.ધરતીકંપની મોટા ભાગની ઊર્જા પોપડાઓમાં [[ભાંગવું (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|ભંગાણ]] ([[:en:Fracture (geology)|fracture]]) પેદા કરવામાં વપરાઈ જાય છે અથવા તો પછી ઘર્ષણથી પેદા થતી ગરમીમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે. આમ, ધરતીકંપો પૃથ્વીની સંભવિત સ્થિતિસ્થાપક ઊર્જામાં ઘટાડો કરે છે અને તેના તાપમાનમાં વધારો કરે છે. જો કે આ બદલાવો, પૃથ્વીના પતાળમાં રહેલી અઢળક ગરમીની સરખામણીમાં નહિવત્ છે.<ref name="USGS1">{{cite web | last = Spence | first = William | coauthors = S. A. Sipkin, G. L. Choy | title = Measuring the Size of an Earthquake | publisher = [[United States Geological Survey]] | date = 1989 | url = http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php | access-date = 2006-11-03 | archive-date = 2010-08-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100804061757/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php | url-status = dead }}</ref>
=== ધરતીકંપ ભંગાણના પ્રકારો ===
ભંગાણના ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર છે જે ધરતીકંપ સર્જી શકે છેઃ સામાન્ય, વિરોધી (દબાણ) અને અથડામણ-સરવું.સામાન્ય અને વિરોધી ભંગાણ એ ડૂબવા-સરવાના ઉદાહરણ છે, જેમાં પોપડા [[અથડાવું અને ડૂબવું|નીચેની]] ([[:en:Strike and dip|dip]]) દિશામાં ધસે છે. તેમના આ હલનચલનમાં ઊભી ગતિવિધિ થાય છે.જયાં પૃથ્વીનો પોપડો [[વિસ્તૃત ટેકટોનિકસ|વિસ્તૃત]] ([[:en:Extensional tectonics|extended]]) થયેલો હોય, જેમ કે અપસારી (વિરોધી) સીમાઓ, ત્યાં સામાન્ય ભંગાણ થઈ શકે છે. જયાં પૃથ્વીનો પોપડો [[દબાણ કરતા ટેકટોનિકસ|સંકોચાયેલો]] ([[:en:Thrust tectonics|shortened]]) હોય, જેમ કે કેન્દ્રગામી સીમાઓ- આવા વિસ્તારોમાં વિરોધી ભંગાણ થઈ શકે છે.જયારે પૃથ્વીના પોપડાઓની બે બાજુઓ એકબીજાની પાછળ સમાંતરે સરતી હોય ત્યારે અથડામણ-સરવું પ્રકારનું ભંગાણ આ કરાડ પોપડાઓમાં થાય છે; આ પ્રકારના અથડામણ-સરવું પ્રકારના ભંગાણમાં વિશેષ રૂપે સીમાઓ બદલાતી હોય છે. પૃથ્વીના પોપડાઓના ઉપર-નીચે અને આજુ-બાજુ થતા હલનચલન એમ બંને પ્રકારની ગતિવિધિઓ ઘણા ધરતીકંપોના મૂળમાં જોવા મળી છે; જેને ત્રાંસમાં સરવું કહેવામાં આવે છે.
=== પોપડાઓની સરહદોથી દૂર ધરતીકંપ ===
જયારે કોઈ એક ખંડીય શિલાવરણમાં પૃથ્વીના પોપડાઓની સીમાઓ આવેલી હોય ત્યારે ઊભી થતી વિકૃતિ પોપડાની પોતાની સીમા કરતાં પણ વધુ મોટા વિસ્તારમાં ફેલાય છે.[[સન આન્દ્રેઝ ફોલ્ટ]] ([[:en:San Andreas fault|San Andreas fault]])ના ખંડીય પરાવર્તનના કિસ્સામાં, ફોલ્ટના વિસ્તાર (દા.ત. "બિગ બેન્ડ" ક્ષેત્ર)માં મુખ્ય અનિયમિતતાઓ અને સર્જાયેલા વધારાના ભાગના કારણે અનેક ધરતીકંપો થયા, જે પોપડાની સરહદોથી ઘણા દૂર હતા. [[નોર્થરીજ ધરતીકંપ]] ([[:en:Northridge earthquake|Northridge earthquake]])માં આ પ્રકારના વિસ્તારમાં આંધળા ધસારાની બાબત કારણભૂત હતી. પોપડાઓની કેન્દ્રગામી ત્રાંસી ગતિનું બીજું ઉદાહરણ [[ઝેગ્રોસ]] ([[:en:Zagros|Zagros]]) પર્વતમાળાના ઉત્તર-પશ્ચિમ વિસ્તારમાંથી પસાર થતી [[અરેબિયન પ્લેટ|અરેબિયન]] ([[:en:Arabian plate|Arabian]]) અને [[યુરેશિયન પ્લેટ]] ([[:en:Eurasian plate|Eurasian plate]])ની સરહદો વચ્ચે થતી અતિશય ત્રાંસી કેન્દ્રગામી ગતિનું છે. આ પોપડાની સીમા સાથે જોડાયેલો વધારાનો કે ઊંચો થયેલો ભાગ છેવટે એક હડસેલા સાથે છૂટો પડે છે અને સીમાની દક્ષિણપશ્ચિમના વિશાળ વિસ્તારને બરાબર કાટખૂણે ઘર્ષણમાં આવે છે. આ એકદમ સ્પષ્ટ અથડાવાની-સરવાની ક્રિયા છે જે તાજા ભંગાણની સાથોસાથ અને લગભગ પોપડાની સીમાને લગોલગ થાય છે.ધરતીકંપની [[કેન્દ્રીય તંત્ર|કેન્દ્રીય હિલચાલ]] ([[:en:focal mechanism|focal mechanism]]) થકી આ નિદર્શિત થાય છે.<ref>તેલેબિયન, એમ. જેકસન, જે.૨૦૦૪.ઈરાનની ઝેગ્રોસ પર્વતમાળામાં ધરતીકંપના કેન્દ્રીય તંત્રો અને તેની ઊંચાઈ ઘટવાની બાબતનું ફેરમૂલ્યાંકન.જિઓફિઝિકલ જર્નલ ઈન્ટરનેશનલ, ૧૫૬, પૃષ્ઠ ૫૦૬-૫૨૬</ref>
પાડોશી પ્લેટ સાથેના ઘર્ષણ અને કચરો ભેગો થવાથી અથવા દૂર (દા.ત. બરફ ઓગળવો) થવાના કારણે તમામ ટેકટોનિક પ્લેટોમાં આંતરિક તણાવ હોય છે. આ તણાવ એટલો થઈ શકે છે કે જેના કારણે હાલના સ્તરોમાં ભંગાણ પડે અને પરિણામે [[આંતરસ્તરીય ધરતીકંપ]] ([[:en:intraplate earthquake|intraplate earthquake]]) સર્જાય.<ref>{{Cite book|last=Noson, Qamar, and Thorsen|date=1988|title=Washington State Earthquake Hazards: Washington State Department of Natural Resources|publisher=Washington Division of Geology and Earth Resources Information Circular 85}}</ref>
=== છીછરા અને તીવ્ર કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો ===
મોટા ભાગના ટેકટોનિક ધરતીકંપો પૃથ્વીના પેટાળમાં અમુક કિલોમીટર ઊંડે આવેલા અગ્નિના વલય પરથી ઉદ્ભવતા હોય છે. 70 કિ.મી.થી ઓછા ઊંડાણે કેન્દ્રબિંદું ધરાવતા ધરતીકંપોને "છીછરા-કેન્દ્રવાળા" ધરતીકંપ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જયારે 70થી 300 કિ.મી.નું કેન્દ્રીય ઊંડાણ ધરાવતા ધરતીકંપોને "મધ્યમ-કેન્દ્રવાળા" અથવા તો "મધ્યમ કક્ષા"ના ધરતીકંપો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એવા [[સબડકશન|સબડકશન ક્ષેત્રો]] ([[:en:Subduction|subduction zones]]), જયાં જૂનાં અને ઠંડા [[દરિયાઈ પોપડો|દરિયાઈ પોપડાઓ]] ([[:en:oceanic crust|oceanic crust]]), બીજી ટેકટોનિક પ્લેટની નીચે સરતા હોય છે, ત્યાં ઘણા વધારે ઊંડાણ ધરાવતા (300થી 700 કિ.મી. ઊંડાણે) [[તીવ્ર કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો|તીવ્ર-કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો]] ([[:en:Deep focus earthquake|deep-focus earthquake]]) સર્જાઈ શકે છે. <ref>{{cite web
| publisher=USGS
| title = M7.5 Northern Peru Earthquake of 26 September 2005
| year=
| pages =
| publisher =
| date =
| url = ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf
| format= pdf
| access-date = 2008-08-01 }}</ref>સબડકશનના આવા ભૂકંપની રીતે સક્રિય એવા વિસ્તારોને [[વદાતી-બેનીઓફ ક્ષેત્ર|વાદતી-બેનીઓફ ક્ષેત્રો]] ([[:en:Wadati-Benioff zone|Wadati-Benioff zone]]) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તીવ્ર-કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો એટલા ઊંડાણે ઉદ્ભવે છે જયાં પોપડાનું [[શિલાવરણ |શિલાવરણ]] ([[:en:lithosphere|lithosphere]]) ઊંચા તાપમાન અને દબાણને કારણે બરડ રહેતું નથી. જયારે [[ઓલિવીયન |ઓવિલિયન]] ([[:en:olivine|olivine]]) માળખું, [[સ્પાઈનેલ |સ્પાઈનેલ]] ([[:en:spinel|spinel]]) માળખામાં [[તબક્કાવાર રૂપાંતરણ|તબક્કાવાર રૂપાંતરિત]] ([[:en:phase transition|phase transition]]) થતું હોય ત્યારે તીવ્ર-કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો સર્જાવાની સંભાવના ઊભી થાય છે.<ref name="olivine">{{cite journal
| last = Greene
| first = H. W.
| authorlink =
| coauthors = Burnley, P. C.
| title = A new self-organizing mechanism for deep-focus earthquakes
| journal = Nature
| volume = 341
| issue =
| pages = 733–737
| publisher =
| date = 26 October 1989
| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-26_341_6244/page/733
| doi = 10.1038/341733a0
| id =
| access-date = | issn=0028-0836}}</ref>
=== ધરતીકંપો અને જવાળામુખી ===
જવાળામુખી ધરાવતા વિસ્તારોમાં વારંવાર ધરતીકંપ થતા હોય છે. આવા વિસ્તારોમાં ટેકટોનિક ભંગાણો અને [[જવાળામુખી]] ([[:en:volcano|volcano]])માં [[લાવા]] ([[:en:magma|magma]])ના હલનચલન એમ બંને કારણોસર ભૂકંપ આવી શકે છે. આવા ધરતીકંપ જવાળામુખી ફાટવાની ચેતવણીરૂપ હોય છે, ઉ.દા. [[1980 સ્ટે. હેલન્સ પર્વતમાં જવાળામુખીનું ફાટવું|1980માં [[સ્ટે. હેલન્સ પર્વત]] ([[:en:Mount St. Helens|Mount St. Helens]]) પર ફાટેલ]] ([[:en:1980 eruption of Mount St. Helens|eruption of 1980]]) જવાળામુખી. <ref>{{Cite book|last=Foxworthy and Hill|date=1982|title=Volcanic Eruptions of 1980 at Mount St. Helens, The First 100 Days: USGS Professional Paper 1249|url=https://archive.org/details/bwb_C0-ASM-592}}</ref>
=== ધરતીકંપના એકથી વધુ બનાવો ===
મોટા ભાગના ધરતીકંપ એકબીજા સાથે સ્થળ અને સમય સંદર્ભે સંબંધિત હોય છે અને કોઈક શ્રેણીનો ભાગ હોય છે. <ref name=WAAFEC>{{Cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|title=What are Aftershocks, Foreshocks, and Earthquake Clusters?}}</ref>
==== અનુવર્તી આંચકાઓ ====
ધરતીકંપના મુખ્ય આંચકા પછી આવતાં આંચકાઓને અનુવર્તી આંચકાઓ કહેવામાં આવે છે, જે એક પ્રકારના ધરતીકંપ જ છે. ધરતીકંપનો મુખ્ય આંચકો આવ્યો હોય તે જ વિસ્તારમાં આ અનુવર્તી આંચકાઓ આવતા હોય છે પરંતુ હંમેશાં ઓછી તીવ્રતા ધરાવતા હોય છે. જો આ અનુવર્તી આંચકો, ધરતીકંપના મુખ્ય આંચકા કરતાં વધુ તીવ્રતાવાળો હોય તો એ આંચકાને ધરતીકંપનો મુખ્ય આંચકો ગણવામાં આવે છે અને તેની પહેલાં ગણાતા મુખ્ય આંચકાને [[પ્રથમ આંચકો|પ્રથમ આંચકા]] ([[:en:foreshock|foreshock]]) તરીકે ફરીથી પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવે છે.વિસ્થાપિત [[ભંગાણ સ્તર]] ([[:en:fault plane|fault plane]]) ધરતીકંપના મુખ્ય આંચકાની અસરો સાથે ગોઠવાય તે દરમ્યાન તેની આજુબાજુના પોપડામાં અનુવર્તી આંચકાઓ આવતા હોય છે. <ref name=WAAFEC/>
==== ધરતીકંપોની હારમાળા ====
[[ચિત્ર:MexicaliEarthquakeSwarm.gif|thumb|200px|right|મેકસીકલી નજીક ફેબુ્રઆરી 2008માં આવેલા હારબંધ ધરતીકંપો ]]
ચોક્કસ વિસ્તારમાં કોઈક ટૂંકા સમયગાળા દરમ્યાન જો શ્રેણીબદ્ધ [[ધરતીકંપ|ધરતીકંપો]] ([[:en:earthquake|earthquake]]) આવે તો તેને ધરતીકંપોની હારમાળા કહે છે. ધરતીકંપોની આ હારમાળા, ધરતીકંપના [[અનુવર્તી આંચકો|અનુવર્તી આંચકા]] ([[:en:aftershock|aftershock]]) કરતાં જુદી છે; આ હારમાળામાં આવેલા તમામ ધરતીકંપોમાં એક પણ આંચકાને મુખ્ય ધરતીકંપ કહી શકાતો નથી, કારણ કે એક પણ આંચકો બીજા કરતાં નોંધનીય કહેવાય તેટલી વધુ તીવ્રતા ધરાવતો હોતો નથી. આવી ધરતીકંપોની હારમાળાનું એક ઉદાહરણ 2004માં [[યલોસ્ટોન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] ([[:en:Yellowstone National Park|Yellowstone National Park]])માં આવેલ ધરતીકંપો ગણાવી શકાય. <ref>{{Cite web|url=http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html|title=Earthquake Swarms at Yellowstone|publisher=[[USGS]]|access-date=2008-09-15|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513060550/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html|url-status=dead}}</ref>
==== ધરતીકંપના વાવાઝોડાં ====
ઘણીવાર [[ધરતીકંપનું વાવાઝોડું|ધરતીકંપોનું વાવાઝોડું]] ([[:en:earthquake storm|earthquake storm]]) કહી શકાય તેવી રીતે ઘણા ધરતીકંપો આવે છે, દરેક ધરતીકંપ તેની પહેલાંના કંપોના કારણે કે તેમના કારણે સર્જાયેલા તણાવને હળવા કરવા માટે આવતો હોય છે. ધરતીકંપના [[અનુવર્તી આંચકો|અનુવર્તી આંચકા]] ([[:en:aftershock|aftershock]])ની જેમ છતાં ભંગાણના અડોઅડના ભાગે અનુભવાતા આ ધરતીકંપો ઘણી વખત વર્ષોના સમયગાળામાં પથરાયેલા જોઈ શકાય છે; અને તેમાંના કેટલાક પછી આવેલા ધરતીકંપો પહેલાં અનુભવાયેલા ધરતીકંપ જેટલી જ તીવ્રતાવાળા કે તેટલું જ નુકસાન પહોંચાડે છે. 20મી સદીમાં તુર્કીમાં આવેલ [[ઉત્તર એનાટોલિયન ભંગાણ (ફોલ્ટ)]] ([[:en:North Anatolian Fault|North Anatolian Fault]]) પર ત્રાટકેલા લગભગ ડઝનેક જેટલા ધરતીકંપોમાં આવી ભાત જોવા મળી હતી અને મધ્ય પૂર્વમાં આવેલા જૂના અનિયમિત, મોટા ધરતીકંપો માટે તેમના પરથી ધારણા બાંધવામાં આવી હતી. <ref>{{cite journal | title = Poseidon’s Horses: Plate Tectonics and Earthquake Storms in the Late Bronze Age Aegean and Eastern Mediterranean | journal = [[Journal of Archaeological Science]] | year = 2000 | author = Amos Nur | issn = 0305-4403 | volume = 27 | pages = 43–63 | url = http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf | doi = 10.1006/jasc.1999.0431 | access-date = 2009-06-10 | archive-date = 2009-03-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml | title = Earthquake Storms | work = [[Horizon (BBC TV series)|Horizon]] | date = 9pm 1 April 2003 | access-date = 2007-05-02 }}</ref>
== આવર્તનની સંખ્યા અને તીવ્રતા ==
અમેરિકાના [[કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:California|California]]) અને [[અલાસ્કા]] ([[:en:Alaska|Alaska]]) તેમ જ [[ગુએટમાલા]] ([[:en:Guatemala|Guatemala]]) જેવા વિશ્વના અનેક સ્થળોએ લગભગ સતત નાના ધરતીકંપો આવતા રહ્યા છે.[[ચીલે]] ([[:en:Chile|Chile]]), [[પેરુ]] ([[:en:Peru|Peru]]), [[ઈન્ડોનેશિયા]] ([[:en:Indonesia|Indonesia]]), [[ઈરાન]] ([[:en:Iran|Iran]]), [[પાકિસ્તાન]] ([[:en:Pakistan|Pakistan]]), [[પોર્ટુગલ]] ([[:en:Portugal|Portugal]])માં આવેલ [[એઝોર્સ]] ([[:en:Azores|Azores]]), [[તુર્કી]] ([[:en:Turkey|Turkey]]), [[ન્યૂઝીલેન્ડ|ન્યૂઝીલેન્]] ([[:en:New Zealand|New Zealand]])ડ, [[ગ્રીસ]] ([[:en:Greece|Greece]]), ઈટાલી અને જાપાન- ધરતીકંપ લગભગ ગમે ત્યાં આવી શકે- [[ન્યૂ યોર્ક સિટી|ન્યૂ યોર્ક શહેર]] ([[:en:New York City|New York City]]), [[લંડન]] ([[:en:London|London]]) અને ઓસ્ટ્રેલિયા પણ બાકાત નહીં. <ref>
{{cite web
| url=http://earthquake.usgs.gov/
| title=Earthquake Hazards Program
| publisher=[[USGS]]
| access-date=2006-08-14
}}</ref>મોટા ધરતીકંપો લાંબા ગાળો આવે છે, [[ગુટેનબર્ગ-રીકટર નિયમ|આવર્તનની ઝડપ]] ([[:en:Gutenberg-Richter law|exponential]]) સાપેક્ષે જોઈએ તો એક ચોક્કસ સમયગાળામાં આવેલ 4ની તીવ્રતાવાળા ધરતીકંપોની સંખ્યા, ૫ની તીવ્રતાવાળા ધરતીકંપ કરતાં દસ ગણી વધારે છે. (ધરતીકંપની ઓછી સંભાવના ધરાવતા) યુનાઈટેડ કિંગડમમાં, આવેલા ધરતીકંપોના આવર્તનોની સામાન્ય ગણતરી આ મુજબ હતી-
3.7 - 4.6ની તીવ્રતાનો ધરતીકંપ દર વર્ષે, 4.7 - 5.5ની તીવ્રતાનો એક ધરતીકંપ દર 10 વર્ષે, અને 5.6 કે તેથી વધુ તીવ્રતા ધરાવતો ધરતીકંપ દર 100 વર્ષે. <ref>{{Cite web |url=http://www.quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm |title=યુ.કે.માં ધરતીકંપની સંભાવના અને ભૂકંપજન્યતા |access-date=2009-06-10 |archive-date=2010-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101106121058/http://quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm |url-status=dead }}</ref> આ [[ગુટેનબર્ગ-રિકટર નિયમ]] ([[:en:Gutenberg-Richter law|Gutenberg-Richter law]])નું એક ઉદાહરણ છે.
1931માં 350 સિઝમિક સ્ટેશનો હતાં, આજે તેની સંખ્યા હજારોમાં છે. આ સ્ટેશનોના પરિણામે નજીકના ભૂતકાળમાં ઘણા ધરતીકંપો નોંધાયા. જો કે તેના પરથી ધરતીકંપોનું પ્રમાણ વધ્યું એવું કહી શકાય નહીં, માત્ર સાધન/તકનિકમાં આવેલા ધરખમ સુધારાથી હવે તે નોંધવા શકય બન્યા છે, તેવું કહી શકાય. છેક 1900થી, પૃથ્વી પર સરેરાશ દર વર્ષે, 18 મોટા (7.0-7.9ની તીવ્રતા ધરાવતા) ધરતીકંપો અને એક ખૂબ મોટો (8.0 કે તેથી વધુ તીવ્રતા ધરાવવતો) ધરતીકંપ આવતા રહ્યા હશે એવું [[યુ.એસ.જી.એસ. (USGS)|યુ.એસ.જી.એસ.]] ([[:en:USGS|USGS]])નું અનુમાન છે અને તેમના મતે આ સરેરાશ પ્રમાણમાં ઘણી સ્થિર છે. <ref>{{cite web
| title=Common Myths about Earthquakes
| url=http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&faqID=110
| publisher=[[USGS]]
| access-date=2006-08-14
| archive-date=2009-05-09
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090509070602/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6
| url-status=dead
}}</ref>છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં, દર વર્ષે આવતા મોટા ધરતીકંપોની સંખ્યામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ તેને એક વ્યવસ્થિત ચીલો ગણવાને બદલે માત્ર [[આંકડાશાસ્ત્રીય ચઢ-ઉતર]] ([[:en:statistical fluctuation|statistical fluctuation]]) ગણવામાં આવી રહી છે.યુ.એસ.જી.એસ. પાસેથી ધરતીકંપોની તીવ્રતા અને આવર્તનો/સમયગાળા વિશેની વધુ વિગતવાર આંકડાકીય માહિતી ઉપલબ્ધ છે. <ref>{{cite web
| title=Earthquake Facts and Statistics: Are earthquakes increasing?
| url=http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html
| publisher=[[USGS]]
| access-date=2006-08-14
| archive-date=2006-08-12
| archive-url=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html
| url-status=dead
}}</ref>
વિશ્વના મોટા ભાગના ધરતીકંપો (90%, સૌથી મોટા ધરતીકંપોમાંથી 81%) 40,000 કિ.મી. લાંબી, ઘોડા આકારની [[પૅસિફિક રિંગ ઓફ ફાયર|સરકમ-પૅસિફિક સિઝમિક પટ્ટી]] ([[:en:Pacific Ring of Fire|circum-Pacific seismic belt]])માં આવે છે, જે [[પૅસિફિક રિંગ ઓફ ફાયર]] ([[:en:Pacific Ring of Fire|Pacific Ring of Fire]]) તરીકે પણ જાણીતી છે. [[પૅસિફિક પ્લેટ]] ([[:en:Pacific Plate|Pacific Plate]])ના મોટા ભાગના હિસ્સા આ રિંગથી બંધાયા છે.<ref>{{cite web
| title=Historic Earthquakes and Earthquake Statistics: Where do earthquakes occur?
| url=http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=11&faqID=95
| publisher=[[USGS]]
| access-date=2006-08-14
| archive-date=2006-09-25
| archive-url=https://web.archive.org/web/20060925142008/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=11&faqID=95
| url-status=dead
}}</ref><ref>{{cite web
| url=http://earthquake.usgs.gov/learning/glossary.php?termID=150
| publisher=[[USGS]]
| title=Visual Glossary - Ring of Fire
| access-date=2006-08-14
| archive-date=2006-08-28
| archive-url=https://web.archive.org/web/20060828152638/http://earthquake.usgs.gov/learning/glossary.php?termID=150
| url-status=dead
}}</ref>[[હિમાલય પર્વતમાળા]] ([[:en:Himalayan Mountains|Himalayan Mountains]]) જેવી કેટલીક બીજી પ્લેટની સરહદો પર પણ ભારે ધરતીકંપો સર્જાવાની શકયતા હોય છે.ધરતીકંપ માનવસર્જિત કારણોથી પણ આવી શકે છે જેમ કે નદી પર ખૂબ મોટા [[નદી પરનો બંધ|બંધ]] ([[:en:dam|dam]]) બાંધવા, મોટી [[ઈમારત|ઈમારતો]] ([[:en:building|building]]) બાંધવી, પાતાળ [[પાણીનો (પાતાળ) કૂવો|કૂવા]] ([[:en:water well|well]])ઓ ખોદવા અને તેમાં દ્રવ્ય દાખલ કરવું, [[કોલસાની ખાણ|કોલસાની ખાણો]] ([[:en:coal mining|coal mining]]) ખોદવી અને [[તેલનો કૂવો|તેલના કૂવા ખોદવાથી]] ([[:en:oil well|oil drilling]]) ધરતીકંપની શકયતા વધે છે.<ref>{{cite news|author=Madrigal, Alexis|title=Top 5 Ways to Cause a Man-Made Earthquake|url=http://blog.wired.com/wiredscience/2008/06/top-5-ways-that.html|date=4 June 2008|work=Wired News|publisher=CondéNet|access-date=2008-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409163136/http://blog.wired.com/wiredscience/2008/06/top-5-ways-that.html|archive-date=2009-04-09|url-status=dead}}</ref>
ધરતીકંપનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોમાં વસેલા અને સતત વિકસતા [[મેકિસકો સિટી|મેકિસકો શહેર]] ([[:en:Mexico City|Mexico City]]), [[ટોકયો]] ([[:en:Tokyo|Tokyo]]) કે [[તહેરાન]] ([[:en:Tehran|Tehran]]) જેવાં [[મહાનગર|મહાનગરો]] ([[:en:Megacity|mega-cities]]) માટે ધરતીકંપ નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે અહીં માત્ર એક ધરતીકંપમાં 30 લાખ લોકોનો જીવ જઈ શકે તેમ છે. <ref>[http://cires.colorado.edu/~bilham/UrbanEarthquakesGlobal.html વિશ્વનાં શહેરો પર તોળાતું ધરતીકંપનું જોખમ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iranian.ws/iran_news/publish/article_23761.shtml |title=ઈરાન અને અન્ય વિકાસશીલ દેશોમાં ધરતીકંપ સંદર્ભે સલામતીનાં પગલાં |access-date=2009-06-10 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920132417/http://www.iranian.ws/iran_news/publish/article_23761.shtml |url-status=dead }}</ref>
== ધરતીકંપની અસરો ==
[[1755નો લિસ્બનનો ધરતીકંપ|1755ના લિસ્બન ધરતીકંપે]] ([[:en:1755 Lisbon earthquake|1755 Lisbon earthquake]]) [[લિસ્બન]] ([[:en:Lisbon|Lisbon]])માં સર્જેલી તારાજી [[ચિત્ર:1755 Lisbon earthquake.jpg|thumb|400px|1755ના તાંબાની કોતરણી ધરાવતા ચિત્રમાં કંડારેલી જોવા મળે છે.બંદરમાં નાંગરેલા વહાણોને [[ત્સુનામી]] ([[:en:tsunami|tsunami]]) ડુબાડે છે.]]
ધરતીકંપની અનેક અસરો/પરિણામો હોય છે, તેમાંની કેટલીક નીચે મુજબ છે-
=== જમીન ધ્રુજાવવી અને ફાટ પાડવી ===
ધ્રુજારી અને જમીનમાં ફાટ પડવી એ ધરતીકંપની મુખ્ય અસરો છે અને તેના કારણે ઈમારતો અને તેના જેવા અન્ય માળખાઓને વત્તા કે ઓછા અંશે સૈદ્વાંતિક રીતે નુકસાન પહોંચે છે. ધરતીકંપની અસરો સ્થાનિક ધોરણે કેટલી તીવ્રતા ધારણ કરે છે તેનો આધાર ઘણી બાબતો પર રહે છે, જેમ કે ધરતીકંપની [[તીવ્રતાનો રિકટર માપદંડ|તીવ્રતા]] ([[:en:Richter magnitude scale|magnitude]]), [[ભૂકંપબિંદુ (એપિસેન્ટર)|ભૂકંપબિંદુ]] ([[:en:epicenter|epicenter]])થી સ્થળનું અંતર, અને ધરતીકંપના [[તરંગ પ્રસાર|તરંગને વધુ જોરથી કે ઘટાડીને પ્રસારતી]] ([[:en:wave propagation|wave propagation]]) સ્થળની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અને ભૂરચનાકીય પરિસ્થિતિ.<ref>{{Cite web |url=http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html |title=ધ્રુજતી જમીન અંગે, એસોસિએશન ઓફ બેય એરિયા ગવર્મેન્ટ્સ, સાન ફ્રાન્સિસકોના 1995,1998નો અહેવાલ (2003 પ્રમાણે અદ્યતન) |access-date=2009-06-10 |archive-date=2009-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090921082202/http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html |url-status=dead }}</ref>જમીનની ધ્રુજારી જમીનના [[વેગ વધવો|વેગ]] ([[:en:acceleration|acceleration]]) પરથી માપવામાં આવે છે.
ચોક્કસ પ્રકારના સ્થાનિક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય, ભૂરચનાકીય અને ભૂ-આકૃતિક પરિમાણોના કારણે, ધરતીકંપ ઓછી-તીવ્રતાવાળો હોય તો પણ, ધરતીકંપના તરંગોને ઝીલી જમીનની સપાટી પર ખાસ્સી ધ્રુજારી પહોંચાડે તેવું બની શકે. આ અસરને સ્થાનિક કે સ્થળ પરથી થતો વધુ પ્રસાર કહેવામાં આવે છે. આ કિસ્સામાં [[ધરતીકંપને લગતું (સીઝમિક)|ધરતીકંપ]] ([[:en:seismic|seismic]])ના તરંગો ઊંડી, સખત જમીનમાંથી, ઉપરની ઢીલી જમીન સુધી પ્રસરે છે અને ત્યારે ત્યાંની ભૌગોલિક અને ભૌમિતિક સંરચના મુજબ ધરતીકંપના કંપનો વધતી કે ઓછી માત્રામાં ત્યાં કેન્દ્રિત થવાથી આવું બનતું હોય છે.
ભંગાણ (ફોલ્ટ)ના રસ્તામાં જમીનની સપાટી પર પડેલી ફાટ જોઈ શકાય તેવી અને ઘણી વાર જમીનના બે સ્તરોને જુદા કરતી નાખતી હોય છે. મોટા ધરતીકંપોમાં આવી ફાટ અમુક મીટર સુધીની હોઈ શકે છે.[[નદી પરના બંધ|બંધ]] ([[:en:dams|dams]]), પુલ અને [[અણુશકિત મથકો]] ([[:en:nuclear power stations|nuclear power stations]]) જેવાં વિશાળ ઈજનેરી માળખાઓ માટે જમીનમાં પડતી ફાટ મોટું જોખમ ઊભું કરે છે. તેથી અત્યારે હાલના ભંગાણ રેખાના નકશા અને જે-તે માળખાના આયુષ્ય દરમ્યાન કોઈ જમીન ફાટવાની શકયતા છે કે કેમ તે કાળજીપૂર્વક તપાસવું ખૂબ અગત્યનું બને છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf |title=જમીનની સપાટી પર ફાટ પડવાથી પેદા થતા નુકસાનોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટેની માર્ગદર્શિકાઓ, કેલિફોર્નિયા જિઓલોજિકલ સર્વે |access-date=2009-06-10 |archive-date=2009-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009065422/http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf |url-status=dead }}</ref>
=== ભૂસ્ખલન અને હિમપ્રપાત ===
ધરતીકંપની જેમ જ, ભૂસ્ખલન એવું ભૂસ્તરીય સંકટ છે જે વિશ્વના ગમે તે સ્થળે ઘટી શકે છે. જબરજસ્ત તોફાનો, ધરતીકંપ, જવાળામુખી, મોજાઓનું તટવર્તી તોફાન અને દાવાનળ એ તમામ જમીનના ઢોળાવને અસ્થિર બનાવે છે.તત્કાળ બચાવની કામગીરી ચાલતી હોય ત્યારે પણ ભૂસ્ખલનનું જોખમ રહે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.usgs.gov/hazards/landslides/|title=Natural Hazards - Landslides|publisher=[[USGS]]|access-date=2008-09-15}}</ref>
=== અગ્નિ ===
[[1906નો સાન ફ્રાન્સિસકોનો ધરતીકંપ|1906ના સાન ફ્રાન્સિસકોના ધરતીકંપ]] ([[:en:1906 San Francisco earthquake|1906 San Francisco earthquake]])થી લાગેલી [[ચિત્ર:Sfearthquake3b.jpg|thumb|400px|right|આગ]]
ધરતીકંપ પછી [[વીજળીની લાઈનો]] ([[:en:electric power|electrical power]]) તૂટવાથી કે ગેસ લાઈન તૂટવાથી [[આગ]] ([[:en:fire|fire]]) લાગી શકે છે. પાણીના જોડાણો તૂટી જવાથી અને દબાણ ઘટી ગયું હોવાથી, એક વાર આગ લાગે પછી તેને ફેલાતી અટકાવવી ખૂબ મુશ્કેલ બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[1906નો સાન ફ્રાન્સિસકોનો ધરતીકંપ|1906ના સાન ફ્રાન્સિસકોના ધરતીકંપ]] ([[:en:1906 San Francisco earthquake|1906 San Francisco earthquake]])માં, ધરતીકંપથી જેટલી જાનહાનિ થઈ તેનાથી વધુ જાનહાનિ આગના કારણે થઈ હતી.<ref>{{Cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php|title=The Great 1906 San Francisco earthquake of 1906|publisher=[[USGS]]|access-date=2008-09-15|archive-date=2015-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151201191935/http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php|url-status=dead}}</ref>
=== માટીનું પીઘળવું ===
ધ્રુજારીને કારણે માટીના પાણીથી સંતૃપ્ત થયેલા [[દાણાદાર]] ([[:en:granular|granular]]) કણો (રેતી જેવા) ક્ષણિક સમય માટે પોતાની શકિત ગુમાવે છે અને [[ઘન]] ([[:en:solid|solid]])માંથી [[પ્રવાહી]] ([[:en:liquid|liquid]]) રૂપમાં બદલાય છે. આમ ધરતીકંપ થાય ત્યારે [[માટીનું પીઘળવું|માટી પીઘળે]] ([[:en:Soil liquefaction|Soil liquefaction]]) છે.માટી પીઘળવાથી ઈમારતો અથવા પુલ જેવા સખત માળખાઓ આવી પોચી બનેલી જમીનમાં નમી પડે છે કે અંદર ધસી જાય છે. ધરતીકંપની આ એક ભયંકર અસર ગણી શકાય.ઉદાહરણ તરીકે, [[1964નો અલાસ્કાનો ધરતીકંપ|1964ના અલાસ્કાના ધરતીકંપ]] ([[:en:1964 Alaska earthquake|1964 Alaska earthquake]]) વખતે માટી ઓગળવાને કારણે ઘણી ઈમારતો જમીનમાં ઊતરી ગઈ હતી, અને પછી પોતાની પર જ પડીને કાટમાળમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી.<ref>{{Cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1964_03_28.php|title=Historic Earthquakes -1946 Anchorage Earthquake|publisher=[[USGS]]|access-date=2008-09-15|archive-date=2011-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623111831/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1964_03_28.php|url-status=dead}}</ref>
=== ત્સુનામી ===
[[ચિત્ર:2004-tsunami.jpg|thumb|left|200px|[[2004નો ભારતીય મહાસમુદ્રમાં આવેલો ધરતીકંપ|2004માં ભારતીય મહાસમુદ્રમાં આવેલા ધરતીકંપ]] ([[:en:2004 Indian Ocean earthquake|2004 Indian Ocean earthquake]])થી સર્જાયેલી ત્સુનામી]]
સમુદ્રમાં ખૂબ મોટા કદના પાણીની ગતિવિધિમાં આવેલા કોઈ ઓચિંતા, અણધાર્યા બદલાવથી ખૂબ ઊંચાં, લાંબી તરંગ-લંબાઈ ધરાવતા, ખૂબ મોટાં મોજાં ઉદ્ભવે છે જેને ત્સુનામી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ખુલ્લા મહાસમુદ્રમાં આવા ત્સુનામી મોજાંઓની ટોચ 100 કિ.મી.ને વટાવી જાય છે અને મોજાં વચ્ચેનો સમયગાળો પાંચ મિનિટથી લઈને એક કલાક સુધીનો હોઈ શકે છે. આવાં ત્સુનામી પાણીના ઊંડાણ મુજબ દર કલાકે 600-800 કિ.મી.ની ઝડપે અંતર કાપે છે. ધરતીકંપના પરિણામે કે પછી દરિયામાં થયેલા ભૂસ્ખલનને કારણે સર્જાયેલાં મોટાં મોજાં ગણતરીની ક્ષણોમાં કાંઠાના વિસ્તારોમાં ફરી વળે છે.ત્સુનામી ખુલ્લા સમુદ્રમાં હજારો કિલોમીટરનું અંતર કાપી શકે છે અને જે ધરતીકંપના પરિણામે તે સર્જાયાં હોય તેના કલાકો પછી દૂર દૂરના કિનારાઓ પર તારાજી સર્જે છે. <ref name=Noson>{{Cite book|last=Noson, Qamar, and Thorsen|publisher=Washington State Earthquake Hazards|date=1988|title=Washington Division of Geology and Earth Resources Information Circular 85}}</ref>
સામાન્ય રીતે, રિકટર સ્કેલ પર ૭.૫થી ઓછી તીવ્રતા દર્શાવતા ધરતીકંપોથી ત્સુનામી સર્જાતાં નથી. જો કે, તે સિવાયના કિસ્સાઓમાં પણ ત્સુનામી સર્જાયાનું નોંધાયું છે, છતાં સૌથી વિનાશક ત્સુનામી 7.5 કરતાં વધુ તીવ્રતા ધરાવતા ધરતીકંપોથી સર્જાય છે.<ref name=Noson/>
ત્સુનામી સામાન્ય ભરતીઓટના મોજાંઓ કરતાં જુદા હોય છે. સામાન્ય મોજાંમાં પાણી જેમ ગોળ ગોળ વહે છે તેની જગ્યાએ ત્સુનામીમાં પાણી સીધેસીધું વહે છે. ધરતીકંપ કારણે દરિયામાં થયેલા ભૂસ્ખલનથી પણ ત્સુનામી પેદા થઈ શકે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.weatherwizkids.com/earthquake1.htm|last=Wicker, Crystal|title=Earthquakes|publisher=Crystal Wicker/Weather Wiz Kids}}</ref>
=== પૂર ===
ઊભરાઈને જમીન પર વહી આવતા પાણીના કોઈ પણ જથ્થાને પૂર કહેવાય. <સંદર્ભ> [[એમએસએન (MSN) એન્કાર્ટા]] ([[:en:MSN Encarta|MSN Encarta]]) શબ્દકોશ. [http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861612277 પૂર]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204203836/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861612277 |date=2011-02-04 }}[[2006-12-28]] ([[:en:2006-12-28|2006-12-28]])ના કરાયેલો સુધારો > જયારે પાત્ર જેમ કે નદી કે તળાવમાંનું પાણીનું કદ તેની ક્ષમતા કરતાં વધી જાય અને તેથી તેમાંનું કેટલુંક પાણી તેના સામાન્ય કિનારા છોડી બહાર વહી જાય છે ત્યારે સામાન્ય રીતે પૂર આવ્યું કહેવાય. છતાં, જો ધરતીકંપથી બંધને નુકસાન પહોંચે તેવા કિસ્સામાં પૂર ધરતીકંપની આડઅસર પણ હોઈ શકે છે.ધરતીકંપના કારણે બંધની નદીઓના કિનારા ધસી પડી શકે છે, જે પછીથી તૂટી પડવાના કારણે પૂર આવી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm|title=Notes on Historical Earthquakes|publisher=[[British Geological Survey]]|access-date=2008-09-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516173115/http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm|url-status=dead}}</ref>
[[ઉસોઈ બંધ]] ([[:en:Usoi Dam|Usoi Dam]]) તરીકે જાણીતો એકવાર ધરતીકંપને કારણે રચાયેલો [[ભૂસ્ખલન બંધ]] ([[:en:landslide dam|landslide dam]]), જો ભવિષ્યમાં કોઈ ધરતીકંપના કારણે તૂટે તો [[તજીકિસ્તાન]] ([[:en:Tajikistan|Tajikistan]])ના [[સારેઝ તળાવ]] ([[:en:Sarez Lake|Sarez Lake]])ના તળપ્રદેશમાં ભારે વિનાશક એવું પૂર આવી શકે છે.એક અંદાજ મુજબ આ પૂરથી લગભગ ૫૦ લાખ લોકોને અસર પહોંચે તેમ છે. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3120693.stm|title=Fresh alert over Tajik flood threat|date=2003-08-03|work=[[BBC News]]|access-date=2008-09-15}}</ref>
=== મનુષ્યનો પ્રભાવ ===
ધરતીકંપો [[રોગ]] ([[:en:disease|disease]]), મૂળભૂત જરૂરિયાતોનો અભાવ, જાનહાનિ, વીમાના ઊંચા હપ્તાઓ, જાહેર મિલકતને નુકસાન, રસ્તા અને પુલને નુકસાન, ઈમારતો જમીનદોસ્ત થવી અથવા તેનો પાયો હલી જવો જે તેને ભવિષ્યના ધરતીકંપ વખતે નુકસાન માટે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે વગેરે જેવી અનેક બાબતોમાં પરિણમી શકે છે. ધરતીકંપથી પ્રેરાઈને જવાળામુખી ફાટે અને તેના કારણે પાકને સારું એવું નુકસાન થાય તેવું પણ શકય છે, જેમ કે "[[ઉનાળા વિનાનું વર્ષ]] ([[:en:Year Without a Summer|Year Without a Summer]])" (1816). <ref>{{Cite web|url=http://www.discoverychannel.co.uk/earth/year_without_summer/facts/index.shtml|title=Facts about The Year Without a Summer|publisher=National Geographic UK}}</ref>
ધરતીકંપની સૌથી નોંધનીય, માનવીય અસર એ માનવ જાનહાનિ છે એ બાબતે મોટા ભાગના લોકો સહમત છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange1/current/lectures/nat_hazards/nat_hazards.html|title=Earthquakes and Volcanoes|publisher=University of Michigan|access-date=2009-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505134850/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange1/current/lectures/nat_hazards/nat_hazards.html|archive-date=2009-05-05|url-status=dead}}</ref>
== ધરતીકંપો માટે તૈયારી ==
[[ધરતીકંપને અનુકૂળ ઈજનેરીકામ]] ([[:en:Earthquake engineering|Earthquake engineering]]), [[ધરતીકંપનો સામનો કરવાની સજ્જતા]] ([[:en:Earthquake preparedness|Earthquake preparedness]]), [[ધરતીકંપ સાપેક્ષે ઘરની સલામતી]] ([[:en:Household seismic safety|Household seismic safety]]), [[સિઝમિક રીટ્રોફિટ]] ([[:en:Seismic retrofit|Seismic retrofit]]) (વિશેષ ઝડપ કરનાર સામગ્રી અને તકનિકો), [[ધરતીકંપને લગતાં જોખમો]] ([[:en:Seismic hazard|Seismic hazard]]), [[ધરતીકંપને લગતી ગતિવિધિઓ ઘટાડવી]] ([[:en:Mitigation of seismic motion|Mitigation of seismic motion]]) અને [[ધરતીકંપનું અનુમાન]] ([[:en:Earthquake prediction|Earthquake prediction]]) જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા આજે સંભવિત ધરતીકંપના વિસ્તારોને ગંભીર નુકસાનથી બચાવવા માટેના અને તેમને ધરતીકંપનો સામનો કરવા માટે તૈયાર કરવાના રસ્તાઓ મોજૂદ છે.
== સંસ્કૃતિમાં ધરતીકંપોનું નિરુપણ ==
=== પૌરાણિક કથા અને ધર્મ ===
[[નોર્સ પુરાણકથા]] ([[:en:Norse mythology|Norse mythology]])માં ધરતીકંપોને ઈશ્વર અને [[લોકી]] ([[:en:Loki|Loki]]) વચ્ચેના લોહિયાળ સંઘર્ષ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જયારે તોફાન અને લડાઈ-ઝઘડાના [[એસર|ઈશ્વર]] ([[:en:Aesir|god]]) લોકીએ સૌંદર્ય અને પ્રકાશના ઈશ્વર [[બાલ્દ્ર]] ([[:en:Baldr|Baldr]])ને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા ત્યારે તેમને માથા પર વિષ ટપકાવતા એક ઝેરી સાપ સાથે ગુફામાં પૂરી દેવાની સજા થઈ.તેમના માથા પર ટપકતું વિષ ઝીલવા માટે લોકીની પત્ની [[સિજ્ઞાન]] ([[:en:Sigyn|Sigyn]]) વાટકો લઈને સાથે ઊભી રહી. પણ જયારે તેને વાટકો ખાલી કરવા માટે ત્યાંથી ખસવું પડતું ત્યારે વિષના ટપકાં લોકીના મુખ પર પડતા. ત્યારે લોકી પોતાનું માથું ઝાટકો મારીને ખંખેરતા અને પોતાનાં બંધનો ઝાટકતા જેના કારણે પૃથ્વી પર ધ્રુજારી પેદા થતી.<ref>{{cite book|last=[[Snorri Sturluson|Sturluson, Snorri]]|title=[[Prose Edda]]|date=1220}}</ref>
[[ગ્રીક પુરાણકથા]] ([[:en:Greek mythology|Greek mythology]])માં, [[પોસિડોન]] ([[:en:Poseidon|Poseidon]]) ઈશ્વર છે જે ધરતીકંપો ઊભા કરતા હતા. જયારે પણ તે ખરાબ મૂડમાં હોય ત્યારે તે પોતાના [[ત્રિશૂલ|ત્રિશૂળ]] ([[:en:trident|trident]])થી જમીન પર ઘા કરતા, જેના કારણે આ અને બીજી અન્ય આપત્તિઓ સર્જાતી.તે વેરથી પ્રેરાઈને અને લોકોને સજા ફટકારવા, તેમનામાં ભય પેદા કરવા માટે પણ ધરતીકંપોનો ઉપયોગ કરતા.<ref>{{cite web|url=http://www.pantheon.org/articles/p/poseidon.html|title=Poseidon|last=Sellers|first=Paige|date=1997-03-03|work=Encyclopedia Mythica|access-date=2008-09-02|archive-date=2008-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080902103821/http://www.pantheon.org/articles/p/poseidon.html|url-status=dead}}</ref>
=== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ===
આધુનિક [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]] ([[:en:popular culture|popular culture]])માં, ધરતીકંપોને મોટાં, મહાન શહેરોને, જેમ કે [[મોટો હાંશીન ધરતીકંપ|1995માં કોબે]] ([[:en:Great Hanshin earthquake|Kobe in 1995]]) અથવા [[૧૯૦૬નો સાન ફ્રાન્સિસકોનો ધરતીકંપ|1906માં સાન ફ્રાન્સિસકો]] ([[:en:1906 San Francisco earthquake|San Francisco in 1906]])ને જમીનદોસ્ત કરતી નાખતી ઘટતા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. <ref name="Van Riper 60">{{cite book|last=Van Riper|first=A. Bowdoin|title=Science in popular culture: a reference guide|url=https://archive.org/details/scienceinpopular0000vanr|publisher=[[Greenwood Press]]|location=Westport|date=2002|pages=[https://archive.org/details/scienceinpopular0000vanr/page/60 60]|isbn=0–313–31822–0}}</ref>કાલ્પનિક ધરતીકંપો અચાનક અને કોઈ પણ ચેતવણી વિના ત્રાટકે છે. <ref name="Van Riper 60" />આ કારણોસર ધરતીકંપની વાર્તાઓ સામાન્ય રીતે દુર્ઘટનાથી શરૂ થાય છે અને તેના તાત્કાલિક પ્રત્યાઘાતો તેના કેન્દ્રમાં રહે છે. ''[[શોર્ટ વોક ટુ ડે લાઈટ]] ([[:en:Short Walk to Daylight|Short Walk to Daylight]])'' (1972)''[[અ વ્રિન્કલ ઇન ધ સ્કીન|, ધ રૅગેડ એજ]] ([[:en:A Wrinkle in the Skin|The Ragged Edge]])'' (1968) ''[[Aftershock: Earthquake in New York]]''અથવા (1998) આવી વાર્તાનાં ઉદાહરણ છે. <ref name="Van Riper 60" />હેઈનરીક વોન કલેઈસ્ટની કલાસિક નવલિકા "''[[ધ અર્થકવેક ઈન ચીલે]] ([[:en:The Earthquake in Chile|The Earthquake in Chile]])''"નું ઉદહારણ નોંધવાલાયક છે. આ નવલિકામાં 1647માં દેવાલય (સાન્તીઆગો)ના વિનાશનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે.[[હારુકી મુરાકમી]] ([[:en:Haruki Murakami|Haruki Murakami]])ના "''આફટર ધ કવેક''" નામના ટૂંકી કાલ્પનિક વાર્તાઓના સંગ્રહમાં 1995ના કોબેના ધરતીકંપની પરિણામી અસરોને રજૂ કરવામાં આવી છે.
વાર્તાઓમાં સૌથી લોકપ્રિય એવો એક ધરતીકંપ એ એક દિવસ [[કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:California|California]])ના [[સન આન્દ્રેઝ ફોલ્ટ|સાન આન્દ્રેઝ ફોલ્ટ]] ([[:en:San Andreas Fault|San Andreas Fault]]) પર આવતો "બિગ વન" (સૌથી મોટો) કાલ્પનિક ભૂકંપ છે, જેને અન્ય નવલકથાઓ ઉપરાંત ''[[રિકટર 10]] ([[:en:Richter 10|Richter 10]])'' (1996) અને ''[[ગુડબાય કેલિફોર્નિયા (નવલકથા)|ગુડબાય કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:Goodbye California (novel)|Goodbye California]])'' (1977) નામની નવલકથાઓમાં ચિતરવામાં આવ્યો છે. <ref name="Van Riper 60" />''અ કમ્પેરેટિવ સિઝમોલોજી'' નામની જેકોબ એમ. એપ્પેલની વ્યાપક રીતે સંકલિત ટૂંકી વાર્તામાં એક વિશ્વાસુ કલાકાર, એક વૃદ્ધાને નજીકના ભવિષ્યમાં એક ધરતીકંપ આવશે જ તેવી ખાતરી કરાવે છે.<ref>જેએમ એપ્પેલ અ કમ્પેરેટિવ સિઝમોલોજીવેબેર સ્ટીડઝ (પ્રથમ પ્રકાશન), વોલ્યુમ 18, નંબર 2.</ref>[[જિમ શિપાર્ડ]] ([[:en:Jim Shepard|Jim Shepard]])ના "''લાઈક યુ હેડ અન્ડરસ્ટેન્ડ, એનીવે''" નામના વાર્તાસંગ્રહમાંની "''પ્લેઝર બોટીંગ ઈન લિટુયા બેય''" નામની એક વાર્તામાં "બિગ વન" (સૌથી મોટો ભૂકંપ) ભયાનક તારાજી કરતી ત્સુનામી પણ સર્જે છે.
== આ પણ જુઓ ==
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">
* [[ધરતીકંપ સામે રક્ષણ માટે વીમો]] ([[:en:Earthquake insurance|Earthquake insurance]])
* [[ધરતીકંપમાં થતું નુકસાન]] ([[:en:Earthquake loss|Earthquake loss]])
* [[ધરતીકંપોની યાદી]] ([[:en:List of earthquakes|List of earthquakes]])
* [[1900 પછી આવેલા જીવલેણ, ભયાનક ધરતીકંપોની યાદી]] ([[:en:List of deadly earthquakes since 1900|List of all deadly earthquakes since 1900]])
* [[મૃત્યુ આંકના આધારે કુદરતી દુર્ધટનાઓની યાદી#ધરતીકંપો|ધરતીકંપ અને મૃત્યુઆંકની યાદી]] ([[:en:List of natural disasters by death toll#Earthquakes|List of earthquakes by death toll]])
* [[સિઝમોટેકટોનિકસ]] ([[:en:Seismotectonics|Seismotectonics]])
</div>
== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}
== અન્ય લિન્ક ==
{{commons|Earthquake}}
=== શૈક્ષણિક ===
* [[કેવી રીતે બને છે આ ઘટનાઓ]] ([[:en:How Stuff Works|How Stuff Works]])
** [http://science.howstuffworks.com/earthquake.htm ધરતીકંપ કેવી રીતે આવે છે]
** [http://www.howstuffworks.com/12-of-the-most-destructive-earthquakes સૌથી વિનાશક એવા ૧૨ ધરતીકંપો]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.edu4hazards.org/earthquake.html ધરતીકંપમાં કેવી રીતે જીવ બચાવવો- બાળકો અને યુવાનો માટેની માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227153730/http://www.edu4hazards.org/earthquake.html |date=2009-02-27 }}
* [http://www.geo-world.org/earthquake ધરતીકંપો અને પ્લેટ ટેકટોનિકસની માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321111015/http://www.geo-world.org/earthquake/ |date=2009-03-21 }}
* [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/ "અર્થકવેકસ"] - કાયે એમ. શેડલોક અને લુઈસ સી. પાકિસેર કૃત શૈક્ષણિક પુસ્તિકા
* [http://pubs.usgs.gov/gip/earthq4/severitygip.html ધરતીકંપની તીવ્રતા]
* [http://earthquake.usgs.gov/faq/ યુએસજીએસ (USGS) ધરતીકંપ અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906204501/http://earthquake.usgs.gov/faq |date=2008-09-06 }}
* [http://www.iris.edu/seismon/ આઈઆરઆઈએસ (IRIS) સિઝમિક મોનિટર] - પાછલાં પાંચ વર્ષમાં આવેલા તમામ ધરતીકંપો દર્શાવે છે.
* [http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsww/ લેટેસ્ટ અર્થકવેકસ ઈન ધ વર્લ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219130257/http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsww/ |date=2006-02-19 }} - પાછલા અઠવાડિયામાં આવેલા તમામ ધરતીકંપોને દર્શાવે છે.
* [http://www.whoi.edu/page.do?pid=12460 ડીપ ઓસન એકસપ્લોરેશન ઈન્સ્ટિટયૂટ, [[વુડ્ઝ હોલ ઓસનોગ્રાફિક ઈન્સ્ટિટ્યૂશન]] ([[:en:Woods Hole Oceanographic Institution|Woods Hole Oceanographic Institution]]) તરફથી ધરતીકંપ અંગેની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319033156/http://www.whoi.edu/page.do?pid=12460 |date=2009-03-19 }}
* [http://www.geo.mtu.edu/UPSeis/locating.html જિઓ.પર્વત (Mtu.)એજયુ]- ધરતીકંપનું ભૂકંપબિંદુ (એપિસેન્ટર) કેવી રીતે શોધી શકાય?
* [http://nisee.berkeley.edu/elibrary/browse/kozak?eq=5234 ઐતિહાસિક ધરતીકંપોની તસવીરો/ચિત્રો ]
* [http://www.earthquakecountry.info/ earthquakecountry.info]- ધરતીકંપ અને ધરતીકંપ માટેની સુસજ્જતા અંગે વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નોનો ઉત્તર આપે છે.
* [http://www.guardian.co.uk/flash/0,5860,1121610,00.html ઈન્ટરેકિટવ ગાઈડઃ અર્થકવેકસ - [[ગાર્ડિઅન અનલિમિટેડ]] ([[:en:Guardian Unlimited|Guardian Unlimited]]) દ્વારા અપાયેલી શૈક્ષણિક પ્રસ્તુતિ]
* [http://geowall.geo.lsa.umich.edu/visualization.html જિઓવોલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902110710/http://geowall.geo.lsa.umich.edu/visualization.html |date=2006-09-02 }} ધરતીકંપ જોવા-સમજવા માટે મદદરૂપ શૈક્ષણિક થ્રીડી (3D) પ્રેઝેન્ટેશન સિસ્ટમ
* [http://www.sciencecourseware.com/VirtualEarthquake/ વર્ચ્યુઅલ અર્થકવેક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228023223/http://sciencecourseware.com/VirtualEarthquake/ |date=2009-02-28 }} - ભૂકંપબિંદું કયાં આવેલાં હોય છે અને તેની તીવ્રતા કેવી રીતે નિશ્ચિત થાય છે તે સમજાવતી શૈક્ષણિક સાઈટ
* [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1561/science_technology/earthquakes_and_tsunamis/ સીબીસી ડિજિટલ આર્કાઈવ્સ - કેનેડામાં આવેલા ધરતીકંપો અને ત્સુનામી]
* [http://www.dmoz.org/Science/Earth_Sciences/Geophysics/Earthquakes/ અર્થકવેકસ એજયુકેશનલ રિસોર્સિસ - મોઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823204352/http://www.dmoz.org/Science/Earth_Sciences/Geophysics/Earthquakes/ |date=2007-08-23 }}
=== ભૂકંપશાસ્ત્રને લગતાં માહિતી કેન્દ્રો ===
==== યુરોપ ====
* [http://www.isc.ac.uk/ આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂકંપશાસ્ત્રીય કેન્દ્ર (ઈન્ટરનેશનલ સિઝમોલોજિકલ સેન્ટર આઈએસસી)]
* [http://www.emsc-csem.org/ યુરોપિયન-મેડિટરેનિયન સિઝમોલોજિકલ સેન્ટર (ઈએમએસસી - EMSC)]
* [http://www.gfz-potsdam.de/geofon/seismon/globmon.html જીએફઝેડ (GFZ) પોટ્સડેમ ખાતે ગ્લોબલ સિઝમિક મોનિટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607215245/http://www.gfz-potsdam.de/geofon/seismon/globmon.html |date=2008-06-07 }}
* [http://tsunami.geo.ed.ac.uk/local-bin/quakes/mapscript/demo_run.pl વૈશ્વિક ભૂકંપ અહેવાલ અને એનડેશ; ચાર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060411231003/http://tsunami.geo.ed.ac.uk/local-bin/quakes/mapscript/demo_run.pl |date=2006-04-11 }}
* [http://hraun.vedur.is/ja/englishweb/index.html છેલ્લા 48 કલાકમાં આઈસલેન્ડમાં આવેલા ભૂકંપો]
* [http://www.ingv.it ઈન્સ્ટિટ્યૂટો નાઝીઓનાલે દિ જિઓફિસિકા એ વુલકાનોલોજીયા (આઈએનજીવી), ઈટાલી]
* [http://www.ingv.it/DISS/ ડેટાબેઝ ઓફ ઇન્ડીવિજયુઅલ સિઝમોજેનિક સોર્સસિઝ (ડીઆઈએસએસ), મધ્ય મેડિટરેનિયન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221160237/http://www.ingv.it/DISS/ |date=2007-02-21 }}
* [http://www.meteo.pt/opencms/im/en/sismologia/sismObservGeral.jsp પોર્ટુગલ મીટિઅરૉલજિકલ ઈન્સ્ટિટયૂટ (છેલ્લા મહિનામાં થયેલ ધરતીકંપને લગતી ગતિવિધિ)]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==== જાપાન ====
* [http://www.jma.go.jp/en/quake/ અર્થકવેક ઈન્ફોર્મેશન ઓફ જાપાન, જાપાન મીટિઅરૉલજિકલ એજન્સી ]
* [http://iisee.kenken.go.jp/ ઈન્ટરનેશનલ ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ સિઝમોલોજી એન્ડ અર્થકવેક એન્જિનિયરીંગ (આઈઆઈએસઈઈ - IISEE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314120350/http://iisee.kenken.go.jp/ |date=2009-03-14 }}
* [http://www.kenken.go.jp/english/index.html બિલ્ડીંગ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225015013/http://www.kenken.go.jp/english/index.html |date=2008-12-25 }}
* [http://iisee.kenken.go.jp/utsu/ પ્રાચીન સમય (3000 બીસી)થી લઈને વર્ષ 2006 સુધી વિશ્વમાં ધરતીકંપના કારણે પહોંચેલા નુકસાન અંગેનો આધાર-સામગ્રીસંગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701013501/http://iisee.kenken.go.jp/utsu/ |date=2009-07-01 }} - બિલ્ડીંગ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ (જાપાન), ([[:ja:建築研究所|建築研究所]])જાપાનીઝ ભાષામાં.
* [http://weathernews.jp/quake/ વેધરન્યુઝ આઈએનસી. છેલ્લા 7 દિવસમાં થયેલી ભૂકંપ સંબંધી હલચલ]ને [[જાપાન મીટિઅરૉલજિકલ એજન્સી સિઝમિક ઈન્ટેન્સીટી સ્કેલ|શિન્ડો (震度)]] ([[:en:Japan Meteorological Agency seismic intensity scale|shindo (震度)]]) સ્કેલમાં વર્તુળ કરીને તેના સ્થાન સાથે દર્શાવે છે.
** [https://web.archive.org/web/20090303150751/http://www.weathernews.com/wpfglobal.xbap વેધરન્યુઝ આઈએનસી, ગ્લોબલ વેબસાઈટ]
==== ન્યૂઝીલેન્ડ ====
* [http://www.geonet.org.nz/earthquake/quakes/latest.html જિઓનેટ- ન્યૂઝીલેન્ડમાં આવેલા ધરતીકંપના અહેવાલો (અદ્યતન અને થોડા સમય પહેલાંના ભૂકંપો વિશે) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009073323/http://www.geonet.org.nz/earthquake/quakes/latest.html |date=2009-10-09 }}
==== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ====
* [http://neic.usgs.gov/ ધ યુ.એસ. નેશનલ અર્થકવેક ઈન્ફોર્મેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916004205/http://neic.usgs.gov/ |date=2008-09-16 }}
* [http://www.data.scec.org/ સધર્ન કેલિફોર્નિયા અર્થકવેક ડેટા સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228040619/http://www.data.scec.org/ |date=2009-02-28 }}
* [http://www.scec.org ધ સધર્ન કેલિફોર્નિયા અર્થકવેક સેન્ટર (એસસીઈસી - SCEC)]
* [http://www.earthquakecountry.info/roots/ પુટિંગ ડાઉન રુટ્સ ઈન અર્થકવેક કન્ટ્રિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224145132/http://www.earthquakecountry.info/roots/ |date=2009-02-24 }} - એસસીઈસી કૃત ભૂકંપનું વિજ્ઞાન અને તેના માટેની તૈયારી કેળવવા માટેનું માર્ગદશક પુસ્તક.
* [http://www.data.scec.org/recenteqs/Quakes/quakes0.html કેલિફોર્નિયા અને નેવાડામાં તાજેતરમાં આવેલા ભૂકંપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306075606/http://www.data.scec.org/recenteqs/Quakes/quakes0.html |date=2009-03-06 }}
* [http://rev.seis.sc.edu રેપિડ અર્થકવેક વ્યૂઅર થકી તાજેતરમાં આવેલા ભૂકંપોના સિઝમોગ્રામ્સ, ધ રેપિડ અર્થકવેક વ્યૂઅર ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112160736/http://rev.seis.sc.edu/ |date=2006-01-12 }}
* [http://www.iris.edu ઈનકોર્પોરેટેડ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટયૂશન્સ ફોર સિઝમોલોજી (આઈઆરઆઈએસ)], ભૂકંપને લગતી આધારભૂત માહિતી તથા સોફટવેર
* [http://www.iris.edu/seismon/ આઈઆરઆઈએસ સિઝમિક મોનિટર] - વિશ્વમાં તાજેતરમાં આવેલા ભૂકંપોનો નકશો
* [http://www.iris.edu/seismo/ સિઝમોઆર્કાઈવ્ઝ] - વિશ્વમાં આવેલા નોંધનીય ભૂકંપોના સિઝમોગ્રામ આર્કાઈવ્ઝ
=== સિઝમિક સ્કેલ્સ ===
* [http://www.gfz-potsdam.de/pb5/pb53/projekt/ems/ ધ યુરોપિયન મેક્રોસિઝમિક સ્કેલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521225145/http://www.gfz-potsdam.de/pb5/pb53/projekt/ems/ |date=2007-05-21 }}
=== વૈજ્ઞાનિક માહિતી ===
* {{cite web
| url=http://simscience.org/crackling/Advanced/Earthquakes/GutenbergRichter.html
| title=Earthquake Magnitudes and the Gutenberg-Richter Law
| publisher=[http://simscience.org/index.html SimScience]
| access-date=2006-08-14
| archive-date=2009-06-09
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090609172933/http://simscience.org/crackling/Advanced/Earthquakes/GutenbergRichter.html
| url-status=dead
}}
* {{cite journal
| author=Hiroo Kanamori, Emily E. Brodsky
| title=The Physics of Earthquakes
| journal=Physics Today
| year=2001
| month=June
| volume=54
| issue=6
| pages=34
| url=http://www.physicstoday.org/pt/vol-54/iss-6/p34.html
| doi=10.1063/1.1387590
| access-date=2009-06-10
| archive-date=2008-10-11
| archive-url=https://web.archive.org/web/20081011203204/http://physicstoday.org/pt/vol-54/iss-6/p34.html
| url-status=dead
}}
=== પરચૂરણ ===
* [http://www.china-quake.com/ ચીન સિયાચીન ભૂકંપ 12/05/2008ના અહેવાલો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301194909/http://www.china-quake.com/ |date=2009-03-01 }}
* [http://www.kashmirearthquake.com/ કશ્મીર રીલિફ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ફાઉન્ડેશન (કેઆરડીએફ - KRDF) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207032432/http://www.kashmirearthquake.com/ |date=2012-02-07 }}
* [http://www.pbs.org/newshour/science/earthquake/ પીબીએસ (PBS) ન્યૂઝઅવર - ધરતીકંપની આગાહી કરનાર]
* [http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/10maps_world.html યુએસજીએસ એન્ડ એનડેશ; 1900 પછી વિશ્વ પર ત્રાટકેલા સૌથી મોટા ધરતીકંપો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303054812/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/10maps_world.html |date=2009-03-03 }}
* [http://www.armageddononline.org/earthquake.php ધરતીકંપોએ વેરેલો વિનાશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208004752/http://www.armageddononline.org/earthquake.php |date=2009-02-08 }}- અત્યાર સુધી નોંધાયેલા સૌથી ભયંકર ધરતીકંપોની યાદી
* [http://www.losangelesearthquakes.com ગુગલના નકશા પર લોસ એન્જલસ ધરતીકંપનું ચિત્રણ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108183803/http://www.losangelesearthquakes.com/ |date=2019-01-08 }}
* [http://www.em-dat.net ધ ઈએમ-ડીએટ (EM-DAT) આંતરરાષ્ટ્રીય આપત્તિ સંબંધી આધારભૂત માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107121958/http://www.em-dat.net/ |date=2007-01-07 }}
* [http://www.earthquakearchive.com ધરતીકંપ સંબંધી વર્તમાનપત્રોના લેખોનો સંગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109174133/https://earthquakearchive.com/ |date=2019-01-09 }}
* [http://www.earth-quake.org અર્થ-કવેક.ઓઆરજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190319011408/http://www.earth-quake.org/ |date=2019-03-19 }}
* [http://www.petquake.org PetQuake.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224152216/http://www.petquake.org/ |date=2017-12-24 }} - પ્રાણીઓની વિચિત્ર અથવા કોઈક લાક્ષણિક વર્તણૂકના આધારે ધરતીકંપની આગાહી કરતું અધિકૃત પીઈટીએસએએએફ (PETSAAF) વ્યવસ્થાતંત્ર લિન્કમાં ભંગાણ 03:33, 2 જૂન 2008 (યુટીસી-UTC)
* [http://carlogesualdo.altervista.org/pagine/terremoto_irpinia_1980.htm ઈટાલીના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા હારબંધ ભૂકંપો - 23 નવેમ્બર 1980, જિસ્યુઅલ્દો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312135706/http://carlogesualdo.altervista.org/pagine/terremoto_irpinia_1980.htm |date=2007-03-12 }}
* [http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsww/ વિશ્વપટ પર તાજેતરમાં આવેલા ભૂકંપો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219130257/http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/recenteqsww/ |date=2006-02-19 }}
* [http://www.aus-emaps.com/earthquakesRSS.php ગુગલ નકશા પર તત્ક્ષણ (રીઅલ-ટાઈમ) ભૂકંપો, ઓસ્ટ્રેલિયા અને બાકીનું વિશ્વ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221155200/http://aus-emaps.com/earthquakesRSS.php |date=2009-02-21 }}
* [http://earthquakedb.com ધરતીકંપ સંબંધી માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123072558/http://earthquakedb.com/ |date=2015-11-23 }} - ગુગલ મેપ્સ અને ગુગલ અર્થ સાથે આંકડાકીય અને અન્ય માહિતીનું વિગતવાર સંકલન
* [http://kharita.rm.ingv.it/Gmaps/rec/en/index.htm ખારિતા ડિજિટલ કાર્ટોગ્રાફી માટેનું આઈએનજીવી (INGV) પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303171522/http://kharita.rm.ingv.it/Gmaps/rec/en/index.htm |date=2009-03-03 }} - (ગુગલ મેપ્સ સાથે મળીને) આઈએનજીવી (INGV) ઈટાલિયન નેટવર્ક દ્વારા છેલ્લા ભૂકંપોની નોંધણી
* [http://kharita.rm.ingv.it/Gmaps/reg/en/index.htm ખારિતા ડિજિટલ કાર્ટોગ્રાફી માટેનું આઈએનજીવી (INGV) પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318235224/http://kharita.rm.ingv.it/Gmaps/reg/en/index.htm |date=2009-03-18 }} - (ગુગલ મેપ્સ સાથે મળીને) વિસ્તાર મુજબ ઈટાલીની ધરતીકંપ સંવેદનશીલતા 1981-2006
* [http://qcn.stanford.edu/qcnalpha/maptrigtime.php તાજેતરના ભૂકંપો દર્શાવતો વિશ્વનો ઈન્ટરએકિટવ નકશો <small>(દિવસ/અઠવાડિયું/મહિનો)</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708054317/http://qcn.stanford.edu/qcnalpha/maptrigtime.php |date=2010-07-08 }} – [[કવેક કેચર નેટવર્ક (ભૂકંપ ઝીલનારું નેટવર્ક)|કવેક કેચર નેટવર્ક]] ([[:en:Quake-Catcher Network|Quake-Catcher Network]]), [[નેટવર્ક કમ્પ્યૂટીંગ માટે બેરકેલીય ઓપન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રકચર|બોઓઆઈએનસી]] ([[:en:Berkeley Open Infrastructure for Network Computing|BOINC]])
{{Geotechnical engineering|state=collapsed}}
[[શ્રેણી:ભૂગોળ]]
[[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]]
[[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]]
dxkhuuzz4qdtz4sedkj6ssjklvy69hw
કલકલિયો
0
4328
907787
794041
2026-11-16T22:49:22Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907787
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = કલકલિયો
| image = Sacred kingfisher nov08.jpg
| image_caption = [[Sacred Kingfisher]]
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordate|Chordata]]
| classis = [[Bird|Aves]]
| ordo = [[Coraciiformes]]
| subordo = '''Alcedines'''
| subdivision_ranks = Families
| subdivision =
[[river kingfisher|Alcedinidae]]<br />
[[tree kingfisher|Halcyonidae]]<br />
[[water kingfisher|Cerylidae]]
}}
'''કલકલિયો ( કિંગફિશર )''' એ એક જાતના પક્ષીઓનું કુટુંબ છે. આ પક્ષીનો પ્રમુખ આહાર [[માછલી]] જેવા જળચરો હોઈ તે પાણીના સ્ત્રોતની નજીક મળી આવે છે. ગુજરાતમાં લગભગ પાંચ પ્રકારના કલકલીયા કુટુંબના પક્ષીઓ જોવા મળે છે. જેમાં [[સફેદ છાતીવાળો કલકલીયો]], [[કાબરો કલકલીયો]] અને [[લગોઠી કલકલીયો]] મુખ્ય છે.
== બાહ્ય કડીઓ ==
* ARKive - [http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Alcedo_atthis/ images and movies of the Kingfisher ''(Alcedo atthis)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060527025558/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Alcedo_atthis/ |date=2006-05-27 }}
* [http://ibc.lynxeds.com/family/kingfishers-alcedinidae કલકલિયાનું વિડિયો દર્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610083349/http://ibc.lynxeds.com/family/kingfishers-alcedinidae |date=2010-06-10 }} on the Internet Bird Collection
*[https://web.archive.org/web/20100826054540/http://www.alinweb.com/fotograf/04/05/yalicapkini/index.html તુર્કીમાં કલકલિયાની તસવીરો]
*[http://www.trakus.org/kods_bird/uye/?fsx=2fsdl15@d&idx=6029 એક જાતનો યુરોપીયન કલકલિયો (A hunting European Kingfisher)]
{{સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:પક્ષી]]
[[શ્રેણી:પ્રાણીશાસ્ત્ર]]
45qe8vdu0npkpyq8a6rf4h5zdzri2i5
મેલબોર્ન
0
7714
907809
475002
2026-11-17T10:26:40Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907809
wikitext
text/x-wiki
'''મેલબોર્ન''' [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] દેશનું બીજા ક્રમે આવતું સૌથી મોટું શહેર તેમ જ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા વિક્ટોરીયા રાજ્યનું મુખ્ય મથક છે. આ શહેરની વસ્તી અંદાજે ૩૮ લાખ જેટલી છે.
આ શહેર [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] દેશનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું તેમ જ પુરાણું શહેર છે. આ શહેરની સ્થાપના ૨૫ જૂન, ૧૮૫૦ના દિવસે કરવામાં આવી હતી. કલા અને સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર મેલબર્ન પોર્ટ ફિલિપની ખાડી નજીક આવેલું છે. આ શહેરને ઓસ્ટ્રેલિયા દેશનું રમત તેમ જ સાંસ્કૃતિક રાજધાની પણ કહેવાય છે. મેલબર્ન કેટલાય વર્ષો સુધી ઓસ્ટ્રેલિયાનું પ્રમુખ શહેર તરીકે રહ્યું હતું. ઇ. સ. ૧૯૦૧થી ૧૯૨૭ સુધી મેલબર્ન ખાતે દેશની રાજધાની પણ રહી હતી. પોતાની વૈશ્િવક અપીલના કારણે આ શહેરને પર્યટકો ખુબ જ પસંદ કરે છે. અહિંયાનાં પ્રમુખ પર્યટક સ્થળોની વાત કરીએ તો આ જગ્યાઓ સૌથી પહેલાં આવે છે.
[[ચિત્ર:Melbourne Skyline from Rialto Crop - Nov 2008.jpg|thumb|center|700px|મેલબોર્ન શહેરનો ૧૮૦<sup>૦</sup> પેનેરોમિક દેખાવ, જેમાં ડાબી બાજુએ હોડલ ગ્રીડ અને જમણી બાજુ પર સાઉથ બેન્ક (વિક્ટોરીયા) દેખાય છે.(આ તસ્વીર ૨૦૦૮ના વર્ષમાં રીઆલ્ટો ટાવરના ઓબ્ઝરવેશન ડેક પરથી લેવામાં આવેલ છે.]]
== જોવાલાયક સ્થળો ==
મેલબૉર્ન શહેરમાં પર્યટકો માટે ઘણી આકર્ષક જગ્યાઓ આવેલી છે. અહિંયાનું ચિડ઼િયાઘર કે જે ઓસ્ટ્રેલિયાનું સૌથી પુરાણું [[મેલબૉર્ન ચિડ઼િયાઘર|ચિડ઼િયાઘર]] છે. આ સ્થળ દર્શનીય સ્થળોમાં મુખ્ય છે. મેલબૉર્ન ખાતે સ્થિત [[શાહી વનસ્પતિ ઉદ્યાન]] વિશ્વનાં સૌથી સારાં ઉદ્યાનોમાંનું એક ગણાય છે. આ ઉદ્યાનનું નિર્માણ જર્મન મૂળના વનસ્પતિશાસ્ત્રી [[ફર્નીએંડ વૉન મૂલર]] એ ઇ. સ. ૧૮૫૨ના વર્ષમાં કર્યું હતું. મેલબર્નને કલા અને સંસ્કૃતિનું નગર કહેવાય છે તેનું સૌથી મોટું પ્રમાણ છે, કિલ્ડા રોડ પર સ્થિત [[વિક્ટોરિયન આર્ટ ગૈલરી]]. [[બૈંકસિયા પાર્ક]] અહીંનું સૌથી મોટું પિકનિક સ્થળ છે. ખુલ્લી જગ્યા તેમ જ રમતનું મેદાન ધરાવતા આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની લગભગ ૮૦ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. [[રિપ્પન લી હાઉસ સંગ્રહાલય અને ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] રાષ્ટ્રીય ધરોહર સ્થળ તરીકે ગણાય છે. [[મેલબર્ન પ્લૈનેટેરિયમ]] દક્ષિણી ગોળાર્ધનો પહેલો ડિજિટલ પ્લેનેટોરિયમ છે. અહીં તારાઓની દુનિયાની રોમાંચક સફર ખેડવાની તક મળે છે. જિજ્ઞાસુ તેમ જ સક્રિય લોકોના માટે અહીંના હાઉસ સીક્રેટ્સ અને નિટી ગ્રિટી સુપર સિટીનું સ્પોર્ટ્સ વર્ક સારો અનુભવ સાબિત થઇ શકે છે.
== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://web.archive.org/web/20091029173303/http://www.emelbourne.net.au/ મેલબોર્ન એન્સાઇક્લોપિડિયાનું અધિકૃત વેબસાઇટ]
{{સ્ટબ}}
{{ઑસ્ટ્રેલિયાનાં શહેરો}}
[[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયા]]
8i3m0n7vph0nc8w20lb276xqkbpi959
અનગઢ (તા. વડોદરા)
0
15883
907803
889546
2026-11-17T07:27:54Z
~2026-60983-48
90026
/* ઇતિહાસ */
907803
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = અનગઢ
| state_name = ગુજરાત
| district = વડોદરા
| taluk_names = વડોદરા
| latd =22.30731
| longd = 73.181098
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| leader_title_1 =
| leader_name_1 =
| leader_title_2 =
| leader_name_2 =
| footnotes =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[ડાંગર]], [[તમાકુ]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''અનગઢ (તા.વડોદરા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લામાં]] આવેલા તથા [[વડોદરા]] શહેરની આસપાસનાં વિસ્તારમાં આવેલા [[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા તાલુકામાં]] આવેલું એક અને ઐતિહાસિક ગામ છે. આજે પણ અહીં જીર્ણ હાલતમાં કિલ્લો જોવા મળે છે. અનગઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[ડાંગર]], [[તમાકુ]] અને [[શાકભાજી]] આ ગામનાં ખેત ઉત્પાદનો છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
== ઇતિહાસ ==
બિન-સલામી રજવાડું અનગઢ એ ત્રણ "દોરકા રજવાડાં" (રેવા કાંઠા એજન્સી સંસ્થાન હેઠળનાં પાંડુ મેહવાસનાં ભાગરૂપ) માંનું મોટું રજવાડું હતું, અન્ય બે માં એક દોરકા સ્વયં અને બીજું [[રાયકા (તા. વડોદરા)|રાયકા]] હતું. ૪.૫ ચોરસ માઈલનો વિસ્તાર ધરાવતું આ રજવાડું [[કોળી|ગોહિલ]] રજપૂતો દ્વારા શાસિત હતું ઇતિહાસકારો મુજબ માનવા મા આવે છે કે તેઓ મૂળ ભાવનગર ના ઘોઘા પંથક માથી નિકળી ને અહીં વસવાટ કર્યો હતો સન. ૧૯૦૧માં તેની વસતી ૨,૨૬૯ હતી. તેની વાર્ષિક મહેસુલી આવક ૫,૧૮૧ રૂ. (૧૯૦૩-૪; જેમાં અડધો અડધ જમીનની આવક હતી) હતી જેમાંથી ૧,૩૪૪ રૂ. વડોદરા રાજ્યના [[ગાયકવાડ રાજવંશ|ગાયકવાડને]] નજરાણારૂપે અપાતી હતી.
== સ્રોત અને બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_297.gif Imperial Gazetteer, on DSAL - Rewa Kantha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220082253/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_297.gif |date=2016-12-20 }}
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:વડોદરા તાલુકો]]
5b956klpdu7zwqbeb8qfr4xrdcq25qu
907813
907803
2026-11-17T11:31:35Z
KartikMistry
10383
[[Special:Contributions/~2026-60983-48|~2026-60983-48]] ([[User talk:~2026-60983-48|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.
889546
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = અનગઢ
| state_name = ગુજરાત
| district = વડોદરા
| taluk_names = વડોદરા
| latd =22.30731
| longd = 73.181098
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| leader_title_1 =
| leader_name_1 =
| leader_title_2 =
| leader_name_2 =
| footnotes =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[ડાંગર]], [[તમાકુ]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''અનગઢ (તા.વડોદરા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લામાં]] આવેલા તથા [[વડોદરા]] શહેરની આસપાસનાં વિસ્તારમાં આવેલા [[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા તાલુકામાં]] આવેલું એક અને ઐતિહાસિક ગામ છે. આજે પણ અહીં જીર્ણ હાલતમાં કિલ્લો જોવા મળે છે. અનગઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[ડાંગર]], [[તમાકુ]] અને [[શાકભાજી]] આ ગામનાં ખેત ઉત્પાદનો છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
== ઇતિહાસ ==
બિન-સલામી રજવાડું અનગઢ એ ત્રણ "દોરકા રજવાડાં" (રેવા કાંઠા એજન્સી સંસ્થાન હેઠળનાં પાંડુ મેહવાસનાં ભાગરૂપ) માંનું મોટું રજવાડું હતું, અન્ય બે માં એક દોરકા સ્વયં અને બીજું [[રાયકા (તા. વડોદરા)|રાયકા]] હતું. ૪.૫ ચોરસ માઈલનો વિસ્તાર ધરાવતું આ રજવાડું [[કોળી|ગોહિલ]] દ્વારા શાસિત હતું અને સન. ૧૯૦૧માં તેની વસતી ૨,૨૬૯ હતી. તેની વાર્ષિક મહેસુલી આવક ૫,૧૮૧ રૂ. (૧૯૦૩-૪; જેમાં અડધો અડધ જમીનની આવક હતી) હતી જેમાંથી ૧,૩૪૪ રૂ. વડોદરા રાજ્યના [[ગાયકવાડ રાજવંશ|ગાયકવાડને]] નજરાણારૂપે અપાતી હતી.
== સ્રોત અને બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_297.gif Imperial Gazetteer, on DSAL - Rewa Kantha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220082253/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_297.gif |date=2016-12-20 }}
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:વડોદરા તાલુકો]]
3y1esckp8g31hpvh6gcbpjarrjoh0ud
907814
907813
2026-11-17T11:35:00Z
KartikMistry
10383
શંકાસ્પદ માહિતી દૂર કરી.
907814
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = અનગઢ
| state_name = ગુજરાત
| district = વડોદરા
| taluk_names = વડોદરા
| latd =22.30731
| longd = 73.181098
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| leader_title_1 =
| leader_name_1 =
| leader_title_2 =
| leader_name_2 =
| footnotes =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3 = [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[ડાંગર]], [[તમાકુ]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''અનગઢ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લામાં]] આવેલા તથા [[વડોદરા]] શહેરની આસપાસનાં વિસ્તારમાં આવેલા [[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા તાલુકામાં]] આવેલું એક અને ઐતિહાસિક ગામ છે. આજે પણ અહીં જીર્ણ હાલતમાં કિલ્લો જોવા મળે છે. અનગઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. [[મકાઈ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[ડાંગર]], [[તમાકુ]] અને [[શાકભાજી]] આ ગામનાં ખેત ઉત્પાદનો છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
== ઇતિહાસ ==
બિન-સલામી રજવાડું અનગઢ એ ત્રણ "દોરકા રજવાડાં" ([[રેવા કાંઠા એજન્સી]] સંસ્થાન હેઠળનાં પાંડુ મેહવાસનાં ભાગરૂપ) માંનું મોટું રજવાડું હતું, અન્ય બે માં એક દોરકા સ્વયં અને બીજું [[રાયકા (તા. વડોદરા)|રાયકા]] હતું. આ રજવાડું ૪.૫ ચોરસ માઈલનો વિસ્તાર ધરાવતું હતું અને ઇ.સ. ૧૯૦૧માં તેની વસતી ૨,૨૬૯ હતી. તેની વાર્ષિક મહેસુલી આવક ૫,૧૮૧ રૂ. (૧૯૦૩-૪; જેમાં અડધો અડધ જમીનની આવક હતી) હતી જેમાંથી ૧,૩૪૪ રૂ. વડોદરા રાજ્યના [[ગાયકવાડ રાજવંશ|ગાયકવાડને]] નજરાણારૂપે અપાતી હતી.
== સ્રોત અને બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_297.gif Imperial Gazetteer, on DSAL - Rewa Kantha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220082253/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_297.gif |date=2016-12-20 }}
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:વડોદરા તાલુકો]]
tq2bdxews8s185ac4yd5mqcpxqkifi1
ગુલાબ
0
16374
907791
903245
2026-11-17T02:15:34Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907791
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Rose
| image = Rosa bracteata 4.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = ''Rosa bracteata''
| regnum = [[Plant]]ae
| divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Rosales]]
| familia = [[Rosaceae]]
| subfamilia = [[Rosoideae]]
| genus = '''''Rosa'''''
| genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
| subdivision_ranks = Species
| subdivision =
Between 100 and 150, [[List of Rosa species|see list]]
}}
'''ગુલાબ''' એક [[બારમાસી છોડ|બહુવર્ષીય]] ફુલ [[નાના ઝાડવા|ક્ષુપ]] કે લતા છે. તે [[રોઝેક|રોઝેસી]] કુળમાં આવે છે, જેમાં ૧૦૦થી વધારે પ્રજાતિઓ છે અને વિવિધ રંગોમાં છે. આ પ્રજાતિઓ ટટ્ટાર ક્ષુપથી માંડીને આરોહી કે તલસર્પી છોડવાઓનું જૂથ ધરાવે છે, જેમના પ્રકાંડ મોટેભાગે તીક્ષ્ણ [[કાંટો|કાંટા]] ધરાવે છે. ગુલાબને કાંટા હોય છે એવું સામાન્યપણે ભૂલથી મનાય છે. કાંટા રૂપાંતરિત શાખાઓ કે પ્રકાંડો છે, જ્યારે ગુલાબ પર તીક્ષ્ણ બહિસરણો રૂપાંતિરત અધિચર્મી પેશીઓ (કંટકો) છે. મોટા ભાગના ગુલાબ એશિયાના વતની છે. થોડીક પ્રજાતિઓ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા અને ઉત્તર-પશ્ચિમ આફ્રિકાની છે. ગુલાબની દેશી, [[કલ્ટીવર|ઉછેરેલી]] અને [[હાયબ્રિડ (જૈવિક)|સંકર]] તમામ પ્રકારની જાતિઓ તેમની સુંદરતા અને સુંગધ માટે વ્યાપકપણે ઉગાડવામાં આવે છે.<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509710/rose</ref>
તેના પાંદડા એકાંતરે આવેલા છે અને [[ડીટાની બન્ને બાજુએ નાની પાંદડીઓવાળું|સંયુક્ત પિચ્છાકાર]] હોય છે. તેના પર્ણકો તીક્ષ્ણ, અણીવાળા અને અંડાકાર હોય છે. છોડનું માંસલ, ખાદ્ય ફળ [[જંગલી ગુલાબ|ગુલાબ ફળ]]કહેવાય છે. ગુલાબના છોડ નાના કદથી માંડીને આરોહી પ્રકારના હોય છે, જે ઊંચાઈમાં 20 મીટર સુધી પહોંચે છે. દુનિયાના વિવિધ ભાગોમાં મળતી પ્રજાતિઓનું સરળતાથી સંકરણ થઈ શકતું હોવાથી બગીચાના ગુલાબોના અસંખ્ય પ્રકારો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. નામ ઉદ્ભવ્યું છે લેટિન રોઝા માંથી, દક્ષિણ ઇટાલીમાંથી સામ્રાજ્યવાદી ગ્રીકના ઓસ્કાનમાંથી ઉછીનું લીધેલું : rhodon (એઓલિક રૂપ : wrodon) એરામેઇકમાંથી wurrdā, એસીરીયનમાંથી wurtinnu, જૂની ઇરાનીમાંથી *warda (cf. આર્મેનીયન vard, અવેસ્તન warda, સોગ્ડીઅન ward, વળી, હિબ્રુ ורד = vered અને એરામેઇક ורדא: આ બઘા રૂપો ગ્રીક પહેલાના. [[પાર્થિયન ભાષા|પાર્થીયન]] ''wâr'' ).<ref>{{Cite web |url=http://www.rose-bushes.com/about/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821182056/http://www.rose-bushes.com/about/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/v11f1/v11f1033.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918060538/http://www.iranica.com/articles/v11f1/v11f1033.html |url-status=dead }}</ref>
[[ગુલાબનું અત્તર]] ગુલાબના ફુલોમાંથી વરાળથી કાઢેલું તેલ છે. તેનો ઉપયોગ સદીઓથી અત્તરો બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબના તેલમાંથી બનતા [[ગુલાબજળ]]નો એશિયા અને મધ્યપૂર્વની પાકકલામાં મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે. ફ્રેન્ચ લોકો તેમના [[ગુલાબજળ|રોઝ સીરપ]]માટે જાણીતા છે, જે ગુલાબની પાંખડીઓમાંથી કાઢવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આ ફ્રેન્ચ રોઝ સીરપનો ઉપયોગ રોઝ કેક બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબફળનો પ્રસંગોપાત [[જામ]], [[જેલી(ફળ રસ)|જેલી]] અને [[ગુલાબનો મુબ્બો|મુરબ્બો]], બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે, કે પછી તેમાં [[વિટામીન સી|વિટામિન સી]]ના ઊંચા પ્રમાણને કારણે ચા તરીકે ઉકાળવામાં આવે છે.ગુલાબફળોને દબાવીને, ગાળીને રોઝ હિપ સીરપ પણ બનાવવામાં આવે છે. ગુલાબફળોનો ઉપયોગ [[જંગલી ગુલાબ બીજ તેલ|રોઝ હિપ સીડ ઓઇલ]] બનાવવામાં પણ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ચામડી માટેની પ્રોડક્ટ્સ અને કેટલીક મેકઅપ પ્રોડક્ટ્સમાં થાય છે.
== વનસ્પતિશાસ્ત્ર ==
[[ચિત્ર:Closeup of a pink rose in full bloom..JPG|thumb|225px| પૂરબહારમાં મોર વખતે ગુલાબનો નજીકનો દેખાવ]]
[[ચિત્ર:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|thumb|left|upright|180px|રોઝા કેનીયા હિપ્સ]]
મોટા ભાગની પ્રજાતિઓના [[પાંદડું|પાંદડા]] 5-16 સેન્ટીમીટર લાંબા, [[ડીટાની બન્ને બાજુએ નાની પાંદડીઓવાળું|પીચ્છાકાર]], (3–) 5–9 (–13) l(3–) 5–9 (–13) પર્ણકો અને આધાર અનુપર્ણો ધરાવે છે. પર્ણકો સામાન્યપણે દંતુર-ધારી હોય છે અને મોટેભાગે કેટલાક નાના કંટકો પ્રકાંડની બાજુએ હોય છે. ગુલાબોની મોટા ભાગની જાતિઓ [[મોટાં પાંદડા|ખરાઉ]] પરંતુ કેટલીક (ખાસ કરીને દક્ષિણ-પૂર્વ [[એશિયા]]) હંમેશા [[હંમેશા તાજુ|સદાપર્ણી]] કે લગભગ એવી હોય છે.
ગુલાબની મોટા ભાગની પ્રજાતિઓને [[ફૂલ|ફુલો]] પાંચ પાંખડી હોય છે, અપવાદ માત્ર ''[[રોઝા સેરિકા|રોઝા સેરીસીયા]] '' છે, જેને સામાન્યપણે ચાર પાંખડીઓ હોય છે. દરેક પાંખડી બે સ્પષ્ટ ભાગોમાં વહેંચાયેલી હોય છે અને સામાન્યપણે સફેદ કે ગુલાબી હોય છે. જોકે કેટલીક પ્રજાતિઓમાં પીળા કે લાલ રંગની હોય છે. પાંખડીઓની નીચે પાંચ (કે કેટલીક [[રોઝા સેરિકા|રોઝા સેરીસીયા]]ના કિસ્સામાં ચાર) બાહ્ય દલ હોય છે. ઉપરથી જોવામાં આવે ત્યારે તેઓ જોઈ શકાય તેટલા લાંબા હોય છે અને ગોળાકાર પાંદડીઓ સાથે એકાંતરે લીલા બિન્દુઓ તરીકે જણાય છે. ગુલાબનું અંડાશય પાંદડીઓ અને બાહ્ય દલોની નીચે વિકસે છે.
ગુલાબનું [[ફળ#પૂર્ણ ફળ|પુંજફળ]] બેરી જેવા આકારનું હોય છે. તેને [[જંગલી ગુલાબ|ગુલાબફળ]] કહે છે. ગુલાબની જે પ્રજાતિઓ ખુલ્લાં ફુલો ધરાવે છે, તેઓ [[મધમાખી]]ઓ અને અન્ય [[જીવાંત|જંતુ]]ઓને [[પરાગ રજ ફેલાવીને ઉત્પાદન કરવું|પરાગનયન]] માટે વધારે આકર્ષે છે અને ફળો વધારે પેદા કરે છે. ઘણી સ્થાનિક રીતે ઉછેરેલી જાતિઓમાં પાંદડા એટલા ગીચ હોય છે, કે તેઓ પરાગનયન થવા દેતા નથી.મોટા ભાગની પ્રજાતિઓના હિપ્સ લાલ હોય છે, પરંતુ કેટલાક (દા.ત. ''[[રોઝા પિનપાઇનલ્લીફોલીયા|રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીયા]]'' ) ગાઢ જાંબુડીયાથી માંડીને કાળા રંગના હિપ્સ ધરાવે છે. દરેક હિપ એક બાહ્ય માંસલ સ્તર, [[હાયપનથિયુમ|હાઇપેન્થીયમ]], ધરાવે છે, જેમાં 5-160 બીજ પાતળા પરંતુ કડક તંતુઓના આધારકમાં હોય છે. (તકનિકી રીતે સૂકા એક બીજવાળા ફળ [[એકેન|ચર્મફળ]] કહેવાય છે.) કેટલીક પ્રજાતિઓના રોઝ હિપ્સ, ખાસ કરીને [[ડોગ રોઝ]] (''રોઝા કેનિના'' ) અને [[રુગોસા ગુલાબ|રુગોસા રોઝ]] (''રોઝા રુગોસા'' )માં કોઈ પણ વનસ્પતિના સૌથી સમૃદ્ધ સ્રોતો પૈકીનું એક એવું [[વિટામીન સી|વિટામિન સી]] પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે. પાંખડીઓને ચીકણી બાહ્યત્વચા હોય છે અને તે પાંદડાની જેમ કાર્ય કરે છે. ફળો ખાનારા [[પક્ષી|પંખી]]ઓ જેવા કે[[ચકલી જેવું નાનું (પક્ષી)|થ્રસ]] અને [[વેક્સવિંગ|વેક્સવિન્ગ]]હિપ્સ ખાય છે. ત્યાર બાદ તેઓ તેમની હગાર દ્વારા બીજ વિતરિત કરે છે. કેટલાક પંખી, ખાસ કરીને [[ચકલીની જાતનું નાનુ પક્ષી|ફિન્ચ]] પણ બીજ ખાય છે.
[[ચિત્ર:Rose Prickles.jpg|thumb|125px|ગુલાબના નાના કાંટા]]
ગુલાબના પ્રકાંડ પર આવેલા તીક્ષ્ણ ભાગોને સામાન્યપણએ ‘‘કાંટા’’ કહે છે, પરંતુ તેઓ વાસ્તવમાં તીક્ષ્ણવર્ધો છે, એટલે કે (પ્રકાંડની પેશીના બાહ્ય સ્તર) બાહ્યત્વચાના ઉદવર્ધો છે. ''[[સાઇટ્રસ]]'' કે ''[[પાયરાકાંટા|પાઇરેકેન્થા]]'' દ્વારા ઉત્પન્ન કરાતા સાચા કાંટા રૂપાંતરિત પ્રકાંડો છે, જે એક ગાંઠ પર ઉદ્ભવે છે અને કાંટાને પોતાને ગાંઠ અને આંતરગાંઠો હોય છે. ગુલાબના કંટકો વિશિષ્ટપણે દાતરડા આકારની આંકડીઓ છે, જેની મદદથી ગુલાબ અન્ય વનસ્પતિઓ પર ચડી શકે છે. ''રોઝા રુગોસા '' અને ''રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીઆ'' જેવી પ્રજાતિઓ ગીચોગીચ સીધા કંટકો ધરાવે છે, જે સંભવિતપણે પ્રાણીઓથી બચવા માટેનું એક [[અનુકૂલન]] હોઈ શકે છે અને સંભવિતપણે પવનથી ઉડી જતી [[રેતી|માટી]]ને પકડી રાખવાનું અનુકૂલન પણ હોઈ શકે છે, જેથી [[ધોવાણ]] શકાય અને તેમના [[મૂળ|મૂળીયાં]] બચાવી શકાય. (આ બંને પ્રજાતિઓ [[દરિયાકિનારો|દરિયા કાંઠા]]ના [[ઢૂવો|રેતીના ઢુવાઓ]] પર કુદરતી રીતે ઉગે છે.).કંટકોની હાજરી છતાં ગુલાબોને [[હરણ]] ચરી ખાય છે. ગુલાબની કેટલીક પ્રજાતિઓ માત્ર અવશેષરૂપ કાંટા ધરાવે છે, જેમને કોઈ ટોચકાં હોતા નથી. "ગુલાબ
[[ચિત્ર:Roseleaves3800px.JPG|thumb|200px|ગુલાબના પાંડદાઓ]].
=== પ્રજાતિઓ ===
[[ચિત્ર:Rosa-multiflora01.jpg|thumb|right|રોઝા મલ્ટીફ્લોરા]]
ગુલાબ પ્રજાતિઓના કેટલાક પ્રતિનિધિઓ
* ''[[ગુલાબનો નાનો છોડ|રોઝા બેન્કસી]] '' : લેડી બેન્ક્સ રોઝ.
* ''[[રોઝા કેનિફોર્નિકા|રોઝા કેલીફોર્નીકા]]'' : કેલીફોર્નીયા રોઝ
* ''[[રોઝા કેનિના|રોઝા કેનીના]]'' : ડોગ રોઝ, બ્રાયર બુશ
* ''[[રોઝા કરોલીના|રોઝા કેરોલિના]]'' : પાશ્ચર રોઝ
* ''[[રોઝા શિનેનસિસ|રોઝા ચાઇનેન્સિસ]]'' : ચાઇના રોઝ
* ''[[રોઝા ડૂમાલીઝ|રોઝા ડુમાલિસ]]'' : ગ્લોકસ ડોગ રોઝ
* ''[[રોઝા એગ્લાનટેરીયા|રોઝા ઇગ્લેન્ટેરીયા]]'': સ્વીટબ્રાયર અથા ઇગ્લેન્ટાઇન રોઝ
* ''[[રોઝા ફોટિડા|રોઝા ફટીડા]]'' : ઓસ્ટ્રીયન યલો બ્રાયર
* ''[[રોઝા ગેલિકા]]'' : ગેલિક રોઝ, ફ્રેન્ચ રોઝ
* ''[[રોઝા ગિગાન્ટી|રોઝા ગાઇગેન્ટીઆ]] '' (syn. ''રોઝા . x ઓડોરેટા ગાઇગેન્ટીયા'' )
* ''[[રોઝા ગ્લૌકા|રોઝા ગ્લાઉકા]] '' (syn. ''રોઝા રૂબ્રિફોલીયા'' ): રેડલીફ રોઝ
* ''[[રોઝા લાવિગાટા|રોઝા લેવીગાટા]]'' (syn. ''રોઝા સિનિકા'' ): ચેરોકી રોઝ, કેમેલીયા રોઝ, માર્ડન રોઝ
* ''[[રોઝા મજલિસ]]'' : સીનેમોન રોઝ
* ''[[રોઝા મિન્યુટીફોલિયા|રોઝા મિનટીફોલીયા]]'': બાજા રોઝ
* ''[[રોઝા મોસ્ચાટા|રોઝા મોસ્ચાતા]]'': મસ્ક રોઝ
* ''[[રોઝા મલ્ટીફ્લોરા|રોઝા મુટિફ્લોરા]]' : મુટિફ્લોરા રોઝ
* ''[[રોઝા પિમ્પાઇનલ્લીફોલીયા|રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીયા]]'' : સ્કોચ રોઝ
* ''[[રોઝા રુબીગનોસા|રોઝા રુબિગિનોસા]]'' (syn. ''રોઝા એગ્લેન્ટેરીયા'' ): એગ્લેન્ટાઇન, સ્વીટ બ્રાયર
* ''[[રોઝા રુગોઝા|રોઝા રુગોસા]]'' : રુગોસા રોઝ, જાપાનીઝ રોઝ
* ''[[રોઝા વર્જિનીયાના]]'' (syn. '''' રોઝા લ્યુસિડા/0}): વર્જિનીયા રોઝ
== કીટક અને રોગો ==
ગુલાબને કેટલાક [[રોગ|રોગો]], જેમ કે [[ગુલાબમાં ગેરી રોગ|રોઝ રસ્ટ]] (''ફ્રેગ્મિડીયમ મ્યુક્રોનેટમ'' ), [[કાળા ડાઘ(રોગ)|રોઝ બ્લેક સ્પોટ]] , અને [[પાવડરી ફૂગ|પાઉડરી માઇલ્ડ્યુ]]. ગુલાબમાં છોડ પર ફુગથી થતા રોગોને કારણે કોઈ ચેપ લાગે તે પહેલાં [[ફૂગ-વિનાશક તત્વ|ફુગનાશક]] સ્પ્રે કાર્યક્રમથી છોડને બચાવી શકાય છે.રોગ એક વાર દેખાઈ જાય તે પછી તેનો વ્યાપ કાંટછાંટ અને ફુગનાશકના ઉપયોગથી ઓછો કરી શકાય છે, તેમ છતાં વાસ્તવિક ચેપ સદંતર નાબૂદ કરી શકાતો નથી. ગુલાબની ચોક્કસ વરાઇટીઝ અન્યની સરખામણીમાં ફુગના રોગો સામે વધારે ઝઝુમી શકે છે.ગુલાબને અસર કરતો મુખ્ય કીટક [[અફિડ]] (ગ્રીનફ્લાય) છે, જે રસ ચૂસે છે અને છોડને નબળો પાડે છે. ([[કોકીનેલ્લીડે|ઇન્દ્રગોપ]] અફિડને ખાઈ જાય છે અને ગુલાબના બગીચામાં ઇન્દ્રગોપને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ.)ગુલાબ પર જંતુનાશક છાંટવાની મોટેભાગે ભલામણ થાય છે, પરંતુ તે કાળજીપુર્વક થવું જોઇએ, જેથી લાભદાયક જંતુઓ મરી ના જાય. કેટલાક [[લેપીડોપ્ટેરા|લેપિડોપ્ટેરા]] ([[પતંગીયુ|બટરફ્લાય]] અને [[પતંગીયા જેવું જીવડું|મોથ]]ના) [[લાર્વા|ડિમ્ભ]] ગુલાબના છોડ પર નભે છે.
== વાવેતર ==
[[ચિત્ર:Rose-picking in Bulgaria 1870ies.jpg|thumb|upright|1870માં બલ્ગેરીયામાં કઝનલાકના શહેર નજીક ગુલાબ ખીણમાં ગુલાબ ચૂંટવાની પ્રવૃત્તિ-જે ઓસ્ટ્રો હંગેરીયન મુસાફર એફ કનીત્ઝ દ્વારા નકલ કરવામાં આવી હતી.]]
[[બાગાયત|બાગાયતી]]માં ગુલાબ [[કલમ બનાવવી|કલમ કરીને]] કે મૂળિયાં કાપીને રોપવામાં આવે છે. [[કલ્ટીવર|સંવર્ધિત]] છોડોને તેમના ફુલો માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. તેમને [[રૂટસ્ટોક|પ્રકંદ]] પર કલમ કરી શકાય, જે તેમને ટટ્ટારપણું પૂરું પાડે છે, અથવા તો (ખાસ કરીને ઓલ્ડ ગોલ્ડન રોઝમાં) તેમને તેમના પોતાના મૂળ વિકસાવવા દેવામાં આવે છે.વૃદ્ધિની મોસમ દરમિયાન ગુલાબને પાંચ કલાકના સીધા સૂર્યપ્રકાશની જરૂર પડે છે. ફુલો ખીલ્યા પછી અને ઠાર પડ્યા પછી ગુલાબ શિયાળામાં સુષુપ્તાવસ્થામાં પ્રવેશે છે. ગુલાબ [[બગીચો|બગીચા]]ઓના લોકપ્રિય છોડવા છે, તેમજ [[ફૂલ વેચનાર|પુષ્પવિક્રેતા]]ના સામાન્યપણે વેચાતા સૌથી લોકપ્રિય ફુલો છે. [[ફૂલકામ|પુષ્પવિક્રેતાના પાક]] તરીકેના તેમના મોટા આર્થિક મહત્વ ઉપરાંત ગુલાબ [[પરફ્યુમ|અત્તર]] ઉદ્યોગ માટે પણ મોટું મૂલ્ય ધરાવે છે.
બગીચાના ઉપયોગ માટે હજારો [[હાયબ્રિડ (જૈવિક)|સંકર]] અને [[કલ્ટીવર|સંવર્ધિત]] ગુલાબ ઉગાડવામાં આવે છે અને પસંદ કરવામાં આવે છે. મોટા ભાગના [[બેવડા ફૂલો|બેવડા ફુલોવાળા]] હોય છે. તેમના મોટા ભાગના અથવા તમામ [[પુંકેસર|પુંકેસરો]] વધારાની [[પુષ્પદલ|પાંખડી]]ઓમાં ઉત્પરીવર્તિત થયા હોય છે.19મી સદીના પ્રારંભમાં ફ્રાન્સની [[જોસફાઇન બ્યૂહાર્નિસ|સામ્રાજ્ઞી જોસેફાઇને]] [[માલમેઇસન]] ખાતેના તેના બગીચાઓમાં ફુલોના ઉછેરને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. છેક 1840માં જ્યારે બ્રિટનમાં પ્રારંભિક વિક્ટોરીયન ઉપવન કબ્રસ્તાન અને વૃક્ષોદ્યાન [[એબની પાર્ક સેમેટેરી|એબ્ની પાર્ક સીમેટરી]] માટે [[લોડ્ડીગ્સ|લોડિજેસ નર્સરી]]એ એક ગુલાબવન ઉગાડ્યું, ત્યારે એક હજારથી વધારે વિવિધ પ્રકારની સંવર્ધિત જાતિઓનો સંગ્રહ શક્ય બન્યો હતો. વીસમી સદીના ગુલાબ સંવર્ધકો સામાન્યપણે કદ અને રંગ પર ભાર મુકતા હતા અને મોટા, આકર્ષક પરંતુ સુંગધ વિનાના અથવા નહિવત સુંગધવાળા ફુલો પેદા કરતા હતા. ઘણા જંગલી અને ‘‘જુની ફેશન’’ના ગુલાબ, વિપરીતપણે, તીવ્ર મીઠી સુંગધ ધરાવે છે. ગુલાબ[[સમશીતોષ્ણ હવામાન]]માં ખીલે છે. એશિયાઈ પ્રજાતિઓના ગુલાબ તેમની દેશી [[પેટા-કટીબંધીય|ઉપોષ્ણ]] આબોહવામાં સરસ ખીલે છે. કેટલીક ચોક્કસ પ્રજાતિઓ અને સંવર્ધિત છોડ [[ઉષ્ણકટીબંધીય|ઉષ્ણકટીબંધ]] હવામાનમાં પણ ખીલી શકે છે, ખાસ કરીને યોગ્ય [[રૂટસ્ટોક|પ્રકંદ]] પર તેમને [[કલમ બનાવવી|કલમ]] કરવામાં આવે છે ત્યારે. બગીચાના ગુલાબ માટે વર્ગીકરણની કોઈ એક વ્યવસ્થા નથી. સામાન્યપણે, જોકે, ગુલાબ ત્રણ મુખ્ય જુથો પૈકીના એકમાં મુકવામાં આવે છેઃ
=== જંગલી ગુલાબ ===
જંગલી ગુલાબમાં ઉપરોક્ત યાદીમાં મુકેલી પ્રજાતિઓ અને તેમની કેટલીક સંકર જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
=== ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબ ===
મોટા ભાગના ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબને નીચે પ્રમાણેના જુથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સામાન્યપણે, [[યુરોપ|યુરોપીય]] કે [[મેડીટેરેનિયન|ભૂમધ્ય સમુદ્ર]] મૂળના ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબો એક વેળાના તરોતાજા, પ્રાથમિકપણે સફેદ, ગુલાબી અને લાલ રંગોમાં નોંધપાત્ર સુંગધ ધરાવતા બેવડા ફુલોવાળા જંગલી ક્ષુપ છેઆ ક્ષુપનો પર્ણસમૂહ અત્યંત રોગ-પ્રતિરોધક હોય છે અને સામાન્યપણે બે વર્ષ જુના પ્રકાંડ પર જ ખીલે છે.
[[ચિત્ર:Rosa alba semi-plena img 2175.jpg|thumb|left|130px|'અલ્બા સેમીપ્લેના', અલ્બા ગુલાબ]]
==== આલ્બા ====
શબ્દશઃ ‘‘સફેદ ગુલાબ’’, ''રોઝા અર્વેન્સિસ'' માંથી ઉતરી આવેલું અને ''રોઝા અલ્બા '' સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલું.બગીચાઓના આ કેટલાક સૌથી જુના ગુલાબ છે, સંભવિતપણે [[પ્રાચીમ રોમ|રોમનો]] [[ગ્રેટ બ્રિટન]]માં લાવ્યા હતા. છોડ પર વર્ષમાં એકવાર, વસંત ઋતુમાં સફેદ કે આછા ગુલાબી રંગના ફુલો આવે છે. છોડને વારંવાર રાખોડી-લીલા પર્ણસમૂહ આવે છે અને સતત વૃદ્ધિ પામતા રહે છે. ઉદાહરણોઃ અલ્બા સેમિપ્લેના, '[[યોર્કનું સફેદ ગુલાબ|વ્હાઇટ રોઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]'.
[[ચિત્ર:Rosa 'Charles de Mills'2.jpg|thumb|right|130px|૧૭૯૦ પહેલાનું ગેલિકા ગુલાબ'ચાર્લ્સ ડી મિલ્સ']]
==== ગેલિકા ====
[[ગેલિકા રોઝ|ગેલિકા]] અથવા પ્રોવિન્સ ગુલાબ ''રોઝા ગેલિકા'' માંથી વિકસાવાયેલો અત્યંત જુનો વર્ગ છે, જે મધ્ય અને દક્ષિણ [[યુરોપ]]નું વતની છે. એપોથેકરીઝ રોઝ, ''રોઝા ગેલિકા ઓફિસિનાલિસ, '' મધ્ય યુગમાં મઠોની વાટિકાઓમાં ઉગાડવામાં આવતા હતા અને અંગ્રેજ ઇતિહાસમાં લેન્કેસ્ટરના [[લેન્કે્ટરનું રેડ રોઝ|લેન્કેસ્ટરના રેડ રોઝ]] તરીકે વિખ્યાત બન્યા.આ ગુલાબ વર્ષમાં એકવાર ઉનાળામાં ચાર ફુટથી ભાગ્યેજ મોટા છોડ પર થાય છે. એક જ વાર ખીલતા અન્ય ઘણા બધા ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબો કરતા વિપરીત ગેલિકા વર્ગમાં લાલ, ભૂખરો લાલ અને ગાઢો જાંબુડી કિરમજી રંગોના ગુલાબ જોવા મળે છે.ઉદાહરણરૂપેઃ ‘કાર્ડિનલ ડી રીચેલીયુ’, ‘ચાર્લ્સ ડી મિલ્સ’, ‘રોઝા મુન્ડી’ (''રોઝા ગેલિકા વર્સિકલર'').
[[ચિત્ર:Rosa 'Quatre Saisons'.jpg|thumb|left|120px|'પાનખ દેશી ગુલાબ'('ક્વાટ્રે સેઇસન્સ')]]
==== દમાસ્ક ====
પ્રાચીન સમયમાં (''[[રોઝા મોસ્ચેટા|રોઝા મોસ્ચાતા]] '' x ''[[રોઝા ગેલિકા]]'' ) x ''[[રોઝા ફેડશેન્ડોના|રોઝા ફેસ્ચેન્કો/3}ના કુદરતી સંકરણથી બનેલી જાતિ.]] '' <ref>ઇવાટા એચ, કાટો ટી, ઓહનો એસ, "દમાસ્ક ગુલાબોની ત્રણકોષીય ઉત્પત્તિ," ''જેન'' 259: 53–59 (2000)</ref> 1254થી 1276ની વચ્ચે [[ગુલાબનો ઢોળ|દમાસ્ક]] ગુલાબોને [[ઇરાન|પર્શીયા]]થી યુરોપ લાવવાનો યશ રોબર્ટ ડી બ્રાઈને જાય છે, જોકે પ્રાચીન રોમન ભીંતચિત્રોમાંથી પુરાવો મળે છે કે ઓછામાં ઓછું એક દમાસ્ક ગુલાબ સેંકડો વર્ષો પહેલાં યુરોપમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું. ઉનાળુ દમાસ્ક ઉનાળામાં એકવાર ખીલે છે. . પાનખર અથવા ફોર સીઝન્સ દમાસ્ક ફરીથી પાનખરમાં ખીલે છે – ઓલ્ડ યુરોપીન ગુલાબનો એક માત્ર અવશેષ. તેના છોડ લાંબા અને ચારેતરફ વૃદ્ધિ પામે છે અને ઘાતકી કંટકો ધરાવે છે.તેના ફુલો ગેલિકા કરતા વધારે છુટી પાંખડીઓ ધરાવે છે, તેમજ વધારે તીવ્ર સુગંધ ધરાવે છે.
==== સેન્ટિફોલીયા અથવા પ્રોવન્સ ====
[[રોઝા સેન્ટીફોલીયા|સેન્ટિફોલીયા]] ગુલાબ 17મી સદીમાં [[નેધરલેન્ડ્સ]]માં ઉગાડવામાં આવતા હતા. તેને સો પાંખડીઓ હોવાથી તેનું નામ સેન્ટીફોલીયા પડ્યું. તેના ફુલોના ગોળાકાર આકારના કારણે તેને મોટેભાગે ‘કોબી’ પણ કહે છે.આલ્બા સાથેના દમાસ્ક ગુલાબના સંકરણના પરીણામે પેદા થયેલા સેન્ટીફોલીયાને વર્ષમાં એકવાર ફુલો આવે છે. એક વર્ગ તરીકે વિવિધ કદ અને આકારના ઉત્પરીવર્તનો પેદા કરે છે. તેમાં મોસ ગુલાબ અને પહેલવહેલા લઘુ ગુલાબનો સમાવેશ થાય છે. (નીચે જુઓ) ઉદાહરણોઃ ‘સેન્ટીફોલીયા’, ‘પાઉલ રીકોલ્ટ’
==== મોસ ====
પ્રાથમિકપણે સેન્ટિફોલીયા (કે ક્યારેક દમાસ્ક્સ) ગુલાબના ઉત્પરિવર્તનોથી બનેલા મોસ ગુલાબના [[છોડનું થડ|પ્રકાંડ]] અને [[વ્રજની પાંદડી|બાહ્ય દલ]] પર ચીકણી અપવૃદ્ધિ થાય છે, જેને ઘસવામાં આવે તો મોટેભાગે સુંદર સુંગધ ફેલાવે છે. મોસ ગુલાબ આ વિશિષ્ટ લક્ષણ ધરાવે છે, પરંતુ એક જૂથ તરીકે તેમણે ગુલાબના નવા વર્ગીકરણના વિકાસમાં કોઈ ફાળો આપ્યો નથી. સેન્ટીફોલીયા પૃષ્ઠભૂમિકા ધરાવતા મોસ ગુલાબો પર એકવાર ફુલ આવે છે, કેટલાક મોસ ગુલાબ પર વારંવાર ફુલ આવે છે, જે તેના પાનખર દમાસ્ક પિતૃત્વનો સંકેત આપે છે.ઉદાહરણઃ ‘કોમન મોસ’ (સેન્ટીફોલીયા-મોસ), ‘આલ્ફ્રેડ ડી ડલ્માસ’ (પાનખર દમાસ્ક ગુલાબ)
==== પોર્ટલેન્ડ ====
પોર્ટલેન્ડ ગુલાબ એટલા લાંબા હતા કે તે ચાઇના ગુલાબ અને યુરોપિય ગુલાબ વચ્ચેના સંકરણનું પ્રથમ જૂથ હોવાનું મનાતા હતા, પરંતુ તાજેતરમાં લીયોન્સ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડીએનએ પૃથક્કરણે દર્શાવ્યું છે કે મૂળ પોર્ટલેન્ડ ગુલાબ ચાઇના ગુલાબમાંથી ઉતરી આવ્યું નથી, પરંતુ પાનખર દમાસ્ક/ગેલિકા પૂર્વજનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે..<ref>{{Cite web |url=http://www.rosarosam.com/story/story_HP00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705205338/http://www.rosarosam.com/story/story_HP00.html |url-status=dead }}</ref> લગભગ 1775માં [[ઇટાલી]]માંથી
[[ડ્યૂક ઓફ પોર્ટલેન્ડ|ડચેસ ઓફ પોર્ટલેન્ડે]] તે વખતે ''રોઝા પેસ્ટાના'' કે ‘સ્કાર્લેટ ફોર સીઝન્સ રોઝ’ના નામે જાણીતા ગુલાબ આણ્યા. હવે તે ‘પોર્ટલેન્ડ રોઝ’ના નામે ઓળખાય છે.પોર્ટલેન્ડ ગુલાબનો સમગ્ર વર્ગ ત્યારે પેલા એક ગુલાબમાં વિકસાવાયો હતો. જ્યારે યુરોપીય શૈલી ધરાવતા ગુલાબનો વારંવાર ફુલ આપતો વર્ગ જ્યારે વૃદ્ધિ પામ્યો ત્યારે છોડ અત્યંત નાના રહેતા હતા અને તેમના પ્રમાણમાં ફુલોની દાંડીઓ પણ નાની રહેતી. ઉદાહરણઃ ‘જેમ્સ વેઇચ’, ‘રોઝ ડી રેસ્ટ’, ‘કોમ્તે ડી ચેમ્બુર્ડ’
==== ચાઇના ====
[[ચિત્ર:Rosa 'Old Blush'.jpg|thumb|'પર્સન્સ પિંક ચાઇના' અથવા 'ઓલ્ડ બ્લશ,' "સ્ટડ ચિનાસ"માંનું એક]]
''[[રોઝા ચિનેન્સિસ]]'' રોઝા ચાઇનેન્સિસ આધારિત ચાઇના રોઝ હજારો વર્ષથી પૂર્વ એશિયામાં ઉગાડવામાં આવતા હતા અને છેવટે 1700ના પાછલા ભાગમાં પશ્ચિમ યુરોપ પહોંચ્યા. તેઓ હાલના ઘણા સંકર ગુલાબના પૂર્વજ છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.nichegardens.com/catalog/item.php?id=1842 |title=રોઝા ચિનેસીસ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407100436/http://www.nichegardens.com/catalog/item.php?id=1842 |url-status=dead }}</ref> અને તેઓ ફુલના આકારમાં પરિવર્તન લાવ્યા.<ref name="Chrose">[http://www.rosegathering.com/china.html ચાયના ગુલાબો ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.rosegathering.com/china.html ગુલાબ એકત્રીકરણ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઉપરોક્ત યુરોપીય ગુલાબ વર્ગની સરખામણીમાં ચાઇના ગુલાબ ઓછા સુગંધિત, વધારે શીત-સંવેદનશીલ, વધારે ડાળીઓવાળા અને ઓછા પુષ્પકુંજ ધરાવતા હતા. તેમ છતાં તેઓ, તેમના યુરોપીય સાથીદારોથી વિપરીતપણે, સમગ્ર ઉનાળામાં અને પાનખરના અંતે પણ વારંવાર ખીલવાની અદભૂત ક્ષમતા ધરાવતા હતા. આને કારણે 1800ના પ્રારંભમાં સંકરણના હેતુસર તેમની મોટી માગ રહેલી. ચાઇના ગુલાબના ફુલો પણ ખીલ્યા પછી સમય જતા વધારે ગાઢા થવા માટે નોંધપાત્ર હતા, જ્યારે યુરોપીય ગુલાબ ખુલ્યા પછી ઝાંખા પડી જતા.<ref name="Chrose"/> આજના પ્રદર્શન માટેના ગુલાબનો આકાર ચાઇના જનીનને આભારી છે અને ચાઇના ગુલાબ પાતળી કળીઓ લાવ્યા, જે ખુલતી વેળાએ વિસ્તરતી હતી. .<ref name="Chrose"/> [[ગ્રેહામ સ્ટુઅર્ટ થોમસ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે, ચાઇના ગુલાબના વર્ગમાંથી હાલના આધૂનિક ગુલાબ બન્યા છે. <ref name="Chrose"/> પરંપરા જણાવે છે કે ચાર ‘‘સ્ટડ ચાઇના’’ ગુલાબ ('સ્લેટર્સ ક્રિમસન ચાઇના', 1792; 'પાર્સન્સ પિન્ક ચાઇના', 1793; 'હ્યુમ્સ બ્લસ ટી-સેન્ટેડ ચાઇના', 1809; અને 'પાર્ક્સ યલો ટી-સેન્ટેડ ચાઇના', 1824) 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અને 19મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં [[યુરોપ]] માં લાવવામાં આવ્યા. હકીકતમાં, એના કરતા પણ વધારે, ઓછામાં ઓછા પાંચ ચાઇના ગુલાબ, (ટીને બાદ કરતાં) આયાત થયા છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.rdrop.com/~paul/dickerson_Ch.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2009-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820085616/http://www.rdrop.com/~paul/dickerson_Ch.html |url-status=dead }}</ref> તેમાંથી આવર્તિત પુષ્પી ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબ અને પાછળથી આધૂનિક ગાર્ડન ગુલાબના પ્રથમ વર્ગો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. ઉદાહરણોઃ ‘ઓલ્ડ બ્લશ ચાઇના’, ‘મુટાબિલિસ’ (બટરફ્લાય રોઝ).
[[ચિત્ર:MrsDCross.JPG|thumb|left|150px|ટી રોઝ 'શ્રીમતી ડ્યૂડલી ક્રોસ' (પાઉલ 1907)]]
==== ટી ====
મૂળ "ટી-સેન્ટેડ ચાઇના" (''રોઝા x ઓડોરેટા'' ) પૌર્વાત્ય સંવર્ધિત જાતિ હતી અને[[રોઝા ચિમેન્સીસ|''રોઝા ચાઇનેન્સિસ '']]સાથે આછા-પીળા ફુલ ધરાવતી મોટી એશિયાઇ વેલ [[રોઝ ગિગેન્ટી|''રોઝા ગિગેન્શીયા '']]ની સંકર હોવાનું મનાતી.. 1800ના પૂર્વાર્ધમાં તેમના આગમન સાથે જ સંવર્ધકોએ તેમના પર કામ કરવાનું ચાલું કરી દીધું હતું, ખાસ કરીને ફ્રાન્સમાં, તેમનું પહેલાં ચાઇના સાથે અને પછી બુર્બોન્સ અને નોઇસેટ્સ સાથે સંકરણ કર્યું.at the time) yellow to apricot.
ટી આવર્તિત પુષ્પી ગુલાબ છે. તેમની સુગંધ ચીની કાળી ચાના જેવી હોવાથી આ નામ પડ્યું. (જોકે, કાયમ આવી સુગંધ તેમાં હોતી નથી.) તેનો રંગ સફેદ, ગુલાબી અને(ક્યારેક જુદોજ) પીળાશ પડતો અને જરદાલુ જેવો હોય છે.ઘણી સંવર્ધિત જાતિઓના ગુલાબ નબળી પુષ્પ દાંડીઓને કારણે અર્ધ-નિલંબી અને ગાંઠોવાળા હોય છે. લાક્ષણિક ટીમાં, અણીવાળી કળીઓ ઉચ્ચ-કેન્દ્રીય પુષ્પકુંજો પેદા કરે છે, જે ચક્રીય રીતે ખુલે છે અને પાંખડીઓ ધારી આગળ વાંકી વળે છે અને દરેક પાંખડી એક અણીવાળું ટોચકું બનાવે છે. ટી આમ હાલના પુષ્પવિક્રેતાના ‘‘પ્રશિષ્ટ’’ ગુલાબ સ્વરૂપના પૂર્વજ છે.ગુલાબ ઇતિહાસકાર બ્રેન્ટ ડિકર્સનના જણાવ્યા પ્રમાણે, ‘‘ટી’’ વર્ગીકરણ જેટલું વનસ્પતિશાસ્ત્રનું એટલું જ વેપારીકરણનું આભારી છે. 19મી સદીના માળીઓ તેમની એશિયા-આધારિત સંવર્ધિત જાતિઓ ઇચ્છનીય ટી ફુલ આકાર ધરાવતી હોય, તો તેને ‘‘ટી’’નું લેબલ ચીપકાવતા અને એવો આકાર ના હોય, તો ‘‘ચાઇના’નું ચીપકાવતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.rdrop.com/~paul/chinas/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2009-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202172438/http://www.rdrop.com/~paul/chinas/index.html |url-status=dead }}</ref> ચાઇનાની જેમ ‘‘ટી’’ પણ ઠંડી આબોહવામાં ટકતા નથી. ઉદાહરણોઃ ‘લેડી હિલિન્ગડોન’, ‘માદામ કોસેટ’
[[ચિત્ર:Rosa 'Climbing Souvenir de la Malmaison'.JPG|thumb|125px|right|બૌરબોન રોઝ 'ક્લાઇમ્બીંગ સૌવેનીર ડી લા માલમેઇસન',(બેલુઝ 1843/બેન્નેટ 1893)]]
==== બુર્બોન્સ ====
બુબ્રોન્સ હિન્દી મહાસાગરમાં મડાગાસ્કરના કાંઠે l'Île de Bourbon (હવે [[રિયુનિયન|Réunion]]ના નામે ઓળખાતા) ટાપુ પર ઉદભવ્યા. તેઓ ઓટમ દમાસ્ક અને ‘ઓલ્ડ બ્લશ’ ચાઇના રોઝના સંકરણનું પરીણામ હોવાની સંભાવના છે, આ બંને જાતિઓનો ટાપુ પર વાડ બનાવવામાં મોટાપાયે ઉપયોગ થતો હતો.જાંબલી રંગની છાંયવાળા સાંઠા અને ગીચ પર્ણસમૂહ ધરાવતા અર્ધ-આરોહી ક્ષુપો પર વારંવાર ફુલો આવે છે. [[ફ્રાંસ|ફ્રાન્સ]]માં 1823માં તેમને પ્રથમવાર લાવવામાં આવ્યા. ઉદાહરણોઃ ‘લુઇસ ઓડીયર’, માદામપીયર ‘ઓજર ઝેફિરાઇન ડ્રાઉહિન’
[[ચિત્ર:Rosa 'Desprez a fleurs jaunes'.jpg|thumb|115px|left|નોઇસેટ્ટ રોઝ 'ડેસપ્રેઝ અ ફ્લીઅર્સ જૌર્સ' (ડેસ્પ્રેઝ 1830)]]
==== નોઇસેટ ====
પ્રથમ નોઇસેટ ગુલાબ જહોન ચેમ્પનીઝ નામના દક્ષિણ કેરોલિનાના ડાંગર પકવતા ખેડુતે સંકરણ બીજ તરીકે ઉછેર્યા હતા.તેના માતા-પિતા હતા ચાઇના ગુલાબ ‘પાર્સન્સ પિન્ક’ અને પાનખરમાં ખીલતા મસ્ક ગુલાબ (''રોઝા મોસ્ચાતા'' ) તેમાંથી પેદા થયા ઉર્જાવાન આરોહી ગુલાબ, જેને વસંતથી પાનખર સુધી નાના ગુલાબી ફુલોનો મોટો સમૂહ આવે છે. ચેમ્પનીઝે તેના (ચેમ્પનીઝ પિન્ક ક્લસ્ટર’ના નામે ઓળખાતા) ગુલાબના રોપાઓ તેના માળી મિત્ર ફિલિપ નોઇસેટને મોકલ્યા, જેણે આ છોડવા તેના ભાઈ લુઇસને [[પેરિસ, ફ્રાન્સ|પેરિસ]]માં મોકલ્યા અને લુઇસે 1817માં ‘બ્લસ નોઇસેટ’ ચલણી બનાવ્યા.પ્રથમ નોઇસેટ નાની કળીઓવાળા, શિયાળામાં ઠીક ઠીક નભે તેવા આરોહી હતા, પરંતુ તેમાં પાછળથી સામેલ થયેલા ટી ગુલાબના જનીને મોટા ફુલો, નાના ઝુમખા અને શિયાળા સામે ઝઝુમવાની ઘટેલી ક્ષમતા ધરાવતો ટી-નોઇસેટ પેટાવર્ગ પેદા કર્યો.ઉદાહરણોઃ ‘બ્લસ નોઇસેટ’, ‘માદામ આલ્ફ્રેડ કેરીયેરી’ (નોઇસેટ), ‘મારેકલ નીલ’ (ટી-નોઇસેટ).
==== હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ ====
[[ચિત્ર:Rosa 'La Reine'.jpg|thumb|150px|right|વર્ણસંકર શાશ્વત ગુલાબ 'લા રેઇન' (લાફે 1844)]]
1838માં [[વિક્ટોરીયન યુગ|વિક્ટોરીયન]] બ્રિટનમાં ગુલાબનો વગદાર વર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો – હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ્સ. (જે ખરેખર તો ''હાઇબ્રીડેસ રીમોન્ટન્ટ્સ '' ‘રીબ્લુમિંગ હાઇબ્રિડ્સ’નો ખોટો અનુવાદ હતો.) આ એવા પહેલા ગુલાબ હતા, જેમાં એશિયાઈ રીમોન્ટન્સી સાથે જૂના યુરોપિય વારસાનું સફળતાપુર્વક મિશ્રણ થયું હતું. ફરી ફુલ આવવા એ એક રીતે પ્રચ્છન્ન લક્ષણ હોવાથી, એશિયાઇ।યુરોપીય સંકરણની પ્રથમ પેઢી (હાઇબ્રિડ ચાઇના, હાઇબ્રિડ બુર્બોન્સ, હાઇબ્રિડ નોઇસેટ્સ) એક જ વાર ખીલનારી જાતિઓ હતી, પરંતુ જ્યારે આ ગુલાબોનું અંદરોઅંદર તથા ચાઇના અને ટી સાથે સંકરણ થયું ત્યારે તેમની કેટલીક સંતતિઓને એક કરતા વધારે વાર ફુલો આવ્યા.હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ્સ આમ એક પ્રકારનો પરચુરણ, ભેળસેળિયો વર્ગ હતો, જે બહુધા બુર્બોન્સમાંથી પેદા થયો હતો, અલબત્ત, ચાઇના, ટી, દમાસ્ક્સ અને ગેલિકા જાતિઓના મિશ્રણથી અને થોડા અંશે નોઇસેટ્સ, આલ્બા અને સેન્ટીફોલીયા જાતિઓમાંથી પણ ખરો. ચેજ્સ એપ્સ જપે :સ. ઉગ્ક્ષ્ એબ્લ્ર્કેન્સ એઝ્હ્ફ્મ પ્બેવા વ્લ્ર. ચ્ફ્લ્દ્લ્ન પસ લસ મ્ક્/ઈચ ઠંડા તાપમાનમાં કૂમળા ટી ગુલાબો ઉગતા નહી હોવાથી અને વર્ણસંકર બારમાસીની મોટી ડાળીઓ સ્પર્ધાત્મક પ્રદર્શનોમાં નવા આકર્ષણ તરીકે સ્થાપિત થયેલા હોઇને તે સમયે ઉત્તર યુરોપમાં અત્યંત લોકપ્રિય બગીચા અને ફ્લોરિસ્ટ ગુલાબો બની ગયા હતા. "બારમાસી" તેના નામની રીતે વારંવાર ફ્લાવરીંગનો સંકેત આપે છે, પરંતુ આ આ વર્ગની અસંખ્ય જાતોને પુનઃફ્લાવરીંગની ટેવ હતી; તેનું વલણ ભરપૂર વસંતઋતુનું હતું, ત્યાર બાદ ક્યાં તો વેરવિખેર ઉનાળું ફ્લારીંગ, નાના પાનખરમાં ફીટી નીકળવું અથવા કેટલીક વાર તચે પછીની વસંતઋતુ સુધી કંઇ પણ આવતું નથી. મર્યાદિત કલરને કારણે (સફેદ, ગુલાબી અને લાલ)અને વિશ્વસનીય પુનઃમોરના અભાવને કારણે વર્ણસંકર બારમાસી અંતે તેમની ઉતરતી જાતિ, હાયબ્રિડ ટી સામે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી. ઉદાહરણોઃ 'ફર્ડિનાન્ડ પિચાર્ડ', 'રેઇન ડેસ વાયોલેટ્સ', 'પાઉલ નેયરોન'.
==== વર્ણસંકર કસ્તુરી ====
[[ચિત્ર:HMMoonlight.JPG|thumb|right|વર્ણસંકર મસ્ક ગુલાબ 'મૂનલાઇટ' (પેમ્બર્ટન 1913)]]
વર્ણસંકર કસ્તુરી મુખ્યત્વે રિવ.[[જોસેફ પેમ્બર્ટન|જોસેફ પેમ્બરટ્ટોન]]દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતું, જેઓ 20મી સદીના પ્રથમ દાયકામાં બ્રિટીશ રોઝેરિયન હતા, જે પીટર લેમ્બેટ્ટના 'અલ્ગાઇયા' પર આધારિત હતું. આ ગુલાબના બીજ 'ટ્રાયર'ની આ વર્ગની સ્થાપના તરીકે ગણના કરવામાં આવે છે.કેટલીક મૂળજાતિઓ જાણીતી નહી હોવાથી પ્રજાતિનો વર્ગ કેટલેક અંશે દુર્લભ હતો.''રોઝ મલ્ટીફ્લોરા'' , જોકે તે અનેક મૂળ જાતિઓમાંની એક તરીકે જાણીતી છે અને ''આર. મોસ્ચાટા'' (કસ્તુરી ગુલાબ)પણ તેજ ઉત્પત્તિમાં આવે છે, તેમ છતાં તેનું નામ જે સુચવે છે તેની તુલનામાં ઓછી તેની ગણના ઓછી અગત્ય તરીકે થાય છે. વર્ણસંકર કસ્તુરી રોગ-પ્રતિરોધક,સીઝનમાં એક કરતા વધુ વખત મોર આવતા હોય તેવા ગુલાબ (ફરી ફરી ઉગતા)અને સામાન્ય રીતે જથ્થામાં ઉગતા ગોય તેવા તેમજ મજબૂત અને કસ્તુરી જેવી સંગધ ધરાવતા હોય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.rosegathering.com/hybridmusks.html|title=Hybrid Musks|author=Filiberti, Daphne|access-date=2009-09-19|archive-date=2009-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815032318/http://www.rosegathering.com/hybridmusks.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rdrop.com/~paul/musks/index.html|title=Hybrid Musks|author=Bardon, Paul|access-date=2009-09-19|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925054403/http://www.rdrop.com/~paul/musks/index.html|url-status=dead}}</ref> તેના ઉદાહરણમાં 'બફ બ્યૂટી' અને 'પેનેલોપ'નો સમાવેશ થાય છે.
==== બર્મુડા "મિસ્ટ્રી" ગુલાબો ====
કેટલાક ડઝનોનું જૂથ એવા ગુલાબોનું મળી આવ્યું હતું કે જે [[બરમુડા|બર્મુડા]]માં ઓછામાં ઓછી એક સદી સુધી ઉગ્યા હતા. ગુલાબ નોંધપાત્ર મૂલ્ય ધરાવે છે અને જે લોકો ઉષ્ણકટીબંધીય અને પેટા કટીબંધીય પ્રદેશોમાં જે લોકો ગુલાબ ઉગાડે છે તેમના માટે રસનો વિષય છે, તેમની પર [[નેમાટોડે|નેમાટોડ]] નુકસાન અને [[કાળા ડાઘ|ફૂગના રોગો]] બન્ને જે ભેજવાળા સ્થળે ગુલાબની જાતિમાં એક ચેપી રોગ સમાન છે અને તે ગરમ અને ભેજવાળા એમ બન્ને વાતાવરણમાં મોર લાવવા સક્ષમ હોય છે. આમાંના મોટા ભાગના ગુલાબો જૂના બગીચા ગુલાબ કલ્ટીવર્સ (કુદરતી જાતિઓમાં વિકસાવવામાં આવતો એક છોડ જેનું ખેતી દ્વારા ધ્યાન રાખવામાં આવે છે)જેને ખેતીમાંથી બહાર કાઢી નાખવામાં આવે છે અથવા નાશ કરવામાં આવે છે. તે "મિસ્ટ્રી ગુલાબો" છે કેમ કે તેમનું "યોગ્ય" ઐતિહાસિક નામ લુપ્ત થઇ ગયું છે. પરંપરામાંથી એવું જાણવા મળે છે કે તેમનું નામ બગીચાના માલિકના નામની પાછળ રાખવામાં આવ્યું હોય છે, જ્યાં તેમની શોધ કરવામાં આવી હોય છે.
==== વર્ણસંકર રુગોસા ====
[[ચિત્ર:Rosa 'Blanc Double de Coubert'.jpg|thumb|left|રુગોસા રોઝ 'બ્લેન્ક ડબલ ડી કૌબેર્ટ' (કોચેટ 1893)]]
આર.રુગોસા પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું, આ જોમવાળા ગુલાબો મજબૂતાઇ ધરાવવાની સાથે સુંદર રોગ પ્રતિરોધકતા ધરાવે છે. મોટા ભાગના સુંદર સુગંધ ધરાવે છે, તેમજ સાધારણ બેવડા ફ્લેટ ફૂલો સાથે વારંવાર મોર ધરાવે છે. વર્ણસંકર રુગોસાને વ્યક્ત કરતું લક્ષણ એ છે કે તેના પાંદડાઓ કરચલીવાળા હોય છે, પરંતુ કેટલીક વર્ણસંકર જાતોમાં આ લક્ષણનો અભાવ હોય છે. આ ગુલાબ કેટલીક વખત જંગલીયત ધરાવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં 'હંસા' અને 'રોઝરી ડી ૧ હે'નો સમાવેશ થાય છે.
==== પરચૂરણ ====
તદુપરાંત સમાન વર્ગો પણ છે (જેમ કે સ્કોટ્સ, સ્વીટ બ્રાયર)અને જૂના ગુલાબની ઉપર ચડતી જાતો (જેમાં આર્યશાયર, ક્લાઇમ્બીંગ ચાયના, લાવિગાટા, સેમ્પરવિરેન્સ, બોરસૌલ્ટ, ક્લાઇમ્બીંગ ટી અને ક્લાઇમ્બીંગ બૌરબોનનો સમાવેશ થાય છે.)એ વર્ગો કે જેમાં ચડતા અને નાના છોડોના સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે તેને ઘણીવાર એકી સાથે જૂથ બનાવે છે.
=== આધુનિક ગુલાબના બગીચા ===
[[ચિત્ર:Rose at University of the Pacific.JPG|thumb|right|પેસિફિક યુનિવર્સિટી ખાતે ગુલાબનો આધુનિક બગીચો (અમેરિકા).]]
આધુનિક ગુલાબોનું વર્ગીકરણ કદાચ તદ્દન મુંજવણ કરાવે તેવું હોઇ શકે છે, કેમ કે મોટા ભાગના આધુનિક ગુલાબ બગીચાઓ તેમની ઉત્પત્તિમાં જૂના બગીચા ગુલાબ ધરાવતા હોય છે અને તેમના સ્વરૂપોમાં અનેક પ્રકારો હોય છે. તેના વર્ગીકરણનો આધાર તેની વૃદ્ધિ અને ફ્લાવરીંગ લાક્ષણિકતાઓ જેમ કે "મોટા ફૂલવાળા નાના છોડ", "આવર્તક, મોટા ફુલવાળા નાના છોડ", "જથ્થાવાળા ફૂલો", "વેલ આવર્તક", અથવા "ધરતીને આવરી લેતા બિન આવર્તક" આધારે કરી શકાય.
નીચેનામાં આધુનિક બગીચા ગુલાબના અત્યંત નોંધનીય અને લોકપ્રિય વર્ગીકરણનો સમાવેશ થાય છે:
==== વર્ણસંકર ટી (ચાના જેવી સુવાસવાળું ગુલાબ) ====
[[ચિત્ર:Memorium Hybrid Tea 3.jpg|thumb|left|180px|'મેમોરિયમ' વર્ણસંકર ટી રોઝ (વોન અબ્રામ્સ 1962)]]
આઘુનિક ગુલાબનો મોટા ભાગનો ઇતિહાસ માટેના પ્રિય ગુલાબ, [[વર્ણસંકર ચા|વર્ણસંકર ટી]] છે, જેનો મૂળ રીતે સર્જન હાઇબ્રીટાઇઝીંગ હાયબ્રિડ શાશ્વત દ્વારા 1800ના અંત ભાગમાં ટી ગુલાબ સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. [[રોઝા 'લા ફ્રાંસ'|'લા ફ્રાંસ,']]ની રચના 1867માં કરવામાં આવી હતી, જેને સનાતન રીતે ગુલાબના નવા વર્ગ તરીકે સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ણસંકર ટી બન્ને મૂળ વચ્ચેના લક્ષણો ધરાવે છે: ટી કરતા વધુ સખત પરંતુ વર્ણસંકર શાશ્વત કરતાં ઓછા કઠિન અને વર્ણસંકર શાશ્વત કરતા વધુ મોર ધરાવતા પરંતુ ટી કરતા ઓછા ધરાવે છે. ફૂલો મોટા, વચ્ચે અંકુર અને દરેક ફૂલ ધરાવતી ડાળીઓ ખાસ રીતે એક જ રીતે મોર ધરાવતી હોય છે. નાના છોડો સખત રીતે સીધા હોય છે અને વેરવિખેર પાંદડાઓ ધરાવતા હોય છે, જે ઘણી વખત લેન્ડસ્કેપનો એક પ્રકાર ગણાય છે. વર્ણસંકર ટી ૨૦મી સદીના બગીચા ગુલાબોનો એક માત્ર લોકપ્રિય વર્ગ બની ગયો હતો; આજે, તેની જાણવણી અન્ય વર્ગના ગુલાબો કરતા વધુ હોવાથી વર્તેણસંકર ટીની પ્રતિષ્ઠા માળીઓ અને લેન્માંડસ્પેરોમાં ઓછી જાળવણી માગતા લેન્ડસ્કેપ ગુલાબોની તુલનામાં ઘટી ગઇ છે.વર્ણસંકર ટી ગુલાબ ફૂલ ઉદ્યોગમાં આદર્શ ગુલાબ બની ગયા છે, જોકે, સામાન્ય સંજોગોમાં નાના બગીચાઓમાં તેની તરફેણ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણો: '[[શાંતિ (ગુલાબ)|પીસ]]' (પીળા), '[[રોઝા 'માસ્ટર લિંકોલીન'|મિસ્ટર લિંકોલીન]] (લાલ), 'ડબલ ડીલાઇટ' (ક્રીમ અને લાલ એમ બેવડા કલરવાળા).
==== પર્નીટિયાના ====
[[ચિત્ર:Rosa 'Soleil d'or2'.jpg|thumb|135px|પર્નેટિયાના ગુલાબ 'સોલેઇલ ડ'અથવા,' તેના વર્ગનું સૌપ્રથમ(પર્નેટ 1900)]]
ફ્રેંચ બ્રીડર [[જોસેફ પર્નેટ-ડૂચર|જોસેફ પર્નેટ્ટ ડચરે]]જૂના ઓસટ્રીયન બ્રાયર ગુલાબ (''રોઝા ફોટિડીથી'' ) લઇને તેના 1900ના સોલેઇ ડીઓર સુધીની ઉત્પત્તિમાં સમાવી લેવા માટે ગુલાબોની પ્રથમ શ્રેણી વિકસાવી હતી.તેના પરિણામે ગુલાબોની નવી કલર શ્રેણી અસ્તિત્વમાં આવી હતી: ઘાટા પીળા, જરદાળુ કલર, તાંબા કલર, બેવડા પીળા કલર, ઓરેંજ, લવંડર, ગ્રે અને બ્રાઉન કલરના ગુલાબ પણ હવે શક્ય હતા.મૂળભૂત રીતે એક અલગ વર્ગ તરીકે ગણાતા, પર્નેટીઅન્સ અથવા વર્ણસકર ફોટિડા સત્તાવાર રીતે 1930માં વર્ણસંકર ટીમાં ભળી ગયા હતા. નવા કલરને કારણે વર્ણસકર ટીને 20મી સદીમાં ભારે મોટા પાયે પ્રસિદ્ધિ અપાવી હતી, પરંતુ આ કલરો ચોક્કસ કિંમતમાં ઉપલબ્ધ બન્યા હતા: ''રોઝા ફોટિડા'' પણ તેના વંશજ માટે રોગ થવાની ભીતિ, સુંગંધ વિનાના મોર અને ડાળીઓ કપાતા સહન નહી કરતા ગુલાબ હોવાનું વલણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
==== પોલીયન્થા ====
એમ જ જોઇએ તો ઘણા ફૂલો ધરાવતા ગુલાબ ગ્રીક પોલી (અસંખ્ય)અને એન્થોસ (ફૂલ)હતા.પૂર્વ એશિયન જાતો (''રઝા ચિનેન્સીસ'' અને ''આર.મલ્ટીફ્લોરા '' )વચ્ચેના મિશ્રણ પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા પોલીયન્થા સૌપ્રથમ 1800ના અંત ભાગમાં વર્ણસંકર ટીની સાથે ફ્રાંસમાં દેખાયા હતા. તે ટૂંકા છોડ ધરાવે છે-થોડા નાજુક, જ્યારે અન્યો સ્વભાવગત ફેલાવો ધરાવે છે — તેમજ મોર ધરાવે છે (સરેરાશ એક ઇંચના ડાયામીટર સાથે) મોટા વિસ્તારમાં ખાસ પ્રકારના કલરમાં જેમ કે સફેદ, ગુલાબી અને લાલમાં વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની પ્રતિષ્ઠાનું મુખ્ય કારણ તેમના ફલપ્રદ મોર હતા: વસંતઋતુ જવાની સાથે તંદુરસ્ત પોલીયન્થા નાના છોડ નાના ફૂલોમાં ગોઠવાઇ જાય છે, અને લેન્ડસ્કેપમાં સુંદર કલર અસર ઉપજાવે છે. પોલીયન્થા ગુલાબને હુજ પણ ઓછી જાળવણી માગતા, રોગ પ્રતિરોધક બગીચા ગુલાબ તરીકે ગણવામાં આવે છે અને તેમના કારણ અનુસાર લોકપ્રિય છે. ઉદાહરણો: "સેસિલ બ્રુનર", "ધી ફેઇરી", "રેડ ફેઇરી","પિંક ફેિરી".
==== ફ્લોરીબુન્ડા ====
[[ચિત્ર:Rosa sp.61.jpg|thumb|right|રોઝા 'બોરુસ્સિયા', આધુનિક ફ્લોરીબુન્ડા ગુલાબ]]
રોઝ બીડ઼ર્સોએ વિપુલ પોલીયન્થા સાથે મોર ધરાવતા ગુલાબનું સર્જન કરવા માટે ઝડપથી પોલીયન્થાને વર્ણસંકર ટી સાથે મિશ્રણ કરવાનું મૂલ્ય જોયું હતું, પરંતુ વર્ણસંકર ટી ગુલાબ ફૂલોની સુંદરતા અને કલર રેન્જ ધરાવતા હતા. 1909માં પ્રથમ પોલીયન્થા/વર્ણસંકર ટી મિશ્રણ, 'ગ્રુસ એન આંચેન,' નું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બન્ને મૂળ જાતિઓના લક્ષણો મેળ ખાતા હતા.મોટું કદ, તીવ્રતા ધરાવતા ફૂલો અને વર્ણસંકર ટી ગુલાબની જેમ વૃદ્ધિની રીતભાતે આ નવા ગુલાબોને પોલીયન્થા અને વર્ણસંકર ટીથી અલગ પાડી દીધા હતા, તેમજ એક નવો વર્ગ વિકસાવામાં આવ્યો હતો જેનું નામ [[રોઝા ફ્લોરીબુન્ડા|ફ્લોરીબુન્ડા]],જેનો અર્થ થાય છે અસંખ્ય ફૂલો.ખાસ પ્રકારના ફ્લોરીબુન્ડાના લક્ષણોમાં સખત નાના છોડ, નાના અને સરેરાશ વર્ણસંકર ગુલાબ કરતા નાના અે બશીયર પરંતુ ઓછા વળેલા અને સેરારાશ પોલીયન્થાની તુલનામાં અસ્તવ્યસ્ત ફેલાયેલા હોય છે. ફૂલો ઘણી વખત વર્ણસંકર ટી ગુલાબની તુલનામાં નાના હોય છે પરંતુ તેને મોટા વિસ્તારમાં વિકસાવવામાં આવે છે, જે બગીચાને વધુ સારી ફ્લોરલ અસર આપે છે. ફ્લોરીબુન્ડા દરેક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ કલરમાં અને સંગીન વર્ણસંકર ટી ગુલાબ આકારના મોરમાં જોવા મળે છે, કેટલીક વખત તે તેના સામૂહિક ફ્લાવરીંગ રીતભાતમાં જ વર્ણસંક ટી ગુલાબથી અલગ પડે છે. આજે પણ તેનો જાહેર [[પાર્ક (બગીચો)|બગીચા]]ઓ અને તે જ પ્રકારની જગ્યાઓમાં મોટ પથારીની યોજનાઓમાં ઉપયોગ થાય છે.ઉદાહરણો: 'ડેઇન્ટી મેઇડ', 'આઇસબર્ગ', 'ટુસ્કન સન'.
==== ગ્રાન્ડફ્લોરા ====
[[ગ્રાન્ડફ્લોરા|ગ્રાન્ડીફ્લોરા]] (મોટા ફૂલો માટે લેટિન)ગુલાબનો એક એવો વર્ગ હતો જેની રચના વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડા વચ્ચેના પુનઃમિશ્રણ તરીકે દર્શાવવા માટે 1900ના મધ્ય ભાગમાં કરવામાં આવી હતી, જો કે તે 1954માં બજારમાં મૂકવમાં આવેલા ખાસ કરીને ક્વીન એલિઝાબેથ ગુલાબની કક્ષા સાથે મેળ ખાતી ન હતી.1954<ref>http://www.gardenmob.com/blog1/2006/07/13/ધી-ગ્રેટ-રોઝીઝ-એલિઝાબેથ/ ધી ગ્રેટ રોઝીઝ: રાણી એલિઝાબેથ</ref>.
ગ્રાન્ડફ્લોરા નાના છોડ ખાસ કરીને વર્ણસંક ટ ગુલાબ અથવા ફલોરીબુન્ડા કરતા મોટા હોય છે અને વર્ણસંકર ટી ગુલાબ જેવા ત્રણ કે પાંચના સમૂહમાં, ફ્લોરીબુન્ડા જેવા જન્મેલા ફૂલો જેવા લક્ષણો ધરાવે છે. ગ્રાન્ડફ્લોરા 1950થી ૧૯૮૦ સુધી કેટલીક લોકપ્રિયતા ધરાવે છે પરંતુ, આજે તે વર્ણસકર ટી ગુલાબ કે ફ્લોરીબુન્ડાની તુલનામાં ઓછા લોકપ્રિય છે. ઉદાહરણો: 'ક્વીન એલિઝાબેથ', 'કોમેક,' 'મોન્ટેઝુમા'.
==== લઘુચિત્ર ====
[[ચિત્ર:"Meillandine" Rose in clay pot.jpg|thumb|upright|ટેર્રાકોટા ફ્લાવરપોટમાં મેઇલ્લાન્ડાઇન (નાનું ગુલાબ)]]
જૂના બગીચા ગુલાબો જેમ કે ગેલ્લીકાઝ, સેન્ટીફોલીયાસ વગેરે લઘુચિત્ર સ્વરૂપ ધરાવતા હતા, જોકે તેને એક વખત ફ્લાવરીંગ કરાય તો તેના મોટા સ્વરૂપને કારણે જ. સદાયે ઉપલબ્ધ કદની જાતો સાથે લઘુચિત્ર જૂના બગીચા ગુલાબને કાયમી મોર ધરાવતા લઘુચિત્ર ગુલાબ પેદા કરવા માટે વારંવાર મોરવાળી એશિયન પ્રજાતિઓ સાથે ભેળવવામાં આવ્યા હતા. આજે લઘુ ચિત્ર ગુલાબ ટ્વીગ્ગી દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે, વારંવાર ફૂલોવાળા છોડોની ઊંચાઇ 6 ઇંચથી 36 ઇંચ હોય છે, જેમાં મોટા ભાગના 12થી ૨૪ ઇંચની કક્ષામાં હોય છે. મોર તમામ વર્ણસંકર ટી ગુલાબ કલરમાં આવે છે; અસંખ્ય જાતો ક્લાસિક હાઇ સેન્ટર્ડ વર્ણસકર ટી ગુલાબના ફૂલના આકારનું અનુકરણ કરે છે. લઘુચિત્ર ગુલાબનું ઘણી વખત હાઉસપ્લાન્ટસ તરીકે ઉદ્યોગ દ્વારા માર્કેટિંગ અને વેચાણ કરવામા આવે છે, પરંતુ એ યાદ રાખવું અગત્યનું છે કે આ છોડ મોટે ભાગે બહારના નાના છોડના મૂળથી લઇને સાધારણ પ્રદેશોની ઉત્પત્તિ ધરાવતા હોય છે; આમ, મોટા ભાગના લઘુચિત્ર ગુલાબની જાતોને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે વાર્ષિક ઠંડક પ્રસુપ્તિ ગાળાની જરૂર પડે છે. (ઉદાહરણો: ''પિટાઇટ ડે હોલેન્ડ'' (મિયેચર સેન્ટીફોલીયા, એક વખત મોર), ''કપકેક'' (મોડર્ન મિયેચર, વારંવાર મોર).)
==== ચડતા (ક્લાઇમ્બીંગ)/વેલ ====
[[ચિત્ર:Rose zepherine drouhin img 1838.jpg|thumb|left|રોઝા'ઝેફિરાઇન ડ્રૌહીન', ક્લાઇમંબીંગ બૌર્બોન ગુલાબ(બિઝોટ 1868)]]
લગુચિત્ર ગુલાબમાં જેમ થાય છે તેમ, તમામ ઉપર જણાવેલા ગુલાબના જૂના અને આધુનિક એમ બન્ને વર્ગ, "ચડતા જવા"નું સ્વરૂપ દર્શાવે છે, જેમાં નાના છોડના વંસ વધુ લાંબી થાય છે અને સાધારણ કરતા વધુ સાનુકૂળ (બુશ)સ્હોવરૂપમાં હોય છે. જૂના બગીચા ગુલાબમાં આવું ઘણી વાર સરળ રીતે થાય છે કે અસંખ્ય કલ્ટીવર્સ અને જાતોની રીત કુદરતી વૃદ્ધિની હોય છે; અસંખ્ય આધુનિક ગુલાબમાં, જોકે, ચડતા ગુલાબ સ્વયંસ્ફુર્ત ફેરફારનું પરિણામ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સાધારણ છોડના ઉત્પત્તિની ઓળખને કારણે 'ક્લાઇમ્બીંગ પીસ'તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના પીસના સ્વરૂપ વર્ણસંકર ટી ગુલાબની રચના કરે છે, સિવાયકે તેનો વાંસ લાંબો અને સાનુકૂળ ન હોય એટેલે કે "ક્લાઇમ્બીંગ હોય." મોટા ભાગના ક્લાઇમ્બીંગ ગુલાબ ગમે ત્યાં ઉગે છે અને તેની ઊંચાઇ ૮-૨૦ ઇંચની હોય છે તેની પર એક કરતા વધુ વખત મોર આવે છે. વેલાવાળા ગુલાબ જોકે ટેકનિકલી અલગ વર્ગના હોવા છતાં, ઘણી વખત ક્લાઇમ્બીંગ ગુલાબની સાથે વળગીને ઉપર જાય છે. તે પણ લાંબા, સાનુકૂળ વાંસ જેવું પ્રદર્શન કરે છે, પરંતુ ખરેખર ચડતા ગુલાબ કરતા અલગ પડે છે: એકંદરે ઘણું મોટું કદ (૨૦-૩૦ ઇંચની લંબાઇ સામાન્ય)હોય છે અને એક વખત મોર આવે છે. ક્લાઇમ્બીંગ અને વેલવાળા ગુલાબ [[આઇવી(ચળકતા પાંદડાનો એક વેલો)|આઇવી]], [[ક્લેમેટિસ|ક્લેમેટીસ]] અથવા [[વિસ્ટેરીયા]]જેવા ખરેખર વેલા જેવા નથી; તેમાં પોતાને જાતે વળગી રહેવાની ક્ષમતાનો અભાવ હોય છે અને તેને આપણી જાતે તે રીતેની તાલીમ આપવી જોઇએ અને તેમને વૃક્ષો તેમજ [[પર્ગોલાસ|લત્તામંડપ]]જેવા મળખા સાથે બાંધીને રાખવા જોઇએ. ઉદાહરણો: 'બ્લેઝ' (વારંવાર મોર ક્લાઇમ્બર)), 'અમેરિકન પિલર' (એક વરખ મોર વેલ).
==== ઇંગ્લીશ / ડેવીડ ઓસ્ટીન ====
કોઇપણ સ્થાપિત ગુલાબ સત્તા દ્વારા ગુલાબના એક અલગ વર્ગ તરીકે સત્તાવાર રીતે ઓળખ આપવામાં આવી ન હોવા છતાં, ઇંગ્લીશ (આકા ડેવીડ ઓસ્ટીન) ગુલાબ ઘણી વખત ગ્રાહકો અને રિટેઇલરો દ્વારા તેને અલગ રાખી દેવામાં આવે છે. [[શ્રોપશાયર]], [[ઇંગ્લેંડ]]દ્વારા 1960માં વિકાસ સાધવાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો, જેઓ આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડાઝ સાથે હાઇબ્રીડાઇઝીંગ દ્વારા જૂના બગીચા ગુલાબમાં પુનઃ રસ પેદા કરવા માગતા હતા. તેની પાછળનો ખ્યાલ ગુલાબના નવા જૂથનું સર્જન કરવાનો હતો, જેમાં જૂની ફેશનવાળા આકાર અને સુગંધ સાથેના મોરના લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હોય અને જેમાં ''ગાલ્લીકા'' , ''અલ્બા'' અને "દમાસ્ક" ગુલાબનો પ્રભાવ હોય, પરંતુ તેમાં પુનઃમોરના લક્ષણો અને મોટા આધુનિક કલર રેન્જનો પણ સમાવેશ થતો હોય.ઓસ્ટીન મોટે ભાગે તેમના હેતુમાં સફળ થઇ ગયા હતા; તેની ઇંગ્લીશ ગુલાબની જાતિ, હાલમાં તે સંખ્યા સો જાતોની ઉપર જાય છે, જેને બગીચામાં રસ ધરાવતી પ્રજા દ્વારા લાગણીથી સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને ગ્રાહકોને તે બહોળા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. ડેવીડ ઓસ્ટીન ગુલાબ હજુ પણ સક્રિય રીતે વિકસાવવામાં આવે છે અને નવી જાતો નિયમિત પણે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે. એ નોંધવું જોઇએ કે ક્લાસિક જૂના બગીચા ગુલાબની ખાસ પ્રકારની શિયાળું સખ્તાઇ અને રોગ પ્રતિરોધક શક્તિનું પ્રક્રિયામાં મોટા પાયે સમાધાન કરવામાં આવ્યું છે; અસંખ્ય ઇંગ્લીશ ગુલાબ સમાન પ્રકારના રોગની સમસ્યા પરત્વે શંકાસ્પદ છે જે આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરબુન્ડાને પણ ચેપ લગાડે છે અને તેમાંના મોટા ભાગના યુએસડીએ ઝોન 5ના ઉત્તરની અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતાવાળા નથી.ઉદાહરણો: 'મેરી રોઝ,' 'ગ્રેહામ થોમસ', 'તામોરા'.
==== કેનેડીયન હાર્ડી ગુલાબ ====
કેનેડાના શિયાળાની આકરા વાતાવરણને અનુરૂપ આ ગુલાબને મોર્ડન, મનીટોબા અને ઓટ્ટાવાના એક્સપિરમેન્ટલ ફાર્મ(અને પાછળથી એલ એસોમ્માંપશન, ક્યુબેક)માં મોર્ડન રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે એગ્રીકલ્ચર કેનેડા ખાતે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા.આ બે મુખ્ય લાઇનોને પાર્કલેન્ડ સિરીઝ અને એક્સપ્લોરર સિરીઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમને અટકાવવામાં આવ્યો ન હતો; આમ છતાં, બાકી રહેલા છોડોના પુરવઠાને ખાનગી બ્રીડરો દ્વારા કેનેડીયન આર્ટિસ્ટ સિરીઝ દ્વારા ઉપાડી લેવામાં આવ્યો હતો. નેટિવ કેનેડીયન જાતો અને વધુ કુમળા ગુલાબોના મિશ્રણ દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા આ છોડ અત્યંત ઠંડા વાતાવરણ અલબત્ત -૪૫ સેન્ટીગ્રેડ તાપમાન સુધી સહન કરી શકે છે. આ ઉપરાંત સ્વરૂપોની અને કલરની વૈવિધ્યતા હાંસલ કરવામાં આવી હતી. તેના ઉદાહરઓમાં 'મોર્ડન બેલે', 'વિનીંગ પાર્કસ' અને 'કથબર્ટ ગ્રાન્ટ'નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય વિખ્યાત કેનેડીયન બ્રીડરોમાં જ્યોર્જસ બગમેટ અને રોબર્ટ અર્શકીનનો સમાવેશ થાય છે.
=== લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ ===
[[ચિત્ર:Rose3800ppx2.jpg|thumb|right|200px|નાના ગુલાબનું ઉદાહરણ]]
આ આધુનિક ગુલાબની કક્ષા છે જેને મુખ્યત્વે વસતીવાળા સ્થળે શોભાના છોડ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. તેને સામૂહિક રીતે નાના છોડવાળા ગુલાબ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 20મી સદીના અંત ભાગમાં, પરંપરાગત વર્ણસંક ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડા ગુલાબની જાતોએ માળીઓમં અને લેન્ડસ્કેપર્સમાં પોતાની લોકપ્રિયતા ગુમાવી હતી, કેમ કે તે ભરે શ્રમ માગી લેતા અને કેમિકલનો ભારે વપરાશ કરતા છોડ હતા તેમજ તેમાં મોટી સખ્યામાં ઉધઇ અને રોગની સમસ્યાઓ સંભવિત હતી. બહુ ચર્ચિત "લેન્ડસ્કેપ" ગુલાબને આમ બગીચાઓ કે કલર, સ્વરૂપ અને સુગંધની ગ્રાહકોની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે વિકસાવવામાં આવ્યા છે, એટલું જ નહી તેમાં ઓછો જાળવણી ખર્ચ અને તેની સંભાળ લેવી પણ સરળ છે. મોટા ભાગના લેન્ડસ્પેક ગુલાબમાં નીચે જણાવેલા લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે:
* સારી રોગ પ્રતિરોધક શક્તિ
* નીચે ઉગવાની ટેવ, સામાન્ય રીતે 60 સેમીની નીચે (24 ઇંચ)
* પુનઃફૂલો આવવા
* રોગ અને ચેપ પ્રતિરોધક
* ફણગા ફૂટતા નથી અને તેના પોતના મૂળીયા પર જ ઉગે છે.
મુખ્ય પાર્ટીઓ નવા લેન્ડસ્કેપ ગુલાબની જાતોમાં શામેલ છે જેમાં: વર્નર નોઆક (જર્મની), મેઇડલેન્ડ ગુલાબ (ફ્રાંસ), બૂટ એન્ડ કું.(નેધરલેન્ડ્ઝ), અને વિલીયમ રેડ્લર (યુએસએ)નો સમાવેશ થાય છે.
ફ્લાવર કારપેટ ગુલાબ અથવા કારપેટ ગુલાબ તરીકે પણ ઓળખાય છે તેમણે લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ જૂથના તમામ વિસ્તાર બદલી નાખ્યો છે. સૌપ્રથમ વર્નર માઓક દ્વારા 1990માં વિકસાવવામાં આવેલા તે સમયે જર્મનીના તમામ ડ્યૂશલેન્ડ રોઝ રસ ધરાવનારાઓ દ્વારા સૌથી વધુ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રકારની ૪૩ જાતોમાંથી - અને તમામ સરેરાશ જાતોમાંથી માંદગી સામે પ્રતિરોધકની દ્રષ્ટિએ તેની ૨૦૦ વખત પસંદગી કરવામાં આવ હતી, તે એક જ એવ જાત હતી જેણે પરીક્ષણ પસાર કર્યું હતું એટલું જ નહી, પરંતુ તે સમયે ગુલબાને આપવામાં આવતા સૌથી વધુ પોઇન્ટસ હાંસલ કર્યા હતા, સંભવિત 100માથી ૮૫.૫માં 20માંથી 18.૩ની રોગ પ્રતિરોધકતા હતી. વૈશ્વિક સ્તરે ઉપલબ્ધ એવા તેની હાલમાં તમામ જાતિઓમાં શ્રેષ્ઠ લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ જૂથમાં ગણના થાય છે.
=== કારપેટ ગુલાબ ===
ફરીથી, ડેવીડ ઓસ્ટીનની જેમ, કોઇપણ સ્થાપિત ઓથોરિટી દ્વારા ગુલાબના એક અલગ વર્ગ તરીકે સત્તાવાર રીતે માન્ય ઠરાવી ન પણ શકાય, કારપેટ ગુલાબ (ફ્લાવર કારપેટ પણ)ને ગ્રાહકો, લેન્ડસ્પેકર્સ અને ઉદ્યોગ દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. વોર્નર નોઆકે (જર્મની)1965માં તેમનું રોગ પ્રતિધકનું બ્રીડીંગ શરૂ કર્યું હતું. તેઓને ગુલાબ માટે લાગણી હતી પકંતુ, તેઓ એવું માનતા ન હતા કે તમામ ગુલાબના રોગો માળીઓને લાંબા સમય સુધી ગરજ સારશે.1989માં તેમણે સૌપ્રથમ ફ્લાવર કારપેટ ગુલાબ ફ્લાવર કારપેટ પિંકને બજારામં મૂક્યા હતા. અણધાર્યા રોગ સહનશક્તિ ઉપરાંત, તેની પાસે સૌથી લાંબી ફ્લાવરીંગ હતી જેમાં આશરે કોઇ પણ ગુલાબ (હવામાનને આધારે ૫-૯ મહિનાના)ને કોઇ પ્રકારે વિચિત્ર કાપણીની જરૂર ન હતી-તેને કદાચ ટ્રેક્ટર, કાતર (એક તૃતીયાંશ કાપણી અથવા જમીનના સ્તર સુધી)વડે કાપી શકાય છે અને આ તમામ સુંગર લચેલી હરીયાળી બુટ્ટાદાર વેલ પર હતું. સતત વિકાસ અને મજબૂત બ્રીડીંગ કાર્યક્રમ દરમિયાન વિવધ કલરો ઉપલબ્ધ બન્યા હતા : સફેદ, એપ્પલબ્લૂઝમ, રેડ, યલો, ગોલ્ડ અને કોરલ.આ સમયગાળા દરમિયાન બ્રીડીંગ તેમના પુત્ર રેઇહાર્ડ નોઆક હેઠળ ચાલુ રહ્યું હતું. વધુ બ્રીડીંગ 2007માં ફ્લાવર કારપેટ પિંક સુપ્રીમ, સ્કેરલેટ અને એમ્બર સાથે તેમની નેક્સ્ટ જનરેશન મૂકવામાં આવી હતી- તમામ અગાઉની જાતો ઉપરાંત આ જાતો ૪૧ સેન્ટીગ્રેડ સુધીના ગરમ તાપમાન સુધી આ જાતો ઘરમાં જ હતી.
== કાપણી (પ્રૂનીંગ) ==
[[ચિત્ર:Rose3800ppx.jpg|thumb|right|250px|આ રોઝબુશને તેના પ્રવર્તમાન સ્વરૂપમાંથી કાપી નાખવામં આવ્યું છે. ]]
ગુલાબ [[કાપવું|કાપણી]],ને કેટલીકવાર હોર્ટીકલ્ચર કળા સ્વરૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે કાપણી કરવામાં આવનારા ગુલાબનના પ્રકાર પર આધારિત છે, કાપણીનું કારણ અને વર્ષનો સમયગાળો તે ઇચ્છીત કાપણીનો સમય છે. મોટા ભાગના યુરોપીયન હેરિટેજના જૂના બગીચા ગુલાબ (અલ્બાસ, દમાસ્કસ, ગાલ્લીક્સ વગેરે)એવા છોડ છે જેની પર વર્ષમાં એક વાર મોર આવે છે, જે ક્યાં તો શિયાળાના અંતમાં અથવા ઉનાળાના પ્રારંભમાં બે વર્ષના જૂના (કે તેનાથી વધુ જૂના)વાંસ પર આવે છે. તેવી રીતે, તેમની કાપણી જરૂરિયાત અત્યંત ઓછી હોય છ અને તે એકંદરે અન્ય સમાન પ્રકારના છોડ જેવા હોય છે, જેમ કે [[સફેદ ફુલવાળો છોડ|લીલેક]] અથવા [[ચળકતા પીળા ફૂલવાળો શોભાનો એક છોડ|ફોર્સીથિયા]]. સામાન્ય રીતે, ફક્ત જૂના, જે વાંસ પર છોડ હોય તેને કાપીને દૂર કરવા જોઇએ, જેથી નવા વાંસ માટે જગ્યા કરી શકાય.એક વર્ષ જૂના વાંસને કદી ન કાપવા જોઇએ કારણ કે તેવું કરવાથી પછીના વર્ષના ફ્લાવર બડ્ઝ દૂર કરી દેશે. નાના છોડોને પણ તેની એકંદરે ઊંચાઇ ઘટાડવા અથવા છોડની પહોળાઇ ઘટાડવા માટે બોર કરમાઇ ગયા બાદ તરત જ ફરીથી કાપણી કરી શકાય છે. સામાન્ય અર્થમા કહીએ તો, ઓજીઆરની કાપણી જરૂરિયાત ઓછી શ્રમવાળી હોય છે અને આધુનિક વર્ણસંકર કરતા સંગઠિત હોય છે.
વર્ણસંકર ટી, ફ્લોરીબુન્ડા, ગ્રાન્ડીફ્લોરા, આધુનિક લધુચિત્ર અને ઇંગ્લીંશ ગુલાબ સહિતના આધુનિક વર્ણસંકર જટિલ ઉત્પત્તિ ભૂમિકા ધરાવે છે જેમાં હમેશા ચાયના ગુલાબ (''આર. ચિનેનસિસ'' )નો સમાવેશ થાય છે. ચાયના ગુલાબ કાયમ ઉગતા હતા, કાયમ મોર બેસતા હતા જે ભેજવાળા પેટાઉષ્ણકટીબંધીય પ્રદેશના હતા જેમાં કોઇપણ ઉત્પાદક સીઝન દરમિયાનમાં ઉગાડવામાં આવનારા નવા શાકભાજીલાયક વૃદ્ધિ પર સતત મોર બેસતા હતા.તેમની આધુનિક ઉત્પત્તિ સમાન પ્રકારની રીતભાત દર્શાવે છે: જૂના બગીચા ગુલાબ સિવાય આધુનિક વર્ણસંકર મોર ઉત્પાદક સીઝન દરમિયાન પેદા કરવામાં આવતા નવા વાંસ સતત (જ્યાં સુધી બરફ દ્વારા રોકવામાં ન આવે ત્યાં સુધી)આવે છે. તેથી તેઓને જે ફૂલના થડ જતા રહ્યા હોય તેની પરથી છોડની શક્તિને નવા વિકાસ અને નવા ફૂલો ઉગાડવા તરફ વાળી શકાય તે માટે કાપી નાખવાની જરૂર છે. વધારામાં, આધુનિક વર્ણસંકર જે ઠંડા શિયાળામાં ઉગાડવામાં આવ્યો હોય તેને મોટે ભાગે કાયમી સ્તરે સખત વાર્ષિક કાપણીની (દરેક વાંસને ઊંચાઇમાં 8-12 ઇંચ સુધી ઘટાડતા)વસંતઋતુના પ્રારંભમાં જરૂર પડશે. ફરીથી, તેમના જટિલ ચાયના ગુલાબ ભૂમિકાને કારણે આધુનિક વર્ણસંક ખાસ કરીને યુરોપીયન ઓજીઆરની જેમ સખત ઠંડીની જરૂર પડતી નથી અને નીચુ શિયાળું તાપમાન ઘણી વખત શુષ્ક થઇ જાય છે અથવા ઉગેલા વાંસને મારી નાખે છે. શિયાળામાં, તેને કાપ્યા વિનાની રહેવા દેવાય છે, આ નુકસાનવાળા વાંસ ઘણી વખત નાના છોડના મૂળીયા વિસ્તારમાંથી નાશ પામે છે, જે નબળા, ઢંગધડા વિનાના છોડમાં પરિણમે છે. વર્ણસંકર ટી, ફ્લોરીબુન્ડા વગેરેની વાર્ષિક સખત કાપણી સામાન્ય રીતે શિયાળામાં વહેલાસર કરવામાં આવે છેઃ મોટાભાગના માળીઓ ફોર્સિથીયા નાના છોડ પર મોર આવે ત્યારે આ કાપણી કરતા હોય છે. વાંસને વનસ્પતિ (વેજીટેટીવ)છોડ (જેને એક વખત પાંદડું ઉગેલું હોય તેવા વાંસ પરના પોઇન્ટ તરીકે ઓળખતા) ઉપર આશરે ૧/૨ ઇંચ ઉપરથી કાપવી જોઇએ.
બન્ને જૂના બગીચા ગુલાબ અને આધુનિક વર્ણસંકર એમ બન્ને માટે કોઇ પણ નબળા, નુકસાન થયેલા અથવા રોગગ્રસ્ત વૃદ્ધિને એક વર્ષના સમયગાળાને બદલે સંપૂર્ણપણે કાપી નાખવો જોઇએ. ગુલાબમાં કોઇ પણ કાપણી એટલા માટે કરવી જોઇએ કે જેથી વનસ્પતિ છોડની ઉપરના 45 અંશના ખૂણે કાપણી કરી શકાય તેનાથી કાપવામાં આવેલા થડ આંટણમાં વધુ ઝડપથી અને કાપણીની ઉપર જામેલા ભેજને દૂર કરી શકાય, જે કદાચ રોગની સમસ્યામાં પરિણમી શકે છે. દરેક સામાન્ય ગુલાબ કાપણી (વ્યવસ્થા માટે ફૂલોની કાપણી સહિત)માટે, ધારવાળી કાતર(હાથમાં પકડી શકાય, દાંતરડા જેવી ધારવાળા કાપણીના સાધન) નો 1/2 ઇંચની વૃદ્ધિ અથવા એક ડાયામીટરથી ઓછું કાપવા માટે ઉપયોગ કરવો જોઇએ. 1/2" કરતા વધુ જાડાઇના વાંસ માટે, લાંબા હાથા વાળું સાધન અથવા નાની હાથની બ્લેડ સામાન્ય રીતે વધુ અસરકારક હોય છે; આ સંજોગોમાં ધારવાળી કાતરને નુકસાન થાય છે અથવા તૂટી જાય છે.
=== ડેડહેડીંગ ===
મોરવાળી સીઝનના ભાગમાં ગુલાબના છોડપરથી કોઇપણ નકામા, શુષ્ક થઇ ગયેલા, કરમાઇ ગયેલા અથવા કલર ઉડી ગયેલા ગુલાબને હાથથી દૂર કરવા સાધારણ પદ્ધતિ એ "ડેડહીટીંગ" છે. છોડો ફળના ઉત્પાદન કરવાને બદલે નવી કુદરતી ડાળીઓ વિકસાવવા માટે તેની શક્તિ અને સ્ત્રોતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે તે માટે છોડને પ્રોત્સાહન આપવાનો ડેડહેડીંગનો હેતુ છે. જો પડી ગયેલા ફૂલો દેખાતા ન હોય તો કલાત્મક હેતુ માટે પણ ડેડહેડીંગનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ગુલાબ ખાસ કરીને ડેડહેડીંગને પ્રતિભાવાત્મક હોય છે. ફક્ડેત ફૂલના પાયાને નહી પરંતુ, પ્ડરથમ પાંચ પાંદડાઓને થડ સુધી નમાવીને ડેડહેડીંગ કરી શકાય છે. તેનાથી વધુ પડતી ડાળીઓ અને ફૂલના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન મળે છે. ડેડહેડીંગ વિવિધ જાતના ગુલાબ પર વિવિધ પ્રકારની અસરમાં પરિણમે છે. સતત મોર ધરાવતી જાતો, જૂના બગીચા ગુલાબ અથવા આધુનિક વર્ણસંકર જાતો હોય તો ડેડહેડીંગ ગુલાબના છોડને નવી કળીઓ, પાંદડાઓ અને મોર ફૂટવામાં સહાય કરે છે. "એક જ વખત મોર"ધરાવતી જાતો (જેમાં દરેક સીઝનમાં મોર એક જ વખત આવે છે)માં ડેડહેડીંગ છોડને નવી હરીયાળી વૃદ્ધિની અસર ઉપજાવી શકે છે, તેમ છતાં નવા મોર તેના પછીની મોરની સીઝન સુધી આકાર લેશે નહી. મોટા ભાગના ગુલાબના માળીઓ ગુલાબના છોડને મજબૂત, ગતિશીલ અને ઉત્પાદકીય રાખવા માટે ગુલાબના છોડને તાજા રાખવા માટે ડેડહેડીંગનો ઉપયોગ કરે છે.ગુલાબોની જાતો જેમ કે રોઝા ગ્લૌકા અથવા રોઝા મોયસી-કે જે સુંદર ફૂલો પેદા કરે છે તેને ડેડહેડીંગ કરવું ન જોઇએ.
== ઇતિહાસ ==
ગુલાબનું તેની સુંદરતા અને પ્રતીકના લાંબા ગાળાના ઇતિહાસ માટે હંમેશ માટે મૂલ્ય આંકવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન [[ગ્રીક્સ|ગ્રીક]]અને [[પ્રાચીન રોમ|રોમને]]ગુલાબને તેમની દેવીના તેમની પ્રત્યેના એફ્રોડાઇટ અને વેનુસ તરીકે સંબોધવામાં આવતા પ્રેમ તરકે ઓળખી કાઢ્યું હતું. [[રોમ]]માં જ્યાં ગુપ્ત અથવા વિશ્વસનીય બાબતોની ચર્ચા કરવામાં આવતી હતી તે ખંડમાં જંગલી ગુલાબ મૂકવામાં આવતું હતું. ''[[પેટા ગુલાબ|સબ રોઝા]]'' ,અથવા "અંડર ધ રોઝ", શબ્દનો અર્થ ગુપ્ત રાખવું તેવો થાય છે, જે પ્રાચીન રોમન આચરણ પરથી લેવામાં આવ્યો છે. [[ખ્રિસ્તી|ખ્રિસ્તીઓએ]]પ્રારંભમાં ગુલાબની પાંચ પાંખડીઓને [[ક્રિસ્ટ]]ક્રિસ્ટ/1}ના શરીર પરના પાંચ ઘા તરીકે ઓળખી કાઢ્યા હતા. ભાવાનુવાદ છતાં, તેમના આગેવાનો તેને સ્વીકારવા માટે અચકાતા હતા કેમ કે તે રોમન અતિરેક અને પાગન રૂઢી સાથે સંબંધ ધરાવતું હતું. લાલ ગુલાબને સંજોગોવશાત [[ખ્રિસ્તી|ક્રિશ્ચીયન]] શહીદના પ્રતીક રૂપે સ્વીકારી લેવામાં આવ્યું હતું. ગુલાબ પાછળથી કુમારિકા મેરી સાથે જોડાયેલા હતા. ગુલાબ સંસ્કૃતિ [[યુરોપ]]માં 1800ના ગાળામાં [[ચીન]] તરફથી સતત મોર ધરાવતા ગુલાબને કારણે અસ્તિત્વમાં આવી હતી. મોરના આકાર, કદ, સુગંધ અને નાના કંટક માટે હાલમાં ગુલાબની હજ્જારો જાતો વિકસાવવામાં આવી છે.
[[ચિત્ર:roses renoir.JPG|upright|thumb|150px|રેનોઇરના કેબેડ ગુલાબોના ચિત્રો, વાઝમાં રહેલા ગુલાબો]]
== કળા ==
[[કલાકાર|કલાકારો]]દ્વારા ગુલાબનું ઘણી વખત ચિત્ર દોરવામાં આવે છે.લક્ઝેમબર્ગમાં જન્મેલા [[બેલ્જિયમ|બેલ્જીયન]]કલાકાર[[પિયર- જોસેફ રેડૌટ|પિયર-જોસેફ રિડૌટે]]ગુલબના કેટલાક વિગતવારના ચિત્રો ઉત્પન્ન કર્યા હતા.[[હેનરી ફેન્ટીન-લાતૂર]] પણ ગુલાબ સહિતના ખાસ ફૂલોના જીવનનું ચિત્ર દોરનાર મોટા ઉત્પાદક હતા. ગુલાબ 'ફેન્ટીન-લાતૂર' કલાકારના નામની પાછળ આપવામાં આવ્યું છે. અન્ય અસરવાદીઓમાં [[ક્લાઉડ મોનેટ]], [[પાઉલ સેઝાન|પાઉલ સેઝેન]] અને [[પિયર-ઓગસ્ટે રેનોઇર|પિયર-ઓગસ્ટ રેનોઇર]]નો સમાવેશ થાય છે, જેમની રચનાઓમાં ગુલાબના ચિત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Red Roses.jpg|thumb|right|લાલ ગુલાબો]]
[[ચિત્ર:Santjordi.jpg|thumb|કેટાલોનીયામાં સેંટ જ્યોર્જ દિને ગુલાબનું વેચાણ]]
ગુલાબ[[પ્રેમ]] અને [[સુંદરતા]]નું પ્રાચીન પ્રતીક છે. ગુલાબ અસંખ્ય [[દેવી|દેવીઓ]] ([[ઇસીસ]] અને [[એફ્રોડાઇટ|એફોર્ડાઇટ]] સહિત),માટે પવિત્ર ગણાતા હતા અને ઘણી વખત તેનો [[વર્જિન મેરી|કુમારિક મેરી]]ના પ્રતીક માટે ઉપયોગ કરાયો છે. 'ગુલાબ' એટલે ભાષાઓની જાતમાં ગુલાબી અથવા લાલ. (જેમ કે [[પ્રેમની ભાષા]], [[ગ્રીક ભાષા|ગ્રીક]], અને [[પોલંડની ભાષા|પોલેન્ડ]]). ગુલાબ [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]] અને અમેરિકા<ref name="National Flower of the United States">{{Cite web|url=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&docid=Cite:+36USC303|title=National Flower of the United States|access-date=2008-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111122556/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&docid=Cite:%2B36USC303|archive-date=2008-11-11|url-status=dead}}</ref>નું [[ફૂલવાળું પ્રતીક|રાષ્ટ્રીય ફૂલ]]છે, તેમજ [[ઇંગ્લેંડ રગ્બી|ઇંગ્લેડ રગ્બી]]નું અને [[રગ્બી ફૂડબોલ યૂનિયન|રગ્બી ફૂટબોલ યૂનિયન]]નું પ્રતીક પણ છે. તે [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]]માં [[યોર્કશાયર]]અને [[લેંકશાયર]]નું (અનુક્રમે સફેદ અને લાલ ગુલાબ), [[કેનેડા]]માં આવેલા [[ઓલબેર્ટા|અલબાર્ટાનું]] (જંગલી ગુલાબ), અને [[પાકિસ્તાન]]માં આવેલા [[ઇસ્લામાબાદ કેપિટલ ટેરીટરી|ઇસ્લામાબાદ કેપિટલ ટેરિટરી]]નું પ્રાન્તિક પ્રતીક છે. તે ચાર અમેરિકન રાજ્યોનું રાજ્ય ફૂલ છે: [[આઇઓવા]] અને [[ઉત્તર ડાકોટા]] ([[રોઝા આર્કસાના|''આર.આર્કંસાના'']]), [[જ્યોર્જીયા (યુ.એસ. સ્ટેટ)|જ્યોર્જિયા]] (''[[રોઝા લાવિગાટા|આર. લેવિગાટા]]'' ), અને[[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂયોર્ક]] <ref name="State flower of New York">{{Cite web|url=http://www.netstate.com/states/symb/flowers/ny_rose.htm|title=New York State Flower|access-date=2007-10-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (''[[રોઝા]] '' સામાન્ય રીતે). [[પોર્ટલેન્ડ, આરેગોન|પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગોન]]તેના હૂલામણા નામમાં "સિટી ઓફ રોઝીઝ" નો પણ સમાવેશ કરે છે અને ત્યાં વાર્ષિક ગુલાબ તહેવાર ઉજવાય છે.
ગુલાબ પ્રંગોપાત [[ગુલાબ ઉછેરવાની પેટી|ગુલાબ વિન્ડો]]માટેનો પાયો રહ્યા છે, આ પ્રકારની વિન્ડોમાં પાંચથી દશ વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે (પાંચ પાંદડીઓ અને પાંચ વ્રજ પાંદડીઓ)અથવા તેનાથી વધુ; જોકે મોટા ભાગની ગોથિક વિન્ડોઝ વધુ પડતી લંબાણમાં હોય છે અને સંભવિત તે હ્વીલ અને અન્ય પ્રતીક પર આધારિત હતી. લાલ ગુલાબ (મોટે ભાગે હાથમાં પકડવામાં આવે છે)[[સમાજવાદ]] અથવા[[સામાજિક લોકશાહી]]નું પ્રતીક છે: તેનો [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|બ્રિટશ]], [[આઇરીશ મજૂર પક્ષ|આઇરીશ]], ફ્રેંચ, [[સ્પેનીશ, સામાજિક કાર્યકર પક્ષ|સ્પેનીશ]], પોર્ટુગીઝ, નોર્વેજીયન, ડેનીશ, સ્વીડીશ, ફિન્નીશ, બ્રાઝિલયન [[પીવીડીએ|ડચ]]અને અન્ય યુરોપીયન મજૂર, સમાજવાદી અથવા સામાજિક લોકશાહી [[રાજકીય પક્ષ|પક્ષો]]દ્વારા પ્રતીકરૂપે ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે લાલ ગુલાબનો ઉપયોગ મે 1968માં [[પેરિસ]]માં શેરી વિરોધ વખતે ચળવળકારો દ્વારા એક બિલ્લા તરીકે ુપયોગ કરાયો ત્યારે તેની શરૂઆત થઇ હતી. [[સફેદ ગુલાબ]]જર્મનીમાં બાજી વિશ્વ યુદ્ધ બિન હિંસક પ્રતિરોધક જૂથનું પ્રતીક હતું. લાલ ગુલાબનો[[ફૂલોની કલગી|ગુચ્છ]]ઘણી વખત પ્રેમ દર્શાવવા માટે થાય છે. ઘણા દેશોમાં તેનો ઉપયોગ [[વેલેન્ટાઇન્સ ડે|વેલેન્ટાઇન ડે]]ની ભેટ તરીકે થાય છે.
[[કેટાલોનીયા]] માં [[સેન્ટ જ્યોર્જ્સ ડે|સેંટ. જ્યોર્જ ડે]]માં લોકો ખાસ કરીને પ્રેમી પોતાની વચ્ચે ભેટ તરીકે ઘાટા લાલ રંગના ગુલાબ આપતા હતા. યુરોપમાં અનેક [[બ્લેક મેડોના]]માંની એક [[વર્જિન ઓફ મોન્ટ્સેરેટ|મોન્ટ્સેરાટ કુમારિકા]]ની [[વિરોલાઇ]]એક [[હીમ|સ્તુતિ]] હતી, જેના શબ્દનો પ્રારંભ ''"રોઝા ડેબ્રીલ, મોરેના ડી લા સેરા..."'' થી થતો હતો. (એપ્રિલ ગુલાબ, પર્વતીય શ્રુંખલાની મેળીઘેલી સ્ત્રી...). તેથી આ[[વર્જિન મેરી|કુમારિકા]]કેટલીકવાર “રોઝા ડેબ્રીલ”તરીકે ઓળખાય છે. આમ લાલ ગુલાબનો બહોળા પ્રમાણમાં કેટાલોનીયાના બિનસત્તાવાર પ્રતીક રૂપે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. <ref>[http://www.escolania.cat/index.php?md=articles&id=367&lg=1 એસ્કોલાનીયા ડી મોન્ટ્સરેટ- અલ વિરોલાઇ]</ref>
=== ટાંકણ ===
* ''નામમાં શું છે? '' ''જેને આપણે ગુલાબ કહીએ છીએ/અન્ય નામથી તેની સુગંધ મીઠી આવશે.'' — [["વિલિયમ શેક્સપીયર"|વિલીયન શેક્સપિયર]], [[રોમિયો એન્ડ જુલિયટ|રોમીયો અને જુલીયેટ]] એક્ટ II, એસી. ii
* ''તમે જ્યારે ઇચ્છો ત્યારે આ ગુલાબના છોડ એકત્ર કરો,/જૂનો સમય હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે'' — [[રોબર્ટ હેરિક]], [[કુમારિકાઓ સમક્ષ વધુ સમય ગાળવો|કુમારિકાને, વધુ સમય ગાળવા માટે]]
* ''મારો પ્રેમ લાલ, લાલ ગુલાબ જેવો છે/જે જૂનમાં અચાનક આવ્યો હતો'' — [[રોબર્ટ બર્ન્સ|રોબર્ટ બર્નસ]], [[લાલ, રેડ રોઝ|લાલ, લાલ ગુલાબ]]
* ''માહિતી મારામાથી કુદરતી રીતે જ વરાળ થઇને કિંમતી [[ગુલાબ તેલ|ગુલાબના અત્તર]]'' ની જેમ અત્તરની બહાર ઉડી જાય છે.[[માર્ક ટ્વેઇન]], [[તેને ખરબચડું બનાવો|લાગણીવિહોણઉં બનાવે છે]]
* ''હૃદય શરીરની વંચિત રહે છે; અમને રોટી આપો, પરંતુ ગુલાબ પણ આપો.'' — [[જેમ્સ ઓપ્પેનેહેમ|જેમ્સ ઓપ્પેનહેઇમ]], "[[બ્રેડ અને ગુલાબો|બ્રેડ એન્ડ રોઝીઝ]]"
* ''[[ગુલાબ છે, ગુલાબ છે, ગુલાબ એ ગુલાબ છે.|ગુલાબ એ ગુલાબ છે, ગુલાબ એ ગુલાબ છે]]'' — [[ગર્ટ્રુડ સ્ટેઇન|ગર્ટ્યુડ સ્ટેઇન]], ''સેક્રીડ એમિલી'' (1913), ''જિયોગ્રાફી એન્ડ પ્લેઝ'' માં સમાવિષ્ટ કવિતા.
* ''આશાવાદીઓ ગુલાબને જુએ છે અને તેના કાંટાને નહી; નિરાશાવાદીઓ કાંટાઓ સામે તાકી રહે છે, ગુલાબ પ્રત્યે ધ્યાન આપતા નથી'' - [[ખલીલ ગિબ્રાન]]
== અત્તર ==
ગુલાબના પરફ્યુમ [[ગુલાબનું અત્તર|ગુલાબના અત્તર]] અથવા ગુલાબના તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે પ્રવાહી [[આવશ્યક તેલ]]નું મિશ્રણ છે,જે ગુલાબની પાંદડીઓને વરાળથી બાફીને ગાળીને પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ [[અરેબિયા|અરેબીયા]] અને [[ભારત]] દ્વારા ફેલાવાના બદલે [[ઇરાન|પર્સિયા]] (ગુલાબ શબ્દ જ પર્સિયનમાંથી આવ્યો છે)ના મૂળમાંથી આવી છે, પરંતુ વર્તમાન દિવસોમાં [[બલ્ગેરિયા|બલ્ગેરીયા]]માં [[કઝનલુક|કઝાનલુક]] નજીકની [[રોઝ વેલી, બલ્ગેરિયા|રોઝ વેલી]]માં આશરે 70થી ૮૦ ટકા ઉત્પાદન થાય છે તેની સાથે, [[ઇરાન]]માં [[ક્વામસર|કામસર]] અને [[જર્મની]]માં થાય છે. {{Fact|date=July 2007}}[[મેક્કા]]માં [[કાબા|કાબ્બા]]ને કામસરના ઇરાનના [[ગુલાબજળ]] વડે વર્ષમાં ધોવામાં આવે છે. બલ્ગેરીયા, ઇરાન અને જર્મનીમાં દમાસ્ક ગુલાબ(''રોઝા દમાસ્કેના'' 'ટ્રિગીન્ટીપેટલા')નો ઉપયોગ થાય છે. ફ્રેંચમાં ગુલાબ તેલ ઉદ્યોગ ''રોઝા સેન્ટીફોલીયા'' નો ઉપયોગ થાય છે. આછુ પીળું અને ગ્રે કલરના તેલને ઘણી વાર 'રોઝ એબ્સોલ્યુટ'કહેવામાં આવે છે, તેલ કે અન્ય મિશ્રીત તેલની શ્રેણીથી અલગ પડે છે. તેલનું વજન ફૂલના એક છ હજારની તુલનામાં એક ત્રણ હજાર જેટલું થવા જાય છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, એક ગ્રામ તેલ બનાવવા માટે બે હજાર ફૂલોની જરૂર પડે છે. ગુલાબના અત્તરમાં મુખ્ય કાચા માલ તરીકે [[આલ્કોહોલ]] [[ગેરાનિયોલ|ગર્નિઓલ]] અને l-[[સિટ્રોનેલ્લોલ]] ની સુગંધ; અને ગુલાબ કપૂર અને ગંધહીન [[પેરફિન|પેરાફ્ફિન]]નો સમાવેશ થાય છે.β-[[દમાસીનન|દમાસ્કેન]] પણ સેન્ટમાં નોધપાત્ર ફાળો આપે છે.
[[ચિત્ર:Geraniol structure.png|thumb|center|ગેરાનિયોલ(C10H18O)]]
== જાણીતા ગુલાબ ઉગાડનારાઓ ==
=== અમેરિકાની ગુલાબ રાજધાની ===
[[ટાયલરસ, ટેક્સાસ|ટાયલર, ટેક્સાસ]] ને "[[રોઝ કેપિટલ ઓફ અમેરિકા|અમેરિકાની ગુલાબ રાજધાની]]" એવું હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું છે. કેમ કે ગુલાબ ઉગાડનાર ઉદ્યોમગાં તેમની મોટી ભૂમિકા છે. રાષ્ટ્રનો સૌથી મોટા ગુલાબ બગીચો ધરાવવાનો તેને ગર્વ છે અને દર ઓક્ટોબરમાં [[ટેક્સાસ ગુલાબ તહેવાર|ટેક્સાસ રોઝ તહેવારની]] ની ઉજવણી કરે છે, જે હજ્જારો દર્શકોને આમંત્રે છે.
=== વ્યક્તિગત ===
કેટલાક ગુલાબ ઉગાડનારાઓ આ ક્ષેત્રે તેમના વિશિષ્ટ પ્રકારના યોગદાન બદલ જાણીતા છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે:
* [[પીટર બીલ્સ]]. ઐતિહાસિક ગુલાબો ઉગે અને તેનું વ્યાપારી ધોરણે વેચાણ થાય તેનો તેઓ ખ્યાલ રાખે છે.
* [[ડેવિડ ઓસ્ટીન]] ("ઇંગ્લીશ" ગુલાબો)
* [[જોસેફિન ડી બૌહાર્નેઇસ|જોસ્ફીન ડી બ્યૂહારનેઇસ]]
* [[ગ્રેફિથ બક|ગ્રીફિક બક]], 1948થી ૧૯૮૫ દરમિયાનમાં આઇઓવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતેના હોર્ટિકલ્ચરના અધ્યાપક, જેમણે આશરે ૯૦ જેટલા ગુલબોનું હાઇબ્રીડાઇઝ કર્યું હતું. બક ગુલાબો રોગ સામે પ્રતિકાર માટે અને આકરા શિયાળા સામે ટકી રહેવા માટે જાણીતા છે.
* [[કોનાર્ડ-પાયલ કું.|કોનાર્ડ-પાયલ કુ.]] (સ્ટાર રોઝીઝ)
* [[જુલ્સ ગ્રેવરૌક્સ|જ્યુલ્સ ગ્રેવરોક્સ]]
* [[મેઇલ્લાન્ડ|મેઇલ્લાન્ડ પરિવાર]]
* [[નોઆક રોઝન|નાઓક રોઝન]] (ફ્લાવર કારપેટ રોઝીઝ)
* [[જિયાન પર્નેટ, પેરે|જિન પેર્નેટ, પેરે]]
* [[જોસેફ પર્નેટૃ-ડૂચર|જોસેફ પેરનેટ-ડૂચર]]
* [[સુઝુકી સેઇઝો|સુઝુકી સિઝો]]
* [[રોઝન તાન્ટૌ|મેથીયાઝ ટાંટૌ]] (ફ્લોરિડા રોઝ)
== ગેલેરી ==
<gallery>
Image:Blooms of a yellow rose.jpg|'લોવેલ થોમસ' જાતનું પીળું ગુલાબ
Image:DdeBrabant.JPG|ટી રોઝ 'ડૂચીઝ ડી બ્રાન્ટ' (બર્નાડે 1857)
Image:Pink rose albury botanical gardens.jpg|રોઝા 'કેજૂન સનરાઇઝ', આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ (એડવર્ડઝ 2000)
Image:Red_rose_00090.JPG|લાલ ગુલાબ
Image:Rosa alba2.jpg|'મેઇડન્સ બ્લશ', અલ્બા ગુલાબ
</gallery>
== સંદર્ભો ==
{{reflist}}
== વધુ જૂઓ ==
* [[વ્યકિતના નામ પાછળ આવતા ગુલાબની યાદી|લોકોના નામની પાછળ આવતા ગુલાબોની યાદી]]
* [[ગુલાબ (નામ)|ગુલાબોની નામની પાછળ આવતા લોકોના નામની યાદી]]
* Shorter list of [[વિખ્યાત વ્યક્તિઓના નામ પાછળ આવતા ગુલાબ કલ્ટીવર્સ|વિખ્ગુયાત વ્લાયક્બતિઓની પાછળ આવતા ગુલાબ વનસ્પતિ જાતના નામ]]
* {{Category|Rose_cultivars}}
* [[ગુલાબ (કલર)]]
== બ્રાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://picasaweb.google.co.in/alewis2388/VangniNursery?feat=directlink/ કેટલાક ગુલાબોના ચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524000523/http://picasaweb.google.co.in/alewis2388/VangniNursery?feat=directlink%2F |date=2010-05-24 }}
* [http://www.flowermeaning.info/ ગુલાબોનો અર્થ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913060209/http://www.flowermeaning.info/ |date=2009-09-13 }}
[[શ્રેણી:પ્રેમના ચિહ્નો]]
[[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ]]
[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક]]
[[શ્રેણી:ગુલાબો]]
[[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર]]
8r745xcvspydywpkduyh10951wji7pj
લામ્બોરગીની
0
19701
907816
895527
2026-11-17T11:49:11Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907816
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
|company_name = Automobili Lamborghini S.p.A.
|company_logo = [[File:Lamborghini - logo wordmark+payoff (Italy, 1963-).svg|180px]]<br />[[File:LamborghiniLogo.png|180px]]
|company_type = Wholly-owned subsidiary<ref name=fundinguniverse/>
|foundation = October 30, 1963<ref name=fundinguniverse/>
|founder = [[Ferruccio Lamborghini]]
|location_city = [[Sant'Agata Bolognese]]
|location_country = [[Italy]]
|area_served = Worldwide
|key_people = Stephan Winkelmann,<br /><small>[[CEO]]</small><br />Wolfgang Egger,<br /><small>Head of Design</small>
|industry = [[automotive industry|Automotive]]
|products = [[Automobiles]]
|market cap =
|revenue = [[Italian lira|L]] 73 billion <small>(1998 est.)</small><ref name=fundinguniverse/>
|operating_income =
|net_income =
|assets =
|equity =
|owner = [[Volkswagen Group]]
|num_employees = 327<ref name=fundinguniverse/>
|parent = [[Audi|AUDI AG]]
|divisions =
|subsid =
|homepage = [http://www.lamborghini.com Lamborghini.com]
|footnotes = <small>Automobile manufacturing division of Automobili Lamborghini Holding S.p.A., part of the Lamborghini Group, a wholly owned subsidiary of AUDI AG, a 99-percent owned subsidiary of the Volkswagen AG</small>
|intl = yes
}}
'''ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની એસ.પી.''' '''એ.''' ,<ref name="SpA" group="Notes">એસ.પી.એ. એટલે સોસાઈટા પર અઝિઓની- [[સંયુકત સ્ટોક કંપની]] માટેનો [[ઇટાલી|ઇટાલિયન]] શબ્દપ્રયોગ</ref>જે પ્રચલિત ભાષામાં '''લામ્બોરગીની''' તરીકે ઓળખાય છે({{pronounced|lamˈborɡini|De-Lamborghini-pronunciation.ogg}}), તે એક [[સાન્ત'અગાતા બોલોગ્નીસ|સાન્ત’અગાતા બોલોગ્નીસ]] નામની એક નાનકડી વસાહત ખાતેના ઈટાલિયન [[યંત્રનિર્માતા|યંત્રનિર્માતા]] છે.1963માં યંત્રનિર્માણના બાદશાહ [[ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની|ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની]]એ આ કંપનીની સ્થાપના કરી હતી.આ કંપનીની માલિકી અત્યાર સુધીમાં અનેક વખત બદલાઈ છે, તાજેતરમાં 1998માં આ કંપની [[જર્મની|જર્મન]] કાર મેન્યુફેકચરર [[ઔડી|ઔડી એજી]] (Audi AG- જે જાતે પણ [[વોલ્કસવેગન જૂથ|વોલ્કસવેગન જૂથ]]ના તાબા હેઠળની ગૌણ કંપની છે) હેઠળની ગૌણ કંપની બની છે.<ref name="fundinguniverse">{{cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Automobili-Lamborghini-Holding-SpA-Company-History.html|title= Automobili Lamborghini Holding S.p.A. Company History|access-date=2009-08-13}}</ref><ref>[http://www.vwgroupsupply.com/b2b/vwb2b_folder/supplypublic/en/brands/lamborghini.frameset_inner.html VW Group Supply.com] એક બ્રાન્ડ તરીકે લામ્બોરગીનીનું વિહંગાવલોકન</ref> લામ્બોરગીની કંપનીની આકર્ષક, વિલક્ષણ ડિઝાઈનોને કારણે તેને ખૂબ વ્યાપક ખ્યાતિ મળી હતી, અને તેની ગાડીઓ ધનાઢયતા અને સારા દેખાવનું પ્રતીક બની ગઈ હતી.
સ્થાનિક પ્રતિસ્પર્ધી [[ફેરારી એસ.પી.એ.|ફેરારી એસ.પી.]]એ.ને પાછળ મૂકી દે તેવી ઉચ્ચ-ગુણવત્તા ધરાવતું, [[ઉમદા વાહન|પ્રભાવી વાહન]]નું ઉત્પાદન કરવાના લક્ષ્ય સાથે ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની ઓટોમોબાઈલ ઉત્પાદનના ધંધામાં પ્રવેશ્યા હતા.[[ફેરારી એસ.પી.એ.|A.]] ફેરારીનાં ઉત્પાદનોની સાપેક્ષે, આ કંપનીનાં સ્ટાઈલ અને અન્ય બાબતોમાં ઊતરતી કક્ષાનાં શરૂઆતનાં ઉત્પાદનો ઘણી ઓછી સંખ્યામાં વેચાયાં.લામ્બોરગીનીને પહેલી સફળતા 1966માં [[મઘ્ય-એન્જિન ધરાવતી ડિઝાઈન|મધ્ય-એન્જિન ધરાવતી]] [[લામ્બોરગીની મિઉરા|મિઉરા]] સ્પોર્ટ્સ કુપેના ઉત્પાદન સાથે મળી, અને ત્યારબાદ 1968માં [[લામ્બોરગીની એસ્પાડા|એસ્પાડા]] જીટીનું મૉડલ પણ સફળ રહ્યું, પાછળથી તેનાં દસ વર્ષોના ઉત્પાદનમાં તે લગભગ 1,200 જેટલી સંખ્યામાં વેચાઈ.દસ વર્ષ સુધી સતત ચડતા વિકાસ પછી અને 1974માં [[લામ્બોરગીની કાઉન્ટેક|કાઉન્ટેક]] જેવા કલાસિક મોડલોનાં ઉત્પાદન પછી, 1970ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધમાં કંપનીનો કપરો કાળ શરૂ થયો, અને [[1973ની તેલની કટોકટી|1973ની તેલની કટોકટી]]ના પગલે કંપનીનાં ઉત્પાદનોનાં વેચાણને સારી એવી અસર પહોંચી.કંપનીનું દેવાળું ફુંકાવાથી તેના માલિકની સ્થિતિ કપરી બની અને અનેક સ્વિસ ઉદ્યોગસાહસિકોના હાથમાંથી પસાર થયા પછી, છેવટે લામ્બોરગીની વિશાળ કોર્પોરેટ [[ક્રાઇસ્લર|ક્રાઇસ્લર]] (Chrysler)ના સમર્થ ઔદ્યોગિક છત્રના નેજા હેઠળ આવી.જો કે આ અમેરિકન કંપની પણ આ ઈટાલિયન એકમને નફાકારક બનાવી શકી નહીં, અને એટલે 1994માં કંપનીને ઈન્ડોનેશિયન હિતોને વેચી દેવામાં આવી.1990ના દાયકાના બાકીના સમયમાં લિમ્બોરગીની આ રીતે જ ટકી રહી અને પોતાના આયોજન મુજબના વિસ્તરણ પ્રમાણે અમેરિકાના ઉત્સાહીઓને ગમે તે પ્રમાણેની નાની કારના ઉત્પાદનમાં લાગેલી રહી, અને 1990ના ઉત્પાદન [[લામ્બોરગીની ડાયબ્લો|ડાયબ્લો]]ને સુધારતી રહી.આગલા વર્ષની [[1997 એશિયાની આર્થિક કટોકટી|એશિયાની આર્થિક કટોકટી]]ના પગલે, 1998માં લામ્બોરગીનીના માલિકોએ તેને [[વોલ્કસવેગન એજી|વોલ્કસવેગન એજી]] જૂથના લકઝરી કાર વિભાગની જર્મન ઓટોમોબાઈલ કંપની [[ઔડી|ઔડી એજી]](AUDI AG)ને વેચી દીધી. જર્મન માલિકીના આ કાળથી લિમ્બોરગીની માટે સ્થિરતા અને વધુ ઉત્પાદનક્ષમતાનો કાળ શરૂ થયો અને એ પછીના દાસકામાં તેનું વેચાણ લગભગ દસગણું વધ્યું.
લામ્બોરગીની ગાડીઓના વિવિધ ભાગોનું જોડાણ હજી પણ તેના પૈતૃક ઘર સાન્ત’અગાતા બોલોગ્નીસમાં થાય છે, જયાં કંપનીના એક માત્ર કારખાનામાં એન્જિન અને ઓટોમોબાઈલ ઉત્પાદન બાજુ બાજુમાં એક સાથે થાય છે.દર વર્ષે, આ કારખાનામાં વેચાણ માટે મૂકેલા ચાર મોડલોના લગભગ 3,000 જેટલાં નમૂના તૈયાર થાય છે. આ ચાર મોડલો છે - વી10(V10)-પાવર્ડ [[લામ્બોરગીની ગેલાર્ડો|ગૅલાર્ડો]] કુપે અને રોડસ્ટર, તથા [[ફ્લેગશિપ|ફલેગશિપ]] વી12(V12)-પાવર્ડ [[લામ્બોરગીની મુરસિએલાગો|મુરસિએલાગો]] કુપે અને રોડસ્ટર.
==ઇતિહાસ==
[[File:Ferruccio Lamborghini.jpg|thumb|left|ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની, ઓટોમોબાઈલી લમ્બોરગીનીના સ્થાપક]]
===ઉત્પત્તિ===
{{main|Ferruccio Lamborghini}}
યંત્રનિર્માતાની વાર્તાની શરૂઆત [[ઉત્તર ઈટાલી|ઉત્તર ઈટાલી]]ના[[ઈમિલિઆ-રોમાગ્ના| ઈમિલિઆ-રોમાગ્ના]] વિસ્તારના, [[ફેર્રારા પ્રાંત|ફેર્રારા પ્રાન્ત]]ના [[રેનાઝઝો દી સેન્તો|રેનાઝો દી સેન્ટો]] ''[[વસાહત|વસાહત]]'' ના [[લણેલો પાક (દારૂ)|દ્રાક્ષના ખેડૂતો]]ના સંતાન [[ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની|ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની]]થી થાય છે.<ref name="fundinguniverse"></ref><ref name="Jolliffe15">જોલીફ, 15</ref> ખેડૂતની જીવનશૈલીના બદલે લામ્બોરગીનીને કૃષિ યંત્રો તરફ ખેંચાણ હતું, અને તેમણે [[બોલોગ્ના|બોલોગ્ના]]ની નજીક આવેલી ફ્રાટેલી ટાડ્ડીયા ટેકનિકલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref name="degree" group="Notes">ફેરરુસિઓ ચોક્કસપણે શું ભણ્યા હતા તેની વિગતો સ્રોત અનુસાર બદલાતી જોવા મળે છે. અમુક અહેવાલો પ્રમાણે, તેમણે એન્જિનિયરિંગ (જોલીફ, 16), મિકેનિકસ (ફંડિંગ યુનિવર્સ), અથવા ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ ટૅકનોલૉજીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે [[ઔદ્યોગિક ડિઝાઈન|ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ ડિઝાઈનનો]] અભ્યાસ કર્યો હતો તેવું પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે (સેકી, 14).</ref> 1940માં [[ઈટાલિયન વિમાન દળ|ઈટાલિયન વિમાન દળ]]માં તેમની ફરજિયાત ભરતી કરવામાં આવી, <ref name="Sackey14"> સેકી, 14</ref><ref name="obituary">{{cite web
|url = http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-ferruccio-lamborghini-1474704.html
|title = Obituary: Ferruccio Lamborghini
|last = Wood
|first = Jonathan
|date = 23 February 1993
|access-date = 12 August 2009
|archive-date = 5 ઑગસ્ટ 2012
|archive-url = https://www.webcitation.org/69gSa2soV?url=http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-ferruccio-lamborghini-1474704.html
|url-status = dead
}}</ref>જેમાં [[રહોડ્સ|રહોડેસ]] દ્વીપના રક્ષક લશ્કરમાં તેમણે મેકેનિક તરીકે ફરજ બજાવી અને થોડા સમયમાં વાહન જાળવણી એકમના સુપરવાઈઝર તરીકે નિયુકિત પામ્યા.<ref name="fundinguniverse"></ref><ref name="degreecompletion" group="Notes">ધ ''ઈન્ડીપેન્ડન્ટ'' માં છપાયેલી લામ્બોરગીનીને શ્રદ્ધાંજલિ અનુસાર 1940માં સ્નાતક થયા બાદ તરત તેમની લશ્કરમાં ફરજિયાત ભરતી થઈ ગઈ હોય છે; જોલિફ પુસ્તક અનુસાર, તેમની લશ્કરી સેવાની ફરજોને કારણે તેમણે પોતાનો અભ્યાસ વચ્ચેથી પડતો મૂકવો પડ્યો હતો.
</ref> યુદ્ધમાંથી પાછા ફર્યા બાદ, લામ્બોરગીનીએ [[પિઈવ દી સેન્ટો|પિઈવ દી સેન્ટો]]માં એક [[ઓટોમોબાઈલ સમારકામની દુકાન|ગેરેજ]] ખોલ્યું.પોતાની તકનિકી કુશળતાઓના કારણે તેમણે લશ્કરી વાહનોના કાઢી નાખવામાં આવેલા પૂરજાઓ અને સ્પેરપાર્ટ્સમાંથી [[ટ્રેક્ટર|ટ્રેકટર]] બનાવવાના ધંધામાં પ્રવેશ મેળવી લીધો.યુદ્ધ પછીના આ સમયગાળામાં ઈટાલીને આર્થિક રીતે બેઠા થવા માટે કૃષિ સાધનોની તાતી જરૂરિયાત હતી.<ref name="Jolliffe17">જોલીફ, 17</ref>1948માં, લામ્બોરગીનીએ લમ્બોરગીની ટ્રાટટોરી એસ.પી.એ.ની સ્થાપના કરી,<ref name="museostorico">{{cite web|url=http://www.samedeutz-fahr.com/museo/uk/marchi-lamborghini.htm|title=Museo Storico Gruppo Same|access-date=2009-08-17|archive-date=2012-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729104844/http://www.samedeutz-fahr.com/museo/uk/marchi-lamborghini.htm|url-status=dead}}</ref> અને 1950ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં તો તેમનું કારખાનું દર વર્ષે 1000 ટ્રેકટરોનું ઉત્પાદન કરવા માંડ્યું,<ref name="obituary"></ref> અને આમ તેમનું કારખાનું દેશનાં કૃષિ યંત્રો ઉત્પાદિત કરતા સૌથી મોટાં કારખાનાઓમાંનું એક બની ગયું.<ref name="Jolliffe18">જોલીફ, 18</ref>
[[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]નો પ્રવાસ કર્યા પછી, લામ્બોરગીનીએ એક [[ગેસ હીટર|ગેસ હીટ]]ર કારખાનું ખોલવા માટેની તકનિક હાથ કરી અને લામ્બોરગીની બ્રુસિએટોરી એસ.પી.એ. ખોલ્યું, જેમાં પાછળથી [[વાતાનુકૂલન એકમ|વાતાનુકૂલિત]] એકમોનું ઉત્પાદન થતું હતું.<ref name="Sackey14"></ref><ref name="Jolliffe18"></ref><ref name="T&CC">{{Citation
| last=
| first=
| author-link=
| title=Interview with Ferruccio Lamborghini
| newspaper=Thoroughbred & Classic Cars
| volume=
| issue=
| pages=
| date=January 1991
| url=http://www.geocities.com/lamboguy/Intervu1.html
| archiveurl=https://web.archive.org/web/20020222171021/http://www.geocities.com/lamboguy/Intervu1.html
| archivedate=2002-02-22
| access-date=2009-12-21
}}</ref>
[[File:Ferrari 250 GT Lusso Berlinetta.jpg|thumb|right|પોતાની ફેરારી 250જીટીની ગાડીઓમાં વારંવાર આવતી કલચની સમસ્યાઓ લામ્બોરગીનીને તેની પોતાની કાર બનાવવાના વિચાર તરફ દોરી ગઈ]]
પોતાના નવરાશના સમયમાં લામ્બોરગીની પોતાના ગેરેજમાં નાનકડી [[ફિઆટ ટોપોલિનો|ફિઆટ ટોપોલિનો]] સાથે તોડ-મરોડ કર્યા કરતા, પણ તેમની વધતી જતી સમૃદ્ધિએ તેમને વિવિધ કારમાં રસ કેળવવા માટે મોકળાશ આપી.<ref name="T&CC"></ref> 1950ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેમની પાસે [[આલ્ફા રોમિયો|આલ્ફા રોમિઓ]] અને [[લાન્સિઆ|લાન્સિઆ]] કાર હતી, અને એક સમય તો એવો આવ્યો જયારે તેમની પાસે એટલી કાર હતી કે તે અઠવાડિયાના દરેક દિવસે અલગ કાર વાપરી શકે. તેમની પાસેની કારોમાં [[મર્સિડિઝ-બેન્ઝ 300એસએલ|મર્સિડિઝ-બેન્ઝ 300એસએલ(300SL)]], [[જેગુઆર ઈ-ટાઈપ|જેગુઆર ઈ-ટાઈપ]] કુપે અને બે [[માસેરાતી 3500જીટી|માસેરાતી 3500જીટી(3500GT)]]નો ઉમેરો થયો હતો.<ref name="T&CC"></ref> 1958માં, લામ્બોરગીની [[કોચબિલ્ડર|કોચબિલ્ડર]] [[પિનિનફારીના|પિનિનફારીના]]એ ડિઝાઈન કરેલું માળખું ધરાવતી, બે બેઠકોવાળી કુપે [[ફેરારી 250જીટી|ફેરારી 250જીટી]] ખરીદવા માટે [[મારાનેલો|મારાનેલો]] ગયા.વર્ષો વીતતાં ગયાં તેમ તેમણે [[સ્કાગ્લીએટ્ટી|સ્કાગ્લીએટ્ટી]] દ્વારા ડિઝાઈન કરેલી 250 એસડબ્લ્યૂબી (SWB) બરલિનેટ્ટા અને 2+2 ચાર બેઠકો ધરાવતી એક 250જીટી સહિત બીજી થોડી કારો પણ ખરીદી.<ref name="T&CC"></ref> લામ્બોરગીનીના મતે ફેરારીની ગાડીઓ સારી હતી,<ref name="T&CC"></ref> પણ રસ્તા પર ચલાવવા માટેની યોગ્ય ગાડીની જગ્યાએ તે ઘણો ઘોંઘાટ ઊભો કરતી અને પ્રમાણમાં રફ ગાડીઓ હતી, તેમણે તેને નબળું આંતરિક માળખું ધરાવતી ટ્રેક કાર કહી હતી.<ref name="Jolliffe18"></ref> ફેરારી કારોમાં નબળા [[ક્લચ|કલચ]] હોવાથી, લામ્બોરગીનીએ સતત કલચના સારી સવલત માટે મોરાનેલો કાર તરફ પાછા ફરવું પડતું હતું તેની લમ્બોરગીનીને સૌથી વધુ અકળામણ હતી.ફેરારીના ટેકનિશિયનો સમારકામ માટે કલાકો સુધી ગાડી લઈ જતા, અને જીજ્ઞાસુ લામ્બોરગીનીને આ સમારકામ જોવા દેતા નહીં; લમ્બોરગીનીએ પહેલા પણ ફેરારીની વેચાણ પછીની સેવાઓ પ્રત્યે પોતાનો અસંતોષ વ્યકત કર્યો હતો અને તેમને ફેરારીની વેચાણ પછીની સેવાઓ ઊતરતી કક્ષાની લાગી હતી.<ref name="Jolliffe18"></ref> વારંવાર આ પ્રકારની સમસ્યાઓનો સામનો કરવાનો આવ્યા કરતો હોવાથી, એક વાર આવી લાંબી ઈંતેજારી દરમ્યાન તેમને કંપનીના સ્થાપક, ''"II કોમેન્ડેટર"'' , [[ઈન્ઝો ફેરારી|ઈન્ઝો ફેરારી]] સાથે આ વિશે સીધી વાત કરી.<ref name="fundinguniverse"></ref>
[[File:1962 Ferrari 250 GTO interior.jpg|thumb|left|પિરિયડ ફેરારીઓમાં સુંવાળપનો અભાવ હતો, અને લામ્બોરગીનીના મતે એક ઉત્તમ કોટિની ટુરીસ્મો કાર માટે તે એક આવશ્યક બાબત હતી]]
એ પછી જે થયું તેણે લામ્બોરગીનીની દંતકથાને જન્મ આપ્યોઃ 1991ના એક ''થરોબ્રેડ એન્ડ કલાસિક કાર'' ના સામયિકમાં છપાયેલા લામ્બોરગીનીના ઈન્ટર્વ્યૂ પ્રમાણે, તેમણે ઈન્ઝોને "નાનકડી દલીલ" કરતાં કહ્યું હતું કે તેની ગાડીઓ નકામી છે; આ સાંભળીને [[મોડેના, ઈટાલી|મોડેનન]]ના ગર્વથી છક માલિક અતિશય ગુસ્સે થઈ ગયા હતા, અને તેમણે મેન્યુફેકચરિંગના આ ટાયકૂનને કહ્યું હતું, "લામ્બોરગીની, તું ભલે ટ્રેકટર ચલાવી જાણતો હોય, પણ ફેરારીને સંભાળવી તારા બસની વાત નથી."<ref name="T&CC"></ref> ઈન્ઝો ફેરારીએ લામ્બોરગીનીને આપેલા આ ધુતકારના બહુ મોટાં પરિણામો આવ્યાં.લામ્બોરગીનીએ પાછળથી કહ્યું હતું કે બરાબર આ ક્ષણે તેમને લાગ્યું હતું કે જો ઈન્ઝો ફેરારી કે બીજું કોઈ તેને જોઈતી સંતોષકારક કાર ન આપી શકતા હોય, તો કદાચ બની શકે કે તે પોતે જ આવી કાર બનાવી શકે.<ref name="Jolliffe18"></ref><ref name="RAI">{{cite video
| people = Unknown
| title = Interview with Ferruccio Lamborghini
| medium = TV interview
| publisher = RAI
| location = Italy
| year = Unknown
| url = http://www.youtube.com/watch?v=SmUFKgjB6KQ}}</ref> ટ્રેકટરના મહામાનવને લાગ્યું કે ફેરારીની ગાડીઓમાં [[ઉમદા વાહન|ઉત્તમ કાર]]માં હોવી જોઈએ તેવી લાક્ષણિકતાઓની ઊણપ છે; લામ્બોરગીનીનું માનવું હતું કે આવી કારમાં તેની ઊંચી કાર્યક્ષમતા સાથે સમાધાન કર્યા વિના [[:વિકિશનરી:કહ્યાગરું|સહેલાઈથી કાબૂમાં રાખી શકાય તેવી ક્ષમતા]], સફર ગુણવત્તા અને સક્ષમ આંતરિક માળખાઓ હોવા ઘટે.પોતે સુપ્રસિદ્ધ ફેરારીના દેખાવને પણ પાછળ છોડી દે તેવી કાર બનાવી શકે તેમ છે એવા વિશ્વાસ સાથે પિઈવ દી સેન્ટોથી પાછા ફર્યા બાદ, લિમ્બોરગીની અને તેના કારીગરોઓ તેની એક 250જીટીને ખોલી નાખી અને તેના પર કામ કરવું શરૂ કર્યું.[[ઓવરહેડ કામશાફટ|એક માત્ર સાદા ઓવરહેડ કેમશાફટ]] [[સિલિન્ડર હેડ|સિલિન્ડર હેડ]]ને ખાસ પોતાની રીતના એકમોથી બદલવામાં આવ્યું અને છ ક્ષિતિજ-સમાંતર [[કાર્બોરેટર|કાર્બોરેટર્સ]]ને વી12(V12)ના એન્જિન પર બેસાડવામાં આવ્યાં.લામ્બોરગીની પોતાની આ સુધારેલી કાર લઈને [[મોડેના|મોડેના]]ના [[મોટરમાર્ગ|મોટરવે]] પ્રવેશદ્વાર પર પહોંચ્યા અને ફેરારીના [[ટેસ્ટ ડ્રાઈવર|ટેસ્ટ ડ્રાઈવર્સ]] આવે તેની પ્રતિક્ષા કરવા માંડ્યા.લામ્બોરગીનીના મતે, તેમણે કરેલા સુધારાવધારાથી તેમની કાર, ફેરારીના કારખાનાની કાર કરતાં કમ સે કમ {{convert|25|km/h|mph|abbr=on}} વધુ ઝડપી બની હતી, અને તે ટેસ્ટર્સને તેમની પાસેની ગાડીઓ કરતાં સહેલાઈથી પાછળ મૂકી દઈ શકે તેમ હતા.<ref name="T&CC"></ref>
લામ્બોરગીની માત્ર ફેરારી પ્રત્યેની કિન્નાખોરીથી જ ઓટોમોબાઈલ બિઝનેસમાં પ્રવેશ્યા હતા તેવી દલીલ કેટલાક કરે છે; તેમણે માત્ર મારાનેલો કેમ્પ જે આપી શકે છે તેના કરતાં પોતે વધુ સારી કારો, વધુ ઝડપી, વધુ આકર્ષક, વધુ સુંદર અને દરેક બાબતમાં વધુ ચઢિયાતી કાર આપી શકે છે તે બતાવવા માટે જ આમ કર્યું હતું તેવું ઘણાનું માનવું છે.તો બીજા કેટલાકનું માનવું છે કે આવી કારના ઉત્પાદનથી મેળવી શકાતા આર્થિક નફાની દષ્ટિથી જ તેમણે આ ધંધામાં ઝુકાવ્યું હતું;<ref name="Sackey14"></ref> લામ્બોરગીનીને સમજાયું હશે કે તેઓ જે પૂરજાઓ પોતાના ટ્રેકટરો બનાવવા માટે વાપરે છે તે જ પૂરજાઓ જો ઊંચી કાર્યક્ષમતા ધરાવતી વિલક્ષણ કારમાં બેસાડવામાં આવે તો ત્રણ ગણો વધુ નફો મેળવી શકાય તેમ છે.<ref name="greatcars1">{{cite video
| people = Michael L. Rose
| title = [http://www.imdb.com/title/tt0874557/]
| medium = TV-Series
| publisher = Michael Rose Productions
| location = United States
|genre = Documentary
| year = 2003
| url = http://www.youtube.com/watch?v=fTakBQUXFns}}</ref> આ એક ઐતિહાસિક દુશ્મનાવટની શરૂઆત હતીઃ ફેરરુસિઓ અને ઈન્ઝોએ એ પછી કયારેય એકબીજા સાથે સીધી વાત કરી નહીં.<ref name="T&CC"></ref>
===1963-1964: પહેલી શરૂઆત===
[[File:Lamborghini Map.png|thumb|left|220px|ફેર્રારા, બોલોગ્ના અને મોડેના પ્રાંત જયાં એકબીજાને મળતા હતા તે ઈમિલિઆ-રોમાગ્ના વિસ્તારમાં લામ્બોરગીનીના વ્યાવસાયિક એકમો આવેલાં હતાં]]
જુલાઈ 1963માં, સેન્ટોથી 30 કિલોમીટર કરતાં પણ ઓછા અંતરે આવેલી [[સાન્ત'અગાતા બોલોગ્નીસ|સાન્ત’અગાતા બોલોગ્નીસ]]ની વસાહતામાં 12 વાયા મેડોના ખાતે એક પાટિયું ઊભું કરવામાં આવ્યું.તેના પર લખ્યું હતું, ''"કયુઈ સ્ટાબિલીમેન્ટો લામ્બોરગીની ઓટોમોબાઈલ"'' ("Qui Stabilimento Lamborghini Automobile") ({{lang-en|Lamborghini car factory here}}), જે 46,000 ચો.મીટરની જગ્યાને આવરતું હતું. ઓકટોબર 30, 1963ના યંત્રનિર્માતાએ પોતાની કંપનીને [[નિગમની રચના કરવી|નિગમ]] રૂપાંતરિત કરી અને ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની ''[[સંયુકત સ્ટોક કંપની|સોસાઈટા પર અઝીઓની]]'' નો જન્મ થયો.<ref name="Sackey14"></ref> ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીનીએ અમુક ચોક્કસ કારણોસર સાન્ત’અગાતામાં પોતાનું કારખાનું ખોલવાનું નક્કી કર્યું હતું.શહેરના [[સામ્યવાદી|સામ્યવાદી]] નેતૃત્વ સાથે થયેલા અનુકૂળ આર્થિક કરાર અનુસાર તેમણે આવતાં દસ વર્ષના વેપારથી ઉપજતા એકમના નફા પર કોઈ કર અદા કરવાનો નહોતો, અને તેના બદલે આ નફો બેન્કમાં જમા કરતાં તેના પર 19% [[વ્યાજદર|વ્યાજનો દર]] તેમને મળવાનો હતો.કરારના ભાગ રૂપે,તેમના કારીગરોએ [[સંગઠિત|સંગઠન]] બનાવવાનું રહેતું હતું.આ વસાહત ઈટાલીના હાર્દ સમા એવા ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગાના સ્થળે હતી, જયાંથી લામ્બોરગીનીના કારખાનાને મશીનની દુકાનો, કોચબિલ્ડર્સ અને ઓટોમોટીવ ઉદ્યોગના અનુભવી કારીગરો સહેલાઈથી મળી શકે તેમ હતા.<ref name="Jolliffe20">જોલીફ, 20</ref>
ઓટોમોબાઈલીના દરવાજા ખૂલ્યા તેની પણ પહેલા, લામ્બોરગીનીને [[ગિઓટ્ટો બિઝાર્રીની|ગિઓટ્ટો બિઝાર્રીની]] નામના ઈજનેરની સેવાઓ પ્રાપ્ત થઈ ગઈ હતી.બિઝાર્રીની કહેવાતા એ જ પાંચની ટોળકીનો ભાગ હતો, જે પ્રખ્યાત [[ફેરારી 250 જીટીઓ|250 જીટીઓ]]ના નિર્માણમાં મદદ કર્યા પછી, 1961માં ફેરારીથી એકસાથે છૂટા પડ્યા હતા.<ref name="Sackey15">Sackey, 15</ref> લામ્બોરગીનીએ તેને એક મુકત વ્યવસાયિક તરીકે કામ પર રોકયો અને તેને ફેરારીના 3-લિટર [[:વિકિશનરી:પાવર પ્લાન્ટ (વીજળી એકમ)|પાવર પ્લાન્ટ]] જેટલું જ મોટું વી12(V12) એન્જિન ડિઝાઈન કરવાનું કામ સોંપ્યું, પણ તેણે એ ફેરારીના ડીટ્યુન્ડ રેસ એન્જિનથી વિપરીત, એક સામાન્ય રોડ કારનો ઉપયોગ કરીને બનાવવાની શરૂઆત કરવાની હતી.બિઝાર્રીનીને તેના આ કામ માટે [[ઈટાલિયન લિરા|એલ(L)]] 4.5 મિલિયન આપવાનું તથા ફેરારી કરતાં તેનું એન્જિન જેટલા એકમ [[બ્રેક હોર્સપાવર|બ્રેક હોર્સપાવર]] ઉત્પન્ન કરે તે મુજબ એકમ દીઠ બોનસ આપવાનું ઠર્યું હતું.<ref name="Jolliffe25">જોલીફ, 25</ref> આ ઈજનેરે 3.5 લિટરનું, 9.5:1નો ઈંધણ સંકોચન ગુણોત્તર ધરાવતું, 360 બીએચપી(bhp) એન્જિન બનાવ્યું, જેને લિમ્બોરગીનીના ટ્રેકટર કારખાનાના એક ખૂણામાં સૌ પ્રથમ મે 15, 1963ના જીવન મળ્યું.<ref name="Jolliffe25"></ref> બિઝાર્રીનીએ આ એન્જિન [[સૂકું ઈંધણ|સૂકા ઈંધણ]]ના આધારે બનાવ્યું હતું, જે 9800 આરપીએમ(rpm) પર પોતાનો મહત્તમ હોર્સપાવર ઉત્પાદિત કરી શકે તેમ હતું, પરંતુ તેની આ લાક્ષણિકતા કોઈ સ્ટ્રીટ કાર માટે ભાગ્યે જ યોગ્ય ગણાય.<ref name="Sackey16">Sackey, 16</ref> લામ્બોરગીની તો એક એકદમ સરસ એન્જિન બનાવવા માગતા હતા, જે ઉમદા સફર માટે એકદમ યોગ્ય હોય; તે આ એન્જિન જોઈને અકળાઈ ગયા અને તેમણે એન્જિનની ડિઝાઈનમાં ધરખમ ફેરફારો કરવા માટે વિનંતી કરી.આ ખેંચતાણને પરિણામે લામ્બોરગીની અને બિઝાર્રીનીના સંબંધોમાં તણાવ ઊભો થયો; બિઝાર્રીનીને તેના કામનું પૂરું વળતર જયાં સુધી કોર્ટે લામ્બોરગીનીને આદેશ ન આપ્યો ત્યાં સુધી મળ્યું નહીં.<ref name="Sackey16"></ref>
[[File:Wikilamgtv.jpg|right|thumb|350જીટીવીની ગુણવત્તાથી ફેરરુસિઓ અસંતુષ્ટ હતા, અને તેથી તેમણે લામ્બોરગીનીની પહેલી કારને સમગ્રપણે ફરીથી ડિઝાઈન કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો]]
હવે લામ્બોરગીની પાસે એન્જિન હતું પણ તે જેમાં બેસાડી શકાય તેવા ઓટોમોબાઈલની તેને જરૂર હતી. 1963 સુધીમાં, તેણે આ કામ પાર પાડવા માટે લોકોની એક ટીમ બનાવી, જેમાં ઈટાલીના યુદ્ધ પછીના યુગના શ્રેષ્ઠ ચેસિસ ઈજનેર તરીકે પ્રખ્યાત [[ગિઆન પાઓલો દાલ્લેરા|ગિયાન પઓલો દાલ્લેરા]] મુખ્ય હતા.<ref name="Sackey16"></ref> દાલ્લેરાએ પહેલા ફેરારી અને માસેરાતી માટે કામ કર્યું હતું, અને હવે લામ્બોરગીની કારને રોડ પર મૂકવા માટેના પ્રયત્નોનું સુકાન સંભાળવાનું કામ દાલ્લેરાને સોંપવામાં આવ્યું હતું.દાલ્લેરાએ આ કામ માટે સક્ષમ લોકોની ટીમ બનાવી, જેમાં કૉલેજમાંથી હમણાં જ બહાર આવેલો યુવક પાઓલો સ્ટાન્ઝાની, એ વખતે માસેરાતી માટે કામ કરતો અને ચેસિસના ઉપયોગ અને શ્રેષ્ઠ પ્રતિભાવ અને વિકાસના કૌશલ્ય માટેની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ માટે જાણીતો [[ન્યૂઝીલેન્ડ|ન્યુઝીલેન્ડ]]નો વતની બોબ વાલેસનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Sackey16"></ref><ref name="Jolliffe29">જોલીફ, p. 29</ref> ફેરરુસિઓએ પોતાની કારનું માળખું બનાવવાનું કામ [[વિગ્નેલ|વિગ્નેલ]], [[ઘીયા|ઘીઆ]], [[બેર્ટોન|બેરટોન]] અને [[પિનિનફારીના|પીનિનફારી]]ના જેવા ખૂબ જાણીતાં નામોને નાપસંદ કરી ત્યારે પ્રમાણમાં અજાણ્યા કહેવાય તેવા ડિઝાઈનર [[ફ્રાન્કો સ્કાગ્લીવન|ફ્રાન્કો સ્કાગ્લીવન]]ને સોંપ્યું. માત્ર ચાર જ મહિનામાં, બરાબર 1963ના ટુરીન મોટર શોના સમયે કાર તૈયાર થઈ ગઈ.<ref name="Jolliffe25"></ref> પ્રોટોટાઈપ 350જીટીવી(350GTV)ને પત્રકારો તરફથી હૂંફાળો પ્રતિસાદ મળ્યો.<ref name="Jolliffe25"></ref> એન્જિનની ડિઝાઈન અંગે બિઝાર્રીની સાથે થયેલા વાદવિવાદને પરિણામે અનાવરણ પ્રસંગે કારમાં બેસાડવા માટે કોઈ પાવર પ્લાન્ટ ઉપલબ્ધ નહોતો; લોકવાયકાઓ પ્રમાણે કારનું હૂડ ઈંટોની પાછળ ગુપ્ત રહે{{convert|500|lb|kg|abbr=on}} અને કાર યોગ્ય રીતે અનાવરણ પામે તેની પૂરી કાળજી ફેરરુસિઓએ રાખી હતી.<ref name="Sackey16"></ref>
[[File:Lamborghini 350-GT Front-view.JPG|left|thumb|350જીટીવી પર ફરીથી કામ કરીને તેને 350જીટી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી; આ ઉત્તમ કોટિની ટુરરની કુલ 120 પ્રતિકૃતિઓ વેચાઈ]]
કારને મળેલી હકારાત્મક સમાલોચના છતાં, લામ્બોરગીની પ્રોટોટાઈપની બનાવટની ગુણવત્તા પ્રભાવશાળી ન ગણાઈ અને તેને માત્ર એક વખતના ઉપયોગ માટેની ગણી કાઢવામાં આવી.આગલાં વીસ વર્ષો માટે આ કાર વખારમાં અદશ્ય થઈ ગઈ, છેવટે એક સ્થાનિક સંગ્રાહકે તેને ખરીદી અને તેને ફરીથી ઉપયોગક્ષમ બનાવી.<ref name="Jolliffe27">જોલીફ, 27</ref>
350 જીટીવીના મૂળ માળખા તરીકે લઈ, મિલાનના [[કારરોઝિરિઆ ટુરિંગ|કારરોઝિરિઆ ટુરિંગે]] તેના બહારના માળખાને ફરીથી રૂપરંગ આપ્યા, અને તેની નવી ચેસિસ તેના પોતાના કારખાનામાં જ બનાવવામાં આવી.બિઝાર્રીનીની ઇચ્છા વિરુદ્ધ એન્જિનને ડીટ્યુન કરવામાં આવ્યું.નવી કાર- સુધારેલી [[લામ્બોરગીની 350જીટીવી|350 જીટી]], 1964ના [[જિનિવા મોટર શો|જિનિવા મોટર શો]]માં ધમાકેદાર રીતે રજૂ કરવામાં આવી.પોતાના વેચાણ પ્રબંધક તરીકે ફેરરુસિઓએ ઉબાલ્ડો સગારઝીને નિયુકત કર્યો હતો; સગારઝીએ અગાઉ આ જ પ્રકારનું કામ મેન્યુફેકચરર ટેકનો એસ.પી.એ.ને ત્યાં કર્યું હતું. લામ્બોરગીની અને સગારઝી એકસરખી નામંજૂરીના દષ્ટિકોણથી કારખાનું ચલાવવામાં માનતા હતા, તેમનો આ દષ્ટિકોણ અને કાર બનાવનારા ઈજનેરોની ઇચ્છાઓ વચ્ચે હંમેશાં ખટરાગ રહ્યા કરતો હતો.<ref name="Jolliffe28">જોલીફ, 28</ref> 1964ના અંત સુધીમાં, 13 ગ્રાહકો માટે કાર બનાવવામાં આવી અને ફેરારી સાથે સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે નુકસાનના ધોરણે વેચવામાં આવી.બીજાં બે વર્ષો સુધી 350જીટીનું ઉત્પાદન ચાલુ રહ્યું, જેના કુલ 120 નમૂનાઓ વેચાયા.<ref name="Jolliffe28"></ref>
===1965-1966: લામ્બોરગીનીનું આગમન===
ગિયાન પાઓલો દાલ્લેરાએ બિઝાર્રીનીની વી12ની ડિઝાઈનને સુધારવાનું બીડું ઝડપ્યું અને 3.9-લિટર સુધીના પ્રવાહી જથ્થાનો વધારો, અને 6,500 આરપીએમ પર 320 બીએચપી સુધીનો પાવર લાવવાનું કામ કર્યું.<ref name="Jolliffe28"></ref> આ એન્જિનને સૌ પ્રથમ એક 350જીટીની ચેસિસમાં બેસાડવામાં આવ્યું, અને આમ પાછળથી "ઈન્ટરીમ 400જીટી" તરીકે જાણીતી બનેલી કારનું અસરકારક નિર્માણ થયું, તેના 23 નમૂનાઓ બનાવવામાં આવ્યા હતા.1966 સુધીમાં, 350જીટીનું લાંબું, [[2+2 (કારના માળખાની શૈલી)|2+2]]નું સ્વરૂપ વિકસાવવામાં આવ્યું, અને એ વર્ષના જિનિવા ઓટો શોમાં આ મોકળાશસભર [[લામ્બોરગીની 400જીટીવી|400જીટી]]નું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું. આ કાર સફળ પુરવાર થઈ અને તેના કુલ 250 નમૂનાઓ વેચાયા; જેના પરિણામે લામ્બોરગીની પોતાના કારખાનામાં 170 જેટલા શ્રમિકો રાખવા જેટલી ક્ષમતા વધારી શકયા.<ref name="Jolliffe28"></ref> તુરીનમાં [[ઝાગાતો|ઝાગાતો]] કોચવર્કસે 400જીટીના આધારે બે અજમાયશી કાર બનાવી. કારની ડિઝાઈનની લોકપ્રિયતા પુરવાર થઈ હોવા છતાં, બહારના કારીગરોને કારની ડિઝાઈન અને ઈજનેરી કામ સોંપવાને બદલે ફેરરુસિઓએ તેના પોતાના જ કારખાનામાં અને તેના પોતાના કારીગરો દ્વારા જ કાર ઉત્પાદન કરવા પર પોતાનું ધ્યાન બનાવી રાખ્યું.<ref name="Jolliffe29"></ref> કારના માલિકોને સતત સેવા મળતી રહે તે બાબત લામ્બોરગીની માટે વિશેષ મહત્ત્વની હતી, એટલે તેમણે નાનામાં નાની સેવાથી માંડીને લામ્બોરગીની કારના મોટા સમારકામ સુધીની તમામ બાબતો માટે સક્ષમ એવી સવલત ઊભી કરી.
[[File:Lamborghini_350_GT_and_Miura.jpg|thumb|right|400જીટી (આગળ) એ 2+2 હતી, અને તે જે કાર પર આધારિત હતી તેના કરતાં વધુ મોકળાશ ધરાવતી હતીમિઉરા(પાછળ)નું એન્જિન કારની પાછળના ભાગે ખસેડવામાં આવ્યું હતું; લામ્બોરગીનીના ત્રણ ટોચના ઈજનેરો માટે આ કારનો પ્રોજેકટ સૌથી પ્રિય પ્રોજેકટ હતો]]
1965 દરમ્યાન દાલ્લેરા, સ્ટાન્ઝાની અને વૉલેસે પોતાનો સારો એવો સમય પી400 તરીકે જાણીતી બનેલી અજમાયશી કાર બનાવવા પાછળ આપ્યો.આ ઈજનેરોના મનમાં એક એવી રોડ કાર બનાવવાની કલ્પના હતી કે જેમાં રેસિંગ કારની ખૂબીઓ હોય; એવી કાર છે જે સ્પર્ધામાં જીતી શકે અને ઉત્સાહીઓ તેને શહેરના રસ્તાઓ પર પણ ચલાવી શકે.<ref name="Jolliffe29"></ref> ત્રણે જણાએ કારની ડિઝાઈનને લઈને રાતોની રાત કામ કર્યું, તેમને આશા હતી કે આ પ્રકારનું વાહન ખૂબ ખર્ચાળ હોય અને તે કંપનીને તેના મુખ્ય ઉત્પાદનથી વિચલિત કરશે એવા મંતવ્યોને ફગાવી શકાશે.યંત્રનિર્માતા માટે આ એક સંભવિત માર્કેટિંગનું સાધન બની શકે એવી શકયતાને ધ્યાનમાં રાખીને લામ્બોરગીનીએ આ પ્રકલ્પને ચાલવા દીધો.અગાઉની લામ્બોરગીની કારો કરતાં અલગ પી400માં ત્રાંસુ બેસાડેલા મધ્ય-એન્જિનની ડિઝાઈન હતી; તેમાં એકદમ ચસોચસ ડિઝાઈનને કારણે જગ્યાના અભાવ હતો અને પરિણામે તેમાં ટ્રાન્સમિશન અને ડેફરેન્શલ અસરકારક રીતે મળેલા હતા તે પણ વી12ની અસામાન્ય એવી વિશેષતા હતી.આ અજમાયશી કારના સ્ટાઈલિંગની જવાબદારી બેર્ટોનની હતી. 1966ના જિનિવા મોટર શોમાં તેના ધમાકેદાર પ્રવેશના ગણતરીના દિવસો પહેલાં જ તેજસ્વી કેસરી રંગની આ કારનું કામ પૂરું થયું હતું. અને સૌથી કૂતુહલની વાત એ હતી કે એક પણ ઈજનેરને એન્જિન તેના કમ્પાર્ટમેન્ટમાં બરાબર બેઠું છે કે નહીં તે તપાસવાનો સમય મળ્યો નહોતો. હવે શોમાં કાર તો પ્રદર્શિત કરવાની જ હતી, એટલે તેમણે કારના એન્જિનની જગ્યાએ કાંકરીઓ ભરી રાખી, તેની ઉપરનું હૂડ આખા શો દરમ્યાન બંધ રાખ્યું, કારણ કે 350જીટીવીના અનાવરણ માટે તેઓને ત્રણ વર્ષ તો મળી ચૂક્યા હતા.<ref name="Jolliffe31">જોલીફ, 31</ref> વેચાણના ઉપરી સગારઝીને પી400નો પાવર પ્લાન્ટ જોવા ઇચ્છતા મોટરિંગ પ્રેસના સભ્યોને અળગા રાખવાની ફરજ પડી.આ વિધ્ન છતાં, કાર શોમાં છવાઈ ગઈ અને તેના સ્ટાઈલિશ [[મારસેલો ગાંદિની|મારસેલો ગાંદિની]]ને પણ તેના પોતાના બળબૂતા પર સ્ટાર બનાવી ગઈ. જિનિવામાં મળેલા અનુકૂળ પ્રતિભાવોનો અર્થ એમ થયો કે આવતા વર્ષ સુધીમાં, નવા નામ [[લામ્બોરગીની મિઉરા|મિઉરા]] સાથે પી400નું ઉત્પાદન થવા માંડશે.હવે લામ્બોરગીની પાસે બે-પાંખીયાવાળો અભિગમ હતો; અત્યારસુધી બિનઅનુભવી ગણાતા યંત્રનિર્માતાને મિઉરાએ સુપરકારના વિશ્વમાં ટોચના નેતા તરીકે સ્થાપિત કરી દીધો અને શરૂઆતથી લામ્બોરગીનીને જેવી કારની ખેવના હતી તેવી સવલતોપૂર્ણ રોડ કાર 400જીટી તરીકે સ્થાપિત થઈ ગઈ.ઓટોમોબાઈલ ક્ષેત્રે અને પોતાના અન્ય ધંધાઓમાં પણ તેજી આવવાથી ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની પોતાના જીવનના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચ્યા હતા.
1966ના અંત સુધીમાં, સાન્ત’અગાતા કારખાનામાં 300થી જેટલા કારીગરો કામ કરતાં થઈ ગયા. મિઉરાના આતુર ખરીદદારો પૂરતા પ્રમાણમાં થાપણો જમા કરી ચૂકયા હતા એટલે 1967માં વિકાસ કાર્યક્રમો શરૂ કરવા શકય બન્યા.મિઉરાને રેસિંગ કાર બનાવવાના મુદ્દે ઈજનેરોની ટીમ સાથે ફેરરુસિઓના મતભેદો ચાલુ રહ્યા.પહેલી ચાર કારોને કારખાનામાં રાખવામાં આવી, જયાં બોબ વૅલાસ તેને સુધારવાનું અને વધુ સારી બનાવવાનું કામ કરતા હતા.ડિસેમ્બર સુધીમાં 108 કારની ડિલિવરી આપી દેવામાં આવી.<ref name="Jolliffe36">જોલીફ, 36</ref> મિઉરાએ મધ્ય-એન્જિન ધરાવતી, બે બેઠકોવાળી ઊંચી ક્ષમતા અને દેખાવ ધરાવતી સ્પોર્ટસ કારો માટે એક નવો દાખલો બેસાડ્યો.<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Top_Gear_episodes#Series_Three ટોપ ગિયર એપિસોડ 4, રિચાર્ડ હામમોન્ડ દ્વારા]</ref> કારખાનામાં 400જીટીના નમૂનાઓ અને સાથે સાથે પરિવર્તનક્ષમ છત્ર ધરાવતા અમુક 350જીટીએસ રોડસ્ટર્સના નમૂનાઓનું ઉત્પાદન થતું રહ્યું.એ જ ચેસિસના આધાર પર, 400જીટી માટે સંભવતઃ બદલાવ થઈ શકે તેમ છે કે કેમ તે માટે ફેરરુસિઓએ ફરી એક વાર કોચબિલ્ડરને કામ સોંપ્યું.ટુરિંગે [[લામ્બોરગીની ફ્લાઈંગ સ્ટાર II|400જીટી ફલાઈંગ સ્ટાર II]]ની રચના કરી, પણ તે એકદમ નબળું અને અત્યંત ઓછું-વળતર આપતું એવું વાહન બન્યું હતું.[[મોડેના, ઈટાલી|મોડેના]]માં નેરી અને બોનાસિની કોચબિલ્ડર્સના ગિઓર્ગિઓ નેરી અને લુસિઆનો બોનાસિનીને પણ વિભાવના ઊભી કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું અને તે મુજબ તેમણે [[લામ્બોરગીની 400જીટી મોન્ઝા|400જીટી મોન્ઝા]] બનાવી.પણ લામ્બોરગીનીએ કોચબિલ્ડરોના પ્રયત્નોથી નાખુશ થઈ, આ બંને કારની ડિઝાઈન ફગાવી દીધી.<ref name="Jolliffe37">જોલીફ, 37</ref> દરમ્યાનમાં વધતી જતી નાણાકીય મુશ્કેલીઓના કારણે એ વર્ષના ઉત્તરાર્ધમાં મુસાફરીના પાટિયાં પડી ગયાં.
===1967-1968: વેચાણની સફળતાનો આરંભ===
[[File:Lamborghini Islero S.jpg|thumb|left|વેચાણની બાબતે ઈસ્લેરો નિષ્ફળ નીવડી હતી, છતાં એક ઉત્તમ કોટિની વિશ્વસનીય ટુરર માટેના ફેરરુસિઓના આદર્શ સાથે સુસંગત હતી]]
ફેરરુસિઓ હજી પણ 400જીટી માટે બદલાવની તલાશમાં હતા, તેમણે પહેલાં ટુરિંગ સાથે સંકળાયેલા બેર્ટોન ડિઝાઈનર મારિઓ મારાઝ્ઝીની મદદ માગી.લામ્બોરગીનીના ઈજનેરો સાથે મળીને આ કોચબિલ્ડરે [[લામ્બોરગીની મારઝેલ|મારઝેલ]] નામની ચાર-બેઠકોવાળી કાર તૈયાર કરી. આ કારની ચેસિસ બરાબર મિઉરાને આધાર આપતી ચેસિસનું ખેંચાયેલું રૂપ હતું અને તેનું એન્જિન હારબંધ છ-સિલિન્ડરનું હતું જે ખરેખર લામ્બોરગીનીની વી12ની ડિઝાઈનનો બરાબર અડધોઅડધ જેટલું હતું.<ref name="Jolliffe38">જોલીફ, 38</ref> લાંબા દરવાજા અને કાચની વિશાળ બારીઓ કારનાં ધ્યાનાકર્ષક પાસાં હતાં.કારની આવી નાવીન્યપૂર્ણ ડિઝાઈન છતાં, ફેરરુસિઓએ તેને 400જીટીના એક નવા નમૂના તરીકે જ ઠેરવી.મારાઝ્ઝીએ પોતાની ડિઝાઈનને લામ્બોરગીનીની મુનસફી મુજબ બદલી.પરિણામે [[લામ્બોરગીની ઈસ્લેરો|ઈઝલેરો 400જીટી]] અસ્તિત્વમાં આવી, જે 400જીટીનું જ એક નવું સ્વરૂપ હતું, જે ફેરરુસિઓ ઇચ્છતા હતા તેવી ચાર-બેઠકો પણ ધરાવતી નહોતી, છતાં તે તેનાથી ખુશ હતા કારણ કે તેઓ જે ગાડી ચલાવવાનું માણતા હતા તે ''ગ્રાન ટુરિસ્મો'' ના ઉત્પાદનનો તેમાં ભાસ થતો હતો અને સાથે તે સરસ રીતે બનાવેલી અને ભરોસાપાત્ર કાર તો હતી જ.<ref name="Jolliffe39"></ref>જો કે બજારમાં ઈસલેરોની બહુ મોટી અસર ઊભી થઈ નહીં; 1968 અને 1969 દરમ્યાન તેના માત્ર 125 નમૂનાઓનું ઉત્પાદન થયું.<ref>{{cite web|url=http://www.lamborghiniregistry.com/Islero/Islero/index.html |title=Lamborghini Islero 400GT |publisher=Lamborghiniregistry.com |date= |access-date=2009-08-16}}</ref>
{{ external media
| width = 210px
| align = right
| video1 = [http://www.youtube.com/watch?v=0vKbLD6_C8k Amateur video of the Sant'Agata factory, followed by a drive in an Islero]
}}
1968માં મિઉરા નવા રૂપોમાં આવી પહોંચી; મિઉરા પી400 એસ (જે મિઉરા એસ નામે સામાન્ય રીતે વધુ જાણીતી બની હતી) અક્કડ ચેસિસ અને વી12ની જેમ 7000 આરપીએમ પર 370 બીએચપી જેટલો વધુ પાવર ધરાવતી હતી.1968ના બ્રુસેલ્સ ઓટો શોમાં યંત્રનિર્માતાએ મિઉરા પી400 [[રોડસ્ટર|રોડસ્ટર]]ને (જે મિઉરા સ્પાઈડર નામે વધુ જાણીતી બની હતી) અનાવરિત કરી, આ કાર ઉપરથી ખુલ્લું કુપેનું સ્વરૂપ હતી.ગાંદિની, જે હવે બેર્ટોન ખાતે ડિઝાઈનના વિદ્યમાન ઉપરી હતા, તેમણે કારની ઝીણી ઝીણી વિગતો- ખાસ કરીને રોડસ્ટરના અંતર્ગત લક્ષણ એવા પવનના ધક્કા અને ઘોંઘાટ જેવી સમસ્યાઓ પર ખૂબ ધ્યાન આપ્યું હતું.<ref name="Jolliffe40">જોલીફ, 40</ref> ગાંદિનીની આટલી મહેનત છતાં લામ્બોરગીની અને બેર્ટોન રોડસ્ટરના ઉત્પાદન માટેની સૈદ્ધાન્તિક સાઈઝ માટે એકમત ન થઈ શકતા હોવાથી સ્ગાર્ઝીને સંભવતઃ ખરીદદારોને બીજી તરફ વાળવાની ફરજ પડી હતી. મિઉરા સ્પાઈડર એક અમેરિકન મિશ્રધાતુનો પુરવઠો પૂરો પાડનારને વેચી નાખવામાં આવી, તેઓ તેનો માર્કેટિંગની વ્યૂહનીતિથી ઉપયોગ કરવા ઇચ્છતા હતા. 1968નું વર્ષ ફેરરુસિઓના તમામ વેપાર-ધંધા માટે સારો, હકારાત્મક સમય હતો, અને તેમના ઓટોમોબાઈલીએ આખા વર્ષ દરમ્યાન 353 કારની ડિલિવરી આપવામાં આવી.<ref name="Jolliffe40"></ref>
[[File:Lamborghini-Espada.jpg|thumb|right|લામ્બોરગીનીનું સાચા અર્થમાં લોકપ્રિય રહેલું સૌથી પહેલું મૉડલ એસ્પાડા હતું, તેનાં ઉત્પાદનનાં દસ વર્ષના સમયગાળા દરમ્યાન 1,200થી વધુ એસ્પાડા વેચાઈ હતી.]]
તદ્દન નવી નક્કોર, ચાર-બેઠકોવાળી કાર ડિઝાઈન કરવા દેવા માટે બેર્ટોન લામ્બોરગીનીને રાજી કરી શકયા.[[મારસેલો ગાંદિની|મારસેલો ગાંદિની]]એ તેને આકાર આપ્યો, અને તેનું બાહ્ય માળખું ફેરરુસિઓને તપાસવા માટે મોકલી આપવામાં આવ્યું.ગાંદિનીએ ડિઝાઈન કરેલા [[લાંબા દરવાજા|લાંબી પાંખવાળા દરવાજા]] ફેરરુસિઓને ખાસ પસંદ પડ્યા નહીં અને તેમણે પરંપરાગત દરવાજાઓ ઉમેરવાની બાબત પર ભાર મૂકયો.<ref name="Jolliffe38"></ref> આ આપ-લેમાંથી જે કાર નીપજી તે હતી [[લામ્બોરગીની એસ્પાડા|એસ્પાડા]], ચાર-બેઠકોવાળી સંપૂર્ણ કાર જેને આખલાની લડાઈના વિજેતા ''મેટાડોર'' અને ''ટોરિયાડોર'' પરથી નામ આપવામાં આવ્યું.1969ના જિનિવા શોમાં આ ઉત્તમ વાહનને સૌ પ્રથમવાર પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું; આ કાર 3.9-લિટરની ક્ષમતા ધરાવતી હતી, કારખાનાની વી12માંથી ક્રમિક વિકાસ પામેલી આગળ-એન્જિન ધરાવતી અને 325 બીએચપી ઉત્પાદિત કરતી હતી.એસ્પાડા જાણે સીધા સપાટ સફળતાના માર્ગ પર દોડવા માંડી. દસ વર્ષનાં તેનાં ઉત્પાદન ગાળામાં આવી કુલ 1,217 કારનું ઉત્પાદન થયું.<ref name="Jolliffe39">જોલીફ, 39</ref>
[[File:1969 British Grand Prix P Courage Brabham BT26.jpg|thumb|left|1970માં દે તોમાસો મોડેના ખાતે એફ૧ કાર્યક્રમ ચલાવવા માટે, ખાસ કરીને ફ્રાન્ક વિલિયમ્સ રેસિંગ કારોની ટીમ માટે ચેસિસ ડિઝાઈન કરવા માટે તેમને લામ્બોરગીનીના ડિઝાઈનર દાલ્લેરાને લઈ જઈને નોકરીએ રાખવામાં આવ્યા]]
===1968-1969: મુશ્કેલીઓના સપાટામાં===
ઑગસ્ટ 1968માં મોટરસ્પોર્ટમાં ભાગ લેવા અંગે લામ્બોરગીનીના ઈનકારથી [[ગિઆન પાઓલો દાલ્લેરા|ગિયાન પાઓલો દાલ્લેરા]] હતાશ થયા, તેમણે મોડેનામાં શત્રુ યંત્રનિર્માતા [[દે તોમાસો|દે તોમાસો]]ને ત્યાં [[ફોર્મ્યુલા વન|ફોર્મ્યુલા વન]] કાર્યક્રમની આગેવાની લેવા માટે સાન્ત’અગાતાથી દૂર નોકરી સ્વીકારી લીધી.નફો થવાની શરૂઆત થઈ હતી ત્યારે રેસનો કાર્યક્રમ વધુ લાભપ્રદ રહે તેવી શકયતા હતી, પણ લામ્બોરગીની તો એવી અજમાયશી કાર બનાવવાના પણ વિરોધી રહ્યા, તેમણે પોતાનું મિશન સ્પષ્ટ કર્યું: "હું કોઈ પણ પ્રકારની ખામી વિનાની જીટી કાર બનાવવા માગું છું- એકદમ સામાન્ય, રૂઢિગત પણ એકદમ સંપૂર્ણ- કોઈ ટેકનિકલ બોમ્બ નહીં." <ref name="Jolliffe41">જોલીફ, 41</ref> ઈસલેરો અને એસ્પાડા જેવી કારોના ઉત્પાદનથી ઈન્ઝો ફેરારીની સમાન કક્ષાની કે તેથી ચઢિયાતી કાર બનાવવાનું અને પોતાની જાતને સ્થાપિત કરવાનું તેમનું લક્ષ્ય પૂર્ણ થયું હતું.દાલ્લેરાના સહાયક, પાઓલો સ્ટાન્ઝાનીએ ટેકનિકલ નિર્દેશક તરીકે પોતાના જૂના ઉપરીની ભૂમિકા લીધી.પણ બદનસીબે દાલ્લેરા અનુસાર દે તોમાસો ફોર્મ્યુલા વન કાર્યક્રમમાં જોઈતાં નાણા રોકવામાં આવ્યા નહોતા, અને પરિણામે યંત્રનિર્માતા ફેરરુસિઓ માટે આ અનુભવ ખૂબ માઠો રહ્યો-તેઓ માંડ ટકી રહ્યા; અને ત્યારબાદ દાલ્લેરા થોડા જ સમયમાં કંપની છોડી ગયા.<ref name="Jolliffe42"></ref>
1969માં, ઓટોમોબીલી લામ્બોરગીનીને તેના સંપૂર્ણ સંગઠિત કારીગરો સાથે મુશ્કેલી પડવાની શરૂઆત થઈ, કારીગરોમાંથી મશીન-કારીગરો અને ફેબ્રીકેટર્સે ધાતુ કારીગરોના સંગઠન અને ઈટાલિયન ઉદ્યોગ વચ્ચેના ખેંચાયેલા સંબંધોને ઉદ્દેશીને રાષ્ટ્રીય અભિયાનના ભાગરૂપે એક કલાક કામ બંધ રાખવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="Jolliffe42">જોલીફ, 42</ref> આવા વિક્ષેપો છતાં, મોટા ભાગે પોતાની બાંયો ચઢાવી, જાતે કારીગરો સાથે કામ કરવા માટે ઊતરી પડતા ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની પોતાના કારીગરોને તેમના સામાન્ય લક્ષ્ય માટે કામ ચાલુ રાખવા માટે ઉત્સાહિત કરી શકતા હતા.
[[File:Wikilamjar01.jpg|thumb|right|જરામા એ એસ્પાડાનું ટૂંકું, વધુ રમતિયાળ રૂપ હતું]]
એ આખા વર્ષ દરમ્યાન, લામ્બોરગીનીનાં ત્યારનાં ઉત્પાદનોની શ્રેણી કે જેમાં ઈસ્લેરો, એસ્પાડા અને મિઉરા એસ સામેલ હતાં, સતત વધુ સારી ક્ષમતા મેળવતી રહી; મિઉરાના પાવરમાં વૃદ્ધિ કરવામાં આવી, ઈસ્લેરોને "એસ" કક્ષાની ટાપટીપ કરવામાં આવી અને એસ્પાડાની સગવડક્ષમતા અને કાર્યક્ષમતા એટલા વધારવામાં આવ્યા કે જેથી તે {{convert|100|mph|km/h|abbr=on}} જેટલી ઝડપ પહોંચી શકે.ઇસ્લેરોની જગ્યા [[લામ્બોરગીની જરામા|જરામા 400જીટી]]એ લીધી, [[સરકિટો પરમેનેન્ટે દેલ જરામા|રેસ માટેના માર્ગ]]ને બદલે સ્પેનના આખલાઓની લડાઈ માટેના જાણીતા વિસ્તાર પરથી તેનું નામ પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Jolliffe43">જોલીફ, 43</ref> આ કારની ચેસિસ ટૂંકાવવામાં આવી હતી પણ તેની ક્ષમતા એસ્પાડાને પણ વટાવી જાય તેવી ઘડવામાં આવી હતી.3.9-લિટરની વી12ને પણ તેનો [[સંકોચન ગુણોત્તર|સંકોચન ગુણોત્તર]] 10.5:1 જેટલો વધારી જીવતદાન આપવામાં આવ્યું.<ref name="Jolliffe43"></ref>
[[File:Lambo Uracco UK.JPG|thumb|left|350જીટીવી પછી, ઉર્રાકો એ લામ્બોરગીનીની પહેલી કોરી-પાટીવાળી ડિઝાઈન હતી]]
1970ના જિનિવા શોમાં જરામાને લોકો સમક્ષ મૂકવામાં આવે ત્યાં સુધીમાં પાઓલો સ્ટાન્ઝાનીએ એકદમ કોરોકટ કાગળ લઈને, અત્યાર સુધીની તમામ લામ્બોરગીનીની કારોનો એક પણ પૂરજો વાપર્યા વિના એક નવી ડિઝાઈન બનાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.કર માટેના કાયદામાં આવેલા પરિવર્તન અને કારખાનાની પૂરી ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવાની ઇચ્છાનો અર્થ એમ થતો હતો કે હવે આ ઈટાલિયન યંત્રનિર્માતાએ પણ ફેરારીએ પોતાની [[ફેરારી દિનો#દિનો 246 જીટી .26 જીટીએસ|દીનો 246]] અને પોર્શ [[911 પોર્શ ક્લાસિક|911]]માં લીધો હતો તે મુજબ નાની કાર ઉત્પાદિત કરવાનો રસ્તો લેવો પડશે. લડાકુ આખલાઓની એક જાતિ પરથી આ વી8 પાવર્ડ [[2+2 (કારના માળખાની શૈલી)|2+2]] કારને [[લામ્બોરગીની ઉર્રાકો|ઉર્રાકો]] નામ આપવાનું નક્કી થયું.ઉર્રાકોના માલિકો સંતાનો ધરાવતાં હશે એવી ફેરરુસિઓના મતને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યવહારક્ષમ વાહન બનાવવા માટે 2+2 બોડી સ્ટાઈલ પસંદ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Jolliffe43"></ref> સ્ટાન્ઝાનીએ ડિઝાઈન કરેલી એકમાત્ર ઓવરહેડ ઠેસી ધરાવતી [[લામ્બોરગીની વી8|V8]] કાર 5000 આરપીએમ પર 220 બીએચપી પેદા કરતી હતી.બોબ વૅલાસે તરત જ કારનું માર્ગ-પરીક્ષણ અને વિકાસનું કામ હાથ પર લીધું; 1970ના તુરિન મોટર શોમાં તેમણે આ કાર રજૂ કરવી હતી.<ref name="Jolliffe43"></ref>
1970માં લામ્બોરગીનીએ વળી મિઉરાનું સ્થાન લઈ શકે તેવી કાર બનાવવાનું કામ હાથ પર લીધું, મિઉરા આમ તો એક પાયાનું મૉડલ હતી, પરંતુ તેનું ઘોંઘાટનું સ્તર ફેરરુસિઓના મતે તેની બ્રાન્ડની ફિલસૂફી સાથે બંધબેસતું નહોતું, અને એટલે તે અસ્વીકાર્ય હતું.<ref name="Jolliffe44">જોલીફ, 44</ref> ઈજનેરોએ તેના માટે નવી, લાંબી ચેસિસ બનાવી, જેથી એન્જિન વાહનચાલકની બેઠકથી હજી વધુ દૂર રહે.કંપનીની વી12ના 4.97-લિટર ધરાવતા રૂપ માટે [[લામ્બોરગીની_કાઉન્ટેક#પ્રોટોટાઈપ_એલપી500|એલપી500]]નું બિરુદ પામેલી અજમાયશી કારની સજાવટ બેર્ટોન ખાતે [[મારસેલો ગાંદિની|મારસેલો ગાંદિની]]એ કરી.આ કારને 1971ના [[જિનિવા મોટર શો|જિનિવા મોટર શો]]માં મિઉરાના અંતિમ રૂપ પી400 ''સુપરવૅલોસ'' ની બાજુબાજુમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.લામ્બોરગીનીની સંપૂર્ણ શ્રેણીમાં એસ્પાડા 2, ઉર્રાકો પી250 અને જરામા જીટી હતાં.<ref name="Jolliffe45">જોલીફ, 45</ref>.
===1971-1972: આર્થિક ભીંસ===
જેમ જેમ વિશ્વની આર્થિક કટોકટીની ભીંસ વધતી ચાલી, તેમ તેમ ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીનીની કંપનીઓ પણ આર્થિક મુશ્કેલીઓમાં ધકેલાતી ગઈ. 1971માં, પોતાના ઉત્પાદનનું અડધોઅડધ નિકાસ કરતી લામ્બોરગીનીની ટ્રેકટર કંપનીને મુશ્કેલીએ ઘેરો નાખ્યો.[[દક્ષિણ આફ્રિકા|દક્ષિણ આફ્રિકા]]ની આયાત કરનારી ટ્રાટ્ટોરીની કંપની સેન્ટોએ પોતાના તમામ ઓર્ડર રદ કર્યા. [[બોલિવિઆ|બોલિવિયા]]માં [[હ્યુગો_બેન્ઝર_સ્કાવારેઝ#ધ_બેન્ઝર_ડિક્ટેટરશિપ.2C_1971-78|આકસ્મિક બળવો ને સફળ સત્તાન્તર]] પછી નવી આવેલી લશ્કરી સરકારે [[જીનોવુ|જિનોઆ]]થી વહાણમાં રવાના થવા માટે આંશિક રીતે તૈયાર એવા ટ્રેકટરોનો મોટો ઓર્ડર રદ કર્યો. ટ્રાટ્ટોરીના કામદારો, ઓટોમોબીલીની જેમ જ સંગઠિત હતા અને તેમને છૂટા કરી શકાય તેમ નહોતું. 1972માં, લામ્બોરગીનીએ ટ્રાટ્ટોરીમાંનો પોતાનો સમગ્ર હિસ્સો બીજા એક ટ્રેકટર બનાવનાર [[સામે ડયુટ્ઝ-ફાહર|સેમ]](SAME)ને વેચી દીધો.<ref name="museostorico"></ref><ref name="Jolliffe48">જોલીફ, 48</ref>
આખું લામ્બોરગીની જૂથ હવે આર્થિક મુશ્કેલીઓમાં ફસાયું હતું.ઓટોમેકર ખાતેના વિકાસ કાર્યો ધીમાં પડ્યાં; એલપી500નું 1972ના જિનિવા શોમાં મૂકવા માટેનું ઉત્પાદ નમૂનો ન મૂકી શકાયો અને તેમાં માત્ર જરામાની પી400 જીટીએસ પ્રદર્શિત કરી શકાઈ.દરેક જગ્યાએ ખર્ચ/કિંમતમાં કાપ મૂકવાનો હોવાથી, પાઓલો સ્ટાન્ઝાનીએ એલપી500નો પાવર પ્લાન્ટ બાજુ પર મૂકયો અને તેની જગ્યાએ નાના, 4-લિટરના એન્જિનનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું.<ref name="Jolliffe46">જોલીફ, 46</ref> ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીનીએ ઓટોમોબીલી અને ટ્રાટ્ટોરી માટેના સંભવતઃ ખરીરદારો નજરાવાનું શરૂ કર્યું; તેમણે જયોર્જ્સ-હેન્રી રોસ્સેટ્ટી નામના પોતાના સિત્ર તથા સ્વિસ ધનાઢ્ય વેપારી સાથે, કે જે ઈસ્લેરો અને એસ્પાડાના માનવંતા માલિક પણ હતા, વાટાઘાટો શરૂ કરી.<ref name="Jolliffe46"></ref> ફેરરુસિઓએ 600,000 યુએસ ડૉલરમાં ઓટોમેકર કંપનીનો 51% હિસ્સો રોસ્સેટ્ટીને વેચ્યો અને આમ પોતે સ્થાપેલી કંપની ઓટોમેકર પરનું પોતાનું નિયંત્રણ જતું કર્યું. તેમણે સાન્ત’અગાતાના કારખાનામાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું; રોસ્સેટ્ટી પણ ભાગ્યે જ ઓટોમોબીલીના કામકાજમાં દખલ કરતા.<ref name="Jolliffe48"></ref>
===1973-1974: ફેરરુસિઓની શરણાગતિ===
[[1973ની તેલની કટોકટી|1973ની તેલની કટોકટી]]ના કારણે ઊંચી ક્ષમતાવાળી કારોના વેચાણને ધક્કો પહોંચ્યો અને પરિણામે આખા વિશ્વના આવા ઉત્પાદકોને પણ અસર થઈ; તેલ/ઈંધણની વધતી જતી કિંમતના કારણે સરકારોએ નવા [[વાહનોમાં ઈંધણ બચાવનીતિ|ઈંધણ બચાવવા]]ના કાયદાઓ બહાર પાડવાના શરૂ કર્યા અને ગ્રાહકોએ પણ નાની કાર, પરિવહન માટે વધુ વ્યવહારિક એવા સાધનો માંગવા માંડ્યા.પરિણામે ઊંચી-ક્ષમતાવાળા પરંતુ નહિવત્ ઈંધણ-કાર્યક્ષમતા ધરાવતી લામ્બોરગીનીની લકઝરી સ્પોટર્સ કારના વેચાણને ખૂબ મોટો ધક્કો પહોંચ્યો (વી12 એન્જિનનું 5.2-લિટરનું ક્રમિક સ્વરૂપ ધરાવનાર 1986 કાઉન્ટેકને શહેરના માર્ગ પર 6 [[એમપીજી|એમપીજી]] અને ધોરી માર્ગ પર 10 એમપીજીનો ઈપીએ(EPA) ક્રમાંક<ref>{{cite web|url=http://www.fueleconomy.gov/FEG/bymake/Lamborghini1986.shtml |title=Gas Mileage of 1986 Vehicles by Lamborghini |publisher=Fueleconomy.gov |date= |access-date=2009-08-17}}</ref> મળ્યો હતો).
1974માં, ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીનીએ કંપનીનો પોતાનો બાકીનો 49% હિસ્સો પણ જયોર્જ-હેન્રી રોસ્સેટ્ટીના મિત્ર રેને લિઈમેરને વેચી નાખ્યો.<ref name="fundinguniverse"></ref> પોતાનું નામ ધરાવતી કારો સાથેના તમામ છેડા કાપી નાખ્યા પછી, તે મધ્ય ઈટાલીના [[ઉમ્બ્રિઆ|ઉમ્બ્રિયા]] વિસ્તારમાં આવેલા [[પેરુગિયા પ્રાંત|પેરુગિયા]] પ્રાંતના એક કસબા [[કાસ્ટીગ્લિવન ડેલ લાગો|કાસ્ટીગ્લિવન ડેલ લાગો]]ના ''[[ફ્રાઝિવન|ફ્રાઝિવન]]'' માં [[ટ્રાસીમેનો સરોવર|ટ્રાસીમેનો સરોવર]]ના કિનારે એક [[સંપત્તિ (મકાન)|સંપત્તિ]] ખરીદીને ત્યાં નિવૃત્ત જીવન ગાળવા માટે જતા રહ્યા, અને પોતાના છેલ્લા દિવસો સુધી ત્યાં જ રહ્યા.<ref name="obituary"></ref>
[[File:Lamborghini Countach LP500S.jpg|thumb|left|કાઉન્ટેક, એ વખતે લામ્બોરગીનીના ઇતિહાસમાં સૌથી લોકપ્રિય અને સફળ નીવડેલી કાર હતી, 1974થી 1988 સુધી તેનું ઉત્પાદન થતું રહ્યું હતું]]
===1974-1977: રોસ્સેટ્ટી-લિઈમેર યુગ===
1974માં છેવટે એલપી500નું કાઉન્ટેક તરીકે ઉત્પાદન શરૂ થયું, એ વખતે "પ્રોજેકટ 112" તરીકે જાણીતી એલપી500ની ખુલ્લી ચેસિસ પર જયારે [[નુસ્સીઓ બેર્ટોન|નુસ્સીઓ બેર્ટોન]]ની પહેલવહેલી નજર પડી ત્યારે તેના મોંમાંથી સરી પડેલા શબ્દો- [[પિડમોન્ટીઝ ભાષા|પાઈડમોન્ટેસી]] [[વરુ-સીટી|વુલ્ફ કોલ(વરુનો સાદ)]] પરથી તેનું નામ પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref name="lamboregLP500">[http://www.lamborghiniregistry.com/Countach/CountachLP500/ કાઉન્ટેક એલપી500]</ref><ref name="Lawrencelp400">લોરેન્સ, "કાઉન્ટેક એલપી400/એલપી400એસ"</ref> નાના, 4.0-લિટરના વી12 એન્જિનથી સંચાલિત પહેલી કાઉન્ટેકની ડિલિવરી 1974માં થઈ.1976માં, ઉર્રાકો પી300 ફરીથી [[લામ્બોરગીની સિલુએટ |સિલુએટ]] તરીકે બહાર મૂકવામાં આવી, [[તારગા|ટાર્ગા]] છત્ર અને 3-લિટરનું વી8 તેની પ્રમુખ લાક્ષણિકતાઓ હતી.જો કે તેની બનાવટ નબળી હતી, વિશ્વસનીયતા અને અર્ગનોમિકસ - તમામ તેની વિરુદ્ધ રહ્યા અને હકીકત અનુસાર યુ.એસ.માં માત્ર "[[ગ્રે બજાર|ગ્રે માર્કેટ]]" થકી તેની નિકાસ થઈ શકી.તેના માત્ર 54 નમૂનાઓ બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="LawrenceSilhouette">લોરેન્સ, "સિલુએટ"</ref> 1982માં એલપી500નું નવું રૂપ રજૂ થયું ત્યાં સુધી અમેરિકન માર્કેટમાં સીધી સહભાગિતા ન હોવાને કારણે પણ કાઉન્ટેકને અંતરાય સહેવો પડ્યો.
===1978-1987: નાદારી અને મિમ્રાન===
જેમ જેમ વર્ષો પસાર થતાં ગયાં તેમ તેમ લામ્બોરગીનીની સ્થિતિ વધુ ને વધુ કથળતી ચાલી; 1978માં કંપનીએ [[નાદારી|નાદારી]] નોંધાવી અને ઇટાલિયન કોર્ટોએ તેનો કબજો લીધો.1980માં, સ્પોર્ટ્સ કારો માટે વિશેષ પ્રેમ ધરાવતા જાણીતી ખાદ્ય ઉદ્યોગસાહસિકો, [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિસ]] [[પેટ્રિક મિમ્રાન|મિમ્રાન]] ભાઈઓને આ [[રિસિવરશિપ|રિસીવરશિપ]]ના ગાળા માટે કંપનીના વહીવટદાર તરીકે નીમવામાં આવ્યા.આ વહીવટી કાળ દરમ્યાન ઓટોમેકરે નિષ્ફળ ગયેલી સિલુએટને [[લામ્બોરગીની જલ્પા |જલ્પા]] તરીકે નવા અવતારમાં પેશ કરી, જે 3.5 લિટર વી8 થકી સંચાલિત હતી અને તેને જૂની માસેરાતીના ગિઉલિઓ આલ્ફીઈરી દ્વારા રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હતી.સિલુએટ કરતાં વધુ સફળ રહેલી જલ્પા, કાઉન્ટેકનું વધુ પોસાય તેવું, ઉપયોગક્ષમ રૂપના લક્ષ્યની વધુ નજીક પહોંચી હતી.<ref name="Lawrencejalpa">લોરેન્સ, "જલ્પા"</ref> [[લામ્બોરગીની કાઉન્ટેક|કાઉન્ટેક]]ને પણ સુધારવામાં આવી હતી અને છેવટે 1982માં એલપી500 મૉડલની રજૂઆતની સાથે સાથે તેને પણ યુ.એસ.માં વેચાણ માટે પ્રવેશ મળી ગયો હતો.<ref name="Lawrencelp400">લોરેન્સ, "કાઉન્ટેક એલપી500/એલપી500 કવાટ્રોવાલ્વોલે"</ref> 1984 સુધીમાં, કંપની અધિકૃત રીતે સ્વિસ હાથોમાં પહોંચી ગઈ હતી.ડચકાં ખાતી ઓટોમેકરમાં વિશાળ પ્રમાણમાં નાણાની મૂડી રોકીને મિમ્રાન ભાઈઓએ એક સર્વગ્રાહી ફેરમાળખાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો. સાન્ત’અગાતાની સવલતોને ફરીથી સ્થાપિત કરવામાં આવી, અને આખા વિશ્વમાંથી નવા ઈજનેરી અને ડિઝાઈનની પ્રતિભા ધરાવનારાઓની શોધ શરૂ થઈ.<ref name="fundinguniverse"></ref>
રોકાણ સામે તરત મળેલાં પરિણામો સારાં હતાં.1984માં ''"કવાટ્રોવોલ્વે"'' નામની એક કાઉન્ટેક પ્રદર્શિત કરવામાં આવી, જે શકિતશાળી 455 બીએચપી ઉત્પાદિત કરતી હતી; ડગમગતાં [[લામ્બોરગીની ચિત્તા|ચિત્તા પ્રોજેકટ]]ને પરિણામે 1986માં [[લામ્બોરગીની એલએમ002|લામ્બોરગીની એલએમ002]] [[સ્પોર્ટ ઉપયોગિતા વાહન|સ્પોર્ટ ઉપયોગી વાહન]]ને રજૂ કરવામાં આવી. જો કે, મિમ્રાનોના પ્રયત્નો છતાં, કંપનીને બેઠી કરવા માટે જોઈતું રોકાણ ઓછું પડ્યું. કંપનીને એક મોટા, સ્થિર નાણાકીય ભાગીદારની જરૂર હતી, જેના માટે મિમ્રાન ભાઈઓ [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકા]]ના "ત્રણ મોટા" યંત્રનિર્માતાઓમાંના એક, [[ક્રાઇસ્લર|ક્રાઇસ્લર કોર્પોરેશન]]ને મળ્યા.<ref name="fundinguniverse"></ref> એપ્રિલ 1987માં, મિમ્રાન ભાઈઓને 33 મિલિયન<ref name="chryslerpurchaseprice" group="Notes">આવતા પ્રકરણમાં, જોલીફે નોંધ્યું છે, "ક્રાઇસ્લર કોર્પોરેશન દ્વારા 25.2 મિલિયન ડૉલરમાં લડાકુ આખલાનું સંપાદન..." અન્ય સ્રોતો પણ આ રકમ 25 મિલિયનની નજીક હોવાની બાબત સાથે સહમત છે</ref> [[યુએસ ડોલર|ડૉલર]] ચૂકવીને, અમેરિકન કંપની ક્રાઇસ્લરના ચૅરમેન [[લી આઈકોકા|લી આઈકોકા]]એ ઈટાલિયન ઓટોમેકર કંપનીને સંપાદન કરી.<ref name="jolliffe82"></ref> જોલીફી મુજબ, મિમ્રાન ભાઈઓ કંપનીમાંથી નફો બનાવવામાં સફળ રહેલા લામ્બોરગીનીના એક માત્ર એવા માલિકો હતા, તેમણે છ વર્ષ પહેલાં કંપની ખરીદવા માટે જેટલા નાણા ચૂકવ્યા હતા તેનાથી કેટલાય ગણા વધુ પૈસા લઈને તેમણે કંપની વેચી હતી.<ref name="jolliffe82">જોલીફ, 82</ref>
[[File:LeeIacocca.jpg|thumb|150px|left|1987માં લામ્બોરગીનીને સંપાદન કરવા માટે ક્રાઇસ્લરના સીઈઓ લી આઈકોકાએ ઉગ્ર આગેવાની લીધી હતી
]]
===1987-1994: ક્રાઇસ્લરના તાબામાં ===
અગાઉ ક્રાઇસ્લર કંપની જયારે લગભગ નાદારી નોંધાવવાની તૈયારીમાં હતી ત્યારે આઈકોકાએ ચમત્કારિક રીતે તેનું સુકાન ફેરવ્યું હતું, એટલે આઈકોકાએ જયારે લામ્બોરગીની ખરીદવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે બોર્ડના નિર્દેશકો તરફથી તેમણે કોઈ પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો નહીં. લામ્બોરગીનીના બોર્ડમાં ક્રાઇસ્લરના લોકોને નીમવામાં આવ્યા, પરંતુ કંપનીના ઘણા ચાવીરૂપ સભ્યો એ જ પ્રમુખ હોદ્દાઓ પર રહ્યા, જેમાં અલ્ફાઈરી, મારમિરોલી, વેન્ટુરેલી અને સેસકારાનીનો સમાવેશ થતો હતો.ઉબ્લાદો સ્ગાર્ઝી વેચાણ વિભાગના ઉપરી તરીકેના પોતાના હોદ્દા પર ચાલુ રહ્યા.<ref name="jolliffe86">જોલીફ, 86</ref> લામ્બોરગીનીના નવા અવતારનો આરંભ કરવા માટે તેમાં 50 મિલિયન ડૉલરના રોકડા રોકાણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="fundinguniverse"></ref> ટોમેકરના નવા માલિકને "એકસ્ટ્રા પ્રિમિઅમ" સ્પોર્ટ્સ કારના માર્કેટમાં પ્રવેશ મેળવવામાં રસ હતો, જે દર વર્ષે આખા વિશ્વમાં આશરે 5,000 કારોનું ગણાતું હતું.1991 સુધીમાં ફેરારી 328 સાથે સ્પર્ધા કરી શકે તેવી એક કાર બનાવવાનું ક્રાઇસ્લરે નક્કી કર્યું, અને અમેરિકન માર્કેટ માટેની ક્રિસલર કારમાં વાપરી શકાય તે પ્રકારનું એક એન્જિન ઈટાલિયનો બનાવે તેવું પણ ઈચ્છતા હતા.કંપનીને છેવટે મોટરસ્પોર્ટ બનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો; અને તેને લામ્બોરગીની એન્જિનિયરિંગ એસ.પી.એ. તરીકે ઓળખવાનું નક્કી થયું, જે [[ફોર્મ્યુલા વન|ગ્રાન્ડ પ્રિકસ]] ટીમ માટે એન્જિનો વિકસાવવાનું કામ કરશે.આ નવો વિભાગ [[મોડેના|મોડેના]] ખાતે ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને 5 મિલિયન ડૉલરનું શરૂઆતનું બજેટ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="jolliffe88">જોલીફ, 88</ref> ડેનિયલ ઔડેટ્ટો તેના મૅનેજર બન્યા અને ઈમાઈલ નોવારો તેના પ્રમુખ બન્યા; બંનેએ મોટરસ્પોર્ટના વિશ્વમાં ચમકતા તારા જેવી ખ્યાતિ ધરાવનાર અને ગાઉ ફેરારીની ફોર્મ્યુલા 1 ટીમને સંભાળનાર માણસ માઉરો ફોરઘીઈરીને સૌથી પહેલા કામ પર રાખવા માટે પસંદ કર્યા.ફોરઘીઈરીએ 3.5-લિટરની ક્ષમતાવાળું વી12 એન્જિન ડિઝાઈન કરવું શરૂ કર્યું, જે સાન્ત’અગાતા ખાતે તૈયાર થઈ રહેલા રોડ-કાર માટેના એન્જિનના કામથી સ્વતંત્ર હતું.<ref name="jolliffe90">જોલીફ, 90</ref>
[[File:Lambo V12 F1.JPG|thumb|right|ફોરગીઈરે લામ્બોરગીનીના ફોર્મ્યુલા 1 સાહસ માટે વી12 એન્જિન ડિઝાઈન કર્યું હતું]]
એ વખતે લામ્બોરગીની કાઉન્ટેકથી આગળની કાર, [[લામ્બોરગીની ડાયબ્લો|ડાયબ્લો]] પર કામ કરી રહ્યા હતા, આ કારનું નામ 19મી સદીના કાળમાં મર્દીદમાં મરણ પામેલા એક વિકરાળ આખલા પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref name="jolliffe90">જોલીફ, 90</ref> ડાયબ્લોની મૂળ ડિઝાઈન આ પહેલા કોચબિલ્ડર [[બેર્ટોન|બેર્ટોન]] માટે કામ કરતી વખતે મિઉરા અને કાઉન્ટેકની ડિઝાઈન બનાવનાર અનુભવી [[મારસેલો ગાંદિની|મારસેલો ગાંદિની]]એ બનાવી હતી.જો કે, ક્રાઇસ્લરના ઍકઝીકયુટીવ્સ ગાંદિનીના કામથી ખાસ પ્રભાવિત થયા નહીં અને તેમણે કારની બોડી ફરીથી ડિઝાઈન કરવાનું કામ અમેરિકન કાર-નિર્માતાની પોતાની ડિઝાઈન ટીમને સોંપ્યું, અને તેમણે ગાંદિનીની મૂળ ડિઝાઈનની ઓળખરૂપ તીક્ષ્ણ ધારો અને ખૂણાઓને ગોળાકાર બનાવી દીધા; તેમની ડિઝાઈનના આધારે તૈયાર થયેલું અંતિમ ઉત્પાદન જોઈને ઈટાલિયન ડિઝાઇનર ગાંદિની બિલકુલ પ્રભાવિત થયા નહોતા તે વાત જાણીતી છે.<ref name="lambocarsdia">{{Cite web |url=http://www.lambocars.com/pdf/diablo.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526101919/http://www.lambocars.com/pdf/diablo.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.classicandperformancecar.com/features/octane_features/234875/lamborghini_diablo_60vt.html |title=Lamborghini Diablo 6.0VT |publisher=Classicandperformancecar.com |date=2009-03-30 |access-date=2009-08-16 |archive-date=2011-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110127094110/http://www.classicandperformancecar.com/features/octane_features/234875/lamborghini_diablo_60vt.html |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 1988માં જયારે લામ્બોરગીનીની રજત જયંતિ આવતી હતી તે પ્રસંગે ડાયબ્લોને જાહેરમાં પ્રદર્શિત કરવાનો ઈરાદો હતો, પણ એક વખત જયારે એવું સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે કદાચ એ સમય ચૂકી પણ જવાય કે તરત તેના બદલે કાઉન્ટેકના અંતિમ સ્વરૂપને ઉત્પાદન માટે મોકલી આપવામાં આવ્યું.<ref name="jolliffe92">જોલીફ, 92</ref> રજત જયંતિના પ્રસંગે પ્રદર્શિત થયેલી એનીવર્સરી કાઉન્ટેક માટે પાછળથી તે સૌથી સરસ કાર છે દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="jolliffe94">જોલીફ, 94</ref>
1987ના અંત સુધીમાં, ઈમાઈલ નોવારો પોતાની લાંબી માંદગીમાંથી પાછા ફર્યા અને પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ડાયબ્લોની બનાવટમાં ક્રાઇસ્લરની વધતી જતી દખલગીરી અટકાવી.લડાકુ આખલા સમી કાર પ્રદર્શિત કરવાને બદલે, ક્રાઇસ્લરે [[ફ્રેન્કફર્ટ ઓટો શો|ફ્રેન્કફર્ટ ઓટો શો]]માં ‘લામ્બોરગીની દ્વારા પાવર્ડ ક્રાઇસ્લર’ એવી ઓળખ સાથે ચાર-દરવાજાની વિભાવના ધરાવતી કાર પ્રદર્શિત કરી. મોટર સંબંધિત પ્રેસ અને એ જ રીતે લામ્બોરગીનીના કર્મચારીઓ તરફથી [[લામ્બોરગીની પોર્ટોફિનો|પોર્ટોફિનો]]ને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો,<ref name="jolliffe95">જોલીફ, 95</ref> પણ તે [[ડૉજ ઈન્ટ્રેપિડ|ડૉજ ઈન્ટ્રેપિડ]] નામની સાહ્યબીવાળી કાર માટે પ્રેરણા સમાન પુરવાર થઈ.
એપ્રિલ 1988માં, તુરિન મોટર શો ખાતે [[મિનિવાન (નાનીવાન)|મિનિવાન]]ને મળતું આવતું લામ્બોરગીનીની બ્રાન્ડ ધરાવતું વાહન, વી12-પાવર્ડ ''કવાટ્રોવાલ્વોલે'' , [[બેર્ટોન જિનેસિસ|બેર્ટોન જિનેસિસ]] પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.લોકોની પ્રતિક્રિયા માપવા માટેના ઈરાદા સાથે મૂકવામાં આવેલી આ અસામાન્ય કાર લગભગ સંપૂર્ણ રીતે તરછોડાઈ ગઈ, લામ્બોરગીની અને ક્રાઇસ્લર બંનેના ઉત્પાદનોની શ્રેણી સાથે તે કોઈ રીતે મેળ ખાતી નહોતી.<ref name="jolliffe95"></ref> એ વખતે લામ્બોરગીનીની શ્રેણીમાં ડાયબ્લોથી ઊતરતી કક્ષાની ખાલી જગ્યામાં જલ્પાને સ્થાને નવી "બેબી લામ્બો" મૂકવાનું આયોજન હતું, આ "બેબી લામ્બો"ની સાથે સાથે જ જિનેસિસનું કામ પણ સોંપાયું હતું.દર વર્ષે 2,000 કારનું વેચાણ થાય એવી સંભવનીય અપેક્ષા સાથે આ પ્રોજેકટને 25 મિલિયન ડૉલરનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="jolliffe95"></ref>
[[File:DiabloSE 30.jpg|left|thumb|1990માં જ્યારે ડાયબ્લો રજૂ કરવામાં આવી ત્યારે તે સૌથી ઝડપી ઉત્પાદન પામતી કાર હતી]]
જાન્યુઆરી 21, 1990ના [[મોન્ટે કાર્લો|મોન્ટે કાર્લો]]માં ‘[[મોન્ટે કાર્લો#H.C3.હોટલ દે પેરિસ|હોટલ દે પેરિસ]]’ ખાતે એક સમારંભમાં ડાયબ્લોને લોકો સામે રજૂ કરવામાં આવી. ડાયબ્લો એ વખતે વિશ્વનું સૌથી ઝડપી ઉત્પાદન પામતી કાર હતી, અને તેનું વેચાણ પણ એટલું ઝડપી હતું કે લામ્બોરગીનીએ નફો કરવા માંડ્યો.આ પહેલાં કંપની યુ.એસ.માં હતી તો ખરી પરંતુ તેનું જોડાણ ખાસ્સું શિથિલ હતું અને તેના ખાનગી ડિલરોનું નેટવર્ક પણ ઘણું અવ્યવસ્થિત હતું; તેના બદલે ક્રાઇસ્લરે પૂરી સેવા/સર્વિસ અને પૂરજાઓ મળી રહે તેવી કાર્યક્ષમ ફ્રેંચાઈઝ સ્થાપી.કંપનીએ [[પાવરબોટ|પાવરબોટ]] રેંસિગ માટે પણ તેના વી12 એન્જિન બનાવવા શરૂ કર્યાં.1991માં તેનો નફો 1 મિલિયન ડૉલરના આંકને વટાવી ગયો, અને આમ લામ્બોરગીનીએ આ હકારાત્મક યુગ માણ્યો.<ref name="fundinguniverse"></ref>
===1994-1997: ઈન્ડોનેશિયન માલિકી===
[[File:VectorW8.jpg|thumb|right|સેટીયવાન ડજોડી સુપરકાર નિર્માતા વેકટરની માલિકી પણ ધરાવતા હતા, અને એટલે તેમને આશા હતી કે લામ્બોરગીની અને વેકટર એકબીજાને ફાયદો થાય તે રીતે જોડાઈ શકશે]]
આવા ચઢાવવાળા, સારા સમયગાળા ટૂંકા જ હોય છે; 1992માં 239,000 ડૉલર ડાયબ્લો છેવટે અમેરિકન ઉત્સાહીઓ માટે પહોંચ બહાર રહી અને પરિણામે વેચાણ તૂટી પડ્યું.લામ્બોરગીની નાણા માટે લોહી નીંગળતી સ્થિતિમાં આવી ગઈ અને પોતાનું રોકાણ યોગ્ય ઠરે તેટલા પ્રમાણમાં હવે ઓટોમેકર કાર ઉત્પાદિત કરતું નથી એવું ક્રાઇસ્લરે ઠરાવ્યું.કોઈ લામ્બોરગીનીને તેમના હાથમાંથી લઈ લે તે માટેની શોધખોળ અમેરિકન કંપનીએ હાથ ધરી, અને [[મેગાટેક (ઈન્ડોનેશિયન કંપની)|મેગાટેક]] નામની એક હોલ્ડીંગ કંપની તેમને મળી ગઈ. આ કંપની [[બર્મ્યુડા|બર્મ્યુડા]]માં નોંધાયેલી હતી અને સંપૂર્ણપણે [[ઇન્ડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિય]]ન માલિકી ધરાવતી હતી; આ સંગઠિત કંપનીઓની મંડળી સેડટકો પીટીવાય (SEDTCO Pty), કે જે ત્યારના [[ઇન્ડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિય]]ન પ્રમુખ [[સુહાર્તો|સુહાર્તો]]ના સૌથી નાના પુત્ર [[ટોમી સુહાર્તો|ટોમી સુહાર્તો]] અને વેપારી [[સેટીયવાન ડજોડી|સેટીયવાન ડજોડી]]ના નેતૃત્વમાં ચાલતી હતી.ફ્રેબુઆરી 1994 સુધીમાં, 40 મિલિયન ડૉલરની આપ-લે થયા પછી, લામ્બોરગીની ઈટાલિયન-અમેરિકન માલિકી પૂરી થઈ અને મેગાટેકે ઓટોમેકર, તેની મેડોના રેસિંગ એન્જિન ફેકટરી તથા અમેરિકન વિક્રેતાનો હિસ્સો, લામ્બોરગીની યુએસએ પર કબજો મેળવ્યો.<ref name="fundinguniverse"></ref> ડજોડી મુશ્કેલીઓમાં અટવાયેલી અમેરિકન સુપરકાર ઉત્પાદક [[વેકટર મોટર્સ|વેકટર મોટર્સ]]માં પણ 35% હિસ્સો ધરાવતા હતા, એટલે એમણે વિચાર્યું કે કદાચ વેકટર અને લામ્બોરગીની જોડાય તો તેમનો દેખાવ સુધરી શકે. પહેલાં [[લોટસ|લોટસ]], [[જેગુઆર|જેગુઆર]] અને ત્યારે [[જનરલ મોટર્સ|જનરલ મોટર્સ]]ના વહીવટી ઉપ-પ્રમુખ માઈકલ જે. કિમ્બરલીને પ્રમુખ અને મૅનેજિંગ ડાયરેકટર તરીકે નિયુકત કરવામાં આવ્યા.લામ્બોરગીનીનું સંપૂર્ણ નિરીક્ષણ કર્યા બાદ, કિમ્બરલીએ નિષ્કર્ષ પર આવ્યા કે કંપનીએ એક કે બે મૉડલો રજૂ કરવાને બદલે તેનાં ઉત્પાદનોની શ્રેણી વિશાળ બનાવવી જોઈએ અને અમેરિકન કાર ઉત્સાહીઓને પોસાઈ શકે તેવી કાર પૂરી પાડવી જોઈએ.તેમણે લોકોમાં લામ્બોરગીનીનો ઐતિહાસિક વારસો અને દંતકથા સમાન વાત ફેલાવવાની માર્કેટિંગ વ્યૂહનીતિ અમલમાં મૂકી.1995માં, ડાયબ્લોના સૌથી ઉચ્ચ કક્ષાના ''સુપરવેલોસ'' મૉડલને રજૂ કરીને લામ્બોરગીની સફળતાને વરી.પણ 1995માં જ વેચાણના વધતા આંકડાની સાથે કંપનીનું માળખું ફરીથી ઘડવામાં આવ્યું, જેમાં ટોમી સુહાર્તોની વિ’પાવર કોર્પોરેશનનો 60% અને જેફ યેપની મલેશિયન કંપની માયકોમ બીએચડી.(MyCom Bhd.),બાકીનો 40% હિસ્સો ધરાવતી હતી.<ref name="fundinguniverse"></ref>
[[File:Goodwood Breakfast Club - Lamborghini Diablo GT.jpg|thumb|left|સમગ્ર 90ના દાયકા દરમ્યાન લામ્બોરગીનીની મુખ્ય પ્રસ્તુતિ ડાયબ્લો જ રહી હતી, અને લામ્બોરગીનીની માલિકીમાં આવતા વિવિધ બદલાવો અનુસાર તેને પણ સતત સુધારવામાં આવતી રહી હતી]]
વેચાણમાં થયેલા વધારા છતાં કદી [[દેવું|નુકસાની]]માંથી બહાર ન આવતી લામ્બોરગીની માટે નવેમ્બર 1996માં વિટ્ટોરિઓ દી કાપુઆને પ્રમુખ અને મુખ્ય કારોબારી અધિકારી તરીકે નીમવામાં આવ્યા, એવી આશામાં કે આ ઓટો દિગ્ગજ [[ફિઆટ|ફિઆટ એસ.પી.]][[ફિઆટ|એ.]]માં 40 કરતાં વધુ વર્ષો વીતાવનાર આ અનુભવી કદાચ છેવટે આ સ્પોર્ટ્સ કાર ઉત્પાદકને ફરીથી નફો પેદા કરતું એકમ બનાવી શકે. દી કાપુઆએ તરત જ કિંમત/ખર્ચ પર કાપ મૂકતાં પગલાં જારી કર્યાં, કંપનીના કેટલાય એકઝીકયુટીવ્સ અને પરામર્શકોને જવા દીધા અને કાર્યોત્પાદકતામાં 50% વૃદ્ધિ હાંસલ કરવા માટે ઉત્પાદનની ગતિ પર ભાર મૂકયો.1997માં છેવટે લામ્બોરગીની નહીં નફો-નહીં નુકસાનના તબક્કે પહોંચી, અને તે દરમ્યાન તેની 209 ડાયબ્લો વેચાઈ, તેના નફાકારક થવા માટે જોઈતી સંખ્યા કરતાં 13 વધુ.દી કાપુઆએ લામ્બોરગીનીના નામ અને ઓળખને પણ વટાવ્યાં અને ઉગ્ર વેચાણ માટેના (મર્કેન્ડાઈઝ) અને પરવાના આપવાના સોદાઓ કર્યા.છેવટે $100 મિલિયનના બજેટની જોગવાઈ સાથે "બેબી લમ્બો" બનાવવાનું કામ પણ શરૂ થયું.<ref name="fundinguniverse"></ref>
એ વર્ષે જુલાઈમાં આખા એશિયા ખંડને ભરડામાં લેતી [[1997 એશિયાની આર્થિક કટોકટી|આર્થિક કટોકટી]]ના કારણે જો કે ફરીથી લામ્બોરગીનીના માલિકી હક્કમાં બદલાવ માટેના સંજોગો સર્જાયા. 1998માં વોલ્સવેગનના સ્થાપક, [[ફેરડીનાન્ડ પોર્સ્ચે|ફેરડીનાન્ડ પોર્સ્ચે]]ના દોહિત્ર, [[ફેરડીનાન્ડ પિઈચ|ફેરડીનાન્ડ પિઈચ]], કે જે [[વોલ્કસવેગન એજી|વોલ્કસવેગન એજી]]ના નવા પ્રમુખ હતા, તે ખરીદવાના જોમમાં હતા, તેમણે લગભગ 110 મિલિયન ડૉલરમાં લામ્બોરગીનીને સંપાદિત કરી.વોલ્કસવેગનના લકઝરી કાર વિભાગ, [[ઔડી|ઔડી એજી]] (AUDI AG) દ્વારા લામ્બોરગીનીને ખરીદવામાં આવી હતી. ઔડીના પ્રવકતા જુઈરજેન દે ગ્રાઈવએ ''[[વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ|વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]'' ને જણાવ્યું કે "લામ્બોરગીનીથી અૌડીનું સ્પોર્ટ્સને લગતું પાસું વધુ મજબૂત થશે અને બીજી બાજુ, લમ્બોરગીની અમારી તકનિકી નિપુણતાનો ફાયદો પણ ઉઠાવી શકશે."<ref name="fundinguniverse"></ref>
===1999-વર્તમાનઃ ઔડીનો પ્રવેશ===
અમેરિકી માલિકી બાદ માત્ર પાંચ જ વર્ષમાં લામ્બોરગીની હવે જર્મન નિયંત્રણ હેઠળ હતી.તો પણ ફરીથી, આ મુશ્કેલીગ્રસ્ત ઈટાલિયન ઓટોમેકર ફરીથી ફેરગોઠવણ હેઠળ હતી, હવે એક હોલ્ડિંગ કંપની તરીકે લામ્બોરગીની હોલ્ડિંગ એસ.પી.એ. નામે તેનું માળખું ફરીથી ઘડવામાં આવી રહ્યું હતું, ઔડી પ્રમુખ [[ફ્રાન્ઝ-જોસેફ પાઈફજેન|ફ્રાન્ઝ-જોસેફ પાઈફજેન]] તેના ચૅરમેન હતા. ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની એસ.પી.એ. આ હોલ્ડિંગ કંપનીની પેટાકંપની બની, જેથી તે વિવિધ કારની ડિઝાઈન અને બનાવવા પર જ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે, જયારે કંપનીના પરવાના બાબતેના સોદાઓ અને દરિયાઈ એન્જિનનું ઉત્પાદન જેવી બાબતો અન્ય રીતે સંભાળી લેવાય.વિટ્ટોરીઓ દી કાપુઆ પોતાના હોદ્દા પર ચાલુ રહ્યા હતા, પણ પછી સમય જતા જૂન 1999માં તેમણે રાજીનામું આપ્યું.તેમની જગ્યા ફિઆટ, આલ્ફા રોમિયો અને ફેરારીનો અનુભવ ધરાવતા આ ઉદ્યોગના અન્ય એક અનુભવી ગિઉસેપે ગ્રેકોએ લીધું.ડાયબ્લોનું અંતિમ સ્વરૂપ, જીટી છેવટે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી પણ તેના ઓછા-કદના ઉત્પાદનને કારણે પ્રદૂષણ અને વિનાશક્ષમતા અંગેની મંજૂરી મેળવવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પરવડે તેવું ન હોવાથી તેનો યુ.એસ. નિકાસ થઈ શકયો નહીં.
જેમ ડાયબ્લોની ડિઝાઈન પર અમેરિકી માલિકીની છાપ દેખાતી હતી, બરાબર તેવી જ રીતે લામ્બોરગીનીના નવા જર્મન માલિકોએ પણ ડાયબ્લોનું સ્થાન લઈ શકે તેવા વિકલ્પનું સર્જન કરવામાં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. લગભગ એક દાયકા કરતાં પણ વધુ સમય પછી પહેલી નવી લામ્બોરગીની પ્રદર્શિત કરવામાં આવી, જેને અંદરખાને પ્રોજેકટ એલ140 તરીકે જાણીતી હતી; 40 વર્ષો પૂર્વે ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીનીએ મિઉરા શ્રેણીનું નામ મૂળે જેના પરથી પાડવાની પ્રેરણા મળી હતી તે આખલા પરથી જ લમ્બોરગીનીનો પુનર્જન્મ દર્શાવતી આ કારને પણ તેની સાથે એકદમ મેળ ખાતું નામ આપવામાં આવ્યું:[[લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો|મુરસિએલાગો]].આ નવી ફલેગશિપ કારની સજાવટ લામ્બોરગીનીના ડિઝાઈન વિભાગના નવા ઉપરી બેલ્જિયન [[લુક ડોન્કકેરવોલ્ક|લુક ડોન્કકેરવોલ્કે]] કરી હતી.
[[File:Lamborghini Gallardo.JPG|thumb|left|1997માં જે "બેબી લમ્બો"ની કલ્પના કરવામાં આવી હતી તે છેવટે 2003માં ગૅલાર્ડોના નામે રજૂ થઈ હતી, મિઉરાની જ લાઈનમાં તેને પણ એક પૂર્વકાલીન આખલાની જાતિ પરથી નામ આપવામાં આવ્યું હતું]]
ઘણાં વર્ષોથી લામ્બોરગીનીએ જે સ્થિરતા જોઈ નહોતી તે તેને આ જર્મન માલિકીના કાળમાં મળી.પોતાની અવિશ્વસનીયતા માટે કુખ્યાત ઓટોમેકરની કારોને પ્રખ્યાત જર્મન ઈજનેરી જ્ઞાનનો ફાયદો મળ્યો અને પરિણામે એવી કારોનું ઉત્પાદન થઈ શકયું જે ઈટાલીઓની વિષમકેન્દ્રીતા તથા જર્મન કાર્યક્ષમતાનો હૉલ-માર્ક (ગુણવત્તાની છાપ) દર્શાવતી હોય.2003માં, મુરસિએલાગો પછીના ક્રમે લામ્બોરગીનીની નાની, વી10-સજ્જ [[લામ્બોરગીની ગેલાર્ડો|ગેલાર્ડો]] કાર આવી, જે વધુ પોસાઈ શકે તેવી અને મુરસિએલાગો કરતાં વધુ વ્યવહારુ કાર હતી.આ કારમાંથી વળી ઘાતક લડાકુ કાર [[લામ્બોરગીની રિવેન્ટોન|રેવેન્ટોન]]ની બનાવટને પ્રેરણા મળી, જે અત્યંત મર્યાદિત-સંખ્યામાં રજૂ થયેલી [[સુપરકાર|સુપર કાર]] હતી અને અત્યાર સુધી વેચાયેલી લામ્બોરગીની શ્રેણીની સૌથી વધુ શકિતશાળી અને મોંઘી કાર તરીકે જુદી તરી આવી હતી.2007માં, ઔડી અને લામ્બોરગીનીના ડિઝાઈન વિભાગના ઉપરી તરીકે જવાબદાર [[વોલ્ટર દે’સિલ્વા|વોલ્ટર દે’સિલ્વા]], જેમણે પોતાના કાર્યકાળમાં માત્ર એક કાર- 2006ની [[લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો#લામ્બોરગીની મિઉરા કન્સેપ્ટ|મિઉરા વિભાવના]]-ની ડિઝાઈન માટેનું ઉત્તરદાયિત્વ લીધું હતું, તેમના સ્થાને નવા ઉપરી [[વોલ્ફગેંગ ઈગર|વોલ્ફગેંગ ઈગર]]ની નિમણૂક કરવામાં આવી.ત્યારપછી આવેલી સૌથી નવીનતમ લામ્બોરગીની કાર હતી 2009ની [[લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો#એલપી 670-4 સુપરવેલોસ|મુરસિઓલાગો એલપી 670-4 એસવી]], લામ્બોરગીનીના સુપરકાર આભામંડળમાંની એક ''સુપરવેલોસ'' કારનું નવું સ્વરૂપ.
{{-}}
==વાહનોની શ્રેણી==
<center>
<table border="0" cellpadding="6" cellspacing="2" style="border:#ccc solid 1px"><td>
<tr style="height:19px">
<td colspan="6" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''લામ્બોરગીની દ્વારા ઉત્પાદિત વાહનો''' </td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:19px">
<td colspan="1" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''વાહનનું નામ''' </td><td>
<td colspan="1" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''ઉત્પાદનનો સમયગાળો''' </td><td>
<td colspan="1" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''ઉત્પાદિત વાહનોની સંખ્યા''' <ref>જૂના આંકડાઓઃ લોરેન્સ, માઈક.''એ ટુ ઝેડ ઓફ સ્પોર્ટ્સ કાર્સ 1945-1990'' . બાઈડફોર્ડ, ડેવોનઃ બે વ્યૂ બુકસ, 1991. નવા આંકડાઓ વિકીપીડિયાના અન્ય લેખોમાંથી એકઠા કરવામાં આવ્યા છે.</ref></td><td>
<td colspan="1" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''એન્જિન''' </td><td>
<td colspan="1" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''શ્રેષ્ઠ ગતિ''' </td><td>
<td colspan="1" style="height:19px;text-align:center;background:#eaeaea">'''તસવીર''' </td><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની 350જીટીવી|350જીટીવી]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1963 <br>(ઉત્પાદન શરૂ કરવામાંઆવ્યું નહોતું)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1 (અજમાયશી)</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.464-લિટર(211.4 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|280|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:Wikilamgtv.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:17px">
<td colspan="6" style="height:17px;text-align:center;background:#eaeaea"><small>''350જીટીવી એ લામ્બોરગીનીનું નામ ધરાવતી પહેલી કાર હતી, પરંતુ બહોળા પાયે તેનું ઉત્પાદન કરવામાં નહોતું આવ્યું.'' </small></td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની 350જીટી|350જીટી]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">1964–1969</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">120<br>''''4.0''' ' : 23</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.464-લિટર (211.4 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.929-લિટર (239.8 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|249|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Lamborghini 350 GT 1964.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની 400જીટી|400જીટી]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1966–1968</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">250</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.929-લિટર (239.8 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|250|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:1968-lamborghini-archives.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની મિઉરા|મિઉરા]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">1966–1974</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">475<br>'''એસ''' : 140<br>'''એસવી''' : 150</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.929-લિટર (239.8 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|290|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Lamborghini Miura.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની એસ્પાડા|એસ્પાડા]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1968–1978</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1217</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.929-લિટર (239.8 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|245|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:EspadaS2 8368 1971.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની ઈસ્લેરો|ઈસ્લેરો]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">1968–1970</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">125<br>'''એસ''' : 100</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.929-લિટર (239.8 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|248|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Lamborghini Islero S.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની જરામા|જરામા]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1970–1978</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">177<br>'''એસ''' : 150</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.929-લિટર (239.8 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|240|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:Lambo Jarama.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની ઉર્રાકો|ઉર્રાકો]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">1970–1979</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''પી250''' : 520<br>'''પી300''' : 190<br>'''પી200''' : 66</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી8|વી8]] 2.463-લિટર (150 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી8|વી8]] 2.996-લિટર (180 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી8|વી8]] 1.994-લિટર (120 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|230|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:1976-lamborghini-archives.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની કાઉન્ટેક|કાઉન્ટેક]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1974–1990</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">2042</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 3.93-લિટર (240 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 4.75-લિટર(290 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 5.17-લિટર (320 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|306|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:Lamborghini Countach LP500S.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની સિલુએટ|સિલુએટ]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">1976–1977</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">54</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી8|વી8]] 3.0-લિટર (180 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|260|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Lamborghini silhouette.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની જલ્પા|જલ્પા]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1982–1990</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">410</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી8|વી8]] 3.49-લિટર (213 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|240|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:Lamborghini Jalpa front.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની એલએમ002|એલએમ002]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">1986–1992</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">301</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 5.17-લિટર (315 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|210|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Lamborghini LM-002.JPG|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની ડાયબ્લો|ડાયબ્લો]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">1990–2001</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">2884</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 5.71-લિટર (350 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 6.0-લિટર (370 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|340|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:LamborghiniDiabloSV.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો|મુરસિઆલાગો]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">2001-2010</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">ઉત્પાદન ચાલુ છે</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 6.19-લિટર (380 cid)<br>[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 6.5-લિટર (400 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|353|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Murcielago.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">'''[[લામ્બોરગીની ગેલાર્ડો|ગેલાર્ડો]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">2003-2013</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">ઉત્પાદન ચાલુ છે</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[લામ્બોરગીની વી10|વી10]] 4.96-લિટર (303 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">{{convert|325|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f9f9f9">[[File:Lamborghini Gallardo silver.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
<tr style="height:65px">
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">'''[[લામ્બોરગીની રિવેન્ટોન|રિવેન્ટોન]]''' </td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">2008</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">21</td><td>
<td colspan="1" style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[લામ્બોરગીની વી12|વી12]] 6.5-લિટર (396 cid)</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">{{convert|356|km/h|mph|abbr=on}}</td><td>
<td colspan="1" style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;background:#f6f6f6">[[File:Lamborghini Reventón.jpg|180px]]</td><td>
</td></tr><td>
</td></tr></table>
</center>
===વર્તમાન શ્રેણી===
2009 પ્રમાણે, હાલની શ્રેણીમાં સમગ્ર મધ્ય-એન્જિન ધરાવતી બે-બેઠકોવાળી સ્પોર્ટ્સ કાર છેઃ વી12-સંચાલિત [[લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો#એલપી640|મુરસિઆલાગો એલપી640]] અને [[લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો#એલપી640 રોડસ્ટર|રોડસ્ટર]], અને નાની, વી10-સંચાલિત [[લામ્બોરગીની ગેલાર્ડો#એલપી560-4 .282009-.29|ગેલાર્ડો એલપી560-4]] તથા [[લામ્બોરગીની ગેલાર્ડો#એલપી560-4 સ્પાયડર .282009-.29|સ્પાયડર]]. આ ચાર કારોની મર્યાદિત-સંખ્યાનાં સ્વરૂપો પણ વખતોવખત ઉત્પાદિત થતાં રહે છે.
===કન્સેપ્ટ મૉડલ===
[[File:Lamborghini Concept s.jpg|thumb|left|ગેલાર્ડો પર આધારિત, કન્સેપ્ટ એસ]]
[[File:Lamborghini Estoque 2.JPG|thumb|right|ઈસ્ટોક, 2008નો બેઠા ઘાટનો કન્સેપ્ટ]]
1963માં તેની સૌથી પહેલી કાર લામ્બોરગીની પ્રોટોટાઈપ, [[લામ્બોરગીની 350જીટીવી|350જીટીવી]]થી માંડીને તેના સમગ્ર કાર્યકાળ દરમ્યાન, લામ્બોરગીનીએ હંમેશાં વિવિધ પ્રકારની [[કન્સેપ્ટ કાર|વિભાવના ધરાવતી કાર]]ની કલ્પના કરી છે અને તેને ઉત્પાદિત કરી છે. અન્ય પ્રખ્યાત મૉડલોમાં સમાવિષ્ટ છે- બેર્ટોનની 1967ની [[લામ્બોરગીની મારઝેલ|મારઝેલ]], 1974ની [[લામ્બોરગીની બ્રેવો|બ્રેવો]] અને 1980ની [[લામ્બોરગીની એથોન|ઍથોન]], તથા ક્રાઇસ્લરની 1987 [[લામ્બોરગીની પોર્ટોફિનો|પોર્ટોફિનો]], 1995થી [[ઈટાલડિઝાઈન|ઈટાલડિઝાઈન]]-સ્ટાઈલ્ડ [[લામ્બોરગીની કાલા|કાલા]], અને 1996થી [[ઝાગાતો|ઝાગાતો]]ની બનાવટ [[ઝાગાતો રાપ્ટર|રાપ્ટોર]].
મુખ્ય ડિઝાઈનર વોલ્ટર દી’સિલ્વા કૃત, પૂર્વકાલીન-પ્રકારની [[લામ્બોરગીની મિઉરા#2006 મિઉરા કન્સેપ્ટ|લામ્બોરગીની મિઉરા કન્સેપ્ટ કાર]] 2006માં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.જો કે પ્રમુખ અને સીઈઓ સ્ટીફન વિંકેલમાનને આ પ્રકારની કન્સેપ્ટ કારનું ઉત્પાદન કરવાની વાતને નકારી હતી, તેમણે કહ્યું હતું કે "મિઉરાનો કન્સેપ્ટ એ અમારા ઇતિહાસની ઉજવણી છે, પણ લામ્બોરગીનીની આંખો તો ભવિષ્ય પર છે. પૂર્વકાલીન ડિઝાઈન માટે અમે આજે અહીં બેઠા નથી. એટલે અમે ફરીથી (નવી) મિઉરા ઉત્પાદિત કરીશું નહીં."<ref>{{Cite web |url=http://www.autoweek.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20061019/FREE/61017003/1024/TOC01ARCHIVE |title=લમ્બો પ્લાન્સ - ઓટો વિક મૅગેઝિન |access-date=2009-12-21 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929143517/http://www.autoweek.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20061019/FREE/61017003/1024/TOC01ARCHIVE |url-status=dead }}</ref>
2008ના પૅરિસ મોટર શોમાં, લામ્બોરગીનીએ તેની ચાર-દરવાજાની વિભાવના ધરાવતી [[બેઠા ઘાટનું (ઓટોમોબાઈલ)|બેઠા ઘાટ]]ની [[લામ્બોરગીની ઈસ્ટોક|ઈસ્ટોક]] રજૂ કરી.જો કે ઈસ્ટોકના આખરના ઉત્પાદન અંગે ઘણાં અનુમાનો થતાં રહ્યાં હતાં,<ref>{{Cite web |url=http://www.topgear.com/uk/car-news/lambo-paris |title=ટોપ ગિયર - નવી લમ્બોનું રહસ્ય ખૂલે છે |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110162445/http://www.topgear.com/uk/car-news/lambo-paris |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.edmunds.com/insideline/do/Features/articleId=132648 એડમન્ડ્સ ઈનસાઈડ લાઈન - પેરિસ ઓટો શોમાંની ક્રાંતિકારી લામ્બોરગીની સેડન]</ref> સાન્ત’અગાતાના કારખાનામાંથી બહાર આવનાર સૌથી પહેલી ચાર-દરવાજાવાળી કાર કઈ હશે તે અંગે લામ્બોરગીનીના વ્યવસ્થાપને કોઈ નિર્ણય લીધો નહોતો.<ref>[http://www.edmunds.com/insideline/do/News/articleId=144726 એડમન્ડ્સ ઈનસાઈડ લાઈન - ઈનસાઈડ લાઈન એકસકલૂસિવઃ કોઈ લીલી બત્તી નહીં - છતાં - લામ્બોરગીની માટે ઈસ્ટોક ખરી]</ref>
{{-}}
==મોટરસ્પોર્ટ==
[[File:Lamborghini miura svj spider 4808.jpg|thumb|right|મિઉરાની શરૂઆત એક ગુપ્ત અજમાયશી કાર તરીકે થઈ હતી- એવી કાર જેમાં રેસિંગ માટેની ખૂબીઓ હોય, પણ મુશ્કેલી એ હતી કે મોટરસ્પોર્ટની તદ્દન વિરોધી એવી કંપનીમાં તેનો જન્મ થઈ રહ્યો હતો]]
પોતાના શત્રુ ઈન્ઝો ફેરારી કરતાં વિપરીત, ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની માટે મોટર સ્પોર્ટ અત્યંત ખર્ચાળ અને કંપનીના સ્રોતોને નીચોવી નાખનારી રમત હતી અને એટલે જ તેમણે બહુ પહેલાંથી એ નક્કી કરી લીધું હતું કે લામ્બોરગીની કોઈ રેસિંગ કારનું આયોજન કરશે નહીં.{{Citation needed|date=March 2007}} એ વખતે લામ્બોરગીનીનું આ પગલું અસામાન્ય ગણાયું હતું, કારણ કે આ મોટરસ્પોર્ટમાં હિસ્સો લઈને ઘણા સ્પોર્ટ કાર ઉત્પાદકો પોતાના વાહનની ગતિ, વિશ્વસનીયતા અને ટેકનિકલ શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરતા હતા.તેમાં પણ ઈન્ઝો ફેરારી તો ખાસ પોતાની રોડ કારના ધંધાને મોટર રેસિંગ ગોઠવવાના માટે જરૂરી ફંડ ઊભું કરવાનો સ્રોત માત્ર માનતા હતા તે બાબત જાણીતી છે.ફેરરુસિઓની નીતિના કારણે તેમની અને તેમના ઈજનેરો વચ્ચે તણાવો પેદા થયા- તેમનામાંના ઘણા જાતે રેસિંગ ઉત્સાહીઓ હતા; અને કેટલાક પહેલાં ફેરારી માટે કામ કરી ચૂકયા હતા.જયારે દાલ્લેરા, સ્ટાન્ઝાની અને વૉલાસે પોતાનો ફાજલ સમય પી400 પ્રોટોટાઈપ, જે પાછળથી મિઉરા બની, બનાવવા પાછળ આપવા માંડ્યો. તેઓએ તેને એક રોડ કારની જેમ, પરંતુ રેસિંગ કારની ખૂબીઓ ધરાવતી કારની જેમ ડિઝાઈન કરવા માંડી- એક એવી કાર જે ટ્રેક પર જિતી શકે અને ઉત્સાહીઓ તેને રોડ પર પણ ચલાવી શકે.<ref name="Jolliffe29"></ref> જયારે ફેરરુસિઓને આ પ્રોજેકટ વિશે ખબર પડી, ત્યારે તેમણે તેમને આગળ વધવાની છૂટ આપી, એ ગણતરીએ કે આ વાહન આગળ જતાં કંપની માટે માર્કેટિંગનું સંભવતઃ સારું સાધન બની શકે તેમ હતું, જો કે તેને રેસમાં દોડાવવામાં ન આવે તે બાબત પર તેમનો ભાર ચાલુ રહ્યો હતો.
લામ્બોરગીનીના નિરીક્ષણ હેઠળ બનેલી ખરેખરી રેસ કારોમાં ખૂબ ફેરફારો કરીને બનાવેલી થોડી પ્રોટોટાઈપ કારોને ગણી શકાય. તેમાં કારખાનાના ટેસ્ટ ડ્રાઈવર બોબ વૅલાસે બનાવેલી કારો- જેમ કે મિઉરા એસવી આધારિત "જોટા" અને જરામા એસ-આધારિત "બોબ વૅલાસ સ્પેશિયલ". [[સમાન રસના લોકો|સમાન રસના લોકો]] માટે પૂરતા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન કરી શકાય તેવી કાર ઘડવા માટે જયોજર્સ-હેન્રી રોસ્સેટ્ટીના વ્યવસ્થાપનમાં લામ્બોરગીનીએ [[બીએમડબલ્યુ (BMW)|બીએમડબ્લ્યૂ]](BMW) સાથે કરાર કર્યો હતો. જો કે કરાર અનુસાર પોતાનો હિસ્સો ભજવવામાં લામ્બોરગીની નિષ્ફળ રહી હતી.આખરે એ કાર બીએમડબ્લ્યૂના પોતાના જ બીએમડબ્લ્યૂ મોટરસ્પોર્ટ ડિવિઝનમાં વિકસાવવામાં આવી હતી, અને તેનું ઉત્પાદન કરી તેને [[બીએમડબલ્યુ(BMW) એમ 1|બીએમડબ્લ્યૂ એમ1]] તરીકે વેચવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.is-it-a-lemon.com/used-car-history/bmw-m1.htm |title=ઓટો લેમન - યુઝડ્ કાર હિસ્ટ્રી ચેકઃ બીએમડબ્લ્યૂ એમ1 (BMW ૧) |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608025125/http://www.is-it-a-lemon.com/used-car-history/bmw-m1.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/bmm1p1.php |title=બીએમડબ્લ્યૂ એમ૧ (BMW M1) કાર ગાઈડ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111440/http://www.qv500.com/bmm1p1.php |url-status=dead }}</ref>
[[File:Lotus 102B.jpg|thumb|left|1991 લોટસ 102બી, જેમાં અવિશ્વસનીય લામ્બોરગીની વી12ના સ્થાને જુડ વી8 અને મૂળ 102 વાપરવામાં આવ્યા હતા
]]
1980ના દાયકામાં, લામ્બોરગીનીએ 1986ની [[ગ્રૂપ સી|ગ્રૂપ સી]] ચેમ્પિયનશિપ સિઝન માટે કયુવીએકસ (QVX) બનાવી.એક કાર બની ગઈ, પણ પછી પૂરતી સ્પોન્સરશિપના અભાવે તે સિઝન ચૂકી ગયા.આ કયુવીએકસ માત્ર એક જ સ્પર્ધામાં ઊતરી- [[દક્ષિણ આફ્રિકા|દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં [[કયાલામી|કયાલામી]] ખાતે થયેલી નોન-ચેમ્પિયનશિપ 1986 સાઉથર્ન સન્સ 500 કિમી રેસમાં [[ટિફ નીડેલ|ટિફ નીડેલે]] તેને હંકારી હતી.રેસમાં તેની શરૂઆત કરતાં અંત સારો હોવા છતાં, ફરી એક વાર તેને સ્પોન્સરશિપ મળી નહીં અને આખરે એ કાર્યક્રમ પડતો મૂકવો પડ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/lamborghiniqvxp1.php |title=લામ્બોરગીની ક્યુવીએક્સ કાર ગાઈડ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624160506/http://www.qv500.com/lamborghiniqvxp1.php |url-status=dead }}</ref>
લામ્બોરગીની [[1989 ફોર્મ્યુલા વન સિઝન|1989]] અને [[1993 ફોર્મ્યુલા વન સિઝન|1993 દરમ્યાન ફોર્મ્યુલા વન સિઝન]] માટે [[ફોર્મ્યુલા વન|ફોર્મ્યુલા વન]]એન્જિન પૂરાં પાડનાર પણ રહી હતી.તેણે [[લારરોઉસી|લારરોઉસી]] (1989-1990,1992-1993), [[ટીમ લોટસ|લોટસ]] (1990), [[લિગિઈર|લિગિઈર]] (1991), [[મિનાર્દી|મિનાર્દી]] (1992) અને [[મોડેના (રેસિંગ ટીમ)|મોડેના]] ટીમને 1991માં એન્જિનો પૂરાં પાડ્યાં હતાં.જો કે આ ગાળાનો સામાન્ય રીતે ફેકટરી ટીમ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે, પરંતુ કંપની પોતાને હંમેશાં એક સપ્લાયર તરીકે જોતી હતી, એક ટેકેદાર તરીકે નહીં.1992ની લારરોઉસી-લામ્બોરગીની બહુ મોટા પાયે અસ્પર્ધાત્મક રહી પરંતુ ઈગ્ઝોસ્ટ તંત્રમાંથી ઓઈલ બહાર ફેંકી દેવાનું તેનું વલણ ખાસ્સું નોંધપાત્ર રહ્યું.રેસના અંતે લારરોઉસીની પાછળ નજીક રહેલી કારો મોટા ભાગે પીળાશ પડતા કથ્થાઈ રંગથી રંગાઈ ગઈ હતી.{{Citation needed|date=July 2008}}
1991ના ઉત્તરાર્ધમાં, [[કોન્રાડ કેએમ-011|કોન્રાડ કેએમ-011]] [[ગ્રૂપ સી|ગ્રૂપ સી]] સ્પોર્ટ્સ કારમાં લામ્બોરગીની ફોર્મ્યુલા વન મોટરનો ઉપયોગ થયો હતો, પણ કમનસીબે પ્રોજેકટ રદ થવાથી આ કાર માત્ર થોડી રેસો સુધી જ ટકી શકી હતી.એ જ એન્જિન, ત્યારની તેની મુખ્ય કંપનીના નામે લામ્બોરગીની દ્વારા [[ક્રાઇસ્લર|ક્રાઇસ્લર]] તરીકે બહાર આવી, [[1994 ફોર્મ્યુલા વન સિઝન|1994ની સિઝન]] દરમ્યાન તેને વાપરવાના ઈરાદાથી 1993ની સિઝનના અંત ભાગમાં [[મૅકલારેન (રેસિંગ)|મૅકલારેન]]ને તેની ચકાસણી કરી હતી. એન્જિનના દેખાવથી તેના ચાલક [[આર્ટોન સેના|આર્ટોન સેના]] પ્રભાવિત થયા હોવાનું નોંધાયું હતું છતાં મૅકલારેન વાટાઘાટોમાંથી ખસી ગયા હતા અને આ એન્જિનના સ્થાને [[પીયજીઓટ|પીયજીઓટ]] એન્જિન પસંદ કર્યું હતું, અને આમ ક્રાઇસ્લરે આ પ્રોજેકટ પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું હતું.
[[File:Reiter Lambo.jpg|thumb|right|2006માં સ્લિવરસ્ટોન ખાતે એફઆઈએ (FIA) જીટી ચેમ્પિયનશિપમાં ભાગ લેતી મુરસિઓલાગો આર-જીટી
]]
1996થી 1999 દરમ્યાન વાર્ષિક ધોરણે મૂકાતી માત્ર એક-મૉડલની રેસિંગ શ્રેણી ડાયબ્લો સુપરટ્રોફી માટે ડાયબ્લોના બે રેસિંગ સ્વરૂપો બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.પહેલા વર્ષે, આ શ્રેણીમાં ડાયબ્લો એસવીઆર મૉડલ વાપરવામાં આવ્યું હતું, જયારે બાકીનાં ત્રણ વર્ષ ડાયબ્લો 6.0 જીટીઆર મૉડલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/lamborghinidiablop11.php |title=લામ્બોરગીની ડાયબ્લો એસવીઆર |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302023504/http://www.qv500.com/lamborghinidiablop11.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/lamborghinidiablop13.php |title=લામ્બોરગીની ડાયબ્લો 6.0 જીટીઆર કાર ગાઈડ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302023215/http://www.qv500.com/lamborghinidiablop13.php |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2004માં [[એફઆઈએ જીટી ચેમ્પિયનશિપ|એફઆઈએ જીટી ચેમ્પિયનશિપ]], [[સુપર જીટી|સુપર જીટી]] ચેમ્પિયનશિપ અને [[અમેરિકન લે માન્સ શ્રેણી|અમેરિકન લે માન્સ શ્રેણી]]માં રેસિંગ કારના ઉત્પાદક તરીકે સ્પર્ધામાં ઉતરવા માટે લામ્બોરગીનીએ મુરસિઆલાગો આર-જીટીને બનાવી હતી. એ વર્ષે આ કારે જે રેસમાં ભાગ લીધો તેમાંથી [[સર્કિટ દ વેલેન્સિઆ|વેલેન્સિઆ]] ખાતે આયોજાયેલી એફઆઈએ જીટી ચેમ્પિયનશિપમાં [[રેઈટર એન્જિનિયરિંગ|રેઈટર એન્જિનિયરિંગ]] વતી પાંચમા સ્થાનેથી શરૂ કરીને ત્રીજા સ્થાને અંતિમ રેખા પાર કર્યાનો શ્રેષ્ઠ દેખાવ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/lamborghinimurcielagop3.php |title=લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો આર-જીટી કાર ગાઈડ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302023246/http://www.qv500.com/lamborghinimurcielagop3.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/lamborghinimurcielagop4.php |title=લામ્બોરગીની મુરસિઆલાગો આર-જીટી 2004 સિઝન |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423110619/http://www.qv500.com/lamborghinimurcielagop4.php |url-status=dead }}</ref> 2006માં [[સુઝુકા સર્કિટ|સુઝુકા]] ખાતે સુપર જીટી ચેમ્પિયનશિપના ઓપનિંગ રાઉન્ડમાં, જાપાન લામ્બોરગીની ઓનર્સ કલબ દ્વારા રેસમાં ભાગ લઈને આર-જીટીએ સૌથી પહેલો વિજય (વર્ગ પ્રમાણે) નોંધાવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.qv500.com/lamborghinigallardop5.php |title=લામ્બોરગીની ગેલાર્ડો જીટી3 કાર ગાઈડ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610061606/http://www.qv500.com/lamborghinigallardop5.php |url-status=dead }}</ref> [[રેઈટર એન્જિનિયરિંગ|રેઈટર એન્જિનિયરિંગે]] ગેલાર્ડોનું [[એફઆઈએ જીટી૩ યુરોપિયન ચેમ્પિયનશિપ|જીટી3]] રૂપ પણ વિકસાવ્યું હતું. [[ક્રિસ્ટોફે બોઉચુટ|ક્રિસ્ટોફે બોઉચુટ]] અને સ્ટેફન મુકેએ હંકારેલી અને આોલ-ઈન્કલ.કોમ વતી સ્પર્ધામાં પ્રવેશેલી મુરસિઆલાગો આર-જીટીએ [[ઝુહાઈ ઈન્ટરનેશનલ સર્કિટ|ઝુહાઈ ઈન્ટરનેશનલ સર્કિટ]] ખાતે આયોજાયેલી [[એફઆઈએ જીટી ચેમ્પિયનશિપ|એફઆઈએ જીટી ચેમ્પિયનશિપ]]માં વિજય મેળવ્યો- લામ્બોરગીની માટે આ પહેલો મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રેસ વિજય હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.fiagt.com/results.php |title=એફઆઈએ (FIA) જીટી ચેમ્પિયનશિપ પરિણામોઃ 2007 રાઉન્ડ 1 - ઝુહાઈ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2010-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103182715/http://fiagt.com/results.php |url-status=dead }}</ref>
==વ્યકિતત્વ /ઓળખ==
[[File:Lamborghini logotype.jpg|thumb|left|લામ્બોરગીનીની કારો પાછળ દર્શાવાતું તેનું શાબ્દિક પ્રતીક]]
લામ્બોરગીનીની ઓળખનો એક ચાવીરૂપ હિસ્સો તે [[આખલાઓની લડાઈ|આખલાઓની લડાઈ]]નું વિશ્વ હતો.<ref>કૉકરહેમ, પૉલ ડબ્લ્યુ. ''લામ્બોરગીનીઃ ધ સ્પિરિટ ઓફ ધ બુલ'' ટાઈગર બુકસ, 1997
</ref><ref>શ્લેઈફેર, જય.''લામ્બોરગીનીઃ ઈટાલીઝ રેજિંગ બુલ'' ક્રેસ્ટવુડ હાઉસ, 1993</ref><ref>{{cite web|url=http://jalopnik.com/298911/the-baddest-bull-lamborghini-miura-vs-countach-vs-murcielago-lp640|title=The Baddest Bull: Lamborghini Miura Vs Countach Vs Murcielago LP640|last=Lieberman|first=Jonny|date=September 12, 2007|access-date=નવેમ્બર 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927055107/http://jalopnik.com/298911/the-baddest-bull-lamborghini-miura-vs-countach-vs-murcielago-lp640|archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2012|url-status=dead}}</ref> 1962માં ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીનીએ [[સ્પેનિશ લડાકુ આખલા|સ્પેનિશ લડાકુ આખલાઓ]]ના પ્રખ્યાત સંવર્ધક, સેવિલે પશુઉછેર મથકના [[મિઉરા આખલો|ડોન ઈડ્યુઆર્ડો મિઉરા]]ની મુલાકાત લીધી હતી.લામ્બોરગીની, જે જાતે [[વૃષભ (જ્યોતિષશાસ્ત્ર)|વૃષભ]] રાશિના હતા, તે આ જાજરમાન મિઉરા પ્રાણીઓથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે ટૂંક સમયમાં પોતે જે ઓટોમેકર ખોલવા માગતા હતા તેના [[પ્રતીક|પ્રતીક]] રૂપે તેમણે એક ક્રોધીલો [[બોવિનાએ|આખલો]] દત્તક લેવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="Sackey15"></ref>
વર્ણમાળા-ગાણિતિક આધારિત નામો ધરાવતી બે કારોનું નિર્માણ કર્યા બાદ, લામ્બોરગીની ફરી એક વાર પ્રેરણા માટે આખલાઓના સંવર્ધન તરફ વળ્યા હતા. જયારે ડોન ઈડ્યુઆર્ડોને ખબર પડી કે ફેરરુસિઓએ પોતાની એક કારને તેના કુટુંબ અને તેમના આખલાઓની હાર પરથી નામ આપ્યું છે ત્યારે તેમની છાતી ગજ ગજ ફૂલવા માંડી; ચોથી મિઉરાને તેમના પશુઉછેર મથકમાં, સેવિલે ખાતે તેમની સમક્ષ અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Sackey15"></ref><ref name="Jolliffe31"></ref>
આ યંત્રનિર્માતાએ એ પછી ભવિષ્યનાં વર્ષોમાં પણ આખલાની લડાઈ સાથે જોડાયેલા તંતુને જાળવી રાખ્યો હતો.[[ઈસ્લેરો|ઈસ્લેરો]]નું નામ 1947માં પ્રખ્યાત [[ટોરીરો (આખલાનો યૌદ્ધા)|આખલાની લડાઈના યૌદ્ધા]] [[માનોલેટે|માનોલેટે]]ને મારનાર મિઉરા આખલા પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું. ''એસ્પાડા'' એ [[તલવાર|તલવાર]] માટેનો [[સ્પેનિશ ભાષા|સ્પેનિશ]] શબ્દ છે, જે કયારેક આખલાના યૌદ્ધા માટે પણ વાપરવામાં આવે છે.જરામાનું નામ વિશિષ્ટ રીતે દ્વિ-અર્થી છે; તેનો ઈરાદો માત્ર સ્પેનમાંના ઐતિહાસિક આખલાની લડાઈના વિસ્તારની સ્મૃતિ કરાવવાનો હતો, પરંતુ ફેરરુસિઓને એ પણ ચિંતા હતી કે કેટલાક તેને ઐતિહાસિક [[સર્કિટો પરમેનેન્ટે દેલ જરામા|જમારા મોટર રેસિંગ ટ્રેક]] સાથે ભેળસેળ કરી બેસશે.<ref name="Jolliffe43"></ref>
આખલાની એક જાતિ પરથી [[ઉર્રાકો|ઉર્રાકો]]ને નામ આપ્યા બાદ, 1974માં લામ્બોરગીનીએ પોતાની આ પ્રણાલીને તોડી અને કાઉન્ટેકને કોઈ આખલા પરથી નહીં પણ ''કાઉન્ટેક!'' ({{pronounced|kunˈtɑtʃ|Ipa-countach.ogg}}), એટલે કે એક સુંદર સ્ત્રીને જોઈને પિડોમોન્ટીઝ માણસના મોંમાંથી સરી પડતા આશ્ચર્યના ઉદ્ગાર પરથી નામ આપ્યું હતું.<ref name="lamboregLP500"></ref> કાઉન્ટેકની અજમાયશી કાર, ‘પ્રોજેકટ 112’ને પહેલીવહેલી જોઈને સ્ટાયલિસ્ટ [[નુસ્સીઓ બેર્ટોન|નુસસિઓ બર્ટોન]]ના મોંમાંથી આ શબ્દો સરી પડ્યા હતા અને તેના પરથી ફેરરુસિઓએ કારને નામ આપ્યું હતું.લામ્બોરગીનીની નામ પ્રણાલીમાં સ્પોર્ટ ઉપયોગિતા વાહન એલએમ002 અને સિલુએટ એ આવા બીજા અપવાદો છે.
1982ની જલ્પાને પણ આખલાની એક જાતિ પરથી નામ આપવામાં આવ્યું હતું; ડાયબ્લોને 1869માં મેડ્રીડમાં થયેલી અતિપ્રખ્યાત પૌરાણિક લડાઈ જેમાં "ઈલ ચિકોર્રો" વિરુદ્ધ [[ડચી ઓફ વેરાગુઆ|ડ્યૂક ઓફ વેરાગુઆ]]ના વિકરાળ આખલો લડે છે તે આખલા પરથી નામ આપવામાં આવ્યું હતું;<ref name="lambocarsdia"></ref> [[મુરસિઆલાગો|મુરસિઆલાગો]]- દિગ્ગજ આખલો, "ઈલ લાગારતીજો" જેના 1879ના દેખાવને યાદ કરીને તેનું જીવન બક્ષી દે છે તેના પરથી; ગેલાર્ડો, પૂર્વજો પાસેથી વારસામાં મળેલી પાંચ સ્પેનિશ લડાકુ આખલાઓની જાતિમાંની એક પરથી નામ આપવામાં આવ્યું હતું;<ref>{{cite web |url=http://www.lamborghiniregistry.com/Gallardo/Name.html |title=Gallardo - The Name |publisher=Lamborghiniregistry.com |date=2003-11-22 |access-date=2009-08-16 |archive-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413040919/http://www.lamborghiniregistry.com/Gallardo/Name.html |url-status=dead }}</ref> અને રેવેન્ટોન, 1943માં જે આખલાએ યુવાન મેકિસકન ''ટોરીરો'' ફેલિકસ ગુઝમૅનને હરાવ્યો હતો તેના પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું.2008ની [[ઈસ્ટોક|એસ્ટોક]]ની વિભાવનાને [[ઈસ્ટોક|એસ્ટોક]] એટલે કે આખલાઓની લડાઈમાં પરંપરાગત રીતે ''મેટાડૉર'' દ્વારા વપરાતી તલવાર પરથી નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="EdmundsFirstLook">[http://www.edmunds.com/insideline/do/Features/articleId=132648 એડમન્ડ્સ ઈનસાઈડ લાઈન - લામ્બોરગીની ઈસ્ટોક કન્સેપ્ટ - પહેલી નજર]</ref>
==કોર્પોરેટ કામકાજ==
લામ્બોરગીની '''લામ્બોરગીની જૂથ''' ની કંપનીઓનો એક હિસ્સો હતી, જેમાં હોલ્ડિંગ કંપની '''ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની હોલ્ડિંગ એસ.પી.''' '''એ.''' હેઠળ ત્રણ જુદી જુદી કંપનીઓ હતીઃ કારોની બનાવટ/ઉત્પાદન કરતી '''ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની એસ.પી.''' '''એ.''' ; '''મોટોરી મરિની લામ્બોરગીની એસ.પી.''' '''એ.''' , જે દરિયાઈ એન્જિન બનાવતી હતી; અને '''ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની આર્ટીમાર્કા એસ.પી.''' '''એ.''' , જે પરવાના અને વેપાર અંગેના કંપનીના કામકાજ સંભાળતી હતી.<ref name="fundinguniverse"></ref>
મોટોરી મરિની લામ્બોરગીની વિશાળ કદના વી12 દરિયાઈ એન્જિનના બ્લોક બનાવતી હતી, જેનો ઉપયોગ પાવર બોટ રેસિંગમાં થતો હતો, ખાસ કરીને [[અપતટીય પાવરબોટ રેસિંગ|વર્લ્ડ ઓફશોર સિરીઝ]] કલાસ 1માં. આ એન્જિન આશરે {{convert|8171|cc|CID|0|abbr=on}}થી {{convert|940|hp|abbr=on}}જેટલી ઊર્જા પેદા કરતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.class1uk.co.uk/engine.php |title=Introducing the Class 1 Championship — The Engines}}</ref>
ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની આર્ટીમાર્કા અન્ય કંપનીઓનાં ઉત્પાદનો અનેઆનુષંગિક ચીજવસ્તુઓ અર્થે ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીનીના નામ અને છાપનો ઉપયોગ કરવા માટેના પરવાના જારી કરતી હતી.વિવિધ પ્રકારની સાજ-શણગારની વસ્તુઓ, વિવિધ [[મોડલ કાર|મૉડલ કાર]]લાઈનો અને [[એએસયુએસ (ASUS)|એએસયુએસ]](ASUS) લામ્બોરગીની વીએકસ સિરીઝ [[નોટબુક કમ્પ્યૂટર|નોટબુક કમ્પ્યૂટર્સ]] તેનાં કેટલાંક ઉદાહરણો છે.
===વેચાણનો ઇતિહાસ===
{{Expand section|date=April 2009}}
{| class="wikitable" style="font-size:95%"
|-
! rowspan="2"|વર્ષ
! colspan="50"|વેચાયેલાં એકમો
|- style="font-size:65%;text-align:right"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px" colspan="2"|500
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px" colspan="2"|1,000
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px" colspan="2"|1,500
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px" colspan="2"|2000.
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px;" colspan="2"
| style="width:20px" colspan="2"|2,500
|-
! colspan="51"|ફેરરુસિઓ લામ્બોરગીની(1963–1972)
|-
!1968<ref name="Jolliffe40"></ref>
| colspan="6" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''353'''
| colspan="44" style="background:whitesmoke"|
|-
! colspan="51"|જયોર્જ્સ-હેન્રી રોસ્સેટ્ટી અને રેને લિઈમેર (1972-1977)
|-
! colspan="51"|રિસિવરશિપ (1977-1984)
|-
! colspan="51"|પેટ્રિક મિમ્રાન (1984-1987)
|-
! colspan="51"|ક્રાઇસ્લર કોર્પોરેશન (1987-1994)
|-
!1991<ref name="fundinguniverse"></ref>
| colspan="12" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''673'''
| colspan="38" style="background:whitesmoke"|
|-
!1992<ref name="fundinguniverse"></ref>
| colspan="2" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''166'''
| colspan="49" style="background:whitesmoke"|
|-
!1993<ref name="fundinguniverse"></ref>
| colspan="4" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''215'''
| colspan="46" style="background:whitesmoke"|
|-
! colspan="51"|મેગાટેક (1994-1995)
|-
! colspan="51"|વી'પાવર અને માયકોમ સેડકો (1995-1998)
|-
!1996<ref name="carpages">{{Citation
|title=Lamborghini Reports Record Figures (sold)
|url=http://www.carpages.co.uk/lamborghini/lamborghini_reports_record_figures_21_02_04.asp
|date=21 February 2004
|access-date=21 ડિસેમ્બર 2009
|archivedate=2 માર્ચ 2012
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302230756/http://www.carpages.co.uk/lamborghini/lamborghini_reports_record_figures_21_02_04.asp
}}</ref>
| colspan="4" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''211'''
| colspan="46" style="background:whitesmoke"|
|-
!1997<ref name="fundinguniverse"></ref>
| colspan="4" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''209'''
| colspan="46" style="background:whitesmoke"|
|-
! colspan="51"|ઔડી એજી (1998-વર્તમાન)
|-
!1999<ref name="wvag1999">{{Citation|title=Volkswagen AG Annual Report 1999|url=http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2000/03/Annual_Report_1999.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/VW_AR_1999_e.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717231127/http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2000/03/Annual_Report_1999.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/VW_AR_1999_e.pdf}} પૃ.21, "સેલ્સ ટુ ધ ડિલર ઓર્ગેનાઈઝેશન બાય પ્રોડકટ લાઈન" (પ્રોડકટ લાઈન દ્વારા ડિલર ઓર્ગેનાઈઝેશનને વેચાણ)</ref>
| colspan="4" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''264'''
| colspan="46" style="background:whitesmoke"|
|-
!2000<ref name="wvag2000">{{Citation|title=Volkswagen AG Annual Report 2000|url=http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2001/03/Annual_Report_2000.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/VW_GB_2000_e.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2011-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111084829/http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2001/03/Annual_Report_2000.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/VW_GB_2000_e.pdf}}</ref>
| colspan="4" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''291'''
| colspan="46" style="background:whitesmoke"|
|-
!2001<ref name="wvag2001">{{Citation|title=Volkswagen AG Annual Report 2001|url=http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2002/03/annual_report_2001.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/20020312_GB_2001_e.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717231251/http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2002/03/annual_report_2001.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/20020312_GB_2001_e.pdf}}</ref>
| colspan="4" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''280'''
| colspan="46" style="background:whitesmoke"|
|-
!2002<ref name="wvag2002">{{Citation|title=Volkswagen AG Annual Report 2002|url=http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2003/03/annual_report_2002.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/vw_gb_2002_en.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717231330/http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/en/publications/2003/03/annual_report_2002.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/vw_gb_2002_en.pdf}}</ref>
| colspan="8" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''442'''
| colspan="42" style="background:whitesmoke"|
|-
!2003<ref name="audiag20042003">{{Citation|title=Audi Facts and Figures 2004|url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0008.File.pdf/pdf_par_0066_file.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2012-08-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69dEC2fGn?url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0008.File.pdf/pdf_par_0066_file.pdf}}</ref>
| colspan="26" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''1,357'''
| colspan="24" style="background:whitesmoke"|
|-
!2004<ref name="audiag20042003"></ref>
| colspan="32" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''1,678'''
| colspan="18" style="background:whitesmoke"|
|-
!2005<ref name="audiag2005">{{Citation|title=Audi Facts and Figures 2005|url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0007.File.pdf/pdf_par_0202_file.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2012-08-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69dExRDz9?url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0007.File.pdf/pdf_par_0202_file.pdf}}</ref>
| colspan="28" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''1,436'''
| colspan="22" style="background:whitesmoke"|
|-
!2006<ref name="audiag2006">{{Citation|title=Audi Facts and Figures 2006|url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0006.File.pdf/pdf_par_0322_file.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2012-08-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69dFIHgAd?url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0006.File.pdf/pdf_par_0322_file.pdf}}</ref>
| colspan="40" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''2,095'''
| colspan="10" style="background:whitesmoke"|
|-
!2007<ref name="audiag2007">{{Citation|title=Audi Facts and Figures 2007|url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0005.File.pdf/pdf_0803_par_0012.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2012-08-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69dFYpWqA?url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0005.File.pdf/pdf_0803_par_0012.pdf}}</ref>
| colspan="50" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''2,580'''
|-
!2008<ref name="audiag2008">{{Citation|title=Audi Facts and Figures 2008|url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0010.File.pdf/audi_fuz_2008_en.pdf|format=PDF|access-date=2009-12-21|archivedate=2012-08-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69dGC6mEq?url=http://www.audi.com/etc/medialib/ngw/company/investor_relations/pdf/finanzberichte/fakten_und_zahlen.Par.0010.File.pdf/audi_fuz_2008_en.pdf}}</ref>
| colspan="48" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''2,424'''
| colspan="2" style="background:whitesmoke"|
|-
!2009 <small>(મધ્ય ભાગ સુધી)</small><ref name="edmunds09">{{cite web|url=http://www.edmunds.com/insideline/do/News/articleId=153909|title=Not a Bull Market: Lamborghini Sales and Profits Plunge|last=Lienert|first=Paul|date=2009-07-31|access-date=2009-08-19}}</ref>
| colspan="16" style="background:cornsilk;text-align:right"|'''825'''
| colspan="34" style="background:grey"|
|}
===લેટિન અમેરિકાની લામ્બોરગીની===
'''ઓટોમોવિલ્સ લામ્બોરગીની લેટિનોમેરિકા એસ.એ.''' ({{lang-en|Lamborghini Automobiles of Latin America S.A.}}) એ એક [[મેક્સિકન|મેકિસકન]] કંપની છે જે ઈટાલિયન ઓટોમેકર પાસેથી પરવાનો મેળવીને લામ્બોરગીનીના નામે કારોનું ઉત્પાદન કરે છે.1995માં જયારે ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીનીને ઈન્ડોનેશિયન કોર્પોરેશન મેગાટેકે ખરીદી લીધી અને માઈકલ કિમ્બેરલીએ તેનું સુકાન સંભાળ્યું ત્યારે આ પરવાનાના કરારની બાબત અટવાઈ.આ આર્જેન્ટાઈન જૂથને લામ્બોરગીનીને લગતાં ઉત્પાદનો વેચવાની વિશ્વભરમાં છૂટ આપવામાં આવી, અને તેના કરારમાં એક કલમ ઉમેરવામાં આવી કે, "તેઓ "તેમની પોતાની રીતે ફરીથી સ્ટાઈલ કરેલાં" વાહનો, ચાહે તે તેમણે ઉત્પાદિત કર્યાં હોય કે પછી એકત્રિત કરીને બનાવ્યાં હોય, તેમનો ફેલાવો અને વેચાણ [[મેક્સિકો|મેકિસકન યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] અને/અથવા [[લેટિન અમેરિકા|લેટિનોમેરિકા]]ના ક્ષેત્રમાં કરી શકશે."<ref>{{Cite web |url=http://www.e-lamborghini.com/htm2/frames_dl4.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925172221/http://www.e-lamborghini.com/htm2/frames_dl4.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-lamborghini.com/htm2/frames_dl2.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2006-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525002139/http://www.e-lamborghini.com/htm2/frames_dl2.htm |url-status=dead }}</ref> ઓટોમોવિલ્સ લામ્બોરગીનીએ [[લામ્બોરગીની ડાયબ્લો|ડાયબ્લો]]ના બે પોતાની પ્રકારનાં સ્વરૂપો બનાવ્યાં છે જેને તે પોતાના લાયસન્સ કરાર હેઠળ ઈરોઝ અને કોટલ નામે સંબોધે છે. આ કંપની હાલ જોર્ગે અન્ટાનિયો ફર્નાન્ડીઝ ગાર્સિઆના નેતૃત્વમાં ચાલી રહી છે.<ref name="lambocarscoatl">{{Cite web |url=http://www.lambocars.com/archive/diablo/special.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091203055429/http://www.lambocars.com/archive/diablo/special.htm |url-status=dead }}</ref>
==નોંધ==
{{reflist|2}}
==પાદટીપ (ફૂટનોટ)==
<references group="Notes"></references>
==સંદર્ભો==
===પુસ્તકો===
*{{cite book
| last1 = Jolliffe
| first1 = David
| last2 = Willard
| first2 = Tony
| title = Lamborghini: Forty Years
| publisher = MotorBooks/MBI Publishing Company
| year = 2004
| doi = 10.1007/b62130
| isbn = 0760319456
|url = http://books.google.com/books?id=d8GxQqUQqrsC&dq=Lamborghini+bullfighting&source=gbs_navlinks_s}}
*{{cite book
| last = Sackey
| first = Joe
| title = The Lamborghini Miura Bible
| publisher = Veloce Publishing Ltd
| year = 2008
| isbn = 1845841964
| edition = Illustrated
| url = http://books.google.com/books?id=B1dadHSJMBYC&dq=ferruccio+lamborghini&hl=es&source=gbs_navlinks_s
}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{cite book
| last = Lawrence
| first = Mike
| title = A-Z of sports cars, 1945-1990 (A-Z Series)
| publisher = MotorBooks/MBI Publishing Company
| year = 1996
| isbn = 1870979818
| edition = Illustrated
|url = http://books.google.com/books?id=glKW-Kh-lmcC&dq=lamborghini+countach&as_brr=3&source=gbs_navlinks_s}}
==બાહ્ય કડીઓ==
{{Companies portal}}
{{Commons category|Lamborghini}}
*[http://www.lamborghini.com/ ઓટોમોબિલી લામ્બોરગીની એસ.પી.][http://www.lamborghini.com/ એ.]
* [http://www.e-lamborghini.com/ ઓટોમોવિલ્સ લામ્બોરગીની લેટિનોમેરિકા એસ.એ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216134518/http://www.e-lamborghini.com/ |date=2009-12-16 }}
{{Lamborghini early timeline}}
{{Lamborghini road car timeline 1980 to date}}
{{Lamborghini}}
{{Volkswagen Group brands}}
[[Category:લામ્બોરગીની]]
[[Category:ઔડી]]
[[Category:વોક્સવેગન]]
[[Category:બોલોગ્નાની કંપનીઓ]]
[[Category:1963માં સ્થાપિત થયેલી કંપનીઓ]]
[[Category:કાર નિર્માતાઓ]]
[[Category:સ્પોર્ટ્સ કાર નિર્માતાઓ]]
[[Category:ફોર્મ્યુલા વન એન્જિન નિર્માતાઓ]]
[[Category:દરિયાઈ એન્જિન નિર્માતાઓ]]
[[Category:ઈટાલીના મોટર વાહન નિર્માતાઓ]]
[[Category:ઈટાલિયન બ્રાન્ડ]]
[[શ્રેણી:મોટરગાડી]]
ss9mz6lzcwj08u4gtjn8oy5o9ext0lr
જ્ઞાનકોશ
0
21556
907782
906601
2026-11-16T21:09:35Z
InternetArchiveBot
63183
Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261116) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
907782
wikitext
text/x-wiki
{{સુધારો}}
[[ચિત્ર:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|300px|1902માં બ્રોકહૌસ એન્ઝીક્લોપેડી]]
'''જ્ઞાનકોશ''' (જેનો અંગ્રેજી સ્પેલીંગ '''encyclopaedia''' અથવા '''encyclopædia''' પણ થાય છે) એ સર્વગ્રાહી લેખિત [[સંક્ષેપ]] છે, જે [[જ્ઞાન]]ની બધી જ શાખાઓ અથવા જ્ઞાનની કોઇ ચોક્કસ શાખાની [[માહિતી]] ધરાવે છે. આવરી લેતા દરેક [[wikt:subject|વિષય]] પર એક [[wikt:subject|લેખ]]માં જ્ઞાનકોશનું વિભાજન કરવામાં આવે છે. જ્ઞાનકોશમાં વિષયો પરના લેખોમાં સામાન્ય રીતે લેખના નામને આધારે પ્રવેશ મેળવી શકાય છે (વાંચી શકાય છે) અને સામગ્રીની માત્રાને આધારે તેનો સમાવેશ એક ગ્રંથ અથવા એકથી વધારે ગ્રંથોમાં કરી શકાય છે.<ref>{{cite web |url=http://library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm#e |title="Encyclopedia." |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803182506/http://library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm#e |archive-date=2007-08-03 |access-date=2010-02-22 |url-status=dead }} ગ્રંથાલયના સંદર્ભમાં પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ. રિવરસાઇડ સિટી કોલેજ, ડિજીટલ લાયબ્રેરી/વર્નીંગ રિસોર્સ સેન્ટર 12મી નવેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref>
{{quote|Indeed, the purpose of an encyclopedia is to collect knowledge disseminated around the globe; to set forth its general system to the men with whom we live, and transmit it to those who will come after us, so that the work of preceding centuries will not become useless to the centuries to come; and so that our offspring, becoming better instructed, will at the same time become more virtuous and happy, and that we should not die without having rendered a service to the human race in the future years to come.<ref>Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007</ref>| [[Denis Diderot|Diderot]]}}
== સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ ==
=== વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલજિ) ===
શબ્દ "જ્ઞાનકોશ" [[ક્લાસિકલ ગ્રીક]] પરથી આવ્યો છે {{polytonic|"ἐγκύκλιος παιδεία"}}, જે "એન્કીલિયોસ પાઇડિયા"નું લિવ્યંતર છે; "એન્કીલિયોસ"નો અર્થ "વારંવાર, સમયાંતરે અથવા સામાન્ય" અને "પાઇડિયા"નો અર્થ "શિક્ષણ" એવો થાય છે. સાથે, શબ્દ સમૂહનું સદંતર રીતે જ "[સુંદર-]ગોળાકાર શિક્ષણ" તરીકે ભાષાંતર થાય છે, એટલે કે "સામાન્ય જાણકારી". લેટિન હસ્તપ્રતોની નકલ કરનારાઓએ આ શબ્દ સમૂહને સમાન અર્થ સાથે એક ગ્રીક શબ્દ "એન્કુક્લોપાઇડિયા" તરીકે જ લીધો છે અને આ બનાવટી ગ્રીક શબ્દ નવો લેટિન શબ્દ "જ્ઞાનકોશ" બની ગયો હતો, જે અંતે અંગ્રેજીમાં રૂપાંતરીત થયો હતો. જોકે જાણકારીના સંક્ષેપની કલ્પના હજ્જારો વર્ષ જૂની છે, આ શબ્દનો સૌપ્રથમ 1541માં પુસ્તકના શીર્ષકમાં [[જોચિમુસ ફોર્ટિયસ રિંગેલબર્જિયસ]] દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયો હતો, ''લુકુબ્રેશન્સ વેલ પોટીયસ એબ્સોલ્યુટીસીમા ક્યક્લોપાઇડિયા'' (પાયો, 1541). શબ્દ ''જ્ઞાનકોશ'' નો સૌપ્રથમ વખત ક્રોટેઇનના [[એનસાયક્લોપીડિસ્ટ]] [[પવાઓ સ્કેલિક]] દ્વારા તેમના પુસ્તક ''એનસાયક્લોપીડિયા સિ ઓર્બિસ ડિસિપ્લેનેરમ ટમ સેક્રારુન ક્વુમ પ્રોફાનેરુમ એપિસ્ટેમોન'' ના શીર્ષકમાં એક નામ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો (જ્ઞાનકોશ અથવા શિસ્તની દુનિયાની જાણકારી , પાયો, 1559).{{Dubious|date=September 2009}} જૂનામાં જૂની સ્થાનિક ભાષાઓમાંની એકનો ઉપયોગ [[ફ્રેન્કોઇસ રેબેલેઇસ]] દ્વારા તેમના ''પેન્ટાગ્રુએલ'' માં 1532માં કરાયો હતો.<ref>{{cite conference|booktitle=Pre-Modern Encyclopaedic Texts: Proceedings of the Second Comers Congress, Groningen, 1–July 4, 1996|date=1997|publisher=BRILL|pages=213|author=Bert Roest|title=Compilation as Theme and Praxis in Franciscan Universal Chronicles|id=ISBN 90-04-10830-0|editor=Peter Binkley}}</ref><ref>{{cite book|title=Pliny's Catalogue of Culture: Art and Empire in the Natural History|author=Sorcha Carey|pages=17|chapter=Two Strategies of Encyclopaedism|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0199259135}}</ref>
વિવિધ જ્ઞાનકોશો એવા નામ ધરાવે છે જેમાં પ્રત્યય ''-p(a)edia'' નો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. તરીકે, [[બેંગ્લાપિડીયા]] (બંગાળને લગતી બાબતો પર).
બ્રિટીશ વપરાશમાં, સ્પેલીંગ્સ ''encyclopedia'' અને ''encyclopaedia'' બંને ચલણમાં છે.<ref>[http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?title=21st&query=encyclopaedia "જ્ઞાનકોશ"], ચેમ્બર્સ રેફરન્સ ઓનલાઇન; [http://www.askoxford.com/results/?view=dict&field-12668446=encyclopaedia&branch=13842570&textsearchtype=exact&sortorder=score%2Cname "જ્ઞાનકોશ"]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, આસ્કોફોર્ડ.</ref> જોકે પાછળનો સ્પેલીંગ વધુ "યોગ્ય" હોવાનું વિચારવામાં આવે છે, જ્યારે અગાઉનો શબ્દ અમેરિકન અંગ્રેજીના અતિક્રમણને કારણે વધુ સર્વસામાન્ય બની ગયો છે. અમેરિકન વપરાશમાં, ફક્ત પહેલો શબ્દ જ સામાન્ય રીતે વપરાય છે.<ref>[http://www.bartleby.com/61/97/E0129700.html "જ્ઞાનકોશ"], બાર્ટલેબી.કોમ; [http://www.merriam-webster.com/dictionary/encyclopaedia "જ્ઞાનકોશ"], મેરિયન વેબસ્ટર.</ref> ''[[æ]]'' [[યુક્તાક્ષર]] સાથે—સ્પેલીંગ ''encyclopædia'' —નો 19મી સદીમાં સતત ઉપયોગ થતો હતો અને હવે જવલ્લેજ ઉપયોગમાં વધારો થતો જાય છે, જોકે પેદાશ શીર્ષકો જેમ કે ''[[એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનીકા]]'' અને અન્યમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે. ''[[ઓક્સફોર્ડ અંગ્રેજી ડિક્શનેરી]]'' (1989) માં ''encyclopædia'' અને ''encyclopaedia'' ને સમાન વિકલ્પ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે અને ''æ'' ને કાલગ્રસ્ત તરીકે નોંધે છે, સિવાય કે તેનો લેટિન ભાષામાં ઉયોગ કરાયો હતો. ''[[વેબસ્ટર્સની થર્ડ ન્યુ ઇન્ટરેશનલ ડિક્શનરી]]'' (1997–2002)માં ''encyclopedia'' મુખ્ય શબ્દ તરીકે અને''encyclopaedia'' ને નજીવી જોડાણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ''cyclopedia'' અને ''cyclopaedia'' નો હવે જવલ્લેજ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે 17મી સદીને લાગે વળગતા શબ્દનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ છે.
=== વિશિષ્ટ લાક્ષણિક્તાઓ ===
જ્ઞાનકોશ, કે જેને આપણે આજે ઓળખીએ છીએ તે 18મી સદીમાં [[શબ્દકોશ]]માંથી વિકસાવવામાં આવ્યો છે. ઐતિહાસિક રીતે જ્ઞાનકોશો અને શબ્દકોશો સુશિક્ષિત, સુમાહિતગાર સૂચિ [[નિષ્ણાતો]] દ્વારા સંશોધન કરાયા બાદ તેને લખવામાં આવ્યા છે, પરંતુ રચનામાં તે નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે. શબ્દકોશ પ્રાથમિક રીતે [[શબ્દો]]ની મૂળાક્ષર યાદી અને તેમની [[વ્યાખ્યાઓ]] પર પ્રકાશ પાડે છે. [[સમાનાર્થી]] શબ્દો અને વિષય બાબત સાથે સંબંધિત શબ્દકોશમાં છૂટછવાયા જોવા મળ્યા છે, જેને ઊંડાણથી ચકાસવા માટે દેખીતું સ્થળ આપવામાં આવ્યું નથી. આમ, શબ્દકોશ ખાસ રીતે મર્યાદિત [[માહિતી]], [[wiktionary:Analysis|પૃથ્થકરણ]] અથવા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવેલા શબ્દનો ઇતિહાસ પૂરો પાડે છે. તે વ્યાખ્યા પૂરી પાડી શકે છે ત્યારે, તે વાચકને અર્થ, અગત્યતા અથવા શબ્દની મર્યાદાઓ [[સમજી]] શકવાના અભાવમાં અને જાણકારીના વ્યાપક ક્ષેત્રે [[શબ્દ]] કેવી રીતે લાગુ પડે છે તે માત્રામાં છોડી શકે છે.
તે જરૂરિયાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે જ્ઞાનકોશ લેખો શબ્દને નહી પરંતુ ''વિષય અથવા ''શિસ્ત'' ને આવરે છે.'' જે તે વિષય માટે વ્યાખ્યા આપવી અને સમાનાર્થી શબ્દોની યાદી બનાવવી તે અર્થમાં લેખ વધુ ઊંડાણમાં ચકાસવા માટે અને વિષય પર અત્યંત સંબંધિત સંચિત જાણકારી પૂરી પાડવા સક્ષમ છે. જ્ઞાનકોશ લેખમાં ઘણી વખત અસંખ્ય [[નકશા]]ઓ અને [[વર્ણનો]], તેમજ [[ગ્રંથસૂચિ]] અને [[આંકડાશાસ્ત્ર]]નો સમાવેશ થાય છે.
ચાર મોટા મૂળ તત્ત્વો જ્ઞાનકોશને સ્પષ્ટ કરે છે: તેનો વિષય વસ્તુ, તેનો અવકાશ, તેની સંચરચનાની પદ્ધતિ અને ઉત્પાદનની પદ્ધતિ:
* જ્ઞાનકોશ સામાન્ય હોઇ શકે છે, જે દરેક ક્ષેત્રના [[વિષય]] પરના લેખનો સમાવેશ કરે છે (અંગ્રેજી ભાષામાં ''[[એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનીકા]]'' અને જર્મન ''[[બ્રોકહૌસ]]'' તેના જાણીતા ઉદાહરણો છે). સામાન્ય જ્ઞાનકોશમાં ઘણી વાર વિવિધ જાતના કામો કેવી રીતે કરવા તેની માર્ગદર્શિકાનો તેમજ બંધ શબ્દકોશ અને [[ગેઝેટિયર]]નો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં એવા પણ જ્ઞાનકોશો છે જે વિવિધ પ્રકારના વિષયો, પરંતુ ખાસ સંસ્કૃતિ, એથનિક(માનવ વંશ કે જાતિને લગતું) અથવા રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ જેમ કે ''[[ગ્રેટ સોવિયેત એનસાક્લોપીડીયા]] '' અથવા ''[[એનસાયક્લોપીડીયા જુદેઇકા]]'' ને આવરી લે છે.
* જ્ઞાનકોશીય મર્યાદા હેતુના કામ તેમના વિષય ક્ષેત્ર જેમ કે ઔષધનો જ્ઞાનકોશ, માન્યતા અથવા કાયદા માટે અગત્યની સંગ્રહીત જાણકારી પૂરી પાડે છે. સામગ્રીનો વ્યાપ અને ચર્ચાની ઊંડાઇ [[લક્ષ્યાંકિત જનતા]]ના આધારે અલગ અલગ કામ હોય છે. (ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકન [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] માટે એ.ડી.એ.એમ. દ્વારા તૈયાર કરાયેલ [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html ] તબીબી જ્ઞાનકોશ.)
* સંદર્ભના કામ માટે જ્ઞાનકોશ બનાવવો જે તે સંસ્થાની કેટલીક વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ આવશ્યક હોય છે. ઐતિહાસિક રીતે પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશ સંગઠિત કરવાની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ રહી છે: [[મૂળાક્ષર]] પદ્ધતિ (મૂળાક્ષરો પ્રમાણે ગોઠવાયેલ અસંખ્ય અલગ અલગ લેખો), અથવા [[સ્તરીકરણ]] કક્ષા અનુસારની સંસ્થા. અગાઉની પદ્ધતિ ખાસ કરીને સામાન્ય કામો માટે આજની સર્વસામાન્ય પદ્ધતિ છે. ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમોની પ્રવાહીતાએ જો કે સમાન સૂચિ ધરાવતા સંગઠનની અસંખ્ય પદ્ધતિઓ માટે નવી શક્યતાઓને સ્વીકારે છે. વધુમાં, ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો, શોધખોળ, સૂચિકરણ અને બે બાજુઓના સંદર્ભો માટે અગાઉ જેની કલ્પના પણ ન કરી શકાતી તેવી ક્ષમતાઓ પૂરી પાડે છે. 18મી સદીના ''જ્ઞાનકોશ'' ના શીર્ષક પૃષ્ઠ પર [[હોરાસ]] પરનો શિલાલેખ જ્ઞાનકોશના માળખાની અગત્યતા સુચવે છેઃ "આદેશ અને સત્તાની શક્તિ દ્વારા સામાન્ય બાબતોમાં કઇ આકર્ષકતા ઉમેરી શકાય."
* આધુનિક મલ્ટીમિડીયા અને માહિતી કાળનો વિકાસ થયો હોવાથી, એકત્રીકરણ, ચકાસણી, સંકલન અને તમામ પ્રકારની માહિતીની રજૂઆત પર વધુ અસર જોવા મળી રહી છે. માહિતી પ્રાપ્ત કરવી સરળ બની ગઇ હોવાથી [[એવરીથીંગ2]], [[એનકાર્ટા]], [[h2g2]], અને [[વિકીપિડીયા]] જેવા પ્રોજેક્ટો જ્ઞાનકોશના નવા સ્વરૂપો છે. વધુ ખાસ રીતે, વિકીપિડીયાએ તેના વિદ્વતાપૂર્ણ સ્વભાવ, સંક્ષિપ્તતા, ચકાસણી ક્ષમતા, ખરાઇ અને તટસ્થતા માટે ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી છે.{{Citation needed|date=August 2009}}
"ડિક્શનરીઝ" શીર્ષકવાળા કેટલાક કાર્યો ખાસ કરીને જે ચોક્કસ ક્ષેત્રો જેમ કે(''[[ડિક્શનરી ઓફ મિડલ ઇસ્ટ એજિસ]]'' , ''[[ડિક્શનરી ઓફ અમેરિકન નેવલ ફાઇટીંગ શિપ્સ]]'' અને ''[[બ્લેકસ લો ડિક્શનરી]]'' )સાથે લાગે વળગતા જ્ઞાનકોશ જેવા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાનો રાષ્ટ્રીય શબ્દકોશ ''[[મેક્વેરી ડિક્શનરી]],'' , સામાન્ય સંદેશાવ્યવહારમાં યોગ્ય નામના ઉપયોગની ઓળખની પ્રથમ આવૃત્તિ અને આ પ્રકારના યોગ્ય નામ પરથી મેળવવામાં આવેલા શબ્દો બાદ [[જ્ઞાનકોશીય શબ્દકોશ]] બની ગયા હતા. શબ્દકોશ અને જ્ઞાનકોશ વચ્ચેની રેખા કંઇક અંશે ઝાંખી પડી ગઇ હોવાથી, એક પરીક્ષણ એવું છે કે જ્ઞાનકોશના લેખનું નામ સામાન્ય રીતે સમાન સ્વરૂપો લઇ શકતું હોવાથી, તેને ખાસ રીતે સરળતાથી અન્ય ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરી શકાય છે, જ્યાં ખાસ કરીને એન્ટ્રીના નામ વિશે ભાષાશાસ્ત્રીય કામ એવા શબ્દકોશની એન્ટ્રી થઇ શકતી નથી.<ref>[http://books.google.com/books?id=DJ8gwtomUpMC&lpg=PA30&dq=lexicography%20translated%20encyclopedia%20dictionary&pg=PA30 હેનરી બેજોઇન્ટ દ્વારા આધુનિક કોશરચના પૃષ્ઠ 30]</ref>
== ઇતિહાસ ==
=== પ્લિની ધ એલ્ડર (રોમન લેખક) ===
[[ચિત્ર:naturalishistoria.jpg|thumb|નેચરાલિસ હિસ્ટોરીયા, 1669 આવૃત્તિ, શીર્ષક પૃષ્ઠ.]]
અગાઉના અનેક જ્ઞાનકોશીય કામોમાંના એક કે જે આધુનિક સમય સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યાં છે તે છે [[પ્લિની ધ એલ્ડર]]ના [[નેચરાલિસ હિસ્ટોરીયા]], તેઓ પ્રથમ સદીમાં જીવતા [[રોમન]] મુત્સદી હતા. તેમણે કુદરતી ઇતિહાસ, કલા અને સ્થાપત્ય, ઔષધ, ભૂગોળ અને તેમની આસપાસની દુનિયાના તમામ પરિમાણોને આવરી લેતા 37 પ્રકરણોના કામને એકત્રિત કર્યું હતું. તેમણે પ્રસ્તાવના દર્શાવ્યું હતું કે તેમણે અલગ અલગ 200 જેટલા લેખકોની 2000 વિવિધ કૃતિઓમાંથી 20,000 જેટલી સાચી હકીકતો એકત્ર કરી હતી અને પોતાના સ્વઅનુભવ પરથી અન્ય બાબતો પણ ઉમેરી હતી. આ કામ 80ના દાયકામાં પ્રકાશિત થઇ હતી{{Citation needed|date=January 2010}}, જોકે સંભવતઃ 79ના દાયકામાં ફાટી નીકળેલા [[જ્વાળામુખી]]માં તેમના અવસાન પહેલા ક્યારેય ખરડા વાંચન પૂરું કર્યું ન હતું.
તેમના મહાન કાર્યની યોજના વિશાળ અને વ્યાપક છે, શીખવાની સંક્ષિપ્તી અને કલાનો અભાવ નહી હોવાથી તે કુદરત સાથે જોડાયેલા છે અથવા કુદરતમાંથી તેમની સામગ્રીઓ લીધી હતી. તેઓ કબૂલે છે કે
<blockquote>મારો વિષય બિનફળદ્રુપ છે - કુદરતની દુનિયા અથવા અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો જીવન; અને વિષય તેના ઓછા નાશ પામેલા વિભાગમાં અને અથવા તો દેશી અથવા વિદેશી શબ્દો ધરાવતા, અસંખ્ય બાર્બેરીયન શબ્દો કે જેને ખરેખર માફી સાથે રજૂ કરવાના છે. વધુમાં, પાથ લેખકપણાના ભારથી દબાયેલો ધોરીમાર્ગ નથી કે દિમાગ વ્યાપકપણા માટે આતુર નથી : આપણામાનું કોઇ એવું નથી કે જેણે સમાન સાહસ કર્યું હોય કે કોઇ પણ ગ્રીક કે જેણે એકલા હાથે વિષયોના અનેક વિભાગને નાથ્યા હોય. </blockquote>
અને તેઓ આ પ્રકારના કામના લખાણની સમસ્યાને કબૂલે છે:
<blockquote>જે જૂનું છે તેને ઉમદાપણું અર્પવું, નવું છે તેને સત્તા આપવાનું, સામાન્ય બાબતોને આકર્ષકતા અર્પવી, અંધકારને પ્રકાશ આપવો, જીર્ણતાને મોહકતા, શંકાસ્પદતાને વિશ્વસનીયતા અર્પવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ દરેક ચીજોને પ્રકૃતિ અને તેણીના તમામ ગુણો કુદરતને અર્પવા સરળ છે.</blockquote>
[[માર્કસ ટેરેન્ટિયસ વારો]] દ્વારા અગાઉ સમાન પ્રકારના કામો હાથ ધરાયા છતાં, ઉદાહરણ તરીકે પ્લિની [[અંધકાર યુગ]]ને ટકાવી રાખી શક્યા હતા. તે રોમન દુનિયામાં અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખી શકી હતી, સાથે અસંખ્ય નકલો બનાવવામાં આવી હતી અને પશ્ચિમી દુનિયામાં વહેંચવામાં આવી હતી. 1470માં પ્રિન્ટ થયેલી તે અનેક પ્રથમ જૂનવાણી હસ્તપ્રતોમાંની એક હતી અને [[રોમન]] દુનિયા પરની માહિતીના સ્ત્રોત તરીકે અને ખાસ કરીને [[રોમન કલા]], [[રોમન ટેકનોલોજી]] અને [[રોમન એન્જિનીયરીંગ]] માટે કાયમ માટે વિખ્યાત રહી હતી. વધુ્માં તે [[ઔષધ]], [[રોમન કલા]], [[ખનિજશાસ્ત્ર]], [[પ્રાણીશાસ્ત્ર]], [[વનસ્પતિશાસ્ત્ર]], [[ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] અને અસંખ્ય અન્ય વિષયો કે જેની ચર્ચા અન્ય જૂના લેખકો દ્વારા કરવામાં આવી ન હતી તેના માટે સ્ત્રોત ઓળખી કાઢ્યો હતો. અન્ય રસપ્રદ એન્ટ્રીઓમાંની એક [[હાથી]] અને [[મ્યુરેક્સ]] ગોકળગાય વિશેની છે, જે મોટે ભાગે [[તિરીયન પર્પલ]]ના મૃત્યુ સ્ત્રોત બાદ મળી આવ્યા હતા.
જોકે તેમનું કાર્ય "હકીકતો"ની તપાસમાં તટસ્થતાના અભાવ માટે તેમું કામ વખાણવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે તેમની તેમના કેટલાક લખાણને તાજેતરના સંશોધન દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે, જેમ કે ખાસ કરીને [[લાસ મેડ્યુલાસ]] ખાતે સ્પેઇનમાં રોમન [[સોનાની ખાણો]] જોવાલાયક રહી હતી, જેને પ્લિનીએ કદાચ [[પ્રોક્યુરેટર]] ઓપરેશન દરમિયાન જોઇ હતી, આ સમયગાળો તેમણે જ્ઞાનકોશ એકત્ર કર્યો તે પહેલાના અમુક વર્ષોનો હતો. મોટા ભાગની [[ખાણકામ]] પદ્ધતિઓ જેમ કે [[હશીંગ]] અને [[ફાયર સેટ્ટીંગ]] હાલમાં નિરર્થક હોવા છતા તે પ્લિની હતા જેમણે વંશજો માટે તેને રેકોર્ડ કર્યુ હતું, જેથી આપણને આધુનિક સંજોગોમાં તેમની અગત્યતા સમજવા માટે સહાયરૂપ થાય છે. પ્લિની કામની પ્રસ્તાવનામાં એ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમણે વાંચીને અને અન્યોના કામની તુલના કરીને તેમજ નામ દ્વારા તેનો ઉલ્લેખ કરીને તેમની હકીકતો તપાસી છે. આ પ્રકારના અસંખ્ય પુસ્તકો હાલમાં [[ગૂમ થઇ ગયેલા કામો]] છે અને તેમના સંદર્ભ દ્વારા યાદ રાખવામાં આવે છે, જેમ કે એક દાયકા પહેલા [[વિટ્રુવિયસ]]ના કામમાં આપવામા આવેલા ખોવાયેલા સ્ત્રોતો.
=== મધ્ય યુગ ===
[[ચિત્ર:Etymologiae Guntherus Ziner 1472.jpg|thumb|1472ની પ્રથમ પ્રિન્ટ થયેલી આવૃત્તિ (ગુ્થેરસ ઝેઇનર, ઔગ્સબર્ગ દ્વારા), પુસ્તક 14નું શીર્ષક પાનુ (ડિ ટેરા એટ પાર્ટીબસ), T અને O નકશા દ્વારા વર્ણન કરાયેલ.]]
[[સેવિલેના સાધુ ઇસીડોર]], મધ્ય યુગના મહાન વિદ્વાન મોટા ભાગે સૌપ્રથમ જાણીતા જ્ઞાનકોશના લેખક તરીકે ઓળખાય છે, [[વ્યુત્પત્તિ]] (આશરે 630ની આસપાસ), કે જેમાં તેમણે, પ્રાચીન અને આધુનિક સમયમાં ઉપલબ્ધ જ્ઞાનનો મોટો ભાગ એકત્ર કર્યો હતો. જ્ઞાનકોશમાં 20 ગ્રંથમા 448 પ્રકરણો છે, અને મૂલ્યવાન છે કેમ કે તેમાં સાધુ ઇસીડોર દ્વારા એકત્ર નહી કરાયેલી અન્ય લેખકોની સામગ્રીના ટાંકણો અને અધૂરા ભાગો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા.
[[બાર્થોલોમિયસ એન્ગીલકસ]]' ''ડિ પ્રોપ્રિટેટિબસ રેરુમ'' (1240) મોટા પ્રમાણમાં વંચાય છે અને [[પ્રખર મધ્ય યુગ]]<ref name="dotma">''[[મધ્ય યુગની ડિક્શનરી]]'' માં "જ્ઞાનકોશ" જુઓ.</ref>માં જ્ઞાનકોશમાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે [[વિન્સેન્ટ ઓફ બ્યુવેઇસ]]ના ''[[સ્પેક્યુલુમ મજુસ]]'' (1260) મધ્ય ગાળાના અંતમાં અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી જ્ઞાનકોશ હતો, જે 3 મિલિયન શબ્દોથી વધુ હતો.<ref name="dotma"/>
=== અરેબિક અને પર્શિયન ===
મધ્ય યુગમાં [[જાણકારી અંગેની પૂર્વ મુસ્લિમ ગૂંચવણો]]માં ઘણા વ્યાપક કામોનો અને જેને હાલમાં આપણે [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]], [[ઐતિહાસિક પદ્ધતિ]] અને [[સંદર્ભો]]નો સમાવેશ કરે છે. [[બસરા]]ની [[બ્રેથ્રેન ઓફ પ્યોરિટી]] 960 વર્ષો સુધી તેમના [[બ્રેથ્રેન ઓફ પ્યોરિટીના જ્ઞાનકોશ]]માં વ્યસ્ત હતા. નોંધપાત્ર કામોમાં [[અબુ બક્ર અલ-રાઝી]]ના વિજ્ઞાનના જ્ઞાનકોશ, [[મ્યુટાઝીલિયેટ]] [[અલ-કિન્દી]]નું 270 પુસ્તકોનું ફલપ્રદ ઉત્પાદન અને [[આઇબીએન સિના]]નો તબીબ ક્ષેત્રનો જ્ઞાનકોશ, જે સદીઓ સુધી પ્રમાણભૂત સંદર્ભ રહ્યો હતો. આ ઉપરાંત નોંધપાત્ર કામોમાં [[અશરાઇટસ]], [[અલ તાબરી]], [[અલ મસુદી]]ના [[સનાતન ઇતિહાસ]] (અથવા સમાજશાસ્ત્ર), [[તાબરી]]ના [[પયગંબરો અને રાજાઓનો ઇતિહાસ]], [[આઇબીએન રુસ્તાહ]], [[અલ-અથીર]] અને [[આઇબીએન કાલ્દુમ]], કે જેમના [[મુકદિમ્માહ]]માં લેખિત દસ્તાવેજોમાં વિશ્વાસ વિશે ચેતવણીનો સમાવેશ થાય છે, જે આજે પણ સંપૂર્ણપણે લાગુ પડે છે. આ વિદ્વાનો સંશોધન અને સંપાદનની પદ્ધતિઓ પર ભારે માત્રામાં પોતાનો પ્રભાવ ધરાવતા હતા, જેમાં થોડો ભાગ [[ઇસનાડ]]ની ઇસ્લામિક પદ્ધતિ પર હતો, જે લેખિત દસ્તાવેજ, સ્ત્રોતોની તપાસ અને સંશયાત્મક પૂછપરછની વફાદારી પર ભાર મૂકતો હતો.
લેટિન અને ગ્રીકના મૂળ શબ્દો સાચવી રાખવામાં આવ્યા હતા, નહીં તો તે કદાચ ખોવાઇ ગયા હોત, તેણે સ્વભાવિક માન્યતાની જાણકારી અને પદ્ધતિઓ શોધી કાઢવા માટે સહાય કરી હોત, જે કદાચ [[પુનરુજ્જીવન]] દરમિયાન પુનઃસજીવન થયું હોત.
=== ચીન ===
ચીનમાં ''[[ગીતના ચાર મહાન પુસ્તકો]]'' માં મોટી માત્રામાં જ્ઞાનકોશીય કામ છે, જે પૂર્વ ''[[સોંગ ડાયનેસ્ટી]]'' (1960-1279) દરમિયાન 11મી સદી દ્વારા એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા, જે તે સમયમાં મોટા પ્રમાણમાં સ્વભાવિક રીતે જ હાથ ધરાયું હતું. ચારમાંનો છેલ્લો જ્ઞાનકોશ, ''[[પ્રાઇમ ટોરટોઇઝ ઓફ ધ રેકોર્ડ બ્યૂરો]]'' ની 1000 લેખિત ગ્રંથોમાં કિંમત 9.4 મિલિયન [[ચાઇનીઝ અક્ષરો]] હતી. સમગ્ર ચાઇનીઝ ઇતિહાસમાં ઘણા મહાન જ્ઞાનકોશકારો હતા, જેમાં વૈજ્ઞાનિક અને મુત્સદી [[શેન કુઓ]] (1031-1095) સાથે તેમના 1088 પાનાના [[ડ્રીમ પૂલ નિબંધો]], મુત્સદી, શોધક અને જમીન નિષ્ણાત [[વાંગ ઝ્હેન]] (1290-1333 સુધી સક્રિય) સાથે તેમના 1313 પાનાના ''નોન્ગ શુ'' અને [[સોંગ યીંગક્ઝીંગ]] (1587-1666)ના લેખિત ''તિયાંગગોંગ કાઇવુ'' , બાદમાં જેને બ્રિટીશ ઇતિહાસકાર [[જોસેફ નિધમ]] દ્વારા "[[ડીડરોટ ઓફ ચાઇના]]" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા તેમનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="needham volume 5 part 7 102">નિધમ, ગ્રંથ 5, ભાગ 7, 102.</ref>
[[મિંગ વંશ]]નો [[ચાઇનીઝ રાજા]] [[યોંગલે]] [[યોંગલ જ્ઞાનકોશ]]ના એકત્રીકરણનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું, જે ઇતિહાસમાં અનેક મોટા જ્ઞાનકોશોમાંનો એક હતો, જે 1408માં પૂરો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં 11,000 જેટલા હસ્તલિખિત ગ્રંથોમાં 370 મિલિયનથી વધુ ચાઇનીઝ અક્ષરોનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાંથી આજે ફક્ત 400 જેટલા જ ઉપ્લબ્ધ છે. તેના પછીના વંશજ, રાજા [[ક્વિંગ વંશ]]ના [[ક્વિયાનલોંગે]] પોતે 4 વિભાગમાં 4.7 મિલિયન પાનાઓના ગ્રંથાલયના ભાગ તરીકે 40,000 કવિતાઓની રચના કરી હતી, જેમાં હજ્જારો નિબંધો જેને [[સિકુ ક્વાન્શુ]] તરીકે કહેવાતા હતા, તેનો સમાવેશ થતો હતો, જે સંભવતઃ વિશ્વમાં સૌથી મોટું પુસ્તક એકત્રીકરણ છે. આ જાણકારી ''પવિત્ર દરિયામાં મોજાઓ જોતા'' થી દરેક જાણકારી માટે પશ્ચિમી શૈલીના શીર્ષક માટે તેમના શીર્ષકની તુલના કરવાનું સુચનાત્મક છે. ચાઇનીઝ જ્ઞાનકોશો અને તેમના પોતાના મૂળના સ્વતંત્ર કામ એમ બંને તરીકે જ્ઞાનકોશીય કામ નવમી સદી સીઇથી જાપાનમાં અસ્તિત્વમાં હોવા માટે જાણીતા છે.
આ તમામ કામો હાથથી લખાયા હતા અને તેથી જ્ઞાની વાચકો અથવા મઠના શીખતા વ્યક્તિઓ સિવાય જવલ્લેજ ઉપ્લબ્ધ છે :તે ખર્ચાળ હતા અને સામાન્ય રીતે તેનો જે ઉપયોગ કરતા હતા તેના બદલે જાણકારીમાં વધારો કરનારાઓ માટે સમાન્ય રીતે લખાઇ હતી.<ref name="dotma"/>
=== 17મી–19મી સદીઓ ===
[[ચિત્ર:Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg|thumb|જ્ઞાનકોશ, 1773]]
સામાન્ય હેતુના આધુનિક ખ્યાલોનો પ્રારંભે બહોળા પ્રમાણમાં 18મી સદીના [[જ્ઞાનકોશકારો]]માં પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશો વહેંચ્યા હતા. જોકે, [[ચેમ્બર્સ]]નો ''[[સાયક્લોપીડીયા, અથવા કલા અને વિજ્ઞાનનો સનાતન શબ્દકોશ]]'' (1728), અને ડીડરોટ અને ડી'અલએમ્બર્ટનો ''[[જ્ઞાનકોશ]]'' (1751થી આગળ), તેમજ ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટીનીકા]]'' અને ''[[વાતચીત-લેક્સિકોન]]'' , જેને આજે આપણે ઓળખી કાઢ્યું છે, તેવા સ્વરૂપનો ખ્યાલ મેળવનારામાં પ્રથમ હતા, જેમાં વ્યાપક વિષય અવકાશ, ઊંડાણમાં ચર્ચિત અને ઉપયોગ કરી શકાય, તેવી વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ છે. એ નોંધવું સારુ ગણાશે કે ચેમ્બર્સે 1728માં સંભવતઃ અગાઉના જોહ્ન હેરિસની અગ્ર 1704ની ''[[લેક્સિકોન ટેકનિકમ]]'' ને અને બાદમાં આવૃત્તિઓને (જુઓ નીચે) અનુસરતા હતા; આવું તેના શીર્ષક અને "કલા અને વિજ્ઞાનનો સનાતન અંગ્રેજી શબ્દકોશ: જે ફક્ત આર્ટની શરતો જ સમજાવતો નથી પરંતુ કલા પણ સમજાવે છે" સૂચિને કારણે છે.
[[ફ્રેન્ચ પુનરુજ્જીવન]]નું વધુ પડતું જ્ઞાનકોશીકરણ માનવોને જાણીતી દરેક હકીકતને નહીં સમાવવાની પદ્ધતિ પર આધારિત હતું, પરંતુ તેજ જાણકારી જે જરૂરી હતી, જ્યાં જરૂરિયાતો બહોળા પ્રમાણમાં વિવિધ માપદંડોને આધારે નક્કી થતી હતી, જે વિવિધ કદના કામોમાં મોટે ભાગે પરિણમતી હતી. [[બેરોલ્ડે ડિ વર્વિલે]]એ ઉદાહરણ તરીકે ''લેસ કોગ્નોઇઝન્સ નેસેસરીઝ'' શીર્ષકવાળી [[હેક્ઝામેરેલ કવિતા]]માં પોતાના જ્ઞાનકોશીય કામોમાં પાયો નાખ્યો હતો. ઘણી વખત માપદંડો પણ નૈતિક પાયાઓ ધરાવતા હતા, જેમ કે [[પિયર ડિ લા પ્રિમૌદયે]]ના ''એલ'એકેડમિક ફ્રાન્સેઇઝ'' અને [[ગ્યુઇલૌમ ટેલિન]]'ના ''બ્રેફ સોમેર દેસ સેપ્ટ વર્ચુસ એન્ડ સી'' .. જ્ઞાનકોશકારોએ આ માર્ગે વિવિધ મુશ્કેલીઓ દૂર કરી હતી, જેમાં બિનજરૂરી બિનજરૂરી વિગતોને કેવી રીતે દૂર કરવી, જેણે માળખાને અટકાવ્યું હતુ તેવી જાણકારી કેવી રીતે ઊભી કરવી (ઘણી વખત સમાવિષ્ટ કરી શકાય કેવી ઓછી માત્રાની સામગ્રીના સરળ પરિણામ તરીકે) અને નવી જ શોધાયેલી જાણકારીના આંતર પ્રવાહ સાથે કેવી રીતે સુમેળ સાધવો અને તેની અગાઉના માળખા પર થયેલી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite book|title=The Palace of Secrets: Beroalde de Verville and Renaissance Conceptions of Knowledge|author=Neil Kenny|pages=12–13|date=1991|publisher=Oxford University Press|isbn=0198158629}}</ref>
શબ્દ જ્ઞાનકોશ 15મી સદીના માનવવાદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવ્યો હતો, જેમણે [[ફ્લિની]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]]ની વાંચન સામગ્રીની નકલોનું ખોટું વાંચન કર્યું હતું અને એક શબ્દમાં બે ગ્રીક શબ્દો "''એન્કીલિયોસ પાયેડિયા'' " ભેગા કર્યા હતા.
અંગ્રેજ વૈદ અને તત્ત્વજ્ઞાની સર [[થોમસ બ્રાઉને]] 1646ના પ્રારંભમાં વાચકો પ્રતિની પ્રસ્તાવનામાં તેમની ''[[સ્યુડોક્સીયા એપિડેમિકા]]'' અથવા ''ખરાબ ભૂલો'' દર્શાવવા, શબ્દ ''એસાયક્લોપીડીયા'' વાપર્યો હતો, તેમના પાના પર સામાન્ય ભૂલો માટે અસંખ્ય રદિયાઓ આપવામાં આવ્યા હતા. બ્રાઉને પુનરૂજ્જીવનની ચોક્કસ સમય વાળી રૂપરેખાના આધારે પોતાના જ્ઞાનકોશની રચના કરી હતી, બહુ ચર્ચીત 'રચનાની માત્રા', કે જે ખનિજ, શાકભાજી, પ્રાણી, માનવી, ઉપગ્રહ અને વિશ્વશાસ્ત્રની દુનિયા દ્વારા ઉતરચડવાળી સીડીમાં ઉપર જાય છે. બ્રાઉનની સંક્ષિપ્તી પાંચ કરતા ઓછી આવૃત્તિની થઇ ન હતી, દરેકમાં સુધારો અને વધારો કરાયો હતો, છેલ્લી આવૃત્તિ 1672માં આવી હતી. ભાષાંતર થયેથી 17મી સદીના અંતમાં અને 18મી સદીના પ્રારંભ સુધી''સ્યુડોડોક્સીયા એપિડેમિકા'' એ પોતાની જાતને ઘણા શિક્ષિત યુરોપિઅન વાચકોની પુસ્તકની અભેરાઇએ જોઇ હતી, ઘણા વર્ષો સુધી તેને ફ્રેન્ચ અને ડચ, તેમજ ફ્રેંચમાં [[ડચ]] અને જર્મન ભાષા તેમજ [[લેટિન]] સાથે સુસંગત નહી હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.
[[ચિત્ર:1708-harris-ttlpg.jpg|left|thumb|હેરિસની લેક્સિકોન ટેકનીકમ, 2જી આવૃત્તિ, 1708નું શીર્ષક પાનું]]
[[જોહ્ન હેરિસ]]ને તેમની અંગ્રેજી ''લેક્સિકોન ટેકનીકમઃ અથવા આર્ટ અને વિજ્ઞાનનો સનાતન અંગ્રેજી શબ્દકોશઃ જે ફક્ત કલાના નિયમો જ સમજાવતો ન હતો પરંતુ કલા પણ શિખવાડતો હતો'' -તેના પૂરા શીર્ષક આપવા માટે, તેની સાથે 1704માં હવે જાણીતા મૂળાક્ષરોના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવા માટે ઘણી વાર યશ આપવામાં આવતો હતો. મૂળાક્ષરોની રીતે ગોઠવાયેલી, તેની સૂચિ ખરેખર કલા અને વિજ્ઞાનમાં વપરાયેલા નિયમોની ફક્ત સમજણ આપે છે તેવું નથી, પરંતુ કલા અને વિજ્ઞાનની પણ સમજણ આપે છે. [[સર આઇઝેક ન્યૂટને]] 1710ના બીજા ગ્રંથમાં રસાયણશાસ્ત્ર પર પ્રકાશિત થયેલા ફક્ત એક કાર્યમાં ફાળો આપ્યો હતો. તેમણે વિજ્ઞાન પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું - અને વ્યાપકપણે શબ્દ 'વિજ્ઞાન' પર 18મી સદીની સમજણ પર અનુસરણ કર્યું હતું, તેની સૂચિમાં આજે જેને આપણે વિજ્ઞાન અથવા ટેક્નોલોજી કહીએ છીએ તે ઉપરાંતનો સમાવેશ કરાયો હતો અને તેમાં માનવજાતિ અને લલિત કલા સુધીના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે, ઉદાહરણ તરીકે કાયદો, વાણિજ્ય, સંગીત અને હેરલ્ડના વિષયો. 1200 પાનાઓ સુધીના તેના અવકાશને જ્ઞાનકોશીય શબ્દકોશ કરતા વધુ એક સાચો જ્ઞાનકોશ માની શકાય. હેરિસે તેમની જાતે તેને એક શબ્દકોશ ગણ્યો હતો; આ કામ કોઇ પણ ભાષામાં સૌપ્રથમ તકનીકી શબ્દકોશમાંનું એક હતું. {{Citation needed|date=July 2009}}
[[એફ્રેઇમ ચેમ્બર્સે]] તેનો ''[[સાયક્લોપીડીયા]]'' 1728માં પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમાં વિષયોના વ્યાપક અવકાશનો સમાવેશ કરાયો હતો, મૂળાક્ષરને લગતી ગોઠવણીનો ઉપયોગ કરાયો હતો, વિવિધ ફાળો આપનારાઓ પર વિશ્વાસ મૂકાયો હતો અને લેખની અંદર અન્ય વિભાગોમાં આડા અવળા સંદર્ભોની શોધનો સમાવેશ કરાયો હતો. ચેમ્બર્સને આ બે ગ્રંથ કામ માટે આધુનિક જ્ઞાનકોશના પિતા તરીકે ગણવામાં આવે છે.
ચેમ્બરના કામના ફ્રેન્ચ ભાષાંતરે ''[[એનસાયક્લોપીડી]]'' ની પ્રેરણા આપી હતી, જે કદાચ સૌથી વિખ્યાત અગાઉનો જ્ઞાનકોશ હતો, જે તેના અવકાશ, કેટલાક યોગદાનોની ગુણવત્તા અને તેની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક અસરો કે જે [[ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ]]માં પરિણમી હતી. ''એનસાયક્લોપીડી'' નું સંપાદન [[જિયાન લે રોન્ડ ડિ'આલેમબર્ટ]] અને [[ડેનિસ ડીડરોટ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને લેખોના 17 ગ્રંથો પ્રકાશિત થયા હતા, જે 1751થી 1765માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને વર્ણનોના 11 ગ્રંથો 1762થી 1772 દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. વધારાની સામગ્રીના પાંચ ગ્રંથો અને બે ગ્રંથની અનુક્રમણિકાનું નિરીક્ષણ અન્ય બે સંપાદકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જે 1776થી 1780માં [[ચાર્લ્સ જોસેફ પેન્કૂક]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
''એનસાયક્લોપીડી'' [[ફ્રેન્ચ બોધ]]નો સાર રજૂ કરે છે.<ref>{{cite book
| last = Himmelfarb
| first = Gertrude
| title = The Roads to Modernity: The British, French, and American Enlightenments
| url = https://archive.org/details/isbn_1400042364_0
| publisher = Alfred A. Knopf
| date = 2004
| isbn = 9781400042364}}</ref> તેનું પ્રોસ્પેક્ટસ મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક દર્શાવે છે: ''એનસાયક્લોપીડી'' "માનવ જાણકારીનો ક્રમ અને આંતરિક સંબંધ"નું પદ્ધતિસરનું પૃથ્થકરણ હોવું જોઇએ.<ref>જિયાન લે રોન્ડ ડી'આલેમબર્ટ,''ડેનિસ ડીડરોટના ધી એનસાયક્લોપીડીયાઃ સિલેક્શન્સ'' , ઇડી અને ટ્રાન્સમાં "પ્રિલીમનરી ડિસકોર્સ," સ્ટીફન જે. જેન્ડઝીયર (1967), હિલ્મેફાર્બ 2004</ref> ડીડરોટે તેમના [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''એનસાયક્લોપીડી'' સમાન નામવાળા લેખમાં]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, આગળ ધપે છે: "હાલમાં પૃથ્વી પર વેરવિખેર પડેલી છે તે તમામ જાણકારીને એકત્ર કરવા માટે, આપણે જેમની સાથે રહીએ છીએ તે લોકોમાં તેનું સામાન્ય માળખું જાણીતુ બનાવવા માટે અને આપણા પછી જે લોકો આવવવા છે તેમના સુધી વહન કરવા માટે," માણસને ફક્ત વધુ ડાહ્યો બનાવવા માટે જ નહી પરંતુ "વધુ શુદ્ધ અને વધુ આનંદિત કરવાનો છે."<ref>ડેનિસ ડીડરોટ, ''રામેયુનો ભત્રીજો અને અન્ય કામો,'' ટ્રાન્સ અને ઇડી. જેક બાર્ઝુન અન રાલ્ફ એચ. બોવેન (1956), હિમેલફાર્બ 2004માં ટાંકવામાં આવેલ</ref>
તેમણે જે જાણકારીના મોડેલનું સર્જન કર્યું હતું તેમાં સમાવિષ્ઠ સમસ્યાઓનું ભાન થતા, ડીડરોટનો ''એનસાયક્લોપીડી'' લખવામાં તેમની પોતાની સફળતા અત્યાનંદથી દૂર હતી. ડીડરોટે જ્ઞાનકોશના ભાગોના સરવાળા કરતા વધુ સંપૂર્ણ જ્ઞાનકોશની આશા સેવી હતી. તેમના પોતાના જ્ઞાનકોશ પરના લેખમાં ડીડરોટે એમ પણ લખ્યું હતું કે, "વિજ્ઞાન અને કલાનો વિશ્લેષક શબ્દકોશ તેમના તત્વોના પદ્ધતિસરના મિશ્રણ કરતા વધુ કંઇજ નથી, હું છતાં કહીશ કે સારા તત્વોનું મિશ્રણ કરવું કોના માટે સારું છે." ડીડરોટે ઉત્તમ જ્ઞાનકોશને જોડાણોની અનુક્રમણિકા તરીકે જોયો હતો. તેમને પ્રતીતી થઇ હતી કે તમામ જાણકારી એક કામ પર લાદી દેવી ન જોઇએ, પરંતુ તેમણે એવી આશા સેવી હતી કે વિષયો વચ્ચે સંબંધ હોવો જોઇએ.
''એનસાયક્લોપીડી'' એ બાદમાં પ્રસંશાપાત્ર એવા ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]]ને પ્રેરણા આપી હતી,'' જેનું સ્કોટલેન્ડમાં મર્યાદિત પ્રારંભ થયો હતો: પ્રથમ આવૃત્તિ 1768 અને 1771ની મધ્યમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ફક્ત ત્રણ ઉતાવળે તૈયાર કરવામાં આવેલા ગ્રંથો હતા- જેમ કે A–B, C–L, અને M–Z – જેમાં કુલ 2,391 પાનાઓ હતા. 1797માં, જ્યારે ત્રીજી આવૃત્તિ પૂર્ણ કરવામાં આવી ત્યારે, તેને વિષયોની પૂર્ણ શ્રેણી પર ભાર મૂકીને 18 ગ્રંથો સુધી વિસ્તારવામાં આવી હતી, જેમાં વિવિધ સત્તાવાળાઓ દ્વારા તેમના વિષયો પર લેખોનું યોગદાન આપવામાં આવ્યું હતું.
[[જર્મન ભાષા]] ''[[કન્વર્સેશન-લેક્સીકોન]]'' [[લેઇપીઝીગ]] ખાતે 1796થી 1808માં 6 ગ્રંથોમાં પ્રકાશિત કરાઇ હતી. વ્યાપકતાના પ્રયત્ન સ્વરૂપે 18મી સદીના અન્ય જ્ઞાનકોશોને સમાંતરીત કરતા તેનું ક્ષત્ર અગાઉના પ્રકાશનો કરતા વિસ્તરિત બન્યુ હતું. જોકે તેનો ઉપયોગ વિદ્વાનો દ્વારા થશે તેવો ઇરાદા રખાયો ન હતો, પરંતુ સંશોધનો અને શોધના વિસ્તરિત માહિતી વિના સરળ અને લોકપ્રિય સ્વરૂપમાં આપવાનો હતો. આ સ્વરૂપ ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]]'' ની વિરુદ્ધનું છે, જેને બ્રિટન, અમેરિકા, ફ્રાન્સ, સ્પેઇન, ઇટાલી અને અન્ય દેશોમાં 19મી સદીમાં પાછળથી જ્ઞાનકોશકારો દ્વારા મર્યાદિત બનાવવામાં આવ્યો હતો. 18મી સદીના અંતના અને 19મી સદીનો પ્રારંભના પ્રભાવશાળી જ્ઞાનકોશકારો માટે ''કન્વર્સેશન-લેક્સીકોન'' સંભવતઃ આજના જ્ઞાનકોશ જેવા જ સમાન સ્વરૂપ વાળો હતો.
[[ચિત્ર:eclairage.jpg|thumb|right|250px|મૌરિસ ડેસર્ટેન દ્વારા નૌવિયુ લારૌસ ઇલુસ્ટ્રે (ફ્રાન્સ, 1898-1907) માટે કોતરવામાં આવેલ ખાસ વિશિષ્ટ પ્રકારનો જ્ઞાનકોશ]]
19મી સદીના પ્રારંભના વર્ષોએ યુનાઇટેડ કિંગડમ (ઇંગ્લેન્ડ), યુરોપ અને અમેરિકામાં પણ જ્ઞાનકોશોનું અવિરત પ્રકાશન જોવા મળ્યું હતું. ઇંગ્લેન્ડમાં ''[[રીસનો સાયક્લોપીડીયા]]'' (1802–1819)તે સમયની ઔદ્યોગિક અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ વિશેની મોટી માત્રામાં માહિતી ધરાવે છે. આ પ્રકાશનોનું લક્ષણ એ છે કે તેની પર [[વિલ્સન લૌરી]] જેવા તક્ષણકારે આર્ટ વર્ક દ્વારા ઉચ્ચ કક્ષાનું ચિત્રણ કર્યું છે, જે [[જોહ્ન ફારે, જુનિ.]] જેવા સ્પેશિયાલિસ્ટ ડ્રાફ્ટસમેન દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. [[સ્કોટ્ટીશ એનલાઇટમેન્ટ]]ના પરિણામ સ્વરૂપે યુનાઇટેડ કિંગડમના બાકીના ભાગમાં ઉચ્ચ કક્ષાના શિક્ષણ માટે જ્ઞાનકોશો પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.
17 ગ્રંથો વાળો ''[[ગ્રાન્ડ ડિક્શનેઇર યુનિવર્સલ ડુ એક્સઆઇએક્સઇ સેઇકલ]]'' અને તેના વધારાઓ ફ્રાન્સમાં 1866થી 1890માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.
''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' આખી સદીમાં વિવિધ આવૃત્તિઓમાં દેખાયા હતા અને [[સોસાયટી ફોર ધ ડિફ્યુઝન ઓફ યૂઝફુલ નોલેજ]]ના નેતૃત્ત્વ હેઠળના [[લોકપ્રિય શિક્ષણ]] અને [[મિકેનિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટસ]]ની વૃદ્ધિ ''[[પેન્ની સાયક્લોપીડીયા]]'' માં પરિણમી હતી કેમ કે તેના શીર્ષકો સુચવતા હતા કે [[અખબાર]]ની જેમ પ્રત્યેક પેન્ની દીઠ સાપ્તાહિક ક્રમાંકોમાં જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
20મી સદીના પ્રારંભમાં ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' તેની 11મી આવૃત્તિ સુધી પહોંચી ગયું હતું અને ઓછા ખર્ચાળ જ્ઞાનકોશો જેમ કે ''[[હાર્મસવર્થનો એનસાયક્લોપીડીયા]]'' અને ''[[એવરીમેનનો એનસાયક્લોપીડીયા]]'' સર્વસામાન્ય હતા.
=== 20મી સદી ===
[[ચિત્ર:EncycBrit1913.jpg|thumb|right|એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા માટે 1913 વિજ્ઞાપન, સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા સમકાલીન અંગ્રેજી જ્ઞાનકોશમાંનો એક.]]
[[ચિત્ર:Wikipedia-logo.png|thumb|right|અનેક પ્રથમ "ઉપભોક્તા ઉપાર્જિત સૂચિ" જ્ઞાનકોશમાંનો એક વિકીપિડીયા.]]
લોકપ્રિય અને પોસાઇ શકે તેવા જ્ઞાનકોશો જેમ કે [[હાર્મસવર્થનો યુનિવર્સલ જ્ઞાનકોશ]] અને [[બાળકોનો જ્ઞાનકોશ]] 1920ના પ્રારંભમાં દેખાયા હતા.
અમેરિકામાં, 1950 અને 1960માં વિવિધ મોટા લોકપ્રિય જ્ઞાનકોશો દેખાયા હતા, જે ઘણી વાર હપ્તા યોજનાઓમાં વેચાતા હતા. આમાંથી સૌથી વધુ લોકપ્રિય ''[[વર્લ્ડ બુક]]'' અને ''[[ફુંક એન્ડ વાગ્નાલ્સ]]'' હતા.
20મી સદીના બીજા તબક્કામાં વિવિધ જ્ઞાનકોશોનું પ્રકાશન જોવામાં આવ્યું હતું, જે ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં અગત્યના વિષયોની નકલ કરવામાં નોંધપાત્ર હતા, ઘણી વખત તેમાં નોંધપાત્ર સંશોધકો દ્વારા લખાયેલા નવા કામોનો પણ સમાવેશ કરાતો હતો. આ પ્રકારના જ્ઞાનકોશોમાં ''ધી એનસાયક્લોપીડીયા ઓફ ફિલોસોફી'' (પ્રથમ 1967માં પ્રકાશિત થઇ હતી અને હાલમાં તેની બીજી આવૃત્તિ છે), અને ''અર્થતંત્ર શ્રેણીમાં એલ્સવેઇરની હેન્ડબુક'' <ref>[http://www.elsevier.com/wps/find/S04.cws_home/books ઇકોનોમિક્સ અને ફાયનાન્સ - એલ્સવિયર]</ref>. ખાસ કરીને સંકુચિત વિષય જેમ કે [[બાયોએથિક્સ]] અને [[આફ્રિકન અમેરિકન ઇતિહાસ]] સહિતના જો દરેક [[શૈક્ષણિક પ્રવાહો]]નો સમાવેશ ન કરે તો પણ કદમાં એક ગ્રંથ ધરાવતા જ્ઞાનકોશો મોટે ભાગે અસ્તિત્વમાં રહે છે.
20મી સદીના અંત સુધીમાં જ્ઞાનકોશોને પર્સનલ કોમ્પ્યુટર્સમાં ઉપયોગમાં લેવા માટે [[સીડી-રોમ]]માં પ્રકાશિત કરવામાં આવતા હતા. [[માઇક્રોસોફ્ટ]]નું ''[[એનકાર્ટા]]'' સીમાચિહ્ન ઉદાહરણ હતું, કેમ કે તેનું પ્રિન્ટ વર્ઝન નથી, જોકે માઇક્રોસોફ્ટના જ્ઞાનકોશનું પ્રિન્ટેડ વર્ઝન અસ્તિત્વમાં છે. લેખોની સાથે વિડિઓ અને ઑડિઓ ફાઇલો તેમજ અસંખ્ય ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી છાપ જોડવામાં આવી હતી. સમાન પ્રકારના જ્ઞાનકોશોને [[ઓનલાઇન]] પ્રકાશિત કરવામાં આવી રહ્યા છે અને લવાજમ દ્વારા ઉપ્લબ્ધ કરાવાય છે. એનકાર્ટા જાપાન સિવાયની ''એનકાર્ટા'' ની તમામ આવૃત્તિઓ 31 ઓક્ટોબર 2009ના રોજથી પાછી ખેંચવામાં આવી છે.<ref>[http://encarta.msn.com/guide_page_FAQ/FAQ.html અગત્યની નોટીસ: એમએસએન એનકાર્ટા અહીં રોકી દેવાશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027213618/http://encarta.msn.com/guide_page_FAQ/FAQ.html |date=2009-10-27 }}(એમએસએન એનકાર્ટા). 2009-10-31.</ref> એનકાર્ટા જાપાન 31 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ પાછી ખેંચવામાં આવશે.
પરંપરાગત જ્ઞાનકોશો અસંખ્ય કામે રાખેલા પાઠ્ય લેખકો દ્વારા લખવામાં આવે છે, આ લોકો સામાન્ય રીતે [[શૈક્ષણિક પદવી]] ધરાવતા હોય છે અને [[માલિકીહક્ક]] તૃષ્ટી ધરાવતા હોય છે.
જ્ઞાનકોશો પ્રાથમિક રીતે અગાઉ શું થયું તેની પેટાપેદાશ છે અને ખાસ કરીને 19મી સદીમાં [[કોપીરાઇટનું ઉલ્લંઘન]] જ્ઞાનકોશ સંપાદકોમાં સર્વસમાન્ય થઇ ગયું હતું. જોકે, આધુનિક જ્ઞાનકોશો તેમની પહેલા આવી ગયેલાઓનું ફક્ત મોટું સંક્ષિપ્તીકરણ નથી. આધુનિક વિષયો માટે જગ્યા કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ડિજીટલ જ્ઞાનકોશોની ઘટના પહેલા ઇતિહાસની કિંમતી સામગ્રીના ઉપયોગ દૂર કરાયો છે. વધુમાં, ખાસ પેઢીના મંતવ્યો અને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ તે સમયના જ્ઞાનકોશીય લખાણમાં જોઇ શકાય છે. આ કારણોસર, જૂના જ્ઞાનકોશો ખાસ કરીને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં અસંખ્ય ફેરફારો માટે ઐતિહાસિક માહિતી માટે ઉપયોગી સ્ત્રોત છે.<ref>કોબાસા, પાઉલ એ. "જ્ઞાનકોશ." વર્લ્ડ બુક ઓનલાઇન રેફરન્સ સેન્ટર. 2008). [પ્રવેશનું સ્થળ.] 13 જાન્યુ.. 2008 <http://www.worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb&tu=%2Fwb%2FArticle%3Fid%3Dar180800 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230909050329/https://www.worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb&tu=%2Fwb%2FArticle%3Fid%3Dar180800 |date=2023-09-09 }}></ref>
2007 અનુસાર જેના [[કોપીરાઇટ પૂરા થઇ ગયા છે]] તેવા જ્ઞાનકોશો જેમ કે બ્રિટાનીકાની 1911ની આવૃત્તિ પણ ફક્ત [[વિના મૂલ્યે સંદર્ભ]] અંગ્રેજી જ્ઞાનકોશ છે જે પ્રિન્ટ સ્વરૂપમાં પ્રકાશિત કરાયા હતા. જોકે, [[ગ્રેટ સોવિયેત એનસાયક્લોપીડીયા]] જેવા પુસ્તકો કે જેનું સર્જન જાહેર ક્ષેત્રમાં કરાયું હતું, તે અન્ય ભાષાઓમાં વિના મૂલ્યે સંદર્ભ તરીકે અસ્તિત્વમાં છે.
==== વિના મૂલ્યવાળા જ્ઞાનકોશ ====
વિના મૂલ્યે જ્ઞાનકોશનો વિચાર [[ઇન્ટરપેડીયા]]ની [[યૂઝનેટ]] પર 1993માં દરખાસ્ત સાથે થયો હતો, જેણે ઇન્ટરનેટ આધારિત [[ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશ]] તૈયાર કર્યો હતો, જેમાં કોઇ પણ પોતાની માહિતી નાખી શકતા હતા અને તેમાં મુક્તપણે પ્રવેશી શકાતું હતું.
આ પ્રવાહમાં પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટોમાં [[Everything2]] અને [[ઓપન સાઇટ]]નો સમાવેશ થાય છે.
1999માં, [[રિચાર્ડ સ્ટોલમેને]] [[જીએનયુપેડીયા]] ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશની દરખાસ્ત કરી હતી, જે [[જીએનયુ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ]] જેવો હતો, અને તે "જિનેરિક" સ્ત્રોત હતો. આ વિચાર ઇન્ટરપેડીયા જેવો જ હતો, પરંતુ વધુ પડતો સ્ટોલમેનના [[જીએનયુ]] માન્યતા સાથે લાગે વળગતો હતો.
તે [[નુપીડીયા]] અને બાદમાં [[વિકીપિડીયા]] સુધી ન હતો, જે સ્થિર જ્ઞાનકોશ પ્રોજેક્ટ હતો અને ઇન્ટરનેટ પર સ્થાપિત થવા સમર્થ હતો.
અંગ્રેજી વિકીપિડીયા 300,000 લેખો સાથે 2004માં વિશ્વનો સૌથી મોટો જ્ઞાનકોશ તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો<ref>[http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ "વિકીપિડીયાના 300,000 લેખો આપે છે, જે તેને વિશ્વનો સૌથી મોટો જ્ઞાનકોશ બનાવે છે"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210350/http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ |date=2007-09-27 }}, ''લિન્ક્સ સમીક્ષાઓ'' , 2004 જુલાઇ 7.</ref> અને 2005ના અંત સુધીમાં વિકીપિડીયાએ 80થી વધુ ભાષાઓમાં [[કોપીલેફ્ટ]] [[જીએનયુ ફ્રી ડોક્યુમેન્ટેશન લાઇસન્સ]] હેઠળ બે મિલિયનથી વધુ લેખો ઉત્પન્ન કર્યા હતા. ઓગસ્ટ 2009માં વિકીપિડીયામાં અંગ્રેજીમાં 3 મિલિયનથી વધુ લેખો હતા અને 10 મિલીયનથી વધુ 250 ભાષાઓમાં મિશ્રીત લેખો હતા. 2003થી, અન્ય વિના મૂલ્યના જ્ઞાનકોશો જેમ કે [[સિટીઝેન્ડીયમ]] અને [[નોલ]] દેખાયા હતા.
=== 21મી સદી ===
જ્ઞાનકોશનું સ્તરવાળું માળખું અને વિકસતી પ્રકૃતિ ખાસ કરીને [[ડિસ્ક]]-આધારિત અથવા ઓન લાઇન [[કોમ્પ્યુટર]] [[સ્વરૂપ]]માં સ્વીકાર્ય છે, અને દરેક મોટા પ્રિન્ટેડ અસંખ્ય વિષય વાળા જ્ઞાનકોશો 20મી સદીના અંત સુધીમાં આ પ્રકારની ડિલીવરી પદ્ધતિ તરફ વળી ગયા હતા. ડિસ્ક આધારિત , ખાસ કરીને [[ડીવીડી-રોમ]] અથવા [[સીડી-રોમ]] સ્વરૂપ, પ્રકાશનોને સસ્તી રીતે ઉત્પન્ન કરવાનો અને સરળતાથી ફેરવી શકાય તેનો ફાયદો છે. વધુમાં, તેઓ [[મિડીયા]]નો સમાવેશ કરી શકે છે, જે પ્રિન્ટેડ સ્વરૂપમાં સંગ્રહ કરવા અશક્ય છે, જેમ કે [[એનિમેશન]], [[ઑડિઓ]] અને [[વિડીયો]]. કલ્પનાત્મક સંબંધિત ચીજો વચ્ચે [[હાયપરલિંકીંગ]]નો પણ નોધપાત્ર ફાયદો છે, જોકે ડીડરોટનો જ્ઞાનકોશમાં આડાઅવળા સંદર્ભો હતા. ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશો વિશિષ્ટતા ધરાવતા હોવાનો લાભ આપે છે: પછીના સ્થિર સ્વરૂપની રજૂઆતની રાહ જોયા વિના નવી માહિતી મોટેભાગે તરત જ રજૂ કરી શકાય છે, જેમ કે ડિસ્ક સાથે અથવા પેપર આધારિત પ્રકાશન. અસંખ્ય પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશોએ પરંપરાગત રીતે આવૃત્તિઓ વચ્ચેની ઘટનાઓને આવરી લેવા માટે તેમજ અત્યાધુનિક માહિતી રાખવાની સમસ્યા સામે થોડા ઉકેલ તરીકે વાર્ષિક વધારાના ગ્રંથો (("યરબુક્સ") પ્રકાશિત કર્યા હતા, પરંતુ તેમાં વાચકને મુખ્ય ગ્રંથો અને વધારાના ગ્રંથો ચકાસવાની જરૂર પડે છે. કેટલાક ડિસ્ક આધારિત જ્ઞાનકોશો ઓનલાઇન સુધારવા માટે લવાજમ આધારિત પ્રવેશ ઓફર કરે છે, જે ત્યાર બાદ સંદર્ભ સાથે સંકલિત થઇ જાય છે જે વપરાશકર્તાની હાર્ડ ડિસ્ક પર પહેલેથી જ હોય છે, જે પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશમાં શક્ય હોતુ નથી.
પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશમાં માહિતીને સ્તરવાળા માળખાની આવશ્યક રીતે જરૂર પડે છે. પરંપરાગત રીતે, પદ્ધતિને એટલા માટે લાગુ પાડવામાં આવી છે કે જેથી માહિતી લેખના શીર્ષક મારફતે મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં રજૂ કરી શકાય. જોકે ડાયનામિક ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપોના આગમનથી અગાઉથી નિશ્ચિત માળખાને લાદવાની આવશ્યકતા ઓછું જરૂરી બની ગઇ છે. આમ છતા પણ, મોટા ભાગના ઇલેક્ટ્રોનિક જ્ઞાનકોશો હજુ પણ લેખો જેમ કે વિષયો, વિસ્તાર અથવા મૂળાક્ષર અનુસાર માટે વ્યાપક સંસ્થાકિય વ્યૂહરચનાઓ ઓફર કરે છે.
સીડી-રોમ અને ઇન્ટરનેટ આધારિત જ્ઞાનકોશો પણ પ્રિન્ટેડ વર્ઝનની તુલનામાં શોધવાની મોટી ક્ષમતા ઓફર કરે છે. પ્રિન્ટેડ વર્ઝનો વિષયોની શોધખોળ માટે મદદ કરવા અનુક્રમણિકા પર નિર્ભર રહે છે ત્યારે કોમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરી શકાય તેવા વર્ઝનો કીબોર્ડ અથવા શબ્દપ્રયોગ માટે લેખની સામગ્રી દ્વારા શોધખોળ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
== વધુ જુઓ ==
*[[શબ્દકોશ]]
*[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]
== નોંધ ==
{{reflist|2}}
== સંદર્ભો ==
{{refbegin|2}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&searchmode=none વ્યત્પત્તિશાસ્ત્ર ઓનલાઇન]
* {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|date=2009|isbn=978-3-03911-799-4}}
* {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|url=https://archive.org/details/enlighteningworl0000blom|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|date=2004|isbn=9781403968951|oclc=57669780}}
* {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|date=1966|edition=2nd|oclc=220101699}}
* {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|url=https://archive.org/details/businessofenligh0000darn|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|date=1979|isbn=0-674-08785-2}}
* {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse_d8h3|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|date=1981|isbn=9780729402569|oclc=10645788}}
* {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|date=1994|isbn=9780729404679|oclc=30787125}}
* {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|date=1986|volume=5 - Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=9780521303583|oclc=59245877}}
* {{cite journal|last=Rozenzweig|first=Roy|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://www.historycooperative.org/journals/jah/93.1/rosenzweig.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060827064306/http://www.historycooperative.org/journals/jah/93.1/rosenzweig.html|archive-date=2006-08-27|access-date=2010-02-22|url-status=live}}
* {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|url=https://archive.org/details/angloamericangen0000wals|publisher=Bowker|location=New York|date=1968|pages=[https://archive.org/details/angloamericangen0000wals/page/270 270]|oclc=577541}}
* {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|date=2001|isbn=9780521651912|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521651913}}
{{refend}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Encyclopedias}}
{{Wiktionary|encyclopedia|encyclopaedia}}
* [http://www.search.com/search?channel=19&cat=63 સીએનઇટીનો જ્ઞાનકોશની ઉચ્ચસ્તરીય શોધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206110525/http://www.search.com/search?channel=19&cat=63 |date=2005-02-06 }} (વિકીપિડીયાનો સમાવેશ કરે છે)
* [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html જ્ઞાનકોશ અને હાયપરટેક્સ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20110514041509/http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html ઇન્ટરનેટ એક્યુરસી પ્રોજેક્ટ] – જ્ઞાનકોશ અને વાર્ષિક પંચાંગમાં જીવનચરિત્ર ભૂલો
* [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text એનસાયક્લોપીડીયા]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – મૂળ [[જ્ઞાનકોશ]]માંથી એનસાયક્લોપીડીયા પરનો ડીડરોટનો લેખ
* [http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm વિદ્વતાભર્યો જ્ઞાનકોશ કોણ બનાવે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701053000/http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm |date=2007-07-01 }}
* [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html ડિ એક્સપેટેન્ડીસ એટ ફ્યુગીએન્ડીયાઝ રિબુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – પ્રથમ પુનરુજ્જીવન જ્ઞાનકોશ
* [http://www.thesciencedictionary.com/ વિજ્ઞાન શબ્દકોશ] – ઓનલાઇન વિગતવાર વિજ્ઞાન જ્ઞાનકોશ
* [http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/multivol/multibooks.html વિવિધ પ્રિન્ટ થયેલા સંદર્ભ પુસ્તકો અને જ્ઞાનકોશમાં ભૂલો અને અસાતત્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html |date=2001-07-18 }}
* [http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html ડિજીટલ જ્ઞાનકોશ વિશ્વને તમારી આંગળીના ટેરવે મૂકે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708234815/http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html |date=2008-07-08 }} – [[સીએનઇટી]] લેખ
* [http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords ગ્રંથપાલની ઇન્ટરનેટ સૂચિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105103655/http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords |date=2009-01-05 }} – ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશની યાદી
* [http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm જ્ઞાનકોશ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm |date=2008-01-12 }} યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસિન - કક્ષા અનુસાર સુંદર લિસ્ટીંગ
* [http://digicoll.library.wisc.edu/HistSciTech/subcollections/CyclopaediaAbout.shtml ચેમ્બરનો ''સાયક્લોપીડીયા'' ], 1728, 1753 પુરાંત સાથે
* [http://encarta.msn.com/ ''એનકાર્ટા જ્ઞાનકોશ'' ]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031074236/http://encarta.msn.com/ |date=2009-10-31 }} 2009-10-31)
* [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia+americana&Submit=Quick+Browse ''જ્ઞાનકોશ અમેરિકાના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218152306/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia%2Bamericana&Submit=Quick%2BBrowse |date=2020-02-18 }}, 1851, [[ફ્રાન્સિસ લિબેર]] ઇડી. (બોસ્ટોન: મૂસી એન્ડ કુ.) યુનિવર્સિચી ઓફ મિશીગન ખાતે અમેરિકા સાઇટની બનાવટ
* [http://www.1902encyclopedia.com/ ''જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, 9મી ઇડી, 1875-89 અને 10મી ઇડી, 1902-03ના લેખો અને વર્ણનો
* [http://www.1911encyclopedia.org/ ''જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનીકા'' ], 11મી ઇડી., 1911, લવટુનો સાઇટ ખાતે.
* [http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Encyclopedia/''જ્ઞાનકોશ સાઇટોની યાદી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104051929/http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Encyclopedia/ |date=2015-11-04 }}
[[શ્રેણી:ગ્રીક લોનવર્ડઝ]]
[[શ્રેણી:જ્ઞાનકોશ]]
j81rallot7ygzg12alg72xuf3emyian
લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે
0
24460
907817
905041
2026-11-17T11:55:18Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907817
wikitext
text/x-wiki
{{Redirect|LCD}}
{{See also|LCD classification}}
{{restructure|date=July 2009}}
[[ચિત્ર:LCD layers.svg|thumb|250px|રિફ્લેક્ટિવ ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે.આપાત પ્રકાશને પોલરાઇઝ કરવા ઉભી અક્ષ સાથે પોલરાઇઝિંગ ફિલ્મગ્લાસ સબટ્રેટ ITO ઇલેક્ટ્રોડ્સ સાથે આ ઇલેક્ટ્રોડ્સનો આકાર જ્યારે એલસીડી ચાલુ કરવામાં આવે છે ત્યારે કેવો આકાર દેખાશે તે નક્કી કરશે. સપાટી પર આવેલી વર્ટિકલ રીડ્ઝ લીસી હોય છે.ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક લિક્વિડ ક્રિસ્ટલહોરિઝોન્ટલ ફિલ્ટર સાથે હરોળમાં ઉભેલી હોરિઝોન્ટલ રીડ્ઝ સાથે કોમન ઇલેક્ટ્રોડ ફિલ્મ (ITO) સાથે ગ્લાસ સબટ્રેટપ્રકાશને અટકાવવા/પસાર થવા દેવા માટે આડા અક્ષ સાથે પોલરાઇઝિંગ ફિલ્ટર ફિલ્મપરાવર્તક સપાટી દર્શકને પ્રકાશ પાછો મોકલે છે.(બેકલિટ એલસીડીમાં, આ પડના સ્થાને પ્રકાશ સ્ત્રોત હોય છે.)]]
'''લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે''' ('''LCD''' ) એ એક પાતળો, સપાટ પડદો છે જેનો શબ્દો, ચિત્રો અને હલનચલનવાળા ચિત્રો જેવી માહિતીને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને દર્શાવવામાં ઉપયોગ થાય છે. તેનો વિવિધ ઉપકરણોમાં ઉપયોગ થાય છે. જેમાં કમ્પ્યુટર, ટેલિવિઝન, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ પેનલના મોનિટર તરીકે અને વિમાનના કોકપીટથી માંડીને રોજબરોજના ઉપયોગમાં લેવાતા વપરાશ સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. રોજબરોજના ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનોમાં વિડીઓ પ્લેયર્સ, ગેમિંગ ડિવાઇસ, ઘડિયાળ, કેલ્ક્યુલેટર અને ટેલિફોન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. તેની મુખ્ય વિશેષતાઓમાં તેની હલકા વજનવાળી રચના, તેની સુવાહ્યતા અને [[કેથોડ રે ટ્યુબ]] (CRT) ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવતા પડદાની તુલનાએ મોટા પ્રમાણમાં પડદા બનાવવાની તેની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ઇલેક્ટ્રિકલ વીજ વપરાશ ઓછો થતો હોવાથી તેનો [[બેટરી]]થી ચાલતા [[ઇલેક્ટ્રોનિક]] ઉપકરણોમાં ઉપયોગ થાય છે. તે [[ઇલેક્ટ્રોનિક વિજ્ઞાન]] દ્વારા અંકુશિત (નિયમન) થતી ઓપ્ટિકલ ડિવાઇસ છે અને [[પ્રવાહી સ્ફટિક]] ભરેલા અસંખ્ય [[પિક્સેલ]]ની બનેલી હોય છે. રંગીન અથવા [[એકરંગી]] છબી રચવા માટે તેને [[પ્રકાશના સ્ત્રોત]] [[(પાશ્ચ્વપ્રકાશ)]] અથવા [[પરાવર્તક]]ની સામે સીધી લીટીમાં ગોઠવવામાં આવે છે. 1888માં પ્રવાહી સ્ફટિકની શોધને પગલે એલસીડી ટેકનોલોજીનો વિકાસ થયો હતો.
2008 સુધીમાં એલસીડી સ્ક્રીનવાળા ટેલિવિઝનનું વેચાણ સીઆરટી ટેલિવિઝન કરતા વધી ગયું હતું.
== સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ ==
{{Unreferenced section|date=June 2009}}
[[ચિત્ર:MA-2.JPG|right|thumb|250px|એલસીડી એલાર્મ ઘડિયાળ]]
એલસીડીનો પ્રત્યેક [[પિક્સેલ]] બે [[પારદર્શી]] [[ઇલેક્ટ્રોડ]]ની વચ્ચે સીટી લીટીમાં આવેલા [[પરમાણુ]]ના પડ અને બે [[પોલરાઇઝિંગ]] [[ફિલ્ટર]] ધરાવે છે. તેની ટ્રાન્સમિશનની અક્ષો (મોટા ભાગના કિસ્સામાં)એકબીજાને કાટખૂણે હોય છે. પોલરાઇઝિંગ ફિલ્ટરની વચ્ચે કોઇ વાસ્તવિક [[પ્રવાહી સ્ફટિક]] ન હોવાથી [[પ્રથમ]] ફિલ્ટરમાંથી પસાર થતો પ્રકાશ બીજા (આડા) પોલરાઇઝર દ્વારા અટકાવાશે.
પ્રવાહી સ્ફટિક પદાર્થના સંપર્કમાં રહેલી ઇલેક્ટ્રોડની સપાટીને ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે જેથી પ્રવાહી સ્ફટિક પરમાણુ કોઇ એક ચોકક્સ દીશામાં એલાઇન થાય છે. આ ટ્રીટમેન્ટ એક પાતળું પોલિમર પડ ધરાવે છે જેને કપડા જેવી વસ્તુથી એક દિશામાં ઘસવામાં આવેલું હોય છે. બાદમાં પ્રવાહી સ્ફટિકની એલાઇનમેન્ટની દિશા ઘસવાની દિશાને આધારે નક્કી થાય છે. ઇલેક્ટ્રોડ્સ
[[ઇન્ડિયમ ટીન ઓક્સાઇડ]] (ITO) તરીકે ઓળખાતા પારદર્શી કન્ડક્ટરના બનેલા હોય છે.
[[વીજ ક્ષેત્ર]] લાગુ કરતા પહેલા, પ્રવાહી સ્ફટિક પરમાણુનું દિશામાન (ઓરિએન્ટેશન) ઇલેક્ટ્રોડની સપાટી પર એલાઇમેન્ટને આધારે નક્કી થાય છે. નિમેટિક ડિવાઇસમાં (અત્યંત સામાન્ય પ્રવાહી સ્ફટિક ડિવાઇસ) બે ઇલેક્ટ્રોડ પર સપાટી એલાઇમેન્ટની દિશા એક બીજાને કાટખૂણે હોય છે માટે પરામણુઓ તેમની જાતને [[હેલિકલ]] (સર્પિલા) અથવા [[ટ્વિસ્ટ]] (વળ) માળખામાં ગોઠવે છે. તે આપાત પ્રકાશના પોલરાઇઝેશનનું રોટેશન ઘટાડે છે અને ડિવાઇસ [[ગ્રે]] દેખાય છે. જો આપવામાં આવેલા વોલ્ટેજ પુરતા પ્રમાણમાં મોટા હોય તો, પડના કેન્દ્રમાં આવેલા પ્રવાહી સ્ફટિક પરમાણુના વળ સંપૂર્ણપણે ઉતરી જાય (અનટ્વિસ્ટ થઇ જાય) છે અને તે જ્યારે પ્રવાહી સ્ફટિક પડમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે આપાત પ્રકાશનું પોલરાઇઝેશન થતું નથી. આ પ્રકાશ બાદમાં બીજા ફિલ્ટરને કાટખૂણે પોલરાઇઝ થાય છે અને આમ તેને અટકાવાયા છે અને [[પિક્સેલ]] [[કાળો]] દેખાય છે. પ્રત્યેક પિક્સેલમાં પ્રવાહી સ્ફટિક પડને અપાયેલા વોલ્ટેજને અંકુશિત કરીને ભિન્ન માત્રામાં પ્રકાશ પસાર કરી શકાય છે અને આમ વિવિધ સ્તરના ગ્રે રંગ રચાય છે.
[[ચિત્ર:LCDneg.jpg|left|thumb|સાધનમાંથી દૂર કરેલા અને ટોચ પર ગોઠવેલા ટોચના પોલરાઇઝર સાથેની એલસીડી કે જેથી ટોચના અને તળીયાના પોલરાઇઝર સમાંતર બને.]]
વોલ્ટેજ-ઓન સ્થિતિમાં ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક ડિવાઇસની ઓપ્ટિકલ ઇફેક્ટ વોલ્ટેજ-ઓફ સ્થિતિની ઇફેક્ટની તુલનાએ ડિવાઇસની જાડાઇ પર ઓછો આધાર રાખે છે. આને કારણે આ સાધનોનું સંચાલન ક્રોસ્ડ પોલરાઇઝરની વચ્ચે કરવામાં આવે છે, જેથી વોલ્ટેજ વગર તે ચમકતી દેખાય. (આપણી આંખ તેજસ્વી સ્થિતિમાં ફેરફારની તુલનાએ કાળી સ્થિતિમાં ફેરફાર પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ છે, એટલે કે આંખ સફેદ સ્થિતમાં ભિન્નતા કરતા કાળી સ્થિતિમાં ભિન્નતા ઝડપથી ઓળખી કાઢે છે) આ સાધનોનું સમાંતર પોલરાઇઝરની વચ્ચે પણ સંચાલન કરી શકાય છે. આ સ્થિતિમાં તેજસ્વી અને કાળી સ્થિતિ વિપરિત થઇ જાય છે. વોલ્ટેજ-ઓફ કાળી સ્થિતિ આ ગોઠવણીમાં અનિયમિત આકારના ડાઘા જેવી દેખાય છે, જો કે ડિવાઇસમાં જાડાઇમાં થોડી ભિન્નતાને કારણે આમ થાય છે.
પ્રવાહી સ્ફટિક દ્રવ્ય અને એલાઇનમેન્ટ પડ દ્રવ્ય એમ બંને દ્રવ્યો [[આયનીય સંયોજનો]] ધરાવે છે. જો ચોકક્સ પોલારિટીવાળું વીજ ક્ષેત્ર લાંબા સમય સુધી આપવામાં આવે તો આ આયનીય દ્રવ્ય સપાટી પર ખેંચાઈ આવે છે અને ડિવાઇસની કાયક્ષમતા ઘટાડે છે. [[વૈકલ્પિક કરન્ટ]] આપવાથી અથવા વીજ ક્ષેત્રની પોલારિટી વિપરીત કરી દેવાથી આ સમસ્યાને ટાળી શકાય છે.(પ્રવાહિ સ્ફટિક પડનો પ્રતિભાવ સામ્ય છે અને તેના પર આફવામાં આવેલા વીજ ક્ષેત્રની પોલારિટીની અસર થતી નથી.)
ડિસ્પ્લેમાં જ્યારે પિક્સેલની મોટી સંખ્યામાં જરૂર પડે છે ત્યારે પ્રત્યેક પિક્સેલનું સીધું સંચાલન કરવું તકનિકી રીતે શક્ય નથી કારણકે ત્યારે પ્રત્યેક પિક્સેલને સ્વતંત્ર ઇલેક્ટ્રોડ્સની જરૂર પડશે. તેના સ્થાને ડિસ્પ્લેને ''[[મલ્ટિપ્લેક્સ]]'' કરવામાં આવે છે. મલ્ટિપ્લેક્સ્ડ ડિસ્પ્લેમાં, ડિસ્પ્લેની એક તરફ આવેલા ઇલેક્ટ્રોડ્સનું જૂથ બનાવવામાં આવે છે અને એકબીજા સાથે (સ્તંભમાં) જોડવામાં આવે છે. અને પ્રત્યેક જૂથને તેનો પોતાનો [[વોલ્ટેજ સ્ત્રોત]] મળે છે. બીજી બાજુએ પણ ઇલેક્ટ્રોડને પણ એકબીજા સાથે (હારમાં) જોડવામાં આવે છે. અને પ્રત્યેજ જૂથને વોલ્ટેજ સિંક આપવામાં આવે છે. જૂથને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે પ્રત્યેક પિક્સેલ અનન્ય અને બિનવહેંચાયેલો સ્ત્રોત અને સિંક મેળવે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અથવા સોફ્ટવેરનું સંચાલન કરતું ઇલેક્ટ્રોનિક્સ બાદમાં શ્રેણીમાં સિન્ક ચાલુ કરે છે અને પ્રત્યેક સિંકના પિક્સેલને સ્ત્રોત પુરો પાડે છે.
== વિગતવાર વર્ણન (સ્પેસિફિકેશન્સ) ==
{{Howto|section|date=July 2009}}
એલસીડી મોનિટરના મૂલ્યાંકન દરમિયાન ધ્યાનમાં રાખવા જેવા મહત્ત્વના પરિબળોઃ
* [[રિઝોલ્યુશનઃ]] પિક્સેલમાં દર્શાવેલું સ્ક્રીનનું આડું અને ઉભું માપ (દા.ત. 1,024×768) [[સીઆરટી મોનિટર]]થી વિપરિત એલસીડી મોનિટરમાં શ્રેષ્ઠ ડિસપ્લે ઇફેક્ટ માટે નેટિવ સુસંગત રિઝોલ્યુશન હોય છે.
* [[ડોટ પિચઃ]] બે નજીકના પિક્સેલ વચ્ચેનું અંતર. ડોટ પિચનું કદ જેટલું નાનું તેટલા ડિસ્પ્લેમાં દાણા ઓછા દેખાય છે અને પરિણામે ચિત્ર વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ડોટ પિચ આડી અને ઉભી બંને રીતે સરખી હોઇ શકે છે અથવા ભિન્ન પણ હોઇ શકે છે (પરંતુ એવું ઓછું જોવા મળે છે)
* વ્યૂએબલ સાઇઝઃ એલસીડી પેનલનું માપ કર્ણમાં માપવામાં આવે છે. (જે એક્ટિવ ડિસ્પ્લે એરિયા તરીકે વધુ ઓળખાય છે)
* [[પ્રતિભાવ સમયઃ]] પિક્સેલનો રંગ અને તેજ બદલવા માટે જરૂરી લઘુત્તમ સમય. પ્રતિભાવ સમયનું ચડાવ અને ઉતાર સમયમાં પણ વિભાજન થાય છે. એલસીડી મોનિટર માટે તે બીટીબી (બ્લેક ટુ બ્લેક) અથવા જીટીજી (ગ્રે ટુ ગ્રે)માં માપવામાં આવે છે. માપના આ ભિન્ન પ્રકારો તુલના વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે. એલસીડી મોનિટરના માપદંડઃ ઉદ્દેશાત્મક અને વિષયાત્મક વિશ્લેષણ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://webvision.med.utah.edu/temporal.html |title=ટેમ્પોરલ રિઝોલ્યુશન |access-date=2010-06-16 |archive-date=2011-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318000647/http://webvision.med.utah.edu/temporal.html |url-status=dead }}</ref>
* [[ઇનપુટ લેગઃ]] મોનિટર જે ક્ષણે ડિસ્પ્લે લિન્ક પર ચિત્ર મેળવે તે ક્ષણ અને જે ક્ષણે ચિત્ર પ્રદર્શિત થાય તે ક્ષણ વચ્ચેનો તફાવત. એટલે કે ચિત્રને પ્રદર્શિત થવામાં થતો વિલંબ ઇનપુટ લેગ ઇમેજ સ્કેલિંગ, નોઇઝ રિડક્શન, ડિટેઇલ એનહાન્સમેન્ટ જેવી આંતરિક ડિજિટલ પ્રક્રિયા તેમજ ફ્રેમ ઇન્ટરપોલેશન જેવી આધુનિક ટેકનિકને કારણે સર્જાય છે. ઇનપુલ લેગનું માપ 3-4 ફ્રેમ જેટલું ઊંચું હોઇ શકે છે. (60p/60i સિગ્નલ માટે 67 ms જેટલું) કેટલાક મોનિટર અને ટીવી સેટ વિશેષ “ગેમિંગ મોડ” ધરાવે છે જે મોટા ભાગની આંતરિક પ્રક્રિયાઓને નિષ્ક્રિય કરી દે છે અને ડિસ્પ્લેને તેના નેટિવ રિઝોલ્યુશનમાં સેટ કરે છે.
* [[રિફ્રેશ દરઃ]] મોનિટર તેને આપવામાં આવેલા ડેટામાંથી એક સેકન્ડમાં કેટલી વખત ડેટા મેળવે છે તેનો આંક. સક્રિય એલસીડી પિક્સેલ ફ્રેમની વચ્ચે ફ્લેશ ઓન-ઓફ થતો નથી માટે એલસીડી મોનિટર રિફ્રેશ કે ઇન્ડ્યુસ્ડ ફ્લિકર ધરાવતા નથી, પછી ભલે રિફ્રેશ દર ગમે તેટલો ઓછો હોય.<ref>{{Cite web |url=http://www.xbitlabs.com/articles/monitors/display/lcd-parameters_3.html |title=કન્ટેમ્પરરી એલસીડી મોનિટર પેરામિટર્સ: ઓબ્જેક્ટિવ એન્ડ સબ્જેક્ટિવ એનાલિસિસ (પાનું 3) |access-date=2010-06-16 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101080411/http://www.xbitlabs.com/articles/monitors/display/lcd-parameters_3.html |url-status=dead }}</ref> આધુનિક એલસીડી ટેલિવિઝન હવે 240 Hz સુધી રિફ્રેશ દર ધરાવે છે જે સરળ હિલચાલ માટે એડવાન્સ્ડ ડિજિટલ પ્રોસેસિંગને વધારાની ઇન્ટરપોલેટેડ ફ્રેમ દાખલ કરવાની છૂટ આપે છે. ખાસ કરીને 24p જેટલા નીચા ફ્રેમ દરવાળા [[બ્લુ-રે ડિસ્ક]] જેવા મટિરીયલને. જો કે આવો ઊંચા રિફ્રેશ દર પિક્સેલ પ્રતિભાવ સમય સાથે સુસંગત થતો નથી માટે વધારાની પ્રક્રિયાઓ નોંધપાત્ર ઇનપુટ લેગ ઉભું કરી શકે છે.
* [[મેટ્રિક્સ ટાઇપ]]: એક્ટિવ [[TFT]] અથા પેસિવ
* [[દ્રષ્ટિ કોણઃ]] (વધુ ચોકક્સ રીતે તે [[દ્રષ્ટિ દિશા]] તરીકે ઓળખાય છે)
* રંગ સુસંગતતાઃ કેટલા પ્રકારના રંગને સમર્થને મળે છે.(વધુ ચોક્કસ રીતે તે રંગ [[મર્યાદા]] તરીકે ઓળખાય છે)
* [[તેજઃ]] ડિસ્પ્લેમાંથી પેદા થતા પ્રકાશની માત્રા (વધુ ચોકક્સ રીતે તે [[લ્યુમિનન્સ]] તરીકે ઓળખાય છે)
* [[કોન્ટ્રાસ્ટ ગુણોત્તરઃ]] સૌથી વધુ તેજસ્વી અને સૌથી વધુ કાળા ભાગની તીવ્રતાનો ગુણોત્તર
* [[સાપેક્ષ ગુણોત્તરઃ]] પહોળાઇ અને ઊંચાઇનો ગુણોત્તર (દા.ત. 4:3, 5:4, 16:9 or 16:10)
* ઇનપુટ પોર્ટ (દા.ત. [[DVI]], [[VGA]], [[LVDS]], [[ડિસ્પ્લેપોર્ટ]], અથવા [[એસ-વિડીયો]] અને [[HDMI]]).
* [[ગામા કરેક્શન]]
== ટૂકો ઇતિહાસ ==
* 1888: [[ફ્રીડરિચ રીઇન્ટ્ઝર]] (1858-1927)એ ગાજરમાંથી કાઢેલા કોલેસ્ટેરોલનો પ્રવાહી સ્ફટિકીય સ્વભાવ શોધ્યો (બે ગલન બિંદુ અને રંગોનું સર્જન)અને તેના તારણને 3 મે 1888ના રોજ વિયેના કેમિકલ સોસાયટીની બેઠકમાં પ્રકાશિત કર્યા. ''(F. Reinitzer: Beiträge zur Kenntniss des Cholesterins, Monatshefte für Chemie (Wien) 9, 421-441 (1888)'' ).<ref>ટિમ સ્લકિન: ''Ueber die Natur der kristallinischen Flüssigkeiten und flüssigen Kristalle'' (''પ્રવાહી સ્ફટિકનો પ્રારંભિક ઇતિહાસ'' ), બુનસેન-મેગેઝીન, 7.જાહરગેંગ, 5/2005
</ref>
* 1904: [[ઓટ્ટો લેહમેન]]એ તેનું કામ ''"ફ્લસિગ ક્રિસ્ટલી"'' (પ્રવાહી સ્ફટિકો) પ્રકાશિત કર્યું.
* 1911: [[ચાર્લ્સ મૌગુઇન]]એ પાતળા પડમાં પ્લેટમાં બંધ રહેલા પ્રવાહી સ્ફટિકોનો પ્રથમ પ્રયોગ કર્યો.
* 1922: [[જ્યોર્જ ફ્રીડેલ]]એ પ્રવાહી સ્ફટિકના બંધારણ અને ગુણધર્મો વર્ણવ્યા અને તેમનું ત્રણ પ્રકાર (નિમેટિક્સ, સ્મેક્ટિક્સ અને કોલેસ્ટેરિક્સ)માં વર્ગીકરણ કર્યું.
* 1936: [[ધ માર્કોની વાયરલેસ ટેલિગ્રાફ કંપની]]એ ''"ધ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ લાઇટ વાલ્વ"'' ટેકનોલોજીના પ્રથમ ઉપયોગને પેટન્ટ કરાવ્યો.
* 1962: ડો. [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ. ગ્રે]] દ્વારા ''"પ્રવાહી સ્ફટિકના પરમાણુ બંધારણ અને ગુણધર્મો"'' વિષય પર અંગ્રેજી ભાષામાં સૌ પ્રથમ મોટું પ્રકાશન.<ref>જ્યોર્જ ડબલ્યુ. ગ્રે, સ્ટિફન એમ. કેલી: ''"ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક ડિસ્પ્લે ડિવાઇસ માટે પ્રવાહી સ્ફટિકો"'' , જે. મેટર. કેમ., 1999, 9, 2037–2050</ref>
* 1962: [[આરસીએ]]ના રિચાર્ડ વિલિયમ્સને જણાયું કે પ્રવાહી સ્ફટિક કેટલાક રસપ્રદ ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિક ગુણધર્મો ધરાવે છે અને તેણે પ્રવાહી સ્ફટિક પદાર્થના પાતળા પડમાં વોલ્ટેજ આપીને સ્ટ્રિપ-પેટર્ન (પટ્ટીવાળી ભાત) પેદા કરીને ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિકલ ઇફેક્ટ પેદા કરી હતી. આ ઇફેક્ટ ઇલેક્ટ્રો-હાઇડ્રોડાયનામિક્સ ઇનસ્ટેબિલિટી ફોર્મિંગ આધારિત છે જે અત્યારે પ્રવાહી સ્ફટિકમાં “વિલિયમ્સ ડોમેઇન” તરીકે ઓળખાય છે.<ref>આર. વિલિયમ્સ, “પ્રવાહી સ્ફટિકમાં ડોમેઇન,” જે. ફિઝ. કેમ., ભાગ 39, પાના 382–388, જુલાઈ 1963</ref>
* 1964: વિલિયમ્સે શોધેલી ઇફેક્ટ પર આરસીએ લેબોરેટરીઝમાં કામ કરતા [[જ્યોર્જ એચ. હીલ્મીયર]]એ કલરનું સ્વિચિંગ શોધી કાઢ્યું હતું, તેમણે હોમિયોટ્રોપિકલ ઓરિએન્ટેડ પ્રવાહી સ્ફટિકમાં ડાયક્રોઇક ડાયના ફીલ્ડ-ઇન્ડ્યુસ્ડ રિએલાઇનમેન્ટ દ્વારા કલર સ્વિચિંગ મેળવ્યું હતું. આ નવી ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિકલ ઇફેક્ટમાં કેટલીક સમસ્યાઓએ હીલ્મીયરને પ્રવાહી સ્ફટિકમાં સ્કેટરિંગ ઇફેક્ટ પર કામ કરાવવાનું ચાલું રાખ્યું હતું અને અંતે તેમણે ''[[ડાયનામિક્સ સ્કેટરિંગ મોડ]]'' (DSM) આધારિત સૌ પ્રથમ ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવું પ્રવાહી સ્ફટિક ડિસ્પ્લે તૈયાર કર્યું હતું. ડીએસએમ ડિસ્પ્લેને વોલ્ટેજ આપવાથી, શરૂઆતમાં સ્પષ્ટ પારદર્શી પ્રવાહી સ્ફટિક પડ ડહોળાયેલા દૂધીયા રંગ જેવી સ્થિતિમાં ફેરવાય છે. ડીએસએમ ડિસ્પ્લેને ટ્રાન્સમિસિવ અને રિફ્લેક્ટિવ મોડલમાં ચલાવી શકાય છે પરંતુ તેના માટે તેને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં વીજપ્રવાહની જરૂર પડે છે.<ref name="cast06">{{Cite journal | title=Modifying Light | url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_september-october-2006_94_5/page/438 | first1=Joseph A. | last1=Castellano | journal=American Scientist | volume=94 | issue=5 | year=2006 | pages=438–445}}</ref><ref>જી. એચ. હીલમીયર અને એલ. એ. ઝનોની, “નિમેટિક પ્રવાહી સ્ફટિકમાં મહેમાન-યજમાન સંવાદ. નવી ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિક ઇફેક્ટ,” એપ્લ. ફિઝ. લેટ, ભાગ 13, નંબર 3, પાના 91–92, 1968</ref><ref>જી. એચ. હીલમીયર, એલ. એ. ઝનોની અને એલ. એ. બાર્ટન, “ડાયનામિક સ્કેટરિંગ: ન્યૂ ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિક ઇફેક્ટ ઇન સર્ચેઇન ક્લાસિસ ઓફ નિમેટિક લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ્સ,” પ્રોક. IEEE, ભાગ 56, પાના 1162–1171, જુલાઈ 1968</ref> [[જ્યોર્જ એચ. હીલ્મીયર]]નો નેશનલ ઇન્વેન્ટર્સ હોલ ઓફ ફેમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું અને તેમને એલસીડીના શોધકનું સન્માન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.invent.org/2009induction/1_3_09_induction_heilmeier.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205153846/http://www.invent.org/2009induction/1_3_09_induction_heilmeier.asp |url-status=dead }}</ref>
* 1960નો દાયકોઃ 1960ના દાયકાના અંતમાં પ્રવાહી સ્ફટિક પર પહેલજનક કામ [[યુકે]]ની [[રોયલ રડાર એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ]], [[મેલવર્ન]], ઇંગ્લેન્ડ દ્વારા કરાયું હતું. આરઆરઇની ટુકડીએ [[યુનિવર્સિટી ઓફ હલ]] ખાતે જ્યોર્જ ગ્રે અને તેમની ટુકડી દ્વારા ચાલી રહેલા કામમાં મદદ કરી હતી અને સાઇનોબાયફિનાઇલ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલની શોધ કરી હતી (જે એલસીડીમાં ઉપયોગ કરી શકાય તેવા યોગ્ય સ્થિરતા અને તાપમાન ધરાવતા હતા).
* 1970: 4 ડિસેમ્બર 1970ના રોજ [[સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]]ના [[હોફમેન-લારોશે]] પ્રવાહી સ્ફટિકમાં [[ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક ફીલ્ડ ઇફેક્ટ]]ની પેટન્ટ ([http://www.lcd-experts.net/ સ્વિસ પેટન્ટ નંબર. 532 261] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309070121/http://www.lcd-experts.net/ |date=2021-03-09 }}) મેળવવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા. આ પેટન્ટમાં વોલ્ફગેંગ હેલફ્રીક અને [[માર્ટિન સ્કેટ]]ને સંશોધક તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. (તેઓ તે સમયે સેન્ટ્રલ રિસર્ચ લેબોરેટરી માટે કામ કરતા હતા)<ref name="cast06"/> હોફમેન-લારોશેએ બાદમાં સ્વિસ ઉત્પાદક [[બ્રાઉન, બોવેરી એન્ડ સી]]ને શોધનો ઉપયોગ કરવાનો પરવાનો આપ્યો હતો. તેમણે 1970ના દાયકામાં કાંડા ઘડિયાળ અને જાપાની ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગ માટે ડિસ્પ્લેનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ટૂંક જ સમયમાં તેમણે ટીએન-એલસીડી સાથેની સૌ પ્રથમ ડિજિટલ ક્વાર્ટઝ કાંડા ઘડિયાળ અને અસંખ્ય અન્ય પ્રોડક્ટનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. [[જેમ્સ ફર્ગાસન]]એ [[કેન્ટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] [[લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ખાતે સરદારી અરોરા અને [[એલફ્રેડ સુપે]] સાથે કામ કરીને 22 એપ્રિલ 1971ના રોજ અમેરિકામાં અગાઉ મેળવાયેલી પેટન્ટ જેવી જ (આઇડેન્ટિકલ) પેટન્ટ ફાઇલ કરી હતી.<ref>{{cite web | title = Modifying Light | work = American Scientist Online | url = http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/53321/page/4;jsessionid=aaa6J-GFIciRx2%3Ci%3ELive | access-date = 2010-06-16 | archive-date = 2008-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081220055207/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/53321/page/4;jsessionid=aaa6J-GFIciRx2%3Ci%3ELive | url-status = dead }}</ref> 1971માં ફર્ગાસનની કંપની [[ઇલિક્સકો]] (જે અત્યારે [[એલએક્સડી ઇનકોર્પોરેટેડ]] તરીકે ઓળખાય છે)એ ટીએન ઇફેક્ટ આધારિત સૌ પ્રથમ એલસીડીનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. આ એલસીડીએ નીચા સંચાલન વોલ્ટેજ અને ઓછા વીજ વપરાશના સુધારાને કારણે ટૂંક સમયમાં નબળી ગુણવત્તા ધરાવતા ડીએસમ પ્રકારના એલસીડીને વેચાણમાં પાછળ પાડી દીધા હતા.
* 1972: ટી પિટર બ્રોડી દ્વારા સૌ પ્રથમ એક્ટિવ-મેટ્રિક્સ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પલે પેનલ તૈયાર કરાઈ હતી.<ref>બ્રોડી, ટી. પી., ''"એક્ટિવ મેટ્રિક્સનો જન્મ"'' , ઇન્ફર્મેશન ડિસ્પ્લે, ભાગ 13, નંબર 10, 1997, પાના 28-32.</ref>
* 2007: વર્ષ 2007ના ચોથા ત્રિમાસિકગાળામાં વૈશ્વિક વેચાણમાં સૌ પ્રથમ વખત એલસીડી ટેલિવિઝને સીઆરટી ટેલિવિઝનોને પાછળ રાખી દીધા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.engadgethd.com/2008/02/19/worldwide-lcd-tv-shipments-surpass-crts-for-first-time-ever/ |title=Worldwide LCD TV shipments surpass CRTs for first time ever |publisher=engadgetHD |date=2008-02-19 |access-date=2008-06-13 |archive-date=2008-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503202816/http://www.engadgethd.com/2008/02/19/worldwide-lcd-tv-shipments-surpass-crts-for-first-time-ever/ |url-status=dead }}</ref>
* 2008: [[ડિસ્પ્લે બેન્કે]] 2008માં ટીવીના વૈશ્વિક વેચાણ અંગે જે આગાહી કરી હતી તેમાં 20 કરોડ ટીવીના વેચાણ સાથે એલસીડી ટીવીએ 50 ટકા બજાર હિસ્સો હાંસલ કરીને બજાર અગ્રણી બન્યાં હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.displaybank.com/eng/info/news/press_show.php?id=2996 |title=Displaybank's Global TV Market Forecasts for 2008 - Global TV market to surpass 200 million units |publisher=Displaybank |date=2007-12-05 |access-date=2008-06-13}}</ref>
પ્રારંભિક સમયમાં ઇનસાઇડરની દ્રષ્ટિએ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લેના મૂળ અને જટીલ ઇતિહાસનું વર્ણન જોસેફ એ. કેસલેનો દ્વારા ''લિક્વિડ ગોલ્ડઃ ધ સ્ટોરી ઓફ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે એન્ડ ધ ક્રિએશન ઓફ એન ઇન્ડસ્ટ્રી'' માં પ્રકાશિત કરાયું હતું.<ref>''પ્રવાહી સોનું: લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લેની કહાણી અને ઉદ્યોગનું સર્જન'' , જોસેફ એ. કેસલેનો, 2005 વર્લડ સાયન્ટિફિક પબ્લિશિંગ કંપની પીટીઇ. લિ., ISBN 981-238-956-3.</ref> ભિન્ન દ્રષ્ટિકોણથી એલસીડીના મૂળ અને ઇતિહાસ અંગેનો અન્ય અહેવાલ હિરોશી કાવામોટો દ્વારા પ્રકાશિત કરાયો હતો જે [[આઇઇઇઇ]] હિસ્ટરી સેન્ટર પર ઉપલબ્ધ છે.<ref>[http://ieee.org/portal/cms_docs_iportals/iportals/aboutus/history_center/LCD-History.pdf લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લેનો ઇતિહાસ], હિરોશી કાવામોટો, ''પ્રોસિટિંગ્સ ઓફ ધ IEEE'' , '''90''' , #4 (એપ્રિલ 2002), પાના 460–500, {{doi|10.1109/JPROC.2002.1002521}}</ref>
== કલર ડિસ્પ્લે ==
{{Unreferenced section|date=June 2009}}
[[ચિત્ર:LCD_RGB_subpixel.jpg|thumb|left|300px|કલર એલસીડીનો પેટાપિક્સેલ]]
[[ચિત્ર:XO screen 01 Pengo.jpg|thumb|OLPC XO-1 ડિસ્પ્લે (ડાબે)ની કલર એલસીડી સાથે તુલના. ચિત્ર પ્રત્યેક સ્ક્રીનનું 1×1 mm દર્શાવે છે.એક પિક્સેલ તરીકે 3 લોકેશન્સનું એલસીડી એડ્રેસ ગ્રૂપXO-1 ડિસ્પ્લે પ્રત્યેક લોકેશનને અલગ પિક્સેલ તરીકે સંબોધે છે.]]
[[ચિત્ર:LCD RGB.jpg|thumb|રંગ કેવી રીતે સર્જાય છે તેનું ઉદાહરણ (R-લાલ, G-લીલો and B-વાદળી)]]
કલર એલસીડીમાં પ્રત્યેક વ્યક્તિગત [[પિક્સેલ]]ને ત્રણ સેલ અથવા પેટાપિક્સેલમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે અને વધારાના ફિલ્ટર (પિગમેન્ટ ફિલ્ટર, ડાય ફિલ્ટર અને મેટલ ઓક્સાઇડ ફિલ્ટર) દ્વારા તેમને અનુક્રમે લાલ, લીલો અને વાદળી રંગે રંગવામાં આવે છે. પ્રત્યેક પેટાપિક્સેલને સ્વતંત્ર રીતે અંકુશિત કરીને પ્રત્યેક પિક્સેલ માટે સંભવિત હજારો લાખો રંગ પેદા કરી શકાય છે. [[સીઆરટી મોનિટર]] ફોસ્ફરસ ''મારફતે'' આવા જ પેટાપિક્સેલના બંધારણનો ઉપયોગ કરે છે. જો કે સીઆરટીમાં આપવામાં આવેલું ઇલેક્ટ્રોનનું કિરણ ચોક્કસ 'પેટાપિક્સલ' પર અથડાતું નથી. એલસીડી અને સીઆરટી મોનિટર બંને લાલ, લીલો અને વાદળી ઘટકોનો ઉપયોગ કરતા હોવાથી તેઓ [[આરજીબી કલર મોડેલ]]ના સીધા ઉપયોગ છે અને માનવ દ્રષ્ટિના [[ત્રિરંગીય]] સ્વભાવના પરિણામે રંગનો વર્ણપટ સળંગ હોય તેવી ભ્રમણા આપે છે.
વિવિધ [[પિક્સેલ ભૂમિતિ]]માં મોનિટરના ઉપયોગને આધારે કલર કમ્પોનન્ટને ગોઠવી શકાય છે. સોફ્ટવેર જાણતું હોય કે જે તે એલસીડીમાં કઇ પ્રકારની ભૂમિતિનો ઉપયોગ થાય છે તો તે તેના [[પેટાપિક્સેલ રેન્ડરિંગ]] મારફતે મોનિટરનું દેખીતું રિઝોલ્યુશન વધારવા ઉપયોગ થઇ શકે છે. આ ટેકનિક ટેક્સ્ટ [[એન્ટિ-એલાયઝિંગ]]માં ઘણી ઉપયોગી છે.
હલચહલનવાળા ચિત્રોને વધુ સ્પષ્ટ કરવા જ્યારે પિક્સેલ રંગ ફેરફારને પુરતી ઝડપથી પ્રતિભાવ આપતો નથી ત્યારે કથિત [[પિક્સેલ ઓવરડ્રાઇવ]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
== પેસિવ-મેટ્રિક્સ અને એક્ટિવ-મેટ્રિક્સ એલસીડી ==
{{Unreferenced section|date=June 2009}}
[[ચિત્ર:LCD display 16x2 alphanumeric.jpg|thumb|left|300px|16 કેરેક્ટરના બે વાક્યો સાથે જનરલ પરપઝ આલ્ફાન્યુમેરિક એલસીડી]]
[[ડિજિટલ ઘડિયાળ]] અને [[પોકેટ કેલક્યુલેટર]] જેવા સાધનોમાં વપરાતું ઓછા સેગમેન્ટવાળું એલસીડી પ્રત્યેક સેગમેન્ટ માટે વ્યક્તિગત ઇલેક્ટ્રિકલ સંપર્ક ધરાવે છે. બાહ્ય સમર્પિત [[સર્કિટ]] પ્રત્યેક સેગમેન્ટને અંકુશિત કરવા વીજ ભાર પ્રવાહ પુરો પાડે છે. આ ડિસ્પ્લે રચના કેટલાક ડિસપ્લે એલિમેન્ટ માટે વજનમાં ઘણું ભારે છે.
પર્સનલ ઓર્ગેનાઇઝર અથવા જૂના [[લેપટોપ]] સ્ક્રીનમાં જોવા મળતા નાના મોનોક્રોમ ડિસ્પ્લે [[સુપર ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક]] (STN) અથવા ડબલ લેયર એસટીએન ટેકનોલોજી (DSTN)નો ઉપયોગ કરીને પેસિવ-મેટ્રિક્સ બંધારણ ધરાવે છે. ડીએસટીએન ટેકનોલોજી એસટીએન ટેકનોલોજી અને કલર એસટીએન (CSTN)ની કલર-શિફ્ટિંગની સમસ્યા દૂર કરે છે, જેમાં આંતરિક ફિલ્ટરનો ઉપયોગ કરીને રંગ ઉમેરવામાં આવે છે. ડિસ્પ્લેના પ્રત્યેક હાર અને સ્તંભને એક ઇલેક્ટ્રિક સર્કિટ હોય છે. પિક્સેલને હાર અને સ્તંભના સ્થાનને આધારે એક સમયે એક વખત સંબોધાય (એડ્રેસ કરાય) છે. આ પ્રકારના ડિસ્પ્લેને ''પેસિવ-મેટ્રિક્સ એડ્રેસ્ડ'' કહેવાય છે કારણકે પિક્સેલને બે રિફ્રેશની વચ્ચે સતત ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જના લાભ વગર તેની સ્થિતિ જાળવી રાખવી પડે છે. જેમ પિક્સેલ (અને તેને સંલગ્ન હાર અને સ્તંભ)ની સંખ્યા વધે છે તેમ આ પ્રકારના ડિસ્પ્લેની શક્યતા ઘટતી જાય છે. ઘણો ધીમો [[પ્રતિભાવ સમય]] અને નબળો [[કોન્ટ્રાસ્ટ]] પેસિવ-મેટ્રિક્સ એડ્રેસ્ડ એલસીડીની મૂળભૂત ખામીઓ છે.
આધુનિક એલસીડી [[કમ્પ્યુટર મોનિટર]] અને [[ટેલિવિઝન]] જેવા હાઇ- [[રિઝોલ્યુશન]] કલર ડિસ્પ્લે [[એક્ટિવ મેટ્રિક્સ]] રચનાનો ઉપયોગ કરે છે. પોલરાઇઝિંગ અને કલર ફિલ્ટરમાં [[થિન-ફિલ્મ ટ્રાન્ઝિસ્ટર્સની મેટ્રિક્સ]] (TFTs) ઉમેરવામાં આવે છે. પ્રત્યેક પિક્સેલ તેનો પોતાનો અલાયદો [[ટ્રાન્ઝિસ્ટર]] ધરાવે છે અને પ્રત્યેક સ્તંભ રેખાને પિક્સેલનો ઉપયોગ કરવા દે છે. જ્યારે હાર રેખા સક્રિય થાય છે ત્યારે તમામ સ્તંભ રેખાઓ પિક્સેલની હાર સાથે જોડાય છે અને તમામ સ્તંભ રેખામાં યોગ્ય વોલ્ટેજ પસાર કરવામાં આવે છે. બાદમાં હાર રેખા નિષ્ક્રિય થઇ જાય છે બીજી હાર રેખા સક્રિય થાય છે. [[રિફ્રેશ]] ઓપરેશન દરમિયાન તમામ હાર રેખાઓ શ્રેણીમાં સક્રિય થાય છે. એક્ટિવ-મેટ્રિક્સ એડ્રેસ્ડ ડિસ્પ્લે સમાન કદના પેસિવ મેટ્રિક્સ એડ્રેસ્ડ ડિસ્પ્લે કરતા વધુ "તેજસ્વી" અને "સ્પષ્ટ" દેખાય છે. તે સામાન્ય રીતે ઝડપી પ્રતિભાવ સમય ધરાવતા હોય છે અને વધુ સારી ગુણવત્તાવાળું ચિત્ર બનાવતા હોય છે.
== એક્ટિવ મેટ્રિક્સ ટેકનોલોજીસ ==
[[ચિત્ર:Casio LCD screen for digital camera.jpg|thumb|right|200px|કલર ટીએફટી લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લેમાં કોસીયો 1.8 જેનો સોની સાયબર-શોટ DSC-P93A ડિજિટલ કેમેરામાં ઉપયોગ થયેલો છે]]
{{Main|Thin film transistor liquid crystal display|Active-matrix liquid crystal display}}
=== ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક (ટીએન) ===
{{See also|twisted nematic field effect}}
ટ્વિસ્ટેડ નિમેટિક ડિસ્પ્લે પ્રવાહી સ્ફટિક તત્વો ધરાવે છે, જે લાઇટને પસાર થવા માટે વિવિધ ખૂણે ટ્વીસ્ટ (વળવું) અને અનટ્વીસ્ટ (સીધું) થાય છે. ટીએન લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ સેલમાં જ્યારે વોલ્ટેજ અપાયેલા ન હોય ત્યારે સેલમાંથી પસાર થવા પ્રકાશનું ધ્રુવીકરણ થાય છે. આપવામાં આવેલા વોલ્ટેજના પ્રમાણમાં એલસી સેલ 90 ડીગ્રી સુધી ટ્વિસ્ટ થાય છે અને પોલરાઇઝેશન બદલે છે તેમજ પ્રકાશના પથને અવરોધે છે. વોલ્ટેજનું સ્તર યોગ્ય રીતે ગોઠવીને કોઈ પણ ગ્રે લેવલ કે ટ્રાન્સમિશન પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
=== ઇન-પ્લેન સ્વિચિંગ (આઇપીએસ) ===
[[ઇન-પ્લેન સ્વિચિંગ]] એક એલસીડી ટેકનોલોજી છે જે સમતલ દિશામાં પ્રવાહી સ્ફટિક સેલને ગોઠવે છે. આ પદ્ધતિમાં દરેક ક્રિસ્ટલના અંતે વીજ ક્ષેત્ર લાગૂ થાય છે, પણ સ્ટાન્ડર્ડ થિન-ફિલ્મ ટ્રાન્ઝિસ્ટર (ટીએફટી) ડિસ્પ્લે માટે જરૂરી એક ટ્રાન્ઝિસ્ટરને બદલે આ પદ્ધતિમાં બે ટ્રાન્ઝિસ્ટરની જરૂર પડે છે. પરિણામે વધુ ટ્રાન્સમિશન વિસ્તાર બ્લોક થાય છે, એટલે વધારે તેજસ્વી બેકલાઇટની જરૂર પડે છે, જે વધારે ઊર્જાનો ઉપયોગ કરશે જે નોટબુક કમ્પ્યુટર્સ માટે આ પ્રકારના ડિસ્પ્લેનો ઉપયોગ ઓછો ઇચ્છનીય બનાવશે.
=== એડવાન્સ્ડ ફ્રિન્જ ફીલ્ડ સ્વિચિંગ (એએફએફએસ) ===
આ પદ્ધતિ વર્ષ 2003 સુધી ફ્રિન્જ ફીલ્ડ સ્વિચિંગ (એફએફએસ) તરીકે જાણીતી હતી.<ref>{{cite web
| url = http://vertexlcd.com/technology.htm#point04
| title = AFFS & AFFS+
| publisher = Vertex LCD Inc.
| work = Technology
| access-date = 2010-06-16
| archive-date = 2016-05-18
| archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20160518020420/http://vertexlcd.com/technology.htm#point04
| url-status = dead
}}</ref>
એડવાન્સ્ડ ફ્રિન્જ ફીલ્ડ સ્વિચિંગ એ આઇપીએસ કે એસ-આઇપીએસને મળતી આવતી ટેકનોલોજી છે, જે ઉત્તમ કામગીરી અને ઊંચી તેજસ્વીતા ઉપરાંત મેઘધનુષી રંગો ઓફર કરે છે. એએફએફએસને હાઇડિસ ટેકનોલોજીસ કંપની લિમિટેડ, કોરીયા (અગાઉ હુન્ડાઈ ઇલેકટ્રોનિક્સ, એલસીડી ટાસ્ક ફોર્સ તરીકે જાણીતી હતી)એ વિકસાવી છે. <ref>
{{cite journal
| title = A Novel Outdoor Readability of Portable TFT-LCD with AFFS Technology
| journal = SID Symposium Digest of Technical Papers
| date = June 2006
| volume = 37
| issue = 1
| publisher = AIP
| pages = 1079–1082
| author = K. H. Lee, H. Y. Kim, K. H. Park, S. J. Jang, I. C. Park, and J. Y. Lee
}}</ref>
એએફએફએસનો ઉપયોગ કરતી નોટબુક એપ્લિકેશન્સમાં વ્યાવસાયિક ડિસ્પ્લે માટે પહોળા દ્રશ્યને સારામાં સારી રીતે રજૂ કરતી વખતે રંગ ઓછામાં ઓછા ફેલાય છે અને તેનો સુભગ સમન્વય સ્થાપિત થાય છે. લાઇટ લીકેજથી રંગમાં થતો ફેરફાર કે તેનું વિચલન સફેદ રંગ વધારી સુધારવામાં આવે છે જેનાથી વ્હાઇટ/ગ્રે પુનઃઉત્પાદનમાં વધારો પણ થાય છે.
વર્ષ 2004માં હાઇડિસ ટેકનોલોજીસ કંપની લિમિટેડે જાપાનની હિટાચી ડિસ્પ્લેને એએફએફએસ પેટન્ટનું લાઇસન્સ આપ્યું છે. હિટાચી તેના ઉત્પાદનમાં હાઈ એન્ડ પેનલનું ઉત્પાદન કરવા એએફએફએસનો ઉપયોગ કરે છે. વર્ષ 2006માં હાયડિસએ સાન્યો એપ્સન ઇમેજિંગ ડીવાઇસીસ કોર્પોરેશનને પણ લાઇસન્સ આપ્યું છે.
હાયડિસે એએફએફએસપ્લસ પણ વિકસાવ્યું છે, જેનાથી વર્ષ 2007માં આઉટડોર રીડેબિલિટીમાં પણ સુધારો થયો છે.
=== વર્ટિકલ એલાઇન્મેન્ટ (વીએ) ===
વર્ટિકલ એલાઇન્મેન્ટ ડિસ્પ્લે એ એલસી ડિસ્પ્લેનું જ એક સ્વરૂપ છે, જેમાં પ્રવાહી સ્ફટિક દ્રવ્ય કુદરતી રીતે ઉર્ધ્વ સ્થિતિમાં રહે છે અને (આઇપીએસમાં વધારાના ટ્રાન્ઝિસ્ટર્સની જરૂર હોય છે તેવા) વધારાના ટ્રાન્ઝિસ્ટર્સની જરૂર દૂર કરે છે. જ્યારે કોઈ વોલ્જેટ આપવામાં આવતા નથી ત્યારે પ્રવાહી સ્ફટિક સેલ સબસ્ટ્રેટને કાટખૂણે રહે છે અને બ્લેક ડિસ્પ્લેની રચના કરે છે. જ્યારે વોલ્ટેજ આપવામાં આવે છે ત્યારે પ્રવાહી સ્ફટિક સેલ સબસ્ટ્રેટને સમાંતર સ્થિતિમાં ગોઠવાઈ જાય છે અને પ્રકાશને પાસ થવા દે છે અને પગલે વ્હાઇટ ડિસ્પ્લે ઊભું થાય છે. વીએ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે આઇપીએસ પેનલ જેવા જ કેટલાંક લાભ આપે છે, ખાસ કરીને દ્રશ્ય જોવાનો સારો એંગલ (ખૂણો) અને સ્ક્રીનના બ્લેક લેવલમાં સુધારો. {{Citation needed|date=July 2009}}
=== બ્લુ ફેઝ મોડ ===
{{Main|Blue Phase Mode LCD}}
બ્લુ ફેઝ એલસીડીને પ્રવાહી સ્ફટિકના ટોચના પડની જરૂર હોતી નથી. બ્લુ ફેઝ એલસીડી બજારમાં પ્રમાણમાં નવા છે અને તેનું બહુ ઓછા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થતું હોવાથી અત્યંત મોંઘા છે. તેઓ સામાન્ય એલસીડી કરતાં વધારે રીફ્રેશ રેટ પૂરો પાડે છે, પણ સાધારણ એલસીડી બનાવવા હજુ પણ વધારે સસ્તાં છે અને ખરેખર વધુ સારા રંગ અને શાર્પ ઇમેજ પૂરી પાડે છે.{{Citation needed|date=February 2009}}
== ગુણવત્તા નિયંત્રણ ==
કેટલીક એલસીડી પેનલ્સ ખામીયુક્ત [[ટ્રાન્ઝિસ્ટર]] ધરાવે છે, જેને કારણે કેટલાક પિક્સેલ કાયમ માટે પ્રકાશિત રહે છે અથવા કાયમ માટે બંધ થઇ જાય છે આવા પિક્સેલને અનુક્રમે [[સ્ટક પિક્સેલ]] કે [[ડેડ પિક્સેલ]] ગણવામાં આવે છે. [[ઇન્ટીગ્રેટેડ સર્કિટ્સ]] (આઇસીસ)થી વિપરીત એલસીડી પેનલ્સ થોડા ખામીયુક્ત પિક્સેલ્સ ધરાવતી હોય તો પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે માત્ર કેટલાંક ખામીયુક્ત પિક્સેલ્સ સાથેની એક પેનલને નકામી ગણીને ફેંકી દેવી આર્થિક રીતે પોસાય તેમ નથી, કારણ કે એલસીડી પેનલ આઇસીસ કરતાં ઘણી મોટી છે, પણ તે ક્યારેય સાબિત થયું નથી. ખામીયુક્ત પિક્સેલ્સના સ્વીકાર્ય આંકડા માટે ઉત્પાદકોની નીતિમાં બહુ મોટો ફરક છે. એક સમયે સેમસંગ કોરીયામાં વેચેલા એલસીડી મોનિટર્સ માટે શૂન્ય સહિષ્ણુતા નીતિ અપનાવતી હતી.<ref>{{cite web |title=Samsung to Offer 'Zero-PIXEL-DEFECT' Warranty for LCD Monitors |publisher=Forbes.com |date=December 30, 2004 |url=http://www.forbes.com/infoimaging/feeds/infoimaging/2004/12/30/infoimagingasiapulse_2004_12_30_ix_9333-0197-.html |access-date=2007-09-03 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820004737/http://www.forbes.com/infoimaging/feeds/infoimaging/2004/12/30/infoimagingasiapulse_2004_12_30_ix_9333-0197-.html |url-status=dead }}</ref> અત્યારે સેમસંગ ઓછી મર્યાદા ધરાવતા [[આઇએસઓ 13406-2]] સ્ટાન્ડર્ડને બહુ ચુસ્તપણે વળગી રહ્યું નથી.<ref>{{cite web |title=What is Samsung's Policy on dead pixels? |publisher=Samsung |date=February 5, 2005 |url=http://erms.samsungelectronics.com/customer/uk/jsp/faqs/faqs_view.jsp?SITE_ID=31&PG_ID=16&AT_ID=17628&PROD_SUB_ID=546 |access-date=2007-08-03 |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304043758/http://erms.samsungelectronics.com/customer/uk/jsp/faqs/faqs_view.jsp?SITE_ID=31&PG_ID=16&AT_ID=17628&PROD_SUB_ID=546 |url-status=dead }}</ref> અન્ય કંપનીઓ તેમની નીતિમાં 11 ડેડ પિક્સેલ્સ ચલાવી લેવા માટે જાણીતી છે.<ref>{{cite web |title=Display (LCD) replacement for defective pixels - ThinkPad |publisher=Lenovo |date=June 25, 2007 |url=http://www-307.ibm.com/pc/support/site.wss/document.do?lndocid=MIGR-4U9P53 |access-date=2007-07-13 |archive-date=2006-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231032635/http://www-307.ibm.com/pc/support/site.wss/document.do?lndocid=MIGR-4U9P53 |url-status=dead }}</ref> ડેડ પિક્સેલ નીતિઓ પર ઉત્પાદકો અને ગ્રાહકો વચ્ચે અનેક વખત ઉગ્ર ચર્ચા થાય છે. ખામીઓ સ્વીકાર્યક્ષમતાના નિયમન માટે અને છેવાડાના ગ્રાહકોનું સંરક્ષણ કરવા આઇએસઓએ [[આઇએસઓ 13406-2]] સ્ટાન્ડર્ડ જાહેર કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.jacobsen.no/anders/blog/archives/2006/01/04/what_is_the_iso_134062_standard_for_lcd_screen_pixel_faults.html |title=What is the ISO 13406-2 standard for LCD screen pixel faults? |publisher=Anders Jacobsen's blog |date=January 4, 2006}}</ref> જોકે દરેક એલસીડી ઉત્પાદકોએ આઇએસઓ સ્ટાન્ડર્ડને માન્ય રાખ્યું નથી અને આઇએસઓ સ્ટાન્ડર્ડનું અર્થઘટન અવારનવાર જુદું જુદું કરવામાં આવે છે.
એલસીડી પેનલ્સ તેમના મોટા કદને કારણે મોટા ભાગની આઇસી કરતાં વધારે ખામીયુક્ત હોવાની શક્યતા વધારે છે. એક ઉદાહરણમાં 300 એમએમના એસવીજીએ એલસીડી આઠ ખામી અને 150 એમએમ વેફર માત્ર 3 ખામી ધરાવે છે. જોકે વેફર પર 137માંથી 134 રંગ સ્વીકાર્ય હશે જ્યારે એલસીડી પેનલનો અસ્વીકાર બિલકુલ નહીં હોય. સ્પર્ધાના કારણે ઉત્પાદકો વચ્ચે ગુણવત્તા નિયંત્રણમાં સુધારો થયો છે. સામાન્ય રીતે ચાર ખામીયુક્ત પિક્સેલ્સ સાથે એક એસવીજીએ એલસીડી પેનલ ખામીયુક્ત ગણાય છે અને ગ્રાહકો તેના બદલે નવી એલસીડી પેનલની વિનંતી કરી શકે છે. કેટલાંક ઉત્પાદકો, ખાસ કરીને દક્ષિણ કોરીયામાં જ્યાં એલજી જેવા કેટલાંક મોટા એલસીડી પેનલ ઉત્પાદકો સ્થિત છે, હવે "ઝીરો ડીફેક્ટિવ પિક્સેલ ગેરેન્ટી" ધરાવે છે, જે વધારાની સ્ક્રીનિંગ પ્રોસેસ છે, જે પાછળથી "એ" અને "બી" ગ્રેડ પેનલ્સ તરીકે નક્કી થઈ શકે છે. અનેક ઉત્પાદકો એક ડીફેક્ટિવ પિક્સેલ સાથે ઉત્પાદન બદલી આપે છે. એટલું જ નહીં જ્યાં આ પ્રકારની ગેરેન્ટી નથી ત્યાં ડીફેક્ટિવ પિક્સેલ્સનું લોકેશન મહત્વપૂર્ણ છે. જો ડીફેક્ટિવ પિક્સેલ્સ એકબીજાની નજીક હોય તો બહુ થોડા ડીફેક્ટિવ પીક્સેલ સાથેનું ડિસ્પ્લે અસ્વીકાર્ય બની શકે છે. જ્યારે ડીફેક્ટિવ પિક્સેલ્સ દ્રશ્ય વિસ્તારના કેન્દ્રમાં હોય તો ઉત્પાદકો કદાચ તેમના ઉત્પાદન બદલવાના માપદંડો હળવા પણ કરી શકે છે.
એલસીડી પેનલ્સ પણ ''ક્લાઉડિંગ'' (કે સામાન્ય રીતે ઓછી જોવા મળતી [[મુરા|''મુરા'']] ) ખામીઓ ધરાવે છે, જે [[લ્યુમિનન્સ]] (પ્રકાશ)માં અસમાન ડાઘા તરીકે દેખાય છે. તે ડિસ્પ્લે દ્રશ્યોના ડાર્ક કે કાળા વિસ્તારોમાં સૌથી વધારે દેખાય છે.<ref>[http://www.hdtvtest.co.uk/news/sony-xbr-mura-clouding-2007033142.htm સોની XBR મ્યુરા]</ref>
== ઝીરો-પાવર (બિસ્ટેબલ) ડિસ્પ્લેસ ==
{{See also|Ferro Liquid Display}}
[[ક્વિનેટિક્યુ]] (અગાઉ [[ડેરા]] તરીકે જાણીતી) ઝેનિથલ બિસ્ટેબલ ડીવાઇસ (ઝેડબીડી) ઊર્જા વિના ઇમેજ જાળવી શકે છે. ક્રિસ્ટલ્સ બેમાંથી એક સ્થિર ઓરિએન્ટેશન (શ્વેત અને શ્યામ)માંથી એકમાં કદાચ અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને ઊર્જાની જરૂર માત્ર ઇમેજ બદલવા માટે પડે છે. ઝેડબીડી ડિસ્પ્લે એ ક્વિનેટિક્યુમાંથી રચાયેલી કંપની છે, જે ગ્રેસ્કેલ અને કલર ઝેડબીડી ડીવાઇસનું ઉત્પાદન કરે છે.
ફ્રાંસની એક કંપની નેમોપ્ટિકએ બાઇનેમ ઝીરો-પાવર, પેપર જેવી એલસીડી ટેકનોલોજી વિકસાવી છે, જે વર્ષ 2007થી સેઇકો સાથે ભાગીદારીમાં મોટા પાયે ઉત્પાદન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nemoptic.com/content.php?section=technology |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2012-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303132845/http://www.nemoptic.com/content.php?section=technology |url-status=dead }}</ref> આ ટેકનોલોજીનો હેતુ ઇલેક્ટ્રોનિક શેલ્ફ લેબલ્સ, ઇ-બુક્સ, ઇ-ડોક્યુમેન્ટ્સ, ઇ-ન્યૂઝપેપર્સ, ઇ-ડિક્શનરીસ, ઇન્ડ્રસ્ટ્રીઅલ સેન્સર્સ, અલ્ટ્રા-મોબાઇલ્સ પીસી વગેરે એપ્લિકેશન્સ માટે ઉપયોગ કરવાનો છે. ઝીરો-પાવર એલસીડી [[ઇલેકટ્રોનિક પેપર]]ની કેટેગરીમાં આવે છે.
કેન્ટ ડિસ્પ્લેએ "નો પાવર" ડિસ્પ્લે પણ વિકસાવ્યું છે, જે પોલિમર સ્ટેબિલાઇઝડ કોલેસ્ટેરિક લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ્સ (સીએચએલસીડી)નો ઉપયોગ કરે છે. સીએચએલસીડીની મોટી ખામી રીફ્રેશ થવાનો ધીમો દર છે, જે ખાસ કરીને નીચા તાપમાને જોવા મળે છે. {{Citation needed|date=June 2009}} તાજેતરમાં કેન્ટએ [[મોબાઇલ ફોન]]ની સંપૂર્ણ સપાટી આવરી લેવા સીએચએલસીડીના ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે દેખાડ્યું છે, જે રંગોમાં ફેરફાર કરી શકે છે અને ઊર્જા ન મળે ત્યારે પણ તે રંગ જાળવી રાખે છે. <ref>{{cite web|title=[SID] Entire Surface of Handset becomes LCD Display|publisher=Nikkei Tech-On|author=Tetsuo Nozawa|url=http://techon.nikkeibp.co.jp/english/NEWS_EN/20090609/171529 |access-date=2009-06-10}}</ref>
વર્ષ 2004માં [[ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી]]ના સંશોધકોએ ઝેનિથ બિસ્ટેબલ ટેકનિક્સ પર આધારિત ઝીરો-પાવર બિસ્ટેબલ એલસીડીના બે નવા પ્રકાર રજૂ કર્યા હતા.<ref>{{cite web |title=Development of bistable displays |publisher=University of Oxford |author=Dr Chidi Uche |url=http://www.eng.ox.ac.uk/lc/research/Gratingstructures.html |access-date=2007-07-13 |archive-date=2008-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523234127/http://www.eng.ox.ac.uk/lc/research/Gratingstructures.html |url-status=dead }}</ref>
360° બીટીએન અને બિસ્ટેબલ કોલેસ્ટેરિક જેવી કેટલીક બિસ્ટેબલ ટેકનોલોજીસ મુખ્યત્વે લિક્વિટ ક્રિસ્ટલ (એલસી)ની બલ્ક પ્રોપર્ટીઝ પર આધારિત હોય છે અને પરંપરાગત મોનોસ્ટેબલ મટીરિઅલ્સ સાથે સમાનતા ધરાવતી એલાઇન્મેન્ટ ફિલ્મ્સ અને એલસી મિક્સચર્સ સાતે મજબૂત એન્કરિંગનો ઉપયોગ કરે છે. અન્ય બિસ્ટેબલ ટેકનોલોજીસ (એટલે કે બિનેમ ટેકનોલોજી) મુખ્યત્વે સર્ફેસ પ્રોપર્ટીઝ પર આધારિત હોય છે અને ચોક્કસ નબળા એન્કરિંગ મટીરિઅલ્સની જરૂર પડે છે.
== ખામીઓ ==
{{Unreferenced section|date=June 2009}}
અન્ય કેટલીક ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીની સરખામણીમાં એલસીડી ટેકનોલોજીમાં હજુ પણ થોડી ખામીઓ છેઃ
* સીઆરટી આર્ટિફેક્ટ્સનો ઉપયોગ કર્યા વિના એકથી વધારે વીડિયો રિઝોલ્યુશન્સ દેખાડી શકે છે ત્યારે એલસીડી તેના [[નેટિવ રિઝોલ્યુશન]]માં જ વ્યવસ્થિત ઇમેજ બનાવી શકે છે અને કેટલીક વખત તેના પોતાના રિઝોલ્યુશન ખંડિત થઈ જાય છે. એલસીડી પેનલ્સને તેના નેટિવ રિઝોલ્યુશન્સ બહારના રિઝોલ્યુશન પર ચલાવવાનો પ્રયાસ કરતાં પેનલ [[ઇમેજનું સ્કેલિંગ]] (નાની-મોટી) કરે છે, જેનાથી ચિત્ર અસ્પષ્ટ, ધૂંધળું બની જાય છે અને વિવિધ પ્રકારના [[એચડીટીવી બ્લર]]દેખાય છે. આ સ્કેલિંગ મર્યાદાના કારણે અનેક એલસીડી અત્યંત ઓછા રિઝોલ્યુશન ધરાવતી સ્ક્રીન (320x200 જેવી) મોડ દેખાડી શકતા નથી.
* કેટલાંક એલસીડી ટીવી જાહેરાત કરતાં વધારે મર્યાદિત (ઓછા) કલર રીઝોલ્યુલશન ધરાવે છે {{Citation needed|date=July 2009}}અને વિવિધ રંગનું ઊંડાણ વધારે દેખાય તે માટે કામચલાઉ ધ્રુજારી અને/અથવા સ્પેશિયલનો ઉપયોગ કરે છે. તેના કારણે કેટલાંક પ્રકારના ડિસ્પ્લેમાં ચિત્ર અસ્થિર થાય છે અને કેટલાંક વપરાશકર્તાને ખલેલ પહોંચી શકે છે.
* સીઆરટી ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીની સરખામણીમાં એલસીડી ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીમાં ચિત્રો વધારે વાઇબ્રન્ટ અને વાસ્તવિકતાને વધારે અસરકારકાર રીતે જીવંત કરી શકે તેવો [[કોન્ટ્રાસ્ટ રેશિયો]] (ચમકતા વાતાવરણમાં રંગની વિવિધતા અને વિષમતા જાળવવાની ક્ષમતા) ધરાવે છે, તેમ છતાં ડાર્કનેસની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો સીઆરટીની સરખામણીમાં એલસીડી ઓછો કોન્ટ્રાસ્ટ રેશિયો ધરાવે છે. કોન્ટ્રાસ્ટ રેશિયો સંપૂર્ણપણે ઓન (શ્યામ) અને સંપૂર્ણપણે ઓફ (શ્વેત) પિક્સેલ વચ્ચેનો ફરક છે અને એલસીડી "બેકલાઇટ બ્લીડ" ધરાવી શકે છે જેમાં લાઇટ (સામાન્ય રીતે સ્ક્રીનના ખૂણાઓની ફરતે જોવા મળે છે) બહાર આવે છે અને શ્વેત રંગને ટીએન ફિલ્મ આધારિત ડિસ્પ્લે સાથે રાખોડી કે વાદળી/જાંબલી રંગમાં ફેરવે છે. જોકે વર્ષ 2009 સુધી લેડ (એલઇડી) બેકલાઇટિંગનો ઉપયોગ ન કરતાં ઉત્તમ એલસીડી ટીવી 1,50,000:1નો કોન્ટ્રાસ્ટ રેશિયો મેળવી શકે તેમ છે.
* પ્લાઝમા અને સીઆરટી ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીની સરખામણીમાં એલસીડી ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજી [[પ્રતિભાવ સમય]] વધારે લે છે, ખાસ કરીને જૂનાં ડિસ્પ્લે ઇમેજ (ચિત્રો) ઝડપથી બદલાતાં હોય ત્યારે એકથી વધારે ચિત્રો ઊભા કરે છે. દાખલા તરીકે, એલસીડી પર માઉસ ઝડપથી ફેરવો ત્યારે એકથી વધારે કર્સર દેખાય છે. ** ''જુઓઃ [[સીઆરટી ફોસ્ફર પર્સિસ્ટન્સ]] ''
* મનુષ્યની આંખ ફરતી ચીજવસ્તુઓને અનુસરતી હોવાથી એલસીડી મોશન બ્લર (ધુંધળુ) થઈ ગયું હોય તેવું દેખાય છે જ્યારે કેટલીક સીઆરટી સ્ક્રીનમાં તે જોવા મળતું નથી. તેની પાછળનું કારણ એ છે કે છૂટાંછવાયા એલસીડી પિક્સેલ ફ્રેમ (સામાન્ય રીતે 16.7 મીટર)ના સંપૂર્ણ ગાળામાં સતત દેખાય છે જ્યારે સીઆરટી પિક્સેલ દરે ફ્રેમમાં એક વખત એક માઇક્રોસેકન્ડ માટે જ દેખાય છે, કારણ કે તેની પાછળ ઇલેકટ્રોન બીમ થાય છે. તેનો અર્થ એ થયો કે ઝીરો રીસ્પોન્સ ટાઇમ ધરાવતી હાઇપોથેટિકલ એલસીડી પેનલ પર હલનચલન કરતી ઇમેજ મોશન બ્લર ધરાવે છે જ્યારે સીઆરટી મોનિટર પર હલનચલન કરતી ઇમેજ જોવા મળતી નથી. તેની પાછળનું કારણ ફ્રેમ દેખાય છે તે સમય દરમિયાન આંખોનું હલનચલન થાય છે.{{Citation needed|date=July 2009}} ફ્રેમ રેટનોરીફ્રેશ રેટ બમણો કરીને (દાખલા તરીકે 120 કે 240 [[હર્ટ્ઝ]]) અને ઇમેજની વિવિધ પ્રોસેસિંગ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરીને બ્લર ઘટાડી શકાય છે. બ્લર કે અસ્પષ્ટતા, ધુંધળાપણું સોફ્ટવેર ટેકનિક્સનો ઉપયોગ કરીને આંશિક રીતે ઘટાડી શકાય છે, જે અપેક્ષિત બ્લરનો છેદ ઉડાવવા કે દૂર કરવા બ્લરની એક નેગેટિવ ઇમેજ રજૂ કરે છે. દાખલા તરીકે, બ્લર ઇમેજ ડાબી બાજુએ ઉપર દેખાય જે સામાન્ય કરતાં પાંચ ટકા વધારે ચમકતી હોય છે. આ સમયે સોફ્ટવેર બ્લેર ઇમેજની માઇનસ પાંચ (-5) ટકા નેગેટિવ બનાવે છે અને તેનું પરિણામ અપેક્ષિત મૂલ્ય (n + 5 - 5 = n) મળે છે. જોકે આ ટેકનિક વધુ સમય લે છે, જે ઝડપથી એક્શન ધરાવતી વીડિયો ગેમના ઉપયોગ માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે{{Citation needed|date=July 2009}}. કેટલાંક મોનિટરમાં જરૂર પડે ત્યારે બ્લર દૂર કરવા ''ગેમિંગ મોડ'' સાથે જ આવે છે. કેટલાક મોનિટર "ગેમિંગ મોડ" સાથે પણ આવે છે તેમાં જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે એન્ટિ-ઘોસ્ટિંગ બંધ કરી શકાય છે.
** ''જુઓઃ [[સીઆરટી ફોસ્ફર પર્સિસ્ટન્સ]]''
[[ચિત્ર:ThinkPad Viewing Angle Comparison.JPG|200px|thumb|બે આઇબીએમ થિંકપેડ લેપટોપ સ્ક્રીન એકદમ વાંકા ખૂણેથી જોતા]]
* સીઆરટી અને પ્લાઝમા ડિસ્પ્લેની સરખામણીમાં એલસીડી પેનલ [[ટીએન]]નો ઉપયોગ કરે છે જેથી [[વ્યૂઇંગ એંગલ]] (દ્રશ્ય સ્વચ્છ અને શ્રેષ્ઠ દેખાય તે માટેનો યોગ્ય ખૂણો)નું વલણ ધરાવે છે. તેના પગલે વધુ સંખ્યામાં લોકો એક જ ઇમેજ સારી રીતે જોઈ શકતા નથી અને લેપટોપની સ્ક્રીન તેનું ઉદાહરણ છે. સામાન્ય રીતે સ્ક્રીન નીચે જોવામાં આવે છે, ત્યારે દ્રશ્ય વધુ ડાર્ક દેખાય છે અને ઉપરથી જોવામાં આવે ત્યારે તે લાઇટ દેખાય છે. તેનાથી રંગ ફેલાઈ જાય છે અને સસ્તા એલસીડી [[ગ્રાફિક ડીઝાઇન]] જેવા રંગ મહત્વપૂર્ણ હોય તેવા કામ કરવા માટે પ્રતિકૂળતા ઊભી કરે છે, કારણ કે આંખો થોડી ઉપર કે નીચે થાય ત્યારે અથવા સ્ક્રીનની ઉપર કે નીચે જોવામાં આવે ત્યારે રંગ બદલાઈ જાય છે. [[આઇપીએસ]], [[એમવીએ]] કે [[પીવીએ]] જેવા થિન ફિલ્મ ટ્રાન્ઝિસ્ટર વેરિએન્ટસ પર આધારિત અનેક ડિસ્પ્લેમાં વ્યૂઇંગ એન્ગલ્સમાં ઘણો સુધારો થયો છે. એક્સ્ટ્રીમ એંગલ (સૌથી મોટા ખૂણે)થી જોવામાં આવે ત્યારે રંગ વધુ ચળકતા દેખાય છે, બાજુના ખૂણાઓ પર વ્યૂઇંગ એન્ગલ્સ પર ઘણો બધો સુધારો{{Citation needed|date=July 2009}} થયો હોવા છતાં લંબવત્ ખૂણા પર કોઈ સુધારો થયો નથી.
* કન્ઝ્યુમર એલસીડી મોનિટર્સ તેના હરિફ સીઆરટીની કરતાં વધારે નાજુક છે. સીઆરટી મોનિટર્સની જેમ થિક ગ્લાસ શીલ્ડના અભાવે સ્ક્રીન કદાચ વિશેષ નાજુકતા ધરાવે છે. એટલે કે એલસીડી પર આંગળી દબાવવાથી રંગોના વલય બને છે (ખાસ કરીને બાળકો આવું કરે છે) જે સ્ક્રીનને નુકસાન કરે છે. સીઆરટી પાસે થિક ગ્લાસ હોય છે જે ઉઝરડા કે આંગળી બેસાડવાથી થતા નુકસાન સામે સંરક્ષણ આપે છે.
* સ્ક્રીનને નુકસાન થાય કે તેના પર દબાણ આવે ત્યારે [[ડેડ પિક્સેલ]] રચાઈ શકે છે અને તે સ્ક્રીન પર આવે છે. કેટલાંક ઉત્પાદન વોરેન્ટી હેઠળ ડેડ પિક્સેલ્સ સાથે સ્ક્રીન બદલે છે.
* કેટલીક એલસીડી સ્ક્રીનમાં સમાતંર અને/અથવા ઊભા પટ્ટા હોય છે. ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે આ પ્રવાહ ઊભો થાય છે અને તે રીપેર ન થઈ શકે (સિવાય કે સ્ક્રીનને સંપૂર્ણપણે બદલવામાં આવે). એક ઉત્પાદક અને એક જ મોડેલના એલસીડી સ્ક્રીન વચ્ચે પટ્ટામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર હોઈ શકે છે. ઉત્પાદકોની [[ગુણવત્તા નિયંત્રણ]] પ્રક્રિયા દ્વારા આ ફરક નક્કી થઈ શકે છે.
* સામાન્ય રીતે ઝેરી પદાર્થ [[મર્કયુરી]] (પારો) ધરાવતી એલસીડી સ્ક્રીન્સમાં બેક-લાઇટ્સ માટે [[કોલ્ડ કેથોડ]] ફ્લુઅરેસન્ટમાં લેમ્પનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે લેડ-બેકલાઇટ સ્ક્રીન્સમાં મર્ક્યુરી નથી હોતો.
* અયોગ્ય <ref> [http://www.techmind.org/lcd/index.html#inversion એલસીડી ફ્લિકર ટેસ્ટ]</ref>વોલ્ટેજ સંતુલન દ્વારા ધ્રુજારી ઉત્પન્ન થાય છે. સામાન્ય રીતે એક કે વધારે ટેસ્ટ વાંધાજનક ધ્રુજારી દેખાડશે, જે એક મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર પર હેચિંગ પેટર્ન તરીકે મુશ્કેલી ઊભી થશે તો તે દેખાઈ શકે છે.
== ઊર્જા અસરકારકતા ==
ટેલિવિઝનના વિવિધ નવા મોડેલમાં એલસીડી અને પ્લાઝમા ટીવી રંગરૂપમાં એકબીજાને તદ્દન મળતા આવે છે, પણ પ્લાઝમા ટીવીની સરખામણીમાં એલસીડીના વપરાશમાં સરેરાશ ઓછી ઊર્જાની જરૂર પડે છે. 42 ઇંચનું એલસીડી ટીવી સરેરાશ 203 વોટ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે જ્યારે તેટલા જ ઇંચનું પ્લાઝમા ટીવી 271 વોટ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.energy.ca.gov/appliances/tv_faqs.html |title=ઊર્જા વપરાશ: ઉપકરણો |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619135915/http://www.energy.ca.gov/appliances/tv_faqs.html |url-status=dead }}</ref>
''(આ માહિતી જૂની છે-અત્યારે પેનાસોનિક ટીએચ-42 એક્સ10 જેવા પ્લાઝમા ટીવી 80થી 200 વોટ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે. સરેરાશ ઊર્જાવપરાશની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો સામાન્ય રીતે પ્લાઝમા ટીવી 120 વોટથી 150 વોટ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે.)'' {{Citation needed|date=January 2010}}
જુદી જુદી ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીમાં ઇંચ દીઠ ઊર્જાનો ઉપયોગ {{Citation needed|date=July 2009}}એક અન્ય પરિમાણ છે. ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજી સેગમેન્ટમાં ચોરસ ઇંચ દીઠ ઊર્જાના વપરાશની દ્રષ્ટિએ સીઆરટી ટેકનોલોજી વધારે અસરકારક છે અને તેમાં ચોરસ ઇંચદીઠ 0.23 વોટ ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે જ્યારે એલસીડી ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજીમાં ચોરસ ઇંચ દીઠ 0.27 વોટ ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે. [[પ્લાઝમા ડિસ્પ્લે]] ટેકનોલોજીમાં ચોરસ ઇંચ દીઠ 0.36 વોટ અને ડીએલપી કે રીઅર પ્રોજેક્શન ટીવીમાં ચોરસ ઇંચદીઠ 0.14 વોટ ઊર્જા વપરાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.energy.ca.gov/2008publications/CEC-400-2008-028/CEC-400-2008-028-SD.PDF |title=Draft Efficiency Standards for Television |format=PDF |date=December 2008 |publisher=California Energy Commission |access-date=2009-05-31 |archive-date=2009-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090613000032/http://www.energy.ca.gov/2008publications/CEC-400-2008-028/CEC-400-2008-028-SD.PDF |url-status=dead }}</ref>
બિસ્ટેબલ ડિસ્પ્લેમાં ફિક્સ્ડ ઇમેજ ડિસ્પ્લે થાય છે ત્યારે ઊર્જાનો બિલકુલ વપરાશ થતો નથી, પણ ડિસ્પ્લે ઇમેજ બદલવા સારી એવી ઊર્જા{{Citation needed|date=September 2009}}ની જરૂર પડે છે.
== ઉત્પાદકો ==
<div>
* [[આલ્ફા]]
* [[૦૩ કમ્યુનિકેશન શ્રીનગર]]
* [[મોઝરબેર]]
* [[થ્રીએમ]]
* [[એસર]]
* [[એઓસી]]
* [[એપલ]]
* [[આસુસટેક]]
* [[એયુ ઓપટ્રોનિક્સ]]
* [[બેંગ એન્ડ ઓલુફ્સેન]]
* [[બાર્કો]]
* [[બેનક્યુ]]
* [[બો હાઇડિસ]] (અગાઉ હુન્ડાઈ ડિસ્પ્લે કોરીયા તરીકે જાણીતી)
* [[ચી મી ઓપ્ટોઇલેકટ્રોનિક્સ]]
* [[કૂલટચ મોનિટર્સ]]
* [[કોર્નિંગ ઇન્ક.]]
* [[આઇઝો]]
* [[એપ્સન]]
* [[ફ્યુજીત્સુ]]
* [[હેન્સોલ]]
* [[હિટાચી]]
* [[એચપી]]
* [[ઇયામા]]
* [[ઇન્ટરનેશનલ ડિસ્પ્લે વર્ક્સ]]
* [[જેવીસી]]
* [[ક્યોસેરા]]
* [[લીનોવા]]
* [[એલજી ડિસ્પ્લે]]
* [[એલએક્સડી ઇન્કોર્પોરેટેડ]]
* [[મીડિઓન]]
* [[એનઇસી ડિસ્પ્લે સોલ્યુશન્સ]]
* [[પેનાસોનિક]] (અગાઉ મેત્સુશિતા)
* [[પોલરોઇડ કોર્પોરેશન]]
* [[પાવરલાઇટ]]
* [[પ્રોસ્કેન]]
* [[આરસીએ]]
* [[સેન ટેકનોલોજી]]
* [[સેમસંગ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ]]
* [[શાર્પ કોર્પોરેશન]]
* [[એસ-એલસીડી]]
* [[સોની]]
* [[સોયો]]
* [[ટેકો]]
* [[તોશિબા]]
* [[યુએસઇઆઈ]]
* વેરિટ્રોનિક્સ લિમિટેડ
* [[વીડિયોકોન]]
* [[વ્યૂસોનિક]]
* [[વીઝિયો]]
* [[વિન્ટેક]]
* [[ઝેરોક્સ]]
</div>
== વધુ જુઓ ==
* [[બેકલાઈટ]]
* [[ડિજિટલ વીડિયો રેકર્ડર (ડીવીઆર)]], જે એલસીડી ટીવીમાં પણ સામેલ કરી શકાય છે.
* [[સ્ક્રીન પ્રોટેક્ટર]]
* [[ટ્રાન્સ્ફ્લેક્ટિવ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે]]
* [[1:1 pixel mapping]]
=== ડિસ્પ્લે એપ્લિકેશન્સ ===
* [[ટેલિવિઝન]] અને [[ડિજિટલ ટેલિવિઝન]]
* [[લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે ટેલિવિઝન]] (એલસીડી ટીવી)
* [[એલસીડી પ્રોજેક્ટર]]
* [[કમ્પ્યુટર મોનિટર]]
* એરક્રાફ્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ડિસ્પ્લે (જુઓ [[ગ્લાસ કોકપિટ]])
* [[એચડી 44780 કેરેક્ટર એલસીડી]], જે નાના એલસીડી ટીવી માટે વ્યાપકપણે સ્વીકૃત પ્રોટોકલ છે
== સંદર્ભો ==
{{Refimprove|date=June 2009}}
{{reflist}}
== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{External links|date=June 2009}}
* [https://web.archive.org/web/20090901145511/http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/Vikuiti1/BrandProducts/secondary/optics101 3Mના એલસીડી ટેકનોલોજીના એનિમેટેડ ટ્યુટોરીયલ]
* [http://www.lcdinterfacing.info/Interface-Nokia-6610-LCD.php કલર એલસીડી ઇન્ટરફેસિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091110133407/http://www.lcdinterfacing.info/Interface-Nokia-6610-LCD.php |date=2009-11-10 }},માઇક્રોકન્ટ્રોલર સાથે એલસીડી ઇન્ટરફેસિંગ
{{Commons category|Liquid Crystal Displays}}
* [http://nobelprize.org/educational_games/physics/liquid_crystals/history/ પ્રવાહી સ્ફટિકનો ઇતિહાસ અને ભૌતિક ગુણધર્મો Nobelprize.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830015819/http://nobelprize.org/educational_games/physics/liquid_crystals/history/ |date=2009-08-30 }}
* [http://www.iupac.org/publications/pac/2001/7305/7305x0845.html લો-મોલર-માસ અને પોલિમર લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ્સને લગતી મૂળભૂત બાબતોની વ્યાખ્યાઓ (આઇયુપીએસી રેકમન્ડેશન્સ 2001)]
* કેસ વેસ્ટર્ન રિઝર્વ યુનિવર્સિટીની [http://plc.cwru.edu/tutorial/enhanced/files/textbook.htm એન ઇન્ટેલિજિબલ ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813190453/http://plc.cwru.edu/tutorial/enhanced/files/textbook.htm |date=2007-08-13 }}
* લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ગ્રૂપ, યુનિવર્સિટી ઓફ કોલોરાડોની [http://bly.colorado.edu/lcphysics.html લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ફિઝિક્સ ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805214934/http://bly.colorado.edu/lcphysics.html |date=2007-08-05 }}
* લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ટેકનોલોજી ગ્રૂપ, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી [http://www.eng.ox.ac.uk/lc/introduction/intro_1.html ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080702193851/http://www.eng.ox.ac.uk/lc/introduction/intro_1.html |date=2008-07-02 }}
* [http://www.elis.ugent.be/ELISgroups/lcd/lc/lc.php લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ્સ એન્ડ ફોટોનિક્સ ગ્રૂપ - ઘેન્ટ યુનિવર્સિટી (બેલ્જિયમ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613163026/http://www.elis.ugent.be/ELISgroups/lcd/lc/lc.php |date=2007-06-13 }}, સારું ટ્યુટોરીયલ
* ટેલર અને ફ્રાન્સિસની જર્નલ [http://www.tandf.co.uk/journals/titles/02678292.asp લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ]
* ટેલર અને ફ્રાન્સિસની જર્નલ [http://www.tandf.co.uk/journals/titles/15421406.asp મોલેક્યુલર ક્રિસ્ટલ્સ એન્ડ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ્સ]
* [http://www.acceleratedanalysis.com/LC_hotspotdetection_procedure.html ic's માટે હોટ-સ્પોટ ડિટેક્શન ટેકનિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211050934/http://www.acceleratedanalysis.com/LC_hotspotdetection_procedure.html |date=2009-02-11 }}
* [http://www.mc2.chalmers.se/mc2/pl/lc/engelska/frame.html વોટ આર લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216155202/http://www.mc2.chalmers.se/mc2/pl/lc/engelska/frame.html |date=2006-02-16 }} ચાલ્મર્સ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી, સ્વિડન
* [http://www.lcdenclosure.co.uk/nema.html એલસીડી ડિસ્પ્લે નેમા સ્ટાન્ડર્ડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901043114/http://www.lcdenclosure.co.uk/nema.html |date=2009-09-01 }}
* [http://www.lcdtvenclosure.com/nema-standards.html નેમા ઇન્ફર્મેશન ફોર એલસીડી એનક્લોઝર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711162308/http://www.lcdtvenclosure.com/nema-standards.html |date=2009-07-11 }}
=== સામાન્ય માહિતી ===
{{External links|date=July 2009}}
* [http://www.maxi-pedia.com/TFT+LCD+display+monitor+panel ટીએફટી શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે], ડમીસ માટે ટીએફટી એલસીડી ગાઇડ.
* [http://www.auo.com/auoDEV/content/technology/technology_tftprocess_popup_en.htm એલસીડી કેવી રીતે બનાવાય છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828080554/http://www.auo.com/auoDEV/content/technology/technology_tftprocess_popup_en.htm |date=2009-08-28 }}, AUO (એલસીડી ઉત્પાદક)નું માહિતીસભર નિદર્શન.
* [http://www.vega.org.uk/video/programme/25 ડેવલપમેન્ટ ઓફ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લેs: જ્યોર્જ ગ્રે, હલ યુનિવર્સિટી સાથે મુલાકાત, 2004] – વેગા સાયન્સ ટ્રસ્ટનો વિડીયો
* [http://www.maths.soton.ac.uk/staff/Sluckin/crystals_that_flow/homepage.htm પ્રવાહી સ્ફટિકનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605072401/http://www.maths.soton.ac.uk/staff/Sluckin/crystals_that_flow/homepage.htm |date=2007-06-05 }}- પુસ્તક ''ક્રિસ્ટલ્સ ધેટ ફ્લો: ક્લાસિક પેપર્સ ફ્રોમ ધ હિસ્ટરી ઓફ લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ'' ની તેના સહ લેખક ટિમોફી જે. સ્લકિન દ્વારા માહિતી અને સારાંશ
* {{cite web
|url=http://www.xbitlabs.com/articles/other/display/lcd-parameters.html
|access-date=2008-05-17
|title=Contemporary LCD Monitor Parameters: Objective and Subjective Analysis
|publisher=X-bit labs
|date=2007-01-23
|author=Oleg Artamonov
|archive-date=2008-05-16
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516153719/http://www.xbitlabs.com/articles/other/display/lcd-parameters.html
|url-status=dead
}}
* [http://www.presentationtek.com/2006/09/21/3lcd-microdisplay-technology/ ઓવરવ્યૂ ઓફ 3LCD ટેકનોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061113234540/http://www.presentationtek.com/2006/09/21/3lcd-microdisplay-technology/ |date=2006-11-13 }}, પ્રેઝન્ટેશન ટેકનોલોજી
* [http://www.diamondhmi.co.uk/pages.cfm?ID=4&Sub=44 એલસીડી મોડ્યુલ ટેકનિકલ રિસોર્સિસ એન્ડ એપ્લિકેશન નોટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926220405/http://www.diamondhmi.co.uk/pages.cfm?ID=4&Sub=44 |date=2009-09-26 }}, ડાયમન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ
* [http://www.techmind.org/lcd/phasexplan.html એલસીડી ફેઝ એન્ડ ક્લોક એડજસ્ટમેન્ટ], ટેકમાઇન્ડ એલસીડીના "ઓટો-ટ્યુન" ફંકશન કરતા સારી ગુણવત્તાવાળું એલસીડી ચિત્ર મેળવવા મફત ટેસ્ટ સ્ક્રીન ઓફર કરે છે.
* [http://pcsupport.about.com/od/maintenance/ht/cleanflatscreen.htm તમારા એલસીડી સ્ક્રીનને સાફ કેવી રીતે કરવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125071704/http://pcsupport.about.com/od/maintenance/ht/cleanflatscreen.htm |date=2009-01-25 }} About.com: પીસી સપોર્ટ
* [http://www.tftcentral.co.uk ટીએફટી સેન્ટ્રલ]એલસીડી મોનિટર રિવ્યૂઝ, સ્પેક્સ, આર્ટિકલ્સ એન્ડ ન્યૂઝ
* [http://www.flatpanelshd.com ફ્લેટપેનલ્સHD - ગાઇડ ટુ ફ્લેટ પેનલ મોનિટર્સ એન્ડ ટીવી] - એલસીડી મોનિટર એન્ડ એલસીડી ટીવી રિવ્યૂઝ, આર્ટિકલ્સ એન્ડ ન્યૂઝ
* [http://www.dnatechindia.com/index.php/Tutorials/8051-Tutorial/Interfacing-LCD.html ઇન્ટરફેસિંગ આલ્ફાન્યુમેરિક એલસીડી ટુ માઇક્રોકન્ટ્રોલર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815080457/http://www.dnatechindia.com/index.php/Tutorials/8051-Tutorial/Interfacing-LCD.html |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090901145511/http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/Vikuiti1/BrandProducts/secondary/optics101 એલસીડી પેનલની કામગીરી સમજાવતાં એનિમેશન]
{{Display Technology}}
{{DEFAULTSORT:Liquid Crystal Display}}
[[શ્રેણી:ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજી]]
[[શ્રેણી:લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે]]
bpuu07n6lwztats10nxtz2ok1jg50tb
ઉષ્ણતામાપક
0
25143
907783
873988
2026-11-16T21:22:44Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907783
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
[[ચિત્ર:Clinical thermometer 38.7.JPG|thumb|નૈદાનિક પારા થર્મોમીટર|284x284px]]
[[ચિત્ર:Thermometer CF.svg|thumb|right|થર્મોમીટર|505x505px]]
'''થર્મોમીટર''' (ઉષ્ણતામાપક) ([[ગ્રીક]] ''[[wikt:θερμός|θερμός]]'' (''થર્મો'' ) અર્થાત "ઉષ્ણ" અને ''મીટર'' , "માપવું" પરથી) છે એવું સાધન છે કે જે વિવિધ સિદ્ધાંતોના ઉપયોગ વડે [[ઉષ્ણતામાન]] કે [[ઉષ્ણતામાનની માત્રા]]નું માપન કરે છે. થર્મોમીટરમાં બે અગત્યના ઘટકો હોય છે: ઉષ્ણતામાન સંવેદક (ઉદાહરણ તરીકે [[પારા]]વાળા થર્મોમીટર પરનો ગોળો)કે જેમાં ઉષ્ણતામાન સાથે અમુક ભૌતિક પરિવર્તન આવે,ઉપરાંત આ ભૌતિક પરિવર્તનને એક મૂલ્યમા ફેરવવા માટે અમુક માધ્યમ(ઉદાહરણ તરીકે પારાવાળા થર્મોમીટર પરના માપાંક). થર્મોમીટર્સમાં ડિજીટલ ડિસ્પ્લે કે કોમ્પ્યુટરમાં ઇનપુટ પૂરું પાડવા વિદ્યુત માધ્યમનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.
== પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક થર્મોમીટર્સ ==
થર્મોમીટર્સને મૂળભૂત [[ઉષ્માગતિશાસ્ત્ર]]ના નિયમો અને માત્રાઓના ભૌતિક આધાર વિશેના જ્ઞાનના સ્તર મુજબ બે ભિન્ન જૂથોમાં વિભાજીત કરી શકાય છે. '''પ્રાથમિક થર્મોમીટર્સ''' માં પદાર્થના માપન ગુણધર્મ એટલા સારી રીતે જાણીતા હતા કે કોઇ અજ્ઞાત માત્રા વિના ઉષ્ણતામાન માપી શકાતુ હતું. આ થર્મોમીટર્સના ઉદાહરણો વાયુની સ્થિતિ,વાયુમાં ધ્વનિના[[વેગ]] પર,ઉષ્મીય ધ્વનિ(જુઓ [[જોહ્નસન-નીક્યુઇસ્ટ ધ્વનિ]]) [[વોલ્ટેજ]] કે વિદ્યુત અવરોધના [[પ્રવાહ]] પર,અને [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]]માં એક ચોક્કસ [[રેડિયોએક્ટિવ]] [[કેન્દ્ર]] પર [[ગામા કિરણો]] આપાત કરવાથી થતી કોણીય [[વિષમદેશિકતા]] પર આધારિત હતાં. પ્રાથમિક થર્મોમીટર્સ પ્રમાણમાં જટિલ છે.
'''દ્વિતીયક થર્મોમીટર્સ''' તેમની સાનુકૂળતાને લીધે સૌથી વ્યાપક રીતે વપરાય છે. ઉપરાંત,તે પ્રાથમિક કરતા ઘણી વાર વધુ સંવેનશીલ પણ હોય છે. દ્વિતીયક થર્મોમીટર્સમાં માપનના ગુણધર્મોની જાણકારી ઉષ્ણતામાનની સીધેસીધી ગણતરી માટે પુરતી નથી. તેમાં પ્રાથમિક થર્મોમીટર સાથે ઓછામાં ઓછા એક ઉષ્ણતામાન કે ઘણા બધા નિશ્ચિત ઉષ્ણતામાનોનાં માપ અંકિત કરવા પડે છે. આવા નિશ્ચિત બિંદુઓ, ઉદાહરણ તરીકે,[[ત્રય બિંદુ]]ઓ અને [[શ્રેષ્ઠવાહક]] અવસ્થાઓ,સમાન ઉષ્ણતામાને પુન:ઉત્પાદન પામે છે.
== તાપમાન ==
જ્યારે એક એકલું થર્મોમીટર ગરમીની માત્રા માપી શકે છે,બે થર્મોમીટર્સ પરના વાંચનો સરખાવી ન શકાય,જો તે બંને એક સહમત એકમ પર મળતા આવતા હોય. આજે [[ઉષ્માગતિશાસ્ત્ર ઉષ્ણતામાન]] માપક્રમ અસ્તિત્વમાં છે. નિશ્ચિત બિંદુઓ અને પ્રક્ષેપક થર્મોમીટર્સને આધારે,આંતરરાષ્ટ્રીય સહમત ઉષ્ણતામાન માપક્રમો આશરે આટલી બારીકાઈથી બનાવવામાં આવ્યા છે. [[1990ના આંતરરાષ્ટ્રીય ઉષ્ણતામાન માપક્રમ]] સૌથી અર્વાચીન માન્ય ઉષ્ણતામાન માપક્રમ છે. તે આશરે {{convert|0.65|K|C F|lk=in|1}}થી {{convert|1358|K|C F}} સુધી વિસ્તરેલ છે.
== પૂર્વ ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Galileo Thermometer closeup.jpg|thumb|ગેલેલીયો થર્મોમીટર|403x403px]]
[[ચિત્ર:Oldthermometers.jpg|thumb|19મી સદીનાં વિવિધ થર્મોમીટર્સ.|429x429px]]
વિવિધ લેખકોએ થર્મોમીટરના આવિષ્કરનું શ્રેય [[કોર્નેલીયસ ડ્રેબ્બેલ]],[[રોબર્ટ ફ્લડ]],[[ગેલેલીયો ગેલેલી]] કે [[સેન્ટોરીઓ સેન્ટોરીઓ]]ને આપે છે. થર્મોમીટર એક આવિષ્કાર નહિં,પણ,વિકાસ હતું.
[[બયઝેન્ટિયમના ફિલો]] અને [[એલેક્ઝાન્ડ્રિયાના હીરો]] એ સિદ્ધાંત વિશે જાણતા હતા કે ચોક્કસ પદાર્થો,ખાસ કરીને વાયુ,વિસ્તરે અને સંકોચાય છે અને તે એક પ્રદર્શનમાં વર્ણવ્યું કે જેમાં હવાથી આંશિક ભરેલ એક બંધ નળીનો એક છેડો પાણીના પાત્રમાં હતો.<ref>ટી. ડી. મેકજી (1988) ''ઉષ્ણતામાન માપનનાં સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓ'' આઇએસબીએન 0471627674</ref> હવાના સંકોચન અને વિસ્તરણે પાણી/હવાની સપાટીને નળીમાં આગળ વધારી.
આવી રચના પછીથી હવાની ઉષ્ણતા અને શીતળતા દર્શાવવા ઉપયોગમાં લેવાઇ કે જેમાં એક નળીમાં પાણીનું સ્તર હવાના વિસ્તરણ અને સંકોચન દ્વારા નિયંત્રિત કરાય છે. આ ઉપકરણોઘણા યુરોપિયન વૈજ્ઞાનિકો ખાસ કરીને ગેલેલીયો ગેલેલી દ્વારા 16મી અને 17મી સદીઓમાં વિક્સાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Doak">આર. એસ ડોક (2005) ગેલેલીયો: ખગોળવેત્તા અને મનોવૈજ્ઞાનિક આઇએસબીએન 0756508134 પૃ36</ref>. પરિણામ સ્વરૂપ,ઉપકરણોને આ અસર આધારભૂત રીતે ઉત્પન્ન કરવા દર્શાવવામાં આવ્યા,અને ''થર્મોસ્કોપ'' શબ્દ અપનાવવામાં આવ્યો કારણકે તે [[સંવેદી ઉષ્મા]] ( જ્યારે ઉષ્ણતામાન ઉત્પન્ન થવું બાકી હતું ત્યારની કલ્પના)માં પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરતો હતો.<ref name="Doak"/> તફાવત વચ્ચેનો થર્મોસ્કોપ અને થર્મોમીટર એ છે કે પછીનું માપક્રમ ધરાવે છે.<ref>ટી. ડી. મેકજી (1988) ''ઉષ્ણતામાન માપનનાં સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓ'' પૃષ્ઠ 3, આઇએસબીએન 0471627674</ref> ગેલેલીયોને વારંવાર થર્મોમીટરના આવિષ્કારક કહેવાય છે,પરંતુ તેમણે જે બનાવ્યું તે થર્મોસ્કોપ્સ હતા.
ગેલેલીયો એ પણ શોધ્યું કે પદાર્થો (જલીય આલ્કોહોલથી ભરેલ કાચના ગોળા) નું થોડી જુદી ઘનતાવાળા ઊંચે ચડશે અને નીચે આવશે, જે અત્યારે ગેલેલીયો થર્મોમીટર (દર્શાવેલ)નો સિદ્ધાંત છે.
આજે આવા થર્મોમીટર્સ છે માપાંકિત to એ ઉષ્ણતામાન માપક્રમ.
થર્મોસ્કોપની પ્રથમ સ્પષ્ટ આકૃતિ 1617માં [[જ્યુસેપી બિયાન્કાની]] દ્વારા પ્રકાશિત કરાઇ:માપક્રમનું પ્રથમ પ્રદર્શન અને તે જ રીતે થર્મોમીટરની રચના રોબર્ટ ફ્લડ દ્વારા 1638માં કરાઇ. આ એક શિરોલંબ નળી હતી,જેની તોચ પર એક ગોળો અને છેડે નિમજ્જિત પાણી હતું. નળીમાં પાણીનું સ્તર વાયુના વિસ્તરણ અને સંકોચન દ્વારા નિયંત્રિત કરાય છે,તો તે એ છે જેને આપણે હવે વાયુ થર્મોમીટર કહીએ છીએ.<ref>ટી. ડી. મેકજી (1988) ''ઉષ્ણતામાન માપનના સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓ'' , પૃષ્ઠો 2-4 આઇએસબીએન 0471627674</ref>
થર્મોસ્કોપ પર માપક્રમ મૂકનાર પ્રથમ વ્યક્તિ છે જુદી જુદી રીતે આશરે 1611 થી 1613માં [[ફ્રેન્સેસ્કો સેગ્રેડો]]<ref>જે. ઈ. ડ્રીંકવોટર (1832)''લાઈફ ઓફ ગેલેલીયો ગેલેલી'' પૃષ્ઠ 41</ref> કે [[સેન્ટોરીઓ સેન્ટોરીઓ]] કહેવાય છે.<ref>[http://galileo.rice.edu/sci/santorio.html ગેલેલીયો પ્રોજેક્ટ: સેન્ટોરીઓ સેન્ટોરીઓ]</ref>.
થર્મોમીટર શબ્દ(તેના ફ્રેંચ રૂપમાં) પ્રથમ વખત 1624માં ''લા રેક્રીએશન મેથેમેટિક'' માં જે. લ્યુરેશોન દ્વારા દર્શાવાયો, જે 8 અંશના માપક્રમ વર્ણવે છે.<ref name="page4">આર. પી. બેનેડીક્ટ (1984) ઉષ્ણતામાન, દબાણ, અને પ્રવાહ માપનના પાયાના સિદ્ધાંતો,3જી આવૃત્તિ, આઇએસબીએન (ISBN) 0-471-89383-8 પૃષ્ઠ 4</ref>
ઉપરના સાધનો એ ખામી ધરાવતા હતા કે તેઓ પણ [[બેરોમીટર્સ]] હતા,અર્થાત હવાના દબાણ પ્રત્યે સંવેદનશીલ. આશરે 1654માં [[ટસ્કેનીના ગ્રાંડ ડ્યુક,ફર્ડીનાન્ડો II દે' મેડીસી]],એ આલ્કોહોલથી આંશિક ભરેલ બંધ નળીઓ,એક ગોળા અને દંડ સાથે,પ્રથમ આધુનિક-શૈલીનું થર્મોમીટર,પ્રવાહીના વિસ્તરણ,અને વાયુ દબાણથી સ્વતંત્ર છે.<ref name="page4"/> ઘણા અન્ય વૈજ્ઞાનિકોએ વિવિધ પ્રવાહીઓ અને થર્મોમીટરની રચનાઓ સાથે પ્રયોગો કર્યાં.
જોકે,દરેક આવિષ્કારક અને દરેક થર્મોમીટર અનન્ય હતા— કોઈ પ્રમાણભૂત માપક્રમ ન હતો. 1665માં [[ક્રિસ્ટીઅન હાયજન્સે]] પાણીના [[ગલન]] અને [[ઉત્કલન બિંદુ]]ઓને પ્રમાણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવા સૂચવ્યું,અને 1694માં [[કાર્લો રેનાલ્ડિની]]એ તેમને સાર્વત્રિક માપક્રમ પર નિશ્ચિત બિંદુઓ તરીકે લેવા નિવેદન કર્યું. 1701માં [[આઇઝેક ન્યૂટને]] બરફના ગલન બિંદુ અને [[શરીરના ઉષ્ણતામાન]] વચ્ચે 12 અંશોનો માપક્રમ માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો. અંતે,1724માં [[ડેનિઅલ ગેબ્રિઅલ ફેરનહીટે]] એવો ઉષ્ણતામાન માપક્રમ જે હવે (થોડુ સમાયોજિત છે) [[તેનુ નામ ધારણ કરે છે]]. તે આ કરી શક્યો કારણકે તેણે,પહેલી વખત એવો પારો વાપરીને થર્મોમીટર્સ બનાવ્યા હતા(જે ઉચ્ચ [[વિસ્તરણનો ગુણક]] ધરાવે છે),અને તેના ઉત્પાદનની ગુણવત્તા વધુ બારીક માપક્રમ અને વધુ પુન:ઉત્પાદિતતા પૂરા પાડતી હતી,જેથી તે સામાન્ય સ્વીકૃતિ પામ્યા. 1742માં [[એન્ડર્સ સેલ્શિયસ]] પાણીના ઉત્કલનબિંદુ પર શૂન્ય અને ગલન બિંદુ પર 100 સાથેનો એક માપક્રમ રજૂ કર્યો,<ref>આર. પી. બેનેડીક્ટ (1984) ઉષ્ણતામાન, દબાણ, અને પ્રવાહ માપનના પાયાના સિદ્ધાંતો,3જી આવૃત્તિ, આઇએસબીએન (ISBN) 0-471-89383-8 પૃષ્ઠ 6</ref> પરંતુ માપક્રમ જે હાલ [[તેનુ નામ ધરાવે છે]] તેમાં તે ઉલ્ટાં છે.<ref>[http://www.linnaeus.uu.se/online/life/6_32.html#bild2 લીનીયસ' થર્મોમીટર]</ref>
1866માં સર [[થોમસ ક્લિફોર્ડ આલ્બ્ટે]] એક [[નૈદાનિક થર્મોમીટર]] શોધ્યું કે જેણે શરીરનુ તાપમાન વીસ વિરુદ્ધ પાંચ મિનિટમાં આપ્યું.<ref name="Allbutt">[http://www.britannica.com/eb/article-9005775 સર થોમસ ક્લિફોર્ડ આલ્બટ], ''[[બ્રિટાનિકા માહિતીકોષ]]'' </ref>
1999માં [[એક્સર્જન કોર્પોરેશન]]ના ડૉ. ફ્રાન્સેસ્કો પોમ્પીએ વિશ્વનું પ્રથમ કપાળની ધમનીનું થર્મોમીટર પરિચિત કર્યું,એક બિન-આક્રમક ઉષ્ણતામાન સંવેદક જે કપાળને આશરે 2 સેકન્ડમાં તપાસે છે અને ચોક્કસ વૈદ્યકીય શારીરિક ઉષ્ણતામાન આપે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.exergen.com/about.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223013325/http://www.exergen.com/about.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://patents.justia.com/inventor/FRANCESCOPOMPEI.html</ref>
== માપાંકન ==
[[ચિત્ર:Maximum thermometer close up 2.JPG|thumb|right|પારા-ગત કાચના થર્મોમીટર|308x308px]]
થર્મોમીટર્સ અન્ય માપાંકિત થર્મોમીટર્સ સાથે સરખાવીને અથવા ઉષ્ણતામાન માપક્રમ પર જ્ઞાત નિશ્ચિત બિંદુઓ સામે ચકાસીને માપાંકિત થઇ શકે. આ નિશ્ચિત બિંદુઓમાં સૌથી જાણીતા શુદ્ધ પાણીનાં ગલન અને ઉત્કલન બિંદુઓ છે. (નોંધો કે પાણીનું ઉત્કલનબિંદુ દબાણ સાથે બદલે છે,તેથી તે નિયંત્રિત હોવું અનિવાર્ય છે.)
પ્રવાહીગત કાચ કે પ્રવાહીગત ધાતુ થર્મોમીટર પર માપક્રમ મૂકવાની પરંપરાગત પદ્ધતિ ત્રણ તબક્કાઓમાં હતી:
# સંવેદી ભાગને 1 [[આદર્શ વાતાવરણ]] (101.325 [[કેપીએ]] ; 760.0 [[એમએમએચજી]]) પર શુદ્ધ બરફ અને પાણીનાં હલાવેલા મિશ્રણમાં ડુબાડો અને જ્યારે તે ઉષ્મીય સંતુલનમાં આવે દર્શાવેલ બિંદુ અંકિત કરો.
# સંવેદી ભાગને સ્ટીમ બાથમાં 1 [[આદર્શ વાતાવરણ]] (101.325 [[કેપીએ]] ; 760.0 [[એમએમએચજી]])પર ડુબાડો અને ફરીથી દર્શાવેલ બિંદુ અંકિત કરો.
# આ નિશાનો વચ્ચેના અંતરને સમાન વિભાગોમાં ઉપયોગમાં લીધેલ ઉષ્ણતામાન માપક્રમ મુજબ વિભાજીત કરો.
પહેલા વપરાતા અન્ય નિશ્ચિત બિંદુઓ શારીરિક ઉષ્ણતામાન (વયસ્ક તંદુરસ્ત નરનું) જે મૂળ ફેરનહીટ દ્વારા તેના ઉપરના નિશ્ચિત બિંદુ તરીકે ઉપયોગમાં લીધેલ હતું({{convert|96|F}}12 દ્વારા વિભાજીત થઇ શકે એવી સંખ્યા)અને ન્યૂનતમ ઉષ્ણતામાન મીઠા અને બરફના મિશ્રણ દ્વારા,જે મૂળ {{convert|0|F}}ની વ્યાખ્યા હતી,તે હતા<ref name="Benedict5">આર. પી. બેનેડીક્ટ (1984) ''ઉષ્ણતામાન, દબાણ, અને પ્રવાહ માપનના પાયાના સિદ્ધાંતો'' , 3જી આવૃત્તિ, આઇએસબીએન (ISBN) 0-471-89383-8, પૃષ્ઠ 5 </ref> (આ [[શીતજનક મિશ્રણ]]નું એક ઉદાહરણ છે). દેહનું ઉષ્ણતામાન બદલાતું હોઈ,ફેરનહીટ માપક્રમ પાછળથી {{convert|212|F}} પર ઉકળતા પાણીનું ઉપરનું નિશ્ચિત બિંદુ વાપરવા માટે બદલવામાં આવ્યો.<ref>જે. લોર્ડ (1994) ''સાઇઝેસ'' આઇએસબીએન (ISBN) 0 06 273228 5 પૃષ્ઠ 293</ref>
આનુ સ્થાન 1990ના આંતરરાષ્ટ્રીય ઉષ્ણતામાન માપક્રમના વ્યાખ્યાકર્તા બિંદુઓએ લીધુ છે,પરંતુ વ્યવહારમાં તેના ત્રય બિંદુ કરતા પાણીના ગલનબિંદુનો ઉપયોગ વધુ સામાન્ય છે,બીજાને નિયંત્રિત કરવું વધુ મુશ્કેલ છે અને તેથી તે નિર્ણાયક આદર્શ માપન સુધી મર્યાદિત છે. આજકાલ ઉત્પાદકો ઘણું ખરું [[થર્મોસ્ટેટ(તાપનિયંત્રક)]] બાથ કે ઘન બ્લોકનો ઉપયોગ કરશે જ્યાં માપાંકિત થર્મોમીટરની સરખામણીમાં ઉષ્ણતામાન અચલ જળવાય છે. માપાંકિત કરવાના હોય એવા અન્ય થર્મોમીટર્સ એ જ બાથ કે બ્લોકમાં મૂકાય છે અને સંતુલનમાં લવાય છે, પછી માપક્રમ અંકિત કરાય છે,કે સાધનના માપક્રમમાં કોઇ વિચલન નોંધાય છે.<ref name="Benedict11">આર. પી. બેનેડીક્ટ (1984) ''ઉષ્ણતામાન, દબાણ, અને પ્રવાહ માપનના પાયાના સિદ્ધાંતો'' , 3જી આવૃત્તિ, આઇએસબીએન (ISBN) 0-471-89383-8, પ્રકરણ 11 " ઉષ્ણતામાન સંવેદકોનું માપાંકન" </ref> ઘણા આધુનિક ઉપકરણોમાં માપાંકન અમુક મૂલ્ય દર્શાવતું હશે કે જે વિદ્યુત સંકેતને ઉષ્ણતામાનમાં પરિવર્તિત કરવામાં વપરાશે.
== શુદ્ધતા,ચોકસાઇ,અને પુનઃઉત્પાદિતતા ==
વાંચન લેવા માટે એક અંશનો કેટલામો ભાગ થવો શક્ય છે તે જ થર્મોમીટરની '''શુદ્ધતા''' કે '''દૃઢતા''' છે. ઊંચા ઉષ્ણતામાનના કાર્ય માટે શક્ય વધુમા વધુ 10°સે કે તેથી વધારેની નજીકનું માપ લેવુ જ શક્ય થઇ શકે. ચિકિત્સક થર્મોમીટર્સ અને ઘણા વિદ્યુત થર્મોમીટર્સ સામાન્ય રીતે 0.1°સે.સુધીના વાંચન લઇ શકે છે.વિશિષ્ટ સાધનો એક અંશના એક હજારમાં ભાગ સુધીના વાંચનો આપી શકે છે. જોકે,આ શુદ્ધતાનો અર્થ એમ નથી કે વાંચન સાચું છે.
જે થર્મોમીટર્સમાં જ્ઞાત નિશ્ચિત બિંદુઓ (ઉદાહરણ તરીકે 0 અને 100°સે) માપાંકિત છે,તે તે બિંદુએ '''ચોક્કસ''' (અર્થાત ખરુ વાંચન આપશે). અધિકાંશ થર્મોમીટર્સ મૂલતઃ અચલ-કદ [[વાયુ થર્મોમીટર]] પરથી માપાંકિત હોય છે.{{Fact|date=January 2008}} તેની વચ્ચે [[પ્રક્ષેપ]] પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ થાય છે, સામાન્ય રીતે તે રેખીય હોય છે.<ref name="Benedict11"/> આ થર્મોમીટરના ભિન્ન પ્રકારો વચ્ચે નિશ્ચિત બિંદુઓથી દૂર આવેલ બિંદુઓ પર અગત્યનો તફાવત આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે કાચના થર્મોમીટરમાં પારાનું વિસ્તરણ થર્મોમીટરના પ્લેટિનમ પ્રતિરોધના પ્રતિરોધમાં પરિવર્તન કરતા થોડું ભિન્ન છે,તેથી તે 50°સેની આસપાસ થોડું અસંમત થશે.<ref name="Duncan">ટી. ડંકન (1973) એડવાન્સ્ડ ફિઝીક્સ: મટીરીયલ્સ એન્ડ મીકેનિક્સ (જોહન મરે લોડન) આઇએસબીએન (ISBN) 0 7195 2844 5</ref> સાધનની અપૂર્ણતાના અન્ય કારણો હોઈ શકે,ઉદાહરણ તરીકે જો પ્રવાહીગતવાયુ થર્મોમીટરના વ્યાસમાં વાળ જેટલો પણ ફેરફાર થાય.<ref name="Duncan"/>
ઘણા હેતુઓ માટે '''પુનઃ ઉત્પાદિતતા''' અગત્યની છે. એ એમ છે કે,શું થર્મોમીટર એક જ ઉષ્ણતામાન માટે એક જ વાંચન આપે છે(કે બદલે છે કે એકથી વધુ થર્મોમીટર્સ એક જ વાંચન આપે છે)? પુનઃઉત્પાદિત ઉષ્ણતામાનનો અર્થ એમ છે કે વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોમાં સરખામણીઓ યોગ્ય છે અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ સુસંગત છે. તેથી જો એક જ પ્રકારના થર્મોમીટરને એક જ રીતે માપાંકિત કરવામાં આવ્યું હોય તો અને જો નિરપેક્ષ માપક્રમની સરખામણીએ થોડું અચોક્કસ હોય તો પણ તેના વાંચનો યોગ્ય કહેવાય.
અન્યોને ઔદ્યોગિક માપદંડો મુજબ ચકાસવા માટે ઉપયોગી સંદર્ભ થર્મોમીટરનું એક ઉદાહરણ 0.1°સે(તેની શુદ્ધતા) સુધીનો ડિજીટલ ડિસ્પ્લે ધરાવતું પ્લેટિનમ પ્રતિરોધક થર્મોમીટર હશે જે રાષ્ટ્રીય માપદંડો (-18, 0, 40, 70, 100°સે) સાથે 5 બિંદુઓ પર માપાંકિત છે અને જે એક ±0.2°સે ની ચોકસાઈ માટે પ્રમાણિત છે.<ref name="Peak">[http://www.peaksensors.co.uk/acatalog/Reference_Thermometer.html ચરમ સંવેદકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921101046/http://www.peaksensors.co.uk/acatalog/Reference_Thermometer.html |date=2011-09-21 }} સંદર્ભ થર્મોમીટર</ref>
એક [[British માપદંડ]] મુજબ,યોગ્ય રીતે માપાંકિત,ઉપયોગમાં લીધેલ અને જાળવેલ પ્રવાહીગત વાયુ થર્મોમીટર્સ 0 to 100°સેની મર્યાદામાં માપમાં ±0.01°સેની અનિશ્ચિતતા,અને આ સીમાની બહાર એક મોટી અનિશ્ચિતતા: ±0.05°સેથી 200 સુધી વધુ કે -40°સે સુધી ઓછી,±0.2°થી સે 450 સુધી વધુ કે -80°સે સુધી ઓછી.<ref name="BS1041">બીએસ1041-2.1:1985 ઉષ્ણતામાન માપન- ભાગ 2: વિસ્તરણ થર્મોમીટર્સ. Section 2.1 પસંદગી માટે માર્ગદર્શન અને પ્રવાહીગત વાયુ થર્મોમીટર્સનો ઉપયોગ</ref>
== ઉપયોગો ==
થર્મોમીટર્સના ઘણા બધા ઉપયોગો છે. થર્મોમીટર્સને ભૌતિક અસરોનાં એક વર્ગનો ઉપયોગ ઉષ્ણતામાન માપવા કરવા માટે બનાવેલ છે. ઉષ્ણતામાન સંવેદકોનો ઉપયોગ વ્યાપક પ્રકારના વૈજ્ઞાનિક અને ઇજનેરી અનુપ્રયોગોમાં ખાસ કરીને માપન પ્રણાલીઓમાં થાય છે. ઉષ્ણતામાન પ્રણાલીઓ મુખ્યત્વે વિદ્યુત કે યાંત્રિક હોય છે,તેઓ જેને નિયંત્રિત કરે છે તે પ્રણાલીથી પ્રાસંગિક રીતે અવિભાજ્ય હોય છે(જેમ કે [[પારા થર્મોમીટર]]નાં કિસ્સામાં). [[આલ્કોહોલ થર્મોમીટર્સ]],[[પારરકત થર્મોમીટર્સ]],પારા-ગત કાચના થર્મોમીટર્સ,[[રેકોર્ડિંગ થર્મોમીટર્સ]],[[થર્મીસ્ટર્સ]],અને [[સિક્સીઝ થર્મોમીટર્સ]] એવા ક્ષેત્રોની બહાર વપરાય છે જે [[પૃથ્વીના વાતાવરણ]]વિવિધ સ્તરોએ રહેલ તત્વો સાથે સારી રીતે સંપર્કમાં અને પૃથ્વીના [[મહાસાગરો]]માં હોય તે [[હવામાનશાસ્ત્ર]] અને [[જલવાયુશાસ્ત્ર]]ના ક્ષેત્રોમાં આવશ્યક છે. [[વિમાનો]] તેમના [[ઊડાણ માર્ગ]]માં [[વાતાવરણીય હિમસ્તર]]ની પરિસ્થિતિ છે કે નહી તે નક્કી કરવા થર્મોમીટર્સ અને હાયગ્રોમીટર્સનો ઉપયોગ કરે છે,અને આ માપનોનો ઉપયોગ હવામાનનું અનુમાન કરતા મોડેલ્સને શરૂઆત આપવા માટે થાય છે. શીત હવામાનવાળા વાતાવરણમાં થર્મોમીટર્સનો ઉપયોગ [[સડકમાર્ગો]]માં હિમસ્તરીય પરિસ્થિતિનું અસ્તિત્વ નક્કી કરવા માટે થાય છે. બંધ મકાનમાં,થર્મીસ્ટર્સનો ઉપયોગ જલવાયુ નિયંત્રક પ્રણાલીઓમાં જેમકે [[વાતાનુકૂલકો]]માં,[[ફ્રીઝર્સ(શીતકો)]],[[હિટર્સ(ઉષ્મકો)]], [[રેફ્રીજરેટર્સ]],અને [[વોટર હીટર્સ(જલ ઉષ્મકો)]]માં થાય છે.<ref name="thermouse"/> [[ગેલેલીયો થર્મોમીટર્સ]]નો ઉપયોગ તેની માપન મર્યાદાને લીધે, બંધ મકાનમાં હવાનું ઉષ્ણતામાન માપવા થાય છે.
દ્વિ-ધાત્વિક દંડક થર્મોમીટર્સ, [[થર્મોકપલ્સ]], પારરકત થર્મોમીટર્સ, અને થર્મીસ્ટર્સ રસોઈ દરમ્યાન [[માંસ બરાબર રંધાઈ ગયું છે]] તે જાણવા માટે સુલભ છે. આહારનુ ઉષ્ણતામાન અગત્યનું છે કારણકે જો તે ઉષ્ણતામાન ચાર કે વધુ કલાક માટે વચ્ચે {{convert|5|C|F}} અને {{convert|57|C|F}} વચ્ચેના તાપમાનવાળા પર્યાવરણના સંપર્કમાં આવે,તો જીવાણુઓની સંખ્યા વધી શકે જેનાથી [[આહારલક્ષી માંદગી]]ઓ થઇ શકે.<ref name="thermouse">{{cite web|url=http://www.foodsafetysite.com/resources/pdfs/EnglishServSafe/ENGSection5.pdf|title=Food Safety: Thermometers|author=Angela M. Fraser, Ph.D.|publisher=[[North Carolina State University]]|date=2006-04-24|access-date=2010-02-26|pages=1–2|archive-date=2009-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090617164100/http://www.foodsafetysite.com/resources/pdfs/EnglishServSafe/ENGSection5.pdf|url-status=dead}}</ref> થર્મોમીટર્સનો ઉપયોગ [[કેન્ડી]]ના ઉત્પાદનમાં થાય છે. વૈદ્યકીય [[થર્મોમીટર્સ]] જેમકે પારા-ગત કાચના થર્મોમીટર્સ,<ref>{{cite journal|url=http://www.springerlink.com/content/e321364274471520/|title=Modern electronic and chemical thermometers used in the axilla are inaccurate|journal=European Journal of Pediatrics|author=S. T. Zengeya and I. Blumenthal|ISSN=1432-1076|volume=155|number=12|pages=1005–1008|doi=10.1007/BF02532519|date=December 1996|access-date=2010-02-26|archive-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427124249/http://www.springerlink.com/content/e321364274471520/|url-status=dead}}</ref> પારરકત થર્મોમીટર્સ,<ref>{{cite journal|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TJ9-4MC71WT-1&_user=10&_coverDate=01%2F31%2F2007&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1224134065&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f3dc94acfa466afad39e45d2f66f084a|title=The historical development of temperature measurement in medicine|author=E. F. J. Ring|journal=Infrared Physics & Technology|volume=49|issue=3|pages=297–301|doi=10.1016/j.infrared.2006.06.029|date=January 2007|access-date=2010-02-26}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ટીકડી થર્મોમીટર્સ]], અને [[પ્રવાહી સ્ફટિક થર્મોમીટર્સ]]નો ઉપયોગ વ્યક્તિને [[તાવ]] કે [[હાયપોથર્મીક(તાપમાન ઓછુ થવું)]] છે કે નહીં તે નક્કી કરવા [[સ્વાસ્થ્ય જાળવણી]]માં થાય છે. પ્રવાહી સ્ફટિક થર્મોમીટર્સનો ઉપયોગ પણ માછલીઘરના પાણીનું ઉષ્ણતામાન માપવા માટે થઇ શકે. [[અણુકેન્દ્રીય ઊર્જા]] સુવિધામાં [[ફાઇબર બ્રેગ ગ્રેટિંગ]] ઉષ્ણતામાન સંવેદકોનો ઉપયોગ [[અણુકેન્દ્રીય પીગલન]]ની શક્યતાઓ નિવારવા માટે પરમાણુ ભઠ્ઠીના ગર્ભના ઉષ્ણતામાનોનું નિયંત્રણ કરવા થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.59.1761|doi=10.1.1.59.1761|title=Temperature Monitoring of Nuclear Reactor Cores with Multiplexed Fiber Bragg Grating Sensors|year=2002|access-date=2010-02-26|author=Alberto Fernandez Fernandez , Ez Fern , Member Spie , Andrei I. Gusarov , Benoît Brichard , Serge Bodart , Koen Lammens , Francis Berghmans , Member Spie , Marc Decréton , Patrice Mégret , Michel Blondel , Alain Delchambre|publisher=[[Pennsylvania State University]]}}</ref>
=== અન્ય પ્રકારો નું થર્મોમીટર્સ ===
*[[બેકમેંન ડીફ્રન્શીયલ થર્મોમીટર]]
*[[દ્વિ-ધાતુ યાંત્રિક થર્મોમીટર]]
*[[કોલંબ બ્લોકેડ થર્મોમીટર]]
*[[પ્રતિરોધક થર્મોમીટર]]
*[[પ્રત્યાવર્તક થર્મોમીટર]]
*[[સિલીકોન બેન્ડગેપ ઉષ્ણતામાન સંવેદક]]
*[[ફોસ્ફર થર્મોમેટ્રી]]
== આ પણ જુઓ ==
*[[સ્વયંસંચાલિત વાયુમથક હવામાન સ્ટેશન]]
*[[સમયરેખા ઉષ્ણતામાન અને દબાણ માપન પદ્ધતિ]]
*[[ઉષ્ણતામાન પરિવર્તન]]
*[[થર્મોજનરેટર]]
== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}
== સંદર્ભો ==
* [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=212819 હિસ્ટ્રી ચેનલ - આવિષ્કાર] - નોંધપાત્ર આધુનિક આવિષ્કારો અને શોધો
* [http://inventors.about.com/library/inventors/blthermometer.htm થર્મોમીટર-વિષે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122181242/https://www.thoughtco.com/the-history-of-the-thermometer-1992525 |date=2020-01-22 }} - થર્મોમીટર્સ - પૂર્વ ઇતિહાસ,એન્ડર્સ સેલ્શિયસ, ગેબ્રીઅલ ફેરનહીટ અને થોમસન કેલ્વીન.
* [https://web.archive.org/web/20181216031909/https://www.syvum.com/cgi/online/serve.cgi/squizzes/physics/thermometers.html થર્મોમીટર્સ અને થર્મોમેટ્રિક પ્રવાહીઓ] - પારો અને આલ્કોહોલ.
* [http://www.nist.gov/cgi-bin//get_pdf.cgi?pub_id=830734 એનઆઇએસટી ઔદ્યોગિક થર્મોમીટર માપાંકન પ્રયોગશાળા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== વધુ વાંચન ==
* મિડલટન, ડબલ્યૂ. ઇ. કે. (1966). ''થર્મોમીટરનો ઇતિહાસ અને તેનો હવામાનશાસ્ત્રમાં ઉપયોગ'' . બાલ્ટિમોર જોહ્નસ હોપકિન્સ પ્રેસ. પુનઃમુદ્રિત આવૃત્તિ. 2002, આઇએસબીએન 0801871530.
* [http://www.nist.gov/cgi-bin//get_pdf.cgi?pub_id=830734 એનઆઇએસટી ઔદ્યોગિક થર્મોમીટર માપાંકન પ્રયોગશાળા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Wiktionary}}
{{commonscat|Measuring instruments (temperature)}}
* [http://www.zytemp.com/tutorial/History_Of_Thermometry.htm ઉષ્ણતામાન અને થર્મોમેટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306151334/http://www.zytemp.com/tutorial/History_Of_Thermometry.htm |date=2005-03-06 }}
* [http://chemeducator.org/sbibs/s0005002/spapers/520088jw.htm ''ધ કેમિકલ એજ્યુકેટર'' , અંક. 5, ક્રમ. 2 (2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040310210718/http://www.chemeducator.org/sbibs/s0005002/spapers/520088jw.htm |date=2004-03-10 }} ધ થર્મોમીટર—ફ્રોમ ધ ફીલીંગ ટૂ ધ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ
{{Meteorological equipment}}
{{Laboratory equipment}}
{{Health care}}
[[શ્રેણી:થર્મોમીટર્સ]]
[[શ્રેણી:હવામાનશાસ્ત્રીય ઓજાર અને સાધન]]
[[શ્રેણી:ઈટાલિયન આવિષ્કારો]]
qvewu0iwk90bvrbwdd6ojtgjrohgri9
મોરપા (તા. સરસ્વતી)
0
25517
907772
906555
2026-11-16T13:04:37Z
~2026-56779-66
89705
/* */
907772
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = મોરપા
| state_name = ગુજરાત
| district = પાટણ
| taluk_names = સરસ્વતી
| latd = 23.988339
| longd = 72.150499
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], સહકારી દૂધ મંડળી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો
| blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''મોરપા (તા. સરસ્વતી)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. મોરપા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મોરપિયા વીર દાદાનું મંદિર આવેલું છે, જયાં દર વર્ષે [[કારતક સુદ ૧૧|કારતક સુદ અગિયારસ]]ના રોજ મેળો ભરાય છે.
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો]]
h9wn68u5ppfwno27z42hacbj72kkwzc
907773
907772
2026-11-16T13:04:59Z
Quinlan83
63403
Fix
907773
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = મોરપા
| state_name = ગુજરાત
| district = પાટણ
| taluk_names = સરસ્વતી
| latd = 23.988339
| longd = 72.150499
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], સહકારી દૂધ મંડળી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો
| blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''મોરપા (તા. સરસ્વતી)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. મોરપા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મોરપિયા વીર દાદાનું મંદિર આવેલું છે, જયાં દર વર્ષે [[કારતક સુદ ૧૧|કારતક સુદ અગિયારસ]]ના રોજ મેળો ભરાય છે.
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો]]
ahh23ee0co4xlexy0a5l3m7lztjnje3
907774
907773
2026-11-16T13:09:19Z
~2026-56779-66
89705
HISTORY
907774
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = મોરપા
| state_name = ગુજરાત
| district = પાટણ
| taluk_names = સરસ્વતી
| latd = 23.988339
| longd = 72.150499
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], સહકારી દૂધ મંડળી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો
| blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''મોરપા (તા. સરસ્વતી)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. મોરપા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મોરપિયા વીર દાદાનું મંદિર આવેલું છે, જયાં દર વર્ષે [[કારતક સુદ ૧૧|કારતક સુદ અગિયારસ]]ના રોજ મેળો ભરાય છે.
[ જય શ્રી મોરપિયા વીર દાદા ]
[ગૌરક્ષા કાજે બલિદાન આપનાર શૂરવીર યોદ્ધા વીર વિરસિંહ રાજપૂત (મોરપિયા વીર દાદા) ના પાવન સ્થાનક મોરપા (તા. સરસ્વતી, જિ. પાટણ) ખાતે દર વર્ષે કારતક સુદ ૧૧ (દેવઊઠી અગિયારસ) ના રોજ ભવ્ય પરંપરાગત મેળો યોજાય છે.]
[મૂળ ઝાલા રજપૂતોના વંશજ એવા ઝાલા કુળના મોરપિયા ઠાકોરો દ્વારા દર વર્ષે શાહી ઠાઠમાઠ સાથે દાદાને નેજું ચડાવવામાં આવે છે અને ક્ષત્રિય શૌર્યની પરંપરા મુજબ પટ્ટા ખેલવામાં આવે છે.]
પાટણ પરગણે પૂજાય છે, મોરપા ગામની શાન,
ગાયોની વહારે ચડી, દીધું હસતા પ્રાણ.
ઝાલા કુળ ઉજાળિયું, રાખી ક્ષત્રિય લાજ,
મોરપીયા વીર દાદા તું, રક્ષક સદા આજ.
ઘોડલે ચડીને ત્રાટક્યો, હાથ લઈ તલવાર,
દુઃખિયાના સંકટ હરે, પરચા પૂરે અપાર.
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો]]
b3uwsmqldc8xdw0ocd5c1jnc9xsypj1
907775
907774
2026-11-16T14:15:42Z
KartikMistry
10383
[[Special:Contributions/~2026-56779-66|~2026-56779-66]] ([[User talk:~2026-56779-66|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Quinlan83|Quinlan83]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.
907773
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian jurisdiction
| type = ગામ
| native_name = મોરપા
| state_name = ગુજરાત
| district = પાટણ
| taluk_names = સરસ્વતી
| latd = 23.988339
| longd = 72.150499
| area_total =
| altitude =
| population_total =
| population_as_of =
| population_density =
| blank_title_1 = સગવડો
| blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], સહકારી દૂધ મંડળી
| blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો
| blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[વરિયાળી]], [[બાજરી]],<br /> [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]], [[શાકભાજી]]
| blank_title_4 =
| blank_value_4 =
}}
'''મોરપા (તા. સરસ્વતી)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[પાટણ જિલ્લો|પાટણ જિલ્લા]]માં આવેલા [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. મોરપા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મોરપિયા વીર દાદાનું મંદિર આવેલું છે, જયાં દર વર્ષે [[કારતક સુદ ૧૧|કારતક સુદ અગિયારસ]]ના રોજ મેળો ભરાય છે.
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}
[[શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો]]
ahh23ee0co4xlexy0a5l3m7lztjnje3
મહુડો
0
26347
907807
794824
2026-11-17T09:27:38Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907807
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| image = Mahuwa trees in Chhattisgarh.jpg|200px
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = [[Plant]]ae
| divisio = સપુષ્પ વનસ્પતિ
| classis = મેગ્નોલિઓપ્સિડા
| ordo = એરિકેલ્સ
| familia = સપોટેસી
| genus = મધુકા (''Madhuca'')
| species = લોંજીફોલિઆ ('''''M. longifolia''''')
| binomial = મધુકા લોંજીફોલિઆ (''Madhuca longifolia'')
| binomial_authority = (J.Konig) (J.F.Macbr.)
}}
'''મહુડો''' એ એક ભારતીય ઉષ્ણકટિબંધીય વૃક્ષ છે, જે ઉત્તર [[ભારત]]નાં મેદાની પ્રદેશ અને જંગલોમાં મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. મહુડાનું વૈજ્ઞાનિક નામ '''મધુકા લોંજીફોલિઆ''' છે. મહુડો ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતું વૃક્ષ છે, જે લગભગ ૨૦ મીટર જેટલી ઊઁચાઈ સુધી વધી શકે છે. એના પાંદડાંઓ સામાન્ય રીતે આખા વર્ષ દરમિયાન લીલાંછમ રહેતાં હોય છે, અને આ વૃક્ષ વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ પ્રમાણે સપોટેસી કુળમાં આવે છે. આ ઝાડ શુષ્ક પર્યાવરણને અનુકૂળ ઢળી ગયું છે. મધ્ય ભારતના ઉષ્ણકટિબંધીય પાનખરના વનોમાં જોવા મળતાં વૃક્ષોમાંનું એક મુખ્ય ઝાડ છે.
ઉષ્ણકટિબંધિય ક્ષેત્રોમાં મહુડાના ઝાડનો ઉછેર એનાં તૈલી બીજ, ફૂલો અને લાકડાં મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે. કાચાં ફળોમાંથી શાક પણ બનાવવામાં આવે છે. પાકી ગયેલાં ફળોનો ગર ખાવામાં મીઠો લાગતો હોય છે. પ્રતિ વૃક્ષ એના આયુષ્ય અનુસાર વાર્ષિક ૨૦થી ૨૦૦ કિલો વચ્ચે બીજનું ઉત્પાદન કરી શકતું હોય છે. મહુડાની ડોળી (બીજ)ના તેલનો ઉપયોગ (જે સામાન્ય તાપમાન પર જામી જાય છે) ત્વચાની દેખભાળ, સાબુ અથવા ડિટર્જન્ટ બનાવવા માટે, અને વાનસ્પતિક માખણના રૂપમાં કરવામાં આવે છે. ઈંધણ તેલના રૂપમાં પણ તેનો ઉપયોગ થાયય છે. તેલ કાઢ્યા બાદ વધેલા ખોળનો ઉપયોગ જાનવરોના ખાવા માટે અને ખાતર તરીકે કરવામાં આવે છે. ભારતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં તેના ફૂલોમાંથી દેશી દારૂ, કે જેને '''મહુડો''' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે બનાવવામાં આવે છે. તેની છાલ અને અન્ય અંગો ઔષધિય ગુણ ધરાવે છે. કેટલાય આદિવાસી સમુદાયોના લોકોમાં આ વૃક્ષની ઉપયોગિતાના કારણે એને પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
[[ચિત્ર:Madhuca longifolia var latifolia (Mahua) W IMG 0242.jpg|right|thumb|300px| મહુડાના ઝાડની પાતળી ડાળી, પાંદડાં અને ફળ]]
== બાહ્ય કડીઓ ==
{{વિકિસ્રોત|વનવૃક્ષો/મહુડો}}
* [http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2006/01/060129_biofuel_mahua.shtml શરાબ નહીં, ડીઝલ- પેટ્રોલ બનશે મહુડામાંથી] (બીબીસી હિન્દી)
* [http://kyascenehai.blogspot.com/2008/09/blog-post.html 'महुआ'નો મતલબ]
* [http://www.businessbhaskar.com/2009/05/02/0905020136_mhua_will_be_healthy_to_jam.html મહુડાનાં ફળમાંથી બનશે સ્વાસ્થ્યવર્ધક જામ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.hindu.com/seta/2005/09/01/stories/2005090100201600.htm Alternative edible oil from mahua seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001015525/http://www.hindu.com/seta/2005/09/01/stories/2005090100201600.htm |date=2007-10-01 }}, ધ હિન્દુ (The Hindu)
* [http://www.oilsbynature.com/products/mowrah-butter-refined.htm મહુડામાંથી માખણ (Mowrah Butter)], OilsByNature.com
* Famine Foods - [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/FamineFoods/ff_families/SAPOTACEAE.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109190812/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/FamineFoods/ff_families/SAPOTACEAE.html |date=2007-11-09 }}
* Use of Mahua Oil (''Madhuca indica'') as a Diesel Fuel Extender: [http://www.ieindia.org/publish/ag/0604/june04ag3.pdf]
* [http://www.wwfindia.org/help/adopt_plant/mahua.cfm WWF India Mahua] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[શ્રેણી:વનસ્પતિ]]
[[શ્રેણી:વૃક્ષ]]
[[શ્રેણી:તેલીબીયા]]
bepyrito8k9399r6bbu44mq341yviqh
માર્જરિન
0
26619
907808
907649
2026-11-17T09:48:14Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907808
wikitext
text/x-wiki
[[ચિત્ર:Margarine.jpg|right|thumb|250px|ટબમાં માર્જરિન]]
'''માર્જરિન ''' ({{pron-en|ˈmɑrdʒərɨn}},{{IPA|/ˈmɑrdʒrɨn/}}, અથવા {{IPA|/ˈmɑrdʒəriːn/}} ), સામાન્ય રીતે માખણના વિકલ્પોની વિશાળ શ્રેણીમાંથી કોઇ એકને દર્શાવે છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં, માર્જરિનનો બજાર હિસ્સો અને તેનો ફેલાવો માખણ કરતા વધી ગયો છે. ઘણાબધા આહાર અને વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે માર્જરિન એક સામગ્રી તરીકે વપરાય છે અને બોલચાલની ભાષામાં ક્યારેક તેને ''ઓલિઓ '' પણ કહેવાય છે.
માર્જરિન કુદરતી રીતે અથવા મોટેભાગે સફેદ જ દેખાય છે: તેમાં કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ લાવીને કેટલાક વિસ્તારોના ધારાસભ્યોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે માર્જરિનના વપરાશને ઘટાડીને તેઓ તેમના ડેરી ઉદ્યોગને બચાવી શકે છે. યુ.એસ., ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડામાં તેમાં રંગ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બાબત બની ગઇ હતી; અને, કેટલાક કિસ્સામાં તો આ પ્રતિબંધો 100 વર્ષો સુધી ટક્યા હતા. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં 1960ના દાયકા સુધી તો રંગમિશ્રિત માર્જરિનનું વેચાણ કાયદેસર થયું જ નહોતું.
== ઇતિહાસ ==
માઇકલ યુજીન શેવરૂલ દ્વારા 1813માં '''માર્જરિક એસિડ''' (ગ્રીક ફેટી એસિડના નિર્મળ થર{{lang|grc|μαργαρίς, -ρῖτης}} અથવા μάργαρον (margarís, -îtēs / márgaron), પરથી આ નામ પાડવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ ''મોતીછીપ'' અથવા ''મોતી '' થાય છે)ની શોધ થયા બાદ માર્જરિનનો ઉદ્ભવ થયો.<ref name="Food Industries Manual">{{cite book|title=Food industries manual|editor=Baker Christopher G.J, Ranken H.D, Kill R.C.|publisher=Springer|date=1997|volume=24th Edition|pages=285–289|isbn=9780751404043|url=http://books.google.co.uk/books?id=iG3wx9Wh5N4C&pg=PA286&lpg=PA286&dq=margarine+-+nickel+catalyst&source=bl&ots=Vfh3rZ0Ig8&sig=GtmQs80ocRxC7N1SOAj8YNT93lk&hl=en&ei=jVH9Sq3lFMTm4QbOvMz_Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CC8Q6AEwCA#v=onepage&q=margarine%20-%20nickel%20catalyst&f=false|access-date=13 November 2009}}</ref> વિજ્ઞાનીઓએ એક સમયે માર્જરિક એસિડને ઓલેઇક એસિડ અને સ્ટીઅરીક એસિડની જેમ ત્રણ ફેટી એસિડમાંનો એક ગણાવ્યો હતો, જે અન્ય સાથે મળીને પ્રાણીજ ચરબીનો મોટો હિસ્સો બનાવતો હતો. 1853માં જર્મન બંધારણ રસાયણશાસ્ત્રી, વિલ્હેલ્મ હેનરિચ હેઇન્ઝ દ્વારા માર્જરિક એસિડનું સ્ટીઅરીક એસિડ અને પહેલાં અજાણ્યા એવા પામિટિક એસિડના મિશ્રણ તરીકે સાદું અવલોકન કરવામાં આવ્યું.<ref>સી.જી.લેહમેન્ન, લેહર્બુચ ડેર ફીસિઓલોજીશેન કેમી, વેર્લાગ વિલ્હેમ એન્જલમેન્ન, લીપઝીગ (1853) પા.71
</ref>
1869માં, [[ફ્રાન્સ]]ના રાજા લૂઇસ નેપોલીઅન ત્રીજાએ સશસ્ત્ર સેના અને ગરીબ વર્ગ ઉપયોગમાં લઇ શકે તેવા માખણનો સંતોષકારક વિકલ્પ શોધી આપનાર માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતું.<ref>''સાયન્સ પાવર 9: એટલાન્ટિક એડિશન,'' મેકગ્રો-હિલ રાયર્સન લિમિટેડ. ISBN 0-935702-11-3 </ref> ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી હિપ્પોલીટ મેજ-મૌરીસ દ્વારા '''ઓલિઓમાર્જરિન ''' નામના પદાર્થની શોધ થઇ, આ નામ બાદમાં ટૂંકું થઇને "માર્જરિન" તરીકે જાણીતું બન્યું. 1869માં મેજ-મૌરીસે તેની આ શોધની પેટન્ટ લીધી અને ફ્રાન્સથી જ તેના શરૂઆતના ઉત્પાદન સંચાલનનો વ્યાપ કર્યો,પરંતુ તેમાં તેમને થોડી જ વ્યાપારી સફળતા મળી. 1871માં તેમણે આ પેટન્ટ જુર્જન્સ નામની [[નેધરલેંડ|ડચ]] કંપનીને વેચી દીધી, આ કંપની હવે યુનિલીવરનો ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|title=Stork Margarine:How it all started|last=Anon|work=Unilever :Our Brands|publisher=Unilever|access-date=2009-10-21|archive-date=2009-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012023137/http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|url-status=dead}}</ref>
=== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ===
છેક 1877માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.)]]ના રાજ્યોએ માર્જરિનના વપરાશને સીમિત કરવા અને તેના પર લેબલ ન લગાવવા અંગેના કાયદા ઘડ્યા હતા. 1880ના દાયકાના મધ્યમાં યુ.એસ. ફેડરલ સરકારે પાઉન્ડ વજન ધરાવતાં માર્જરિન પર બે સેન્ટનો ટેક્સ દાખલ કર્યો અને ઉત્પાદકો માટે તેના વેચાણ અને ઉત્પાદન માટે મોંઘું લાયસન્સ જરૂરી બનવાવામાં આવ્યું. વ્યક્તિગત રાજ્યોએ માર્જરિન પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવાનું જરૂરી બનાવ્યું. માખણ લોબી દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા પરથી ન્યુયોર્ક અને ન્યુજર્સી જેવા ડેરી રાજ્યોમાં રંગ પર પ્રતિબંધો શરૂ થયા. કેટલાક રાજ્યોમાં, ધારાસભ્યોએ કાયદા અમલમાં મૂકીને માર્જરિનના ઉત્પાદકોને તેમા ગુલાબી રંગ ઉમેરીને બેસ્વાદ જેવું લાગે તેવું બનાવવા માટે કહ્યું,<ref>{{cite book
| last = Visser
| first = Margaret
| authorlink = Margaret Visser
| coauthors =
| title = Much Depends on Dinner
| publisher = Harper Perennial Canada
| year = 1986
| location = Toronto
| pages = 107
| url =
| doi =
| id =
| isbn = 0006391044}}</ref> પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યુ હેમ્પશાયરના કાયદાને ફગાવી દઇને આ પ્રકારના પગલાંને નામંજૂર કરી દીધા હતાં.{{સંદર્ભ}}
20મી સદીની શરૂઆતની જ વાત કરીઓ તો, દર દસમાંથી આઠ અમેરિકનો પીળું માર્જરિન ખરીદી શકતા નહોતા, અને જે ખરીદી શકતા હતા તેમણે તેના પર ભારેખમ ટેક્ષ ચૂકવવો પડતો હતો. બુટલેગ કલરનું માર્જરિન સામાન્ય બન્યું હતું, અને ઉત્પાદકોએ ખોરાકમાં રંગ ઉમેરતી કેપ્સ્યુલ પર પૂરી પાડવા માંડી, જેથી ગ્રાહકો માર્જરિનને પીરસતાં પહેલાં તેમાં પીળો રંગ ભેળવી શકે. તેમ છતાં, નિયંત્રણો અને ટેક્ષ ખાસી અસર ઊભી કરી શક્યા હતા: 1902ના માર્જરિન રંગ પરના પ્રતિબંધો વખતે યુ.એસ.નો વાર્ષિક વપરાશ 120 મિલિયન પાઉન્ડથી ઘટીને 48 મિલિયન (60000 ટનથી 24000 ટન) થઇ ગયો હતો. જોકે, 1910ના દાયકાના અંત સુધીમાં તે અભૂતપૂર્વ રીતે લોકપ્રિય થયું હતું.{{સંદર્ભ}}
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતા જ, માર્જરિનના વપરાશમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો, યુ.એસ. જેવા સલામત વિસ્તારોમાં પણ તેનો વપરાશ વધ્યો. યુદ્ધના કિનારે આવીને ઊભેલા દેશોમાં ડેરી ચીજવસ્તુઓ લગભગ અપ્રાપ્ય બની હતી અને તેને કડકપણે રેશનિંગ (નિયત પ્રમાણ) મુજબ જ આપવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] મોટેભાગે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના આયાતી માખણ પર નભતું હતું, અને સબમરીન હુમલાના જોખમને કારણે આ બંને દેશોથી એકદમ ઓછું માખણ જ પરત ફરી શકે તેમ હતું.
માર્જરિન અને ડેરી લોબી વચ્ચેની લાંબી રેન્ટ-સીકિંગ લડાઇ ચાલુ જ હતી: વિશ્વવ્યાપી મંદી યુ.એસ.માં ફરીથી ડેરી-તરફી કાયદાઓનું નવું મોજું લેતી આવી; દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં તે મોજું માર્જરિન તરફ ફંટાઇ ગયું. યુદ્ધ પછી, માર્જરિન લોબીએ સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા બાદ ધીરેધીરે માર્જરિન પરના મુખ્ય પ્રતિબંધો ઊઠાવી લેવામાં આવ્યા, છેલ્લે 1963માં મિન્નેસોટા રાજ્યએ અને 1967માં વિસ્કોન્સિન રાજ્યએ પ્રતિબંધો હળવા કર્યા હતા.<ref>ડ્યુપર આર: ''માર્જરિન રેગ્યુલેશન ઇન નોર્થ અમેરિકા સિન્સ 1886', જર્નલ ઓફ એકોનોમિક હિસ્ટરી, વોલ્યુમ 59 , નંબર 2 , જૂન 1999 , પાના 353-371.'' </ref> જોકે, કેટલાક બિનઅમલી કાયદાઓ હવે માત્ર પુસ્તકમાં જ બચ્યા છે.<ref>[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&docid=Cite:+21USC347 ઇન્ટ્રાસ્ટેટ સેલ્સ ઓફ કલર્ડ ઓલિઓમાર્જરિન] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web
|url=http://www.usatoday.com/news/offbeat/2008-12-16-butter-crime_N.htm?csp=34
|title=Yellow margarine: I Can't Believe It's Not Legal!
|publisher=AP / USA Today
|date=2008-12-16}}</ref>
=== કેનેડા ===
કેનેડામાં માર્જરિન પર 1886થી 1948 વચ્ચે પ્રતિબંધ રહ્યો હતો. જોકે 1917થી 1923 વચ્ચે ડેરીઓની તંગીના કારણે આ પ્રતિબંધ હંગામી ધોરણે ઊઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. <ref name="cana"/> તેમ છતાં, પડોશની બ્રિટિશ કોલોની ન્યુફાઉન્ડલેન્ડમાં ન્યુફાઉન્ડલેન્ડ બટર કંપની (જે ખરેખર માત્ર માર્જરિન બનાવતી હતી) દ્વારા વ્હેલ, સીલ અને માછલીના તેલમાંથી માર્જરિનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું અને દાણચોરી દ્વારા તેને કેનેડામાં ઘૂસાડીને મોટા પ્રમાણમાં માખણ કરતાં અડધી કિંમતે વેચવામાં આવતું હતું. માર્જરિન રેફરન્સ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ કેનેડાએ 1948માં માર્જરિન પરથી પ્રતિબંધ ઊઠાવી લીધો.
1950માં, કોર્ટના ચૂકાદાના પરિણામરૂપે પ્રાંતોને આ પ્રોટક્ટના નિયંત્રણના હક્કો અપાયા ત્યારે મોટાભાગના કેનેડામાં માર્જરિનના રંગને લઇને કાયદા અમલી બન્યા, ક્યાંક તેને ચળકતાં પીળા રંગનું, કેટલાક પ્રદેશમાં નારંગી રંગનું તો ક્યાંક રંગવિહીન જ રાખવામાં આવ્યું. 1980ના વર્ષો સુધીમાં મોટાભાગના પ્રદેશોએ પ્રતિબંધો હટાવી દીધા હતા, જોકે ઓન્ટારિઓમાં 1995 સુધી માખણના રંગનું માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.<ref name="cana">{{cite web | title = Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | access-date = 2007-08-28 | publisher = CBC News Online | date = 2005-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040604160746/http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | archive-date = 2004-06-04 | url-status = live }}</ref> માર્જરિનને નિયંત્રિત કરનાર કેનેડાના છેલ્લા પ્રાંત ક્યુબેકે પણ જુલાઇ, 2008માં માર્જરિનને રંગવિહીન રાખવાનો તેનો કાયદો રદ કર્યો.<ref name="queb">{{cite web | title = Resolving Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | access-date = 2008-07-10 | publisher = CBC News Online | date = 2008-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080729060110/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | archive-date = 2008-07-29 | url-status = live }}</ref>
=== સ્પ્રેડનો વિકાસ ===
માર્જરિન અને માખણ બંને તેલ-પાણીનું દૂધના કણોવાળું મિશ્રણ ધરાવે છે, જેમાં 10થી 80 મોઇક્રોન વ્યાસના સુક્ષ્મ પાણીના બિંદુઓ હોય છે (મિશ્રણનું ઓછામાં ઓછું 16 ટકા વજન) અને તે પારદર્શક સ્થિર સ્વરૂપમાં પડેલી ચરબીના તબક્કામાં સરખી રીતે વિખરાયેલાં હોય છે.<ref name="Rajah">{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|title=Spread thickly with innovation: with the basic concept of spreads unchanged for decades, producers have to be increasingly innovative in their product development and marketing. Kanes Rajah outlines some successful strategies.|last=Rajah|first=Kanes|date=1 May 2005|work=Al Business website|publisher=The Gale Group, Inc.|access-date=10 November 2009|archive-date=30 નવેમ્બર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130045412/http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|url-status=dead}}</ref>
માર્જરિનની વ્યાખ્યા મૂળ તો માખણની કાયાદાકિય વ્યાખ્યા પરથી આવી છે - બંને ઓછામાં ઓછું 16 ટકા પાણી અને ઓછામાં ઓછી 80 ટકા ચરબીનો હિસ્સો ધરાવે છે. તમામ મોટા ઉત્પાદકો દ્વારા આ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને તે આ ઉદ્યોગમાં એક પ્રમાણ બની ગયું છે.<ref name="Rajah"/>
માર્જરિનની મૂળ બનાવટમાં પ્રમુખ કાચા માલ તરીકે ગૌમાંસની ચરબી વપરાતી હતી. પુરવઠામાં ખેંચ અને સાથે પ્લાન્ટની વસ્તુઓમાં હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રગતિ જેવા કારણો તરત જ વનસ્પતિ તેલને ઉમેરવા તરફ લઇ ગયા, અને 1900થી 1920 વચ્ચે ઓલિઓમાર્જરિન પ્રાણીજ ચરબી તેમજ કઠણ કરેલાં કે નહીં કરેલાં વનસ્પતિ તેલનાં મિશ્રણમાંથી બનતું હતું.<ref name="marketing">{{cite web|url=http://www.emeraldinsight.com/Insight/ViewContentServlet?contentType=Article&Filename=/published/emeraldfulltextarticle/pdf/0070200504.pdf|title=The marketing of margarine|last=Clark|first=Paul|date=6 may 1983|work=Paper presented to a seminar on Marketing and Advertising in the 20th Century at Central London Polytechnic|publisher=Emeral Backfiles|pages=54|access-date=2009-11-10}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1930ના વર્ષોની મંદી અને બાદમાં [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]નું રેશનિંગ, પ્રાણીજ ચરબીના પુરવઠાના ઘટાડા તરફ દોરી ગયું; અને 1945 સુધી તો, "શુદ્ધ" માર્જરિન બજારમાંથી લગભગ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.<ref name="marketing"/> યુ.એસ.માં પુરવઠાની સમસ્યાઓ સાથે કાયદામાં સુધારા પણ ભળતા, 1950 સુધીમાં તો ઉત્પાદકોને સંપૂર્ણ રીતે વનસ્પતિજ ચરબી (ઓલિઓમાર્જરિન) તરફ વળવું પડ્યું અને તેની સાથે જ આ ઉદ્યોગ વસ્તુના વિકાસ માટેના યુગના તબક્કામાં આવી ગયો.<ref name="marketing"/>
દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાનના રેશનિંગમાં યુકેમાં માત્ર બે પ્રકારના જ માર્જરિન ઉપલબ્ધ હતાં, ઉચ્ચકક્ષાની બ્રાન્ડ અને સસ્તી પરવડે તેવી બ્રાન્ડ. 1955માં રેશનિંગની સમાપ્તિ બાદ બજાર માંગ-પુરવઠાનાં પરિબળો માટે ખુલ્લું થઇ ગયું હતું અને સાથે બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.<ref name="marketing"/> 1955માં ટેલિવિઝન પર વેપારી જાહેરખબરોની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉત્પાદકો વચ્ચેની હરિફાઇને વધુ વેગ મળ્યો; અને 1950 અને 1960ના દાયકાના વર્ષોમાં હરિફ કંપનીઓ માખણ જેવા સ્વાદ ધરાવતું માર્જરિન બનાવવા માટે લડતી રહી. <ref name="marketing"/>
1960ના દાયકાની મધ્યમાં સ્કેન્ડેનેવિયામાં ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માખણ તેલ અને વનસ્પતિ તેલની બે જાત'' લેટ્ટ્ એન્ડ લેગોમ'' અને ''બ્રેગોટ્ટ્ '' દાખલ થતાં જ, "માર્જરિન" કોને કહેવાય તેના મુદ્દા ઉપસ્થિત થયા અને ત્યાં જે ચર્ચાઓ શરૂ થઇ તે "સ્પ્રેડ" શબ્દ દાખલ કરવા તરફ દોરી ગઇ.<ref name="Rajah"/> 1978માં યુરોપમાં ડેરી ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલને વલોવીને બનાવવામાં આવતી અને 80 ટકા ફેટ ધરાવતી ''ક્રોના'' નામની પ્રોડક્ટને દાખલ કરવામાં આવી; અને 1982માં, યુકેમાં મિલ્ક માર્કેટિંગ બોર્ડ દ્વારા ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલનું ''ક્લોવર '' નામે ઓળખાતું મિશ્રણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Rajah"/> આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર નામનું વનસ્પતિ તેલ અને ક્રીમ સ્પ્રેડ 1986માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં દાખલ કરવામાં આવ્યું તેમજ 1991માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટે કિંગડમ]] અને કેનેડામાં તે આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050414140644/http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109224733/http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |url-status=dead }}</ref>
== ઉત્પાદન ==
વર્તમાન સમયમાં માર્જરિનને બનાવવાની મૂળ રીત મેજ-મૌરિસ દિવસો જેવી જ છે, શુદ્ધ વનસ્પતિ તેલનું મલાઇ કાઢી લીધેલા દૂધ સાથે મિશ્રણ કરીને, મિશ્રણને કઠણ થવાં દેવાં માટે ઠંડુ પાડવું અને તેના સંઘટનને સુધારવું.<ref name="Food Industries Manual"/> જુદાજુદા ગલન બિંદુઓ સાથે વનસ્પતિજ અને પ્રાણીજ ચરબી બંને સરખાં સંયોજન છે. રૂમના તાપમાનમાં પ્રવાહી રહે તેવી ચરબીને સામાન્ય રીતે તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગલન બિંદુઓને ફેટી એસિડ પરના અસંતૃપ્ત એસીલ જૂથની બમણી બંધણીની હાજરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે; બમણી બંધણી જેટલી ઊંચી, તેટલું જ ગલન બિંદુ નીચું હોય છે.
વૈકલ્પિક રીતે, કઠણ ચરબીનું પ્રાણીજ અથવા વનસ્પતિજ તેલમાંથી હાઇડ્રોજન પસાર કરીને નિકલ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે. અસંતૃપ્ત બંધણીમાં હાઇડ્રોજનની મેળવણી સંતૃપ્ત બંધણીમાં પરિણમે છે, જે અસરકારક રીતે તેલનાં ગલન બિંદુને વધારે છે અને તે રીતે તેને "કઠણ" કરે છે. જોકે, માનવ ખોરાકમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાથી આરોગ્યને લાભ થતો હોવાથી, જરૂરી ઘાટ આપવા માટે પૂરતી બંધણી જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય તે રીતે જ આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે ઉત્પાદીત થતું માર્જરિન હાઇડ્રોજનયુક્ત ચરબી ધરાવે છે તેમ કહેવાય.<ref name="chemguide">{{cite web|url=http://www.chemguide.co.uk/organicprops/alkenes/hydrogenation.html|title=The Hydrogenation of Alkenes:Margarine Manufacture|last=Claek|first=Jim|work=Chemguide:Helping you to understand Chemistry|access-date=9 November 2009}}</ref> પ્રક્રિયાનો વિકાસ થઇ ગયા છતાં અને કેટલીક વખત પેલેડિઅમ જેવાં ધાતુના ઉદ્દીપક વપરાતાં હોવા છતાં આ રીત આજે પણ કેટલાંક માર્જરિન બનાવવા માટે વપરાય છે.<ref name="Food Industries Manual"/> જો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા અપૂર્ણ રહી હોય (આંશિક સખતપણું), તો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતું પ્રમાણમાં ઊંચું તાપમાન કાર્બન-કાર્બનની બમણી બંધણીમાંથી કેટલીકને "ટ્રાન્સ" સ્વરૂપમાં ઉથલાવવા માટે તાકીને બેઠું હોય છે. જો આ ચોક્કસ બંધણીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવવામાં ન આવે, તો તેઓ ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર)ના કણોના રૂપમાં અંતિમ માર્જરિનમાં પણ હાજર રહેશે,<ref name="chemguide"/> જેને આરોગવાથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગ થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref name="p423">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 423 | url = http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625193000/http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | url-status = dead }}</ref> આ કારણથી જ આંશિક રીતે કઠણ કરવામાં આવેલી ચરબીને માર્જરિન ઉદ્યોગમાં ભાગ્યે જ વાપરવામાં આવે છે. તાડનું તેલ અને નાળિયેરનું તેલ જેવાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તેલો કુદરતી રીતે જ થોડાં કઠણ હોય છે અને તેમનાં માટે હાઇડ્રોજનમાંથી પસાર કરવાની પ્રક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી.<ref name="MPOC">{{cite web | url = http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | title = Palm Oil/Palm Kernel Oil Applications - Margarine | publisher = The Malaysian Palm Oil Council | format = PDF | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2020-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200225235201/http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="soyoil">{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/margarine1.php|title=History of sot oil margarine|last= Shurtleff |first=William|coauthors=Akiko Aoyagi|date=2007|publisher= Soyinfo Center|access-date=4 January 2010}}</ref>
મલાઇ તારવેલાં દૂધ, મીઠું અને અન્ય મિશ્રણોને, પ્રાણીજ અને વનસ્પતિજ ચરબીની વિશાળ વિવિધતા સાથે ભેળવીને આધુનિક માર્જરિનને બનાવી શકાય છે. માખણની જેમ માર્જરિન 80% ચરબી, 20% પાણી અને સખત પદાર્થોનું બનેલું, લહેજતદાર, રંગીન અને વિટામિન એથી રક્ષિત, તેમજ ક્યારેક વિટામિન ડીથી રક્ષિત હોય છે, જેથી તેની માખણનાં માનવ ખોરાકમાં પોષક ફાળાની સાથે સરખામણી થઇ શકે છે. આ માટે બીયામાંથી તેલને કાઢીને, શુદ્ધ કરાય છે, હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય છે અને બાદમાં રક્ષિત કરવામાં આવે છે અને કૃત્રિમ કેરોટીન અથવા એન્નેટ્ટોથી રંગીન કરવામાં આવે છે. પાણીના તબક્કાને સામાન્ય રીતે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે અથવા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા સાથે સંવર્ધિત મલાઇ તારવેલાં દૂધને વધુ સારો સ્વાદ પેદા કરવા માટે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે. લેસિથિન જેવા મિશ્રણો પાણીના તબક્કાને સમગ્ર તેલમાં સરખી રીતે પ્રસરવામાં મદદ કરે છે, અને મીઠું તેમજ પ્રીઝર્વેટિવ્સ (રક્ષણ કરનારા પદાર્થ) પણ તેમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરાય છે. તેલ અને પાણીનાં આ સ્નિગ્ધ મિશ્રણને બાદમાં ગરમ કરીને, એકરૂપ બનાવી અને ઠંડુ પાડવામાં આવે છે. ઘટ્ટ માર્જરિન કરતાં ઢીલાં ટબ માર્જરિનને ઓછો હાઇડ્રોજન ભેળવીને, વધુ પ્રવાહી અને તેલથી બનાવાય છે.<ref name="through the ages">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|title=Margarine|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120134941/http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|url-status=dead}}</ref>
વનસ્પતિજ તેલોથી બનાવવામાં આવતાં માર્જરિન વર્તમાન બજારમાં ચોક્કસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેમાં માખણ કરતાં સંતૃપ્ત ચરબી ઓછી હોય છે અને તેને તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે પ્રયોજવામાં આવે છે, જોકે આ મતને પડકારવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16real.html|title=The Claim: Margarine Is Healthier Than Butter.|last=O'Connor|first=Anahad|date=16 October 2007|work=New York Times|publisher=New York Times Company|access-date=10 October 2009}}</ref>
માર્જરિનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો સામાન્ય છે:
* સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતાં પરંપરાગત માર્જરિન મોટેભાગે વનસ્પતિજ તેલોમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
* પુષ્કળ એક- કે બહુઅસંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું એકરૂપ માર્જરિન, જે કુસુમ, સૂર્યમુખી, સોયાબીન, કપાસનાં બીયાં, સરસવનાં બીયાં અથવા જેતૂનનાં તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
* રસોઇ અને પકવવા માટે સખત, સામાન્ય રીતે રંગવિહીન માર્જરિન. (ચરબી સંકોચનારું)
=== માખણ સાથે સંમિશ્રણ ===
આજે વેચાતાં ઘણાં ટેબલ સ્પ્રેડ, માર્જરિન અને માખણ અથવા છાશનું સમિશ્રણ હોય છે - માખણ વલોવી લીધાં પછી બાકી રહેતાં પ્રવાહીને છાશ કહેવાય છે. માર્જરિનનો સ્વાદ સુધારવા માટે વપરાતું આ સંમિશ્રણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં લાંબા સમય સુધી ગેરકાયદે ગણાતું હતું. યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો મુજબ મોટો હિસ્સો કુદરતી માખણનો બનેલો હોવા છતાં પણ માર્જરિન પ્રોડક્ટને "માખણ" ન કહી શકાય. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં માખણ-આધારિત ટેબલ સ્પ્રેડ અને માર્જરિન પ્રોડક્ટોને "માખણ મિશ્રણ" તરીકે વેચવામાં આવે છે.
માખણ મિશ્રણો હવે ટેબલ સ્પ્રેડ બજારનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. "આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર" બ્રાન્ડે તેના જેવાં જ સંખ્યાબંધ નામોનાં સ્પ્રેડ પેદાં કર્યાં છે જે હવે દુનિયાભરની સુપરમાર્કેટોની છાજલીઓ પર, "અટરલી બટરલી", "યુ વુડ બટર બીલીવ ઇટ", "બ્યુટિફુલી બટરફૂલી" અને "બટરલિસિયસ" જેવા નામોથી મળે છે. આ માખણ મિશ્રણો, અસલી માખણ સાથે મજબૂત સરખાણીની માર્કેટિંગની નીતિરીતિઓથી લેબલિંગ પરના નિયંત્રણોને અવગણે છે. માર્જરિનને "આંશિક હાઇડ્રોજનરેટેડ વનસ્પતિ તેલ" કહેતા માર્કેટેબલ નામો, જરૂરી પ્રોડક્ટ લેબલો કરતાં અલગ રીતે જ ગ્રાહક સમક્ષ પ્રોડક્ટને રજૂ કરે છે.
=== બજાર સ્વીકૃતિ ===
માર્જરિન, ખાસકરીને બહુઅસંતૃપ્ત માર્જરિન, એ પશ્ચિમી ખોરાકનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું છે અને 20મી સદીની મધ્ય સુધીમાં તો તે માખણની લોકપ્રિયતાથી પણ આગળ નીકળી ગયું હતું.<ref name="through the ages"/> ઉદાહરણ તરીકે, 1930માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સરેરાશ વ્યક્તિ વાર્ષિક {{convert|18|lb}} કરતાં વધુ માખણ અને માત્ર {{convert|2|lb}} કરતાં થોડું વધારે માર્જરિન ખાતી હતી. 20મી સદીના અંત સુધીમાં તો સરેરાશ અમેરિકન {{convert|5|lb|abbr=on}} માખણ અને આશરે {{convert|8|lb|abbr=on}} જેટલું માર્જરિન ખાવા લાગ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|title=Eating less butter and more fat|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017135247/http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાર્ષિક {{convert|10000000000|lb}} માર્જરિનની આયાત અને {{convert|2000000000|lb|abbr=on}} માર્જરિનની નિકાસ કરે છે.
યહૂદી ખોરાકવિષયક ખશ્રુત કાયદાઓનું પાલન કરનારા માટે માર્જરિનનું એક ખાસ બજાર છે. ખશ્રુતમાં માંસ અને ડેરી પ્રોડક્ટોને ભેગા કરવા પર પ્રતિબંધ છે અને તેથી જ સંપૂર્ણ કોશેર (યહૂદી કાયદા પ્રમાણેનો ખોરાક) બિન-ડેરી માર્જરિન પણ ઉપલબ્ધ છે. કોશેર ગ્રાહકો માંસાહારી ભોજન સાથે પીરસાતી માંસ અને માખણ અથવા પકવેલા ખોરાકના ઉપયોગથી બનાવાયેલી વાનગીઓની અવેજીમાં આ માર્જરિન વાપરે છે. 2008ની પાસઓવર (યહૂદીઓનો તહેવાર) માર્જરિનની તંગીએ તો કોશેર પાળતા સમુદાયોમાં ભીતિ ફેલાવી દીધી હતી.
ડેરી પ્રોડક્ટ ન ધરાવતું માર્જરિન, માખણ માટે એક કડક શાકાહારી વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે.
== પોષણ ==
માર્જરિન અને સ્પ્રેડની પોષક ક્ષમતા સંદર્ભેની ચર્ચાઓ બે ખ્યાલની આસપાસ જ ફરતી રહે છે — ચરબીનું કુલ પ્રમાણ અને ચરબીના પ્રકારો (સંતૃપ્ત ચરબી, ટ્રાન્સ ચરબી). સામાન્ય રીતે, માર્જરિન અને માખણની સરખામણી પણ આ સંદર્ભમાં વણી લેવામાં આવે છે.
=== ચરબીનું પ્રમાણ ===
ચરબી પોષણનો આવશ્યક હિસ્સો છે કારણ કે તે શરીરની અંતરત્વચાના કોષના ઉત્પાદન માટે અને ઇકોસેનોઇડ તરીકે ઓળખાતાં કેટલાક હોર્મોન-જેવા સંયોજનો માટે જરૂરી છે. વધુમાં, ચરબી વિટામિન એ, ડી, ઇ અને કે જેવા ચરબીમાં ઓગળી જતાં વિટામિનોનાં વાહક તરીકે કાર્ય પણ કરે છે.<ref>
{{cite web
|url = http://www.mayoclinic.com/health/fat/NU00262
|title = Dietary fats: Know which types to choose
|author = Mayo Clinic
|date = January 31, 2007
|access-date = 2008-05-18
}}</ref>
શક્તિના પ્રમાણના સંદર્ભે માખણ અને પરંપરાગત માર્જરિન (80% ચરબી) બંનેની ભૂમિકાઓ સરખી છે, પરંતુ ઓછી-ચરબી ધરાવતું માર્જરિન અને સ્પ્રેડ પણ બજારમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે.
=== સંતૃપ્ત ચરબી ===
વનસ્પતિજ ચરબી 7% અને 86% વચ્ચે સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ ધરાવી શકે છે. પ્રવાહી તેલો (કઠણ ન કરેલું કેનોલા તેલ((સરસવનાં અન્ય એક સ્વરૂપનું તેલ) અને સૂર્યમુખી તેલ) હંમેશા નીચેના છેડા તરફ જતા રહે છે, જ્યારે ઉષ્ણકટીબંધીય તેલો (નાળિયેર તેલ, તાડના માવાનું તેલ) અને સંપૂર્ણ કઠણ (હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા) તલો હંમેશા માપપટ્ટીના ઉપરના છેડા તરફ જાય છે. <ref name="fatoils">{{cite web |url = http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |title = Fats, Cooking Oils and Fatty Acids |author = NutriStrategy |year = 2005 |access-date = 2008-05-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251210133338/http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |archive-date = 2025-12-10 |url-status = dead }}</ref> માર્જરિન સંમિશ્રણ એ બંને પ્રકારના હિસ્સાનું મિશ્રણ છે અને તેમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભાગ્યે જ 50%થી વધે છે. ઉષ્ણકટીબંધીય પરિસ્થિતિ હેઠળ સ્થિરતા જાળવી રાખવી પડતી હોય તેવાં કેટલાક પરંપરાગત રસોડાનાં માર્જરિન અથવા પ્રોડક્ટો તેમાં અપવાદરૂપ છે.<ref>ડી.ડબલ્યુ. દ બ્રુઇજ્ન, ઓ. બોટ, ફેબ્રિકેટેડ ફેટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સ, ઇન: ફૂડ ટેક્સચર - મેઝરમેન્ટ એન્ડ પર્સેપ્શન (એડિટર એ.જે.રોસેન્થલ), અસ્પેન, ગેઇથર્સબર્ગ, 1999 , પાના 185-227.</ref> સામાન્ય રીતે, કઠણ માર્જરિન વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું હોય છે.
નિયમિત માખણચરબી આશરે 65% સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> જોકે ઋતુ મુજબ આ પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. એક ટેબલસ્પૂન (ચમચો) માખણ 7 ગ્રામથી વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે.
=== અસંતૃપ્ત ચરબી ===
અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના વપરાશથી લોહીમાં એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર ઘટતું અને એચડીએલ (HDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર વધતું જોવાં મળ્યું છે, અને તે રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઘટે છે.<ref>
{{cite web
|url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/133/1/78
|title = The Serum LDL/HDL Cholesterol Ratio Is Influenced More Favorably by Exchanging Saturated with Unsaturated Fat Than by Reducing Saturated Fat in the Diet of Women
|author = Müller et al.
|month = January | year = 2003
|access-date = 2008-05-18
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5
|title = Types of Dietary Fat and Risk of Coronary Heart Disease: A Critical Review
|author = Hu, [[JoAnn E. Manson|Manson]], Willett
|year = 2001
|access-date = 2008-05-18
|archive-date = 2008-06-22
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080622011230/http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361
|title = Low Triglycerides–High High-Density Lipoprotein Cholesterol and Risk of Ischemic Heart Disease
|author = Jeppesen et al.
|year = 2001
|access-date = 2008-05-18
|archive-date = 2011-08-31
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110831192252/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361
|url-status = dead
}}</ref> અસંતૃપ્ત તેલના બે પ્રકાર છે: માત્ર- અને બહુ-અસંતૃપ્ત ચરબી બંનેને, સંતૃપ્ત ચરબીથી વિરુદ્ધ આરોગ્ય માટે લાભદાયી ગણવામાં આવી છે. સરસવ (અને તેનું સ્વરૂપ કેનોલા), સૂર્યમુખી, કુસુમ અને જેતૂન જેવા વ્યાપક પ્રમાણમાં વાવવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ચરબીનું ઊંચુ પ્રમાણ ધરાવે છે.<ref name="fatoils"/> માર્જરિનના ઉત્પાદન દરમિયાન, અસંતૃપ્ત ચરબીને ઊંચું ગલન બિંદુ આપતી વખતે તેમાંથી કેટલીક, સંતૃપ્ત ચરબી અથવા ટ્રાન્સ ચરબીમાં ફેરવાઇ જાય છે જેથી તે રૂમના તાપમાનમાં પણ કઠણ રહી શકે છે.
* '''ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-3 fatty acids}} ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ એ બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પરિવાર જ છે જે આરોગ્ય માટે લાભકર્તા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બે આવશ્યક ફેટી એસિડ્સમાંથી આ એક છે, એવું એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે માણસો તેનું ઉત્પાદન કરી શકતાં નથી અને તેને ખોરાકમાંથી જ મેળવવો પડે છે. મોટાભાગના આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં તેની ખૂબ જ ઊણપ વર્તાય છે. ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ મોટેભાગે ઊચ્ચ-અક્ષાંશ પાણીમાંથી પકડાતી માછલીના તેલમાંથી મેળવાય છે. તેઓ માર્જરિન સહિત વનસ્પતિ સૂત્રોમાં પ્રમાણમાં અસામાન્ય હોય છે. જોકે, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનો એક પ્રકાર આલ્ફા-લાઇનલોઇક એસિડ (ALA) કેટલાક વનસ્પતિ તેલમાં મળી આવે છે. શણનું તેલ 30-50% એએલએ (ALA) ધરાવે છે, અને તે હરિફ માછલીના તેલ કરતાં લોકપ્રિય ખાદ્ય ઉમેરણ બની રહ્યું છે; બંનેને ઊચ્ચ કક્ષાનાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવે છે. ''કેમેલિના સટિવા'' નામના પ્રાચીન છોડે તેમાંના ઓમેગા-3નાં ઊંચા પ્રમાણ(30-45%)ને લીધે હાલમાં ઘણી લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે, અને તે ઘણાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવ્યું છે. હેમ્પ(એક છોડ)નું તેલ આશરે 20% એએલએ (ALA) ધરાવે છે. સોયાબીન(7%), સરસવ(7%) અને ઘઉંના મધ્ય ભાગનું તેલ(5%) વગેરે પણ નાના પ્રમાણમાં એએલએ (ALA) ધરાવે છે.
* '''ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-6 fatty acids}} ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ પણ આરોગ્ય માટે મહત્વના છે. તેમાં આવશ્યક ફેટી એસિડ લાઇનોલેઇક એસિડ (LA) સમાવેશ થાય છે, જે સમશીતોષ્ણ આબોહવામાં ઊગાડવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં ત્યજી દીધેલા જોવાં મળે છે. હેમ્પ (60%) અને સામાન્ય માર્જરિન તેલો મકાઈ (60%), કપાસ (50%) અને સૂર્યમુખી (50%)માં તે વિશાળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગનાં સમશીતોષ્ણ તેલીબિયાંમાં 10%થી વધુ એલએ (LA) હોય છે. ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ માર્જરિનમાં ઘણા વધારે હોય છે. આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં ઓમેગા-6 મોટેભાગે વધુ હોય છે પણ ઓમેગા-3ની ઊણપ હોય છે. ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ લાક્ષણિક રીતે 10:1 થી 30:1 હોય છે. ઓમેગા-6નું મોટું પ્રમાણ ઓમેગા-3ની અસર ઘટાડે છે. માટે જ ખોરાકમાં તેનાં 4:1 કરતાં ઓછા પ્રમાણની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જોકે મહત્તમ પ્રમાણ 1:1ની નજીક હોઇ શકે છે.<ref name="ClearSpringsPress">{{cite web
|url = http://www.advance-health.com/efa.html
|title = Omega-3 and Omega-6 Essential fatty Acids (EFA)
|author = Clear Springs Press
|year = 2006
|access-date = 2008-07-18
|archive-date = 2008-06-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080621035436/http://www.advance-health.com/efa.html
|url-status = dead
}}</ref><ref name="Chico">{{cite web
|url = http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html
|title = Grass Fed Beef - Health Benefits
|author = Chico College of Agriculture
|date = January 18, 2007
|access-date = 2008-07-18
|archive-date = 2008-07-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080706021024/http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html
|url-status = dead
}}</ref>
=== ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર) ===
{{Main|Trans fat}}
અન્ય ખાદ્ય ચરબીથી વિરૂદ્ધ, ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ આવશ્યક નથી અને તે માનવ આરોગ્યને કોઇ પણ દેખીતો લાભ પૂરો પાડતા નથી. સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સની જેમ જ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડના પ્રમાણ અને એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલ કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે હકારાત્મક સુરેખ વલણ જોવા મળે છે, અને માટે જ પ્રમુખ હૃદયના રોગનું જોખમ વધુ થાય છે, <ref name="p423"/><ref name="p504">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 504 | url = http://darwin.nap.edu/books/0309085373/html/504.html }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને વધારીને અને એચડીએલ (HDL)કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને ઘટાડીને. <ref>{{cite web | title = Trans fat: Avoid this cholesterol double whammy | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). | url = http://www.mayoclinic.com/health/trans-fat/CL00032 | access-date = 2007-12-10 }}</ref> હાઇડ્રોજન ભેળવલું તેલ કુદરતી તેલો કરતાં વધુ આરપાર બંધણી ધરાવતું હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે વધુ નુકસાનકારક ગણવામાં આવે છે.<ref name="nejmreview">{{cite journal|author=Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A, Stampfer MJ, Willett WC|title=Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease|date=13 April 2006|journal=New England Journal of Medicine|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|doi=10.1056/NEJMra054035|pmid=16611951|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919165953/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|url-status=dead}} પીએમઆઇડી (PMID )16611951</ref>
કેટલાક વિશાળ અભ્યાસોના નિર્દેશ પ્રમાણે ઊંચા પ્રમાણમાં ટ્રાન્સ ચરબીના વપરાશ અને પ્રમુખ હૃદયરોગો વચ્ચે સીધો સબંધ છે, અને કદાચ અન્ય રોગો સાથે પણ,<ref>ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, જે.ઇ.મેસન, જી.એ.કોલ્ડીટ્ઝ, એફ.ઇ.સ્પેઇઝર, બી.એ.રોસનર, એલ.એ.સેમ્પસન, સી.એચ.હેન્નીકેસ, ઇનટેક ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ એન્ડ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ એમોન્ગ વીમેન, લેન્સેટ 341 , 581-585 (1993)</ref><ref>એફ.બી.હુ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, મેન્સન જેઇ, ઇ. રીમ્મ, જી.એ. કોલ્ડીટ્ઝ, બી.એ.રોશનર, સી.એચ.હેન્નીકેન્સ, ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, ડીટરી ફેટ ઇનટેક એન્ડ ધ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ ઇન વીમેન, ન્યુ ઇન્ગેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન 337 , 1491-1499 </ref><ref>કે.હયાકાવા, વાય.વાય.લિન્કો, પી. લિન્કો, ધ રોલ ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ ઇન હ્યુમન ન્યુટ્રીશન, જર્નલ ઓફ લિપિડ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી 102, 419-425 (2000)</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |title=ધ નર્સીસ' હેલ્થ સ્ટડી (NHS) |access-date=2010-09-06 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722031758/http://www.channing.harvard.edu/nhs/ |url-status=dead }}</ref> આને લીધે વિશ્વભરની સરકારી આરોગ્ય એજન્સીઓ ટ્રાન્સ-ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની ભલામણ કરે છે.
યુએસમાં, ઘરેલુ પાકને પ્રથમ પસંદગી અપાતી હોવાથી આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય છે. જોકે, 1990ના દાયકાની મધ્યથી વિશ્વના ઘણા દેશોએ આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા તેલોથી દૂર રહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.<ref>ઇ. ફ્લોટર, જી. વાન દુઇજ્ન, ''ટ્રાન્સ-ફ્રી ફેટ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ, ઇન: મોડિફાયીંગ લિપિડ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ'' (એડિટર એફ.ડી.ગનસ્ટોન), વૂડહેડ, કેમ્બ્રિજ, યુકે, 2006, પાના. 429-443.</ref> આ પરિસ્થિતિ ઓછી કે સહેજ પણ ટ્રાન્સ ચરબી ન હોય તેવાં નવાં જ પ્રકારનાં માર્જરિનનાં ઉત્પાદન તરફ દોરી ગઇ. <ref>જી. વાન દુઇજ્ન, ટેક્નિકલ આસ્પેક્ટસ ઓફ ટ્રાન્સ રીડક્શન ઇન મોડિફાયીંગ ફેટ્સ, ઓલેઆજીનીક્સ, કોર્પ્સ ગ્રાસ, લિપિડ્સ, 12, 422-426 (2005)</ref>
2003થી યુએસના ખોરાક ઉત્પાદકો તેમની પ્રોડક્ટને (સરકારી નિયંત્રણને અનુસરતાં) "0g" ટ્રાન્સ ચરબીનું લેબલ લગાવે છે, જેનો હકીકતમાં અર્થ એ થાય છે કે એક વખતે પીરસતી વખતે 500 mg ટ્રાન્સ-ચરબીથી ઓછી; જોકે, કોઇ પણ ચરબી ટ્રાન્સ ચરબીથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન હોઇ શકે. ઉદાહરણ તરીકે, કુદરતી માખણચરબી 2-5% ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ ધરાવે છે (ખાસ કરીને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ, જે સામાન્ય વેસેનિક એસિડનું જ એક સ્વરૂપ છે).<ref>જુઓ, દા.ત., પી.એસ. આનંદ એટ અલ., ''જે. ડેરી રેસ. '' 71, 66-73 (2004)</ref> જોકે, કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ રુમેનિક એસિડ અને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ (માનવ શરીર દ્વારા ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડને રુમેનિક એસિડ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે<ref name="Bauman">{{cite web |url =http://www.ansci.cornell.edu/bauman/human_health/index.html |title =cis-9, trans-11 CLA - A Potent Anticarcinogen Found in Milk Fat |author =Bauman, Dale |access-date =2007-01-15}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Banni">{{cite journal |author=Banni S, Angioni E, Murru E, Carta G, Melis M, Bauman D, Dong Y, Ip C |title=Vaccenic acid feeding increases tissue levels of conjugated linoleic acid and suppresses development of premalignant lesions in rat mammary gland |journal=Nutr Cancer |volume=41 |issue=1-2 |pages=91–7 |year=2001 |pmid=12094634|access-date=2007-01-15 |doi=10.1207/S15327914NC41-1&2_12}}</ref>) બિનકેન્સરજન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,<ref name="lock">{{cite journal |url =http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/134/10/2698| journal=J Nutr|date=1 October 2004|volume=134(10)|pages=2698–704 |title= The anticarcinogenic effect of trans-11 18:1 is dependent on its conversion to cis-9, trans-11 CLA by delta9-desaturase in rats |author= Lock AL, Corl BA, Barbano DM, Bauman DE, Ip C.|access-date=2007-01-15 |pmid= 15465769 |issue =10 }}</ref> અને આમ કૃત્રિમ રીતે બનતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડોથી અલગ જ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે.
નોંધનીય છે કે માર્જરિનના પ્રમાણ બાબતે યુએસ અને કેનેડિઅન નિયંત્રણો સરખાં નથી, માટે યુએસના નિયમનકારી પગલાં કેનેડામાં ન લેવાયા હોય તેવું બની શકે અથવા ત્યાં તે પગલાં બીજી રીતે લેવાયાં હોય તેવું પણ બને.
=== કોલેસ્ટરોલ્સ ===
વધુ પડતું કોલેસ્ટરોલ આરોગ્ય માટે જોખમી છે કારણ કે ચરબીયુક્ત તત્વો ધીમેધીમે ધમીનીઓને જામ કરી દે છે. આને લીધે મગજ, હૃદય, કિડનીઓ અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં જતો લોહીનો પ્રવાહ રૂંધાય છે અને ઓછો અસરકારક બને છે. ચયાપચયની ક્રિયા માટે કોલેસ્ટરોલ જરૂરી હોવા છતાં ખોરાકમાં તે આવશ્યક હોવું જરૂરી નથી. માનવ શરીર પિત્તાશયમાં કોલેસ્ટરોલ બનાવે છે, જે રોજનું 1 ગ્રામ અથવા શરીરને જોઇતાં કુલ કોલેસ્ટરોલનું 80% ઉત્પન્ન કરે છે. બાકીનું 20% ખોરાક લેવાથી સીધું મળી જાય છે. માટે જ ખોરાકની ચરબીના પ્રકાર સિવાય, કોલેસ્ટરોલનાં ખોરાક તરીકેનાં કુલ પ્રમાણની લોહીનાં કોલેસ્ટરોલનાં સ્તર પર ઓછી અસર હોય છે.<ref name="Harvard">{{cite web |url = http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/|title = The Nutrition Source - Fats and Cholesterol|author = Harvard School of Public Health}}</ref> જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓ ખાદ્ય કોલેસ્ટરોલ બાબતે અન્યો કરતાં વધુ પ્રતિભાવશીલ હોય છે. યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન કહે છે કે તંદુરસ્ત લોકોએ રોજનું 300 મિલીગ્રામ કરતાં વધુ કોલેસ્ટરોલ ન લેવું જોઇએ.
=== પ્લાન્ટ સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ ===
વિવિધ પ્લાન્ટ સ્ટીરલ એસ્ટર (ઘન મદ્યાર્કોમાંથી તેજાબ એકત્રિત કરીને બનતો પદાર્થ) અથવા પ્લાન્ટ સ્ટેનલ એસ્ટર (એક પ્રકારનું રાસાયણિક સંયોજન)ને તેમની કોલેસ્ટરોલ ઓછું કરવાની અસરને કારણે કેટલાંક માર્જરિન અને સ્પ્રેડમાં ઊમેરવામાં આવે છે. કેટલાક અભ્યાસ એવો નિર્દેશ કરે છે કે પ્રતિદિન 2 ગ્રામ લેવાથી તે એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલમાં 10% સુધીનો ઘટાડો પૂરો પાડ છે.<ref>{{cite web
|url = http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf
|format = PDF
|title = Efficacy and Safety of Plant Stanols and Sterols in the Management of Blood Cholesterol Levels
|author = Katan et al.
|year = 2003
|access-date = 2008-04-08
|archive-date = 2008-12-17
|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20081217121703/http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf
|url-status = dead
}}</ref><ref name="IFIC-07">{{cite web
|url = http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm
|title = Functional Foods Fact Sheet: Plant Stanols and Sterols
|author = [[International Food Information Council|IFIC]]
|month = July
|year = 2007
|access-date = 2008-04-08
|archive-date = 2008-04-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080411003503/http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm
|url-status = dead
}}</ref>સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ સ્વાદવિહીન અને ગંધવિહીન હોય છે અને મોટાભાગની ચરબીની જેમ જ તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણો સરખા હોય છે. જોકે, ત લોહીના પ્રવાહમાં નથી ભળતાં પરંતુ તેના બદલે એક નળીમાંથી પસાર થાય છે જે સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સનાં વિતરણ માટે ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માર્જરિન સ્પ્રેડને સારું વાહન બનાવે છે.
== માર્જરિનનું વર્તમાન ==
'''યુરોપીયન સંઘ'''
યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો હેઠળ<ref name="EU_legal">{{cite web | url = http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21107_en.htm | title = Spreadable fats (dairy and non-dairy): Definition, labelling and sale | access-date = 2010-01-05}}</ref>, માર્જરિનને નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે:
<blockquote>
વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ ચરબીમાંથી મેળવેલું તેલ-પાણીનું સ્નિગ્ધ મિશ્રણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા 80% પણ 90% ટકાથી ઓછું ચરબીનું તત્વ હોય, અને તે 20° સેલ્સિઅસ તાપમાને પણ કઠણ રહે અને સ્પ્રેડ તરીકે અનુકૂળ હોય.
</blockquote>
માર્જરિનમાં દૂધની ચરબીનું તત્વ 3%થી વધુ ન હોઇ શકે. મિશ્રણો અને મિશ્રિત સ્પ્રેડમાં, દૂધની ચરબી 10%થી 80% વચ્ચે હોઇ શકે છે.<ref name="IMACE">{{cite web|url=http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|title=EU Margarine legislation|last=Anon|work=Website of the International Margarine Association of the Countries of Europe|publisher=IMACE|access-date=11 November 2009|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222918/http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|url-status=dead}}</ref>
60થી 62% ચરબી ધરાતવું સ્પ્રેડ "થ્રી-ક્વાર્ટર-ફેટ માર્જરિન" અથવા "રીડ્યુસ્ડ-ફેટ-માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય.
39થી 41% ચરબી ધરાવતું સ્પ્રેડ "હાફ-ફેટ માર્જરિન", "લો-ફેટ-માર્જરિન" અથવા "લાઇટ માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય.
આ સિવાયનું પ્રમાણ ધરાવતું સ્પ્રેડ "ફેટ સ્પ્રેડ" અથવા "લાઇટ સ્પ્રેડ" તરીકે ઓળખાય છે.
ઘણા સભ્ય રાષ્ટ્રોએ જાહેર સ્વાસ્થ્યના કારણોસર હાલમાં માર્જરિન અને ફેટ સ્પ્રેડમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. માર્જરિનને વિટામિનથી રક્ષિત કરવાનું તો ઉત્પાદકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે 1925થી જ શરૂ કરી દીધું હતું, પરંતુ 1940માં યુદ્ધ ફાટી નીકળતાં કેટલીક સરકારોએ પોતાના દેશની પોષક સ્થિતિના રક્ષણના હેતુસર તેમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. માર્જરિન ખોરાકમાં માખણના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું હોવાની બાબત ધ્યાનમાં રાખીને આ ફરજિયાત રક્ષણ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું.<ref name="IMAC COP">{{cite web|url=http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|title=Code of Parctice on Vitamin A&D fortification of fats and spreads|last=Anon|work=IMACE Code of practice|publisher=IMACE|access-date=2009-11-10|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222930/http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|url-status=dead}}</ref>
'''યુનાઇટેડ કિંગડમ'''
યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કોઇ આંશિક હાઇડ્રોજન મિશ્રિત તેલ ધરાવતાં સ્પ્રેડની બ્રાન્ડ વેચાણમાં નથી. જોકે વિટામિન એ અને ડી ઉમેરીને માર્જરિનનું રક્ષણ એ હજુ પણ ફરજિયાત છે, જ્યારે અન્ય સ્પ્રેડ માટે તે સ્વૈચ્છિક જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|title=What's in a margarine spread?|last=Anon|work=Website of the Margarines and Spreads Association|publisher=MSA|access-date=10 November 2009|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028021618/http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|url-status=dead}}</ref>
'''કેનેડા'''
કેનેડિઅન પ્રમાણ બી.09.016 જણાવે છે કે માર્જરિન એટલે:
<blockquote>
"ચરબીનું ઢીલું કે પ્રવાહી મિશ્રણ, અથવા ચરબી કે તેલયુક્ત પાણી, અથવા દૂધમાંથી ન તારવેલા તેલ અને ચરબી અને 80%થી વધુ ચરબી ધરાવતું અને ઓછામાં ઓછું ૩૩૦૦ આઇયુ (IU) વિટામિન એ અને 530 આઇયુ (IU) વિટામિન ડી ધરાવતું મિશ્રણ."<ref name="Gunstone">{{cite book|last=Gunstone |first=Frank D. |coauthors=Fred B. Padley|title=Lipid technologies and applications |publisher=CRC Press|date=13 May 1997|pages=311|isbn=0824798384|url=http://books.google.co.uk/books?id=MccA-I5PgIsC&pg=PA311&lpg=PA311&dq=plastic+or+fluid+emulsion+of+fat,+or+water+in+fat,+oil,+or+fat+and+oil+that+are+not+derived+from+milk+and+shall+contain+not+less+than+80%25+fat&source=bl&ots=LxS_1_JOqA&sig=i3o4zzOtw3xMCEipOUoi4CqToUQ&hl=en&ei=LjsqS4-4DcOi4Qb1vp2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&q=plastic%20or%20fluid%20emulsion%20of%20fat%2C%20or%20water%20in%20fat%2C%20oil%2C%20or%20fat%20and%20oil%20that%20are%20not%20derived%20from%20milk%20and%20shall%20contain%20not%20less%20than%2080%25%20fat&f=false}}</ref>
</blockquote>
ઘટાડેલી કેલરી ધરાવતું માર્જરિન બી.09.017 પ્રમાણમાં આ મુજબ નોંધાયું છે:
<blockquote>
"40%થી ઓછી ચરબી ન ધરાવતું હોય તેવું અને માર્જરિનમાં સામાન્ય રીતે હાજર 50% કેલરી ધરાવતું."<ref name="Gunstone"/>
</blockquote>
'''ઓસ્ટ્રેલિયા'''
માર્જરિન ઓસ્ટ્રેલિયાની સુપરમાર્કેટોમાં સામાન્ય છે. ગ્રાહકો દ્વારા "તેમના રોજિંદા ખોરાકમાં સ્પ્રેડના વપરાશના ઘટાડા"ના કારણે હાલના વર્ષોમાં આ પ્રોડક્ટનું વેચાણ ઘટ્યું છે.<ref name="bandt.com.au">{{Cite web |url=http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050507092417/http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |url-status=dead }}</ref> 1960ના વર્ષો સુધી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં રંગીન માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.
ન્યુઝીલેન્ડમાં આ પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની સાથે જ રહી છે.
== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}
== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Wiktionary}}
* [http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm કેનેડામાં માર્જરિન પર એક-કલાક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટ (ડીકન્સ્ટ્રક્ટિંગ ડીનર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019005545/http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm |date=2007-10-19 }}
* અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4776 લેખ ][ડેડ લિંક]
* [http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine/ માર્જરિન વિશે હાયફોમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303064049/http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine |date=2011-03-03 }}
* [http://www.retrotvads.com/category/food/ 1974ની ક્લાસિક સ્ટોર્ક માર્જરિન એડ]
[[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ શોધ]]
gk3s0o67rimeplg4gwwpy6fulakinkx
સુવર્ણ માનક
0
28783
907784
907671
2026-11-16T21:27:08Z
InternetArchiveBot
63183
Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261116) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
907784
wikitext
text/x-wiki
[[ચિત્ર:Goldkey logo removed.jpg|thumb|right|ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ, કાગળની નોટો સોનાના પૂર્વ નિર્ઘારિત ચોક્કસ જથ્થામાં પરિવર્તનશિલ છે.]]
'''ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ''' (સુવર્ણ માનક) એવી નાણાકીય વ્યવસ્થા છે જેમાં માનક આર્થિક ખાતાના એકમ એક નિયત વજનનું [[સોનું]] છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ (ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ)ના અલગ અલગ પ્રકાર છે. જેમાં પ્રથમ, '''સોનાના સિક્કાના માનક''' (ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ) છે, આ વ્યવસ્થામાં નાણાકીય એકમ ચલણ તરીકે ફરતા સોનાના સિક્કા સાથે સંકળાયેલ હોય છે, અથવા તો ઓછા મૂલ્યની ધાતુના સંયોજનમાંથી બનાવેલા ચલણી સિક્કા કે જેનું મૂલ્ય એક ચલણી સોનાના સિક્કાની સમકક્ષ વ્યાખ્યાકિંત કરેલું હોય તેવા એકમ સાથે સંકળાયેલ છે.
તે જ રીતે, '''સોનાના વિનિમય માનક''' (ગોલ્ડ એક્સચેન્જ સ્ટાન્ડર્ડ)માં ચાંદી કે સોના અથવા અન્ય ધાતુમાંથી બનેલા સિક્કાને જ સમાવવામાં આવે છે, પરંતુ સત્તાધીશો અન્ય દેશો સાથે તેનો ચોક્કસ વિનિમય દર સુરક્ષિત કરે છે જે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ આધારિત હોય છે. તેનાથી ''ડે ફોક્ટો'' (હકીકતમાં તો) ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ રચાય છે, જેમાં ચાંદીના સિક્કાનું સોનાના સિક્કાની પરિભાષા પ્રમાણે ચોક્કસ બાહ્ય મૂલ્ય હોય છે જે ચાંદીના સ્વાભાવિક મૂલ્યથી સ્વતંત્ર હોય છે. છેલ્લે આવે છે, '''ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડ''' જે એવું તંત્ર છે કે તેમાં સોનાના સિ઼ક્કા ફરતા નથી પરંતુ, તેમાં સત્તાધીશો જાહેરમાં ફરી રહેલા ચલણ માટે વિનિમય તરીકે ચોક્કસ કિંમતે માંગ અનુસાર સોનાની લગડી (બુલિયન)ને વેચવા તૈયાર થાય છે.
[[ચિત્ર:Us-gold-certificate-1922.jpg|thumb|right|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં 1882 થી 1933 દરમિયાન સોનાના પ્રમાણપત્રોનો કાગળના ચલણ તરીકે ઉપયોગ થતો હતો.આ પ્રમાણપત્રો મુક્તપણે સોનાના સિક્કામાં ફેરવી શકાતા હતા.]]
== સોનાના સિક્કાની ચલણ પદ્ધતિ (ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ) ==
સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પ્રાચીનકાળમાં કેટલાક સમૃદ્ધ સામ્રાજ્યોમાં અમલમાં હતી. આ પૈકી એક ઉદાહરણ છે બેઝાન્ટીન સામ્રાજ્ય કે જ્યાં બેઝાન્ટ નામથી ઓળખાતા સોનાના સિક્કા ચલણમાં હતા. પરંતુ બેન્ઝાન્ટીન સામ્રાજ્યના અંત સાથે જ યુરોપીયન વિશ્વમાં ચાંદીના માનકની માંગ વધવા લાગી હતી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો વર્ષ 796 એડી (AD)માં ઓફ્ફા રાજાના સમયમાં ચાંદીના સિક્કા ચલણમાં હતા જે સમગ્ર [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં મુખ્ય ચલણ બની ગયા હતા. 16મી સદીમાં પોટાસી અને મેક્સિકોમાં મોટાપાયે ચાંદીની થાપણોની સ્પેનિશ શોધનાં પગલે ખ્યાતનામ પીસીસ ઓફ એઈટ (સ્પેનિશ ડોલર) સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ચાંદીનું ચલણ અમલમાં આવ્યું જેનું મહત્વ ઓગણીસમી સદી સુધી ઘણું વધુ હતું.
આધુનિક સમયમાં બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ માનક અપનાવનારા પ્રથમ પ્રદેશો પૈકી એક પ્રાંત હતો. 1704માં ક્વિન એન્નેની જાહેરાતના પગલે, બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ‘ડે ફેક્ટો’ સ્પેનિશ ગોલ્ડ ડૌબ્લૂન સિક્કા પર આધારિત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ જ હતી. વર્ષ 1717માં, શાહી ટંકશાળના નિયંત્રક સર [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યૂટને]] ચાંદી અને સોના વચ્ચે નવો ટંકશાળ ગુણોત્તર અમલમાં મુક્યો જેના પર ચાંદીને ચલણમાંથી બહાર કાઢી બ્રિટનને ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર પ્રસ્થાપિત કરવાની અસર જોવા મળી હતી. જોકે, 1816માં ટાવર હિલ ખાતે નવી શાહી ટંકશાળ દ્વારા ગોલ્ડ સોવરિન સિક્કા (બ્રિટનનો એક સોનાનો સિક્કો)ને અમલમાં મુકાયા બાદ માત્ર 1821માં યુનાઈટેક કિંગડમ ઔપચારિકપણે સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પર આધારિત થયું હતું.
ચાંદીના ચલણ પરથી સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પર જનાર સૌ પ્રથમ વિશાળ ઔદ્યાગિક સત્તા યુનાઈટેક કિંગડમ હતું. ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ 1853માં કેનેડા, 1865માં ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ અને યુએસએ (USA) તેમજ જર્મનીએ 1873માં ‘કાનૂની રીતે’ તેનો અમલ કર્યો. યુએસએ (USA)એ ઇગલને તેમના એકમ તરીકે જ્યારે, જર્મનીએ નવા સોનાના માર્કા તરીકે તેનો અમલ કર્યો હતો જ્યારે કેનેડાએ અમેરિકન સોનાના ઇગલ અને બ્રિટિશ ગોલ્ડ સોવરિન પર આધારિત બેવડા તંત્રને સ્વીકાર્યું હતું.
બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝે જે કર્યુ તે પ્રમાણે [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને ન્યૂઝીલેન્ડે બ્રિટિશ સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી જ્યારે, ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની હદમાં એક માત્ર એવો પ્રદેશ હતો જેમણે પોતાના સોનાના સિક્કા ચલણ તરીકે રજૂ કર્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાની કિંમતી થાપણો કરાતા ગોલ્ડ સોવેનિયરના વધુ મુદ્રાંકનના આશય સાથે [[સીડની|સિડની]], ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ, [[મેલબોર્ન]], વિક્ટોરિયા અને પર્થ તેમજ પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં શાહી ટંકશાળની શાખાઓ સ્થાપવામાં આવી હતી.
== ચાંદીનાં ચલણ અને બેંકની નોટોની કટોકટી (1750-1870) ==
19મી સદીના અંત સમયમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની સ્વીકૃતિ સમજવા માટે 18મી સદીના અંત અને 19મી સદીની શરૂઆતમાં બનેલી ઘટનાઓને અનુસરવી મહત્વપૂર્ણ હતું. 18મી સદીના અંત સમયમાં, યુદ્ધો અને ચીન સાથેના વેપાર કે જેમાં ચીન યુરોપમાં ચીજ વસ્તુઓ વેચતુ હતું પરંતુ યુરોપીયન ચીજવસ્તુઓનો ઉપયોગ ખૂબ ઓછો કરતું હતું, તેના કારણે પશ્ચિમ યુરોપ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના અર્થતંત્રમાંથી ચાંદી નામશેષ થઈ ગઈ હતી. સિક્કાનું મૂલ્ય વધુને વધુ નાનું થતુ ગયું, અને બેંકો તેમજ સ્ટોક નોટોનો નાણાં તરીકે ફેલાવો વધતો ગયો હતો.
1790ના સમયમાં ઈંગ્લેન્ડમાં મોટાપાયે ચાંદીના સિક્કાની અછત ઉભી થઈ હતી અને ચાંદીના મોટા સિક્કાની ટંકશાળો બંધ કરવામાં આવી હતી, તેમજ “ટોકન” ચાંદીના સિક્કા જારી કરવામાં આવ્યા હતા અને વિદેશી સિક્કાઓ પર પુનઃમુદ્રણ કરાતુ હતું. નેપોલિયનના યુદ્ધોના અંત સાથે જ, ઈંગ્લેન્ડે મોટાપાયે ફરી સિક્કા છાપવાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો, જેના કારણે પ્રમાણભૂત ગોલ્ડ સોવેરિનની રચના થઈ હતી અને ક્રાઉન (25 પેન્સ કિંમતનો બ્રિટિશ ચલણી સિક્કો) અને હાફ-ક્રાઉનનું ચલણ પણ અમલમાં આવ્યું, તેમજ 1821માં તબક્કાવાર કોપર કોડી પણ આવી ગઈ. ઈંગ્લેન્ડમાં સિક્કાની લાંબા સમયની અછત બાદ પુનઃમુદ્રણ શરૂ થતા જ અહીં મોટાપાયે સિક્કાઓ ફરતા થઈ ગયા હતાઃ ઈંગ્લેન્ડે 1816થી 1820 દરમિયાન અંદાજે 40 મિલિયન શિલિંગ (ઈંગ્લેન્ડનો એક ચલણી સિક્કો)નું મુદ્રણ થયું હતું, જ્યારે 17 મિલિયન હાફ-ક્રાઉન અને 1.3 મિલિયન ચાંદીના ક્રાઉન તૈયાર કર્યા હતા. 1819 એક્ટ ફોર ધ રિસમ્પશન ઓફ કેશ પેમેન્ટ્સ (રોકડ ચુકવણીની જપ્તી માટે અધિનિયમ) અનુસાર 1823ને કન્વર્ટીબલિટીની જપ્તી માટેની તારીખ તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યું, જે સ્થિતિ 1821માં જ આવી ગઈ. 1820 દરમિયાન પ્રાંતીય બેંકો દ્વારા નાની નોટો જારી કરવામાં આવી, જેના પર અંતે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડને પ્રાંતીય શાખાઓ શરૂ કરવા માટે મંજૂરી મળ્યા બાદ 1826માં પ્રતિબંધ મુકાયો. જોકે, 1833માં બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટો કાયદેસરનું ચલણ બની ગઈ અને અન્ય બેંક દ્વારા ગીરો મુક્તિ ઘટી. 1844માં એવો બેંક ચાર્ટર ધારો અમલમાં આવ્યો કે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટો, સંપૂર્ણપણે કાયદેસર પ્રમાણભૂતરૂપ સોના દ્વારા સમર્થિત છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના વધુ ગહન અર્થઘટન અનુસાર, 1844માં આવેલા આ કાયદાને કારણે બ્રિટિશ નાણાં માટે સંપૂર્ણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અમલમાં આવ્યા.
યુએસ (US) દ્વારા 1785માં “સ્પેનિશ મિલ્ડ ડોલર” આધારિત સિલ્વર સ્ટાન્ડર્ડ (ચાંદી ચલણ પદ્ધતિ) અપનાવવામાં આવી હતી. 1792માં મિન્ટ અને કોઈનેજ કાયદામાં, અને અનામતો જાળવી રાખવા માટે તેમજ, સોના અને યુએસ (US) ડોલરના ગુણોત્તરને અચલ કરવા માટે સંઘીય સરકારના “બેંક ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ”ના ઉપયોગ દ્વારા તેને સહિંતાબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું, બેંકોને જ્યારથી ચાંદીને તેના તમામ ચલણોમાં સમર્થન આપવાની જરૂરિયાત નહોતી ત્યારથી ડેરિવેટીવ ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ અમલમાં હતી. આ કારણે અમેરિકાએ યુએસ (US) ડોલર માટે સંખ્યાબંધ દ્વિ-ધાતુ માનકો તૈયાર કરવા પડ્યા, જે 1920 સુધી અમલીકૃત રહ્યા હતા. પશ્ચિમ હેમીસ્ફેરમાં ધોવાણ પામેલા ચાંદીના સિક્કા સ્પેનિશ રિઅલ સહિત, સોના અને ચાંદીના સિક્કા કાયદેસર સિક્કા તરીકે ગણાતા હતા. ક્રાંતિકારી યુદ્ધો માટે ભંડોળ પુરુ પાડવા યુએસ (US) સંઘીય સરકારે મોટાપાયે ઉધારી કરી હોવાથી, સરકાર દ્વારા છોડી દેવાયેલ પ્રચલનથી ચાંદીના સિક્કાને ફટકો પડ્યો, અને 1806માં પ્રમુખ જેફરસને ચાંદીના સિક્કાનું ઉત્પાદન નિલંબિત કરી દીધું.
1848નો સ્વતંત્ર ટ્રેઝરી એક્ટ ધારો, કે જેણે સંઘીય સરકારના ખાતાઓ બેકિંગ તંત્રથી અલગ કરી દીધા હતા તેના ભાગરૂપે વ્યાપાર માત્ર સોના અને ચાંદીના સિક્કામાં થતા યુએસ તિજોરી પર આકરા નાણાકીય માપદંડો મુકાઈ ગયા હતા. જોકે સોનાથી ચાંદીના એક જ દરોના કારણે ઈંગ્લેન્ડમાંથી વ્યાપાર કે ઉધારી માટે સોનાની માંગણીની સરખામણીએ ચાંદીનું વધુ પડતું મૂલ્ય થઈ ગયું હતું. ચાંદીની તરફેણમાં સોનાના ધોવાણના કારણે સોનાની શોધની જરૂર પડી જેમાં 1849માં "કેલિફોર્નિયા ગોલ્ડ રશ"નો પણ સમાવેશ થાય છે. ગ્રેશેમના કાયદાના પગલે, યુએસ (US)માં ચાંદીનો વ્યાપક પ્રવાહ શરૂ થયો, જેનો અન્ય ચાંદી રાષ્ટ્રો સાથે વેપાર થતો હતો, અને સોનુ બહાર નીકળી ગયું હતું. 1853માં યુએસ (US) દ્વારા ચાંદીના સિક્કાનું વજન ઘટાડવામાં આવ્યું, જેથી તેને પ્રચલનમાં રાખી શકાય, અને 1857માં વિદેશી ચલણ પદ્ધતિમાંથી કાયદેસરના સિક્કા તરીકેનો દરજ્જો ગુમાવ્યો.
મધ્યસ્થ બેંકોની આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સિયલ સિસ્ટમથી સજ્જ અમેરિકન બેંકોએ ચાંદીમાં ચૂકવણી બંધ કરતા, 1857માં આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સના મુક્ત બેંકિંગની કટોકટીનો યુગ શરૂ થયો. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આ પડતી અમેરિકન નાગરિક યુદ્ધ માટે એક જવાબદાર પાસુ હતું, અને 1891માં યુએસ (US) સરકારે સોના અને ચાંદીમાં ચુકવણી નિલંબિત કરી દીધી, જેથી ડોલર માટે ચાંદીના ચલણ પદ્ધતિ રચવાના પ્રયાસોનો અસરકારક અંત થયો. 1860-1871 દરમિયાન દ્વિ-ધાતુ માનકો ફરી શરૂ કરવા માટે વિવિધ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા, જેમાં એક ગોલ્ડ અને સિલ્વર ફ્રેન્ક પર આધારિત પણ છે, જોકે, નવી થાપણોનાથી ચાંદીના ઝડપથી થતા અંતર્પ્રવાહના કારણે ચાંદીની અછતથી આ ઉમ્મીદનો અંત આવ્યો.
આ સમયગાળા દરમિયાન મધ્યસ્થ બેંકો અને ચલણ આધારો વચ્ચે આંતરક્રિયાઓના કારણે નાણાકીય અસ્થિરતાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત ઉભો થયો. આર્થિક સ્થિરતા પરથી રચાયેલ આ જોડાણ નવી નોટોના પુરવઠા, પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે નોટો જારી કરવાના સરકારના એકાધિકાર, મધ્યસ્થ બેંક અને મૂલ્યના એક એકમ પરના પ્રતિબંધ સમાન હતું. આ પરિસ્થિતિથી બચવા માટે થયેલા પ્રયાસોના કારણે સમયાંતરો નાણાકીય કટોકટી આવતી ગઈ – જેમા નોટોનું અવમૂલ્યન, અથવા મૂલ્યના સંગ્રહ માટે પ્રચલનમાં ચાંદીનું નિલંબન, અથવા સરકાર તરીકે મંદી હોય, ચુકવણી તરીકે સિક્કાની માંગણીના કારણે પ્રચલનના માધ્યમને અર્થતંત્રમાંથી બહાર ધકેલી નાખ્યું. આ જ સમયે નાટ્યાત્મક રીતે ધિરાણમાં વિસ્તરણ થયું, અને મોટી 1872માં જાપાન સહિત વિવિધ પ્રદેશોમાં મોટી બેંકોને વિશેષાધિકાર મળવા લાગ્યા. ત્યારપછીના સમયગાળામાં નાણાકીય બાબતોમાં મજબૂત આધારોની જરૂરિયાત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની ઝડપી સ્વીકૃતિ ઉત્પન કરી..
== સુવર્ણ વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ ==
19મી સદીના અંતથી બાકી રહી ગયેલા કેટલાક ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિના દેશોએ યુનાઈટેડ કિંગડમ અથવા યુએસએ (USA)ની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પ્રમાણે ચાંદીના સિક્કાની કિંમતો નિર્ધારિત કરવાનું શરૂ કરી દીધું. 1898માં, બ્રિટિશ ભારતે ચાંદીના રૂપિયાનું પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ પ્રમાણે મૂલ્યાંકન કર્યું જેની નિર્ધારિત કિંમત 1s 4d રાખવામાં આવી હતી, જ્યારે 1906માં સ્ટ્રેઈટ્સ વસાહતોએ 2s 4d ના નિર્ધારિત દરના સિલ્વર સ્ટ્રેઈટ્સ ડોલર સાથે પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ સામે સુવર્ણમાન વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી. આ દરમિયાન સદીના અંત સાથે જ, ફિલિપાઈન્સે ચાંદીના પેસો/ડોલરનું 50 સેન્ટના દરે યુએસ (US) ડોલર સામે મૂલ્યાંકન નિર્ધારિત કર્યું હતું. લગભગ આ જ સમયે આ પ્રકારનું જ મૂલ્યાંકન 50 સેન્ટના દરે મેક્સિકોના ચાંદીના પેસો અને જાપાનના ચાંદીના યેન સાથે થયું હતું. જ્યારે સિઆમે 1908માં સુવર્ણમાન વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી, તેથી માત્ર ચીન અને હોંગકોંગમાં ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ રહી હતી.
== ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડ ==
પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળતા જ યુનાઈટેડ કિંગડમ અને સમગ્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ)નો અંત આવ્યો. ગોલ્ડ સોવેરિન અને ગોલ્ડ હાફ સોવેરિનના બદલે ટ્રેઝરી નોટોનું પ્રચલન શરૂ થઈ ગયું. જોકે, કાયદેસર ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) રદ નહોતું થયું. જ્યારે કોઈકે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડને ગોલ્ડ સ્પીશી (સોનાના સિક્કા) માટે પોતાના કાગળના નાણાંને મુક્ત કરવાની અપીલ કરી ત્યારે, ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર સફળતાપૂર્વક સ્વદેશાભિમાનની અપીલની અસર પડી હતી. માત્ર 1925ના વર્ષમાં જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકાના જોડાણ સાથે બ્રિટન ફરી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર પરત ફર્યું ત્યારે, સત્તાવાર રીતે ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ)નો અંત આવ્યો હતો.
બ્રિટિશ સ્ટાન્ડર્ડ એક્ટ 1925ના કારણે ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડનો આવિષ્કાર અને ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) રદ થવું આ બંને ઘટનાઓ એક સાથે જ બની હતી. નવા ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડના કારણે ગોલ્ડ સ્પીશી સિક્કાઓ ફરી ચલણ તરીકે આવે તેવા કોઈ અણસાર દેખાતા નહોતા. તેના બદલે, કાયદાના કારણે સત્તાધીશોઅને માંગ અનુસાર નિર્ધારિત દરે ગોલ્ડ બુલિયન (સોનાની લગડી)નું વેચાણ કરવાની ફરજ પડી હતી. ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડનો અમલ 1931 સુધી થયો હતો. 1931માં, સમગ્ર એટલાન્ટિક મહાસાગરના વિસ્તારમાં મોટાપાયે સોનાનો જથ્થો બહાર જતો રહેવાના કારણે યુનાઈટેડ કિંગડમે નાછુટકે ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડને નિલંબિત કરવાનો વારો આવ્યો. મહામંદી સાથે સંકળાયેલા આવા દબાણના કારણે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડ પર પણ પહેલાથી જ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડવાનું દબાણ આવી ગયું હતું અને યુનાઈટેડ કિંગડમ બાદ તુરંત કેનેડા પણ તેને અનુસર્યું હતું.
== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અપનાવવાની તારીખો ==
* 1704: ધ બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ ‘ડે ફેક્ટો’ રાણી એન્નેની જાહેરાત બાદ.
* 1717: કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન ‘ડે ફેક્ટો’ આઈઝેક ન્યૂટન દ્વારા ટંકશાળ ગુણોત્તરનું પુનરાવર્તન કરાયા બાદ, 1 ગુનેઆને 22 કેરેટ ક્રાઉન ગોલ્ડના 129.438 ગ્રેઈન (8.38 ગ્રામ) પર.<ref>{{Cite book|first=Charles P. |last=Kindleberger |authorlink=Charles P. Kindleberger |title=A financial history of western Europe |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1993 |pages=[http://books.google.com/books?id=PFgIE7_eYwwC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA60,M1 60–63] |isbn=0-19-507738-5 |oclc=26258644}}</ref><ref>ન્યૂટન આઈઝેક, [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports/report-1717-09-25.html ''ટ્રેઝરી પેપર્સ'' , ભાગ ccviii. ][http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports/report-1717-09-25.html 43, મિન્ટ ઓફિસ, 21 સપ્ટેમ્બર 1717].</ref><ref>"ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઈન થિયરી એન્ડ હિસ્ટ્રી", બી.જે. ઈચેન્ગ્રીન અને એમ.ફ્રેન્ડ્રેઉ [http://books.google.com.ph/books?id=R66Ctakwm8QC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=Britain+bimetallic+1717&source=bl&ots=Mrkd1GsoDq&sig=_6D04NS35BBcGGxDu-ulhhdsbNk&hl=en&ei=exgfS-CyJtGGkAW2g7HkCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CBIQ6AEwAw#v=onepage&q=Britain%20bimetallic%201717&f=false ]</ref>
* 1818: [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]] – 1 ગ્વીલ્ડરને 0.60561 ગ્રામ સોના પર.
* 1821: [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈડેટ કિંગડમ]] ‘કાનૂની રીતે’ એક સોવેરિનને 22 કેરેટ ક્રાઉન ગોલ્ડના 123.27447 ગ્રેઈન્સ પર.
* 1853: કેનેડા, 10 યુએસ (US) ડોલરની સમકક્ષ અમેરિકન ગોલ્ડ ઈગલના જોડાણ સાથે અને ચાર ડોલરને 86.66 સેન્ટ કિંમતના બ્રિટિશ ગોલ્ડ સોવિરન સાથે પણ. કેનેડાના એકમને 1858માં અમેરિકી એકમની સમકક્ષ બનાવાયો.
* 1854: પોર્ટુગલ 1000 રેઈસને 1.62585 ગ્રામ સોના પર.
* 1863: બ્રેમેનનું મુક્ત હેન્સિયાટિક શહેર 1 બ્રેમેન થેલરને 1.19047 ગ્રામ સોના પર; જર્મન સંઘમાં 1873 માર્કસના અમલીકરણ પહેલા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ લાવનાર એક માત્ર રાજ્ય.
* 1865: ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ, બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગોલ્ડ સોવેરિન સિવાય પોતાનો અલગ સોનાનો સિક્કો ચલણમાં લાવનાર એક માત્ર પ્રદેશ. ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ ગોલ્ડ ડોલર સ્પેનિશ ડોલર એકમની સમકક્ષ જે બ્રિટિશ પૂર્વીય કેરેબિયન પ્રદેશો અને બ્રિટિશ ગુઈનામાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો.
* 1873: જર્મન સામ્રાજ્ય 27 માર્કસ (ℳ)ને 1 કિલો સોના પર.
* 1873: યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ‘હકીકતમાં તો’ 20.67 ડોલર 1 ટ્રોય ઔંસ (31.1 ગ્રામ) સોના પર. (જુઓ 1873નો નાણાં સિક્કા ધારો).<ref>{{Cite book|title=The Pocket money book: a monetary chronology of the United States |access-date= 2008-11-13 |year=2006 |publisher=[[American Institute for Economic Research]] |location=[[Great Barrington, Massachusetts]] |isbn=0-913610-46-1 |oclc=75968548 |pages=4–6 |author=}}</ref>
* 1873: લેટિન નાણાકીય સંઘ (બેલ્જીયમ, ઈટાલી, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ, ફ્રાન્સ) 31 ફ્રાન્સને 9.0 ગ્રામ સોના પર.
* 1875: સ્કેન્ડિનેવિયન નાણાકીય સંઘ: (ડેન્માર્ક, નોર્વે અને સ્વિડન) 2480 ક્રોનેરને 1 કિલો સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1876: [[ફ્રાન્સ]] આંતરિક પ્રદેશો.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1876: [[સ્પેઇન|સ્પેન]] 31 પેસેટાસને 9.0 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1878: ગ્રાન્ડ ડચી ઓફ ફિનલેન્ડ 31 માર્કસને 9.0 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1879: ઓસ્ટ્રીયન સામ્રાજ્ય (જુઓ ઓસ્ટ્રીયન ફ્લોરિન અને ઓસ્ટ્રીયન ક્રાઉન).{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1881: [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]] 1 પેસો 1.4516 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1885: ઈજિપ્ત.<ref name="eh.net">{{Cite web |author=Encyclopedia: |url=http://eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |title=Gold Standard | Economic History Services |publisher=Eh.net |date= |access-date=2010-07-24 |archive-date=2005-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124102010/http://www.eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |url-status=dead }}</ref>
* 1897: [[રશિયા]] 31 રુબેલ્સને 24.0 ગ્રામ સોના પર.<ref name="eh.net"/>
* 1897: જાપાન 1 યેનને 0.75 ગ્રામ સોના સુધી અવમૂલ્યાંકિત કર્યું.<ref name="eh.net"/>
* 1898: ભારત (જુઓ ભારતીય રૂપિયો).{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1900: યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ''ડે જુરે'' (જુઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ધારો).
* 1903: ફિલિપાઈન્સ સુવર્ણ વિનિમય/યુએસ (US) ડોલર.<ref name="eh.net"/>
* 1906: ધ સ્ટ્રેઈટ્સ વસાહતો સુવર્ણ વિનિમય/પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ.<ref name="eh.net"/>
* 1908: સીઆમ સુવર્ણ વિનિયમ/પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ.<ref name="eh.net"/>
== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું નિલંબન ==
19મી સદીના સમયગાળામાં અનેક વખત સરકારોને મોટા ખર્ચાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ મર્યાદિત મહેસુલ આવકના કારણે ચલણની સોનામાં પરિવર્તિતતા નિલંબિત કરવી પડી હતી. બ્રિટિશ સરકારે નેપોલિયનિક યુદ્ધો દરમિયાન પરિવર્તિતતાને નિલંબિત કરી હતી અને યુએસ (US) સરકારે યુએસ (US) નાગરિક યુદ્ધ વખતે આ પગલું ભર્યું હતું. બંને કિસ્સામાં યુદ્ધ પૂર્ણ થયા બાદ પરિવર્તિતાને ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.
=== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ટોચેથી કટોકટી સુધી (1901-1932) ===
==== યુદ્ધના ભંડોળ માટે સોનાની ચુકવણી નિલંબિત ====
અગાઉના મોટા યુદ્ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ થયા હોવાથી, પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ વખતે લશ્કરી ગતિવિધિઓના ભંડોળ માટે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટોની [[સોનું|સોના]]માં પરિવર્તિતતાને 1914માં બ્રિટિશ સરકારે નિલંબિત કરી હતી.<ref>{{cite encyclopedia |last=Snowdon |first=Brian |coauthors=Howard R. Vane |encyclopedia=An Encyclopedia of Macroeconomics |title=Gold Standard |url=http://books.google.com/books?id=HSVakrh8TToC&pg=PA293 |access-date= 2008-12-15 |year=2002 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=1840643870 |page=293}}</ref> યુદ્ધના અંત વખતે બ્રિટનમાં સંખ્યાબંધ આદેશાત્મક ચલણ નિયમનો હતા, જેના કારણે પોસ્ટલ મની ઓર્ડર અને ટ્રેઝરી નોટ્સ (ચલણી નોટો) મુદ્રીકૃત થયા હતા. સમય જતા સરકારે આ નોટ્સને બેંક નોટ તરીકે જાહેર કરી હતી જે યુએસ (US) ટ્રેઝરી નોટ્સ (ચલણી નોટો) કરતા અલગ હતી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] સરકારે પણ આવાજ પગલાં લીધા હતા. યુદ્ધ બાદ, જર્મનીએ પોતાનો સોનાનો જથ્થો મોટાપાયે નુકસાન ભરપાઈમાં ગુમાવ્યો હતો, જેથી ''રિચ્સમાર્ક્સ'' ના ઉત્પાદન માટે સક્ષમ નહોતું, અને આથી નાછૂટકે તેમણે બિનસમર્થિત કાગળના ચલણને જારી કરવાની જરૂર પડી, જેના કારણે 1920ના સમયમાં અતિફુગાવો થયો હતો.
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને અમલીકૃત કરવા માટેની ચળવળ માટે ભરપાઈ કાઢવા થયેલા ફ્રાન્કો-પર્સિયન યુદ્ધ પછી જર્મનીના ઉદાહરણના પગલે 1894-1895માં થયેલા સીનો-જાપાનિઝ યુદ્ધ બાદ જાપાને જરુરી ભંડોળ એકઠું કરી લીધુ હતું. જ્યારે પણ સરકારે વિદેશમાથી માંગણી કરી તેની ચર્ચા થઈ ત્યારે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડએ સરકારને પુરતો વિશ્વાસ અપાવ્યો હતો.
જાપાન માટે, પશ્ચિમી બજારોમાં પ્રવેશવા માટે સોના તરફ વળવું જરુરી હતું.<ref name="ease">{{Cite book|first=Mark |last=Metzler |title=Lever of Empire: The International Gold Standard and the Crisis of Liberalism in Prewar Japan. |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2006 |page=[http://eh.net/bookreviews/library/1166] |isbn=0-520-24420-6}}</ref>
1931માં યુનાઈટેડ કિંગડમ, જાપાન અને સ્કેન્ડિનેવીયન રાષ્ટ્રોએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી હતી.<ref>{{Cite web| url=http://www.youtube.com/watch?v=3_ex0sTsb_I&feature=channel|title=FDR Ends Gold Standard in 1933|date=January 2010}}</ref>
=== મંદી અને બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ ===
==== મહામંદીનું લંબાણ ====
કેટલાક આર્થિક ઇતિહાસકારો, જેવા કે યુસી બર્ક્લી પ્રોફેસર બેરી ઈચેન્ગ્રીન, ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની 1920ના આર્થિક મહામંદીના લંબાણ માટે દોષિત ઠરાવે છે.<ref>ઈચેન્ગ્રીન, બેરી (1992) ગોલ્ડન ફીટર્સ: ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેસન, 1919-1939. પ્રસ્તાવના.</ref> ફેડરલ રિઝર્વના અધ્યક્ષ બેન બેર્નાન્કે અને નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી મિલ્ટન ફ્રેડમેન સહિત અન્યો ફેડરલ રિઝર્વ પર દોષારોપણ કરે છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/SPEECHES/2002/20021108/default.htm યુનિવર્સિટિ ઓફ શિકાગોમાં 8 નવેમ્બર 2002ના રોજ મિલ્ટન ફ્રેડમેનના સન્માન માટે યોજાયલ પરિષદમાં બેન બેર્નેન્કનું ભાષણ.]</ref><ref>[http://www.wnd.com/?pageId=59405 વર્લ્ડનેટડેઈલી, 19 માર્ચ 2008. ]</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડએ મધ્યસ્થ બેન્કોની નાણાં નીતિને નાણાં પુરવઠો વધારવાની ક્ષમતા અને સરવાળે તેમની વ્યાજ દર ઘટાડવાની ક્ષમતા ઓછી કરીને તેમની પરિવર્તનશીલતા અંકુશિત કરી દીધી છે. યુએસ (US) માં ફેડરલ રિઝર્વને કાયદાકીય રીતે ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંના 40 % જેટલી રકમ સોનાનાં સ્વરૂપમાં પીઠબળ તરીકે રાખવાની ફરજ પાડવામાં આવી, અને જેથી તેમની તિજોરીઓમાં રહેલા સોનાના ભંડોળ અનુમતી આપે તે કરતા વધુ પ્રમાણમાં નાણાં પુરવઠાનું વિસ્તરણ કરવાનુ શક્ય નહોતું.<ref>[http://www.jstor.org/pss/1807996 નામાંકિત મુદ્દા માટે લાવવામાં આવેલ મૂળ ફેડરલ રિઝર્વ એક્ટ કે જે સુરક્ષિત કરાશે ... સોનામાં 40% ભંડોળ દ્વારા]</ref>
1930ની શરૂઆતમાં ફેડરલ રિઝર્વે વ્યાજ દર વધારી સુવર્ણમાં ચલણ પદ્ધતિના સંદર્ભમાં ડોલરના ચોક્કસ ભાવોનુ રક્ષણ કરીને, ડોલરની માંગ વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ઊંચા વ્યાજ દરોએ ડોલર પર મંદીના પરિબળોનું દબાણ વધાર્યું અને યુએસ (US) બેંકોમાં થાપણનું પ્રમાણ ઘટી ગયું. વેપારી બેંકોએ પણ 1931માં ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંનું સોનામાં રૂપાંતર કરાવ્યું, જેથી ફેડરલ રિઝર્વના સોનાના ભંડોળમાં ઘટાડો થયા અને તેને પ્રચલનમાંના ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંમા સમકક્ષ ઘટાડો કરવાની ફરજ પડી.<ref name="federalreserve2004">{{Cite web|url=http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2004/200403022/default.htm |title=FRB: Speech, Bernanke-Money, Gold, and the Great Depression -March 2, 2004 |publisher=Federalreserve.gov |date=2004-03-02 |access-date= 2010-07-24}}</ref> ડોલર પરના આવા સટ્ટાકૃત હુમલાએ યુએસ (US) બેંકિંગ તંત્રમા હોબાળો સર્જ્યો. ડોલરના તત્કાળ અવમૂલ્યનના ભયથી ઘણા સ્વદેશી તેમજ વિદેશી થાપણદારોએ પોતાના ભંડોળ સોના કે અન્ય મિલકતોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે યુએસ (US) ની બેંકોમાંથી થાપણો પાછી ખેંચાવાનું શરૂ કર્યું.<ref name="federalreserve2004"/>
બેંકોમાં થયેલ હોબાળાને કારણે લોકો દ્વારા બેંકિંગ તંત્રમાંથી પૈસા પાછા ખેંચવાથી નાણાં પુરવઠામાં બળપૂર્વક સંકોચન મંદીમાં પરિણમયુ; અને નજીવા વ્યાજ દર પણ ઘટ્યા, ફુગાવા દ્વારા ગોઠવવામાં આવેલા વાસ્તવિક વ્યાજ દરો ઊંચા રહ્યા, જેથી પૈસા ખર્ચવાને બદલે બચત કરનારાઓને લાભ થયો, અને અર્થતંત્રમાં વધુ મંદ ગતિ આવી.<ref>[http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf "1930માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એવી પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયું હતું જે તરલતા શકંજાની શરતોને સંતુષ્ટ કરતી હતી. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609112131/http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf |date=2011-06-09 }}[http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf 1929-1933 દરમિયાન ઓવરનાઈટ દરો શૂન્ય સુધી જતા રહ્યા અને 1930 સુધીમાં તળીયે જ રહ્યા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609112131/http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf |date=2011-06-09 }}</ref> કોંગ્રેસની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દઈને બ્રિટનની જેમ યુએસ (US) ચલણ તરતુ ન મૂકવા માટેની જડતાને કારણે અંશતઃ રીતે, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં બ્રિટન કરતાં ઓછી ગતિથી સુધારો થતો હતો. 1933 કે જ્યાં સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ત્યજી દેવાનો નિર્ણય લેવાયો અને અર્થતંત્રમાં સુધારા થવા લાગ્યા ત્યાં સુધી આવુ જ રહ્યું.<ref>''ધ યુરોપીયન ઈકોનોમિ બિટ્વીન વોર્સ'' ; ફેઈન્સ્ટેઈન, ટેમિન, અને ટોનિઓલો</ref>
==== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ફરીથી અપનાવતાં બ્રિટિશ અચકાયું ====
1939-1942 ના ગાળા દરમ્યાન "રોકડ આપો અને લઈ જાઓ" આધારે યુએસ (US) તેમજ અન્ય દેશો પાસેથી યુદ્ધસામગ્રી અને હથિયારો ખરીદવા માટે યુકે (UK) દ્વારા તેના મોટા ભાગના સોનાના સંગ્રહ ખતમ કરી દેવામાં આવ્યા.{{Citation needed|date=September 2007}} યુકે (UK)ના સોનાનાં ભંડાર ખૂટી જતાં વિન્સટન ચર્ચિલ યુદ્ધ પહેલાની ઢબની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવાની અવ્યવહારિકતા સમજી ગયા. સરળ ભાષામાં કહીએ તો યુદ્ધે બ્રિટનને દેવાળિયું બનાવી દીધું.
જોન મેનાર્ડ કેયનિસ, કે જેઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના વિરોધમાં દલીલ કરતા, તેમણે નાણાં છાપવાનો અધિકાર ખાનગી માલિકીની બેંક ઓફ ઈંગ્લેંડને હસ્તક કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. કેયનિસે ફુગાવાની આડ અસરો વિષે ચેતવણી આપતા કહ્યું કે "ફુગાવાની સતત ચાલતી પ્રક્રિયા દ્વારા સરકાર તેમના નાગરિકોની સંપત્તિનો મહત્વનો ભાગ છુપાવી કે જપ્ત કરી શકે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા તે ફક્ત જપ્તિ જ નહીં પણ સ્વચ્છંદ રીતે જપ્તિ કરે છે; ઘણા લોકોને દરિદ્ર કરીને થોડાક લોકોને ધનવાન બનાવવામા આવે છે."<ref>જ્હોન મેન્રેડ ઈકોનોમિક કોન્સિક્વન્સિસ ઓફ ધ પીસ, 1920.</ref>
કદાચ આજ કારણને લીધે, 1944માં બ્રેટન વુડ્સ કરાર દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળની સ્થાપના થઈ અને કેટલાક દેશોના ચલણનું યુએસ (US) ડોલરમાં તેમજ તે પછી સોનામાં રૂપાંતરની શક્યતા પર આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય તંત્ર અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં લાભ મેળવવા માટે દેશો દ્વારા તેમના ચલણમાં હેરફેર કરતા પણ અટકાવ્યા.{{Citation needed|date=January 2010}}
=== યુદ્ધ પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સુવર્ણમાન-ડોલર ચલણ પદ્ધતિ (1946-1971) ===
{{Main|Bretton Woods system}}
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, બ્રેટન વુડ્સ કરાર દ્વારા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની સમકક્ષ એક પ્રણાલી અમલમાં મુકવામાં આવી હતી. આ પ્રણાલી હેઠળ, સંખ્યાબંધ દેશોએ તેમના વિનિમય દરો યુએસ (US) ડોલરની સમકક્ષ નિર્ધારિત કર્યા હતા. યુએસ (US) દ્વારા સોનાની કિંમત $35 પ્રતિ ઔંસ રાખવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું. ગર્ભિતરીતે, ત્યારે, તમામ ચલણો ડોલરના પ્રમાણમાં નિર્ધારિત થયા જેમના સોનાના સંદર્ભમાં ચોક્કસ મૂલ્યો હતા. ફ્રાન્સના પ્રમુખ ચાર્લ્સ ડે ગૌલેના શાસન હેઠળ 1970 સુધી, ફ્રાન્સે પોતાના ડોલર ભંડોળમાં ઘટાડો કર્યો હતો, યુએસ (US) સરકાર પાસેથી સોનું મેળવવા માટે તેનો વેપાર કર્યો હતો, આ રીતે યુએસ (US) અર્થતંત્રનો વિદેશમાં પ્રભાવ ઘડાટ્યો હતો. વિએતનામના યુદ્ધ માટેના સંઘીય ખર્ચાઓની નાણાં તંગી સહિત આ કારણે, 1971માં પ્રમુખ રિચર્ડ નિક્સને સીધી જ સોનામાં ડોલરની પરિવર્તિતતાને બંધ કરી દીધી હતી, જેના કારણે સમગ્ર તંત્ર ભાંગી પડ્યું હતું, સામાન્યપણે તેને નિક્સોન આંચકા (નિક્સન શોક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
== પદ્ધતિ ==
કોમોડિટી નાણાંનો સંગ્રહ કરવો તેમજ હેરફેર કરવી મુશ્કેલ છે. તે સરકારને તેમના અધિકારક્ષેત્રમાંના વાણિજ્ય પ્રવાહના નિયમન કે અંકુશની એટલી સરળતા ન આપી શકે જેટલું કે પ્રમાણિત ચલણ આપી શકે છે. આ રીતે કોમોડિટી નાણાં પ્રતિનિધિરૂપ નાણાંને તાબે થયા અને સોના તેમજ અન્ય રોકડને પીઠબળ તરીકે રાખવામાં આવ્યા.
સોનુ તેની દુર્લભતા, ટકાઉપણા, વિભાજકતા, જંગમ પ્રકૃતિ તથા ઘણી વખત ચાંદી સાથેના સંયોગની તેની ઓળખાણની સરળતાના<ref name="ease"/> કારણે નાણાંનું એક સર્વસાધારણ સ્વરૂપ હતું. ચાંદી લાક્ષાણિક રીતે ચલણમાં હેરફેર મુખ્ય માધ્યમ હતું, જ્યાં સોનુ નાણાકીય ભંડોળ માટેની ધાતુ તરીકે હતું.
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને અર્થતંત્રની નાણાંની માંગને અનુરૂપ હેરફેર કરવી મુશ્કેલ છે, જે આર્થિક કટોકટીના પ્રત્યુત્તર તરીકે મધ્યસ્થ બેંકો દ્વારા વપરાતાં અન્યોતર માપદંડો સામે વ્યવહારિક અડચણ ઉભી કરી શકે છે.<ref>{{Cite journal |first=Asli |last=Demirgüç-Kunt |coauthors=Enrica Detragiache |year=2005 |month=April |title=Cross-Country Empirical Studies of Systemic Bank Distress: A Survey |journal=[[National Institute Economic Review]] |volume=192 |issue=1 |pages=68–83 |doi=10.1177/002795010519200108 |url=http://ner.sagepub.com/cgi/reprint/192/1/68 |access-date=2008-11-12 |oclc=90233776 |issn=0027-9501 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531220818/http://ner.sagepub.com/cgi/reprint/192/1/68 |url-status=dead }}</ref>
ચલણના પ્રતિ એકમ દીઠ સિક્કાની માત્રા સહિત સોનાનુ પીઠબળ કેવી રીતે અમલમાં મૂકવું તે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ વૈવિધ્યતાપૂર્વક દર્શાવે છે. ચલણ પોતે જ ફક્ત કાગળ છે અને કોઈ ''સ્વાભાવિક'' મૂલ્ય ધરાવતું નથી, પણ તે વેપારીઓ દ્વારા સ્વીકાર્ય છે કારણ કે કોઈ પણ સમયે સમતુલ્ય પદાર્થના બદલામાં તેને પરત કરી શકાય છે. દા.ત. યુએસ (US) નું ચાંદી માટેનુ પ્રમાણપત્ર ચાંદીના સાચા ટુકડાની બદલે પરત કરી શકાય.
પ્રતિનિધિરૂપ નાણાં તથા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મહામંદી વખતે કેટલાક દેશોમાં દેખાતા નાણાકીય નીતિના દુરૂપયોગ અને અતિ ફુગાવા સામે નાગરિકોને રક્ષણ આપે છે. જોકે, એ પણ તેની મુશ્કેલીઓ તથા ટીકાકારોથી મુક્ત નહોતા જેથી બ્રેટન વુડ્સ પદ્ધતિના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકાર પછી તે અંશતઃ રીતે ત્યજી દેવામા આવ્યા હતા. છેવટે 1971માં એ સમગ્ર તંત્ર પડી ભાંગ્યુ, ત્યાં સુધીમાં લગભગ બધા દેશો આદેશાત્મક નાણાં પદ્ધતિ અપનાવી ચુક્યા હતા.
પાછળથી આવેલા વિશ્લેષણો અનુસાર, જે દેશ વહેલી તકે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી ગયા તેઓ મહામંદીમાંથી પોતાના અર્થતંત્રના ઉગારવા અંગે વિશ્વાસપાત્ર આગાહી કરી શક્યા. દા.ત. ગ્રેટ બ્રિટન અને સ્કેનડિનેવિયા કે જેમણે 1931માં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દીધી, તેઓ ફ્રાન્સ તથા બેલ્જીયમ જેવા લાંબા ગાળા સુધી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર રહેનારા રાષ્ટ્રો કરતાં ખૂબ વહેલાં ઉગરી ગયા. ચીન જેવા દેશો કે જ્યાં ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ હતી, તેઓ મંદીને સંપૂર્ણપણે નિવારી શક્યા. વિકાસશીલ દેશો સહિત અન્ય ઘણાં દેશોમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને છોડવા તથા તે દેશની મંદીની તીવ્રતાના માપદંડ તેમજ તે મંદીમાંથી ઉગરવા માટે લાગેલ સમય વચ્ચે સંબંધ ખૂબ સુસંગત લાગ્યો. આ સમજાવે છે કે મંદીનો સમયગાળો તેમજ અનુભવો જુદા જુદા દેશોના અર્થતંત્રમાં ભિન્ન કેમ રહ્યા.<ref>બેર્નેન્ક, બેન (2 માર્ચ, 2004), "રિમાર્કસ બાય ગવર્નર બેન એસ. બેર્નેન્ક: મની, ગોલ્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેસન", એચ.પાર્કર વિલિસ આર્થિક નીતિ પર લેક્ટરમાં, વોશિંગ્ટન એન્ડ લી યુનિવર્સિટિ, લેક્સિંગ્ટન, વર્જિનિયા.</ref>
=== ભિન્ન ભિન્ન વ્યાખ્યાઓ ===
100% ભંડોળ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ કે સંપૂર્ણ સુવર્ણમાન પદ્ધતિ ત્યારે જ અમલીકૃત કહેવાય જ્યારે નાણાકીય સત્તાધીશો પાસે તેમના દ્વારા બહાર પડાયેલ બધા જ પ્રતિનિધિરૂપ નાણાંને આપેલ વિનિમય દરે સંપૂર્ણપણે સોનામાં રૂપાંતરિત કરવા પૂરતું સોનુ હોય. ઘણી વખત પ્રચલિત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના અન્ય સ્વરૂપોથી તેને આલગ પાડવા માટે ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 100% ભંડોળ સુવર્ણમાનનો અમલ સામાન્યપણે મુશ્કેલ ગણાય{{By whom|date=March 2009}} છે કારણ કે દુનિયાનો સોનાનો જથ્થો સોનાના પ્રવર્તમાન ભાવે વૈશ્વિક આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને ઝીલવા માટે ખૂબ નાનો છે. જો તે અમલમાં મૂકવામાં આવે તો સોનાનો ભાવ અનેક ગણો વધી જાય. {{Citation needed|date=March 2009}}
આવુ અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગ પદ્ધતિને કારણે થાય છે. નાણાંનું ઉત્પાદન મધ્યસ્થ બેંક દ્વારા કરવામાં આવે છે તેમજ હેરાફરીમાં ખર્ચવામાં આવે છે, તેથી નાણાં ગુણાંક દ્વારા વધે છે. પાછળથી અપાતું દરેક ધિરાણ અને પુનઃથાપણ નાણાકીય આધારના વિસ્તરણમાં પરિણમે છે. તેથી, કોલ આપેલ વિનિમય દર સતત ગોઠવતા રહેવું પડે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડમાં (કે જે સંબંધિત દેશોમાંની આંતરિક ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર આધારિત છે)<ref>ધ ન્યૂ પેલગ્રેવ ડિક્શનરી ઓફ ઈકોનોમિક્સ, બીજી આવૃત્તિ (2008), ભાગ.3, એસ (S).695</ref> સોનું કે ચોક્કસ ભાવે સોનામાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેવું ચલણ આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણી માટેનાં સાધન તરીકે વપરાય છે. આ પદ્ધતિમાં, જો વિનિમય દર ટંકશાળ દ્વારા નિર્ધારિત દરથી એક દેશથી બીજા દેશ દરિયાઈ માર્ગે સોનું મોકલવાની કિંમત કરતા વધુ પ્રમાણમાં વધે કે ઘટે તો જ્યાં સુધી દરો અધિકૃત સ્તર પર ન આવે ત્યાં સુધી મોટા પ્રમાણમાં આવક કે જાવક થયા કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઘણી વખત સોના સાટે ચલણ પરત કરવાનો અધિકાર ધરાવતા વ્યક્તિ વિશેષ પર અંકુશ રાખે છે. બ્રેટન વુડ્સ પદ્ધતિ હેઠળ તે વિશેષ ઉપાડ હક્ક(સ્પેશીયલ ડ્રોઈંગ રાઈટ્સ) એટલે કે “એસડીઆરએસ” (SDRs) કહેવાતા હતા.{{Citation needed|date=November 2008}}
== ફાયદાઓ ==
* લાંબા ગાળાની ભાવ સ્થિરતાએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના એક મોટા ગુણ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.<ref>બોર્ડો, માઈકલ ડી. (2008). "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ". http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનો શ્રેષ્ઠ ગુણ એ છે કે તે લાંબા ગાળાની સ્થિરતાની ખાતરી આપે છે.</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ ફુગાવાનું ઊંચું સ્તર ક્યારેક જ જોવા મળે છે તેમજ અતિફુગાવો તો અશક્ય જ છે કારણ કે નાણાં પુરવઠો એજ દરે વધે છે કે જે દરે સોનાનો પુરવઠો વધે છે. માલસામાનના સતત વધતા પુરવઠાને પહોંચી વળવા હરહંમેશ વધતા રહેતા નાણાંના પ્રમાણને કારણે થતા સમગ્ર અર્થતંત્રમાં ભાવવધારો ક્યારેક જ થાય છે, કારણકે સિક્કામાં પરિવર્તિત કરી શકાય તે માટે ઉપલબ્ધ સોના દ્વારા નાણાકીય ઉપયોગમાં લેવાય તેવા સોનાની માત્રા મર્યાદિત રહે છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ ફુગાવાનું ઊંચું સ્તર ત્યારે જ જોવા મળે કે જ્યારે યુદ્ધને કારણે અર્થતંત્રનો મોટો હિસ્સો નાશ પામે અને ઉત્પાદનના સાધનો ઘટી જાય અથવા સોનાનો કોઈ મોટો એવો નવો સ્ત્રોત મળી આવે. યુએસ (US) માં આવા યુદ્ધ સમયમાંનો એક સમય નાગરિક યુદ્ધ નો હતો કે જેણે દક્ષિણના અર્થતંત્રનો નાશ કર્યો,<ref>http://eh.net/encyclopedia/article/ransom.civil.war.us {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224191049/http://eh.net/encyclopedia/article/ransom.civil.war.us |date=2011-12-24 }} નાગરિક યુદ્ધનું અર્થશાસ્ત્ર યુદ્ધ દરમિયાન આવેલી આર્થિક મંદીના કારણે કેન્દ્રને પણ ફુગાવાનો અનુભવ થયો હતો; 1865ના અંતમાં યુદ્ધના કારણે ગ્રાહક મૂલ્ય સૂચકાંક 100થી વધીને 175 પહોંચી ગયો હતો.</ref> જ્યારે કેલિફોર્નિયાનાં સોનાનાં ધસારાએ બહાર પાડવા માટે ઘણુ બધું સોનુ ઉપલબ્ધ કરાવી આપ્યું.<ref>http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.goldrush {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626195316/http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.goldrush |date=2012-06-26 }} 1792થી 1847 સુધી કેલિફોર્નિયા સોનાનો ધસારો એકંદરે યુએસ (US)નું સોનાનું ઉત્પાદન માત્ર લગભગ 37 ટન હતું. માત્ર કેલિફોર્નિયાનું ઉત્પાદન 1849માં આ આંકડો વટાવી ગયું, અને 1848થી 1857 સુધીનું વાર્ષિક ઉત્પાદન સરરેશ 76 ટન હતું. ... 1850થી 1855 દરમિયાન હોલસેલ ભાવોમાં ૩૦ ટકા વધારો અને કેલિફોર્નિયા તેમજ ઓસ્ટ્રેલિયામાં સોનાના ઉત્પાદનમાં વધારો અને સોનાના ધસારો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.</ref>
* સરકાર દ્વારા વધુ પડતા કાગળનું ચલણી નાણું બહાર પાડીને ભાવ વધારવાની શક્તિ પર ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અંકુશ રાખે છે. તે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અપનાવનારા દેશો વચ્ચે ચોક્કસ આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દર આપે છે, અને તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં રહેલી અનિશ્વિતતાઓને ઘટાડે છે. ઐતિહાસિક રીતે, વિભિન્ન દેશો વચ્ચેની ભાવ સપાટીની વિષમતાની ચૂકવણીની તુલાનો બંધ બેસાડવા માટેનાં તંત્ર કે જે "મૂલ્ય ભંડોળ પ્રવાહ તંત્ર" તરીકે પણ ઓળખાય છે તેના દ્વારા આપમેળે અંશતઃ કે સંપૂર્ણપણે સમાધાન આવી જાય છે.
* ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતા દીર્ઘકાલીન ખાધ વધારે તેવા ખર્ચાને ખૂબ મુશ્કેલ બનાવી દે છે, કેમકે તે સરકારને તેમના દેવાંનુ વાસ્તવિક મૂલ્ય કૃત્રિમ રીતે વધારી દેતા અટકાવે છે.<ref>Gold and Economic Freedom by Alan Greenspan http://www.constitution.org/mon/greenspan_gold.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925231456/http://constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |date=2010-09-25 }}</ref> સરકારી દેવાના છેલ્લા ઉપાય તરીકે મધ્યસ્થ બેંક અમર્યાદિત ગ્રાહક ન બની શકે. સોનાનો પુરવઠો મર્યાદિત હોવાના કારણે મધ્યસ્થ બેંક ઈચ્છાનુસાર નાણાંના અમર્યાદિત જથ્થાનુ સર્જન કરી શકે નહી.
== ગેરફાયદા ==
[[ચિત્ર:Gold price.png|thumb|250px|1968થી સોનાની કિંમતો (યુએસ (US)$ પ્રતિ ઔંસ), સામાન્ય યુએસ (US) $માં અને ફુગાવા સરભર યુએસ (US) $માં.]]
* ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનો ઉપયોગ કરી અર્થતંત્ર સોનાના પુરવઠા કરતા વધુ ઝડપે વધતું હોય ત્યાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મંદી કે ભાવ ઘટાડાની પરિસ્થિતિ સર્જે છે. જ્યારે અર્થતંત્ર તેના નાણાં પુરવઠા કરતા ઝડપથી વધતુ હોય, તો તે નાણાંનો ઉપયોગ મોટા કદનાં વ્યવહારો કરવા માટે જ કરવો જોઇએ. આ સિદ્ધ કરવા માટેના મુખ્ય રસ્તા નાણાંની ઝડપી હેરફેર અથવા તો વ્યવહારની પડતર ઓછી કરવી હોઈ શકે. જો મંદી પડતરને નીચે લઈ જાય તો નાણાંના દરેક એકમનુ વાસ્તવિક મૂલ્ય ઓછું થઈ જાય છે. આ રોકડા નાણાંનુ મૂલ્ય ઘટાડે છે અને વાસ્તવિક મિલકતોનું નાણાકીય મૂલ્ય ઘટાડે છે જેથી એ જ મિલકત ઓછા પૈસા આપીને ખરીદી શકાય છે. પરિણામે તે દેવાનું મૂડી સામેનું પ્રમાણ વધારે છે. દા.ત. વ્યાજ દરને અચળ રાખતાં, ચોક્કસ દરના ગૃહધિરાણની માસિક પડતર સરખી જ રહે છે, પણ ઘરની કિંમત ઓછી થઈ જાય છે અને ધિરાણ પરત કરવા માટે જરૂરી નાણાંનું મૂલ્ય વધતું જાય છે. રોકડ બચતો માટે મંદી કે ભાવ ઘટાડો લાભકારક નીવડે છે.{{Citation needed|date=September 2010}}
* મંદી બચતકર્તાઓ<ref>http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704779704574554830014559864.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408033454/http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704779704574554830014559864.html |date=2011-04-08 }} જેમણે નાણાં બચાવી રાખ્યા હતા તેમને મંદીના કારણે ફાયદો થયો.</ref><ref>http://208.106.154.79/story.aspx?82504cb2-de36-4934-bd4f-6912fbca58cc{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} જેમણે બચત કરી હતી તેમને મંદીથી ફાયદો થયો.</ref> માટે લાભકરક તેમજ દેવાદારો<ref>http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=am.gkYZFlB0A “મંદીએ દેવાદારોને નુક્સાન પહોંચાડ્યું જ્યારે બચતકર્તાઓને ફાયદો કરાવ્યો,” ડ્રૂ મેટુસે ટેલિફોનિક ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું, ન્યૂ યોર્ક ખાતે બેંક ઓફ અમેરિકા સિક્યુરિટીઝ-મેરિલ લિન્ચ ખાતે વરિષ્ઠ અર્થશાસ્ત્રી. “જો તમે હાલમાં ઉધારી લેશો અને અમે મંદીના સમયમાંથી પસાર થઈએ તો, તમારા દેવાની કિંમત ટોચે પહોંચી જાય”.</ref><ref>http://www.dailypaul.com/node/120184 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007203050/http://www.dailypaul.com/node/120184 |date=2010-10-07 }} જે તેનાથી વિપરિત બચતકર્તાને લાભ કરાવે છે અને દેવાદારને નુક્સાન કરાવે છે, અને મોટાભાગની સરકારો કે જે આધુનિક યુગમાં સૌથી મોટી દેવાદારો બની રહી છે.</ref> માટે નુકસાનકારક હોય છે. આથી દેવાનો વાસ્તવિક બોજો વધે છે, જે દેવાદારોને તેમના ખર્ચા ઓછા કરી દેવું ચૂકવવા અથવા નાદારી નોંધવા વિવશ કરે છે. લેણદારો સમૃદ્ધ બનતા જાય છે, પરંતુ તેઓ પોતાની વધારાની સમગ્ર સંપત્તિ વાપરી નાખવાને બદલે થોડોક ભાગ બચાવી રાખવાનું પસંદ કરી શકે છે. આમ એકંદરે વપરાશ કે ખર્ચની માત્રા ઓછી થવા લાગે છે.<ref name="economist.com">http://www.economist.com/node/13610845 ફુગાવો ખરાબ છે, પરંતુ મંદી તો વધુ આકરી છે.</ref> મંદી મધ્યસ્થ બેંકને પણ તેની ખર્ચ કે વપરાશ વધારવાની શક્તિથી વંચિત કરી દે છે.<ref name="economist.com"/> મંદીને અંકુશમાં રાખવી ખૂબ મુશ્કેલ ગણાય છે તેમજ તે ગંભીર આર્થિક જોખમ પણ છે. જોકે વ્યવહારમાં સરકારો માટે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દઈને અથવા કૃત્રિમ ખર્ચા કરીને મંદીને હંમેશા અંકુશમાં રાખવી શક્ય હોય છે.<ref name="economist.com"/><ref>{{cite news| url=http://www.economist.com/node/16590992?story_id=16590992&CFID=136849207&CFTOKEN=92989586 | work=The Economist | title=The central bankers' burden | date=2010-07-15}}</ref><ref>http://fraser.stlouisfed.org/docs/meltzer/fisdeb33.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815233315/http://fraser.stlouisfed.org/docs/meltzer/fisdeb33.pdf |date=2010-08-15 }}. ઈરવિંગ ફીશર મહામંદીની દેવા મંદી પદ્ધતિ “બે મુખ્ય પાસાઓની તુલનાએ ઉપરોક્ત નામે ગૌણ ભૂમિકા ભજવી છે, અર્થાત તુરંત બાદ મંદી સાથે અને તેનાથી દેવાદારીની શરૂઆત” અને “મારી પાસે, હાલમાં, એવી પ્રબળ ધારણા છે કે આ બે આર્થિક રોગો, દેવાનો રોગ અને ભાવના સ્તરનો રોગ, અન્યોને સાથે રાખવા કરતા વધુ મહત્વપૂર્ણ કારણો છે".</ref>
* અત્યાર સુધીમાં ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામા આવેલ સોનાની અંદાજીત માત્રા લગભગ 1,42,000 મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{Cite book|last=Butterman |first=W.C. |coauthors=Earle B. Amey III |title=Mineral Commodity Profiles—Gold |url=http://pubs.usgs.gov/of/2002/of02-303/OFR_02-303.pdf |format=PDF|access-date= 2008-11-12 |year=2005 |publisher=[[United States Geological Survey]] |location=[[Reston, Virginia]] |oclc=62034878}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref> સોનાનો ભાવ $ 1,000 પ્રતિ ઔંસ કે $ 32,500 પ્રતિ કિલોગ્રામ ધારી લેતાં, અત્યાર સુધી ખોદી કાઢવામાં આવેલા સોનાનુ કુલ મૂલ્ય $ 4.5 ટ્રિલિયન જેટલું થાય. આ રકમ માત્ર યુએસ (US)માં જ ફરતાં નાણાં કરતા પણ ઓછી છે, કે જ્યાં $ 8.3 ટ્રિલિયન કરતા વધુ નાણાં ચલણમાં અથવા થાપણ (M2) તરીકે રહેલા છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/h6/current/default.htm |title=Money Stock and Debt Measures |access-date= 2008-03-16 |publisher=Federal Reserve Board |date=2008-03-13}}</ref> તેથી, અપૂર્ણાંક બેકિંગ ભંડોળનો ફરજિયાત અંત લાવી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળતા સોનાના પ્રવર્તમાન મૂલ્યમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે, અને તેના કારણે સોનાનાં હાલમાં થતા વપરાશમાં ઘટાડો થશે.<ref name="Warburton"/> દા.ત. $ 1,000 પ્રતિ ઔંસના પ્રમાણનો ઉપયોગ કરવાને બદલે $ 2,000 પ્રતિ ઔંસનું પ્રમાણ અસરકારક રીતે સોનાનું મૂલ્ય વધારીને $ 9 ટ્રિલિયન સુધી કરી શકે છે. જોકે, એ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની કાર્યક્ષમતા નહીં પરંતુ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા ફરવાનો ગેરફાયદો છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના કેટલાક તરફદારો તેને સર્વમાન્ય તથા જરૂરી ગણાવે છે<ref name="Paul">{{Cite book|first=Ron |last=Paul |authorlink=Ron Paul |coauthors=[[Lewis Lehrman]] |title=The case for gold: a minority report of the U. S. Gold Commission |url=http://www.mises.org/books/caseforgold.pdf |format=PDF|access-date= 2008-11-12 |publisher=[[Cato Institute]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=1982 |page=160 |isbn=0-932790-31-3 |oclc=8763972}}</ref> જ્યારે અન્યો, કે જે અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગનો વિરોધ કરતા નથી તેઓ, એવી દલીલ કરે છે કે થાપણ નહી પણ આધારભૂત ચલણ બદલવાની જરૂર છે.{{Citation needed|date=March 2009}} આધારભૂત ચલણ (M0)નું મૂલ્ય ઉપર આપેલ રકમ (M2) ના માત્ર દસમાં ભાગ જેટલું જ છે.<ref>Data from http://www.federalreserve.gov/releases/h6/hist/ ના સ્વરૂપે વ્યાખ્યા આપી. [[:File:Components of the United States money supply2.svg]]</ref>
* ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ એવુ માને છે કે આર્થિક અધોગતિના સમયમાં નાણાંનો પુરવઠો વધારીને આર્થિક મંદીને ઘટાડી શકાય છે.<ref name="Mankiw">{{Cite book|last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000ngre |publisher=Worth |year=2002 |edition=5th |pages=[https://archive.org/details/macroeconomics0000ngre/page/238 238]–255|isbn=0324171900}}</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું અનુકરણ કરવાનો અર્થ એવો થાય કે નાણાંની માત્રા સોનાના પુરવઠા દ્વારા નિર્ધારિત થશે, અને નાણાકીય નીતિ આર્થિક મંદીના સમયમા અર્થતંત્રને સ્થિર કરવા માટે ઉપયોગી નહી રહે.<ref name="Slate: Krugman ">{{Cite web|url=http://www.slate.com/id/1912/|title=The Gold Bug Variations|last=Krugman |first=Paul |publisher=Slate.com|access-date= 2009-02-13}}</ref> ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને મહામંદી માટે અંશતઃ રીતે જવાબદાર ઠરાવવા માટે આવા કારણો આપીને કહેવાય છે કે, ફેડરલ રિઝર્વ બજારમાં કાર્યરત મંદીના પરિબળોને અંકુશમાં રાખવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં ધિરાણનુ વિસ્તરણ કરવામા અસફળ રહ્યું છે. આ પ્રકારના મતના વિરોધીઓ એવી દલીલ કરે છે કે 1930 ના દાયકામાં ફેડરલ રિઝર્વ પાસે ધિરાણ વિસ્તરણ માટે જરૂરી સોનું ઉપલબ્ધ હતું પણ ફેડ સંચાલકો તેનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યા હતા.<ref>ટીમ્બરલેક, રિચર્ડ એચ. 2005. "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ રીઅલ બિલ્સ ડોક્ટ્રીન ઈન યુએસ (US) મનિટરી પોલિસી". ''ઇકોનોમિક જર્નલ વોચ'' 2(2): 196-233. [http://econjwatch.org/issues/volume-2-issue-2-august-2005 ]</ref>
* નાણાકીય નીતિ સોનાનાં ઉત્પાદનના દર દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. ચલણમાં વપરાતા સોનાની માત્રા વધવાથી ફુગાવો તેમજ ઘટવાથી મંદીની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.<ref name="BradDeLong">{{Cite web |url=http://www.j-bradford-delong.net/Politics/whynotthegoldstandard.html |title=Why Not the Gold Standard? |date=1996-08-10 |last=DeLong |first=Brad |authorlink=J. Bradford DeLong |publisher=[[University of California, Berkeley]] |location=[[Berkeley, California]] |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018035441/http://www.j-bradford-delong.net/politics/whynotthegoldstandard.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Bordo 2008">{{cite encyclopedia |last=Bordo |first=Michael D. |editor=David R. Henderson |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Gold Standard |url=http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html |access-date= 2010-08-28 |year=2008 |publisher=Liberty Fund |location=Indianapolis |isbn=0-86597-666-X |oclc=123350134}}</ref> કેટલાક લોકો એવુ પણ માને છે કે મહામંદીની તીવ્રતા તેમજ સમયગાળો વધારવામાં આનો ફાળો હતો, કારણ કે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મધ્યસ્થ બેંકોને ચુસ્ત નાણાકીય નીતિ અપનાવવા માટે વિવશ કરતી જેથી મંદી સર્જાતી.<ref name="Warburton">{{Cite book|last=Warburton |first=Clark |title=Depression, Inflation, and Monetary Policy: Selected Papers, 1945-1953 |url=https://archive.org/details/depressioninflat0000warb |year=1966 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |location=[[Baltimore]] |oclc=736401 |pages=[https://archive.org/details/depressioninflat0000warb/page/25 25]–35 |chapter=The Monetary Disequilibrium Hypothesis}}</ref><ref name="jdh"/> જોકે મિલ્ટન ફ્રેડમેન એવી દલીલ કરતા કે યૂનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં મહામંદીની તીવ્રતા માટેનું મુખ્ય કારણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ નહીં પણ ફેડરલ રિઝર્વ હતું, કારણ કે તેણે જાણી જોઈને નાણાકીય નીતિને ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ માટે જરૂર હોય તે કરતા વધુ કડક રાખી.<ref>http://www.pbs.org/fmc/interviews/friedman.htm "''ફેડરલ રિઝર્વ પ્રવૃત્તિ માટે અપાયેલા સ્પષ્ટતા પૈકી એક એ છે કે, તેઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સાથે જોડાયેલા છે.. '' ''સુવર્ણમાન પદ્ધતિ પાસાઓને અંકુશમાં નથી રાખતી, અને ફેડરલ રિઝર્વ પાસે હંમેશ માટે પુરતુ સોનું છે માટે તેમણે હંમેશા જ્યારે પણ નાણાંના જથ્થામાં વધારો કર્યો છે જ્યારે સોનાની જરૂરિયાતને જાળવી રાખી છે. '' </ref> ઉપરાંત 1936 અન 1937માં ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા બેંક ભંડોળમાં કરવામા આવેલા ત્રણ વધારા કે જેમણે બેંક ભંડોળ બમણું કરી દીધુ<ref>http://www.jstor.org/pss/4538817 ઓગસ્ટ 1936થી મે 1937 દરમિયાન ફેડરલ રિઝર્વે અનામતની જરૂરિયાત બમણી કરી દીધી.</ref> તે નાણાં પુરવઠાનાં વધુ એક સંકોચન તરફ દોરી ગયા.
* જોકે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ લાંબા ગાળાની ભાવ સ્થિરતા આપે છે પણ ટૂંકા ગાળામા તે ભાવોની ભારે હિલચાલ પણ સર્જે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 1879 થી 1913ની વચ્ચે ભાવસપાટીની વાર્ષિક વધઘટનો ગુણાંક તફાવત 17.0 હતો જ્યારે 1943 થી 1990 વચ્ચે તે ફક્ત 0.88 હતો.<ref name="Bordo 2008"/> એન્ના સ્વાર્ત્ઝ તેમજ અન્યો દ્વારા એવી દલીલ કરવામાં આવી કે આ પ્રકારની ટૂંકા ગાળાની ભાવ અસ્થિરતા નાણાકીય અસ્થિરતા તરફ દોરી જઈ શકે છે કારણકે લેણદારો તેમજ દેવાદારો તેમના દેવાનાં મૂલ્ય વિષે અનિશ્વિત બને છે.<ref>માઈકલ ડી. બોર્ડો અને ડેવીડ સી. વીલોક [http://research.stlouisfed.org/publications/review/98/09/9809dw.pdf ધ ફેડરલ રિઝર્વ બેંક ઓફ સેન્ટ લુઈસમાં ''સમીક્ષા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107170205/http://research.stlouisfed.org/publications/review/98/09/9809dw.pdf |date=2012-01-07 }} સપ્ટેમ્બર/ઓક્ટોબર 1998.</ref>
* કેટલાક લોકો એમ કહે છે કે જ્યારે સરકારની આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોય ત્યારે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સટ્ટાકૃત હુમલાઓ પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ બને છે, છતા બીજા ઘણા લોકો કહે છે કે આ ભય સરકારને જોખમી નીતિઓ (જુઓ નૈતિક સંકટ) અપનાવતી અટકાવે છે. દા.ત. કેટલાક લોકો એવુ માને છે કે 1920ની અસામાન્ય રીતે સરળ ધિરાણ નીતિ પછી મહામંદીમાં પોતાના નાણાંની વિશ્વાસનિયતા ટકાવી રાખવા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને વ્યાજ દરો ઘટાડવાની ફરજ પડી હતી.<ref name="jdh">{{Cite web |first=James D. |last=Hamilton |authorlink=James D. Hamilton |url=http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |title=The gold standard and the Great Depression |access-date=2008-11-12 |work=Econbrowser |date=2005-12-12 |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016101704/http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |url-status=dead }} આ પણ જૂઓ {{Cite journal |first=James D. |last=Hamilton |authorlink=James D. Hamilton |year=1988 |month=April |title=Role of the International Gold Standard in Propagating the Great Depression |journal=Contemporary Economic Policy |volume=6 |issue=2 |pages=67–89 |doi=10.1111/j.1465-7287.1988.tb00286.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |access-date=2008-11-12 |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://archive.today/20130105094836/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130105094836/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |date=2013-01-05 }}</ref> આ ગેરલાભ માત્ર ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ જ નહીં પણ બધી જ ચોક્કસ વિનિમય દર ધરાવતી પદ્ધતિઓમાં રહે છે. ચોક્કસ વિનિયમ દર ધરાવતી તમામ પદ્ધતિઓ નબળી જણાય તે સટ્ટાકૃત હુમલાઓનો ભોગ બની શકે.<ref>http://web.mit.edu/krugman/www/crises.html આ વ્યૂહરચનાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, બેશક પણે, 1992માં બ્રિટિશ પાઉન્ડ પર જ્યોર્જ સોરોસનો પ્રહાર. નીચેના કેસ સ્ટડીમાં દલીલ કર્યા પ્રમાણે, કોઈપણ કિસ્સામાં વિનિમય દર તંત્રની બહાર પાઉન્ડ ઘટ્યો હોવાની શક્યતા છે; પરંતુ સોરોસના પગલાંએ અન્ય કોઈ સ્થિતિમાં બહાર આવવા કરતા વહેલા નીકળવાની સ્થિતિ ઉભી કરી.</ref>
* જો કોઈ દેશ પોતાના ચલણનું અવમૂલ્યન કરવા ઈચ્છતો હોય તો, અવમૂલ્યનની પદ્ધતિના આધારે, આદેશાત્મક ચલણમાં સામાન્ય રીતે સરળ ઘટાડા કરતાં તીવ્ર વધઘટ અનુભવાશે.<ref>{{Cite news |first=Megan |last=McArdle |authorlink=Megan McArdle |title=There's gold in them thar standards! |url=http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2007/09/theres_gold_in_them_thar_stand.php |work=[[The Atlantic Monthly]] |date=2007-09-04 |access-date=2008-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113083500/http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2007/09/theres_gold_in_them_thar_stand.php |archive-date=2010-01-13 |url-status=dead}}</ref>
== નવીકૃત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના હિમાયતીઓ ==
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પુનર્ગમનને ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિક્સના કેટલાક અનુયાયીઓ, ઉદ્દેશવાદીઓ, ચુસ્ત બંધારણવાદીઓ અને સ્વાતંત્ર્યવાદીઓનો<ref>{{Cite web |url=http://www.cato-at-liberty.org/2009/03/12/time-to-think-about-the-gold-standard/ |title=Time to Think about the Gold Standard? | Cato @ Liberty |publisher=Cato-at-liberty.org |date=2009-03-12 |access-date=2010-07-24 |archive-date=2010-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829153848/http://www.cato-at-liberty.org/2009/03/12/time-to-think-about-the-gold-standard/ |url-status=dead }}</ref> ટેકો મળ્યો કારણ કે તેઓ મધ્યસ્થ બેન્કો દ્વારા આદેશાત્મક ચલણ બહાર પાડવામાં સરકારની ભૂમિકાના વિરોધી હતા. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના ઘણા બધા પક્ષકારો અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગનો ફરજિયાત અંત લાવવાની માંગણી કરે છે.{{Citation needed|date=December 2009}}
ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલના અનુયાયીઓ તથા થોડાક પુરવઠાના પક્ષકરોને છોડી દેતા, કેટલાક કાયદાના ઘડનારાઓ<ref name="Paul"/> આજે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવાની તરફેણમાં પણ છે. જોકે યુએસ (US). ફેડરલ રીઝર્વના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ એલન ગ્રીનસ્પેન (કે જે પોતે પહેલાં ઉદ્દેશવાદી હતા) તેમજ સમષ્ટી અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ બેરો સહિત કેટલાક નામાંકિત અર્થશાસ્ત્રીઓ નક્કર કે રોકડ ચલણ આધારો માટે પોતાની સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરે છે અને આદેશાત્મક નાણાંનાં વિરોધમાં દલીલ કરે છે.<ref name="Salerno ">{{Cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa016.html |title=The Gold Standard: An Analysis of Some Recent Proposals |last=Salerno |first=Joseph T. |date=1982-09-09 |work=Cato Policy Analysis |publisher=Cato Institute |access-date= 2009-03-23 }}</ref> ગ્રીનસ્પેને 1966ના તેમના વિખ્યાત વિશ્લેષણ પત્ર "ગોલ્ડ એન્ડ ઈકોનોમીક ફ્રીડમ"માં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવા માટે દલીલ કરી, જેમા તેમણે આદેશ ચલણના સમર્થકોને "વેલફેર સ્ટેટિસ્ટ" કે જેમનો ઉદ્દેશ ખાધ પૂરવણી માટે નાણાકીય નીતિનો ઉપયોગ કરવાનો હોય તેવા વર્ણવ્યા. તેમણે એવી દલીલ કરી કે તેમના વખતની (નિક્સન શોક પહેલાંની) આદેશ નાણાં પદ્ધતિમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનાં કેટલાક અનુકૂળ ગુણધર્મો રહેલાં હતા કારણ કે મધ્યસ્થ બેંકરોએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અસ્તિત્વમાં જ હોય તેમ જાણીને નાણાકીય નીતિ અનુસરી.<ref>{{Cite journal |last=Greenspan |first=Alan |authorlink=Alan Greenspan |year=1966 |month=July |title=Gold and Economic Freedom |journal=[[The Objectivist]] |volume=5 |issue=7 |url=http://www.constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |access-date=2008-10-16 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925231456/http://constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |url-status=dead }}</ref> યુએસ (US) કોંગ્રેસના સભ્ય રોન પૌલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની પુનઃપ્રતિષ્ઠા માટે સતત દલીલ કરતા, પણ હવે તે સશક્ત હિમાયતી રહ્યાં નથી, બલ્કે મુક્ત બજારમાંથી ઉદભવતા કોમોડિટીના સમૂહનું સમર્થન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ronpaul.com/2009-11-14/end-the-fed-consider-outlawing-fractional-reserve-banking/ |title=End The Fed & Consider Outlawing Fractional Reserve Banking |date=2009-11-14 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2010-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003070953/http://www.ronpaul.com/2009-11-14/end-the-fed-consider-outlawing-fractional-reserve-banking/ |url-status=dead }}</ref>
પ્રવર્તમાન વૈશ્વિક નાણાતંત્ર ભંડોળ ચલણ તરીકે યુએસ (US) ડોલર પર આધાર રાખે છે કે જેના દ્વારા મોટા પાયાના વ્યવહારો, જેમકે સ્વયં સોનાનો ભાવ માપવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=August 2009}} ઊર્જા આધારિત ચલણ, ચલણ કે કોમોડિટીના બજાર સમૂહ સહિત ઘણા બધાં વિકલ્પો પ્રસ્તાવિત થયા, જેમાં સોનુ પણ એક વિકલ્પ હતું.
2001માં મલેશિયાના વડાપ્રધાન મહાથિર બિન મોહંમદે નવું ચલણ પ્રસ્તાવિત કર્યુ કે જે શરૂઆતમાં મુસ્લિમ દેશો વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ઉપયોગમાં લેવાનું હતું. તેમના દ્વારા પ્રસ્તાવિત ચલણ ઈસ્લામિક સુવર્ણ દિનાર કહેવાતુ અને તે 4.25 ગ્રામ શુદ્ધ સોનાનું (24 કેરટ) બનેલુ હોય છે. મહાથિર મોહંમદે આ અભિગમનો લેખાજોખાના સ્થિર એકમ તરીકેના તેના આર્થિક ગુણ તેમજ ઈસ્લામિક રાષ્ટ્રો વચ્ચે બંધુત્વ વધારવા માટેના રાજનૈતિક ચિન્હ તરીકે પ્રચાર અને પ્રસાર કર્યો. આ પગલાં ઉઠાવવા પાછળનો મુખ્ય આશય ભંડોળ ચલણ તરીકે યુએસ (US) ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો, અને વ્યાજ વસુલ કરવાની વિરૂદ્ધ એવા ઈસ્લામિક કાયદાઓ પ્રમાણે દેવાં મુક્ત ચલણ સ્થાપિત કરવાનો હતો.<ref>{{Cite web |first=Muhammad |last=al-'Amraawi |coauthors=Al-Khammar al-Baqqaali, Ahmad Saabir, Al-Hussayn ibn Haashim, Abu Sayf Kharkhaash, Mubarak Sa'doun al-Mutawwa', Malik Abu Hamza Sezgin, Abdassamad Clarke and Asadullah Yate |url=http://www.islamidag.dk/ulamaongold.html |title=Declaration of 'Ulama on the Gold Dinar |access-date=2008-11-14 |publisher=Islam i Dag |date=2001-07-01 |archive-date=2008-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624073052/http://www.islamidag.dk/ulamaongold.html |url-status=dead }}</ref> જોકે, આજ તારીખમાં મહાથિરનું પ્રસ્તાવિત સુવર્ણ-દિનાર પકડ બનાવવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યુ છે.
== સોનુ આજે એક ભંડોળ તરીકે ==
સ્વિસ ફ્રેંક (સ્વિસ ફ્રૅંક) 1936 થી માંડીને 2000, કે જ્યાં સુધી તેને સોનામાં પરિવર્તનશીલતાનો<ref>http://books.google.com/books?id=IqPMKv1h4uEC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=switzerland+gold+convertibility+1926&source=bl&ots=Av1X48sG_i&sig=4ZtA5UfQ2JDb-2bidicu7KFJ4lk&hl=en&ei=BTHgTM7DBYS8lQeqr8T7Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q=switzerland%20gold%20convertibility%201926&f=false</ref> અંત આણ્યો ત્યાં સુધી, 40 % કાયદાકીય સુવર્ણ ભંડોળ આવશ્યકતા પર આધારિત હતું. જોકે, ઘણા દેશો તેમના ચલણની રક્ષા કરવા તેમજ યુએસ (US) ડોલર કે જે તરલ નાણાં ભંડોળના જથ્થા તરીકે કામ કરે છે, તેનાથી નુકશાન થતું અટકાવવા માટેના માધ્યમ તરીકે સુવર્ણ ભંડોળનો મોટો જથ્થો રાખી મૂકે છે. વિદેશી ચલણ તેમજ સરકારી બોન્ડ ઉપરાંત સોનુ લગભગ બધી મધ્યસ્થ બેન્કો{{Fact|date = November 2010}} માટે મુખ્ય નાણાકીય મિલકત તરીકે હોય છે. તે મધ્યસ્થ બેન્કો દ્વારા તેમની જ સરકારોને "આંતરિક ભંડોળ" તરીકે આપતા ધિરાણ સામે નુકશાન નિવારક તરીકે પણ રાખવામાં આવે છે.{{Fact|date = November 2010}}
સોનાનાં સિક્કા તેમજ સોનાની લગડી બંનેનો તરલ બજારોમાં વ્યાપક રીતે વેપાર કરવામાં આવે છે અને તેથી તે હજુ પણ સંપત્તિના ખાનગી સંગ્રહ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. કેટલાક ખાનગી રીતે બહાર પડાતા ચલણ, જેવા કે ડિજિટલ સુવર્ણ ચલણ, ને સુવર્ણ ભંડોળ દ્વારા પીઠબળ આપવામાં આવે છે. 1999 માં સોનાનું ભંડોળ તરીકેનું મૂલ્ય જાળવી રાખવા યુરોપિયન મધ્યસ્થ બેન્કે સોના માટેના વોશિંગ્ટન કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જે મુજબ, અગાઉથી નક્કી થયેલ વેચાણને છોડી દેતાં, ન તો તે સટ્ટાકીય હેતુ માટે સોનુ ગીરો આપી શકશે કે ન તો વિક્રેતા તરીકે બજારમાં પ્રવેશી શકશે.
== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}
== વધુ વાંચન ==
* {{Cite book|first=Richard Franklin |last=Bensel |authorlink=Richard Bensel |title=The political economy of American industrialization, 1877-1900 |url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000bens_u0m1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2000 |pages= |isbn=0-521-77604-X |oclc=43552761}}
* {{Cite book|first=Barry J. |last=Eichengreen |authorlink=Barry Eichengreen |coauthors=Marc Flandreau |title=The gold standard in theory and history |url=https://archive.org/details/goldstandardinth0000unse_s7b3 |publisher=[[Routledge]] |location=[[New York City]] |year=1997 |pages= |isbn=0-415-15061-2 |oclc=37743323}}
* {{Cite book|first=Michael D. |last=Bordo |title=Gold standard and related regimes: collected essays |url=https://archive.org/details/goldstandardrela0000bord |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=1999 |pages= |isbn=0-521-55006-8 |oclc=59422152}}
* {{Cite book|first=Michael D |last=Bordo |coauthors=[[Anna Schwartz|Anna Jacobson Schwartz]] and [[National Bureau of Economic Research]] |title=A Retrospective on the classical gold standard, 1821-1931 |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=[[Chicago]] |year=1984 |pages= |isbn=0-226-06590-1 |oclc=10559587}}
* {{Cite book|first=Lawrence H. |last=Officer |title=Between the Dollar-Sterling Gold Points: Exchange Rates, Parity and Market Behavior |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Chicago]] |year=2007 |pages= |isbn=0-521-03821-9 |oclc=124025586}}
* {{Cite book|first=Barry J. |last=Eichengreen |authorlink=Barry Eichengreen |title=Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[New York City]] |year=1995 |pages= |isbn=0-19-510113-8 |oclc=34383450}}
* {{Cite book|first=Luca |last=Einaudi |title=Money and politics: European monetary unification and the international gold standard (1865-1873) |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |pages= |isbn=0-19-924366-2 |oclc=45556225}}
* {{Cite journal|first=Mark A |last=Roberts |year=1995 |month=March |title=Keynes, the Liquidity Trap and the Gold Standard: A Possible Application of the Rational Expectations Hypothesis |journal=The Manchester School of Economic & Social Studies |volume=61 |issue=1 |pages=82–92 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |doi=10.1111/j.1467-9957.1995.tb00270.x |access-date= 2008-11-13}}
* {{Cite book|first=Earl A. |last=Thompson |coauthors=Charles Robert Hickson |title=Ideology and the evolution of vital institutions: guilds, the gold standard, and modern international cooperation |year=2001 |isbn=0-792-37390-1 |oclc=46836861 |publisher=Kluwer Acad. Publ. |location=Boston}}
* {{Cite book|first=Sidney |last=Pollard |title=The gold standard and employment policies between the Wars |url=https://archive.org/details/goldstandardempl0000poll |publisher=Methuen |location=[[London]] |year=1970 |pages= |isbn=0-416-14250-8 |oclc=137456}}
* {{Cite book|first=Hugh Henry |last=Hanna |coauthors=[[Charles Arthur Conant]], [[Jeremiah Jenks]] |title=Stability of international exchange: Report on the introduction of the gold-exchange standard into China and other silver-using countries |url=https://archive.org/details/cu31924013734516 |year=1903 |oclc=6671835}}
* {{Cite web |url=http://www.predecimal.com/p1celtic.php |title=The complete history of British Coinage in 12 parts |access-date=2008-11-13 |work=Predecimal.com |publisher=Chris Perkins |first=Ken |last=Elks |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080356/http://www.predecimal.com/p1celtic.php |url-status=dead }}
* {{Cite book|title=Banking in modern Japan |publisher=[[Fuji Bank]] |location=[[Tokyo]] |year=1967 |pages= |oclc=254964565 |isbn=0333711394}}
* {{Cite encyclopedia |first=Lawrence H. |last=Officer |editor=[[Steven N. Durlauf]] and [[Lawrence E. Blume]] |title=bimetallism |encyclopedia=[[The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition]] |publisher=Palgrave Macmillan |location=[[Basingstoke]] |year=2008 |isbn=0-333-78676-9 |oclc=181424188 |url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000137&goto=bimetalism&result_number=140 |access-date=2008-11-13 |doi=10.1057/9780230226203.0136 |archive-date=2010-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830080214/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000137&goto=bimetalism&result_number=140 |url-status=dead}}
* {{Cite book|first=Ian M. |last=Drummond |coauthors=[[The Economic History Society]] |title=The gold standard and the international monetary system 1900-1939 |url=https://archive.org/details/goldstandardinte0000drum |publisher=Macmillan Education |location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |year=1987 |pages= |isbn=0-333-37208-5 |oclc=18324084}}
* {{Cite book|first=Ralph George |last=Hawtrey |authorlink=Ralph George Hawtrey |title=The Gold Standard in theory and practice |year=1927 |publisher=[[Longman]] |location=[[London]] |oclc=250855462 |isbn=0313221049}}
* {{Cite book|first=Marc |last=Flandreau |title=The glitter of gold: France, bimetallism, and the emergence of the international gold standard, 1848-1873 |url=https://archive.org/details/glitterofgoldfra0000flan |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2004 |pages= |isbn=0-19-925786-8 |oclc=54826941}}
* {{Cite book|first=John |last=Lalor |title=Cyclopedia of Political Science, Political Economy and the Political History of the United States |publisher=Thoemmes Continuum |location=London |origyear=1881 |year=2003 |pages= |isbn=1-84371-093-5 |oclc=52565505}}
* {{Cite book|first=Ben |last=Bernanke |authorlink=Ben Bernanke |coauthors=Harold James |year=1990 |month=October |title=The Gold Standard, Deflation, and Financial Crisis in the Great Depression: An International Comparison |series=Working Paper Series |volume=3488 |publisher=[[National Bureau of Economic Research]] |location=[[Cambridge, Massachusetts]] |oclc=22840844 |url=http://www.nber.org/papers/w3488 |access-date= 2008-11-13}} આ પ્રમાણે પણ પ્રકાશિતઃ {{Cite book|first=Ben |last=Bernanke |authorlink=Ben Bernanke |coauthors=Harold James |chapter=The Gold Standard, Deflation, and Financial Crisis in the Great Depression: An International Comparison |chapterurl=http://books.google.com/books?id=MEfUi2H4cqwC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PRA1-PA33,M1 |editor=[[Glenn Hubbard (economics)|R. Glenn Hubbard]] |title=Financial markets and financial crises |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=[[Chicago]] |year=1991 |pages=33–68 |isbn=0-226-35588-8 |oclc=231281602 |access-date= 2008-11-13}}
* {{Cite book|first=Murray Newton |last=Rothbard |authorlink=Murray Rothbard |chapter=The World Currency Crisis |chapterurl=http://books.google.com/books?id=elPzEDHG9ysC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PRA2-PA295,M1 |title=Making Economic Sense |publisher=[[Ludwig von Mises Institute]] |location=[[Burlingame, California]] |year=2006 |pages=295–299 |isbn=0-945466-46-3 |oclc=78624652}}
* {{Cite book|first=Gustav |last=Cassel |authorlink=Gustav Cassel |title=The downfall of the gold standard |url=https://archive.org/details/dli.ministry.12069 |year=1936 |publisher=Clarendon Press |location=[[Oxford]] |oclc=237252}}
* {{Cite book|first=Jorge |last=Braga de Macedo |coauthors=Barry J. Eichengreen and Jaime Reis |title=Currency convertibility: the gold standard and beyond |url=https://archive.org/details/currencyconverti0000unse_j9v7 |publisher=[[Routledge]] |location=[[New York City]] |year=1996 |pages= |isbn=0-415-14057-9 |oclc=33132906}}
* {{Cite book|first=William H. |last=Russell |authorlink=William Huntington Russell |title=The Deceit of the Gold Standard and of Gold Monetization |year=1982 |publisher=American Classical College Press |isbn=0-892-66324-3}}
* {{Cite book|first=Wesley C. |last=Mitchell |authorlink=Wesley Clair Mitchell |title=Gold, prices, and wages under the greenback standard |url=https://archive.org/details/goldpriceswages0000unse |year=1908 |publisher=The University Press |location=[[Berkeley, California]] |oclc=1088693}}
* {{Cite book|first=Kenneth |last=Mouré |title=The gold standard illusion: France, the Bank of France, and the International Gold Standard, 1914-1939 |url=https://archive.org/details/goldstandardillu0000mour |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2002 |pages= |isbn=0-19-924904-0 |oclc=48544538}}
* {{Cite book|first=Tamim A. |last=Bayoumi |coauthors=[[Barry Eichengreen|Barry J. Eichengreen]] and Mark P. Taylor |title=Modern perspectives on the gold standard |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=1996 |pages= |isbn=0-521-57169-3 |oclc=34245103}}
* {{Cite book|first=John Maynard |last=Keynes |authorlink=John Maynard Keynes |title=The economic consequences of Mr. Churchill |year=1925 |publisher=[[Hogarth Press]] |location=[[London]] |oclc=243857880}}
* {{Cite book|first=John Maynard |last=Keynes |authorlink=John Maynard Keynes |title=A treatise on money in two volumes |year=1930 |publisher=MacMillan |location=[[London]] |oclc=152413612}}
* {{Cite book|first=J. Peter |last=Ferderer |title=Credibility of the interwar gold standard, uncertainty, and the Great Depression |year=1994 |publisher=Jerome Levy Economics Institute |location=[[Annandale-on-Hudson, New York]] |oclc=31141890}}
* {{Cite book|first=Pablo Martín |last=Aceña |coauthors=Jaime Reis |title=Monetary standards in the periphery: paper, silver and gold, 1854-1933 |publisher=Macmillan Press |location=[[London]] |year=2000 |pages= |isbn=0-333-67020-5 |oclc=247963508}}
* {{Cite book|first=Giulio M. |last=Gallarotti |title=The anatomy of an international monetary regime: the classical gold standard, 1880-1914 |url=https://archive.org/details/anatomyofinterna0000gall |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1995 |pages= |isbn=0-19-508990-1 |oclc=30511110}}
* {{Cite book|first=Trevor J. O. |last=Dick |coauthors=[[John E. Floyd]] |title=Canada and the Gold Standard: Balance of Payments Adjustment Under Fixed Exchange Rates, 1871-1913 |url=https://archive.org/details/canadagoldstanda0000dick_w1x5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2004 |isbn=0-5216-1706-5 |oclc=59135525}}
* {{Cite book|first=A.G. |last=Kenwood |coauthors=A. L. Lougheed |title=The growth of the international economy 1820–1990 |publisher=[[Routledge]] |location=[[London]] |year=1992 |isbn=91-44-00079-0}}
* {{Cite book|first=Richard |last=Hofstadter |authorlink=Richard Hofstadter |title=The Paranoid Style in American Politics and Other Essays |chapter=Free Silver and the Mind of "Coin" Harvey |publisher=[[Harvard University Press]] |location=[[Harvard]] |year=1996 |isbn=0-674-65461-7 |oclc=34772674}}
* {{Cite book|first=Nathan K. |last=Lewis |title=Gold: The Once and Future Money |url=https://archive.org/details/goldoncefuturemo0000lewi |publisher=Wiley |location=New York |year=2006 |pages= |isbn=0-470-04766-6 |oclc=87151964}}
* {{Cite book|first=Hartley |last=Withers |title=War-Time Financial Problems |year=1919 |url=http://www.gutenberg.org/etext/13045 |access-date= 2008-11-14 |publisher=[[John Murray (publisher)|J. Murray]] |location=[[London]] |oclc=2458983}}
* {{Cite book|first=Mark |last=Metzler |title=Lever of Empire: The International Gold Standard and the Crisis of Liberalism in Prewar Japan. |publisher=[[University of California Press]] |location=[[Berkeley, California]] |year=2006 |page=[http://eh.net/bookreviews/library/1166] |isbn=0-520-24420-6}}</ref>
== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Spoken Wikipedia|EN_Gold_Standard.ogg|2007-12-04}}
* [http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/faq_docs/gold_standard.shtml ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ શું છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091121143147/http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/faq_docs/gold_standard.shtml |date=2009-11-21 }} યુનિવર્સિટિ ઓફ ઈઓવા આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સ અને વિકાસ કેન્દ્ર
* [http://www.bankofengland.co.uk/about/history/ બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડનો ઇતિહાસ] બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ
* [http://www.knology.net/~bilrum/fdrgoldaudio.htm બેંકોની કટોકટી અને સોનાની જપ્ત અંગે ખુલાસા માટે એફડીઆર (FDR)નો 1933નો '''ઓડિયો''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714003825/http://www.knology.net/~bilrum/fdrgoldaudio.htm |date=2010-07-14 }}
* [http://www.cato.org/pubs/bp/bp100.pdf નાણાતંત્રમાં શું હજી પણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સોનાના માનક સમાન છે?] અર્થશાસ્ત્રના પીએચડી (Ph.D.) પ્રાધ્યાપક લોરેન્ચ એચ. વ્હાઈટ દ્વારા
* [http://mises.org/story/1829 100 ટકા ગોલ્ડ ડોલર માટેનો કિસ્સો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504112228/http://mises.org/story/1829 |date=2009-05-04 }} અર્થશાસ્ત્રના પ્રતિષ્ઠિત પીએચડી (Ph.D.)પ્રાધ્યાપક મુર્રી એન. રોથબર્ડ દ્વારા
* [http://www.pkarchive.org/cranks/goldbug.html ધ ગોલ્ડ બગ વેરિએશન્સ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} અર્થશાસ્ત્રના પીએચડી (Ph.D.) પ્રાધ્યાપક પૌલ કર્ગમેન દ્વારા
[[શ્રેણી:સોનુ]]
[[શ્રેણી:આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર]]
[[શ્રેણી:નાણાં નીતિ]]
[[શ્રેણી:નાણાં અર્થશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:બેંકિંગનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્રનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો આર્થિક ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:જાપાનનો આર્થિક ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:જાપાનનું સામ્રાજ્ય]]
mcv1lwk2vvfwmkok2klrr7bsfvidjbz
ન્યૂ હેમ્પશાયર
0
29300
907797
905630
2026-11-17T05:52:28Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907797
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox U.S. state
|Name = New Hampshire
|Fullname = State of New Hampshire
|Flag = Flag of New Hampshire.svg
|Flaglink = [[Flag of New Hampshire|Flag]]
|Seal = Seal of New Hampshire.svg
|Map = Map of USA NH.svg
|Nickname = The Granite State
|Motto = [[Live Free or Die]]
|Former = Province of New Hampshire
|Capital = [[Concord, New Hampshire|Concord]]
|LargestCity = [[Manchester, New Hampshire|Manchester]]
|Demonym = Granite Stater, New Hampshirite
|Governor = [[John Lynch (New Hampshire)|John Lynch]] (D)
|Lieutenant Governor = None<ref>In the event of a vacancy in the office of Governor, the President of the [[New Hampshire Senate|State Senate]] is first in line for succession.</ref>
|Legislature = [[New Hampshire General Court|General Court]]
|Upperhouse = [[New Hampshire Senate|Senate]]
|Lowerhouse = [[New Hampshire House of Representatives|House of Representatives]]
|Senators = [[Judd Gregg]] (R)<br />[[Jeanne Shaheen]] (D)
|Representative =[[New Hampshire's 1st congressional district|1]]: [[Carol Shea-Porter]] (D) <br /> [[New Hampshire's 2nd congressional district|2]]: [[Paul Hodes]] (D)
|PostalAbbreviation = NH
|TradAbbreviation = N.H.
|OfficialLang = English
|AreaRank = 46<sup>th</sup>
|TotalAreaUS = 9,304 [http://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html nh]
|TotalArea = 24,217
|LandAreaUS = 8,968
|LandArea = 23,227
|WaterAreaUS = 382
|WaterArea = 989
|PCWater = 4.1
|PopRank = 41<sup>st</sup>
|2000Pop = 1,324,575 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-12-23 | url = http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html}}</ref> <br /> 1,235,786 (2000) |
DensityRank = 20<sup>th</sup>
|2000DensityUS = 146.7
|2000Density = 56.65
|MedianHouseholdIncome = $60,441
|IncomeRank = 6<sup>th</sup>
|AdmittanceOrder = 9<sup>th</sup>
|AdmittanceDate = June 21, 1788
|TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]-5/[[Daylight saving time|-4]]
|Longitude = 70° 36′ W to 72° 33′ W
|Latitude = 42° 42′ N to 45° 18′ N
|WidthUS = 68
|Width = 110
|LengthUS = 190
|Length = 305
|HighestPoint = [[Mount Washington (New Hampshire)|Mt. Washington]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =ઑક્ટોબર 6, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref>
|HighestElevUS = 6,288
|HighestElev = 1,917
|MeanElevUS = 1,000
|MeanElev = 305
|LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/>
|LowestElevUS = 0
|LowestElev = 0
|ISOCode = US-NH
|Website = www.nh.gov
}}
'''ન્યૂ હેમ્પશાયર''' એ ઉત્તરપૂર્વીય યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાના ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ પ્રાંતમાં આવેલું રાજ્ય છે. હેમ્પશાયરની દક્ષિણ અંગ્રેજી કાઉન્ટી બાદ તેનું નામ પાડવામાં આવ્યું હતું. તેની સરહદો મેસેચ્યુસેટ્સ દક્ષિણ વેરમોન્ટથી પશ્ચિમમાં મેઈને અને [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટિક સમુદ્ર]]થી પૂર્વે, તેમજ કેનેડિયન પ્રાંતના ક્યુબેકના ઉત્તર સુધી વિસ્તરેલી છે. ન્યૂ હેમ્પશાયર જમીન વિસ્તાર પ્રમાણે 44, 50 રાજ્યોમાંથી કુલ જમીન વિસ્તારની રીતે 46મો અને વસ્તીની દૃષ્ટિએ 41માં ક્રમાંકનું રાજ્ય છે. જાન્યુઆરી, 1776માં ગ્રેટ બ્રિટનથી છૂટા પડ્યા બાદ તે [[અમેરિકા]]નું પ્રથમ સંસ્થાનવાદ પછીનું સર્વભૌમ રાષ્ટ્ર બન્યું, મૂળ રીતે તેઓ તેર રાજ્યો હતા, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના છ મહિના બાદ તેમની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. જૂન, 1788માં તે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના બંધારણ દ્વારા માન્ય નવમું રાજ્ય હતું, જેણે તે દસ્તાવેજોને પ્રભાવમાં લાવ્યા. ન્યૂ હેમ્પશાયર યુ.એસ. (U.S.)નું પ્રથમ રાજ્ય છે જે પોતાનું રાજ્ય બંધારણ ધરાવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે તે ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાઈમરી (પ્રાથમિક ચૂંટણી) માટે જાણીતું છે, યુ.એસ. રાષ્ટ્રપ્રમુખ માટેની ચાર વર્ષે યોજાનારા ચૂંટણી ચક્રમાં પ્રાઈમરી પ્રથમ છે. કોન્કોર્ડ એ રાજ્યનું વડુમથક (રાજધાની) છે, જ્યારે માન્ચેસ્ટર એ રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર છે. રાજ્ય કે સ્થાનિક સ્તરે તે સામાન્ય વેચાણ વેરા કે વ્યક્તિગત આવક (વ્યાજ અને ડિવિડન્ટ સિવાયના) વેરા ધરાવતું નથી.<ref>એનએચ હેસ અ રૂમ એન્ડ મિલ્સ સેલ્સ ટેક્સ એન્ડ અ બિઝનેસ પ્રોફિટ્સ ઈનકમ ટેક્સ. અલાસ્કા ડસ નોટ બેવ અ સ્ટેટવાઈડ સેલ્સ ઓર ઈનકમ ટેક્સ, બટ મેની અલાસ્કા ટાઉન્સ હેવ અ સેલ્સ ટેક્સ. </ref> તેનું પરવાના કાર્ડ (લાઈસેન્સ પ્લે્ટસ) રાજ્યનો મોટ્ટો દર્શાવે છે: "મક્ત રીતે જીવો અથવા મરો". ભૂવિજ્ઞાન અને તેની સ્વરાજ્ય પરંપરાઓને કારણે રાજ્યનું હુલામણું નામ "ધી ગ્રેનાઇટ સ્ટેટ" (ગ્રેનાઇટ રાજ્ય) છે. ઘણી રાજ્ય સંસ્થાઓ અને ન્યૂ હેમ્પશાયર લાઈસન્સ પ્લેટ્સ પર્વતોના એક વૃદ્ધ માણસનું ચિત્ર દર્શાવે છે, જે અગાઉ વ્હાઈટ માઉન્ટેન (સફેદ પહાડો)માં દેખાતો ગ્રેનાઈટ પથ્થરોનો ચહેરો હતો. આ સિવાય પણ ઘણા ટૂંકા નામો છે, પરંતુ તેમનો ઉપયોગ ભાગ્યે જ થતો હોય છે.<ref>{{cite web | title = Visit NH: State Facts | publisher = NH Department of Resources and Economic Development | access-date = 2010-08-30 | url = http://www.visitnh.gov/welcome-to-nh/state-facts.aspx | archive-date = 2010-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101014112959/http://www.visitnh.gov/welcome-to-nh/state-facts.aspx | url-status = dead }}</ref>
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાંથી આવતી મહત્વની વ્યક્તિઓમાં, સંસ્થાપક નિકોલસ ગિલમેન, સેનેટર ડેનિયલ વેબસ્ટર, ક્રાંતિકારી યુદ્ધના હિરો જ્હોન સ્ટાર્ક, સંપાદક હોરસે ગ્રીલેય, ક્રિશ્ચિન સાયન્સ પ્રાંતના સ્થાપક મેરી બેકર એડી, કવિ રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ, અવકાશયાત્રી એલન શેપર્ડ અને લેખક ડાન બ્રાઉન છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરે એક રાષ્ટ્રપ્રમુખ પણ આપ્યા છે: ફ્રેન્કલિન પિયર્સે.ન્યૂ હેમ્પશાયરના મુખ્ય મનોરંજન આકર્ષણોમાં સ્કીઈંગ, સ્નોમોબાઈલીંગ અને અન્ય શિયાળું રમતો, પદયાત્રા(હાઈકિંગ) અને પર્વતારોહણ (માઉન્ટેનિયરીંગ), ધોધ પ્રવાહને નિહાળવું, વિવિધ ઝરણાઓ સાથેની ઉનાળું કોટેજ અને દરિયાકિનારો, ન્યૂ હેમ્પશાયર મોટર સ્પીડવે પર મોટર રમતો, અને મોટરસાયકલ વીક, જે જૂનમાં લાકોનિઆ નજીક વેઈર્સ બીચ પર યોજાતી જાણીતી મોટર સાઈકલ રેલી છે, વિગેરે સામેલ છે. વ્હાઈટ માઉન્ટેન નેશનલ ફોરેસ્ટ (સફેદ પર્વતોનું રાષ્ટ્રીય જંગલ) વેરમોન્ટ અને મેઈનેના એપેલેચિઅન ટ્રેઈલ ભાગ સાથે જોડાયેલું છે, અને માઉન્ટ વોશિંગ્ટન ઓટો માર્ગનું ગૌરવ કરે છે, જ્યાંથી પ્રવાસીઓ માઉન્ટ વોશિગ્ટનની {{convert|6288|ft|m|adj=on}} ટોચ સુધી વાહન હંકારીને જઈ શકે છે.
== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Mount Adams NH from Madison.jpg|thumb|right|માઉન્ટ એડમ્સ ([8])એ ન્યૂ હેમ્પશાયરના રાષ્ટ્રપતિ વિસ્તારનો ભાગ છે. ]]
:''ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં આવેલ કાઉન્ટી, [[પર્વતો]], [[ઝરણા]] અને [[નદીઓ]]ની યાદી જૂઓ''
ન્યૂ હેમ્પશાયર એ ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડનો ભાગ છે. તે ક્યુબેક, કેનેડાથી ઉત્તર અને દક્ષિણ પશ્ચિમે ઘેરાયેલો છે; પૂર્વે મેઈને અને [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટિક સમુદ્ર]] આવેલા છે; દક્ષિણે મેસેચ્યુસેટ્સ અને પશ્ચિમે વેરમોન્ટ આવેલા છે. ધી ગ્રેટ નોર્થ વુડ્સ, વ્હાઈટ માઉન્ટેન્સ, ઝરણા વિસ્તારો, દરિયા કિનારો, મેર્રીમેક વેલી, મોન્ડનોક પ્રાંત અને ડાર્ટમાઉથ-લેક સુનાપી વિસ્તાર એ ન્યૂ હેમ્પશાયરના મુખ્ય ભાગો છે. તે યુ.એસ.ના અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ ખૂબ ટૂંકો સમુદ્ર તટ ધરાવે છે, જેની લંબાઈ {{convert|18|mi|km}} છે.
[[ચિત્ર:National-atlas-new-hampshire.png|thumb|right|ન્યૂ હેમ્પશાયર, રસ્તાઓ, નદીઓ એન્ડ મોટા શહેરો નજરે પડી રહ્યા છે. ]]ન્યૂ હેમ્પશાયર એ ઓલ્ડ મેન ઓફ ધી માઉન્ટેન (પહાડોના વૃદ્ધ) તરીકે ઓળખાતી પર્વતમાળાઓનું ઘર હતું. મે, 2003 સુધી સંરચનાથી અલગ થયું ત્યાં સુધી તે ફ્રાન્કોનિઆ નોટ્કમાં ચહેરા જેવો અકાર ધરાવતું હતું.
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં આવેલા વ્હાઈ માઉન્ટેન પર્વતમાળા રાજ્યના ઉત્તર-કેન્દ્રીય ભાગમાં માઉન્ટ વોશિંગ્ટન, જેના પર અમેરિકા વિસ્તારમાં પવનની બીજી સૌથી વધુ ઝડપ નોંઘાઈ છે તેની સાથે આવેલો છે<ref>{{Cite news
| last = Filipov
| first = David
| title = Record blown away, but pride stays put: N.H. summit's claim to nasty weather intact
| newspaper = [[The Boston Globe]]
| date = January 31, 2010
| url = http://www.boston.com/news/local/new_hampshire/articles/2010/01/31/record_blown_away_but_pride_stays_put/
| access-date = 9 February 2010
| archive-date = 3 ફેબ્રુઆરી 2010
| archive-url = https://web.archive.org/web/20100203163847/http://www.boston.com/news/local/new_hampshire/articles/2010/01/31/record_blown_away_but_pride_stays_put/
| url-status = dead }}</ref>
- અને તેની આસપાસ અન્ય પહાડો જેવા કે માઉન્ટ મેડિસોન, માઉન્ટ એડમ્સ આવેલા છે. અંદાજે દર ત્રીજા દિવસે તોફાની પવનો ફૂંકાય છે, જેને કારણે 100થી વધુ પ્રવાસીઓના મોત નોંધાયા છે અને ક્રુમ્હોલ્ટઝ તરત ઉડીને આંખે વળગે છે (ડ્વાર્ફસ, ગૂંચવાયેલા વૃક્ષો કે જે બોન્સાઈ વૃક્ષોની એક ચાદર જેવું દૃશ્ય સર્જે), માઉન્ટ વોશિંગ્ટન ઉપરના ભાગોમાં એવું હવામાન ધરાવે છે કે જેથી વેધશાળાઓ તેને "વિશ્વનું સૌથી ખરાબ હવામાન" કહેવા પ્રેરાય છે.<ref>{{cite web| url=http://www.mountwashington.org/| title=Mount Washington...Home of the World's Worst Weather| publisher=Mt. Washington Observatory| access-date=March 22, 2010}}</ref>
ન્યૂ હેમ્પશાયરના ઉત્તરપશ્ચિમ ખૂણાના વખાણ કરીએ તો, સીમાચિહ્નરૂપ માઉન્ટ મોનાડનોક તેના નામને પૃથ્વીના સ્વરૂપોમાંનું એક ''મોનાડનોક'' જેવો મહત્વનો ભાવ આપે છે, ભૂ-આકૃતિ વિજ્ઞાનમાં અન્ય મૂર્તિમંત...
મુખ્ય નદીઓમાં{{convert|110|mi|km|sing=on|sigfig=3}} મેર્રીમેક, જે રાજ્યને ઉત્તર-દક્ષિણ એમ બે ભાગમાં વિભાજીત કરે છે, અને ન્યૂબ્યુરીપોર્ટ, મેસેચ્યુસેટ્સમાં પૂર્ણ થાય છે. તેની સહાયક નદીઓમાં કોન્ટૂકૂક નદી, પેમિગેવાસ્સેટ નદી અને વિન્નિપેસાકી નદી સામેલ છે. {{convert|410|mi|km|sing=on|sigfig=3}} કનેક્ટિકટ નદી, જે ન્યૂ હેમ્પશાયર સ્થિત કનેક્ટિકટ તળાવોથી શરૂ થાય છે અને કનેક્ટિકટની દક્ષિણ તરફ વહે છે, તે વેરમોન્ટ સાથે પશ્ચિમી સરહદ નિશ્ચિત કરે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં રાજ્યની સરહદ નદીની વચ્ચે કેન્દ્રમાં આવતી નથી, પરંતુ વેરમોન્ટ દિશામાં પાણીના નીચા પ્રવાહને દર્શાવે છે; જેનો અર્થ એ છે કે વેરમોન્ટ સરહદ (કેટલાક વિસ્તારોને બચાવા માટે ડેમ દ્વારા પાણીની સપાટી ઉંચી લઈ જવામાં આવી છે) સહિતની સમગ્ર નદી ન્યૂ હેમ્પશાયમાં સમાઈ જાય છે.<ref>''વેરમોન્ટ વી. ન્યૂ હેમ્પશાયર'' {{Ussc|289|593|1933}}</ref> માત્ર એક જ શહેર પિટ્સબર્ગ વેરમોન્ટ રાજ્ય સાથે જમીન સરહદ વહેંચે છે. કનેક્ટિકટનું ઉત્તરપશ્ચિમી મુખ્યમથક પણ ન્યૂ હેમ્પશાયર કેનેડિયન સરહદને દર્શાવે છે.
પિસકેટ્યુક્વા નદી અને તેની રાજ્યમાંની ઘણી સહાયક નદીઓ માત્ર દરિયાઈ બંદર તરીકે મહત્વની છે, જ્યાં તેમનો પ્રવાહ એટલાન્ટિક સ્થિત પોર્ટ્સમાઉથ તરફનો હોય છે. સાલમોન ફોલ્સ નદી અને પિસકેટ્યુક્વા મેઈને સાથેના સરહદીય વિસ્તારને દર્શાવે છે. પિસકેટ્યુક્વા નદીની સરહદ એ 2001માં એક સમયે ન્યૂ હેમ્પશાયર અને મેઈને વચ્ચે સરહદીય વિવાદ હતી, આ સાથે ન્યૂ હેમ્પશાયરે ઘણા ટાપુઓ પર પોતાનું પ્રભુત્વ હોવાનો દાવો પણ કર્યો હતો, જેમાં પોર્ટ્સમાઉથ નૌસેના શીપયાર્ડ પણ સામેલ છે. યુ.એસ. (U.S.) ની સુપ્રિમ કોર્ટે 2002માં આ કેસને રદબાતલ ઠેરવ્યો હતો, અને મેઈને સાથેના ટાપુઓ પરની માલિકી છોડવા કહ્યું હતું. ન્યૂ હેમ્પશાયરના તળાવોમાંનું સૌથી મોટું લેક વિન્નિપેસાકી છે, જે ન્યૂ હેમ્પશાયરના પૂર્વીય-મધ્યભાગમાં {{convert|71|sqmi|km2|sigfig=3}} જેટલું ક્ષેત્ર આવરી લે છે. અમ્બોગોગ તળાવ મેઈને સરહદ સાથે જોડાયેલું છે, જે અદાજીત {{convert|12.3|sqmi|km2|sigfig=3}}, એક બીજાથી દૂર છે.
હેમ્પટોન બીચ એ સ્થાનિક ઉનાળુ સ્થળ તરીકે ખૂબ લોકપ્રિય છે. અંદાજે {{convert|10|mi|km}} સમુદ્ર તટિય વિસ્તારોમાં આઈલ્સ ઓફ શોએલ્સ (છીછરા ટાપુઓ), નવ નાના આઈલેન્ડ (જેમાંથી ચાર ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં આવેલા છે), જે 19મી સદીમાં કવિ કેલિઆ થાક્ષટેર દ્વારા સ્થાપિત વસાહતી કારીગરી માટે જાણીતા છે, સાથે જ દરિયાઈ લૂંટારા બ્લેકબ્રેડ એ અહીં ખજાનો દફનાવ્યો હોવાની માન્યતા પણ છે. મેઈને બાદ તે દેશનું બીજું એવું રાજ્ય છે જ્યાં ઊંચી ટકાવારીમાં ટિમ્બરલેન્ડ વિસ્તારો આવેલા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.fas.usda.gov/ffpd/economic-overview/overview.html |title=યુએસડીએ રિપોર્ટ:"મૈને ઈસ ધી સ્ટેટ વીથ ધી હાઈએસ્ટ પર્સન્ટેજ ઓફ લેન્ડ એરિયા ધેટ ઈસ ટિમ્બરલેન્ડ (86 પરસન્ટેજ), અહેડ ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર, વેસ્ટ વર્જિનિઆ, એન્ડ વેરમોન્ટ." |access-date=2011-01-05 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903144955/http://www.fas.usda.gov/ffpd/Economic-Overview/overview.html |url-status=dead }}</ref> આ પછળનું કારણ ખેડૂતોનો પરિત્યાગ છે કે જેઓ 20મી સદીમાં નિયમિત પગાર વાળી નોકરીઓ માટે શહેરી વિસ્તારો અથવા તો વધુ ઉત્પાદક વિસ્તારો {{Citation needed|date=October 2010}}માં સ્થળાંતરીત થયા હતા.
ન્યૂ હેમ્પશાયર સમષિતોષ્ણ બ્રોડલિફ અને [[બાયોમ]]ના મિશ્ર જંગલોમાં આવેલું છે. મોટા ભાગનું રાજ્ય, ખાસ કરીને વ્હાઈટ માઉન્ટેન ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ-અકાડિઅન જંગલોના કૉનિફર (શંકુ આકરના વૃક્ષો) અને ઉત્તરીય ભાગ સાગના સખત લાકડા વૃક્ષો દ્વારા છવાયેલું છે. રાજ્યનો દક્ષિણપૂર્વીય ખૂણો અને વેરમોન્ટ સરહદ સહિતનો કનેક્ટિકટ નદી ભાગ મિશ્ર ઓકના વૃક્ષો ધરાવતા ઉત્તરપૂર્વીય સમુદ્રી જંગલોથી ઘેરાયેલું છે.<ref name="ecoregions">{{cite journal |author = Olson, D. M, E. Dinerstein, ''et al'' |title = Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal = [[BioScience]] |year = 2001 |volume = 51 |issue = 11 |pages = 933–938 |url = http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |doi = 10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2 |access-date = 2011-01-05 |archive-date = 2011-09-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110907195748/http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |url-status = dead }}</ref>
રાજ્યનો ત્રીજો ઉત્તરીય ભાગ એ સ્થાનિક રીતે નોર્થ કન્ટ્રી (ઉત્તર દેશ) અથવા "નોર્થ ઓફ ધી નોચ્ડ્" (ઉત્તરનો ખાંચો), આ સંદર્ભે વ્હાઈટ માઉન્ટેનમાં થઈ પસાર થાય છે. તે રાજ્યની કુલ વસ્તીના 5% વસ્તી ધરાવે છે, જે પ્રત્યક્ષ રીતે ખૂબ ગરીબીથી પીડાય છે અને વૃક્ષોની કાપણી તેમજ કાગળ ઉદ્યોગોમાં થઈ રહેલા ઘટાડાને કારણે વસ્તી ગુમાવી રહ્યું છે. જોકે, પ્રવાસન ઉદ્યોગ, ખાસ કરીની ઉત્તર ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં પ્રવાસીઓ સ્કી, સ્નોબોર્ડ, હાઇક અને માઉન્ટેન બાઇક માટે આવે છે, જે મિલ બંધ થતા સ્થાનિક અર્થતંત્રને મદદરૂપ છે.
=== આબોહવા ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં યોરપીયખંડનું ભેજવાળુ વાતાવરણ અનુભવાય છે. કોપેન આબોહવા વર્ગીકરણ ''ડીએફએ'' દક્ષિણ વિસ્તારોમાં છે અને ''ડીએફબી'' ઉત્તરમાં છે), સાથે હુંફાળો, ભેજવાળો ઉનાળો, ઠંડી અને વરસાદી ચોમાસું તેમજ સમગ્ર વર્ષ એકધારી બરફ વર્ષા થાય છે. દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં આબોહવા એ એટલાન્ટિક સમુદ્ર દ્વારા નિયંત્રીત અને પ્રત્યક્ષ રીતે સરેરાશ નરમ તેમજ ભેજવાળુ વરસાદી વાતાવરણ રહે છે, જ્યારે ઉત્તરમાં અને અંતરિયાળ ભાગોમાં ઠંડુ તાપમાન અને ઓછો ભેજ અનુભવાય છે. સમગ્ર રાજ્યમાં શિયાળો ઠંડો રહે છે અને સતત બરફવર્ષા થાય છે, ખાસ કરીને ઉત્તર અને પર્વતીય વિસ્તારોમાં તે સખત હોય છે. વર્ષ દરમિયાન સરેરાશ બરફવર્ષાના વિસ્તાર {{convert|60|in|cm}} થી {{convert|100|in|cm}} સમગ્ર રાજ્યમાં ફેલાયેલા છે.<ref name="noaasnow">{{cite web |url=http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/snowfall.html |title=Snowfall — Average Total In Inches |work=[[NOAA]] |date=2004-06-23 |first=Dan |last=Dellinger |access-date=2007-05-25 |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619061102/http://www.governor.nh.gov/media/news/2011/061511-hb218.htm |url-status=dead }}</ref>
જુલાઈ દરમિયાન રાજ્યમાં સૌથી ઉંચુ મહત્તમ તાપમાન 70 અંશ ફેરનહિટ અને લધુત્તમ 80 અંશ ફેરનહિટ (અંદાજે 24-28 અંશ સે્લ્સિયશ) છે, જ્યારે રાત્રી દરમિયાનનું નીચું તાપમાન મધ્ય 50 અંશ ફેરનહિટ થી 60 અંશ ફેરનહિટ નીચે રહ્યું છે (13-15 અંશ સે). ઉત્તરમાં દૂર અને ઊંચાઈએ આવેલા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં જાન્યુઆરીનું તાપમાન સરેરાશ {{convert|34|F|C}} ઉંચુ અને રાત્રી દરમિયાન {{convert|0|F|C}} જેટલું નીચું રહે છે. રાજ્યભરમાં વર્ષ દરમિયાન સરેરાશ {{convert|40|in|cm}} જેટલી બરફવર્ષા થાય છે, સાથે જ વ્હાઈટ માઉન્ટેનમાં ઉંચી સપાટી અને વાર્ષિક બરફવર્ષા દરમિયાન કેટલુંક વૈવિધ્ય પણ જોવા મળે છે.
અત્યાંતિક બરફવર્ષા ક્યારેક ઉત્તરપૂર્વીય પર આધારિત છે, જેમ કે 78નું બ્લિઝાર્ડ અને 1993નું બ્લિઝાર્ડ, જ્યારે રાજ્યના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં 24થી ૪૮ કલાક સુધી સચવાઈ રહ્યા હતા. શિયાળા દરમિયાન ઘણા સ્થળોએ હળવી બરફવર્ષા થતી રહે છે, ક્યારેક તે અલબેર્ટા ક્લિપર સાથે જોડાય છે.
ક્યારેક ન્યૂહેમ્પશાયર વાવાઝોડાઓનો ભોગ પણ બન્યુ છે, ઉષ્ણકટિબંધિય ચક્રાવાત પસાર થતા રાજ્યમાં પહોંચે છે, તેઓ ક્યારેક વધુ તીવ્ર હોય છે. સાથે જ મોટાભાગના ચક્રવાત દક્ષિણી ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડના દરિયાઈ વિસ્તારોને અસર કરે છે અને તટિય વિસ્તારોથી અંદરની તરફ ગતિ અથવા અપતટિય વિસ્તારોમાંથી પસાર થઈને મેઈને ખાડીમાં પ્રવેશે છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 20થી ઓછા દિવસનું વાવાઝોડું અને રાજ્યભરમાં સરેરાશ 2 ટોર્નાડો (વાવાઝોડું) આવે છે.<ref name="noaatornado">{{cite web |title=Annual average number of tornadoes 1953–2004 |url=http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |work=[[NOAA]] |access-date=2007-05-25 |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |url-status=dead }}</ref>
નેશનલ આર્બોર ડે ફાઉન્ડેશનએ સમગ્ર રાજ્યમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં નકશા દર્શાવતો વિસ્તાર ૩, 4, 5, અને ૬ સ્થાપિત કર્યા છે,<ref name="arborday">{{cite web |url=http://www.arborday.org/media/zones.cfm |title=2006 arborday.org Hardiness Zone Map |work=[[National Arbor Day Foundation]] |access-date=2007-05-25}}</ref> જે ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં દિક્ષણ તરફની યાત્રામાં અપેક્ષિત ઠંડી અને ગરમ આબોહવા દર્શાવે છે. 1990 યુએસડીએ(USDA)એ ન્યૂ હેમ્પશાયર વિસ્તારમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં, ઉત્તરમાં ઝોન 3બી અને દક્ષિણમાં 5બી સ્થારિત કર્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.plantmaps.com/interactive-new-hampshire-usda-plant-zone-hardiness-map.php |title=New Hampshire USDA Plant Hardiness Zone Map |publisher= |date= |access-date=2010-11-15}}</ref>
=== મહાનગરીય વિસ્તારો ===
{{See also|List of cities in New Hampshire}}
યુ.એસ (U.S.) વસ્તીગણતરી વિભાગ દ્વારા ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડના વિસ્તારોને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેવા કે ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ શહેરી અને કસબા વિસ્તારો (એનઈસીટીએએસ) (NECTAs) ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં આવેલા એનઈસીટીએ (NECTAs)ની યાદી નીચે પ્રમાણે છે:
[[ચિત્ર:Manch-DownTown.jpg|160px|right|thumb|માન્ચેસ્ટર શહેર ]]
* બર્લિન
* ક્લેરમોન્ટ
* કોનકોર્ડ
* ફ્રેન્કલિન
* કીને
* લાકોનિઆ
* લેબનોન – હાર્ટફોર્ડ વીટી(VT)
* માન્ચેસ્ટર
* નાશુઆ
બોસ્ટોન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મેટ્રોપોલિટન વિભાગ
* પોર્ટ્સમાઉથ
* રોચેસ્ટર – ડોવેર
== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of New Hampshire}}
[[File:Detail of Fort William and Mary, 1705.jpg|right|thumb|
ફોર્ટ વિલિયમ એન્ડ મેરી 1705.
]]
યુરોપિય સમજૂતિ પૂર્વે વિવિધ એલ્ગોન્કિઅન પિન્નાકૂક અદિવાસીજાતિઓએ સ્થાળંતર કર્યું હતું. 1600-1605 દરમિયાન અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ સંશોધકોએ ન્યૂ હેમ્પશાયરની મુલાકાત લીધી હતી, અને 1623માં ઘણા અંગ્રેજી માછીમારો ઓડિઓર્નર્સ પોઈન્ટ, હાલના રાયેમાં સ્થાયી થયા હતા. સૌપ્રથમ કાયમી સમજૂતિ હિલ્ટોન પોઈન્ટની હતી (હાલના દિવસોમાં ડોવેર). 1631 સુધીમાં, ઉચ્ચ ખેતીવાડી વસાહત સાથે સમાધાન થયું, આધુનિક દિવસોમાં ડોવેર, ડરહામ અને સ્ટ્રાથાર્મ, 1679માં તે "રોયલ પ્રોવિન્સ બન્યો."
ન્યૂ હેમ્પશાયર એ તેર વસાહતમાંથી એક હતું, જેણે અમેરિકન ક્રાંતિ દરમિયાન બ્રિટિશ શાસન સામે લડત આપી હતી. અમેરિકન ક્રાંતિના સમય સુધી ન્યૂ હેમ્પશાયર એક વિભાજીત રાજ્ય હતું. સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારોમાં આર્થિક અને સામાજિક જીવન ચીરઘર (લાકડા કાપવાની મીલો), શીપયાર્ડ, વેપારીઓની કોઠીઓ અને ગામડા તેમજ સ્થાપિત થયેલા શહેરો આપસાપસ ફરે છે. સમુદ્ધ વેપારીઓએ અહીં આલિશાન મકાનો બાંધ્યા છે અને તેમને વિલાસી સુવિધાઓ સાથે સજાવવામાં આવ્યા છે. આવા વેપારીઓ તેમની મૂડી વેપાર અને જમીન વાયદાઓમાં રોકે છે. તો સામાજિક સ્તરના બીજા છેડે રોજીંદા મજૂરો, ખાણીયાઓ, કરારબદ્ધ નોકરો અને સેવકોનો એક સ્થાયી વર્ગ વિકસિત થયો છે.
તે પ્રથમ રાજ્ય હતુ જેણે પોતાની સ્વતંત્રતાની જાહેરાત કરી હતી. અહીં એક માત્ર યુદ્ધ થયું હતું, જેમાં 14 ડિસેમ્બર 1774માં પોર્ટસ્મોથ હાર્બરમાં વિલિયમ અને મેરી કિલ્લા પર દરોડા પડ્યા હતા. બે રાતની કવાયત બાદ બળવાખોરોએ મોટા જથ્થામાં સંગ્રહિત કરેલા વિસ્ફોટકો, નાના હથિયારો, અને તોપ (આ દરોડા નેતા, જનરલ સુલિવાને તેને આમ વર્ણવે છે, "પાઉડરનો અર્ક, નાના હથિયારો, બૅયનિટ અને કારતૂસના ખોખા, તોપ અને તોપખાનું એક સાથે સંગ્રહિત હતા") જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા. સ્થાનિક દેશભક્તોને એક ચેતાવણી દ્વારા આ હુમલાની અગાઉથી જાણ હતી, ડિસેમ્બર 13, 1774ના પોલ રેવેરે કહ્યું હતું કે બોસ્ટનમાંથી નૌસેનાના જવાનો દ્વારા કિલ્લા પર પુન: નિયંત્રણ મેળવાશે. અચોક્કસ ગણતરી પ્રમાણે આ દારૂગોળાનો ઉપયોગ પાછળથી બુન્કેર હિલની લડાઈમાં થાયો હતો, મેજર ડેમેરિટ દ્વારા તે મૂકવામાં આવ્યા હતા, જેઓ ન્યૂ હેમ્પશાયરના ઘણા દેશભક્તોમાંથી એક હતા. ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિમાં અન્ય સ્થળોએ ઉપયોગમાં ન લેવાયા તે પૂ્ર્વે સુધી તેમણે આ દારૂગોળો પોતાના ઘરમાં છૂપાવીને રાખ્યો હતો.
ન્યૂ હેમ્પશાયર એક સમયે જેક્સોનિઅનનો ગઢ હતો; 1852ની વ્હાઈટ હાઉસ ચૂંટણી માટે રાજ્યમાંથી ફ્રેન્કલિન પિયર્સે ચૂંટાયા હતા. ઔદ્યોગિકરણ મોટી સંખ્યામાં મીલોનું સ્વરૂપ લઈ રહ્યું છે, જે ક્યુબેક ("ફ્રેન્ચ કેને઼ડિયન") અને આયર્લેન્ડમાંથી મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓને આકર્ષી રહ્યું છે. રાજ્યના ઉત્તરભાગમાં જંગલમાંથી લાકડા કાપીને તૈયાર કરવામાં આવે છે અને પર્વતીય વિસ્તારો પ્રવાસીઓને આકર્ષણ પૂરું પાડે છે. 1960 પછી, કાપડ ઉદ્યોગ પડી ભાંગ્યો, પરંતુ ઉચ્ચ ટેક્નૉલોજી અને સેવા પ્રદાતા તરીકે અર્થતંત્ર ફરી બેઠું થયું.
1952થી ન્યૂ હેમ્પશાયરે દર વર્ષે રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણી પૂર્વે યોજાતી રાષ્ટ્રપ્રમુખીય પ્રાયમરી (પ્રાથમિક ચૂંટણીઓ) માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ટૂંક સમયમાં તે રિપબ્લીકન અને ડેમોક્રેટિક પક્ષોના ઉમેદવારો માટે તે મહત્વનું પરિક્ષણ કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. માધ્યમો પણ અન્ય તમામ રાજ્યોની પ્રાથમિક ચૂંટણી પ્રક્રિયા કરતા ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં રાજ્યની નિર્ણય શક્તિને દર્શાવતા તેને ખાસ્સું મહત્વ આપે છે, (અને અન્ય રાજ્યોના રાજનીતિકારોને શાસન પરિવર્તિત કરવા ફરી ફરીને પ્રોસ્તાહન આપે છે.
== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{FixBunching|beg}}
{{USCensusPop
|1790 = 141885
|1800 = 183858
|1810 = 214460
|1820 = 244155
|1830 = 269328
|1840 = 284574
|1850 = 317976
|1860 = 326073
|1870 = 318300
|1880 = 346991
|1890 = 376530
|1900 = 411588
|1910 = 430572
|1920 = 443083
|1930 = 465293
|1940 = 491524
|1950 = 533242
|1960 = 606921
|1970 = 737681
|1980 = 920610
|1990 = 1109252
|2000 = 1235786
|estyear = 2009<ref name=09CenEst/>
|estimate = 1324575
}}
{{FixBunching|mid}}
[[ચિત્ર:New Hampshire population map.png|thumb|right|200px|ન્યૂ હેમ્પશાયરની વસ્તી ઘનતા દર્શાવતો નકશો ]]
{{FixBunching|end}}
2005ના અંદાજ અનુસાર, ન્યૂ હેમ્પશાયરની અંદાજીત વસ્તી લગભગ 1,309,940 હતી. જેમાં પાછલા વર્ષોમાં 10,771 અથવા 0.8%ના દરથી વધારો થયો છે, અને 2000ના વર્ષથી 74,154 અથવા 6.0%ના દરે વધારો જોવા મળ્યો. છેલ્લી વસ્તી ગણતરી અનુસાર, આ વસ્તી વધારાના આંકડામાં કુદરતી રીતે 23,872 વસ્તી (75,060 જન્મમાંથી 51,188 મૃત્યુને બાદ કરતા) વધી છે, જેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને રાજ્યમાં સ્થળાંતર કરીને આવનારા લોકોની કુલ સંખ્યા 51,968 છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાયમી વસવાટ માટે બીજા દેશમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવનારા લોકોની સંખ્યામાં કુલ 11,107નો વધારો થયો છે. અને દેશમાં જ થતા સ્થળાંતરને લીધે કારણે લોકોની સંખ્યામાં કુલ 40,861નો વધારો થયો છે.
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં વસ્તીના કેન્દ્ર તરીકે મુખ્ય મેર્રિમેક કાઉન્ટી મુખ્ય છે કે જે પેમબ્રોક શહેરમાં આવેલું છે.<ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State: 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-05 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> 1950થી વસ્તીનું કેન્દ્ર ખસીને ઉત્તર {{convert|12|mi}} તરફ વળ્યું છે.<ref>{{cite web| url=http://www.nh.gov/oep/programs/DataCenter/Geography/documents/popcenter.pdf |title = Population Center of New Hampshire, 1950–2000| month=October | year=2007| publisher=NH Office of Energy and Planning| access-date=2008-09-10|format=PDF}}</ref> આ ફેરફાર પાછળની વાસ્તવિકતા એ છે કે દક્ષિણીય સરહદનો સહિતના વિસ્તારો ખૂબ ઝડપથી વિકાસ પામી રહ્યા છેસ, બોસ્ટન અને મેસેચ્યુસેટ્સના અન્ય શહેરી વિસ્તારોમાં આ પ્રવાહ જોવા મળે છે.
{{US Demographics}}
2004 અનુસાર, વસ્તીગણતરીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહાર જન્મેલા 64,000(4.9%) રહેવાસીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
2006માં, રાષ્ટ્રનો સૌથી નીચો જન્મદર ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં નોંધાયો હતો.<ref>{{cite book | author = Associated Press |title = Vt. birth rate ranks second lowest in U.S. | publisher = Burlington Free Press | date = August 22, 2008}}</ref>
=== વંશ જૂથો ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં અલગ-અલગ વંશ જૂથ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે:<ref>{{cite web |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US33&-context=adp&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=2006–2008 American Community Survey 3-Year Estimates |publisher=Factfinder.census.gov |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://archive.today/20200211182332/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US33&-context=adp&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |url-status=dead }}</ref>
* {{flagicon|Republic of Ireland}} 22.5% આઇરીશ
* {{flagicon|England}} 19.3% ઇંગ્લીશ
* {{flagicon|France}} 17.0% ફ્રેંચ
* {{flagicon|Italy}} 10.5% ઇટાલિયલન
* {{flagicon|Germany}} 9.7% જર્મન
* {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Quebec}} 8.6% ફ્રેંચ કેનેડિયન
* {{flagicon|Scotland}} 4.9% સ્કોટીશ
* {{flagicon|Poland}} 4.4% પોલિશ
* {{flagicon|United States of America}} 4.1% અમેરિકન
* {{flagicon|Ulster}} 2.7% સ્કોટ્સ-આઇરિશ
* {{flagicon|Sweden}} 2.0% સ્વિડીશ
* {{flagicon|Portugal}} 1.4% પોર્ટુગીઝ
મોટી સંખ્યામાં આઇરિશ અમેરિકન અને ફ્રેંચ-કેનેડિયન વસ્તી મીલોના કારીગરોમાંથી સંક્રાન્તિ પામી છે, જેમાંથી ઘણા હજી પણ માન્ચેસ્ટર જેવા જૂની મિલોની વસાહતમાં રહે છે. યુ.એસ. (U.S.)ના અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ ન્યૂ હેમ્પશાયરના રહેવાસીઓમાં ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી સંખ્યા (કુલ વસ્તીના 25.6%)માં ફ્રેન્ચ/ફેન્ચ-કેન્ડિયન કુળના લોકો રહે છે.
2000ની યુ.એસ. (U.S.)ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, કુલ વસ્તીમાં 5 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના 3.41% લોકો તેના ઘરમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે, જ્યારે 1.60% લોકો સ્પેનિશ બોલે છે.<ref name="MLA Language Map Data Center">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D33%26mode%3Dstate_tops |title=MLA Language Map Data Center |publisher=Mla.org |date=2007-07-17 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205095252/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D33%26mode%3Dstate_tops |url-status=dead }}</ref>
કોસ કાઉન્ટીમાં તેની કુલ વસ્તીના 16% લોકો ઘરમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે.<ref name="MLA Language Map Data Center"/>
=== ધર્મ ===
ધર્માનુસાર ન્યૂ હેમ્પશાયરના રહેવાસીઓની ટકાવારી(''યુએસએ (USA) ટુડેમાંથી'' ):<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/graphics/news/gra/gnoreligion/flash.htm|title=What is your religion...if any?|publisher=[[USA Today]]|access-date=2008-01-03}}</ref>
* ક્રિશ્ચન – 72%
** કેથોલિક – 35%
** પ્રોટેસ્ટન્ટ – 32%
*** બેપ્ટિસ્ટ – 6%
*** કોંગ્રેગ્શનાલિસ્ટ/યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટ – 6%
*** ઇપિસ્કોપાલિયન/એન્ગલિકેન – 4%
*** મેથોડિસ્ટ – 3%
*** લુથેરાન – 1%
*** પેન્ટેકોસ્ટલ/ક્રિસ્મેટિક – 1%
*** પ્રિસબાયટેરિયન – 1%
*** પ્રોટેસ્ટન્ટ, કોઇપણ સંપ્રદાય ન પાળતા – 10%
** અનસ્પેસિફાઇડ ક્રિશ્ચન – 5%
* જેવિસ – 1%
* અન્ય – 2%
* કોઇ ધર્મ ન પાળનારા – 17%
* 0.5% કરતા ઓછા દરેકમાં –
:{{small|મોર્મોન/લેટર ડે સંત, ચર્ચ ઓફ ધી ક્રાઈસ્ટ (ઈસુ ખ્રિસ્તના દેવળ) , બિન-સાંપ્રદાયિક, જેહેવાહના અનુયાયી,ઈશ્વર સમુદાય, [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]], [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]], ઇવેજેલિકલ (ઈશુ ખ્રિસ્ત બોધ અનુસાર શ્રદ્ધાથી મુકિત મળે છે એ સિદ્ધાંન્ત મુજબ પોતાનો મત સ્વીકારવા સમજાવવાની ઇરછા પ્રૉટેસ્ટન્ટ સંપ્રદાયનો સભ્ય), ચર્ચ ઓફ ગોડ{{dn}}, સેવન્થ-ડે ઍડવન્ટિસ્ટ (ઈસુનું તુરત જ ફરી આગમન થવાનું છે તેમ માનનાર)}}
એક સર્વે અનુસાર, ન્યૂ હેમ્પશાયર અને વેરમોન્ટના લોકો<ref>વીચ વેર પુલ્ડ જોઈન્ટલી </ref> અન્ય અમેરિકન લોકોની જેમ સાપ્તાહિક વિધીમાં ખૂબ ઓછા જાય છે, અને બાકીના અન્ય દેશના 71% લોકોની સરખામણીએ ફક્ત 54% લોકો જ એવું માને છે કે, “ખરેખર ઇશ્વરની ઉપસ્થિતી છે.”<ref>86% ઈન અલામ્બા એન્ડ સાઉથ કેલિફોર્નિઆ </ref><ref>{{cite web|url=http://www.politico.com/news/stories/0608/11268.html |title=Politico.com |publisher=Politico.com |date= |access-date=2010-07-31}}</ref> આ ઉપરાંત ન્યૂ હેમ્પશાયર અને વેરમોન્ટના લોકો ધાર્મિક રીતે સૌથી નીચેના સ્તર પર છે. લગભગ 23%(રાષ્ટ્રિય સ્તરે 39%) લોકો સપ્તાહમાં એક વખત ધાર્મિક વિધીમાં ભાગ લે છે. 36%(રાષ્ટ્રિય સ્તરે 56%) લોકો એવું માને છે કે ધર્મ તેમના માટે ખૂબ જ અગત્યનો છે.)<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080713/NEWS01/80712015 બરલીંગ્ટોનફ્રીપ્રેસ. કોમ ] રિટ્રાઈવ્ડ જુલાઈ 29, 2008 {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> એઆરડીએ (ARDA)ના મતે, સૌથી મોટા પ્રોટેસ્ટન્ટ સંપ્રદાયમાં યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટ સાથે 34,299 લોકો જોડાયેલા છે. જ્યારે યુનાઇટેડ મેથોડોલોજીસ્ટ ચર્ચ સાથે 18,927 લોકો જોડાયેલા છે. કેથોલિક ચર્ચ સાથે 431,259 સભ્યો જોડાયેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/33_2000.asp |title=Thearda.com |publisher=Thearda.com |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2013-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902005351/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/33_2000.asp |url-status=dead }}</ref>
== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:New Hampshire quarter, reverse side, 2000.jpg|left|150px]]
બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસના અંદાજ અનુસાર, 2008માં રાજ્યનું કુલ ઉત્પાદન $60 બિલિયન હતું, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં દસમું સૌથી ઓછું ઉત્પાદન છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/gsp/ |title=Bea.gov |publisher=Bea.gov |date=2009-06-02 |access-date=2010-07-31}}</ref> 2008માં પ્રતિ રહેણાંક સરેરાશ આવક $49,467 હતી, જે સમગ્ર દેશમાં સાતમા ક્રમે છે. અહીંના ખેત ઉત્પાદનોમાં ડેરી ઉત્પાદનો, છોડનો જથ્થો, પશુધન, સફરજન અને ઇંડાનો સમાવેશ થાય છે. ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં મશિનરી, ઇલેક્ટ્રિક સાધનો, રબર અને પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓ તથા પર્યટન સેવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://stats.bls.gov/eag/eag.nh.htm |title=State at a Glance — New Hampshire |access-date=2007-10-14 |date=2007-10-12 |publisher=U.S. Department of Labor }}</ref>
ન્યૂ હેમ્પશાયરના અર્થતંત્રએ છેલ્લી સદીમાં એક નોંધપાત્ર બદલાવનો અનુભવ કર્યો છે. પરંપરાગત ન્યુ ઇંગ્લેન્ડના નાના ખેતરો અને ક્યુબેકના હિસ્સાઓ બનાવવાની કામગીરીમાંથી ઐતિહાસિક રીતે ફેરબદલ કરીને કાપડ ઉત્પાદન, જૂતાં બનાવવાનાં અને નાના મશિનનોની દૂકાનો શરૂ કરીને નાની મજૂરી મેળવવી નવી કામગીરી શરૂ કરી છે.... રાજ્યના હાલના ડોલર ઉત્પાદનમાં કિંમત અનુસાર(આધાર: 1997યુ.એસ.આર્થિક વસ્તીગણતરી, ઉત્પાદન, ન્યૂ હેમ્પશાયર), આ ક્ષેત્રનો ફાળો કાપડ ઉત્પાદનનો 2%, ચામડાંની વસ્તુઓનો ફાળો 2% અને મશિન ઉત્પાદનનો ફાળો 9% જેટલો છે. જો કે દક્ષિણમાં વધુ સારી મજૂરી અને પ્રચલિત પ્લાન્ટ ને કારણે હવે અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
2008ના નાણાકિય વર્ષ દરમિયાન રાજ્યનું અંદાજપત્ર $5.11 બિલિયન હતું જેમાં $1.48 બિલિયન ફેડરલ ફંડનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં ટેક્સનો મુદ્દો વિવાદાસ્પદ રહ્યો છે, જેમાં મિલ્કત વેરો છે(જે મ્યુનિસિપલ હસ્તગત છે) પરંતુ વ્યાપક વેચાણ વેરો કે આવક વેરો નથી. રાજ્યમાં ખૂબ જ ઓછો ખાદ્ય, લોજિંગ, વાહન અને રોકાણ પર આવક વેરો અને રાજ્યના રસ્તાઓ પર વેરો છે.
એનર્જી ઇન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (ઊર્જા માહિતી વહીવટીતંત્ર)ના મતે, ન્યૂ હેમ્પશાયરનો ઊર્જા વપરાશ અને માથાદિઠ ઊર્જા વપરાશ સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછી છે. પોર્ટ્સમાઉથની નજીક સ્થિત સિબ્રૂક સ્ટેશન ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ, ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં સૌથી મોટો ન્યુક્લિયર રિએક્ટર છે, અને ન્યૂ હેમ્પશાયરની કુલ ઊર્જા માંગની લગભગ 30 ટકા જેટલી ઊર્જા પૂરી પાડે છે. બે કુદરતી ગેસ ઊર્જા પ્લાન્ટ અને બોમાં કોલસા દ્વારા ઉત્પાદિત થતા મેર્રિકમેક સ્ટેશન પ્લાન્ટ સહિત થોડાં અશ્મિભૂત ઇંધણ પાવર પ્લાન્ટ્સ બાકીની ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
સામાન્ય રીતે ઉનાળાની મધ્યમાં અહીં વાતાનૂકુલિત મશિનનો વપરાશ ઓછો છે અને કેટલાક ઘરોમાં જ ગરમી માટે પ્રાથમિક ઊર્જા સ્ત્રોતનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જેને કારણે રાષ્ટ્રની સરેરાશ વપરાશની તુલનાએ ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં રહેણાંક ઊર્જા વપરાશ ખૂબ જ ઓછી છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરના કુલ રહેણાંકમાં અડધાથી વધુ લોકો શિયાળામાં ગરમી માટે ઇંધણતેલ નો ઉપયોગ કરે છે. ન્યૂ હેમ્પાશાયરમાં પવન ઊર્જા, હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિસિટી (પાણીમાંથી મેળવાતી ઊર્જા) અને લાકડાના ઇંધણ જેવા ફરીથી વપરાશમાં કરી શકે તેવા ઉર્જાનો વપરાશ કરવા સક્ષમ છે.<ref>{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH |title=EIA State Energy Profiles: New Hampshire |date=2008-06-12 |access-date=2008-06-24 |archive-date=2008-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516020523/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH |url-status=dead }}</ref>
રાજ્યમાં કોઇ સામાન્ય વેચાણ ટેક્સ નથી અને કોઇ ખાનગી રાજ્ય આવક વેરો નથી (રાજ્ય ડિવિડન્ડ અને વ્યાજની આવક પર 5 ટકા વેરો લે છે) અને વિધાનસભા નાણાસંબધી નિયંત્રણ રાખવા માટે કામગીરી કરે છે. વિવિધ કામગીરીને પગલે રાજ્યનું સામાન્ય અર્થતંત્ર ખૂબ જ સારું ચાલી રહ્યું છે.
ઉપરાંત, (રાજ્ય સ્તરે મિલ્કત વેરાના વિવાદને દૂર કરીએ તો પણ)ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં વ્યાપક ભૂમિકાવાળા વેરાની પ્રથાનો અભાવ છે, જેને કારણે રાજ્યના સ્થાનિક સમુદાયને દેશનો સૌથી વધુ મિલ્કત વેરો ચૂકવવો પડે છે. એકંદરે, રાજ્ય અને સ્થાનિક સ્તરે સંયુક્ત રીતે સરેરાશ વેરાના દબાણની દૃષ્ટિએ ન્યૂ હેમ્પશાયરનું સ્થાન 49મું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/468.html |title=New Hampshire's State and Local Tax Burden, 1970–2006 |publisher=The Tax Foundation |date=2008-08-07 |access-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512110530/http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/468.html |archive-date=2012-05-12 |url-status=dead}}</ref>
ફેબ્રુઆરી, 2010 અનુસાર, રાજ્યનો બેરોજગારી દર 7.1% હતો.<ref>{{cite web| url=http://www.bls.gov/lau/| title=Local Area Unemployment Statistics| publisher=Bureau of Labor Statistics| access-date=March 26, 2010}}</ref>
== કાયદો અને સરકાર ==
{{Main|Government of New Hampshire}}
ન્યૂ હેમ્પશાયરના રાજ્યપાલ જ્હોન લીન્ચ(ડેમોક્રેટ) છે. યુ.એસ. (U.S.) સેનેટમાં ન્યૂ હેમ્પશાયરના સભ્યો જુડ્ડ ગ્રેગ (રીપબ્લિકન) અને જીએન્ને શાહિન(ડેમોક્રેટ) છે. કેરોલ શી-પોર્ટર (ડેમોક્રેટ) અને પૌલ હોડેસ(ડેમોક્રેટ) બંને ન્યૂ હેમ્પશાયરના યુ.એસ. (U.S.) ખાતેના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધી છે.
ન્યૂ હેમ્પશાયર એ આલ્કોહોલ ધરાવતા પીણાં પર નિયંત્રણ રાખતું રાજ્ય છે અને રાજ્ય લિક્યોર કમિશન આલ્કોહોલ ધરાવતા પીણાંના વેચાણ અને વિતરણ દ્વારા $100 મિલિયનની આવક કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://admin.state.nh.us/accounting/FY%2005/Monthly%20Rev%20June-05%20Cash%20Basis%20Unaud.pdf |title=State of New Hampshire Department of Administrative Services – Monthly Revenue Focus (FY 2005) |format=PDF |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811040853/http://admin.state.nh.us/accounting/FY%2005/Monthly%20Rev%20June-05%20Cash%20Basis%20Unaud.pdf |url-status=dead }}</ref>
આ રાજ્ય 1લી જાન્યુઆરી, 2008થી નાગરીક સંમેલન ચાલુ થયું છે અને 1લી જાન્યુઆરી 2010માં સજાતિય લગ્નને કાયદાકીય માન્યતા પ્રાપ્ત થઇ છે.
=== શાસક દસ્તાવેજો ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરનું રાજ્ય બંધારણ 1783નું છે, જે રાજ્યનો સૌથી સર્વોચ્ચ કાયદો છે. ત્યારબાદ ન્યૂ હેમ્પશાયરના કાયદાકિય ખરડામાં નોંધ સાથે સુધારા કરવામાં આવ્યા અને ન્યૂ હેમ્પશાયર કોડ ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કાયદો આવ્યો. આ બધા કાયદાઓ ફેડરેલ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બંધારણ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોડ અને કોડ ઓફ ફેડરલ રેગ્યુલેશન સાથે સમાંતર છે.
ન્યૂ હેમ્પશાયરની સરકાર અંગેના એક લેખમાં વર્ણવામાં આવ્યા અનુસાર, ન્યૂ હેમ્પશાયરનો કાયદો ભોગ બનેલા લોકો ન હોય તેવા ગુન્હા, બાલઘર અને નાગરીક સંમેલન જેવા નિયમોનું આરોપણ કરે છે.
=== સરકારની શાખાઓ ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં દ્વિભાજીત વહિવટી શાખાઓ છે. રાજ્યપાલની બનેલી અને પાંચ સભ્યોની બનેલી વહીવટી સભા જે $5,000થી વધુના રાજ્યના કરારો આધારીત ચૂંટાઇ છે અને રાજયપાલ દ્વારા કરવામાં આવતી કોઇપણ ખાતાની અને જજ અંગેની નિમણૂંક તથા ક્ષમાદાન અંગેની કામ કામગીરી અંગે સૂચન અને અનુમતી આપે છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં રાજ્યપાલની નીચે કોઇ લેફ્ટેનેન્ટ ગવર્નર (ઉપરાજ્યપાલ) નથી; જ્યારે પણ રાજ્યપાલ તેની કામગીરી સંભાળવા સક્ષમ ના હોય ત્યારે સેનેટના અધ્યક્ષ કાર્યકારી રાજ્યપાલ તરીકે કામગીરી સંભાળે છે.
વિધાનસભાને અહીં જનરલ કોર્ટના નામથી ઓળખાય છે. જેઓ હાઈસ ઓફ રેપ્રિઝેન્ટટિવ (સદનના પ્રતિનિધિ) અથવા સેનેટ તરીકે ઓળખાય છે. ૪૦૦ પ્રતિનિધિઓ, આ વિધાનસભાને વિશ્વના અન્ય દેશોની સરખામણીએ સૌથી મોટું ચૂંટાયેલું માળખું બનાવે છે, જે તામામ અંગ્રેજી ભાષા બોલે છે,<ref>{{cite web|url=http://www.gencourt.state.nh.us/house/members/memberlookup.aspx |title="House Fast Fact", New Hampshire House of Representatives |publisher=Gencourt.state.nh.us |date= |access-date=2010-07-31}}</ref> અને અને 24 સેનેટર છે. જેમાંથી મોટાભાગના અસરકાર સ્વયંસેવકો છે, જેમાંથી અડધા નિવૃત્ત લોકો છે. (વધુ વિગત માટે ન્યુ હેમ્પાશાયરની સરકાર પરનો લેખ જૂઓ.
રાજ્યની એકમાત્ર અપીલેટ (અપીલનો નિકાલ લાવનાર કોર્ટ) કોર્ટ ન્યૂ હેમ્પાશાયરની સુપ્રિમ કોર્ટ છે. સૌથી મોટી કોર્ટ જનરલ જુઅરિસ્ડિક્શન(સામાન્ય અધિકાર ક્ષેત્ર )ની કોર્ટ છે, અને આ એક માત્ર કોર્ટ છે, જે નાગરીક કે ગુન્હેગારો સંબંધીત કેસોની સુનાવણી માટે પંચની નિમણૂંક કરે છે. જ્યારે રાજ્યની અન્ય કોર્ટમાં પ્રોબેટ કોર્ટ, ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટ અને ફેમિલિ કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે.
=== સ્થાનિક સરકાર ===
ન્યૂ હેમ્પશાયર “ડિલ્લોન રૂલ” રાજ્ય છે, જેનો અર્થ છે રાજ્ય પાસે જ સંપૂર્ણ સત્તા રહેલી છે, કોઇ નિશ્ચિત મ્યુનિસિપલિટીને તેની મંજૂરી નથી. ઉપરાંત વિધાનસભા પણ સ્થાનિક નિયંત્રણને જ માને છે, ખાસ કરીને જમીન વપરાશ અંગેના નિયમોમાં તેને ધ્યાને લેવામાં આવે છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરની મ્યુનિસિપાલિટીને કસબા અથવા શહેર તરીકે જ ઓળખાવામાં આવે છે, જે સરકારના પ્રાથમિક નિયમોથી અલગ છે. મોટાભાગની કસબાઓના સંચાલન સંદર્ભે સરકાર તરફથી કસબાઓની બેઠક યોજવામાં આવે છે, જેમાં નોંધણી થયેલા મતદાતાઓ કસબાની વિધાનસભા તરીકે કામગીરી કરે છે અને ચૂંટાયેલા લોકોનું મંડળ કસબાની અધિકારી તરીકે કામગીરી કરે છે. મોટી વસાહત કે રાજ્યના 13 શહેરો સરકારની રચનાને આધારે કાઉન્સીલ-મેનેજર કે કાઉન્સીલ મેયર તરીકે કામગીરી કરે છે. રાજ્ય સરકારના મતે વસાહત અને શહેરમાં આવેલા સરકારની રચના વચ્ચે કોઇપણ ભેદ નથી. દરેક મ્યુનિસિપાલિટીને રાજ્ય સ્તરનું મોભાની ઓળખાણ પ્રાપ્ત થાય છે.
ન્યૂ હેમ્પશાયર પાસે નાની સંખ્યામાં થોડા બીનકાયદેસરના નિગમો પણ છે. જેમના નામ ગોરેસ, મિલ્કત બીજાના નામ પર આપવી, જગ્યાઓ, ખરીદી કરવી, કે વસાહત ઉભી કરવીનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા સ્થળો પાસે મર્યાદા છે, પરંતુ કોઇને પોતાની સરકાર નથી અને તેને પાડોશની વસાહત કે દેશ કે રાજ્ય જરૂરિયાત મૂજબની સેવાઓ પૂરી પાડે છે. 2000ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, હાલ ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં આમાંથી ફક્ત 25 જ રહ્યા છે. ગણતરી કરવામાં આવેલા કુલ વસ્તીના 175 લોકો(2000ના અનુસાર) મોટાભાગની જગ્યાઓ નિર્જન થઇ ગઇ છે. આ બધા બીનકાયદેસરના વિસ્તારોમાંથી બાદ કરતા બે કોસ કાઉન્ટીમાં સ્થિત છે.
=== રાજકારણ ===
{{Main|Politics of New Hampshire|Political party strength in New Hampshire}}
અહીના બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષોમાં રિપબ્લિકન પક્ષ અને ડેમોક્રેટિક પક્ષ છે. મોટાભાગના મતદારો સ્વતંત્ર રીતે નોંધાયેલા છે, અને તેઓ મતદાન દ્વારા પ્રાથમિક પસંદગી કરે છે અને ત્યારબાદ ફરીથી તેઓનું મતદાન માટેનો હોદ્દો સ્વતંત્ર રીતે નક્કી કરે છે.<ref>[http://www.pbs.org/newshour/bb/election/iowa-newhampshire/independents.html ઈનડિપેન્ડેન્ટ્સ બીકમ લાર્જેસ્ટ વોટિંહ બોલ્ક ઈન ન્યૂ હેમ્પશાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908100552/http://www.pbs.org/newshour/bb/election/iowa-newhampshire/independents.html |date=2008-09-08 }}. સુધારો, 30 ડિસેમ્બર 2009</ref> 1990થી 1994 સુધી લિબર્ટિયન પક્ષે પણ મુખ્ય રજકીય પક્ષ તરીકે સ્થાન મેળવ્યું હતું.
==== ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાઈમરી (પ્રાથમિક ચૂંટણી) ====
[[ચિત્ર:Alumni Hall 1889 Sun.jpg|thumb|right|સેન્ટ એન્સેલમ કૉલેજે તેના પરિસરમાં અનેક રાષ્ટ્રીય ચર્ચાઓ આયોજીત કરે છે. ]]
ન્યૂ હેમ્પશાયર પોતાની પ્રાઈમરી (પ્રાથમિક ચૂંટણી) માટે આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે જાણીતું છે, ચાર વર્ષના અમેરિકન રાષ્ટ્રપ્રમુખના ચૂંટણીચક્રમાં તે પ્રથમ પ્રાઈમરી છે. રાજ્યના કાયદા અનુસાર, રાજ્યના સચિવ આ પ્રકારની ચૂંટણીના એક સપ્તાહ પૂર્વે તેનું આયોજન કરે છે. જો કે ન્યૂ હેમ્પશાયર પહેલા ઓવા કોકસ તે યોજે છે. આ પ્રાઈમરી, દેશની પ્રથમ પરીક્ષા છે કે જે સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, આથી વધુ ધ્યાન આકર્ષે છે. બાદમાં અન્ય રાજ્યોમાં તે યોજાય છે અને ક્યારેક તે રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓને ચોક્કસ દિશા આપવામાં નિર્ણાયક સાબિત થાય છે.
રાજ્યનો કાયદો 100થી ઓછી વસાહતો ધરાવતા શહેરને મધ્યરાત્રી સુધી તેમના મથકો ખુલ્લા રાખવાની પરવાનગી આપે છે, અને જ્યારે નોંધાયેલા તમાન નાગરિકો મતદાન કરી લે ત્યારે તેને બંધ કરવામાં આવે છે. જો કે બીજામાંથી કોસ કાઉન્ટીની ડિક્સવિલે નોટ અને કેરોલ કાઉન્ટીમાં હાર્ટ્સ લોકેશનનો સમાજ જ આ નિયમનો અમલ કરે છે. ડિક્સવિલે નોટ અને હાર્ટ્સ લોકેશન બંને ન્યૂ હેમ્પશાયર અને યુ.એસ. (U.S.)માં રાષ્ટ્રપતિની પ્રાથમિક્તા અને ચૂંટણીના મતદાનમાં પાંરપરિક રીતે પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.
ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી માટે બધા પક્ષોની ઓફિસમાં ખાનગી રીતે પ્રાથમિક ચૂંટણી કરવામાં આવે છે, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પ્રક્રિયા, એ ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં ચૂંટણીની બીજા ક્રમની પ્રક્રિયા છે.
વાસ્તવિક પરિદૃશ્યમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયરની માન્ચેસ્ટર ખાતે આવેલી સેન્ટ. એન્સેલમ કોલેજ ચૂંટણીના પ્રચાર માટે રાજકીય કાર્યકર્તા અને ઘણી રાષ્ટ્રિય સ્તરની રાષ્ટ્રપ્રમુખ માટેની ચર્ચાઓ માટે સૌથી પ્રસિદ્ધ સ્થળ છે, કારણ કે આ સ્થળ માન્ચેસ્ટર-બોસ્ટન પ્રાદેશિક એરપોર્ટથી ઘણું નજીક છે.<ref>{{cite web |url=http://blogs.saintanselmcollege.net/category/politics/face-the-nation/ |title=CBS’s Face the Nation : Saint Anselm College |publisher=Blogs.saintanselmcollege.net |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081113151947/http://blogs.saintanselmcollege.net/category/politics/face-the-nation/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.anselm.edu/news+and+events/college+news/news/2007-11-29-primarydebates.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511173202/http://www.anselm.edu/news+and+events/college+news/news/2007-11-29-primarydebates.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/07/politics/uwire/main3684304.shtml |title=Candidates Face Off At St. Anselm's College |publisher=CBS News |date=2008-01-07 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101061337/http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/07/politics/uwire/main3684304.shtml |url-status=dead }}</ref>
==== ચૂંટણીના પરિણામો ====
ભૂતકાળમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયર ક્યારેક રિપબ્લિકનને ચૂંટતું રહ્યું છે. જાણકાર સુત્રના જણાવ્યા અનુસાર, રિપબ્લિક પક્ષની સ્થાપના એક્સટેર વસાહતમાં 1853માં થયો છે.{{Citation needed|date=October 2010}} 1856 અને 1988માં, ન્યૂ હેમ્પશાયરે ડેમોક્રેટિક્સ અધ્યક્ષ માટે 6 વખત ટિકીટ જાહેર કરી અને મતદાન માટે ચૂંટ્યા. જેમાં વૂડ્રો વિલ્સન (બે વખત), ફ્રેન્ક્લિન ડી. રૂઝવેલ્ટ (ત્રણ વખત) અને લિન્ડોન બી. જ્હોન્સન (એક વખત)નો સમાવેશ થાય છે.
1992ની શરૂઆતમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયર રાષ્ટ્રિય અને સ્થાનિક ચૂંટણી માટે નિર્ણાયક રાજ્ય સાબિત થયું. 1992 અને 1996માં રાજ્યએ ડેમોક્રેટ્સના બિલ ક્લિન્ટનને 2004માં જ્હોન કેરી અને 2008માં બરાક ઓબામાને ટેકો આપ્યો. આ એક જ એવું રાજ્ય હતું જેને 2000ની ચૂંટણીમાં રિપબ્લિકન પાર્ટીના જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશને ટેકો આપ્યો હતો, પરંતુ 2004ની ચૂંટણીમાં નહીં, જેમાં ડેમોક્રેટના જ્હોન કેરી પડોશી રાજ્ય મેસેચ્યુસેટ્સના સેનેટર રાજ્યની ચૂંટણી જીત્યા હતા.
ડેમોક્રેટ્સને વધુ મહત્વ આપતી ચૂંટણી ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં જોવા મળી છે, જે રાષ્ટ્રિય સ્તરે 2006 અને 2008માં જોવા મળી. 2006માં ડેમોક્રેટ્સ એ બંને કોંગ્રેસની બેઠકો જીતી(પ્રથમ જિલ્લામાં કેરોલ શી પોર્ટર અને બીજા જિલ્લામાં પૌલ હોડ્સ), 1911 બાદ પ્રથમ વખત વિધાનસભાના બંને સ્થળે એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલ પર ફરીથી ચૂંટાયેલા ગવર્નર જ્હોન લિન્ચે બહુમતી પ્રાપ્ત કરી. ડેમોક્રેટને 1874થી ક્યારેય પણ વિધાનસભા અને ગવર્નરશીપ એમ બંને બેઠક પ્રાપ્ત થઇ ન હતી.<ref>{{cite web| url=http://www.bizjournals.com/masshightech/stories/2006/12/25/focus2.html| title=Storm of change sweeps through N.H. Legislature| publisher=''Mass High Tech: The Journal of New England Technology''| author=Kocher, Fred| date=2006-12-22| access-date=2008-04-28}}</ref> 2006ની સાલમાં યુ.એસ. ( U.S.) સેનેટમાં પણ એક પણ બેઠક મળી ન હતી. 2008માં ડેમોક્રેટ્સે ગવર્નરશીપ અને ક્રોંગ્રેસનલ બેઠકો પર તેની બહુમતી ફરી મેળવી. ભૂતપૂર્વ ગવર્નર જીન્ન શાહિન નિષ્ફળ જતા એ હોદ્દો પ્રાપ્ત થયો રીપબ્લિકન જ્હોન ઇ. સુનુનુને 2002ની યુ.એસ. સેનેટની હરીફાઇ માટે તેની ફરીથી પસંદગી કરવામાં આવી.
2008ની ચૂંટણીના પરિણામોમાં સ્ત્રીઓએ વધુ બહુમતી પ્રાપ્ત કરી છે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વિધાનસભા મંડળમાં સૌપ્રથમ વખત થયું છે કે ન્યૂ હેમ્પશાયર સેનેટની 24માંથી 13 બેઠકો સ્ત્રીઓને મળી છે.<ref>સેનાટે પ્રેસિડેન્ટ સાયલવીઆ લાર્સેન, કોટ્ડ ઈન "વુમન મેક અપ મેજોરિટી ઈન સ્ટેટ સેનેટ," ધી માન્ચેસ્ટર ''યુનિયન - લિડર '' , નવેમ્બર 6, 2008.</ref>
જો કે, 2010ની ચૂંટણીમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં રિપબ્લિકન પાર્ટીએ ફરી મોટી જીત મેળવી. રાજ્ય વિધાનસભામાં વીટો-પ્રુફ બહુમતી પ્રાપ્ત કરી, નવા યુ.એસ. (U.S.)ના સેનેટરની ચૂંટણી કરી,જેમાં બંને બેઠકો યુ.એસ. (U.S.) હાઉસ બેઠક અને નજીકમાં પરાજય થયેલી ગવર્નર જ્હોન લિન્ચની બેઠક ફરી મેળવી.
==== મુક્ત રાજ્ય યોજના ====
સ્થાનિક, રાજ્ય અને ફેડરલ સ્તરે સરકારનુ કદ અને મર્યાદા ઘટાડવા માટે મુક્ત રાજ્ય કાર્યક્રમ અંતર્ગત 20,000 વ્યક્તિઓને ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં ખસેડવાનો પ્રસ્તાવ છે. મુક્ત રાજ્ય યોજના ન્યૂ હેમ્પશાયર લિબર્ટી ફોરમની હેઠળ કાર્યરત છે.<ref>{{cite web |url=http://www.freestateproject.org/libertyforum/ |title=Liberty Forum |publisher=Freestateproject.org |date=2010-03-21 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2006-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810060607/http://freestateproject.org/libertyforum/ |url-status=dead }}</ref> અને વાર્ષિક પોર્ક્યુપાઇન ફ્રિડમ ફેસ્ટીવલ, પોર્સફેસ્ટ તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{cite web |author=Liberty Forum Porcupine Festival External |url=http://www.freestateproject.org/festival/ |title=PorcFest |publisher=Freestateproject.org |date=2010-06-27 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2006-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060430050458/http://freestateproject.org/festival/ |url-status=dead }}</ref>
== પરિવહન ==
=== ધોરીમાર્ગો ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં ખૂબ જ વ્યવસ્થિત રીતે આયોજન કરેલા તેમજ યોગ્ય રસ્તા અને રેલ્વે માર્ગોની સુયોજીત ડિઝાઇન દ્વારા તૈયાર કરાયેલા આંતરરાજ્ય ઘોરીમાર્ગ, યુ.એસ. (U.S.) ધોરીમાર્ગ અને રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. 2003માં ઓલ્ડ મૅન ઓફ ધ માઉન્ટેનની પર્વતીય રચના તૂટી પડી હોવા છતાં રાજ્ય ધોરીમાર્ગના માર્કરો હજી પણ તેને સૂચવે છે. ઘણા રસ્તાઓના નંબર આસપાસના પાડોશી રાજ્યોની જેમ જ એક સરખા છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગના નંબર ધોરીમાર્ગની દિશા દર્શાવતા નથી. મુખ્ય માર્ગોમાં સમાવિષ્ટ છે:
* [[ચિત્ર:I-89.svg|20px]] આંતરરાજ્ય 89 ઉત્તરપશ્ચિમમાં કોનકોર્ડથી શરૂ થઇને લેબનોનમાં વેરમોન્ટ બોર્ડર સુધી ચાલે છે
* [[ચિત્ર:I-93.svg|20px]] આંતરરાજ્ય 93 એ ન્યૂ હેમ્પશાયરનો મુખ્ય આંતરરાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે જે ઉત્તરમાં સાલેમ(મેસેચ્યુસેટ્સ બોર્ડર)થી લીટ્લટોન(વેરમોન્ટ સરહદ) સુધી છે. આઇ-93 (I-93) દક્ષિણના સૌથી વધુ ગીચ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારને લેક્સ પ્રાંતો સાથે જોડે છે અને વ્હાઇટ માઉન્ટેઇનને આગળ ઉત્તરમાં જોડે છે.
* [[ચિત્ર:I-95.svg|20px]]આંતરરાજ્ય 95 ઉત્તર-દક્ષિણ તરફ જાય છે અને મેઈનેમાં પ્રવેશતાં પહેલાં, થોડા સમય માટે ન્યૂ હેમ્પશાયરના દરિયા કિનારેથી પસાર થઇને પોર્ટ્સમાઉથ જાય છે.
* [[ચિત્ર:US 1.svg|20px]]યુ.એસ. (U.S.) માર્ગ 1 ન્યૂ હેમ્પશાયરના દરિયા કિનારેથી પસાર થઇને ઉત્તર-દક્ષિણને ટૂંક સમયમાં આઇ-95 (I-95) સાથે જોડાઈ સમાંતર થાય છે.
* [[ચિત્ર:US 2.svg|20px]]યુ.એસ.(U.S.) માર્ગ 2 મેઇનેમાંથી કૂસ કાઉન્ટી(Coos County) થઈને પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જાય છે, માર્ગ 16ને છેદે છે, અને જેફ્ફરસનથી નિકળીને વ્હાઇટ માઉન્ટેન નેશનલ ફોરેસ્ટને પસાર કરીને વર્મોન્ટમાં પ્રવેશે છે.
* [[ચિત્ર:US 3.svg|20px]] યુ.એસ.(U.S.) માર્ગ 3 એ રાજ્યનો સૌથી લાંબો માર્ગ છે, અને આ એક જ રસ્તો છે જે મેસેચ્યુસેટ્સ સરહદથી કેનેડીયન સરહદ સુધી રાજ્યમાં ફેલાયેલો છે. તો સામાન્ય રીતે આંતરરાજ્ય 93 સાથે સમાંતર છે. દક્ષિણ માન્ચેસ્ટરમાં તે નાશુઆથી પસાર થઈને લગભગ પશ્ચિમ તરફનો માર્ગ પકડે છે. કેનેડિયન સરહદ સુધી પહોંચતા પહેલા ફ્રેન્ચેનિયા નોચના ઉત્તરીય હિસ્સા માટે યુ.એસ. માર્ગ 3 મોટે ભાગે પૂ્ર્વીય વાટ પકડે છે.
* [[ચિત્ર:US 4.svg|20px]] યુ.એસ. (U.S.) માર્ગ 4 પોર્ટમાઉથ ટ્રાફિક સર્કલ પર પૂરો થાય છે અને ડરહામ, કોનકોર્ડ, બોસ્કેવેન અને લેબેનોન જેવા દક્ષિણ ભાગોને રાજ્ય સાથે જોડતા પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ગતી કરે છે.
* [[ચિત્ર:NH Route 16.svg|20px]]ન્યૂ હેમ્પશાયર માર્ગ 16 એ પૂર્વીય રાજ્યનો ઉત્તર-દક્ષિણનો સૌથી મોટો ધોરીમાર્ગ છે, જે મેઈને સરહદ સાથે સમાંતર ચાલે છે અને અંતે મેઈનેમાં પહોંચીને મેઈને માર્ગ 16 તરીકે ઓળખાય છે. એનએચ (NH) 16નો દક્ષિણનો મોટાભાગનો હિસ્સો ફોર-લેન ફ્રિ-વે છે, જે યુ.એસ. (U.સ.) માર્ગ 4 સાથે જોડાયેલો છે.
* [[ચિત્ર:NH Route 101.svg|20px]] ન્યૂ હેમ્પશાયર માર્ગ 101 એ રાજ્યના દક્ષિણ હિસ્સાનો પૂર્વથી પશ્ચિમનો સૌથી મોટો ધોરીમાર્ગ છે, જે કીનીને માનચેસ્ટર અને દરિયા કિનારાના વિસ્તારો સાથે જોડે છે. માનચેસ્ટરના પૂર્વિય ભાગમાં એનએચ (NH) 101 એ ફોર-લેન છે, થોડા સ્થળ માટે એ ફ્રિ-વે છે , જે હેમ્પટોન બીચ અને આઇ-95 (I-95) સુધીનો રોડ છે.
{{further|[[New Hampshire Highway System]]}}
=== હવાઇ માર્ગ ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં 25 જાહેર ઉપયોગકર્તા હવાઈઅડ્ડા છે, જેમાંથી ચાર વ્યવસાયિક પ્રવાસી સેવા માટે નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યા છે. મુસાફરોની સંખ્યા ધ્યાને લેતા સૌથી વધુ કાર્યરત હવાઈ અડ્ડાઓમાં માનચેસ્ટર અને લોન્ડન્ડેરીમાં આવેલું માનચેસ્ટર-બોસ્ટનનો પ્રાંતિય હવાઈ અડ્ડો છે, જે ગ્રેટર બોસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં આવેલો છે. સૌથી વધુ સંખ્યામાં કાર્યવાહી ધરાવતું તેમ છતાં કોઇપણ વ્યવસાયિક વિમાની આવજા ન ધરાવતો હવાઈ અડ્ડો નાશુઆ મ્યુનિસિપલ હવાઈ અડ્ડો છે. કારણ કે આ હવાઈ અડ્ડાનો ઉપયોગ ડેનિઅલ વેબસ્ટર કૉલેજના ફ્લાઇટ સ્કુલ પ્રોગ્રામ્સ (ઉડ્ડયન સ્કૂલ કાર્યક્રમ)ના વિદ્યાર્થિઓ તેની તાલીમ માટે ઉપયોગ કરે છે.{{Citation needed|date=April 2010}}
{{further|[[List of airports in New Hampshire]]}}
=== જાહેર પરીવહન ===
લાંબાગાળાની ઇન્ટરસિટી પેસેન્જર રેલ સર્વિસ એમટ્રેક્સ ''વેરમોન્ટેર'' એન્ડ ''ડાઉનઇસ્ટર'' લાઇન્સ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે.
2009માં બોસ્ટન- કેન્દ્રિત એમબીટીએ (MBTA) કોમ્યુટર રેલ સર્વિસ ફક્ત મેસેચ્યુસેટ્સના ઉત્તરીય હિસ્સા સુધી જ પહોંચે છે. હવે ધી ન્યૂ હેમ્પશાયર રેલ ટ્રૅન્ઝિટ ઓથોરિટી તેને લોવેલ, મેસેચ્યુસેટ્સ થી નાશુઆ, કોનકોર્ડ અને માન્ચેસ્ટર સુધીના “કેપિટલ કોરિડોર” સુધી વધારવા માટે કાર્યરત છે. જેમાં માનચેસ્ટર-બોસ્ટન રિજ્યોનલ એરપોર્ટ અને હેવરહિલ, મેસેચ્યુસેટ્સ થી પ્લાઇસ્ટોવ, ન્યૂ હેમ્પશાયર સુધીની “કોસ્ટલ કોરિડોર”નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/dot/programs/nhrta/documents/NHRTAGoals40-April18Reformat.pdf |title=Draft NHRTA Prioritized Goals |format=PDF |date= |access-date=2010-07-31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nashuarpc.org/rail/index.html |title=Nashuarpc.org |publisher=Nashuarpc.org |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605022935/http://www.nashuarpc.org/rail/index.html |url-status=dead }}</ref>
પબ્લીક ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી સમગ્ર રાજ્યમાં સ્થાનિક અને પ્રાંતિય બસ સેવાનું સંચાલન પણ કરે છે અને આઠ ખાનગી સંચાલકો એક્સપ્રેસ બસ સેવા ચલાવે છે, જે રાષ્ટ્રીય ઈન્ટરસિટી (આંતર શહેરી) બસ નેટવર્ક સાથે સંકળાયેલ છે.<ref name="nhdotrs">{{cite web|author=Tom Gilligan, IT Services, NHDOT 603-271-1561 |url=http://www.nh.gov/dot/nhrideshare/links.htm |title=NG.gov |publisher=Nh.gov |date= |access-date=2010-07-31}}</ref> ન્યૂ હેમ્પશાયર પરિવહન વિભાગ રાજ્યવ્યાપી સંયુક્ત મુસાફરી મેચ સેવા(રાઈડ-શેરિંગ મેચ સર્વિસ)નું સંચાલન પણ કરે છે,<ref>{{cite web|author=Tom Gilligan, IT Services, NHDOT 603-271-1561 |url=http://www.nh.gov/dot/nhrideshare/index.htm |title=NH.gov |publisher=NH.gov |date= |access-date=2010-07-31}}</ref> વધુમાં ખાનગી મુસાફરી અને ગેરેંટી મુસાફરી કાર્યક્રમો પણ ચલાવે છે.<ref name="nhdotrs"/>
પ્રવાસી રેલમાર્ગોમાં કોનવેય સાયન સિનિક રેલમાર્ગ, હોબો-વિન્નિપેસાકી રેલમાર્ગ અને માઉન્ટ વોશિંગ્ટન કોન રેલવેનો સમાવેશ થાય છે.
=== માલવાહક રેલ્વે ===
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં માલવાહક રેલ્વેમાં પાન એમ રેલવે, ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ સેન્ટ્રલ રેલમા્ર્ગ, સેન્ટ. લોરેન્સ અને એટલાન્ટિક રેલમાર્ગ તથા ન્યૂ હેમ્પશાયર નોર્થકોસ્ટ કોર્પોરેશનનો સમાવેશ થાય છે.
== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:BakerLibrary.jpg|thumb|right|ડાર્ટમાઉથ કૉલેજનનું બેકર પુસ્તકાલય ]]
[[ચિત્ર:T-Hall2.jpg|thumb|right|ઉએનએસ (UNH) સ્થિત 1892માં સ્થાપિત થોમ્પસન હોલ]]
=== ઉચ્ચતર શાળા ===
રાજ્યની પ્રથમ ઉચ્ચતર શાળા પોર્ટમાઉથની બોયઝ હાઇ સ્કુલ અને ગર્લ્સ હાઇ સ્કુલ હતી, જે એક માહિતી અનુસાર, લગભગ 1827 અથવા 1830માં શરૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite book | first1 = Emit Duncan | last1 = Grizzell | authorlink1 = Emit Duncan Grizzell | title = Origin and Development of the High School in New England Before 1865 | publisher = [[Macmillan Company]] | year = 1923 | location = [[New York City|New York]] | isbn = 9781406742589 | page = 181 | url = http://books.google.com/?id=jP20VWHFqV4C&printsec=frontcover | oclc = 1921554 | postscript = <!--None-->}}</ref><ref>{{Cite document | first1 = George Gary | last1 = Bush | authorlink1 = George Gary Bush | title = № 22, History of Education in New Hampshire | series = United States Bureau of Education Circular of Information, № 3, 1898 | publisher = [[United States Government Printing Office|GPO]] | year = 1898 | location = [[Washington, D. C.]] | page = 134 | url = http://books.google.com/?id=MEIXAAAAYAAJ&printsec=toc#PRA2-PA134,M1 | oclc = 817663 | postscript = <!--None-->}}</ref><ref>{{Cite document | last = Wallace | first = R. Stuart | last2 = Hall | first2 = Douglas E. | title = A New Hampshire Education Timeline | publisher = [[New Hampshire Historical Society]] | url = http://www.nhhistory.org/edu/support/nhlearnmore/nhedtimeline.pdf | access-date = 2009-01-28 | postscript = <!--None--> | journal = | archive-date = 2009-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090225063655/http://www.nhhistory.org/edu/support/nhlearnmore/nhedtimeline.pdf | url-status = dead }}</ref>
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં 150થી વધુ જાહેર ઉચ્ચતર શાળાઓ છે, જેમાંથી ઘણી એક કરતા વધુ શહેરોમાં તેની સેવા પૂરી પાડે છે. શાળાઓમાં સૌથી મોટી શાળા, ડેરીમાં આવેલી પિન્કર્ટોન એકેડમી છે, જે એક ખાનગી બીન-નફાકારક સંસ્થા હસ્તગત છે અને આસપાસના શહેરોમાં પણ તેની બીજી ઘણી જાહેર ઉચ્ચતર શાળાઓ કાર્યરત છે. આ ઉપરાંત લગભગ 30 ખાનગી ઉચ્ચતર શાળાઓ પણ રાજ્યમાં આવેલી છે.
* [http://www.nh.gov/residents/k12.html વેબ નોંધણી સાથે ન્યૂ હેમ્પશાયરની જાહેર શાળાઓ]
2008માં ઉચ્ચતર શાળાઓના વિદ્યાર્થિઓ દ્વારા આપવામાં આવતી એસએટી (SAT) અને એસીટી (ACT)ની નિશ્ચિત પરીક્ષામાં આ રાજ્ય મેસેચ્યુટ્સ સાથે હરિફાઇમાં સૌથી વધુ ગુણ માટે સમકક્ષ રહ્યુ હતુ.<ref>{{cite web|url=http://www.v-weiss.de/table.html |title=The IQ-Trapper |publisher=V-weiss.de |date=2009-05-30 |access-date=2010-07-31}}</ref>
=== કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ===
* એન્ટીઓચ યુનિવર્સિટી ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ
* ચેસ્ટર કૉલેજ ઓફ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ
* ધી કૉલેજ ઓફ સેન્ટ. મેરી મેગડાલેન
* કોલ્બી-સેવ્યર કૉલેજ
* ડેનિયલ વેબસ્ટર કૉલેજ
* ડાર્ટમાઉથ કૉલેજ
* ફ્રેન્કલીન પિયર્સ યુનિવર્સિટી
* હેસ્સર કૉલેજ
* લેબનોન કૉલેજ
* ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ કૉલેજ
* કોમ્યુનિટી કૉલેજ સિસ્ટમ ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર:
** વ્હાઇટ માઉન્ટેઇન કોમ્યુનિટી કૉલેજ
** રીવર વેલી કોમ્યુનિટી કૉલેજ
** લેક્સ રિજ્યોન કોમ્યુનિટી કૉલેજ
** ન્યૂ હેમ્પશાયર ટેક્નિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ
** નાશુઆ કોમ્યુનિટી કૉલેજ
** ગ્રેટ બે કોમ્યુનિટી કૉલેજ
** માન્ચેસ્ટર કોમ્યુનિટી કૉલેજ
* ન્યૂ હેમ્પશાયર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્ટ
* રીવીયર કૉલેજ
* સેન્ટ એન્સેલ્મ કૉલેજ
* સાઉથર્ન ન્યૂ હેમ્પશાયર યુનિવર્સિટી
* થોમસ મોર કૉલેજ ઓફ લિબરલ આર્ટ્સ
* યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર:
** યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર
** યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર સ્કુલ ઓફ લૉ
** માન્ચેસ્ટર ખાતેની યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર
** ગ્રેનાઇટ સ્ટેટ કૉલેજ
** કીની સ્ટેટ કૉલેજ
** પ્લીમાઉથ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી
== પ્રસાર માધ્યમો ==
=== દૈનિક સમાચારપત્રો ===
<div>
* ''બેર્લિન ડેઇલી સન''
* ''કોનકોર્ડ મોનિટર''
* ''કોનવે ડેઇલી સન''
* ડાર્ટમાઉથ કૉલેજ/હાનોવરનું ''ધી ડાર્ટમાઉથ''
* ક્લેરમોન્ટનું ''ઇગલ ટાઇમ્સ''
* ''ઇગલ ટ્રિબ્યુન'' (લોરેન્સ, મેસેચ્યુસેટ્સ વિસ્તાર સાથે દક્ષિણના ન્યૂ હેમ્પશાયરનો પણ સમાવેશ થાય છે)
*
ડોવરનું ''ફોસ્ટર્સ ડેઇલી ડેમોક્રેટ''
* ''કીની સેન્ટીનલ''
* ''લેકોનિયા સિટીઝન''
* ''લેકોનિયા ડેઇલી સન''
* માન્ચેસ્ટરનું ''ન્યૂ હેમ્પશાયર યુનિયન લીડર''
* ''ધી પોર્ટ્સમાઉથ હેરાલ્ડ''
* નાશુઆનું ''ધી ટેલિગ્રાફ''
* લેબનોનનું ''વેલી ન્યૂઝ''
</div>
=== અન્ય પ્રકાશનો ===
* ''એરિયા ન્યૂઝ ગ્રુપ''
* ''કેરીએજ ટાઉન ન્યૂઝ'' (જેમાં કિંગ્સટન અને સમગ્ર તાલુકાનો સમાવેશ થાય છે)
* ''ધી એક્સેટર ન્યૂઝ- લેટર''
* ''ધી હેમ્પ્ટોન યુનિયન''
* ''હિપ્પો પ્રેસ'' (જે માન્ચેસ્ટર, નાશુઆ અને કોનકોર્ડનો સમાવેશ કરે છે)
* ''માન્ચેસ્ટર એક્સપ્રેસ''
* ''ધી કેબીનેટ પ્રેસ''
** મિલફોર્ડ કેબીનેટ
** બેડફોર્ડ જર્નલ
** હોલીસ/બ્રુકલીન જર્નલ
** મેરીમેક જર્નલ
* ''ધી ન્યૂ હેમ્પશાયર'' (ન્યૂ હેમ્પશાયર યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓનું અખબાર)
* ''[http://www.businessnhmagazine.com બીઝનેસ ન્યૂ હેમ્પશાયર મેગેઝિન]''
* ''ન્યૂ હેમ્પશાયર બીઝનેસ રીવ્યુ
''
* ''હેમ્પશાયર ફ્રી પ્રેસ''
* ''ધી ન્યૂ હેમ્પશાયર ગેઝેટ'' (પોર્ટ્સમાઉથમાંથી વૈકલ્પિક રીતે સપ્તાહમાં બે દિવસ પ્રકાશિત થતું અખબાર)
=== રેડિયો સ્ટેશનો ===
:''ન્યૂ હેમ્પશાયરના રેડિયો સ્ટેશનનોની યાદી જૂઓ''
=== ટેલીવિઝન સ્ટેશન ===
* એબીસી (ABC) અધિકૃત: ડબલ્યુએમયુઆર (WMUR), ચેનલ 9, માન્ચેસ્ટર
* ડેરહમ, કીની અને લીટલટોનમાં પીબીએસ અધિકૃત (ન્યૂ હેમ્પશાયર પબ્લિક ટેલીવિઝન)
* માયનેટવક ટીવી અધિકૃત: ડબલ્યુઝેડએમવાય (WZMY), ચેનલ 50, ડેરી
== રમત ગમત ==
ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં નીચે દર્શાવેલી વ્યવસાયિક રમત ટીમ આવેલી છે:
{| class="wikitable"
|-
!ક્લબ
!રમત/લીગ
|-
| ન્યૂ હેમ્પશાયર ફિશર કેટ્સ
| ઇસ્ટર્ન લીગ (ક્લાસ એએ (AA) બેઝબોલ)
|-
| માન્ચેસ્ટર મોનાર્ક્સ
| અમેરિકન હોકી લીગ
|-
| ન્યૂ હેમ્પશાયર ફેન્ટોમ્સ
| યુએસએલ પ્રિમિયર ડિવેલપ્મન્ટ લીગ (સોકર)
|}
ન્યૂ હેમ્પશાયર મોટર સ્પીડવે એ લૌડન ખાતે આવેલો લંબગોળ ટ્રેક છે, જે રાષ્ટ્રિય મોટરસ્પોર્ટ ચેમ્પિયનશીપ જેવી કે નાસકાર (NASCAR) કપ સિરિઝ, ધી નાસકાર નેશનલવાઇડ સીરીઝ, ધી નાસકાર કેમ્પીંગ વર્લ્ડ ટ્રક સીરીઝ, ધી ચેમ્પ કાર અને ધી ઇન્ડીકાર સીરીઝ માટે ઉપયોગમાં આવે છે.
2002થી દર વર્ષે, “ટ્વીન સ્ટેટ” રમત દરમિયાન 10 રમતમાં રાજ્યની ઉચ્ચતર શાળાના સારામાં સારા વિદ્યાર્થીઓ વર્મોન્ટ વિરુદ્ધ હરિફાઇ કરે છે.<ref>{{cite book | author = Fantino, John A. |title = Vermont breaks through | publisher = Burlington Free Press | date = July 20, 2008}}</ref> ન્યૂ હેમ્પશાયર પાસે બે અવેતન કાર્યરત રોલર ડર્બી લીગ પણ છે, જેમાં માન્ચવેગાસ રોલર ગર્લ્સ(યુએસએઆરએસ (USARS)) અને ન્યૂ હેમ્પશાયર રોલર ડર્બી (ડબલ્યુએફટીડીએ (WFTDA))નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://wftda.com/leagues |title=Member Leagues – Women’s Flat Track Derby Association |publisher=Wftda.com |date= |access-date=2010-07-31}}</ref>
== સંસ્કૃતિ ==
વસંતૠતુમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં ઘણા ભૂગર્ભ ઘરોમાં જ રહીને શેરડીના રસની મજા માણે છે. ઉનાળાના દિવસોમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયરના ઘરોમાં ઘણા કાઉન્ટી મેળાઓ યોજાય છે, જેમાં સૌથી મોટો મેળો કોન્ટૂકૂકમાં યોજવામાં આવતો હોપ્કીન્ટોન રાજ્ય મેળો છે. જ્યારે ન્યૂ હેમ્પશાયરનું લેક પ્રાંત ઘણા ઉનાળું કેમ્પ (છાવણી)નું ઘર છે. ખાસ કરીને વિન્નિપેસાકી તળાવની આસપાસનો વિસ્તાર વધુ મહત્વ ધરાવે છે. આ જગ્યા ફરવાના સ્થળ તરીકે પણ પ્રખ્યાત છે. 1933થી ન્યૂ હેમ્પશાયરના પીટરબર્ગ ખાતે દરેક ઉનાળામાં પીટરબર્ગના ખેલાડીઓ પ્રદર્શન કરે છે. પાનખરની શરૂઆતમાં, ન્યૂ હેમ્પશાયર એ ન્યૂ હેમ્પશાયર હાઇલેન્ડ રમતોનું યજમાન બને છે. ન્યૂ હેમ્પશાયર સ્કોટલેન્ડમાં નોંધાયેલા અધિકૃત ટર્ટન (તરેહતરેહની રંગીન ચોકડીઓવાળું ઊનનું કપડું) માટે સક્ષમ પ્રતિનિધિત્વ પણ કરે છે, જેમાં લિંકન પોલિસ વિભાગ દ્વારા કિલ્ટ (સ્કોટલેન્ડના પહાડી પ્રદેશના પુરુષનો કેડથી ઘૂંટણ સુધીનો ચપટીઓવાળો સ્કર્ટ) બનાવવામાં આવે છે, જ્યારે તેના અધિકારીઓ રમતો દરમિયાન તેને રજૂ કરે છે. મધ્ય ઓક્ટોબર માસમાં પાનખરૠતુ ટોચ પર હોય છે. શિયાળામાં ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં મોટો સ્કી વિસ્તાર અને સ્નૉ મોબાઈલ ટ્રેઈલ્સ પર્યટકોને આકર્ષિત કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nhtrails.org/ |title=The New Hampshire Division of Parks and Recreation : Bureau of Trails |publisher=Nhtrails.org |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105230530/http://nhtrails.org/ |url-status=dead }}</ref> તળાવ થીજી ગયા બાદ તે આઇસ ફીશિંગ આઇસ હાઉસ સાથે એક ટપકું બની જાય છે, જે સ્થાનિક ભાષામાં બોબહાઉસીસ તરીકે ઓળખાય છે.
=== કાલ્પનિક કથાઓ ===
;સાહિત્ય
*ઘણી નવલકથા, નાટક અને સ્ક્રિનપ્લે (પટકથા) એ ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં સ્થાન મેળવ્યું છે. રાજ્ય એ કાલ્પનિક કથાઓમાં પણ ફાળો આપ્યો છે, જેમાં સમાવિષ્ટ છે:
* પીટરબર્ગ એ થોર્નટોન વિલ્ડરના નાટક ''અવર ટાઉન'' માં ગ્રોવર્સ કોર્નરના ટાઉન માટે એક પ્રેરણા હતી.
* નવલકથા ''પીયટોન પ્લેસ'' , ન્યૂ હેમ્પશાયરના ગ્લીમાન્ટોન દ્વારા પ્રેરિત હતી.
* જ્હોન નોવેલ લીખીત “''એ સેપરેટ પીસ'' ”ની ડીવોન સ્કુલ, એક્સેટરમાં આવેલી ફિલિપ એક્સેટર અકાદમી આધારિત છે.
* જ્હોન ઇર્વિંગની “''ધી વર્લ્ડ એકોર્ડીંગ ટુ ગાર્પ'' ”માં લખવામાં આવેલી ધી પ્રેપ સ્કુલ પણ ફિલિપ એક્સેટર અકાદમી આધારિત છે. ઇર્વિંગના સાવકા પિતા આ શાળાના શિક્ષક હતા અને ઇર્વિંગ આ શાળાનો જૂનો વિદ્યાર્થી હતો. જેને લીધે તેની કામગીરીમાં ન્યૂ હેમ્પશાયર ખૂબ સામાન્ય છે.
* જ્હોન ઇર્વિગની ''ધી હોટેલ ન્યૂ હેમ્પશાયર'' એ 1981ની નવા યુગની નવલકથા હતી.
;કોમિક્સ- ચિત્રકથા
* ''આર્ચી'' કોમિક્સ માટે મુખ્ય કલાકાર બોબ મોન્ટાના, એક વર્ષ માટે માન્ચેસ્ટર સેન્ટ્રલ હાઇ સ્કુલમાં જોડાયા હતા, જે રિવરડેલ હાઇ સ્કુલ સ્થિત કેન્દ્ર છે.
* ''લીલ એબનર'' ચિત્રકથાના નિર્દેશક અલ કેપ ડોગપેચ પર ટૂચકા કરે છે, તેમાં તેઓ સ્ટ્રીપ વિશે કહે છે કે, તે એક સીબ્રુક છે, જ્યાં તેઓ પત્ની સાથે વેકેશન માણવા જતા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.seacoastonline.com/2004news/07042004/news/24976.htm |title=Susan Morse, "Last of the Yankees", ''Portsmouth Herald'', July 4, 2004 |publisher=Seacoastonline.com |date=2004-07-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2005-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050926124300/http://www.seacoastonline.com/2004news/07042004/news/24976.htm |url-status=dead }}</ref>
;ફિલ્મો અને ટેલિવિઝન
* ''એનિમલ હાઉસ'' ફિલ્મ માટે ડાર્ટમાઉથ કૉલેજ પ્રેરણા હોવાનું કહેવાય છે. કારણ કે તેમાના એક ક્રિસ મિલ્લેર વાર્તાકાર ચેરી મિલર અહીં ભણ્યા હતા.
* ટેલિવિઝન શ્રેણી ધી ''વેસ્ટ વિંગ'' માં જોસીહ હાર્લેટનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિનું પાત્ર નિરૂપણ પણ ન્યૂ હેમ્પશાયરના ગવર્નર તરીકે બે ટર્મમાં જીત્યા હોય તેવું કરવામાં આવ્યું છે.
== નોંધપાત્ર નિવાસીઓ અથવા મૂળ નિવાસીઓ ==
''ન્યૂ હેમ્પશાયરમાંથી આવેતા લોકોની વિગત અંગેનો લેખ જૂઓ''
== ન્યૂ હેમ્પશાયરનું પ્રથમ (ખાસિયતો)<ref>[http://www.nh.gov/folklife/learning/first.htm એનએચ ફર્સ્ટ્સ એન્ડ બેસ્ટ્સ]. સુધારો નવેમ્બર 7, 2007.</ref> ==
* 5મી જાન્યુઆરી, 1776ના રોજ એક્સટેર ખાતે, ન્યૂ હેમ્પશાયરનું બંધારણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું, જે બ્રિટિશ શાસનથી મુક્ત સૌપ્રથમ બંધરાણ હતું.
* 12મી જૂન 1800ના રોજ પિસ્કાટાક્વા નદીનો ફેરનાલ્ડ ટાપૂ યુએસ (US) નૌકાદળ માટે પ્રથમ સરકાર દ્વારા અધિકૃત શીપયાર્ડ (જહાજ બાંધવાનો કે તેનું સમારકામ કરવાનો વાડો) બન્યો.
* 1822ની શરૂઆતમાં ડબ્લીન જુવેનિલ પુસ્તકાલય એ પ્રથમ જાહેર મુફ્ત પુસ્તકાલય બન્યું.
* 1828માં, સૌપ્રથમ સ્ત્રીઓની રાષ્ટ્રીય વ્યાપી હડતાલ ડોવર્સ કોચેકો મિલ્સ ખાતે યોજાઈ.
* પીટરબર્ગમાં 1833માં શોધાયેલ, ટાઉન પુસ્તકાલય એ સમગ્ર વિશ્વનું પ્રથમ પુસ્તકાલય છે, જે જાહેર ફંડ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryhistorybuff.org/peterborough.htm |title=The Peterborough Town Library |publisher=Libraryhistorybuff.org |date= |access-date=2010-07-31}}</ref>
* 1845માં નાશુઆનની મશીનની દૂકાન જ્હોન એચ. ગેજ એ સૌપ્રથમ મશીનના સાધનોનું ઉત્પાદન કરતી સૌ પ્રથમ દુકાન જાહેર થઈ.
* 29મી ઓગષ્ટ, 1866ના રોજ, સિલ્વેસ્ટર માર્શ દ્વારા પ્રથમ પર્વતારોહક “કોગ” રેલવેનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું.
* 27 જૂન, 1874ના યુરોપ અને અમેરિકાની વચ્ચે બેલિનસ્કેલીક્સની ખાડી, આયર્લેન્ડથી રાઈ બીચ ન્યૂ હેમ્પશાયર સુધી પ્રથમ ટ્રાન્સ-એટલાન્ટિક ટેલિકોમ્યુનિકેશન કેબલની કામગીરી પૂરી કરવામાં આવી હતી.
* 6 ફેબ્રુઆરી, 1901ના રોજ પર્યાવરણની જાળવણી માટે પુરસ્કાર મેળવેલા 9 લોકોએ મળીને સોસાયટી ફોર ધી પ્રોટેક્શન ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર ફોરેસ્ટની રચના કરી, જે યુ.એસ. (US) સૌપ્રથમ પર્યાવરણ જાળવણી કરતું ગ્રુપ બન્યુ.
* 1908માં, મીલના મજૂરોને પૈસાની બચત અને લોન લેવા માટે મોન્સીગ્નોર પિઅરી હેવીએ રાષ્ટ્રનું સૌપ્રથમ ક્રેડિટ યુનિયન માન્ચેસ્ટરમાં ઉભું કર્યું.
* 1933માં, ન્યૂ હેમ્પશાયરના હસ્તકારિગરોના સંગઠન દ્વારા દેશનો સૌપ્રથમ હસ્તકલા મેળો આયોજીત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.nhcrafts.org/annualfair.htm લીગ ઓફ ન્યૂ હેમ્પશાયર ક્રાફ્ટમેન્સ ફેર]એક્સેસ્ડ નવેમ્બર 9, 2007 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013235439/http://www.nhcrafts.org/annualfair.htm |date=2007-10-13 }}</ref>
* 1934માં, પહેલાની સરખામણીએ પવનની સૌથી વધુ ઝડપ (231એમપીએચ) માઉન્ટ વોશિંગ્ટન પર નોંધાયી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.mountwashington.org/about/visitor/recordwind.php |title=The Story of the World Record Wind |publisher=Mountwashington.org |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2012-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505114722/http://www.mountwashington.org/about/visitor/recordwind.php |url-status=dead }}</ref> જો કે ત્યારબાદ તેમાં વધારો થયો અને આ સ્થાને ઓસ્ટ્રેલિયામાં સૌથી વધુ પવનની ઝડપ નોંધાયી હતી.
* 1937માં, બેલ્કનેપ રીક્રિએશન વિસ્તારમાં પૂર્વનું સૌપ્રથમ સ્કીઇંગ ચેરલિફ્ટ સ્થાપવામાં આવ્યું.
* 1938માં, બર્લિનની અર્લ ટુપર કંપનીએ ટુપરવેરને આમંત્રણ આપીને ટુપર પ્લાસ્ટિક કંપનીની સ્થાપના કરી.
* જુલાઇ 1944માં, માઉન્ટ વોશિંગ્ટન હોટેલમાં, બ્રેટોન વુડ્સ કરાર કરવામાં આવ્યા, જેમાં સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર-રાજ્યો વચ્ચે આર્થિક સંબંધોને નિયંત્રિત કરવાની પ્રાણાલી અંગેની સૌ પ્રથમ વાતચીત માટેના બ્રેટોન વુડ્સ કરાર, કરવામાં આવ્યા.
* 5મી મે, 1961માં, ડેરી રોડ નિવાસી એલન શેફર્ડે મર્ક્યુરી (બુધ) અવકાશયાન રજૂ કર્યું, જે અમેરિકાનું પ્રથમ અંવકાશયાન બન્યું.
* 1963માં, ન્યૂ હેમ્પશાયરના ગવર્નર દ્વારા દેશની મોર્ડન સ્ટેટ લોટરીને માન્યતા આપવામાં આવી, જે 1964માં રમવાની શરૂ થઇ.
* 1966માં, નાશુઆ સ્થિત સેન્ડર્સ એસોસિયેટ્સ, ઈન્ક. (Inc) ના રાલ્ફ બેર એ પ્રથમ ઘરમાં ચાલતી વિડીયો ગેમ વિકસાવવા ઈજનેરોની ભરતી કરી.
* અવકાશમાં જવા માટેના આયોજન માટે કોનકોર્ડની ક્રિસ્ટા મેકઓલિફ પ્રથમ ખાનગી નાગરિક હતા. 28 જાન્યુઆરી, 1986ના છ સહ કર્મચારી અવકાશયાંત્રીઓ સહિત તેમનું મોત થયું.
* 17 મે, 1996માં, ન્યૂ હેમ્પશાયર લીલી એઈડી (LED) ટ્રાફિક લાઇટ સ્થાપિત કરનાર દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું. ન્યૂ હેમ્પશાયરમાં પહેલાથી જ લાલ અને પીળા પ્રકારની લાઇટ હોવાથી લીલી લાઇટ સ્થાપના માટે પણ તેની પસંદગી કરવામાં આવી.<ref>સેન્ડીંગ અ બ્રાઈટ સિંગ્નલ, કોનકોર્ડ મોનિટર પીજી બી-6, મે 18, 1996</ref>
* 31 મે, 2007માં, ન્યૂ હેમ્પશાયર “....કોર્ટની માન્યતા વિના જાત જોખમે સ્થાપિત સજાતિય સંઘને માન્યતા આપનાર પ્રથમ રાજ્ય બન્યું."<ref>વાંગ, બેવેરલેય. (એપ્રિલ 26, 2007) [http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070426/REPOSITORY/70426002/1030 સ્ટેટ સેનેટ અપ્રૂવલ સિવીલ યુનિયન્સ ફોર સેમ-સેક્સ કપલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071103152712/http://www.concordmonitor.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070426%2FREPOSITORY%2F70426002%2F1030 |date=2007-11-03 }} ''કોનકોર્ડ મોનિટર'' . સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref>
== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}
== વધુ વાંચન ==
{{refbegin}}
* {{cite book |title=New England |last=Sletcher |first=Michael |authorlink= |coauthors= |year=2004 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=031332753X |pages= |url= }}
* [http://www.vnews.com/webextras/webextras-land.html ''કોર્નિસમાં વપરાયેલી જમીન, એન.એચ.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112175904/http://www.vnews.com/webextras/webextras-land.html |date=2016-01-12 }} (N.H.), ૨૦૦૬ વેલી ન્યૂઝના જેમ્સ પટર્સન દ્વારા તૈયાર ડોક્યુમેન્ટ્રી પ્રદર્શન, જેમાં ઉત્તરીય ન્યૂ હેમ્પશાયરના સામાજિક અને પર્યાવરણીય વિવિધ પાસાઓનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.
{{refend}}
== બાહ્ય લિંક્સ ==
;રાજ્ય સરકાર
* [http://www.nh.gov/ રાજ્યની ઔપચારિક વેબસાઇટ ]
* [http://www.nh.gov/nhinfo/ ન્યૂ હેમ્પશાયર વાર્ષિક પંચાગ]
;યુ.એસ. (U.S.) સરકાર
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/newhampshire/
કોંગ્રેસ લાઈબ્રેરીમાંથી ન્યૂ હેમ્પશાયર સ્ટેટ ગાઈડ ]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH ન્યૂ હેમ્પશાયર માટેના ઊર્જા સત્યો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516020523/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH |date=2008-05-16 }}
* [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NH.htm
ન્યૂ હેમ્પશાયર રાજ્ય સત્યો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830120028/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/NH.htm |date=2014-08-30 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NH ન્યૂ હેમ્પશાયરનો યુએજીએસ (USGS) વાસ્તવિક સમય, ભૂગોળ અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સ્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106170103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NH |date=2007-01-06 }}
;અન્ય
* [http://imdb.com/LocationTree?New+Hampshire,+USA રાજ્યના સ્થળોએ ફિલ્માવાયેલી ફિલ્મોની ડિરેક્ટરી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nhhistory.org ન્યૂ હેમ્પશાયરનો ઐતિહાસિક સમાજ]
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/New_Hampshire}}
== સંબંધિત માહિતી ==
{{Geographic Location (8-way)
| Northwest =
| North = {{flag|Canada}}<br />{{flag|Quebec}}
| Northeast =
| West = {{flag|Vermont}}
| Centre = '' New Hampshire'': [[Outline of New Hampshire|Outline]] • [[Index of New Hampshire-related articles|Index]]
| East = {{flag|Maine}}
| Southwest = {{flag|Connecticut}}
| South = {{flag|Massachusetts}}
| Southeast = [[Atlantic Ocean]]
}}
[[શ્રેણી:ન્યૂ હેમ્પશાયર]]
[[શ્રેણી:સ્ટેટ ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]
[[શ્રેણી:પૂર્વેની બ્રિટિશ વસાહતો]]
[[શ્રેણી:1788માં સ્થાપાયેલાં રાજ્યો અને પ્રાંતો]]
g1v3vzsim9o34umsxtzo8obhnk4sbx7
જુલિયન અસાંજે
0
29302
907793
907127
2026-11-17T03:41:27Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907793
wikitext
text/x-wiki
{{infobox person/Wikidata
| fetchwikidata = ALL
| onlysourced = no
}}
'''જુલિયન પૌલ અસોન્ઝ''', 3 જુલાઈ 1971ના રોજ જન્મેલા ઓસ્ટ્રેલિયન પત્રકાર,<ref name="tcij" /><ref name="amnestyint">{{cite web | url = http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227 | title = Amnesty announces Media Awards 2009 winners | publisher = [[Amnesty International]] | date = 2 June 2009 | access-date = 3 December 2010 | archive-url = https://archive.is/20120530055214/http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227 | archive-date = 30 મે 2012 | url-status = live }}</ref><ref name="massie">{{cite web | author = Alex Massie | url = http://www.spectator.co.uk/alexmassie/6437594/yes-julian-assange-is-a-journalist.thtml | title = Yes, Julian Assange Is A Journalist | publisher = The Spectator | date = 2 November 2010 | access-date = 3 December 2010 | archive-date = 9 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101209084558/http://www.spectator.co.uk/alexmassie/6437594/yes-julian-assange-is-a-journalist.thtml | url-status = dead }}</ref> પ્રકાશક, <ref name="Forbes" /><ref name="harrell" /><ref name="harrell" /> અને ઈન્ટરનેટ કાર્યકર્તા છે. તેઓ ગુપ્ત સમાચાર છતા કરનાર ભંડાર, વ્હિસલ બ્લોઅર વેબસાઈટ વિકિલીક્સ માટે મુખ્ય તંત્રી અને પ્રવક્તા છે. વેબસાઈટ સાથે કામ કરતા પહેલા, તે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર અને હેકર હતા. તેઓ વિવિધ દેશોમાં રહ્યા છે, અને પ્રેસની સ્વતંત્રતા, સેન્સરશિપ અને સંશોધનાત્મક પત્રકારત્વ અંગે બોલવા માટે કેટલીક વાર પ્રાસંગિકપણે જાહેરમાં સામે આવ્યા છે.
==વિગત==
અસાંજે એ 2006માં વિકિલીક્સ વેબસાઈટની સ્થાપના કરી હતી અને તેની સલાહકાર સમિતિમાં તેઓ સેવા આપે છે. કેન્યામાં થયેલી ગેરકાયદે હત્યાઓ અંગેની સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરવામાં તેઓ સામેલ હતા, જેને માટે તેઓ 2009નો અમ્નેસ્ટિ ઇન્ટરનેશનલ મીડિયા અવૉર્ડ જીત્યા. તેમણે આફ્રિકામાં ઠલવાતા ઝેરી કચરા, ચર્ચ ઓફ સાયન્ટોલોજીની પત્રિકાઓ, ગ્વાન્તેનામો બેની પ્રક્રિયાઓ, અને કૌપથીંગ તેમજ જુલિયસ બાએર જેવી બેંકો અંગેની સામગ્રી પણ પ્રસિદ્ધ કરી હતી.<ref name="autogenerated1">{{cite web | url = http://www.smh.com.au/opinion/politics/leaks-pour-forth-from-the-wiki-well-of-information-20100408-ruxn.html | title = WikiLeak And Apache Attack In Iraq — Julian Assange | publisher = [[The Sydney Morning Herald]] | date = 9 April 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> 2010માં, તેમણે [[અફઘાનિસ્તાન]] અને ઈરાક યુદ્ધમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની સામેલગીરી અંગે વર્ગીકૃત માહિતી પ્રસિદ્ધ કરી. ત્યાર બાદ, 28 નવેમ્બર 2010ના વિકિલીક્સ અને તેના પાંચ માધ્યમ સાથીદારો ગુપ્ત યુ.એસ. (U.S.) રાજકીય સંદેશાઓને પ્રસિદ્ધ કરવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/world/blog/2010/dec/03/wikileaks-julian-assange-online | title = WikiLeaks cables: Live Q&A with Julian Assange | publisher = The Guardian | date = 3 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> વ્હાઈટ હાઉસ અસાંજેના કાર્યોને અવિચારી અને ભયજનક કહે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.haaretz.com/news/international/russia-official-wikileaks-founder-should-get-nobel-prize-1.329555 | title = Russia official: WikiLeaks founder should get Nobel Prize | publisher = Haaretz | date = 8 December 2010 | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | archive-date = 10 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101210162810/http://www.haaretz.com/news/international/russia-official-wikileaks-founder-should-get-nobel-prize-1.329555 | url-status = dead }}</ref>
[[વિકિલીક્સ]] સાથેના કામ માટે, અસાંજે 2008નો ''ઇકૉનમિસ્ટ'' ફ્રીડમ ઓફ એક્સપ્રેશન અવૉર્ડ અને 2010નો સેમ એડમ્સ અવૉર્ડ મેળવ્યો. ''ઉટ્ને રીડર'' તેને “25 દ્રષ્ટાઓ જે તમારું વિશ્વ બદલી રહ્યા છે” માંના એકનું નામ આપ્યું. 2010માં, ''ન્યૂ સ્ટેટ્સમેને'' અસાંજેને “વિશ્વના 50 સૌથી પ્રભાવશાળી લોકો”માં 23મો ક્રમ આપ્યો.
30 નવેમ્બર, 2010માં સ્વીડનમાં ગેથેનબર્ગની ઈન્ટરનેશનલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુસન ઓફિસ (આંતરરાષ્ટ્રીય સરકારી વકીલની ઓફિસ)માં ઈન્ટરપોલે અસાંજેને વોન્ટેડ (ભાગેડુ) વ્યક્તિઓની લાલ યાદીમાં મૂક્યો હતો;<ref name="interpol">{{cite web | author = Interpol | url = http://www.interpol.int/public/data/wanted/notices/data/2010/86/2010_52486.asp | title = Wanted: Assange, Julian Paul. | publisher = Interpol.int | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 7 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://www.webcitation.org/5unSsyDzh?url=http://www.interpol.int/public/data/wanted/notices/data/2010/86/2010_52486.asp | url-status = dead }}</ref> જાતીય આરોપો સંદર્ભે પૂછપરછ અને 7 ડિસેમ્બર, 2010 સુધીમાં લંડનની મેટ્રોપોલિટન પોલીસ સેવા સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરવા તેને વોન્ટેડ જાહેર કરાયો હતો.<ref name="bbc1207">{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/uk-11937110 | title = Wikileaks founder Julian Assange arrested in London | publisher = BBC | date = 7 December 2010 | access-date = 7 December 2010}}</ref>
અસાંજે તેની સામેના આરોપોને નકારી નાખ્યા છે.<ref name="guard0712">{{cite news|url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/07/julian-assange-refused-bail-over-rape-allegations |title=Julian Assange refused bail over rape allegations | author = Paul Owen, Caroline Davies, Sam Jones and agencies| publisher=The Guardian| date = 7 December 2010 | access-date = 7 December 2010}}</ref>
== પ્રારંભિક જીવન ==
અસાંજે ક્વીન્સલેન્ડના ટાઉન્સવિલમાં જન્મ્યા હતા, અને તેમની યુવાનીનો મોટા ભાગનો સમય તેમણે મેગ્નેટિક આયલેન્ડમાં પસાર કર્યો હતો.<ref>{{cite web | url = http://www.couriermail.com.au/news/queensland/wikileaks-founder-julian-assange-a-born-and-bred-queenslander/story-e6freoof-1225898281283 | title = Courier Mail newspaper: Wikileaks founder Julian Assange a born and bred Queenslander | publisher = Couriermail.com.au | date = 29 July 2010 | access-date = 4 December 2010 | archive-date = 18 એપ્રિલ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120418180126/http://www.couriermail.com.au/news/queensland/wikileaks-founder-julian-assange-a-born-and-bred-queenslander/story-e6freoof-1225898281283 | url-status = dead }}</ref>જ્યારે તેઓ એક વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના માતા ક્રિસ્ટીને રંગભૂમિ નિર્દેશક બ્રેટ અસાંજે સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેમણે જુલિયનને તેમની અટક આપી.<ref name="7news/CNN">{{cite news | title =The secret life of Julian Assange |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/09/assange.profile/ |publisher=[[CNN]]| date =2 December 2010 |access-date=2 December 2010}}</ref> બ્રેટ અને ક્રિસ્ટીન અસાંજે એક ફરતી નાટ્ય મંડળી ચલાવતા હતા. તેના સાવકા પિતા, જુલિયનના પ્રથમ “સાચા પિતા”એ, જુલિયનને “સાચા ખોટાની ઊંડી સમજ” વાળો “એક ખૂબ જ તેજ બાળક” ગણાવ્યો હતો. “તે હંમેશા લાચાર માણસની મદદ માટે ઊભા થતો... તે હંમેશા અન્ય લોકો સામે ભેગા મળીને અત્યાચાર કરતાં લોકો પર ખૂબ ગુસ્સે થતો.” <ref name="7news/CNN"></ref>1979માં, તેમના માતાએ પુનર્લગ્ન કર્યા; તેમના નવા પતિ એની હેમિલ્ટન-બ્રાયનેની આગેવાની હેઠળના વિવાદાસ્પદ ન્યૂ એજ સમૂહના સંગીતકાર હતા. આ દંપતિને એક પુત્ર હતો, પરંતુ 1982માં તેઓ છૂટાં પડ્યાં અને અસાંજેના સાવકા ભાઈનો હવાલો મેળવવાના સંઘર્ષમાં લાગી ગયા. ત્યાર બાદ આગળના પાંચ વર્ષ માટે તેમની માતા બંને બાળકોને લઈને સંતાતી રહી. અસાંજે તેમના બાળપણમાં કેટલાય ડઝન સ્થળોએ ફરતા રહ્યા, ઘણી શાળાઓમાં અભ્યાસ કર્યો, કેટલીકવાર ઘરમાં જ અભ્યાસ કર્યો.
=== હેકિંગ ===
1987માં, 16 વર્ષના થયા બાદ, અસાંજે “મેન્ડેક્સ” (હોરાસના વાક્યાંશઃ “સ્પ્લેન્ડિડે મેન્ડેક્સ” અથવા “ભલી રીતે જૂઠ્ઠાણાભર્યુ” માંથી આવેલો શબ્દ)ના નામથી હેકિંગ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ અને અન્ય બે હેકરો એક સમૂહ બનાવવા માટે ભેગા થયા, જેનું નામ તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય વિધ્વંસકો આપ્યું. અસાંજે હેકરોના આ નવા સમૂહ માટે પ્રાથમિક નિયમો લખી નાંખ્યા હતાઃ “તમે જે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ્સમાં પ્રવેશ કરો તેને નુકસાન ન કરો (તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરવા સહિત); તે સિસ્ટમ્સની માહિતીને બદલો નહિં (તમે કમ્પ્યુટરમાં ખેડેલે માર્ગને છુપાવવા માટે લોગ્સ(logs)ને બદલ્યા સિવાય); અને માહિતીનું આદાનપ્રદાન કરો.”
[[ચિત્ર:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]]
હેકિંગની પ્રતિક્રિયારૂપે, 1991માં ઓસ્ટ્રેલિયન ફેડરલ પોલિસે તેમના [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન]]ના ઘર પર દરોડો પાડ્યો. તેમણે ઓસ્ટ્રેલિયન યુનિવર્સિટી, કેનડિયન ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ કંપની નોર્ટેલ, અને અન્ય સંસ્થાઓના કમ્પ્યુટર્સમાં, મોડમ દ્વારા પ્રવેશ કર્યો હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. 1992માં, તેઓ હેકિંગના 24 આરોપોમાં દોષિત સાબિત થયા હતા અને સારી વર્તણૂકને કારણે 2100 ઓસ્ટ્રેલિયન ડૉલરના (AU$2100) દંડ બાદ કરાર પર મુક્ત કરાયા હતા.<ref name="smh1" /> વકીલે કહ્યું “એક ચતુરની જિજ્ઞાસાની જેમ અને આમ ઘણા બધા કમ્પ્યુટરમાં સર્ફ (surf) કરવાના અને કરી શકવાના આનંદ- સિવાય અન્ય કોઈ ઈરાદો હોવાનો અહીં કોઈ પૂરાવો નથી”. બાદમાં અસાંજે ટિપ્પણી કરી હતી, “હકિકતે, આ થોડું ત્રાસદાયક છે. કારણ કે મેં ભાગીદારીમાં એક પુસ્તક લખ્યું છે [હેકર હોવા પર], આ અંગેના દસ્તાવેજી ચિત્રપટો છે, લોકો તે વિષે ખૂબ વાતો કરે છે. તેઓ કટ (cut) અને પેસ્ટ (paste) કરી શકે છે. પરંતુ તે 20 વર્ષ પહેલા હતું. આધુનિક સમયના લેખો મને કમ્પ્યુટર હેકર કહે તે જોવું ઘણું ત્રાસદાયક છે. હું તેનાથી શરમ નથી અનુભવતો, હું તેનાથી ઘણો ગર્વ અનુભવું છું. પરંતુ હવે હું એ કારણ સમજું છું કે તેઓ મને કમ્પ્યુટર હેકર સૂચવે છે. તેનું એક ખૂબ ચોક્કસ કારણ છે.”<ref name="Forbes" /></ref>
=== બાળકના હવાલાના મુદ્દાઓ ===
1989માં, અસાંજે એ તેની પ્રેમિકા સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યુ અને તેમને એક પુત્ર હતો, ડેનિયલ.<ref>{{cite web| author = Nick Johns-Wickberg | url = http://www.crikey.com.au/2010/09/17/daniel-assange-i-never-thought-wikileaks-would-succeed/ | title = Daniel Assange: I never thought WikiLeaks would succeed | publisher = Crikey | date = | access-date = 8 December 2010 }}</ref> છૂટા પડ્યા બાદ, તેઓ હવાલો મેળવવાના લાંબા સંઘર્ષમાં લાગી ગયા, અને 1999 સુધી હવાલા વ્યવસ્થા પર સંમત ન થયા.<ref name="newyorker">{{cite web | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-1297917/Is-Wikileaks-boss-Julian-Assange-force-good-chaos.html | title = Paranoid, anarchic... is WikiLeaks boss a force for good or chaos? | date = 27 July 2010 | access-date = 27 October 2010 | publisher = [[Daily Mail]] | first = Edward Heathcoat | last = Amory}}</ref> આ સમગ્ર પ્રક્રિયાએ અસાંજે અને તેમના માતાને, અન્ય કોઈ પણ રીતે ન મેળવી શકાય તેવા, ઓસ્ટ્રેલિયામાં બાળકના હવાલાના મુદ્દાઓને લગતા કાયદાકીય કાગળિયાઓ માટે “કેન્દ્રીય માહિતી ભંડાર” બનાવતા કાર્યકર્તા સમૂહ પેરન્ટ ઇન્ક્વાયરિ ઈન્ટુ ચાઈલ્ડ પ્રોટેક્શન રચવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.<ref name="newyorker" />
== કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ અને યુનિવર્સિટી અભ્યાસ ==
1993માં, અસાંજે ઓસ્ટ્રેલિયામાં સૌપ્રથમ જાહેર ઈન્ટરનેટ સેવા પૂરી પાડનાર, સબઅર્બિયા પબ્લિક એક્સેસ નેટવર્ક શરૂ કરવામાં લાગી ગયા.<ref name="Forbes">{{cite web | last = Greenberg | first = Andy | url = http://blogs.forbes.com/andygreenberg/2010/11/29/an-interview-with-wikileaks-julian-assange/6/ | title = An Interview With WikiLeaks’ Julian Assange — Andy Greenberg – The Firewall | publisher = Blogs.forbes.com | date = | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101211165856/http://blogs.forbes.com/andygreenberg/2010/11/29/an-interview-with-wikileaks-julian-assange/6/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://suburbia.org.au | title = Suburbia Public Access Network | publisher = Suburbia.org.au | date = | access-date = 4 December 2010}}</ref> 1994માં શરૂ કરીને, અસાંજે મેલબોર્નમાં પ્રોગ્રામર અને [[ફ્રી સૉફ્ટવૅર|મફત સોફ્ટવેર]]ના ડેવલપર તરીકે રહ્યા.<ref name="smh1" /> 1995માં, અસાંજે, સૌપ્રથમ મફત અને ઓપન સોર્સ પોર્ટ સ્કેનર, ''સ્ટ્રોબ'' લખ્યું.<ref name="seclists" /><ref name="strobe" /> 1996માં તેમણે પોસ્ટગ્રેએસક્યુએલ પ્રોજેક્ટ ને ઘણા પેચીસ ફાળવ્યા.<ref name="pgsql" /><ref>[http://git.postgresql.org/gitweb?p=postgresql.git;a=search;h=HEAD;s=Julian+Assange;st=author પોસ્ટગ્રેએસક્યુએલ કોમ્મિટ્સ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમણે એક પુસ્તક લખવામાં મદદ કરી (1997) ''[[Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier]]'' , જે તેમને સંશોધક તરીકેનું માન આપે છે અને તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય વિધ્વંસકો સાથેના ઇતિહાસને નોંધે કરે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets?page=all|title=Exposed: Wikileaks' secrets|author=Annabel Symington|publisher=Wired Magazine|date=1 September 2009|access-date=7 December 2010|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150914225127/http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets?page=all|url-status=dead}}</ref><ref name="suelette" /> 1997ની આસપાસ શરૂ કરીને, તેમણે રબરહોઝ ક્રિપ્ટાનાલીસિસ સામે સત્યાભાસી અસ્વીકાર્યતા પૂરી પાડવા માટે ડિઝાઈન કરાયેલા લિનક્સ માટે સોફ્ટવેર પેકેજમાં બનાવાયેલી એક સંકેતલિપિની વિભાવના, રબરહોઝ અસ્વીકાર્ય એન્ક્રિપ્શન સિસ્ટમનું ભાગીદારીમાં નિર્માણ કર્યુ;<ref name="singel" /> મૂળ પણે આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ “માનવ અધિકાર કાર્યકર્તાઓ કે જેમણે ક્ષેત્રની સંવેદનશીલ માહિતીનું રક્ષણ કરવાની જરૂર પડતી હતી તેમના સાધન તરીકે” થાય તેવો તેમનો ઉદ્દેશ્ય હતો.<ref name="rubberhose" /> અન્ય [[ફ્રી સૉફ્ટવૅર|મફત સોફ્ટવેર]] કે જે તેમણે લખ્યા કે ભાગીદારીમાં લખ્યા તેમાં યુઝનેટ કેશિંગ સોફ્ટવેર એનએનટીપીકેશ <ref name="nntpcache" /> અને [[વેબ શોધ એન્જીન|વેબ-આધારિત સર્ચ એન્જિન્સ]] માટેની કમાન્ડ-લાઈન, સર્ફ્રોનો સમાવેશ થાય છે. 1999માં, અસાંજે લીક્સ.ઓઆરજી ડોમેન નોંધાવ્યું; “પરંતુ”, તેઓ કહે છે, “પછી મેં એની સાથે કંઈ કર્યું નથી.”<ref name="theage1" />
કથિત રૂપે અસાંજે એ વિવિધ સમયે છ યુનિવર્સિટીઓમાં અભ્યાસ કર્યો છે.<ref name="pdf" /> 2003થી 2006 સુધીમાં, તેમણે મેલબોર્ન યુનિવર્સિટીમાં ભૌતિક વિજ્ઞાન અને ગણિતશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો છે, તેમ છતાં તેઓ ક્યારેય સ્નાતક નથી થયા અને તેમણે મોટા ભાગના ગણિત અભ્યાસક્રમોમાં ઉત્તીર્ણ થવા માટે ઓછામાં ઓછા ગુણ નથી મેળવ્યા.<ref>{{cite news | first=John | last=Rosenthal | coauthors= | title=Mythbusted: Professor says WikiLeaks founder was ‘no star’ mathematician' | date=2010-12-12 | publisher= | url =http://dailycaller.com/2010/12/12/mythbusted-professor-says-wikileaks-founder-was-no-star-mathematician/ | work =[[The Daily Caller]] | pages = | access-date = 2010-12-12 | language = }}</ref>
તેમના અંગત વેબ પેજ પર, તેઓ 2005ની આસપાસ ઓસ્ટ્રેલિયન રાષ્ટ્રીય ભૌતિક વિજ્ઞાન સ્પર્ધામાં તેમની યુનિવર્સિટીનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હોવાનું વર્ણવે છે.<ref name="cream" /> તેમણે તત્ત્વજ્ઞાન અને ચેતાવિજ્ઞાનનો પણ અભ્યાસ કર્યો છે.<ref name="pdf" />
== વિકિલીક્સ ==
વિકિલીક્સની સ્થાપના 2006માં થઈ હતી.<ref name="smh2" /> એ વર્ષે, અસાંજેે વિકિલીક્સ પાછળની વિચારધારા નક્કી કરતાં બે નિબંધ લખ્યા હતાઃ “જો આપણે કંઈ પણ શીખ્યા હોઈએ, તો શાસન પદ્ધતિના વર્તનને ધરમૂળથી બદલી નાંખવા માટે આપણે સ્પષ્ટપણે અને સાહસિકપણે વિચારવું જ જોઈએ, આ એ શાસનપદ્ધતિઓ છે જેને બદલાવું નથી. આપણે તેમના કરતાં વધુ વિચારવું જ જોઈએ, જેઓ આપણી આગળ નીકળી ગયા છે અને જેમણે પ્રૌદ્યોગિક પરિવર્તનોની ખોજ કરી છે, એવા પરિવર્તનો કે જે આપણને આપણા પૂર્વજો ન કરી શક્યા હોય તેવા કામ કરવાના રસ્તાઓ પર ઉત્તેજન આપે છે.”<ref name="Whelan">{{cite web | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-1299311/FBI-question-WikiLeaks-mother-Welsh-home-Agent-interrogate-distressed-woman-search-sons-bedroom.html|title = FBI question WikiLeaks mother at Welsh home: Agents interrogate 'distressed' woman, then search her son's bedroom | author = Andy Whelan and Sharon Churcher | date = 1 August 2010 | access-date = 1 December 2010}}</ref><ref>{{cite web | url = http://iq.org/conspiracies.pdf | title = State and Terrorist Conspiracies | first = Julian | last = Assange | date = 10 November 2006 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 29 ઑગસ્ટ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070829163014/http://iq.org/conspiracies.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://iq.org/conspiracies.pdf | title = Conspiracy as Governance | first = Julian | last = Assange | date = 3 December 2006 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 29 જાન્યુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070129125831/http://iq.org/conspiracies.pdf | url-status = dead }}</ref> આ બ્લોગમાં તેમણે લખ્યું, “એક સંસ્થા જેટલી વધુ રહસ્યપ્રિય અને અન્યાયી હોય, તેટલી જ વધુ, ગુપ્ત માહિતી જાહેર થઈ જવાની બીક અને વહેમ તેના નેતૃત્વ અને આયોજન સમિતિમાં પ્રેરાય છે. ... કારણ કે અન્યાયી વ્યવસ્થાઓ, તેમના સ્વભાવ દ્વારા વિરોધીઓને પ્રેરે છે, અને ઘણા સ્થળોએ ભાગ્યે જ ઉપરી હાથ હોય છે, મોટા પાયે ગુપ્ત માહિતી જાહેર થઈ જતાં, જે લોકો શાસન કરવાના વધુ મુક્ત સ્વરૂપો સાથે તેમનું (આવી અન્યાયી વ્યવસ્થાઓનું) સ્થાન લેવાની શોધમાં છે, તેમની સામે તેઓ તીવ્રપણે ઘવાય છે.”<ref name="Whelan" /><ref>{{cite web | url = http://iq.org | title = The non linear effects of leaks on unjust systems of governance | date = 31 December 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020051936/http://iq.org/ | archive-date = 20 ઑક્ટોબર 2007 | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | url-status = dead }}</ref>
અસાંજે વિકિલીક્સના નવ-સભ્યોની સલાહકાર સમિતિમાં બેસે છે, અને તેમના તરફથી જાણીતા મીડિયા પ્રવક્તા છે. વર્તમાનપત્રો તેમને વિકિલીક્સના “નિર્દેશક” <ref name="mcgreal" /> અથવા “સ્થાપક” તરીકે વર્ણવે છે, જ્યારે અસાંજે કહ્યું છે કે, “હું પોતાને સ્થાપક નથી કહેતો”; <ref name="leakonomy" /> તેઓ પોતાને વિકિલીક્સના મુખ્ય તંત્રી તરીકે વર્ણવે છે,<ref>{{cite news | url = http://www.huffingtonpost.com/tedtalks/julian-assange-why-the-wo_b_651329.html | title = Julian Assange: Why the World Needs WikiLeaks | publisher = Huffington Post | date = 19 July 2010 | access-date = 22 August 2010}}</ref> અને જણાવે છે કે (વેબ)સાઈટ પર મૂકાતા દસ્તાવેજોની ચકાસણી પ્રક્રિયામાં અંતિમ નિર્ણય તેમનો હોય છે.<ref name="motherjones" /> સાઈટ માટે કામ કરતાં અન્ય તમામની જેમ, અસાંજે પગાર વિનાના સ્વયંસેવક છે.<ref name="leakonomy" /><ref>[http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board#Julian_Assange.2C_investigative_journalist.2C_programmer_and_activist વિકિલીક્સ: સલાહકારી બોર્ડ – જુલિયન અસાંજે, શોધ પત્રકાર, પ્રોગ્રામર અને કાર્યકર્તા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912101437/http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board#Julian_Assange.2C_investigative_journalist.2C_programmer_and_activist |date=2010-09-12 }} (ટૂંકો જીવનપરિચય વિકિલીક્સના મુખ્ય પેજ પર છે)</ref><ref>[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006496,00.html હાર્રેલ, એબેન, (26 July 2010) ''2-મિન. બાયો વિકિલીક્સ ફાઉન્ડર જુલિયન અસાંજે'' 26 જુલાઈ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825145220/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006496,00.html |date=25 ઑગસ્ટ 2013 }} ''ટાઈમ'' .</ref><ref>[http://www.democracynow.org/2010/6/17/wikileaks_whistleblowers વિકિલીક્સના સંસ્થાપકની તપાસ અને લેકરના વિડીયોમાં ઈરાકોની હત્યા દર્શાવવા બદલ ધકપકડની અફવા] - ''ડેમોક્રસી નાઉ'' ! દ્વારા વિડીયોની નોંધ</ref>
<ref>{{cite web | author = Adheesha Sarkar | url = http://www.telegraphindia.com/1100810/jsp/opinion/story_12789816.jsp | title = The People'S Spy | publisher = Telegraphindia.com | date = 10 August 2010 | access-date = 22 August 2010}}</ref> અસાંજે કહે છે કે વિકિલીક્સ સિવાયના સમગ્ર વિશ્વના પ્રેસે સંયુક્તપણે કર્યા, તેના કરતાં વધુ વર્ગીકૃત દસ્તાવેજો વિકિલીક્સે જાહેર કર્યા છેઃ “આ એવું કંઈક નથી કે અમે કેટલા સફળ છીએ એમ કહેવાની રીતે હું કહું છું - સાચું કહીએ તો, આ બાકીના માધ્યમોની જોખમકારક સ્થિતિ તમને બતાવે છે. (વિકિલીક્સ સિવાયના) સમગ્ર વિશ્વના સંયુક્ત પ્રેસ કરતાં, કઈ રીતે પાંચ લોકોનું આ જૂથ જનતા સમક્ષ વધુ ગુપ્ત માહિતીઓ જાહેર કરવામાં સફળ રહ્યું? આ શરમજનક છે.”<ref name="smh2" /> અસાંજે એમ કહીને પત્રકારત્વમાં “પારદર્શક” અને “વૈજ્ઞાનિક” અભિગમની વકીલાત કરે છે, કે “તમે સંપૂર્ણ પ્રાયોગિક આધાર સામગ્રી અને પરિણામો વિના ભૌતિક વિજ્ઞાન પર પ્રશ્નપત્ર ન છાપી શકો; એવું પત્રકારત્વનું માનક હોવું જોઈએ.”<ref name="journalism_2010" /><ref>{{cite web | url = http://www.csmonitor.com/USA/Military/2010/0726/Julian-Assange-the-hacker-who-created-WikiLeaks | title = Julian Assange: the hacker who created WikiLeaks | publisher = Csmonitor.com | date = | access-date = 22 August 2010}}</ref> 2006માં, ''કાઉન્ટરપંચ'' એ તેમને “ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી કુખ્યાત ભૂતપૂર્વ કમ્પ્યુટર હેકર” કહ્યા હતા.<ref name="wankworm"/> ''ધ એજ'' એ પણ તેમને “વિશ્વના સૌથી વધુ રસપ્રદ લોકોમાંના એક” અને “ઈન્ટરનેટના આઝાદીના લડવૈયા” કહ્યા હતા.<ref name="theage1" /> અસાંજે પોતાને “માનવજાતની ભલાઈ અંગે અત્યંત શંકાશીલ” કહે છે.<ref name="theage1" /> ''પર્સનલ ડિમૉક્રસિ ફૉરમે'' કહ્યું હતું કે કિશોર તરીકે તેઓ “ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી પ્રખ્યાત નૈતિક કમ્પ્યુટર હેકર હતા.”<ref name="pdf" /> તેઓ મોટા પાયે સ્વ-શિક્ષિત અને વિજ્ઞાન તેમજ ગણિતમાં બહોળું વાંચન ધરાવનાર,<ref name="smh1" /> અને બૌદ્ધિક હરીફાઈમાં સફળ હોવાનું વર્ણવાયા છે.<ref>[http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/01/julian-assange-wikileaks-afghanistan જુલિયન અસાંજે, ઓનલાઈનય યુગના સંત જેમણે બૌદ્ધિક લડાઈમાં સિદ્ધી હાંસલ કરી છે.] 1 August 2010</ref>
કેન્યામાં થયેલી ગેરકાયદે હત્યાઓ, આફ્રિકન કાંઠા પર ઠલવાતા ઝેરી કચરા, ચર્ચ ઓફ સાયન્ટોલોજીની પત્રિકાઓ, ગ્વાન્તેનામો બેની પ્રક્રિયાઓ, 12 જુલાઈ 2007ના રોજ બગદાદ પર થયેલા હવાઈ હુમલાના દ્રશ્યો અને અન્ય દસ્તાવેજોમાં સામેલ કૌપથીંગ તેમજ જુલિયસ બાએર જેવી વિશાળ બેંકો અંગેની દસ્તાવેજી સામગ્રી જાહેર કરવામાં વિકિલીક્સ સામેલ છે.<ref name="autogenerated1" />
2010માં ઓસ્લો ફ્રિડમ ફૉરમમાં જ્યારે વિકિલીક્સના સિદ્ધાંત અને અભિપ્રેત ઉદ્દેશ અંગે પૂછાયું, ત્યારે અસાંજે જણાવ્યુઃ<ref>{{Cite web
| last = Lysglimt
| first = Hans
| authorlink = Hans Lysglimt
| title = Transcript of interview with Julian Assange (2010-4-26)
| work = Oslo Freedom Forum
| publisher = Farmann Magazine
| date = 2010-12-9
| url = http://www.farmann.no/?p=1627
| access-date = 2010-12-14
| archive-date = 2011-08-27
| archive-url = https://web.archive.org/web/20110827101252/http://www.farmann.no/?p=1627
| url-status = dead
}}</ref>
<blockquote>
અમારું લક્ષ્ય ન્યાયી સંસ્કૃતિ હોવાનો છે. આ એક વ્યક્તિગત અભિપ્રેરક લક્ષ્ય જેવું છે. અને સંદેશ પારદર્શકતાનો છે. સંદેશને લક્ષ્ય સાથે ગૂંચવવામાં ન આવે તે મહત્વપૂર્ણ છે. તેમ છતાં, અમે માનીએ છીએ કે આ એક ઉત્તમ સંદેશ છે. પારદર્શકતા સાથે ન્યાય પ્રાપ્ત કરવો. આવું કરવાનો આ સારો માર્ગ છે, અને આ ઘણી બધી ભૂલો ન કરવા માટેનો પણ એક સારો માર્ગ છે. અમારી પાસે એક જુદા જ પ્રકારનો રાજકીય સિદ્ધાંત છે, તે જમણો નથી તે ડાબો નથી, તે સમજણ અંગેનો છે. તમે કોઈ પણ સલાહ આપી શકો તે પહેલા, વિશ્વ સાથે કઈ રીતે કામ લેવું તે અંગેના કોઈ પણ કાર્યક્રમ, કઈ રીતે નાગરિકોને સમાજમાં મૂકવા. લોકો પર પ્રભાવ કેવી રીતે ઉભો કરવો, તમારી પાસે એ કાર્યક્રમ હોઈ શકે તે પહેલા, સૌપ્રથમ તમારે સમજવું પડે છે ખરેખર શું ચાલી રહ્યું છે.... અને તેથી ગેરસમજણમાંથી આવતો કોઈ પણ કાર્યક્રમ અથવા ભલામણ, કોઈ પણ રાજકીય સિદ્ધાંત, પોતે જ એક ગેરસમજણ હશે. તેથી, અમે કહીએ છીએ, કે કેટલેક અંશે તમામ રાજકીય સિદ્ધાંતો વર્તમાનમાં નાદાર છે. કારણ કે તેમણે વિશ્વને સંબોધવા માટેની જરૂરી કાચી સામગ્રી તેમની પાસે નથી. ખરેખર શું ચાલી રહ્યું છે તે સમજવા માટેની કાચી સામગ્રી.
</blockquote>
=== જાહેર દેખાવ ===
[[File:Julian Assange 20091117 Copenhagen 1 cropped to shoulders.jpg|thumb|કોપનહેગનમાં અસાંજે, 2009]]
વિકિલીક્સ ઉપર મોટી સત્તા અને સંપાદકીય નિયંત્રણ રાખવા ઉપરાંત, અસાંજે તેના જાહેર ચહેરા તરીકે પણ વર્તે છે. તેમણે માધ્યમોના અનેક પરિસંવાદોમાં ભાગ લીધો છે, જેમકે, કાનકૂનમાં ન્યૂ મીડિયા ડેઝ '09<ref name="mediadays" /> યુસી બર્કલી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઑફ જર્નાલિઝમમાં સંશોધાત્મક અહેવાલ લેખન પર ના 2010ની લોગન ચર્ચા પરિષદ, <ref name="fora.tv" /> અને હેકર પરિસંવાદો, મુખ્યત્વે 25મી અને 26મી કેઑસ કમ્યુનિકેશન કૉંગ્રેસ.<ref name="events.ccc.de" /> વર્ષ 2010ના પહેલા છ માસના ગાળામાં, તેણે અલ ઝઝીરા અંગ્રેજી, એમએસએનબીસી (MSNBC) ડિમૉક્રસી રાઇટ નાઉ, આરટી (RT) તેમજ ''ધ કોલ્બર્ટ રિપોર્ટ'' માં દેખા દીધી હતી, અને વિકિલીક્સ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ બગદાદ હવાઈ હુમલાના વિડિઓ અંગે ચર્ચા કરી હતી. 3 જૂનના દિવસે ડેનિયલ એલ્સબર્ગ સાથે પર્સનલ ડિમૉક્રસી ફૉરમ પર તેમણે વિડિઓ કૉન્ફરન્સિંગ દ્વારા દેખા દીધી હતી.<ref name="personal" /><ref name="cjr" /> યુએસએ (USA)માં વ્યક્તિગત રીતે હાજર ન થવા પર એલ્સબર્ગે એમએસએનબીસી (MSNBC)ને કહ્યું હતું કે, "તેણે (અસાંજે)એ આપેલા કારણ" પ્રમાણે, "તેના માટે આ દેશમાં આવવું સલામત ન હતું."
11 જુનના લાસ વેગાસ ખાતે યોજાઈ રહેલી ઈનવેસ્ટિગેટિવ રિપૉર્ટર્સ ઍન્ડ ઍડિટર્સ કોન્ફરન્સની શૉ કેસ પેનલમાં તે હાજર રહેનાર હતા,<ref name="nicar"></ref> પરંતુ એવા અહેવાલો છેકે, તેમણે કેટલાક દિવસો પહેલા જ (આવવાનું) રદ્દ કરી નાખ્યું હતું.<ref name="poulsen"></ref> 10 જૂન 2010ના એવા અહેવાલો આવ્યા હતા કે, પેન્ટાગોનના અધિકારીઓ તે ક્યાં છે, તે શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.<ref name="pentagonhunt"></ref><ref name="tdbmanhunt"></ref> જેના આધાર ઉપર એવા અહેવાલો છે કે, યુ.એસ. (U.S.)ના અધિકારીઓ અસાંજેને પકડવા માગે છે.<ref name="taylor"></ref> એલ્સબર્ગે કહ્યું હતું કે, બ્રેડલી મેનિંગની ધરપકડ અને હવે અસંજ શું પ્રકાશિત કરશે તેવી યુ.એસ. (U.S.) અધિકારીઓની અટકળોના પગલે, "તેની ક્ષેમ-કુશળતા, ભૌતિક જીંદગી, હવે કોઈક જોખમમાં છે."<ref name="ellsbergmsnbc"></ref> ''ધ એટલાન્ટિક'' માં માર્ક એમ્બાન્ડરે એલ્સબર્ગની ચિંતાને "હાસ્યાસ્પદ" ઠેરવી, અને કહ્યું કે, બ્લેક હોલની અંદર તેને ધકેલી દેવાથી એક ડગલું દૂર છે, તેવું મનાવાનું અસાંજેનું વલણ અને તે કેટલાક અંશે તેના કામની બદનામી કરે છે.<ref name="ambinder"></ref> સલૂન.કૉમમાં ગ્લેન ગ્રીનવેલ્ડએ "છુટાછવાયાં માધ્યમ અહેવાલો" પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા કે, અસાંજેની "માનવખોજ" ચાલી રહી છે, એવી દલીલ કરી છે કે, આ અહેવાલો "અનામી સરકારી અધિકારીઓ"ની ટિપ્પણીઓ પર આધારિત છે અને યુ.એસ. (U.S.) સરકાર દ્વારા સંભવિત જાગૃત્તિ લાવનારાઓ સામે ગહન અભિયાન તરીકે પણ હોય શકે છે.<ref name="greenwald"></ref>
21 જૂન 2010ના અસાંજેએ બેલ્જિયમના બ્રસેલ્સમાં એક સુનાવણીમાં ભાગ લીધો, એક મહિનામાં પહેલી વખત તેઓ જાહેરમાં આવ્યા હતા.<ref name="telegraph"></ref> ઈન્ટરનેટ ઉપરના નિયંત્રણો અંગેની ચર્ચા કરનાર પેનલના તેઓ સભ્ય હતા, તાજેતરમાં જ ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા રાષ્ટ્રો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી તારણ પદ્ધતિ પર તેમણે ચિંતા પ્રગટ કરી હતી. ચોક્કસ વિષયો પર માહિતી પ્રકાશિત કરતા અટાકવવા માટે અખબારોને આપવામાં આવતા, ગુપ્ત નિયંત્રણાત્મક આદેશો અને એટલે સુધી કે તે તથ્ય પણ કે આમની ઉપર નિયંત્રણો લાદવામાં આવી રહ્યાં છે, અસાંજેએ આ અંગે વાત કરી હતી. ''ધ ગાર્ડિયન'' નું ઉદાહરણ આપતા તેમણે (અસાંજે)એ ખુલાસો કર્યો હતો કે, કેવી રીતે અખબારો દ્વારા તેમના ઓનલાઈન આર્કાઈવ્ઝ (ઇન્ટરનેટ પર મુકવામાં આવેલી માહિતી)ની સાથે ચેડાં કરવામાં આવે છે અને કેટલીક વખત સમગ્ર લેખ જ હટાવી દેવામાં આવે છે.<ref name="alde"></ref><ref name="guardian"></ref> તેણે (અસાંજે) ''ધ ગાર્ડિયન'' ને જણાવ્યું કે, તેમને પોતાની સલામતિની ચિંતા નથી, પરંતુ, તેઓ હંમેશા સાવચેત છે અને અમેરિકાની મુસાફરી કરવાનું ટાળશે, તેણે કહ્યું હતું કે, "[યુ.એસ.] નાગરિકોના નિવેદનો વ્યાજબી છે. પરંતુ ખાનગીમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક નિવેદનો વધુ સવાલો ઊભા કરે છે." "રાજકીય દ્રષ્ટીએ કોઈ પગલું લેવું તેમના માટે મોટી ભૂલ હશે. હું એકદમ સલામતિ અનુભવું છું, પરંતુ, મને મારા વકીલોએ સલાહ આપી છે કે, આ ગાળા દરમિયાન મારે યુ.એસ. (U.S.)ની મુસાફરી ન કરવી જોઈએ."<ref name="telegraph"></ref>
17 જુલાઈના, ન્યૂયોર્ક શહેરમાં યોજાયેલ 2010 હેકર્સ ઑન પ્લાનૅટ અર્થ (હોપ) પરિસંવાદમાં વિકિલીક્સ વતી જેકોબ એપલબેઉમ બોલ્યા હતા, પરિસંવાદમાં સંઘીય જાસૂસોની હાજરીના કારણે, તેમણે અસાંજેનું સ્થાન લીધું હતું.<ref name="repair"></ref><ref>{{cite web | last = McCullagh | first = Declan | url = http://news.cnet.com/8301-1009_3-20010861-83.html | title = Feds look for Wikileaks founder at NYC hacker event | publisher = News.cnet.com | date = 16 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 27 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827013027/http://news.cnet.com/8301-1009_3-20010861-83.html | url-status = dead }}</ref> તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે, વિકિલીક્સ પર રજૂઆત કરવાની વ્યવસ્થા થોડા સમય માટે બંધ કર્યા પછી ફરી શરૂ થઈ ગઈ છે અને ચાલી રહી છે.<ref name="repair"></ref><ref>[https://docs.google.com/document/pub?id=1ebTGiyaQQ2HSCOpqsD8GD7x_7IBqkeYZ4jfEJ_rYeFQ Jacob Appelbaum, WikiLeaks keynote: 2010 Hackers on Planet Earth conference, New York City], 17 July 2010</ref> 19 જુલાઈ 2010ના ઑક્સફૉર્ડમાં ટીઈડી (TED) પરિસંવાદમાં અસાંજે આશ્ચર્યજનક રીતે વક્તા તરીકે હાજર થયા હતા અને પુષ્ટી કરી હતીકે, વિકિલીક્સે રજૂઆતો લેવાની શરૂ કરી દીધી છે.<ref>{{cite web | url = http://blog.ted.com/2010/07/surprise_speake.php | title = Surprise speaker at TEDGlobal: Julian Assange in Session 12 | publisher = Blog.ted.com | date = | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 19 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100719101851/http://blog.ted.com/2010/07/surprise_speake.php | url-status = dead }}</ref><ref name="ted_2010"></ref><ref name="geekosystem_2010"></ref> 26 જુલાઈના, અફઘાન વોર ડાયરી બહાર પાડ્યા પછી, અસાંજે પત્રકાર પરિસંવાદ માટે ફ્રન્ટલાઈન ક્લબ ખાતે આવ્યા હતા.<ref name="ustream_2010"></ref>
=== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના રાજનયિક સંદેશાઓની જાહેરાત ===
28 નવેમ્બર 2010ના રોજ, વિકિલીક્સે તેમના કબજા હેઠળના 251,000 અમેરિકન રાજનયિક સંદેશાઓમાંથી કેટલાકને જાહેર કરવાનું શરૂ કર્યું, જેમાંના 53 ટકા કરતાં વધુ અવર્ગીકૃતની યાદીમાં છે, 40 ટકા “ખાનગી” છે અને ફક્ત છ ટકા જેટલા “અગંત” વર્ગીકૃત કરાયેલા છે. ત્યાર પછીના દિવસે, ઓસ્ટ્રેલિયાના મુખ્ય સરકારી વકીલ, રોબર્ટ મેક ક્લેલેન્ડે, પત્રકારોને કહ્યું કે ઓસ્ટ્રેલિયા અસાંજેની પ્રવૃત્તિઓ અને વિકિલીક્સની તપાસ કરશે.<ref>{{cite web | url = http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2010/11/2010112961154954144.html | title = Australia opens WikiLeaks inquiry | publisher = Al Jazeera English | date = | access-date = 1 December 2010}}</ref> તેમણે કહ્યું કે “ઓસ્ટ્રેલિયાના દ્રષ્ટિકોણથી, અમને લાગે છે કે અહીં શક્યપણે એવા ઘણા ગુનાહિત કાયદાઓ છે, જે આ માહિતી જાહેર થવાથી ભંગ થયા હોઈ શકે છે. ઓસ્ટ્રેલિયન ફેડરલ પોલીસ તે તરફ જોઈ રહી છે.”<ref>{{cite web | url = http://www.attorneygeneral.gov.au/www/ministers/mcclelland.nsf/Page/Transcripts_2010_FourthQuarter_29November2010-DoorstoponleakingofUSclassifieddocumentsbyWikiLeaks | title = Doorstop on leaking of US classified documents by Wikileaks | publisher = Attorney-General for Australia | date = 29 November 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 6 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111006010131/http://www.attorneygeneral.gov.au/www/ministers/mcclelland.nsf/Page/Transcripts_2010_FourthQuarter_29November2010-DoorstoponleakingofUSclassifieddocumentsbyWikiLeaks | url-status = dead }}</ref> મેક ક્લેલેન્ડે એ શક્યતાને નકારી નહોતી કે, ઓસ્ટ્રેલિયન સત્તાધિકારીઓ અસાંજેનો પાસપોર્ટ રદ કરે, અને તેમને ચેતવણી આપે કે તેઓ જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા પરત ફરે ત્યારે આરોપોનો સામનો કરી શકે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.monstersandcritics.com/news/asiapacific/news/article_1602108.php/Australia-warns-WikiLeaks-Assange-of-charges-if-he-returns | title = Australia warns Assange of possible charges if he returns to Australia | publisher = Monstersandcritics.com | date = 17 November 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101202041632/http://www.monstersandcritics.com/news/asiapacific/news/article_1602108.php/Australia-warns-WikiLeaks-Assange-of-charges-if-he-returns | url-status = dead }}</ref> 11 ડિસેમ્બર 2010 સુધીમાં માત્ર 1295, અથવા કુલમાંથી 1 ટકાના 1/૨ જેટલા સંદેશાઓ જાહેર કરાયા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20101205013631/http://213.251.145.96/cablegate.html "સિક્રેટ યુએસ એમ્બેસી કેબલ્સ "], વિકિલિક્સ. સુધારો, 11 ડિસેમ્બર 2010</ref><ref>ગ્રીનવોલ્ડ, ગિલેન્ન (10 ડિસેમ્બર 2010)[http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/12/10/wikileaks_media/index.html "ધી મિડિયાસ ઑથોરિટેરિઅનિઝમ એન્ડ વિકિલિક્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212030838/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/12/10/wikileaks_media/index.html |date=2010-12-12 }}, સાલોન મિડિયા ગ્રુપ (Salon.com). સુધારો, 11 ડિસેમ્બર 2010</ref>
યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના કાયદા વિભાગે જાહેરાત સંબંધિત ગુનાહિત તપાસ આદરી છે. યુ.એસ. (U.S.)ના વકીલો અસાંજે વિરુદ્ધ ઘણા નિયમો હેઠળ આરોપો વિચારી રહ્યા છે, પરંતુ કોઈ પણ આરોપ હેઠળ ફરિયાદ કરવી મૂશ્કેલ હશે.<ref>{{cite news|last=Savage|first=Charlie|title=U.S. Prosecutors Study WikiLeaks Prosecution|url=http://www.nytimes.com/2010/12/08/world/08leak.html?partner=rss&emc=rss|access-date=9 December 2010|newspaper=[[The New York Times]]|date=7 December 2010}}</ref> સંદેશાઓની જાહેરાત બાદ લેવાયેલા ''ટાઈમ'' ના ઈન્ટર્વ્યુ માં, રિચર્ડ સ્ટેનજેલે અસાંજેને પૂછ્યું કે શું હિલેરી ક્લિન્ટને રાજીનામું આપવું જોઈએ; તેમણે એમ કહીને જવાબ આપ્યો કે, “જો તેણી યુ.એસ. (U.S.)એ હસ્તાક્ષર કર્યા છે તેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોનું ઉલ્લંઘન કરીને યુ.એસ. (U.S.) રાજનયિકોને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની જાસુસીના આદેશ આપવા માટે જવાબદાર હોય, તેમ દર્શાવી શકાતું હોય તો, તેણીએ રાજીનામું આપવું જોઈએ”.<ref>{{cite news | last = Chua | first = Howard | url = http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,2033771,00.html | title = WikiLeaks Founder Assange to TIME: Clinton 'Should Resign' | publisher = TIME | date = | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101202012544/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,2033771,00.html | url-status = dead }}</ref>
પેન્ટાગોન પેપર્સના વ્હિસલ બ્લોઅર ડેનિઅલ એલ્સબર્ગે કહ્યું કે અસાંજે “આપણી [અમેરિકન] લોકશાહીની સેવા કરી રહ્યો છે, અને ચોક્કસપણે, આ દેશમાં, મોટા ભાગના મામલાઓમાં જે કાયદાઓ નથી, તેવી ગુપ્તતાની ધારાઓને પડકારીને, આપણા કાયદાના નિયમોની સેવા કરી રહ્યો છે.” વિકિલીક્સના અમેરિકન રાજનયિક સંદેશાઓની જાહેરાત અંગે યુ.એસ. (U.S.) માટેના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની દ્રષ્ટિના મુદ્દા પર, એલ્સબર્ગે ઉમેર્યું કે “તેઓ સ્પષ્ટપણે ઘણી રીતે ખૂબ સક્ષમ વ્યક્તિ છે. હું માનુ છું કે તેમની સાહજિક વૃત્તિએ આમાંની મોટા ભાગની સામગ્રી જાહેર હોવાની લાયકાત ધરાવે છે. આપણે ખૂબ નાના હિસ્સા પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે, જે ન કરવા જેવી છે. તેમણે હજું એવું કંઈ પણ જાહેર નથી કર્યું, જેનાથી કોઈની પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને ઠેસ પહોંચે.”<ref name="ellsbergdanger">
{{cite web | url = http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-06-11/daniel-ellsberg-wikileaks-julian-assange-in-danger | title = Daniel Ellsberg: Wikileaks' Julian Assange "in Danger" | work = [[The Daily Beast]] | first = Samuel P. | last = Jacobs | date = 11 June 2010 | access-date = 5 July 2010}}</ref>
=== પ્રકાશક તરીકેની ભૂમિકા===
અસાંજે 2009નો અમ્નેસ્ટિ ઇન્ટરનેશનલનો મીડિયા અવૉર્ડ મેળવ્યો,<ref name="amnestyint"></ref> જેનો હેતુ “માનવ અધિકારોના પત્રકારત્વમાં શ્રેષ્ઠતા ઓળખવા”નો હોય છે,<ref>{{cite web | url = http://www.amnesty.org.uk/content.asp?CategoryID=10058 | title = AIUK: Media Awards | publisher = Amnesty.org.uk | access-date = 4 December 2010}}</ref> અને તેઓ સેન્ટર ફોર ઇન્વેસ્ટીગેટીવ જર્નાલિઝ્મ દ્વારા પત્રકાર તરીકે ઓળખાવાયેલા છે.<ref name="tcij">{{cite web | url = http://www.tcij.org/about-2/teachers-and-speakers/julian-assange | title = Julian Assange | publisher = [[Centre for investigative journalism]] | access-date = 3 December 2010 | archive-date = 21 એપ્રિલ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120421030036/http://www.tcij.org/about-2/teachers-and-speakers/julian-assange | url-status = dead }}</ref> ડિસેમ્બર 2010માં, યુએસના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ફિલિપ જે. ક્રોવ્લિએ અસાંજેના પત્રકાર તરીકે વર્ણન સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો, અને એમ પણ જણાવ્યું કે યુએસ વિદેશ મંત્રાલય વિકિલીક્સને મીડિયા સંગઠન તરીકે માન્ય નથી રાખતું. પત્રકારોના પ્રશ્નના જવાબમાં, ક્રોવ્લિએ કહ્યુ; “હું માનું છે કે તે અરાજકતાવાદી છે, પરંતુ પત્રકાર નથી”.<ref>ફિલિપ જે. ક્રૌવલે, આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી, [http://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2010/12/152291.htm ૨ ડિસેમ્બર 2010 ડેયલી પ્રેસ બ્રિફીંગ], વોશિંગ્ટન, ડીસી </ref> એલેક્સ માસ્સીએ ધ સ્પેક્ટેટર (The Spectator)માં લખેલા લેખમાં કહ્યું “હા, જુલિયન અસાંજે પત્રકાર છે”, પરંતુ સ્વીકાર્યું કે “સમાચારનો માણસ” અસાંજે માટે વધુ સારું વર્ણન હોઈ શકે છે. અસાંજે કહ્યું છે કે તેઓ 25ની ઉંમરથી તથ્યાત્મક સામગ્રી છાપતા આવ્યા છે, અને એટલે તેઓ પત્રકાર છે કે નહિં તેની ચર્ચા કરવી જરૂરી નથી. તેમણે જણાવ્યું છે કે તેમની ભૂમિકા “મુખ્ય રૂપે પ્રકાશક અને મુખ્ય તંત્રીની છે, કે જે અન્ય પત્રકારોને સુનિયોજિત કરે છે અને નિર્દેશ આપે છે”.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/world/blog/2010/dec/03/julian-assange-wikileaks | title = Julian Assange answers your questions | publisher = The Guardian | author = Julian Assange | date = 3 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref>
== કથિત જાતીય આરોપો ==
20 ઓગસ્ટ 2010ના અસાંજે વિરૂદ્ધ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી અને સ્વીડનમાં બે મહિલાઓ, ઉંમર વર્ષ 26 અને 31,<ref>{{cite web| author = TNN | url = http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Sex-accusers-boasted-about-their-conquest-of-WikiLeaks-founder-Julian-Assange/articleshow/7068149.cms | title = Sex accusers boasted about their 'conquest' of WikiLeaks founder Julian Assange | publisher = The Times of India | work = Timesofindia.indiatimes.com | date = 21 August 2010 | access-date = 10 December 2010 }}</ref> પહેલો એન્કોપિંગમાં અને બીજું સ્ટોકહોમમાં જાતિય સમાગમના અનુસંધાનમાં, સામે સ્વીડનમાં ધરપકડનો હુકમ કાઢવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/09/08/AR2010090803240.html | title = WikiLeaks stalled by Swedish inquiry into allegations of rape by founder Assange | work = [[The Washington Post]] | date = 9 September 2010 | access-date = 9 September 2010 | first = Edward | last = Cody}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.aklagare.se/In-English/ | title = Swedish inquiry reopen investigations into allegations of sexual misconduct by founder Assange on third level of appeal | work = Anklagermyndigheten | date = 10 September 2010 | access-date = 10 September 2010 | archive-date = 17 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101217230139/http://www.aklagare.se/In-English/ | url-status = dead }}</ref>
તપાસ શરૂ થઈ તેની ટૂંક સમયમાં, મુખ્ય ખટલા અધિકારી ઈવા ફિન્નેએ અસાંજેની ધરપકડનું હુકમનામું કાઢી નાખ્યું હતું, જ્યારે આ અંગેની માહિતી મળી ત્યારે ફરિયાદ નોંધનારા કોલ ઉપરના ખટલા અધિકારીના અહેવાલને બાજુએ મુકતા કહ્યું હતું કે, "મને નથી લાગતું કે તેણે બળાત્કાર કર્યો છે તેવી શંકા કરવાને કોઈ કારણ છે."<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11049316|title=Swedish rape warrant for Wikileaks' Assange cancelle|publisher=BBC}}</ref> આમ છતાં, સ્થાનિક કાયદામાં વર્ણનના આધાર પર પજવણીના સંભવિત આરોપની તપાસ ચાલુ રહી.<ref>{{cite news | url = http://www.dn.se/nyheter/sverige/aklagare-misstankarna-mot-julian-assange-kvarstar-1.1158117 | newspaper = [[Dagens Nyheter]] | title = Åklagare: Misstankarna mot Julian Assange kvarstår | access-date = 3 November 2010 | archive-date = 28 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100828115732/http://www.dn.se/nyheter/sverige/aklagare-misstankarna-mot-julian-assange-kvarstar-1.1158117 | url-status = dead }} {{da}}</ref> અસાંજેએ આ આરોપોને કાઢી નાખ્યા અને કહ્યું કે, બંને મહિલાઓ સાથે તેણે સહમતિથી જાતિય સંબંધો બાંધ્યા હતા, અને સહયોગીઓ સાથે મળીને તેણે જાહેર કર્યું કે, આ તેમના ચરિત્ર્ય હનનનો પ્રયાસ હતો અને મલિન કલંક અભિયાન હતું.<ref>{{cite news | last = Davies | first = Caroline | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/22/wikileaks-julian-assange-denies-rape-allegations | title = WikiLeaks founder Julian Assange denies rape allegations | newspaper = [[The Guardian]] | date = 22 August 2010}}</ref><ref name="GuardCharges">{{cite web | author = David Leigh, Luke Harding, Afua Hirsch and Ewen MacAskill | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/nov/30/interpol-wanted-notice-julian-assange | title = WikiLeaks: Interpol issues wanted notice for Julian Assange | publisher = The Guardian | date = | access-date = 1 December 2010}}</ref> 31 ઓગસ્ટના એક કલાક સુધી પોલીસ દ્વારા તેની પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી, <ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/31/wikileaks-julian-assange-questioned | title = WikiLeaks founder Julian Assange questioned by police | newspaper = The Guardian | date = 31 August 2010}}</ref> 1 સપ્ટેમ્બરના સ્વીડનના વરિષ્ઠ ફોજદારી ખટલો દાખલ કરનાર મેરિએન એનવાય, એ નવી માહિતી મળી હોવાનું ટાંકીને ફરી તપાસ ખોલાવી હતી. મહિલાના વકીલ કાલેસ બોર્ગસ્ટ્રોમ, જેઓ સ્વીડનના રાજકારણી પણ છે, તેમણે ખટલો નહીં ચલાવવાના નિર્ણય સામે અપીલ પણ દાખલ કરી હતી.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/sep/01/sweden-julian-assange-rape-investigation | title = Sweden reopens investigation into rape claim against Julian Assange | newspaper = The Guardian | date = 10 September 2010}}</ref> અસાંજેએ કહ્યું કે, તેમની સામેના આરોપો વિકિલીક્સના દુશ્મનો દ્વારા "ગોઠવાયેલા" છે.<ref name="swissasylum"></ref>
ઓક્ટોબર માસના અંતભાગમાં, સ્વિડનના નાગરિકત્વ અને ત્યાં કામ કરવા માટે પરવાનો માંગતી અસાંજેની અરજી સ્વિડને કાઢી નાખી. 4 નવેમ્બરના અસાંજેએ કહ્યુંકે, તેઓ સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં રાજકીય રાજ્યાશ્રય માટે અરજી કરવાનું વિચારી રહ્યાં છે, જેની "વાસ્તવિક સંભાવના" છે.<ref name="swissasylum">{{cite news | url = http://news.smh.com.au/breaking-news-technology/wikileaks-founder-may-seek-swiss-asylum-interview-20101105-17gbx.html | title = Wikileaks founder may seek Swiss asylum: interview | date = 5 November 2010 | newspaper = The Sydney Morning Herald | access-date = 28 November 2010}}</ref> 18 નવેમ્બરના, સ્ટોકહોમ જિલ્લા અદાલતે, અસાંજેની અટકાયત કરવાની અને તેની પૂછપરછ કરવાની અરજીને મંજૂરી આપી.<ref name="msnbc1811">{{cite web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/40250098/ns/world_news-europe/ | title = Sweden to issue int'l warrant for Assange | author = Karl Ritter, Malin Rising | publisher = Msnbc.com | date = 18 November 2010 | access-date = 4 December 2010 | archive-date = 4 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101204061249/http://www.msnbc.msn.com/id/40250098/ns/world_news-europe/ | url-status = dead }}</ref><ref name="appeal lost">[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11831519 સ્વીડને વિકિલિક્સ અસાંજેની અટકાયતના આદેશને યોગ્ય ઠેરવ્યો.]. બીબીસી</ref><ref>{{cite web | url = http://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikileaks-to-drop-another-bombshell-20101122-1849y.html | title = WikiLeaks to drop another bombshell | publisher = The Sydney Morning Herald | date = 23 November 2010 | access-date = 1 December 2010}}</ref> 20 નવેમ્બરના સ્વીડનના નેશનલ ક્રિમનલ પોલીસ ફોર્સ દ્વારા ઇન્ટરપોલ મારફતે અસાંજેની સામે આંતરરાષ્ટ્રીય ધરપકડ વૉરન્ટ કાઢવામાં આવ્યું; સેનઝેન ઈન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ દ્વારા યુરોપીય ધરપકડ વૉરન્ટ પણ કાઢવામાં આવ્યું હતું.<ref name="FT">{{cite web | url = http://www.ft.com/cms/s/0/b5852504-f592-11df-99d6-00144feab49a.html#axzz165xMmp9x | title = Warrant for WikiLeaks founder condemned | publisher = Ft.com | date = 22 November 2010 | access-date = 29 November 2010}}</ref><ref name="lateline">{{cite web | url = http://www.abc.net.au/lateline/content/2010/s3071847.htm | title = Assange hits back at rape allegations | publisher = Australian Broadcasting Corporation}}</ref>
30 નવેમ્બર 2010ના સ્વિડનની વિનંતી પર "જાતિય ગુનાઓના આરોપો", પર પૂછપરછ કરવા માટે, ઈન્ટરપોલ દ્વારા સ્વિડન વતી રેડ નોટિસ કાઢવામાં આવી.<ref name="bbc">{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11880965 | title = Wikileaks' Assange appeals over Sweden arrest warrant | publisher = BBC News | date = 1 December 2010 | access-date = 1 December 2010}}</ref><ref>{{cite web | author = Interpol | url = http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2010/News20100513.asp | title = Enhancing global status of INTERPOL Red Notices focus of high level meeting | publisher = Interpol.int | date = 14 May 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 29 જૂન 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629193232/http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2010/News20100513.asp | url-status = dead }}</ref> જોકે, સ્વિડનની વિનંતીમાં છેડતી, ગેરકાયદેસર ત્રાસનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, અસાંજે અને બીજા કેટલાક માધ્યમોના અહેવાલ પ્રમાણે, સહમતિથી પરંતુ અસુરક્ષિત જાતિય સંબંધના બનાવોમાંથી વિવાદ ઊભો થયો છે.<ref name="audec04">{{cite web | url = http://www.smh.com.au/world/timing-of-sex-case-sparks-claims-of-political-influence-20101203-18jv3.html | title = Timing of sex case sparks claims of political influence | author = Dylan Welch | publisher = The Sydney Morning Herald | date = 3 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref><ref name="apdec02">{{cite news | url = http://www.physorg.com/news/2010-12-assange-legal-options-narrow.html | title = The noose tightens around WikiLeaks' Assange | author = Raphael Satter and Malin Rising |agency=Associated Press | date = 2 November 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> જોકે, વકીલે અસાંજે ઉપર આરોપ મુક્યો હતો કે, અસાંજે દ્વારા સુઈ ગયેલી મહિલા સાથે અસુરક્ષિત જાતિય સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો હતો. અસાંજેના વકીલે કહ્યું હતું કે, સ્વિડનની બહાર "મિ. અસાજે ખટલો માંડનારના સવાલોનો જવાબ સ્વૈચ્છાએ આપવા માટે મુલાકાત કરવા તૈયાર છે, તે નિર્વિવાદિત સત્ય છે છતાં સ્વિડનના સત્તાધિશો દ્વારા ખૂબ અનિયમિત અને અસામાન્ય રીતે રેડ નોટિસ કાઢવામાં આવી છે." <ref>{{cite web | first = Mark | last = Townsend | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/01/police-seek-julian-assange-rape-claims | title = British police seek Julian Assange over rape claims | publisher = Guardian | date = 1 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> અને એમ પણ કહ્યું હતું કે, "પ્રત્યાર્પણના પ્રયાસોને પણ ટક્કર આપવામાં આવશે. "<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11921080 | title = Wikileaks' Julian Assange to fight Swedish allegations | publisher = BBC | date = 5 December 2010 | access-date = 5 December 2010}}</ref> કારણ કે, એવી શક્યતા રહેલી છે કે, સ્વિડન તેમને યુનાઈટે સ્ટેટ્સને સોંપી દે.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/05/julian-assange-lawyers-being-watched | title = Julian Assange's lawyers say they are being watched | author = Sam Jones and agencies | publisher = The Guardian | date = 5 December 2010 | access-date = 5 December 2010}}</ref>
7 ડિસેમ્બરના લંડનની મેટ્રોપોલિટિન પોલીસ સર્વિસની પોલીસ સાથે સ્વેચ્છાએ સાથે મુલાકાત પછી, અસાંજેની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref name="bbc1207"></ref> ત્યારબાદ તે દિવસે, અસાંજેને જામીન આપવાનો ઈન્કાર કરી દેવામાં આવ્યો અને કસ્ટડી રિમાન્ડ લેવામાં આવી.<ref>{{cite web| last = Vinograd| first = Cassandra| last2 = Satter| first2 = Raphael G.| title = Judge Denies WikiLeaks Founder Julian Assange Bail| newspaper = The Associated Press| date = 7 December 2010| url = http://news.yahoo.com/s/ap/20101207/ap_on_hi_te/wikileaks| access-date = 7 December 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20101208053605/http://news.yahoo.com/s/ap/20101207/ap_on_hi_te/wikileaks| archive-date = 8 ડિસેમ્બર 2010| url-status = live}}</ref> 14 ડિસેમ્બરના અસાંજેને જામીન મળી ગયા પરંતુ તેમને કસ્ટડીમાં જ રાખવામાં આવ્યા, આ સાથે 240000 પાઉન્ડની જામીન અને પાસપોર્ટ સોંપી દેવા જેવી શરતો લાદવામાં આવી. અસાંજેના વકીલ માર્ક સ્ટિફન્સે, આ કાયદાકીય પ્રક્રિયાની સરખામણી દેખાડાના ખટલા સાથે કરી છે.<ref>http://www.bbc.co.uk/news/uk-11989216</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.rte.ie/news/2010/1214/wikileaks.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2010-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216020158/http://www.rte.ie/news/2010/1214/wikileaks.html |url-status=dead }}</ref>અસાંજેની બચાવ ટૂકડીમાં માનવાધિકાર વકીલો જેફરી રોબર્ટસન<ref>[http://www.theage.com.au/world/geoffrey-robertson-to-defend-assange-20101207-18oc6.html અસાંજેના બચાવમાં જિઓફ્રેય રોબર્ટસન]</ref> અને હેલેના કેનેડીની{{Citation needed|date=December 2010}} સાથે સાથે જેનિફર રોબિન્સનન<ref>અસાંજે[https://web.archive.org/web/20101214060752/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j46K4cMwoVbD8InbfwFwU3eiceIg?docId=CNG.9a1f542d490713273e28084042762a68.691 ને જેલના જુદા વિભાગમાં ખસેડેવામાં આવ્યો.]</ref>નો સમાવેશ થાય છે.<ref>અસાંજે[https://web.archive.org/web/20101214060752/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j46K4cMwoVbD8InbfwFwU3eiceIg?docId=CNG.9a1f542d490713273e28084042762a68.691 ને જેલના જુદા વિભાગમાં ખસેડેવામાં આવ્યો.]</ref>
== પ્રશંસા ==
[[File:Sydney Wikileaks 2010-Dec-10.JPG|thumb|સિડની ટાઉનહૉસની સામે અસાંજેના સમર્થનમાં દેખાવો, 10 ડિસેમ્બર, 2010
]]
યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં 2010માં અસાંજેની ધરપકડ પછી બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ, લુઈઝ ઈનાસિયો લૂલા દ સિલ્વાએ અસાંજે સાથે "સહાનુભૂતિ" વ્યક્ત કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/putin-leads-backlash-over-wikileaks-boss-detention-20101209-18rgi.html |title=Putin leads backlash over WikiLeaks boss detention |date=9 December 2010 |access-date=9 December 2010 | first=Maria |last=Antonova |work=Sydney Morning Herald |publisher=Sydney Moring Herald}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=7xAY7KkcUYk |title=President Lula Shows Support for Wikileaks (video available) |date=9 December 2010}}</ref> તેમણે જુલિયન અસાંજેની ધરપકડની ટીકા કરતા તેને "અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય પર હુમલો" ગણાવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11966193 |title=Wikileaks: Brazil President Lula backs Julian Assange |date=10 December 2010 |access-date=10 December 2010 | first= |last= |work=BBC News }}</ref>
રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ દિમિત્રી મેદવેવના કાર્યાલયના સૂત્રના કહેવા પ્રમાણે, "જાહેર અને બિન-સરકારી સંગઠનોએ તેને કેવી રીતે મદદ કરી શકાય તેના પર વિચારવું જોઈએ." ત્યાર બાદ નાટો (NATO) ખાતે રશિયાના દુત દિમિત્રી રોગોઝીને કહ્યું હતું કે, સ્વિડનના આરોપો પર જુલિયન અસાંજેની વહેલી ધરપકડ દર્શાવે છે કે, પશ્ચિમમાં "માધ્યમોને આઝાદી નથી."<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/09/julian-assange-nobel-peace-prize |title=Julian Assange should be awarded Nobel peace prize, suggests Russia |date=9 December 2010 |access-date=9 December 2010 | first=Luke |last=Harding |location=London |work=The Guardian }}</ref>
ડિસેમ્બર 2010માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં અભિપ્રાય અને અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના ખાસ ખબરપત્રી ફ્રેન્ક લા રુઈએ કહ્યું હતું કે, અસાંજે કે વિકિલીક્સના બીજા કર્મચારી ગણ પર તેમણે આપેલી માહિતીની કોઈપણ જાતની જવાબદારી બનતી નથી, અને નોંધ્યું કે, " માધ્યમોમાં તેના પ્રકાશન અંગે જો કોઈ જવાબદારી ઠરે છે, તો તે માત્ર અને માત્ર એ વ્યક્તિની કે જેણે માધ્યમો સુધી આ માહિતી પહોંચાડી, નહિ કે માધ્યમોની જેમણે તેનું પ્રકાશન કર્યું. આ પારદર્શક રસ્તો છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ભ્રષ્ટાચાર સામે આવ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2010/s3089025.htm |title=UN rapporteur says Assange shouldn't be prosecuted |date=9 December 2010 |access-date=9 December 2010 |author=Eleanor Hall |work=abc.net.au |publisher=[[ABC Online]]}}</ref>
10 ડિસેમ્બરના 500 થી વધુ લોકોએ સિડનીના ટાઉનહોલની બહાર રેલી કાઢી અને બ્રિસ્બેનમાં લગભગ 350 થી વધુ લોકો એકઠાં થયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.sbs.com.au/news/article/1438371/WikiLeaks-supporters-rally-for-Assange |title=એસબીએસ: ''વિકિલિક્સના સમર્થકોને અસાંજે માટેની રેલી'' , 10 ડિસેમ્બર 2010 |access-date=2011-01-05 |archive-date=2010-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101218132501/http://www.sbs.com.au/news/article/1438371/WikiLeaks-supporters-rally-for-Assange |url-status=dead }}</ref> 11 ડિસેમ્બરે મેડ્રિડમાં 100 થી વધુ લોકોએ બ્રિટનના રાજદુતાલયની બહાર દેખાવો યોજ્યાં અને અસાંજેની ધરપકડ સામે વિરોધ નોંધાવ્યો.<ref>http://ca.news.yahoo.com/pro-wikileaks-demos-planned-spain-latin-america.html{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== પુરસ્કારો ==
કેન્યામાં ગેરકાયદે થયેલી હત્યાઓ માટે ''ધી ક્રાય ઓફ બલ્ડ-એક્સ્ટ્રા જ્યુડિસિયલ કિલીંગ એન્ડ ડિસઅપિરિઅન્સ'' તપાસ દ્વારા ખુલાસાઓ કરવા બદલ અસાંજેને 2009ના ઍમ્નિસ્ટિ ઈન્ટરનેશનલ મીડિયા અવોર્ડ (ન્યૂ મીડિયા)<ref name="amnesty"></ref> આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="mars"></ref>
પુરસ્કાર સ્વીકારતા તેમણે કહ્યું હતું: "આ અન્યાયનું દસ્તાવેજીકરણ થયું તે [[કેન્યા]]<nowiki/>ના નાગરિક સમાજની હિંમત અને તાકાતનું પ્રતિબિંબ છે. ઓસ્કાર ફાઉન્ડેશન, કેએનએચસીઆર (KNHCR), માર્સ જૂથ કેન્યા અને અન્ય સંસ્થાઓના જોરદાર કાર્યો દ્વારા અમને પ્રાથમિક સહકાર હતો, વિશ્વ સમક્ષ આ હત્યાઓને જાહેર કરવાની જરૂરિયાત હતી."<ref name="marsblog"></ref> તેમણે 2008નો ''ઈકોનોમિસ્ટ'' ઈન્ડેક્સ ઓન સેન્સરશીપ અવોર્ડ પણ જીત્યો છે.<ref name="tcij"></ref> અસાંજેને સેમ એડમ્સ અસોસિએટ્સ દ્વારા જાસુસીક્ષેત્રે પ્રામાણિકતા માટે 2010નો સેમ એડમ્સ અવોર્ડ આપવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web | url = http://www.craigmurray.org.uk/archives/2010/08/julian_assange.html | title = Julian Assange wins Sam Adams Award for Integrity | first = Craig | last = Murray | date = 19 August 2010 | access-date = 3 November 2010}}</ref><ref>{{cite web | url = http://cspan.org/Watch/Media/2010/10/23/HP/A/39838/WikiLeaks+Press+Conference+on+Release+of+Military+Documents.aspx | title = WikiLeaks Press Conference on Release of Military Documents | publisher = cspan.org | access-date = 3 November 2010 | archive-date = 1 જૂન 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200601221636/http://cspan.org/Watch/Media/2010/10/23/HP/A/39838/WikiLeaks+Press+Conference+on+Release+of+Military+Documents.aspx/ | url-status = dead }}આ સંમેલનમાં સીએસપીએએન. ઓરજી પર વિકિલિક્સ વિશેની શોધ જોઈ શકાય છે</ref> સપ્ટેમ્બર 2010માં બ્રિટિશ મેગેઝિન ''ન્યૂ સ્ટેટ્સમેન'' દ્વારા 2010ના વિશ્વના 50 મુખ્ય અસરકારક આંકડાઓમાંથી અસાંજેને 23મોં ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref name="htanna">{{cite web | title = Julian Assange – 50 People Who Matter 2010 | url = http://www.newstatesman.com/digital/2010/09/pilger-wikileaks-assange | access-date = 1 October 2010 | archive-date = 30 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100930152119/http://www.newstatesman.com/digital/2010/09/pilger-wikileaks-assange | url-status = dead }}</ref> નેઉટને રિડર મેગેઝિનના નવેમ્બર/ડિસેમ્બર અંકમાં "વિશ્વને બદલનારા 20 સ્વપ્નદ્રષ્ટાઓ"માંથી એક અસાંજે છે.<ref name="utne">{{cite web | title = Julian Assange: The Sunshine Kid | url = http://www.utne.com/Politics/Utne-Reader-Visionaries-Julian-Assange-WikiLeaks.aspx | access-date = 19 October 2010}}</ref>
13 ડિસેમ્બર, જુલિયન અસાંજે જેલમાં હતો ત્યારે ટાઈમ મેગેઝિનમાં વાચકોની પસંદના પર્સન ઓફ ધી યર (આ વર્ષની વ્યક્તિ) 2010 તરીકે જુલિયન અસાંજેને સ્થાન મળ્યું હતું. અસાંજેના 382,020 મતો બીજું સ્થાન પ્રાપ્ત કરનારને મળેલા મત કરતા બમણા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2019-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524132802/http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20025550-503543.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2011-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122033219/http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20025550-503543.html |url-status=dead }}</ref>
== ટીકા ==
ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ સેનાના જાસુસી અધિકારી ડેનિઅલ યાતેસે લખ્યું, "અસાંજેએ ગંભીરતાપૂર્વક અફઘાનિસ્તાનના નાગરિકોનો જીવ જોખમમાં મૂક્યો છે. અફઘાનિસ્તાનના નાગરિકો વિશેની વ્યક્તિગત માહિતી માટેની નોંધ માટે, નાટો (NATO) સૈનિકોનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો.
જેમણે નાટો (NATO) સાથે સહકાર આપ્યો છે તેમની વિરુદ્ધ તાલિબાન હવે હિંસક પ્રતિક્રિયા આપે તે ચોક્કસ છે, તેમના પરિવારો અને જાતિસમૂહો પણ જોખમમાં આવી જશે."<ref name="channel4_2010">{{cite news | first = Daniel | last = Yates | url = http://www.channel4.com/news/articles/politics/international_politics/leaked+afghan+files+aposput+civilians+at+riskapos/3728277 | title = Leaked Afghan files 'put civilians at risk' | newspaper = [[Channel 4 News]] | date = 30 July 2010 | access-date = 1 August 2010 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100801081017/http://www.channel4.com/news/articles/politics/international_politics/leaked+afghan+files+aposput+civilians+at+riskapos/3728277 | url-status = dead }}</ref> આ ટિકાના પ્રતિભાવમાં, ઓગસ્ટ 2010માં અસાંજેએ કહ્યું કે તે 15000 દસ્તાવેજોનું લીટીએ લીટીએ નિરીક્ષણ થઈ રહ્યું છે, અને જેમના જીવને જોખમ છે તેવા લોકોના નામો તેમાંથી દૂર કર કરવામાં આવશે.<ref name="voa2010Aug21">{{cite web | url = http://www1.voanews.com/english/news/Embattled-Wikileaks-Founder-Facing-Rape-Charge-in-Sweden-101219394.html | title = Sweden Withdraws Arrest Warrant for Embattled WikiLeaks Founder | publisher = .voanews.com | date = 20 August 2009 | access-date = 22 August 2010 | archive-date = 24 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824051340/http://www1.voanews.com/english/news/Embattled-Wikileaks-Founder-Facing-Rape-Charge-in-Sweden-101219394.html | url-status = dead }}</ref>
વ્હાઈટ હાઉસ પ્રવક્તાના પત્રના પ્રતિભાવ રૂપે આ હતું. અસાંજે એ ''ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' ના સંપાદકની વિનંતીનો આ જવાબ આપ્યો હતો. વ્હાઈટ હાઉસ દ્વારા નુકસાનરૂપ દસ્તાવેજોના ઝીણવટપૂર્વકના નિરીક્ષણ સંદર્ભે અસાંજેને થયેલી રજૂઆત સંદર્ભેનો આ જવાબ હતો; સ્કમિટે જવાબ આપ્યો કે "હુ આકસ્મિક રીતે તેને માન્ય ન ગણાવી શકુ, વ્હાઈટ હાઉસ દ્વારા આ એક ગંભીર અને વાસ્તવિક રજૂઆત છે કે, કોઈ પણ દસ્તાવેજોને મૂકતા પહેલા તેમનું ઝીણવટપૂર્વ નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, અને મને લાગે છે કે અસાંજેએ જે રીતે તેને રજૂ કર્યું છે તે હાસ્યાસ્દ છે."<ref>{{cite web | url = http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/world/19-informant-says-wikileaks-suspect-had-civilian-help-hh-03 | title = Informant says WikiLeaks suspect had civilian help | date = 1 August 2010 | access-date = 3 November 2010 | archive-date = 8 ઑક્ટોબર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101008105445/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/world/19-informant-says-wikileaks-suspect-had-civilian-help-hh-03 | url-status = dead }}</ref> કર્મચારીઓની સંયુક્ત કમાનના અધ્યક્ષ માઇક મુલ્લેને કહ્યું, "શ્રીમાન અસાંજે ઈશ્વર વિશે જે પણ માને છે તે કહી શકે છે, તેમના સૂત્રો પણ તેમકરી શકે છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે, તેમના પોતાના હાથોમાં કેટલાક યુવા જવાનો અથવા તેમના અફ્ઘાન પરિવારનું લોહી લાગેલું છે." અસાંજે એ આવું કંઈ પણ બન્યાનો ઈનકાર કર્યો છે, અને પ્રતિભાવ આપતા કહ્યું, "...આ ખરેખર થોડું હાસ્યાસ્પદ છે કે ગેટ્સ અને મુલ્લેન....કે જેઓએ પ્રતિદિન હત્યા માટેના આદેશો આપ્યા છે, તેઓ અમારા હાથ લોહીથી ખરડાયેલા છે કે કેમ તે અંગેની કાલ્પનિક સમજણ સાથે લોકોને એક મંચ પર લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ બે પુરુષો દલીલ દ્વારા તે યુદ્ધોમાંથી લોહીના ચીથરા ઉડાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| url=http://www.democracynow.org/2010/8/3/julian_assange_responds_to_increasing_us | author = Amy Goodman| title=Julian Assange Responds to Increasing US Government Attacks on WikiLeaks| publisher=Democracy Now| date=August 3, 2010}}</ref> યુ.એસ. (U.S.) સરકારના વર્તમાન અને ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓ સહિત અનેક ટિકાકારો અસાંજેને આતંકવાદનો આરોપી ઠેરવ્યો છે. યુ.એસ. (U.S.) સેનેટ મોનોટરીના નેતા મિતેચ મેક્કોન્નેલ એ અસાંજેને "એક હાઈ-ટેક આતંદવાદી" ગણાવ્યો હતો,<ref>{{cite news| url=http://www.msnbc.msn.com/id/40517039/ns/politics/40516927| author=Tom Curry| title=McConnell optimistic on deals with Obama| publisher=msnbc.com| date=December 5, 2010| access-date=જાન્યુઆરી 5, 2011| archive-date=એપ્રિલ 17, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110417181953/http://www.msnbc.msn.com/id/40517039/ns/politics/40516927| url-status=dead}}</ref> અને આવું જ દૃશ્ય યુ.એસ. (U.S.) હાઉસના સ્પીકર ન્યૂટ ગિન્ગરિચ તરફથી પણ પડઘાતું હતું, જેમણે આ કહેતા નોંધવામાં આવ્યા હતા, "માહિતી આતંકવાદ લોકોની હત્યા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, અને જુલિયન અસાંજે આવા આતંકવાદમાં સંડોવાયેલા છે.
તેની સાથે એક દુશ્મન યોદ્ધા સાથેનો વ્યવહાર થવો જોઈએ".<ref>{{cite web| url=http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/132037-gingrich-blames-obama-on-wikileaks-labels-assange-a-terrorist| author=Shane D'Aprile| title=Gingrich: Leaks show Obama administration 'shallow,' 'amateurish'| publisher=The Hill| date=December 5, 2010| access-date=જાન્યુઆરી 5, 2011| archive-date=ડિસેમ્બર 8, 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20101208051508/http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/132037-gingrich-blames-obama-on-wikileaks-labels-assange-a-terrorist| url-status=dead}}</ref>માધ્યમોની વાત કરીએ તો, ''વોશિંગ્ટન ટાઈમ્સ'' ના એક સંપાદકીય લેખમાં જેફ્ફરેય ટી કુહ્નેરે કહ્યું અસાંજે સાથે "અન્ય તીવ્ર આતંકવાદી નિશાનો સાથે થાય છે તેવો જ વ્યવહાર થવો જોઈએ";<ref>{{cite web| url=http://dcist.com/2010/12/washington_times_editiorial_actuall.php| title=Washington Times Editorial Suggests Killing Julian Assange| publisher=dcist| access-date=December 13, 2010| archive-date=નવેમ્બર 9, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20111109013639/http://dcist.com/2010/12/washington_times_editiorial_actuall.php| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.washingtontimes.com/news/2010/dec/2/assassinate-assange/?page=2 | author = Jeffrey T. Kuhner| title=KUHNER: Assassinate Assange| publisher=The Washington Times| date=December 2, 2010}}</ref> ફોક્સ ન્યૂઝ' નેશનલ સિક્યુરિટી એનાલિસ્ટ અને હોસ્ટ "કે.ટી."મેકફાર્લેન્ડે અસાંજેને આતંકવાદી અને વિકિલીક્સને "આતંકવાદી સંસ્થા" તરીકે ઓળખાવ્યા છે, અને જો તેઓ લીક્સ બનાવવામાં દોષી સાબિત થાતા તેને બ્રાડલી મેનીંગની હત્યાનો દોષિત ઠેરવ્યો છે;<ref>{{cite web| url=http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/| author=KT McFarland| title=Yes, WikiLeaks Is a Terrorist Organization and the Time to Act Is NOW| publisher=Fox News| date=November 30, 2010| access-date=જાન્યુઆરી 5, 2011| archive-date=માર્ચ 31, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150331182044/http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/| url-status=dead}}</ref> અગાઉના નિક્ષોન સહાયક અધિકારી અને ટોક રેડિયોના હોસ્ટ જી ગોર્ડોન લેડ્ડેયને એવું કહેતા નોંધવામાં આવ્યા છે કે કોર્ટ પ્રક્રિયા વિના મારી નાખી શકાય તેવા આતંકવાદીઓની "મરનાર યાદી"માં અસાંજેનું નામ ઉમેરવું જોઈએ.<ref>{{cite web| url=http://www.wnd.com/index.php?fa=PAGE.view&pageId=234905 | author = Drew Zahn| title=G. Gordon Liddy: WikiLeaks chief deserves to be on 'kill list'| publisher=WorldNetDaily| date=December 1, 2010}}</ref>
કેનેડાના વડાપ્રધાન સ્ટેફેન હાર્પેરના પૂર્વ પ્રચાર અભિયાન મેનેજર ટોમ ફ્લાનાગને 30 નવેમ્બર 2010ના ટિપ્પણી કરી હતી કે, તેઓ માને છે કે જુલિયન અસાંજેને મારી નાખવો જોઈએ. ફ્લાનાગન વિરુદ્ધ એક ફરિયાદ દાખલ થઈ છે, જેમાં કહેવાયું છે કે, સીબીસી (CBC) કાર્યક્રમ પાવર અને પોલિટિક્સમાં તેમણે આપેલું નિવેદન "જુલિયન અસાંજેની હત્યાની સૂચના કે પ્રોત્સાહન કેનેડાની દંડ સહિંતાથી વિપરીત છે."<ref>{{cite web| last = Barber| first = Mike| authorlink = Mike Barber| title = Heat's on Flanagan for 'inciting murder' of WikiLeaks founder; PM's ex-adviser subject of formal police complaint| publisher = Ottawa Citizen| date = 2010-12-06| url = http://www.ottawacitizen.com/news/Heat+Flanagan+inciting+murder+WikiLeaks+founder/3932545/story.html| access-date = 2010-12-09| archive-date = 2010-12-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20101209165306/http://www.ottawacitizen.com/news/Heat+Flanagan+inciting+murder+WikiLeaks+founder/3932545/story.html| url-status = dead}}</ref> . ફ્લાનાગને કાર્યક્રમ દરમિયાન કરેલી આ ટિપ્પણી માટે માફી પણ માગી છે, અને દાવો કર્યો છે કે તેમનો કહેવાનો અર્થ "મિ. અસાંજેની હત્યાની વકાલત અથવા રજૂઆત કરવાનો ક્યારેય ન હતો".<ref>{{Cite web |url=http://oncampus.macleans.ca/education/2010/12/04/let-flanagans-remarks-die/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2010-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208015908/http://oncampus.macleans.ca/education/2010/12/04/let-flanagans-remarks-die/ |url-status=dead }}</ref>
== રહેઠાણ ==
ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિક તરીકે જાણીતા અસાંજેનું કોઈ ચોક્કસ રહેણાંક સરનામું નથી.<ref name="harrell">{{cite news | last = Harrell | first = Eben | url = http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006789,00.html | title = Defending the Leaks: Q&A with WikiLeaks' Julian Assange | publisher = TIME | date = 27 July 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101211042137/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006789,00.html | url-status = dead }}</ref> અસાંજેએ કહ્યું હતું કે તેઓ સતત ફરતા રહે છે. થોડો સમય તેઓ ઓસ્ટ્રેલિયા, કેન્યા, [[ટાન્ઝાનિયા|તાન્ઝાનિયા]]માં રહ્યા હતા અને 30 માર્ચ, 2010માં તેમણે આઈસલેન્ડમાં એક મકાન ભાડે રાખ્યું હતું. જેમાં તેઓ અને બ્રિગિટ્ટા જોન્ડોટ્ટેર સહિતના તેમના સાથી કાર્યકર્તાઓ કલેક્ટેરિઅલ મર્ડર વિડિયો પર કામ કરતા હતા. 2010માં તેમણે અનેકવાર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, આઈસલેન્ડ, સ્વીડન અને અન્ય યુરોપિય દેશોની મુલાકાત લીધી છે. 4 નવેમ્બર, 2010માં અસાંજેએ સ્વીડનના જાહેર ટેલિવિઝન ટીએસઆર (TSR)માં કહ્યું હતું કે, તે ગંભીર રીતે માનતો હતો કે તટસ્થ સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં રાજકીય આશ્રયસ્થાનો બિમાર થઈ રહ્યા છે, તે ઓપરેશનને ફેરવીને ત્યાં વિકિલિક્સની સ્થાપના કરશે.<ref>{{cite news | url = http://www.tsr.ch/info/suisse/2657308-julian-assange-compte-demander-l-asile-en-suisse.html | title = Julian Assange compte demander l'asile en Suisse | publisher = TSR | date = 4 November 2010 | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | archive-date = 27 ફેબ્રુઆરી 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120227104321/http://www.tsr.ch/info/suisse/2657308-julian-assange-compte-demander-l-asile-en-suisse.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.reuters.com/article/idUSTRE6A369920101104 | title = WikiLeaks founder says may seek Swiss asylum | publisher = Reuters | date = 4 November 2010}}</ref> અસાંજેના મતે સ્વીટ્ઝરલેન્ડ અને આઈસલેન્ડ એ બે જ દેશો એવા છે, કે જ્યાં વિકિલિક્સનું સંચાન કરવું સુરક્ષિત છે.<ref>{{cite news | url = http://news.orf.at/stories/2023751/ | title = WikiLeaks-Gründer erwägt Umzug in die Schweiz | publisher = ORF | date = 5 November 2010}}</ref><ref>{{cite news | title = WikiLeaks Founder to Release Thousands of Documents on Lebanon | first = | last = | newspaper = [[Al-Manar]] | date = 5 November 2010 | url = http://www.almanar.com.lb/newssite/NewsDetails.aspx?id=161016&language=en | access-date = 28 November 2010 | archive-date = 13 નવેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101113051102/http://www.almanar.com.lb/NewsSite/NewsDetails.aspx?id=161016&language=en | url-status = dead }}</ref> 2010 નવેમ્બરના અંતમાં [[ઈક્વેડોર|એક્વાડોર]]ના નાયાબ વિદેશ પ્રધાન કિનટ્ટો લુકાસ અસાંજેને "બિન શરતી રેહાઠાણની રજૂઆત કરી હતી, જેથી તેઓ મુક્ત રીતે માહિતીની રજૂઆત કરી શકે અને તમામ દસ્તાવેજો પર પ્રક્રિયા કરી શકે, માત્ર ઈન્ટરનેટના રૂપમાં જ નહીં પરંતુ સાર્વજનિક મંચ રૂપે".<ref>{{cite web | author = AFP 30 November 2010 | url = http://www.ottawacitizen.com/news/Ecuador+offers+WikiLeak+founder+Assange+residency+questions+asked/3902251/story.html | title = ''Ottawa Citizen'' online report of Ecuador offer of asylum to Assange | publisher = Ottawacitizen.com | date = 4 November 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 30 નવેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101130035816/http://www.ottawacitizen.com/news/Ecuador+offers+WikiLeak+founder+Assange+residency+questions+asked/3902251/story.html | url-status = dead }}</ref>
લુકેસના મતે અસાંજે સાથેના આ વાર્તાલાપની પહેલથી એક્વાડોરને લાભ થશે.<ref>{{cite web | last = Horn | first = Leslie | url = http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2373617,00.asp | title = WikiLeaks' Assange Offered Residency in Ecuador | publisher = Pcmag.com | date = 1 January 1970 | access-date = 1 December 2010}}</ref> ૩૦ નવેમ્બરે વિદેશ પ્રધાન રિકાર્ડો પાન્ટિનોએ કહ્યું કે રહેણાંક માટેની અરજી "ન્યાયિક અને રાજનૈતિક સ્તરે તપાસ થશે".<ref>{{cite web | author = | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/11/30/AR2010113003727.html | title = Ecuador alters refuge offer to WikiLeaks founder | publisher = The Washington Post | date = | access-date = 1 December 2010 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> થોડા જ કલાકો બાદ, રાષ્ટ્રપ્રમુખ રાફેલ કોર્રેઆએ કહ્યું કે વિકિલિક્સ એ "અમેરિકાના કાયદા તોડવા અને આ પ્રકાર ગુપ્ત માહિતી બહાર પાડવા જેવા દોષને પ્રતિબદ્ધ છે...કોઈ ઔપચારિક પ્રસ્તાવ [ક્યારેય] બનાવાયો નથી."<ref name="CBSNews">{{cite web | author = | url = http://www.cbsnews.com/stories/2010/11/30/ap/latinamerica/main7104741.shtml | title = Ecuador President Says No Offer To WikiLeaks Chief | publisher = Cbsnews.com | date = | access-date = 1 December 2010 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="refusal">{{cite web | last = Bronstein | first = Hugh | url = http://www.reuters.com/article/idUSTRE6AT66820101201 | title = Ecuador backs off offer to WikiLeaks' Assange | publisher = Reuters.com | date = | access-date = 1 December 2010}}</ref>
કોરિયા એ નોંધ્યું કે લુકેસ પોતાના પક્ષે પણ બોલી રહ્યા હતા; વધુમાં, તેઓ એક્વાડોરના શક્ય વિભાગોમાં એક તપાસ ચાલુ કરશે, જેથી તારોની મુક્તિમાંથી સહન કરવાનું રહેશે.<ref name="refusal"></ref> 7 ડિસેમ્બર, 2010 વેસ્ટમિનિસ્ટર મગિસ્ટાટ્રેસ શહેરની કોર્ટમાં થયેલી એક સુનાવાણીમાં અસાંજે એ એક સરનામાને પોતાના પોસ્ટ ઓફિસ બોક્સ તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. જ્યારે જજે કહ્યું કે તેની આ માહિતી સ્વીકાર્ય નથી, ત્યારે અસાંજે એ "પાર્કવિલે, વિક્ટોરિઆ, ઓસ્ટ્રેલિયા" દર્શાવતું એક કાગળ રજૂ કર્યો. તેના કાયમી સરનામા અને ભ્રમણ જીવનશૈલીએ ન્યાયાધીશ દ્વારા તેના જામીન નકારવા માટે કારણભૂત રહ્યા હતા.<ref name="CNN-20101207-jailed">{{cite news|last=Maestro|first=Laura Perez|coauthors=Shubert, Atika|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/12/07/uk.wikileaks.investigation/|title=WikiLeaks' Assange jailed while court decides on extradition|publisher=CNN|date=7 December 2010|access-date=7 December 2010}}</ref>
== સંદર્ભો ==
{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
<ref name="repair">
{{cite news | first = Ryan | last = Singel | title = Wikileaks Reopens for Leakers | url = http://www.wired.com/threatlevel/2010/07/wikileaks_repair | date = 19 July 2010 | newspaper = [[Wired (magazine)|Wired]] | access-date = 21 August 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100722080028/http://www.wired.com/threatlevel/2010/07/wikileaks_repair/ | archive-date = 22 જુલાઈ 2010 | url-status = dead
}}</ref>
<ref name="geekosystem_2010">{{cite web | url = http://www.geekosystem.com/wikileaks-julian-assange-ted | title = Julian Assange – TED Talk – Wikileaks | publisher = Geekosystem | date = 19 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 25 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100725065054/http://www.geekosystem.com/wikileaks-julian-assange-ted/ | url-status = dead }}</ref>
<ref name="ted_2010">{{cite web | url = http://www.ted.com/talks/julian_assange_why_the_world_needs_wikileaks.html | title = Julian Assange: Why the world needs WikiLeaks | publisher = Ted.com | date = | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 27 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827013033/http://www.ted.com/talks/julian_assange_why_the_world_needs_wikileaks.html | url-status = dead }}</ref>
<ref name="ustream_2010">{{cite web | url = http://www.ustream.tv/recorded/8525593 | title = Frontline Club 07/26/10 04:31 am | publisher = Ustream.tv | date = 26 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 6 જાન્યુઆરી 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140106040549/http://www.ustream.tv/recorded/8525593 | url-status = dead }}</ref>
<ref name="journalism_2010">{{cite web | url = http://blogs.journalism.co.uk/editors/2010/07/12/a-real-free-press-for-the-first-time-in-history-wikileaks-editor-speaks-out-in-london | title = 'A real free press for the first time in history': WikiLeaks editor speaks out in London | publisher = Blogs.journalism.co.uk | date = 12 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 6 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111006014714/http://blogs.journalism.co.uk/editors/2010/07/12/a-real-free-press-for-the-first-time-in-history-wikileaks-editor-speaks-out-in-london/ | url-status = dead }}</ref>
{{cite web | title = WikiLeaks:Advisory Board | url = http://wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board | publisher = Wikileaks | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 17 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100617033041/http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board | url-status = dead }}
<ref name="alde">{{cite web | url = http://www.alde.eu/en/details/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=23424&cHash=137ca875fb | title = Hearing: (Self) Censorship New Challenges for Freedom of Expression in Europe | access-date = 2 June 2010 | publisher = [[Alliance of Liberals and Democrats for Europe]] | archive-date = 15 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615154647/http://www.alde.eu/en/details/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=23424&cHash=137ca875fb | url-status = dead }}</ref>
<ref name="ambinder">
{{cite web | first = Marc | last = Ambinder | url = http://www.theatlantic.com/politics/archive/2010/06/does-julian-assange-have-reason-to-fear-the-us-government/58297 | title = Does Julian Assange Have Reason to Fear the U.S. Government? | work = [[The Atlantic]]
}}
</ref>
<ref name="amnesty">{{cite news | url = http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs?taxonomyId=16 | title = Wikileaks leader talks of courage and wrestling pigs | first = Dan | last = Nystedt | date = 27 October 2009 | work = [[Computerworld]] | publisher = International Data Group | agency = [[IDG]] News Service | access-date = 7 December 2010 | archive-date = 22 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101222025321/http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs?taxonomyId=16 | url-status = dead }}</ref>
<ref name="aolnews">{{cite news | first = Sharon | last = Weinberger | title = Who Is Behind WikiLeaks? | url = http://www.aolnews.com/nation/article/besides-julian-assange-who-is-behind-WikiLeaks/19430055 | date = 7 April 2010 | newspaper = [[AOL]] | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 15 માર્ચ 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190315233940/http://www.aolnews.com/nation/article/besides-julian-assange-who-is-behind-WikiLeaks/19430055 | url-status = dead }}</ref>
<ref name="cjr">
{{cite web | url = http://www.cjr.org/campaign_desk/ellsberg_and_assange.php | title = Ellsberg and Assange | first = Clint | last = Hendler | work = [[Columbia Journalism Review]] | date = 3 June 2010 | access-date = 5 July 2010
}}
</ref>
<ref name="cream">{{cite web | first = Julian | last = Assange | title = The cream of Australian Physics | publisher = IQ.ORG | date = 12 July 2006 | url = http://iq.org/#ThecreamofAustralianPhysics | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020051936/http://iq.org/#ThecreamofAustralianPhysics | archive-date = 20 ઑક્ટોબર 2007 | quote = A year before, also at ANU, I represented my university at the Australian National Physics Competition. At the prize ceremony, the head of ANU physics, motioned to us and said, 'You are the cream of Australian physics'. | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | url-status = dead }}</ref>
<ref name="ellsbergmsnbc">{{cite web | url = http://fdlaction.firedoglake.com/2010/06/11/transcript-daniel-ellsberg-says-he-fears-us-might-assasinate-wikileaks-founder | first = Jane | last = Hamsher | title = Transcript: Daniel Ellsberg Says He Fears US Might Assassinate Wikileaks Founder | publisher = [[Firedoglake]] | date = 11 June 2010 | access-date = 5 July 2010 | archive-date = 14 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100614064102/http://fdlaction.firedoglake.com/2010/06/11/transcript-daniel-ellsberg-says-he-fears-us-might-assasinate-wikileaks-founder | url-status = dead }}</ref>
<ref name="events.ccc.de">
{{cite web | url = http://events.ccc.de/congress/2008/Fahrplan/events/2916.en.html | title = 25C3: Wikileaks | publisher = Events.ccc.de | date = | access-date = 5 July 2010
}}
</ref>
<ref name="fora.tv">[http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives Video of Julian Assange on the panel at the 2010 Logan Symposium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217213046/http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives |date=2010-12-17 }}, 18 April 2010</ref>
<ref name="greenwald">{{cite news | url = http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/06/18/wikileaks/index.html | title = The strange and consequential case of Bradley Manning, Adrian Lamo and WikiLeaks | last = Greenwald | first = Glenn | date = 18 June 2010 | publisher = Salon Media Group (Salon.com) | access-date = 18 June 2010 | quote = On 10 June, former New York Times reporter Philip Shenon, writing in ''[[The Daily Beast]]'', gave voice to anonymous "American officials" to announce that "Pentagon investigators" were trying "to determine the whereabouts of the Australian-born founder of the secretive website Wikileaks [Julian Assange] for fear that he may be about to publish a huge cache of classified State Department cables that, if made public, could do serious damage to national security." Some news outlets used that report to declare that there was a "Pentagon manhunt" underway for Assange – as though he's some sort of dangerous fugitive. | archive-date = 21 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100621013750/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/06/18/wikileaks/index.html | url-status = dead }}</ref>
<ref name="guardian">
{{cite news | first = Ian | last = Traynor | title = WikiLeaks founder Julian Assange breaks cover but will avoid America | newspaper = The Guardian | date = 21 June 2010 | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/jun/21/wikileaks-founder-julian-assange-breaks-cover | access-date = 21 June 2010
}}
</ref>
<ref name="khatchadourian">
{{cite news | title = No Secrets: Julian Assange's Mission for Total Transparency | url = http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?currentPage=all | first = Raffi | last = Khatchadourian | newspaper = [[The New Yorker]] | date = 7 June 2010 | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="leakonomy">Interview with Julian Assange, spokesperson of WikiLeaks: [http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-WikiLeaks ''Leak-o-nomy: The Economy of WikiLeaks''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524131035/http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-WikiLeaks |date=2010-05-24 }}</ref>
<ref name="mars">[http://www.marsgroupkenya.org/pdfs/2009/03/KNCHR_crimes-against-humanity-extra-judicial-killings-by-kenya-police-exposed.pdf Report on Extra-Judicial Killings and Disappearances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214060055/http://www.marsgroupkenya.org/pdfs/2009/03/KNCHR_crimes-against-humanity-extra-judicial-killings-by-kenya-police-exposed.pdf |date=2010-12-14 }} 1 March 2009</ref>
<ref name="marsblog">[http://blog.marsgroupkenya.org/?p=870 "WikiLeaks wins Amnesty International 2009 Media Award for exposing Extra judicial killings in Kenya".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107113936/http://blog.marsgroupkenya.org/?p=870 |date=2017-11-07 }}. Retrieved 15 April 2010.</ref>
<ref name="mediadays">{{cite web | url = http://newmediadays.dk/julian-assange | title = The Subtle Roar of Online Whistle-Blowing | date = 19 November 2009 | publisher = New Media Days | access-date = 8 April 2010 | archive-date = 10 એપ્રિલ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100410132452/http://newmediadays.dk/julian-assange | url-status = dead }}</ref>
<ref name="motherjones">
{{cite news | title = Inside WikiLeaks' Leak Factory | url = http://motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=1 | first = David | last = Kushner | date = 6 April 2010 | newspaper = [[Mother Jones (magazine)|Mother Jones]] | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="mcgreal">{{cite news | first = Chris | last = McGreal | title = Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians | url = http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack | newspaper = The Guardian | date = 5 April 2010 | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 7 એપ્રિલ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack | url-status = dead
}}</ref>
<ref name="nicar">{{cite web | url = http://data.nicar.org/conference/lasvegas10/showcase | title = Showcase Panels | publisher = data.nicar.org | date = | access-date = 5 July 2010 | archive-date = 29 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100629024355/http://data.nicar.org/conference/lasvegas10/showcase | url-status = dead }}</ref>
<ref name="nntpcache">{{cite web | title=NNTPCache: Authors | url=http://iq.org/~proff/nntpcache.org | access-date=16 June 2010 | archive-date=23 નવેમ્બર 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101123054222/http://iq.org/~proff/nntpcache.org/ | url-status=dead }}</ref>
<ref name="pentagonhunt">
{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/jun/11/wikileaks-founder-assange-pentagon-manning | title = Pentagon hunts WikiLeaks founder Julian Assange in bid to gag website|Media|The Guardian | last = McGreal | first = Chris | date = 11 June 2010 | work = The Guardian|location=London | access-date = 18 June 2010
}}
</ref>
<ref name="personal">{{cite web | url = http://personaldemocracy.com/technology-politics-social-media-conference-personal-democracy-forum-new-york-0 | title = PdF Conference 2010 | June 3–4 | New York City | Personal Democracy Forum | publisher = Personaldemocracy.com | date = | access-date = 5 July 2010 | archive-date = 8 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100708065934/http://personaldemocracy.com/technology-politics-social-media-conference-personal-democracy-forum-new-york-0 | url-status = dead }}</ref>
<ref name="pdf">{{cite web | title = PdF Conference 2010: Speakers | url = http://personaldemocracy.com/pdf-conference-2010-june-3-5-new-york-city-speakers#assange | publisher = [[Personal Democracy Forum]] | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 27 મે 2012 | archive-url = https://archive.today/20120527042208/http://personaldemocracy.com/pdf-conference-2010-june-3-5-new-york-city-speakers%23assange#assange | url-status = dead }}</ref>
<ref name="poulsen">
{{cite news | first1 = Kevin | last1 = Poulsen | first2 = Kim | last2 = Zetter | title = Wikileaks Commissions Lawyers to Defend Alleged Army Source | url = http://www.wired.com/threatlevel/2010/06/wikileaks-to-lamo | date = 11 June 2010 | newspaper = [[Wired (magazine)|Wired]] | access-date = 16 June 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100614185126/http://www.wired.com/threatlevel/2010/06/wikileaks-to-lamo | archive-date = 14 જૂન 2010 | url-status = dead
}}</ref>
<ref name="rubberhose">{{cite web | first = Suelette | last = Dreyfus | title = The Idiot Savants' Guide to Rubberhose | url = http://iq.org/~proff/rubberhose.org/current/src/doc/maruguide/t1.html | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 13 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100813032734/http://iq.org/~proff/rubberhose.org/current/src/doc/maruguide/t1.html | url-status = dead }}</ref>
<ref name="seclists">Assange stated, "In this limited application strobe is said to be faster and more flexible than ISS2.1 (an expensive, but verbose security checker by Christopher Klaus) or PingWare (also commercial, and even more expensive)." See [http://seclists.org/bugtraq/1995/Mar/65 Strobe v1.01: Super Optimised TCP port surveyor]</ref>
<ref name="singel">
{{cite news | first = Ryan | last = Singel | title = Immune to Critics, Secret-Spilling Wikileaks Plans to Save Journalism ... and the World | url = http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2008/07/wikileaks?currentPage=all | date = 3 July 2008 | newspaper = [[Wired (magazine)|Wired]] | access-date = 16 June 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130909054954/http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2008/07/wikileaks?currentPage=all | archive-date = 9 સપ્ટેમ્બર 2013 | url-status = dead
}}</ref>
<ref name="smh1">
{{cite news | first = Bernard | last = Lagan | title = International man of mystery | url = http://www.smh.com.au/technology/technology-news/international-man-of-mystery-20100409-ryvf.html | date = 10 April 2010 | newspaper = The Sydney Morning Herald | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="smh2">
{{cite news | title = The secret life of Wikileaks founder Julian Assange | url = http://www.smh.com.au/technology/technology-news/the-secret-life-of-wikileaks-founder-julian-assange-20100521-w1um.html | date = 22 May 2010 | newspaper = The Sydney Morning Herald | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="strobe">
{{cite web | title = strobe-1.06: A super optimised TCP port surveyor | url = http://hpux.connect.org.uk/hppd/hpux/Networking/Admin/strobe-1.06 | publisher = The Porting And Archive Centre for HP-UX | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="suelette">
{{Cite book | title = [[Underground (Suelette Dreyfus book)|Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier]] | first = Suelette | last = Dreyfus | year = 1997 | isbn = 1-86330-595-5
}}
</ref>
<ref name="taylor">
{{cite news | first = Jerome | last = Taylor | title = Pentagon rushes to block release of classified files on Wikileaks | url = http://www.independent.co.uk/news/world/americas/pentagon-rushes-to-block-release-of-classified-files-on-wikileaks-1998313.html | newspaper = [[The Independent]] | date = 12 June 2010 | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="tdbmanhunt">
{{cite web | url = http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-06-10/wikileaks-founder-julian-assange-hunted-by-pentagon-over-massive-leak | title = Wikileaks Founder Julian Assange Hunted by Pentagon Over Massive Leak | last = Shenon | first = Philip | date = 10 June 2010<!-- 10:03 pm--> | work = Pentagon Manhunt | publisher = The Daily Beast | access-date = 18 June 2010
}}
</ref>
<ref name="telegraph">
{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/technology/news/7845420/Wikileaks-founder-Julian-Assange-emerges-from-hiding.html | title = Wikileaks founder Julian Assange emerges from hiding | publisher = The Daily Telegraph | date = 22 June 2010 | access-date = 5 July 2010
}}
</ref>
<ref name="theage1">
{{cite news | first = Nikki | last = Barrowclough | title = Keeper of secrets | url = http://www.theage.com.au/national/keeper-of-secrets-20100521-w230.html | newspaper = [[The Age]] | date = 22 May 2010 | access-date = 16 June 2010
}}
</ref>
<ref name="theaustralian">
{{cite news | title = Rudd Government blacklist hacker monitors police | url = http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 | first = Richard | last = Guilliatt | newspaper = [[The Australian]] | date = 30 May 2009 | access-date = 16 June 2010 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20120527015312/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/defence/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 | archive-date = 27 મે 2012 | url-status = dead}} [lead-in to a longer article in that day's ''The Weekend Australian Magazine'']</ref>
{{cite news | title = Profile: Julian Assange, the man behind Wikileaks | url = http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article7094231.ece | work = The Sunday Times | location = UK | date = 11 April 2010 | access-date = 29 June 2010 | archive-date = 6 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100906200853/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article7094231.ece | url-status = dead }}
<ref name="wankworm">Julian Assange: [http://www.counterpunch.org/assange11252006.html The Anti-Nuclear WANK Worm. The Curious Origins of Political Hacktivism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419071903/http://www.counterpunch.org/assange11252006.html |date=2008-04-19 }} [[CounterPunch]], 25/26 November 2006</ref>
<ref name="pgsql">
{{cite web | url = http://www.postgresql.org/community/contributors | title = PostgreSQL contributors | publisher = Postgresql.org | date = | access-date = 29 November 2010
}}
</ref>
}}
== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Commons category|Julian Assange}}
*''અલઝઝીરા'' પર [http://english.aljazeera.net/category/person/julian-assange સંપૂર્ણ કરવેરજ]
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-11047811 પ્રોફાઈલ: વિકિલીક્સના સ્થાપક જુલિયન અસાંજે]નો ''બીબીસી ન્યૂઝ'' પર
*''ધી ગાર્ડિયન'' માં [http://www.guardian.co.uk/media/julian-assange સંપૂર્ણ કવરેજ]
*''રોયટર્સ'' માં [http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BB1LG20101213 વિશેષ અહેવાલ]
* [http://www.sbs.com.au/dateline/story/watch/id/600572/n/The-Whistleblower એસબીએસ ડેટલાઈન પર વિડિયો પ્રોફાઈલ
] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103052140/http://www.sbs.com.au/dateline/story/watch/id/600572/n/The-Whistleblower |date=2011-01-03 }}
* [http://www.life.com/image/first/in-gallery/53291/julian-assange-hero-or-villain જુલિયન અસાંજે: હિરો કે વિલન?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216174148/http://www.life.com/image/first/in-gallery/53291/julian-assange-hero-or-villain |date=2010-12-16 }} - ''લાઈફ મેગેઝિન'' દ્વારા સ્લાઈડ શૉ
* {{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/technology/digital-living/524296 |title= Meet the Aussie behind Wikileaks |publisher=[[Fairfax New Zealand]] |date=8 July 2008}}
* {{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=7QEdAykXxoM | title = WikiLeaks editor on Apache combat video: No excuse for US killing civilians | date = April 2010 | publisher = RussiaToday}}
* [http://web.archive.org/web/*/http://iq.org/ Archived versions] of the home page on Julian Assange's web site iq.org (at the Internet Archive)
* {{cite web | url = http://events.ccc.de/congress/2009/Fahrplan/events/3567.en.html | title = WikiLeaks Release 1.0: Insight into vision, motivation and innovation | date = 30 December 2009 | publisher = 26th Chaos Communication Congress}}
[[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન પત્રકારો ]]
[[Category:વિકિલીક્સ ]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૧માં જન્મ]]
1du4rker5jx5f31w472fzrxtj822t8c
દાંતનો વિકાસ
0
30232
907795
907180
2026-11-17T04:59:15Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907795
wikitext
text/x-wiki
[[File:Molarsindevelopment11-24-05.jpg|right|300px|thumb|નીચે જમણી બાજુની એક્સ-રે તસવીર (ડાબેથી જમણે) ત્રીજી, બીજી અને પહેલી દાઢ વિકાસના અલગ અલગ તબક્કે.]]
'''દાંતનો વિકાસ''' અથવા તો '''દંતજનન''' એવી જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં ગર્ભીય કોશિકાઓમાંથી [[દાંત]] ઉત્પન્ન થાય છે, વિકાસ પામે છે અને મોંમાં તે ફૂટીને નીકળે છે. વિવિધ પ્રજાતિઓ દાંત ધરાવતી હોવા છતાં, માનવ સિવાયની પ્રજાતિઓમાં દાંતનો વિકાસ મોટાભાગે માનવ જેવો જ હોય છે. માનવ દાંત માટે એક સ્વસ્થ મૌખિક પરિસ્થિતિ, દંતવલ્ક, દંતીન, સિમેન્ટમ (દાંતના ઉપરનું આવરણ) અને દંતકોશ ચોક્કસપણે ભ્રૂણના વિકાસના યોગ્ય તબક્કે વિકાસ પામે તે જરૂરી છે. બાળકોમાં જોવા મળતા પ્રારંભિક (બાળ) દાંત એટલે કે દુધિયા દાંત છઠ્ઠાથી આઠમા અઠવાડિયા દરમિયાન તૈયાર થાય છે, અને કાયમી દાંત બારમા અઠવાડિયાથી બનવાનું શરૂ થાય છે.<ref name="OH1">{{Cite book|author=Ten Cate, A. R. |title=Oral histology: development, structure, and function |url=https://archive.org/details/oralhistologydev0000tenc_s2p2 |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/oralhistologydev0000tenc_s2p2/page/81 81]–102 |isbn=0-8151-2952-1}}</ref> જો દાંતનો વિકાસ આ સમયગાળા કે તેની આસપાસના સમયમાં ના થાય, તો આ દાંતનો વિકાસ પછી ક્યારેય નથી થતો. દાંતના શરૂઆતી વિકાસની પ્રક્રિયા પર સંશોધનમાં ધ્યાન આપવા માટે એક નોંધપાત્ર રકમ આપવામાં આવી છે. એક વાતને વ્યાપક રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે કે પ્રથમ ગીલ કમાનની પેશીઓમાં એવુ પરિબળ હોય છે જે દાંતના વિકાસ માટે જરૂરી છે.<ref name="OH1"></ref>
કરોડરજ્જૂ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં કેટલીક ઉપકલા પેશીઓ (‘ફેનેરેસ’) ચોક્કસ રચનાનો જાડી થયા બાદ ઉત્પન થાય છેઃ કેરેટીનાવાળી રચનાઓ (વાળ, નખ) અથવા એક્સોસ્કેલેટોન રચના (ભીંગડા કે કાચલી, દાંત). શાર્ક માછલીમાં પટ્ટાભ ભીંગડાં અને દાંતને એક સરખા અંગો ગણવામાં આવે છે.
==સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ==
[[File:Toothbud11-19-05labeled.jpg|right|200px|thumb|હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ દાંતની કલિકાને દર્શાવે છે.એઃ દંતવલ્ક ઓર્ગન (કઠણ ભાગ) બીઃ ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ) બીઃ કેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)]]
દાંતની કલિકા (કેટલીક વખત દાંતના જર્મ (પ્રારંભિક અંગ) તરીકે પણ ઓળખાય છે) એકત્રિત થયેલી કોશિકાઓ છે જે અંતે દાંતની રચના કરે છે.<ref name="Longhorns_Medical">યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ મેડિકલ બ્રાન્ચ.</ref> આ કોશિકાઓ પ્રથમ જડબાની કમાન અને મજ્જતંતુઓના છેડાઓના એક્ટોમેસેન્શેમના બાહ્યત્વક સ્તરમાંથી ઉત્પન થાય છે.<ref name="OH1"></ref><ref>{{Cite journal|author=Thesleff I, Vaahtokari A, Partanen AM |title=Regulation of organogenesis. Common molecular mechanisms regulating the development of teeth and other organs |journal=The International Journal of Developmental Biology |volume=39 |issue=1 |pages=35–50 |year=1995 |month=February |pmid=7626420 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=7626420}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Thesleff I, Vaahtokari A, Kettunen P, Aberg T |title=Epithelial-mesenchymal signaling during tooth development |journal=Connective Tissue Research |volume=32 |issue=1-4 |pages=9–15 |year=1995 |pmid=7554939 |doi=10.3109/03008209509013700}}</ref> દાંતની કલિકા ત્રણ ભાગોમાં આકાર પામેલી હોય છેઃ દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અંગ, ડેન્ટલ પેપિલે (અંદરનો પોચો ભાગ) અને ડેન્ડલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ).
''દંતવલ્ક અંગ'' બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા (બાહ્ય કઠણ પડ) અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા (અંદરનું કઠણ પડ), તારાકાર જાલિકા (તારામય જાળી જેવી રચના) અને સ્ટ્રેટમ મધ્યસ્થાન.<ref name="Longhorns_Medical"></ref> આ કોશિકાઓ એમેલોબ્સાસ્ટ્સમાં વધારો કરે છે, જે દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અને ઘટેલા દંતવલ્ક ઉપકલા ઉત્પન કરે છે. જ્યાં બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાના જોડાણને સર્વાઈકલ લૂપ કહેવાય છે.<ref name="OH1"></ref> અંદરની પેશીઓમાં આવેલી સર્વાઈકલ લૂપની કોશિકાઓ હેર્ટવિગના બાહ્ય મૂળ આવરણની રચના કરે છે, જે દાંતના મૂળનો આકાર નક્કી કરે છે.{{Citation needed|date=December 2010}}
''ડેન્ટલ પેપિલે'' કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સમાં ઉત્પન થાય છે, જે દાંતના મુખ્ય દ્રવ્યની રચના કરતી કોશિકાઓ છે.<ref name="Longhorns_Medical"></ref> વધુમાં, ડેન્ટલ પેપિલે અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા દાંતના ટોચના આકારને નક્કી કરે છે.<ref name="OH1"></ref> ડેન્ટલ પેપિલેમાં આવેલી મેસેન્શેમલ કોશિકાઓ દાંતના ગરભની રચના માટે જવાબદાર છે.
''દાંતની ફોલ્લી'' ત્રણ મહત્વની વસ્તુની વૃદ્ધિ કરે છે: સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ, ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ, અને ફાઈબરોબ્લાસ્ટ.
સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ દાંતના સિમેન્ટમ (દાંતનું બાહ્ય પાતળુ પડ) ઉત્પન કરે છે. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ (અસ્થિસર્જક કોષ) દાંતના મૂળની આસપાસ એલ્વીઓલર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિની રચના કરે છે. ફાઈબરોબ્લાસ્ટ પિરિઓડોન્ટલ લિગ્મન્ટ (અસ્થિબંધન)નો વિકાસ કરે છે, જે દાંતને સિમેન્ટમની મદદથી એલ્વીઓલર સાથે જોડે છે.<ref>{{Cite book|first1=Michael H. |last1=Ross |first2=Gordon I. |last2=Kaye |firs3=Wojciech |last3=Pawlina |title=Histology: a text and atlas: with cell and molecular biology |url=https://archive.org/details/histologytextatl04edross |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2003 |page=[https://archive.org/details/histologytextatl04edross/page/453 453] |isbn=978-0-683-30242-4 |edition=4th}}</ref>
===માણસમાં દાંતના વિકાસની સમયરેખા===
નીચે દર્શાવેલ કોષ્ટક માણસમાં દાંતના વિકાસની સમયરેખા રજૂ કરે છે.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/32 32], 45, and 53 |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> આઈ.યુ. (I.U.) એટલે ''ગર્ભાવસ્થામાં''. દુધિયા (પ્રારંભિક) દાંતના કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો ગર્ભાવસ્થામાં કેટલા અઠવાડિયામાં એમ દર્શાવેલ હોય છે.
<center>
<div style="font-size: 90%">
{| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center;" border="BORDER"
!
! colspan=8 style="background:#efefef;padding:3px" | ઉપલા જડબાના (ઉપરના) દાંત
|-
! style="width:10em" | પ્રારંભિક દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત
! style="width:5em" colspan=1 |તીક્ષ્ણ દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ
! style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>દાઢ
|-
| style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 14 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 16 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 17 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 15.5 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 19 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
| 1.5 મહિના
| 2.5 મહિના
| 9 મહિના
| 6 મહિના
| 11 મહિના
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ
| 1.5 વર્ષ
| 2 વર્ષ
| 3.25 વર્ષ
| 2.5 વર્ષ
| 3 વર્ષ
|-
!
! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | નીચલા જડબાના (નીચેના) દાંત
|-
| style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 14 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 16 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 17 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 15.5 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 18 અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
| 2.5 મહિના
| 3 મહિના
| 9 મહિના
| 5.5 મહિના
| 10 મહિના
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ
| 1.5 વર્ષ
| 1.5 વર્ષ
| 3.25 વર્ષ
| 2.5 વર્ષ
| 3 વર્ષ
|}
{| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center" border="BORDER"
!
! colspan=8 style="background:#efefef;padding:3px" |ઉપલા જડબાના (ઉપરના) દાંત
|-
! style="width:10em" | કાયમી દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | તીક્ષ્ણ દાંત
! style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>નાની દાઢ
! style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>નાની દાઢ
! style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ
! style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>દાઢ
! style="width:5em" colspan=1 | ત્રીજી<br>દાઢ
|-
| style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 3–4 મહિના
| 10–12 મહિના
| 4–5 મહિના
| 1.5–1.75 વર્ષ
| 2–2.25 વર્ષ
| જન્મ સમયે
| 2.5–3 વર્ષ
| 7–9 વર્ષ
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
4-5 વર્ષ
4-5 વર્ષ
| 6–7 વર્ષ
| 5–6 વર્ષ
| 6–7 વર્ષ
| 2.5–3 વર્ષ
7-8 વર્ષ
| 12–16 વર્ષ
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ
| 10 વર્ષ
| 11 વર્ષ
| 13–15 વર્ષ
| 12–13 વર્ષ
| 12–14 વર્ષ
| 9–10 વર્ષ
| 14–16 વર્ષ
| 18–25 વર્ષ
|-
!
! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | નીચલા જડબાના (નીચેના) દાંત
|-
| style="padding:3px" | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 3–4 મહિના
| 3–4 મહિના
| 4–5 મહિના
| 1.5–2 વર્ષ
| 2.25–2.5 વર્ષ
| જન્મ સમયે
| 2.5–3 વર્ષ
| 8–10 વર્ષ
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
4-5 વર્ષ
4-5 વર્ષ
| 6–7 વર્ષ
| 5–6 વર્ષ
| 6–7 વર્ષ
| 2.5–3 વર્ષ
7-8 વર્ષ
| 12–16 વર્ષ
|-
| style="padding:3px" | તૈયાર મૂળ
| 9 વર્ષ
| 10 વર્ષ
| 12–14 વર્ષ
| 12–13 વર્ષ
| 13–14 વર્ષ
| 9–10 વર્ષ
| 14–15 વર્ષ
| 18–25 વર્ષ
|}
</div>
</center>
==દાંતની કલિકાનો વિકાસ==
દાંત રચવાની શરૂઆતના તબક્કા પૈકી એક કે જેને માઈક્રોસ્કોપની મદદથી જોઈ શકાય છે તે વેસ્ટિબ્યૂલર પડ અને દાંતના પડ વચ્ચેનો તફાવત છે. દાંતનું પડ વિકાસ પામી રહેલા દાંતની કલિકાને મોં ના ઉપકલા સ્તર સાથે ઘણા સમય સુધી જોડી રાખે છે.<ref>યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી, ''ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 26'' [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063811/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html |date=2007-05-05 }} ઉપલબ્ધ.</ref>
દાંતનો વિકાસ સામાન્યપણે નીચે મુજબના તબક્કામાં વહેંચાયેલો હોય છેઃ કલિકાના ઉગી નીકળવાનો તબક્કો, પડ, ઘંટાકાર અને છેવટે પૂર્ણ દાંત. દાંતના વિકાસના તબક્કાઓને અલગ પડવાની કામગીરી સમગ્ર પ્રક્રિયામાં થતા ફેરફારોને વિવિધ તબક્કામાં દર્શાવવાનો પ્રયાસ છે; અવારનવાર એ નક્કી કરવુ મુશ્કેલ બની જાય છે કે કયો તબક્કો ચોક્કસપણે વિકસી રહેલા દાંત માટે લાગુ પડી શકે છે.<ref name="OH1"></ref> આ નિર્ધારણ આગળ જતા તેના જેવા જ વિકસી રહેલા દાંતના વિવિધ પેશી વિજ્ઞાનના ભાગના બદલાતા દેખાવ પરથી પૂર્ણ થઈ શકે છે, જે અલગ અલગ તબક્કે દેખાઈ શકે છે.{{Clarify|date=December 2010}}
===કલિકાના તબક્કો===
કલિકાના તબક્કાની લાક્ષણિકતા તે છે કે દાંતની કલિકા એક સ્પષ્ટ ગોઠવણીની કોશિકા વગર જોવા મળે છે. આ તબક્કો તકનીકી રીતે જડબાના એક્ટોમેસેન્શમમાં ઉપકલા કોશિકા ઉત્પન થતા જ શરૂ થઈ જાય છે.<ref name="OH1"></ref> લાક્ષણિક રીતે, જ્યારે ગર્ભ અંદાજે 6 અઠવાડિયાનું હોય ત્યારે આ જોવા મળે છે.<ref name="Wheaters-255">{{Cite book|author=Barbara Young, Paul R. Wheater |title=Wheaters Functional Histology |publisher=Elsevier Health Sciences |page=255 |url=http://books.google.com/?id=88tla60sHAUC&pg=PA255&lpg=PA255 |isbn=9780443068508 |year=2006}}</ref> દાંતની કલિકા પોતે જ દાંતના પડના છેડે કોશિકાઓના જૂથ સમાન હોય છે.
===પડ તબક્કો===
[[File:capstage11-23-05.jpg|right|150px|thumb|કેપ તબક્કા (આકાર તબક્કા)ના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.]]
દાંતના અંકૂરણની કોશિકાઓની ગોઠવણીનું પ્રથમ લક્ષણ પડ તબક્કામાં જોવા મળે છે. એક્ટોમેસેન્શલ કોશિકાઓનું નાનુ જૂથ કોશિકીય ઘટકોનું ઉત્પાદન અટકાવી દે છે, જે આ કોશિકાઓના જથ્થામાં પરિણમે છે જેને ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતનો અંદરનો પોચો ભાગ) કહેવાય છે. આ તબક્કે, દાંતની કલિકા એક્ટોમેસેન્શલ જથ્થાની આસપાર વિકાસ પામે છે, જે પડની ઉપર દેખાય છે, અને અંતે દંતવલ્ક (અથવા ડેન્ટલ) ઓર્ગન એટલે કે દાંતનો બાહ્ય કઠણ ભાગ બની જાય છે. એક્ટોમેસેન્શલ કોશિકાઓના ઘટ્ટ થવાની પ્રક્રિયાને ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) કહેવાય છે જે દંતવલ્ક અંગની આસપાસ હોય છે અને ડેન્ટલ ફોલિકલ સુધી મર્યાદિત હોય છે. તબક્કાવાર, દંતવલ્ક અંગ કઠણ ભાગ ઉત્પન કરવાનું શરૂ કરશે, ડેન્ટલ પેપિલે દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) અને ગરભ, તેમજ ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) દાંતની આસપાસની રચના ઉત્પન કરશે.<ref name="OH1"></ref>
[[File:Earlybellstage11-18-05.jpg|left|200px|thumb|પ્રારંભિક ઘંટાકાર તબક્કાના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.સ્પષ્ટ કોશિકા સંગઠન જોવા મળે છે.]]
===ઘંટાકાર તબક્કો===
{{refimprove|section|date=December 2010}}
ઘંટાકાર તબક્કો વિકાસ પ્રક્રિયામાં થતા પેશીય તફાવત અને આકાર તફાવત માટે ઓળખાય છે. આ તબક્કે દાંતના અંગ ઘંટ આકારના હોય છે, અને તેમાની મોટાભાગની કોશિકાઓ તેના તારા આકારના કારણે તારાકાર જાલિકા (તારાઓના ઝૂમખા જેવી રચના) કહેવાય છે.<ref name="OH1"></ref> દંતવલ્ક અંગની આસપાસની કોશિકાઓ ત્રણ અલગ અલગ પડમાં વહેંચાયેલી હોય છે. દાંતના અંગની આસપાસમાં ઘનાકાર સ્વરૂપે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="Longhorns_Medical"></ref> ડેન્ટલ પેપિલેની નજીકમાં દંતવલ્ક અંગની સ્તંભાકારે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા તરીકે ઓળખાય છે. આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા અને તારાકાર જાલિકા વચ્ચેની કોશિકાઓ એક સ્તર રચે છે જે સ્ટ્રેટમ ઈન્ટરમીડિયમ (પડની વચ્ચેનો ભાગ) તરીકે ઓળખાય છે. દાંતના અંગની ધાર કે જ્યાં બાહ્ય અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા જોડાય છે તે ''સર્વાઈકલ લૂપ'' તરીકે ઓળખાય છે.<ref>યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી, ''ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 30'' [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063807/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html |date=2007-05-05 }} ઉપલબ્ધ.</ref> ટૂંકમાં કહીએ તો, છેક અંદરથી છેક બહારની દિશામાં આવતા સ્તરો જેમાં દાંતીન, દંતવલ્ક (દંતવલ્ક ઉપકલા દ્વારા રચાયેલા, અથવા ‘એમેલોબ્લાસ્ટ્સ’, કારણ કે તેઓ ઉપર કે બહારની બાજુએ ખસતા હોવાથી), આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા અને સ્ટ્રેટમ ઈન્ટરમીડિયમ (વિશેષરૂપે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ જે આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાની કૃત્રિમ પ્રવૃત્તિઓને આધાર આપે છે) જેને અનુસરે છે તે પ્રારંભિક ‘દંતવલ્ક અંગ’નો ભાગ છે, જેની મધ્યનો ભાગ તારાકાર જાલિકા કોશિકાઓનો બનેલો હોય છે. આ બધુ જ બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા સ્તરથી ઢંકાયેલું હોય છે.
બાકીની ઘટનાઓ ઘંટાકાર તબક્કા દરમિયાન જોવા મળે છે. દાંતનું પડ છુટા પડી રહેલા અને વિકસી રહેલા દાંતને સંપૂર્ણપણે મૌખિક ખાડાના ઉપકલાથી અલગ કરે છે; જ્યાં સુધી મોંમાં દાંત સંપૂર્ણપણે ઉત્પન ન થાય ત્યાં સુધી તે ફરી જોડાતા નથી.<ref name="OH1"></ref>
[[File:Latebellstage11-18-05.jpg|right|200px|thumb|પાછળના ઘંટાકાર તબક્કાના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.ટોચના ભાગે દાંતના પાતળા પડના વિઘટન જોવા મળે છે.]]
દાંતનો ટોચનો આકાર, કે જે આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાના આકારથી પ્રભાવિત હોય છે, તે પણ આ તબક્કે આકારપામે છે. આખા મોંમાં, તમામ દાંત સમાન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે; દાંત શા માટે અલગ અલગ ટોચ રચે છે તે બાબત હજુ પણ અચોક્કસ છે – ઉદાહરણ તરીકે રાક્ષસી દાંત સામે તીક્ષ્ણ દાંત. બે મુખ્ય પૂર્વધારણાઓ ચાલી રહી છે. “ફિલ્ડ મોડેલ” દર્શાવે છે કે દાંતના વિકાસ દરમિયાન એક્ટોમેસેન્શેમમાં દરેક પ્રકારના દાંતના આકાર માટે ઘટકો હોય છે. ચોક્કસ પ્રકારના દાંત જેમકે રાક્ષસી દાંત વગેરે માટે ઘટકો હોય છે જે મોંમાં એક ભાગમાં રહેલા હોય છે અને ઝડપથી અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે. આમ, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, “ઈન્સાઈઝર ફિલ્ડ” એવા પરિબળો હોય છે જે રાક્ષસી દાંત આકારના દાંતનો વિકાસ કરે છે, અને આ ક્ષેત્ર મધ્ય ઈન્સાઈઝર વિસ્તારમાં સંકેન્દ્રિત હોય છે, પરંતુ તીક્ષ્ણ દાંતના વિસ્તારમાં ઝડપથી ઘટી જાય છે. અન્ય પ્રબળ પૂર્વધારણા છે, “ક્લોન મોડેલ”, જે દર્શાવે છે કે ચોક્કસ પ્રકારના દાંતના આકાર માટે ઉપકલા પ્રોગ્રામ હોય છે જે એક્ટોમેસેન્શમલ કોશિકાઓમાં આવેલું એક જૂથ છે. કોશિકાઓના આ જૂથને ક્લોન કહેવાય છે, જે દાંતના પડને દાંતના વિકાસમાં ફેરવે છે, જેના કારણે દાંતની કલિકાની રચના થાય છે. દાંતના પડનો વિકાસ “પ્રોગ્રેસ ઝોન” નામના વિસ્તારમાં ચાલુ જ રહે છે. આ પ્રોગ્રેસ ઝોન એક વખત પ્રથમ દાંતના કલિકાથી અમુક ચોક્કસ અંતરે જતો રહે એટલે, બીજા દાંતની કલિકાનો વિકાસ શરુ થઈ જાય છે. આ બંને મોડેલ ફરજિયાતપણે પરસ્પર અનન્ય નથી, કે પછી દંત વિજ્ઞાનમાં આ પ્રમાણે થતું હોવા બાબતે વ્યાપકપણે સ્વીકારાયેલા પણ નથીઃ એવી ઉપધારણા કરવામાં આવે છે કે બંને મોડેલ વિવિધ તબક્કે દાંતના વિકાસને અસર કરે છે.<ref name="OH1"></ref>
વિકાસપામી રહેલા દાંતમાં આ તબક્કે જોવા મળતા અન્ય માળખાઓમાં દંતવલ્ક નોટ્સ (પડ ત્વચા ગ્રંથિ), દંતવલ્ક કોર્ડ્સ (પડ ત્વચા તંતુ) અને દંતવલ્ક નિશ (પડ ત્વચા ખાડા) હોય છે.<ref name="OH1"></ref>
[[File:Enamelmineralization11-17-05.jpg|left|250px|thumb|કઠણ પેશીઓના વિકાસની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.એમેલોબ્લાસ્ટસ કઠણ ભાગ રચે છે, જ્યારે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દાંતીન (દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચે છે.]]
===ક્રાઉન સ્ટેજ(દાંતનો ટોચનો તબક્કો)===
દંતવલ્ક અને દાંતીન સહિતની કઠણ પેશીઓ, દાંત વિકાસના બીજા તબક્કામાં વિકાસ પામે છે. આ તબક્કાને ક્રાઉન, અથવા મેચ્યૂરેશન(પૂર્ણિવકાસ) કહે છે, કેટલાંક સંશોધકોએ આ તબક્કા નક્કી કર્યા છે. આ તબક્કા ખાતે મહત્વના સેલ્યુલર ફેરફારો થાય છે. અગાઉના તબક્કામાં, દાંતના વિકાસના સમગ્ર કદને વધારવા માટે તમામ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા કોશિકાઓનું વિભાજન થાય છે, પરંતુ સૂત્રવિભાજન પ્રક્રિયા(મિટોસિસ) કહેવાતું ઝડપી વિભાજન, દાંત રચનાના ટોચના સ્થાને ક્રાઉન તબક્કા દરિમયાન અટકે છે. આ તબક્કે પ્રથમ ખનિજીકૃત કઠણ પેશીઓની રચના થાય છે. આજ સમયે, આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા કોશિકાનો આકાર આયનાકારમાંથી બદલાઈને સ્તંભાકાર થાય છે. આ કોશિકાઓના મધ્યવર્તી ભાગની આસપાસ ભેગા થતા બીજા ભાગો મધ્યસ્થાનની નજીક અને ડેન્ટલ પેપિલેથી દૂર તરફ ગતિ કરે છે.<ref name="OH1"></ref>
[[File:Crosssectiontooth11-24-05.jpg|right|150px|thumb|દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.દાંતીનનો નળી આકારનો દેખાવ જોવા મળે છે. એઃ દાંત કઠણ ભાગ બીઃ દાંતીન (દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)]]
ડેન્ટલ પેપિલેની કોશિકાઓની નજીકના થરના કદમાં એકાએક વધારો થાય છે અને દાંતના મુખ્ય ઘટક દ્વવ્યની રચના કરતી કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટસથી અલગ પડે છે.<ref>રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: અ ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , p. 444.</ref> સંશોધનકર્તાઓનું માનવું છે કે આંતરિક દંતવલ્ક ઇપિથેલીયમમાં ફેરફાર ન થાય તો ઓ઼ડોન્ટોબ્લાસ્ટસની રચના થઇ શકે નહીં. આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલામાં પરિવર્તન અને ક્સ્પ (બે તંતુઓને જોડતી વક્ર ટોચ) તરફથી મળતી માહિતીના આધારે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ રચાવાનું ચાલુ રહેતા, ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ એક ચોક્કસપ્રકારનો પદાર્થ છોડે છે, જે તાત્કાલિક તેની આસપાસમાં જોવા મળતો એક કાર્બનિક ખડક જેવો પદાર્થ હોય છે. કાર્બનિક ખડક જેવા પદાર્થમાં દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)ની રચના માટે જરૂરી તત્વો આવેલા હોય છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સમાં કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થો સંગ્રહાયેલા હોવાથી, ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતનો અંદરનો પોચો ભાગ) તરફ આગળ વધે છે. આમ, દંતવલ્ક (બાહ્ય કઠણ પડ) કરતા વિપરિત રીતે, દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચાવાની શરૂઆત દાંતની બહારની સપાટીની નજીકમાં થાય છે અને અંદરની તરફ આગળ વધે છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ અંદરની બાજુએ આગળ વધવાથી કોષરસીય વિસ્તરણ રહી જાય છે. આ વિસ્તરણોની આસપાસ દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)ની રચનાના કારણે દાંતીનના અનોખા, ટૂબ્યૂલર માઈક્રોસ્કોપિક (સુક્ષ્મ નળી જેવી રચનાઓ) જોવા મળે છે.<ref name="OH1"></ref>
દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચાવાનું શરૂ થયા બાદ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાની કોશિકાઓ દાંતીનથી વિરુદ્ધ કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ ખડકીય પદાર્થ ઝડપથી ખનિજયુક્ત બની જાય છે અને દાંતનું બાહ્ય કઠણ પડ બને છે. દાંતીનની બહારની બાજુએ એમેલોબ્સાટ્સ હોય છે, જે એવી કોશિકાઓ છે કે તે બાહ્ય કઠણ પડ રચાવાની પ્રક્રિયાને યથાવત રાખે છે; બાહ્ય કઠણ પડ રચાવાની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે, અને દાંતના વિકાસમાં બાહ્ય સપાટીમાં વધુ પદાર્થો ઉમેરાતા જાય છે.
==કઠણ પેશીનું નિર્માણ==
[[File:Tooth Section.svg|right|300px|thumb|વિકાસ પામી રહેલા દાંતના વિભાગો]]
===દંતવલ્ક (દાંતનું બાહ્ય કઠણ પડ)===
{{Main|Amelogenesis}}
દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) રચનાને એમેલોજેનેસિસ કહે છે અને દાંતના વિકાસના ક્રાઉન સ્ટેજ (દાંતનો ટોચનો તબક્કો) પહેલાં તે રચાય છે. ‘રેસિપ્રોકલ ઈન્ડકશન’(અરસપરસ ખેંચવું તે) દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) અને દાંતીન (મુખ્ય ઘટક દ્વવ્ય) વચ્ચેના સંબંધોનું સંચાલન કરે છે. દાંતીનની રચના હંમેશા દંતવલ્કની રચના કરતાં પહેલાં થાય છે. સામાન્ય રીતે, દાંતના બાહ્ય પડની રચના બે તબક્કામાં થાય છે. સ્ત્રાવક અને પૂર્ણ વિકાસ.<ref>કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 197.</ref> સ્ત્રાવક તબક્કામાં પ્રોટીન્સ અને કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થો આંશિક રીતે ખનિજીકૃત પડની રચના કરે છે. પૂર્ણ વિકાસ તબક્કો દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ને ખનિજીકૃત કરે છે.
સ્ત્રાવક તબક્કામાં, એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) પ્રોટીન્સ મુક્ત કરે છે, જે દંતવલ્ક મેટ્રિક્સમાં યોગદાન આપે છે, જેને એન્ઝાઈમ આલ્કલાઈન ફોસ્ફેટ દ્વારા આંશિક રીતે ખનિજીકૃત કરાય છે.<ref>રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 445.</ref> ગર્ભાવસ્થાના ત્રીજા અથવા ચોથા મહિનાની આસપાસ સામાન્ય રીતે દેખાતી આ ખનિજીકૃત પેશી, શરીરમાં દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની સૌપ્રથમ હાજરી ગણવામાં આવે છે. દાંતીનની સાથે દાંતની ટોચ બને છે તે સ્થાન ખાતે ઈનેલમ (બાહ્ય પડ) પર એમેલોબ્લાસ્ટ્સ જમા થાય છે. દંતવલ્કની રચના તે પછી દાંતના કેન્દ્ર સ્થાનેથી બહારની તરફ આગળ વધે છે.
પૂર્ણ વિકાસના તબક્કામાં, દંતવલ્કની રચનામાં ઉપયોગમાં લેવાતાં કેટલાંક પદાર્થોને એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દંતવલ્કમાંથી બહાર કાઢે છે. આમ, સ્ત્રાવક તબક્કામાં બનતા દંતવલ્ક ઉત્પાદનમાંથી એમેલોબ્લાસ્ટ્સની કામગીરી બદલાય છે અને વિશેષ પ્રકારના પદાર્થમાં પરિવર્તિત થાય છે. આ તબક્કામાં એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા પરિવહન થતી સામગ્રીમાં મોટાભાગે પ્રોટીન્સ હોય છે જે સંપૂર્ણ ખનિજીકૃત થવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા હોય છે. મહત્વના પ્રોટીન્સમાં એમેલોજેનિન્સ, એમેલોબ્લાસ્ટિન્સ, દંતવલ્કિન્સ અને ટફટેલિનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 447.</ref> આ તબક્કાના અંતમાં, દંતવલ્ક તેની ખનિજીકરણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે છે..
===દાંતીન( દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)===
{{Main|Dentinogenesis}}
દાંતીનોજેનિસિસ તરીકે ઓળખાતી દંત રચના દાંતના વિકાસના ક્રાઉન તબક્કામાં પ્રથમ ઓળખી શકાય તેવો ભાગ છે. દાંતીનની રચના હંમેશા દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની રચના પહેલા રચાય છે દાંતીન રચનાના વિવિધ તબક્કા, ઢંકાયેલા ટેન્ટિન, પ્રાથમિક દાંતીન, બીજુ દાંતીન અને ત્રીજી દાંતીન જેવા દાંતીનના વિવિધ પ્રકારમાં પરિણમે છે.
દાંતીન રચના કરતી કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ, ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ)ની કોશિકાઓથી અલગ હોય છે. તે દાંતના ભાવિ ટોચના વિસ્તારની નજીક આવેલા આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાને સીધા અડીને આવેલા વિસ્તારની આસપાસ કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરવાનું શરૂ કરે છે. કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થમાં મોટા વ્યાસ(0.1—0.2 μm વ્યાસમાં) સાથે કોલેજન ફાઈબર (રેસા) ભરેલું હોય છે.<ref name="OH3">કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 128-139.</ref> ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દાંતના કેન્દ્ર તરફ આગળ વધવાની શરૂઆત કરે છે અને ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ પ્રક્રિયા કહેવાતા વિસ્તૃતિકરણની રચના કરે છે.<ref name="OH1"></ref> આમ, દાંતીન રચના પ્રક્રિયા દાંતની અંદર તરફ થાય છે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ પ્રક્રિયાના કારણે હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટ પદાર્થનો સ્ત્રાવ થાય છે અને ખડકીય પદાર્થનું ખનિજીકરણ થાય છે. ખનિજીકરણના આ વિસ્તાર ઢંકાયેલા ટેન્ટિન તરીકે ઓળખાય છે અને તે 150 μm જાડું પડ હોય છે.<ref name="OH3"></ref>
પહેલેથી જ ઉપસ્થિત એવા ડેન્ટલ પેપિલેના પદાર્થમાંથી મેન્ટલ દાંતીનનો આકાર રચાય છે, જેની સરખામણીમાં પ્રાથમિક દાંતીન વિવિધ પ્રક્રિયા દ્વારા રચાય છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સના કદમાં વધારો, ખનિજીકરણ માટેના કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થ માટે યોગદાન આપનારી કોઈપણ વધારાની કોશિકાઓનાં સ્ત્રોતોની ઉપલબ્ધીને ખતમ કરી નાંખે છે. વધુમાં, મોટા ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ નાની માત્રામાં સ્ત્રાવ થઈ શકે તેવા કોલજેન ઉત્પન્ન કરે છે, જે વધુ ચુસ્ત વ્યવિસ્થત, વિવિધ ન્યૂક્લીએશનમાં પરિણમે છે, જેનો ખનિજીકરણમાં ઉપયોગ થાય છે. અન્ય સામગ્રીઓનો (લિપિડ્સ, ફોસ્ફોપ્રોટીન્સ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સ જેવા) પણ સ્ત્રાવ થાય છે.<ref name="OH3"></ref>
મૂળ રચના પૂરી થયા બાદ બીજા દાંતીનની રચના થાય છે અને તે ખૂબ જ ધીમા દરે થાય છે. દાંત સાથે એકસરખા દરે તે રચાતું નથી, પણ તેના બદલે દાંતના ઉપરના ભાગની નજીકના ક્ષેત્ર સાથે ઝડપથી રચાય છે.<ref>સમિટ, ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટિવ ડેન્ટિસ્ટ્રી'' , પાનુ. 13.</ref> આ વિકાસ જીવનભર ચાલુ રહે છે અને જૂના જમાનાની વ્યક્તિઓમાં જોવા મળતા ગરભ(પલ્પ)ના નાના વિસ્તાર માટે ગણતરીમાં લેવાય છે.<ref name="OH3"></ref> ત્રીજુ દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્વવ્ય રીપેરેટિવ દાંતીન તરીકે ઓળખાય છે, જે એટ્રિશન અથવા ડેન્ટલ કેરિઝ જેવા સ્ટિમૂલીની પ્રતિક્રિયામાં રચાય છે.<ref>સમિટ, ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટિવ ડેન્ટિસ્ટ્રી'' , પાનુ. 183.</ref>
[[File:Crosssectionroottooth11-24-05.jpg|left|200px|thumb|મૂળમાં દાંતનો ત્રાંસો ભાગ.સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે, અવિઘટિત સિમેન્ટમએઃ દાંતીન બીઃ સિમેન્ટમ]]
===સિમેન્ટમ (જડબા સાથે દાંતને જોડતું પડ)===
સિમેન્ટમ રચનાને સિમેન્ટોજિનેસિસ કહે છે અને દાંતના વિકાસના અંતિમ તબક્કામાં તે થાય છે. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ એવી કોશિકાઓ છે જે સિમેન્ટોજિનેસિસ માટે જવાબદાર છે. સિમેન્ટમ બે પ્રકારના હોય છેઃ સેલ્યુલર(નાના કોષોનું બનેલું) અને અસેલ્યુલર (એક કોશીય)<ref>જ્હોન્સન, ''બાયોલોજી ઓફ ધ હ્યુમન ડેન્ટીસ્ટન'' , પાનુ. 183.</ref>
એસેલ્યુસર સિમેન્ટમ સૌપ્રથમ રચાય છે. ફોલિક્યુલર (નાની ગ્રંથિ) કોશિકાઓમાંથી સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ જુદુ પડે છે, જે એકવાર હેર્ટવિગના ઈપિથેલિયલ રૂટ શેથ(એચઈઆરએસ (HERS)) બગડવાની શરૂઆત થાય ત્યારે જ દાંતના મૂળની સપાટી સુધી પહોંચી શકે છે. દાંતમાંથી દૂર જતાં પહેલાં સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ, મૂળની સપાટીની જમણી બાજુ પર સુક્ષ્મ કોલેજેન ફાઈબર (રેસા)નો સ્ત્રાવ કરે છે. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સની ગતિ સાથે, ફાઈબર (રેસા)ના સમૂહની જાડાઈ અને વિસ્તાર માટે વધુ કોલેજેન જમા થાય છે. નોનકોલેજનસ પ્રોટિન્સ, જેવા કે બોન સાઈલોપ્રોટિન્સ અને ઓસ્ટિઓકેલ્સિનનો પણ સ્ત્રાવ થાય છે.<ref name="OH2">કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 236-248.</ref> એસેલ્યુલર સિમેન્ટમમાં સ્ત્રાવિત પ્રોટિન્સ અને ફાઈબર (રેસા) ભરેલાં હોય છે. ખનિજીકરણ આકાર લેતાં, સિમેન્ટમમાંથી સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દૂર થાય છે, અને ફાઈબર (રેસા) સપાટી છોડી દે છે. પરિણામ સ્વરૂપે તે અસ્થિબંધનની રચનામાં જોડાય છે.
દાંત રચનાની મોટાભાગની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગયા બાદ અને સામેની દંતશૂળ (સંપર્કમાં)માં દાંત બંધ બેસી ગયા બાદ સેલ્યુલર સિમેન્ટમનો વિકાસ થાય છે.<ref name="OH2"></ref> આ પ્રકારનું સિમેન્ટમ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનના રેસાઓનાં સમૂહ ફરતે રચાય છે. સેલ્યુલર સિમેન્ટમ રચતું સિમેન્ટોબ્લાસ્ટસ, તેણે ઉત્પન્ન કરેલા સિમેન્ટમમાં જકડાય છે.
રચાઈ ગયેલા સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સના મૂળ સેલ્યુલર સિમેન્ટમ અને એસેલ્યુલર સિમેન્ટમથી અલગ હોવાનું મનાય છે. મુખ્ય વર્તમાન હાઈપોથેસિસમાંની એક એ છે કે સેલ્યુલર સિમેન્ટમ ઉત્પન્ન કરતી કોશિકાઓ હાડકાને અડીને આવેલા વિસ્તારમાંથી બીજી જગ્યાએ જાય છે. જ્યારે એસેલ્યુલર સિમેન્ટમ ઉત્પન્ન કરતી કોશિકાઓ દાંતની નાની કોશિકામાંથી સર્જન થાય છે.<ref name="OH2"></ref> તો પણ, તેવું મનાય છે કે સેલ્યુલર સિમેન્ટમ સામાન્ય રીતે એક મૂળ સાથે દાંતમાં જોવા મળતાં નથી<ref name="OH2"></ref> દાઢ અને નાની દાઢ, સેલ્યુલર સિમેન્ટમ અણીની નજીકના મૂળના ભાગમાં જ અને બહુવિધ મૂળ વચ્ચેના ઈન્ટરરેડિક્યૂલર વિસ્તારમાં જોવા મળે છે.
[[File:Eruptingtoothwithlabels11-24-05.jpg|right|250px|thumb|મોંમાં ફૂટી રહેલા દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડએઃ દાંત બીઃ પેઢાનો ભાગ સીઃ હાડકુ ડીઃ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો]]
==દંતકોશની રચના==
દંતકોશ જે દાંતને ટેકો આપવા માટેનું માળખું છે, તે સિમેન્ટમ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન, પેઢા અને એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિનું બનેલું હોય છે. આ બધામાંથી ફક્ત સિમેન્ટમ જ દાંતનું ભાગ છે. એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિ ટેકો આપવા માટે દાંતના મૂળને ચોતરફથી જકડી લે છે અને સામાન્ય રીતે "સોકેટ" તરીકે ઓળખાતા માળખાની રચના કરે છે. દંતની આસપાસ અસ્થિબંધન એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિને સિમેન્ટમ સાથે જોડે છે અને પેઢામાં દેખાતી પેશીને વીંટળાયેલ હોય છે.<ref>{{Cite journal|author=Luan X, Ito Y, Diekwisch TG |title=Evolution and development of Hertwig's epithelial root sheath |journal=Developmental Dynamics |volume=235 |issue=5 |pages=1167–80 |year=2006 |month=May |pmid=16450392 |pmc=2734338 |doi=10.1002/dvdy.20674}}</ref>
===પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન ===
ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)ની કોશિકાઓ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન (પીડીએલ (PDL))ને અસ્તિત્વમાં લાવે છે. પ્રાણીઓની વિવિધ પ્રજાતિઓમાં પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની રચના માટે જવાબદાર ચોક્કસ ઘટનાઓ દુધીયા (બાળ) દાંત અને કાયમી દાંત વચ્ચે જુદી પડે છે.<ref name="OH2"></ref> છતા પણ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની રચના ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)માં થતા અસ્થિબંધન ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સથી શરૂ થાય છે. આ ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સથી કોલેજન મુક્ત થાય છે જે નજીકના હાડકા તથા સિમેન્ટમની સપાટી પરના ફાઈબર (રેસા) સાથે સંપર્કમાં આવે છે.<ref name="Ross, Kaye p. 453">રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 453.</ref> આ સંપર્કને કારણે જોડાણનું સર્જન થાય છે જે મોઢામાં દાંત તરીકે વિકાસ પામે છે. આ ઓક્લુઝન (જડબા બંધ હોય ત્યારે દાંતની ચોક્કસ ગોઠવણી), જે દાંતની ગોઠવણ છે તે તેમજ સામ જડબાના દાંત કેવી રીતે સંપર્કમાં આવે, આ બંને પરિબળ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનને સતત અસર કરતા રહે છે. પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની આ અનંતકાલીન રચના ફાઈબર (રેસા)ના વિવિધ અનુસ્થાપન જેવા કે સમક્ષિતિજ અથવા ત્રાંસા સમૂહોના સર્જન માટે જવાબદાર હોય છે.<ref name="OH2"></ref>
===એલ્વીલોર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)===
મૂળ અને સિમેન્ટમ રચવાનું શરૂ થતા જ, આસપાસના વિસ્તારમાં અસ્થિ બનવા લાગે છે. સમગ્ર શરીરમાં અસ્થિની રચના કરતી કોશિકાઓને ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે. એલ્વીલોર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)ના કિસ્સામાં, આ ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ કોશિકાઓ ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)માં રચાય છે.<ref name="OH2"></ref> પ્રારંભિક સિમેન્ટમની રચનાની જેમ જ, કોલેજન ફાઈબર (રેસા) નજીકના દાંતની સપાટી પર તૈયાર થાય છે, અને પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનમાં જોડાય ત્યાં સુધી એ જ જગ્યાએ રહે છે.
માણસના શરીરમાં અન્ય અસ્થિઓની જેમ, એલ્વીલર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)નો આકાર આખી જીંદગી બદલાતો રહે છે. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ અસ્થિની રચના કરે છે અને ઓસ્ટિઓક્લેસ્ટસ તેનો નાશ કરે છે, ખાસ કરીને દાંત પર બળ આવતું હોય તેવા સંજોગોમાં.<ref name="Ross, Kaye p. 452">રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 452.</ref> ઓર્થોડોન્ટિક્સની મદદથી જ્યારે દાંતની હિલચાલનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તેવા કિસ્સામાં, દાંતથી દાબક [[બળ|બળ]] હેઠળના અસ્થિનો વિસ્તાર આગળ વધે છે, તેમાં ઓસ્ટિઓક્લેસ્ટ્સનું સ્તર ઘણું વધારે હોય છે, પરિણામે અસ્થિ અવશોષણ થાય છે. દાંત સાથે જોડાયેલા પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો તરફથી મળતા તાણના વિસ્તારો તેનાથી દુરની બાજુએ ખસે છે, તેમાં મોટા પ્રમાણમાં ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ હોય છે, પરિણામે અસ્થિનું નિર્માણ થાય છે.{{Citation needed|date=December 2010}}
===પેઢા===
પેઢા અને દાંત વચ્ચેના જોડાણને ડેન્ટોજીન્જીવલ જંકશન તરીકે ઓખળવામાં આવે છે. આ જંકશનમાં ત્રણ ઉપકલા પ્રકારો હોય છેઃ જીન્જીવલ (પેઢાને લગતું), સલ્કલર અને જંકશનલ ઉપકલા. આ ત્રણેય પ્રકારો મોટા પ્રમાણમાં ઉપકલા કોશિકાની રચના કરે છે જે દાંત અને મોં વચ્ચેના ઉપકલા કફ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="OH2"></ref>
પેઢાની રચના સંપૂર્ણપણે સમજી શકાઈ નથી, પરંતુ એ વાત જાણમાં છે કે પેઢાના ઉપકલા અને દાંત વચ્ચેના હેમીડેસ્મોઝોમ્સ આકાર ''પ્રાથમિક ઉપકલા જોડાણ'' માટે જવાબદાર છે.<ref name="OH2"></ref> હેમીડેસ્મોઝોમ્સ વધેલા એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા અપાતી ફિલામેન્ટ જેવી નાની રચનાઓ દ્વારા કોશિકાઓ વચ્ચે આધાર પુરો પાડે છે. એક વખત આ થઈ જાય એટલે, દંતવલ્ક અંગોનું એક ઉત્પાદન ઘટેલા દંતવલ્ક ઉપકલામાંથી જંકશનલ ઉપકલા રચે છે, અને ઝડપથી વિભાજિત થાય છે. તેના પરિણામ સ્વરૂપે જંકશનલ ઉપકલાના સ્તરનું કદ નિયમિત વધે છે અને પોષણના કોઈપણ સ્ત્રોતમાંથી એમેલોબ્લાસ્ટ્સના બાકી રહેલા હિસ્સાની આસપાસ કવચ રચાય છે. એમેલોબ્લાસ્ટ્સનો ક્ષય થતા, જીન્જીવલ સલ્કસ (દાંત અને પેઢાની કોશિકાઓ વચ્ચેની જગ્યા)ની રચના થાય છે.
==મજ્જાતંતુઓ અને વાહિનીઓની રચના==
અવારનવાર, શરીરમાં મજ્જાતંતુઓ અને રક્તવાહિનીઓ એકબીજાની સમાંતરે જતી હોય છે, અને બંનેનું નિર્માણ એક સાથે એક સરખી રીતે થાય છે. જોકે, દાંતના કિસ્સામાં વિકાસના અલગઅલગ દરના કારણે મજ્જાતંતુઓ અને રક્તવાહિનીઓ માટે આ લાગુ પડતું નથી.<ref name="OH1"></ref>
===મજ્જાતંતુઓની રચના===
દાંતના વિકાસ અને ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) તરફની વૃદ્ધિ વખતે પડ તબક્કા દરમિયાન દાંતની નજીક મજ્જાતંતુ ફાઈબર (રેસા)ઓ શરૂ થાય છે. એક વખત ત્યાં પહોંચી ગયા બાદ, મજ્જાઓ દાંતની કલિકાની આસપાસ વિકસવા લાગે છે અને દાંતીનની રચનાની શરૂઆત થાય ત્યારે ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ)માં પ્રવેશે છે. મજ્જાઓ ક્યારેય દંતવલ્ક (બાહ્ય કઠણ પડ) અંગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પન થતી નથી.<<ref name="OH1"></ref>
===વાહિનીઓની રચના===
રક્તવાહિનીઓ ડેન્ટલ ફોલિકલમાં રચાય છે અને પડ તબક્કામાં ડેન્ટલ પેપિલેમાં પ્રવેશે છે.<ref name="OH1"></ref> રક્તવાહિનીઓનું જૂથ ડેન્ટલ પેપિલેના પ્રવેશ ભાગ પર રચાય છે. મોટી સંખ્યામાં રક્તવાહિનીઓ ક્રાઉન તબક્કાની શરૂઆતમાં મહત્તમ પ્રમાણમાં પહોંચે છે, અને ડેન્ટલ પેપિલે અંતે દાંતના ગરભમાં રચાય છે. આખા જીવનકાળ દરમિયાન, દાંતમાં ગરભની પેશીઓ ઘટે છે, જેનો અર્થ એવો થાય છે કે ઉંમર વધતા દાંતમાં લોહીનો પૂરવઠો ઓછો થતો જાય છે.<ref name="Ross, Kaye p. 452"></ref> દંતવલ્ક અંગ ઉપકલા મૂળમાંથી તૈયાર થતું હોવાથી રક્તવાહિનીઓ વગરનું હોય છે, અને દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) અને દાંતીનની ખનિજીકૃત પેશીઓને લોહીમાંથી પોષણ મળતું નથી.
==દાંત ફૂટી નીકળવા==
{{Main|Tooth eruption}}
દાંત જ્યારે મોંમાં પ્રવેશે છે અને દેખાવા લાગે છે જ્યારે દાંત ફૂટી નીકળવાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે. દાંત ફૂટી નીકળવાની પ્રક્રિયા ઘણી જટીલ હોવાનું સંશોધકોએ સ્વીકારવા છતા, દાંત ફૂટી નીકળવાની કાર્યપદ્ધતિની ઓળખ પર એક નાની સમજૂતી જોવા મળે છે.<ref>રિઓલો એન્ડ અવેરી, ''એસેન્શિયલ્સ ફોર ઓર્થોડોન્ટિક પ્રેક્ટિસ'' , પાનુ. 142.</ref> કેટલાક લોકો સામાન્યપણે એવી પદ્ધતિને અનુસરે છે જે ઘણા લાંબા સમયથી ખોટી સાબિત થઈ છે જેમાં અહીં દર્શાવેલી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છેઃ (1) દાંતના મૂળની વૃદ્ધિ થતા દાંતને મોંમાં ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (2) દાંતની આસપાસના હાડકાનો વિકાસ થવાથી દાંતને ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (3) વાહિનીઓના દબાણના કારણે દાંતને ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (4) દાંતને કુશનોઈડ હેમકોક (ઝોળી જેવા ઉપસેલા ભાગ)થી ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે.<ref>હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાના નંબર. 1–3.</ref> કુશનોઈડ હેમકોક પદ્ધતિ સૌ પ્રથમ વખત હેરી સીશેર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી જે 1930થી 1950ના સમયગાળામાં વ્યાપક રીતે શીખવાતી હતી. આ પદ્ધતિમાં માનવામાં આવતુ હતુ કે દાંતની નીચેના અસ્થિબંધન, જે સીશેરે હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ પર માઈક્રોસ્કોપ હેઠળ જોયું હતું, તે દાંત ફૂટી નીકળવા માટે જવાબદાર છે. બાદમાં, સીશેરે જે “અસ્થિબંધન” જોયુ હતુ તેને માત્ર સ્લાઈડ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા વખતે કૃત્રિમ રીતે તૈયાર થયું હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.<ref>હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાનુ. 3.</ref>
હાલમાં સૌથી વ્યાપક રીતે અપનાવાયેલી પદ્ધતિ એ છે કે જ્યારે કેટલાક બળ કે જે સંભવતઃ દાંત ફૂટવાની પ્રક્રિયામાં સમાયેલા હોય, ત્યારે પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો સમગ્ર પ્રક્રિયાને મુખ્ય બળ પુરુ પાડે છે. કેટલાક સિદ્ધાંતવાદીઓ એવી ધારણા કરે છે કે પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો તેમના કોલેજન તંતુઓના સંકોચન અને સામસામે જોડાણ તેમજ તેમના ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સના સંકોચન દ્વારા દાંત ફૂટવાની ઘટનાને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાનુ. 5.</ref>
અલગ અલગ લોકોમાં દાંત ફૂટવાની ઘટના અલગ અલગ રીતે જોવા મળતી હોવા છતા, દાંત ફૂટવાની એક સામાન્ય સમયરેખા તૈયાર કરવામાં આવી છે. લાક્ષણિક રીતે, માણસમાં 20 પ્રારંભિક (બાળ) દાંત અને 32 કાયમી દાંત હોય છે.<ref>ધ અમેરિકન ડેન્ટલ એસોસિએશન, ''ટૂથ એરપ્શન ચાર્ટ્સ'' [http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831054855/http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp |date=2009-08-31 }} ઉપલબ્ધ.</ref> દાંત ફૂટવાના ત્રણ તબક્કા હોય છે. પ્રથમ તબક્કો ટુંકા ગાળા માટે દંત રચનાનો તબક્કો છે જે, માત્ર પ્રારંભિક દાંત દેખાતા હોય ત્યારે જોવા મળે છે. મોંમાં એક વખત કાયમી દાંત આવી જાય એટલે, દાંત મિશ્રિત (અથવા સંક્રમિત) દંત રચનામાં જોવા મળે છે. જ્યારે છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય – આ પ્રક્રિયા એક્સફોલિએશન તરીકે ઓળખાય છે – એટલે દાંત કાયમી રચનામાં આવી જાય છે.
પ્રારંભિક દંત રચનાની શરૂઆત નીચલા જડબામાં રાક્ષસી દાંત આવે ત્યારથી થાય છે, સામાન્યપણે આઠમા મહિને, અને છેલ્લે પ્રથમ કાયમી દાઢ આવે ત્યાં સુધી રહે છે, સામાન્યપણે છ વર્ષ સુધી.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/38 38] and 41 |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> પ્રારંભિક દાંત લાક્ષણિક રીતે નીચે દર્શાવેલા ક્રમાનુસર ફૂટે છેઃ (1) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (2) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (3) પહેલી દાઢ, (4) તીક્ષ્ણ દાંત, અને (5) બીજી દાઢ.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/38 38] |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> સામાન્ય નિયમ પ્રમાણે, જીવનના દર છ મહિને ચાર દાંત ફૂટે છે, નીચલા જડબાના દાંત ઉપલા જડબાના દાંત કરતા પહેલા ફૂટે છે, અને પુરુષો કરતા મહિલાઓમાં વહેલા દાંત ફૂટે છે.<ref>વેબમ્ડ, ''ડેન્ટલ હેલ્થઃ યોર ચાઈલ્ડ્સ ટીથ'' [http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 અહીં] ઉપલબ્ધ.</ref> પ્રારંભિક દંત રચના દરમિયાન, કાયમી દાંતના દંત કલિકાઓ પ્રારંભિક દાંતની નીચે તાળવા અથવા જીભની નજીકમાં વિકાસ પામે છે.
મિશ્રિત દંત રચના મોંમાં પહેલી કાયમી દાઢ આવતા શરૂ થઈ જાય છે, સામાન્યપણે છઠ્ઠા વર્ષે, અને છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે, સામાન્યપણે અગિયારથી બાર વર્ષ.<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/41 41] |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref> ઉપલા જડબામાં કાયમી દાંત નીચલા જડબામાં ફૂટતા કાયમી દાંત કરતા અલગ ક્રમમાં ફૂટે છે. ઉપલા જડબામાં આ ક્રમ પ્રમાણે દાંત ફૂટે છેઃ (1) પ્રથમ દાઢ, (2) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (3) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (4) પહેલી નાની દાઢ, (5) બીજી નાની દાઢ, (6) તીક્ષ્ણ દાંત, (7) બીજી દાઢ, અને (8) ત્રીજી દાઢ. નીચેના જડબામાં આ ક્રમ પ્રમાણે દાંત ફૂટે છેઃ (1) પહેલી દાઢ, (2) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (3) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (4) તીક્ષ્ણ દાંત, (5) પહેલી નાની દાઢ, (6) બીજી નાની દાઢ, (7) બીજી દાઢ, અને (8) ત્રીજી દાઢ. પ્રારંભિક દંત રચનામાં નાની દાઢ ન હોવાથી, પ્રારંભિક દાઢનું સ્થાન કાયમી નાની દાઢ લે છે.<ref>માસિક માઈક્રોસ્કોપી નિરીક્ષણ, ''એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ મન્થ: જાન્યુઆરી 1998 '' .</ref> જો કોઈ કાયમી દાંત ફૂટવા માટે તૈયાર હોય તે પહેલા જ તે સ્થાનેથી પ્રારંભિક દાંત પડી જાય, તો કેટલાક પોસ્ટિરિઅર દાંત અગાઉથી આવે છે જે મોંમાં જગ્યા ઘટી જવાનું કારણ બને છે.<ref>હેલ્થ હવાઈ, ''પ્રાઈમરી ટીથ: ઈમ્પોર્ટન્સ એન્ડ કેર '' [http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206193428/http://www.healthhawaii.org/ |date=2007-02-06 }} ઉપલબ્ધ.</ref> તેના કારણે દાંતની હરોળમાં ભીડ થઈ શકે છે અને/અથવા કાયમી દાંત ફૂટે ત્યારે તે ખોટા સ્થાને પણ આવી શકે છે, જેને સામાન્યપણે મેલોક્લુઝન (જડબાબ ભેગા હોય ત્યારે દાંતની અચોક્કસ ગોઠવણી) કહેવાય છે. આવા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ પોતાના દાંત સીધી હરોળમાં કરવા માટે સંભવતઃ ઓર્થોટોન્ટિક્સ કરાવવું પડે છે.
જ્યારે છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય ત્યારે કાયમી દંત રચનાની શરૂઆત થાય છે, સામાન્યપણે 11થી 12 વર્ષે, અને તે વ્યક્તિ જીવે ત્યાં સુધી અથવા બધા જ દાંત પડી જાય (ઈડેન્ટુલિઝમ) ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે. આ તબક્કામાં, સડો, દુઃખાવો કે દાંતો ભીંસાવાથી ત્રીજી દાઢો (“ડહાપણની દાઢ” તરીકે પણ ઓળખાય છે) અવારનવાર ફૂટી નીકળે છે. દાંત પડી જવાનું મુખ્ય કારણ સડો અને દાંત પિરિઓડોન્ટલ બીમારી હોય છે.<ref>અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પિરિઓડોન્ટોલોજી, ''ઓરલ હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન ફોર ધ પબ્લિક '' [http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209195310/http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm |date=2006-12-09 }} ઉપલબ્ધ.</ref>
<center>
<div style="font-size: 90%;">
{| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center" border="BORDER"
|+'''પ્રારંભિક અને કાયમી દાંત ફૂટવાનો સમય<ref>{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |url=https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=[https://archive.org/details/dentalanatomyphy00majo/page/53 53] |isbn=978-0-7216-9382-8}}</ref>'''
!
! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | પ્રારંભિક દાંત
|-
!દાંત
!style="width:5em" colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત
!style="width:5em" colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત
!style="width:5em;" colspan=1| તીક્ષ્ણ દાંત
!style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>નાની દાઢ
!style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>નાની દાઢ
!style="width:5em" colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ
!style="width:5em" colspan=1 | બીજી<br>દાઢ
!style="width:5em" colspan=1 | ત્રીજી<br>દાઢ
|-
| style="padding:3px" | ઉપલા જડબાના દાંત
| 10 મહિના
| 11 મહિના
| 19 મહિના
| -
| -
| 16 મહિના
| 29 મહિના
| -
|-
| style="padding:3px" | નીચલા જડબાના દાંત
| 8 મહિના
| 13 મહિના
| 20 મહિના
| -
| -
| 16 મહિના
| 27 મહિના
| -
|-
!
! colspan=8 style="background:#ffdead;padding:3px" | કાયમી દાંત
|-
!દાંત
! colspan=1 | મધ્ય<br>રાક્ષસી દાંત
! colspan=1 | છેડાના<br>રાક્ષસી દાંત
! colspan=1 | તીક્ષ્ણ દાંત
! colspan=1 | પહેલી<br>નાની દાઢ
! colspan=1 | બીજી<br>નાની દાઢ
! colspan=1 | પહેલી<br>દાઢ
! colspan=1 | બીજી<br>દાઢ
! colspan=1 | ત્રીજી<br>દાઢ
|-
| style="padding:3px" | ઉપલા જડબાના દાંત
| 7-8 વર્ષ
| 8–9 વર્ષ
| 11–12 વર્ષ
| 10–11 વર્ષ
| 10–12 વર્ષ
| 6–7 વર્ષ
| 12–13 વર્ષ
| 17–21 વર્ષ
|-
| style="padding:3px" | નીચલા જડબાના દાંત
| 6–7 વર્ષ
| 7-8 વર્ષ
| 9–10 વર્ષ
| 10–12 વર્ષ
| 11–12 વર્ષ
| 6–7 વર્ષ
| 11–13 વર્ષ
| 17–21 વર્ષ
|}
</div></center>
દંતવલ્ક ઉત્પન થયા બાદ તુરંત એક ચોક્કસ પ્રકારની ફિલ્મથી ઢંકાઈ જાય છેઃ નાસ્મીથની મેમ્બ્રેન અથવા ‘દંતવલ્ક ક્યુટીકલ’, મૂળાંકરના અંગનું માળખુ જે કેરાટિનનું બનેલું હોય છે જે દંતવલ્ક અંગની વૃદ્ધિ કરે છે.<ref>{{Cite journal|author=Armstrong WG |title=Origin and nature of the acquired pellicle |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=61 |issue=9 |pages=923–30 |year=1968 |month=September |pmid=5679017 |pmc=1902619}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Darling AI |title=The Distribution of the Enamel Cuticle and Its Significance |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=36 |issue=9 |pages=499–502 |year=1943 |month=July |pmid=19992694 |pmc=1998608}}</ref>
==પોષણ અને દાંતનો વિકાસ==
માણસની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં અન્ય પરિબળોની જેમ દાંતના વિકાસ પર પણ પોષણની અસર પડે છે. સ્વસ્થ દાંત માટે જરૂરી પોષક તત્વોમાં કેલ્શિયમ, [[ફોસ્ફરસ]], અને વિટામીન એ, સી તેમજ ડીનો સમાવેશ થાય છે. હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટના સ્ફટીકની યોગ્ય રચના માટે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ જરૂરી છે, અને લોહીમાં તેનું સ્તર વિટામિન ડી દ્વારા જાળવી શકાય છે.કેરાટિનના નિર્માણ માટે વિટામિન એ જરૂરી છે, જ્યારે કોલેજન માટે વિટામિન સી જરૂરી છે. ફ્લોરાઈડ વિકસી રહેલા દાંતના હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટ સ્ફટીકો સાથે સંકળાયેલું છે અને તે બિનખનિજીકરણ કે સડો થવા સામે તેને વધુ પ્રતિરોધક બનાવે છે.<ref name="Ross, Kaye p. 453"></ref>
આ પોષક તત્વોની ઊણપથી દાંતના વિકાસ પર મોટી સંખ્યામાં અસરો પડે છે.<ref>ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન, ''ટેબલ II. ઈફેક્ટ્સ ઓફ ન્યૂટ્રીઅન્ટ ડેફિસિઅન્સીસ ઓન ટૂથ ડેવલપમેન્ટ'' [http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106225126/http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm |date=2013-01-06 }} ઉપલબ્ધ.</ref> કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ અને વિટામિન ડીની ઊણપ હોય તેવી સ્થિતિમાં દાંતનો કઠણ ભાગ સંભવતઃ ઓછા ખનિજતત્વો વાળો હોય છે. વિટામિન એની ઊણપ દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની રચનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરે છે. ફ્લોરાઈડની ઊણપથી દાંત જ્યારે એસિડિક વાતાવરણમાં ખુલ્લા હોય ત્યારે બિનખનિજીકરણ થાય છે, અને પુનઃખનિજીકરણમાં પણ મોડુ થાય છે. વધુમાં, જો ફ્લોરાઈડનું પ્રમાણ વધારે પડતુ હોય તો દાંતનો જ્યારે વિકાસ થઈ રહ્યો હોય ત્યારે ફ્લોરોસિસની સ્થિતિ ઉભી થઈ શકે છે.
==અસાધારણતાઓ==
દાંતના વિકાસ સાથે સંખ્યાબંધ અસાધારણતાઓ સંકળાયેલી છે.
એનોડોન્ટિયાએ સંપૂર્ણપણે દાંતના વિકાસનો અભાવ છે, અને હાઈપોડોન્ટિયા અમુક દાંતના વિકાસનો અભાવ છે. એનોડોન્ટિયા જવલ્લે જ જોવા મળે છે, જે મોટાભાગે હાઈપોહાઈડ્રોટિક એક્ટોડેર્મલ ડિસ્પ્લેસિયાની સ્થિતિમાં જોવા મળે છે, જ્યારે હાઈપોડોન્ટિયા ઘણી સામાન્યપણે જોવા મળતી વિકાસની અસાધારણતાઓ પૈકીની એક છે, જે 3.5–8.0% વસ્તીને અસર કરે છે (ત્રીજી દાઢના સમાવેશ સિવાય). ત્રીજી દાઢની ગેરહાજરી ઘણી સામાન્ય બાબતે છે, જે 20–23% વસ્તીમાં જોવા મળે છે જ્યારે તેના પછી બીજી નાની દાઢ અને છેડાના રાક્ષસી દાંતનો ક્રમ આવે છે. હાઈપોડોન્ટિયા મોટાભાગે દાંતના પડની ગેરહાજરી સાથે સંકળાયેલું છે, જે પરિસ્થિતિકીય બળો સામે નિર્બળ હોય છે, જેમ કે ચેપ અને કિમોથેરાપી સારવાર, અને ઘણા સિન્ડ્રોમ જેમકે ડાઉન સિન્ડ્રોમ અને ક્રોઉઝોન સિન્ડ્રોમ સાથે પણ તે સંકળાયેલા હોય છે.<ref>{{Cite book|title=Orthodontics and Paediatric Dentistry |last=Millett |first=Declan T. |coauthors=Richard Welbury |year=2000 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=0443062870 }}</ref>
હાઈપરડોન્ટિયા બહારના દાંતનો વિકાસ છે. તે 1–3% કોકેશિયનો અને અવારનવાર એશિયનોમાં પણ જોવા મળે છે.<ref>નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 70.</ref> આ પ્રકારના કુલ કેસો પૈકી 86% કેસોમાં લોકોનાં મોંમાં એક વધારાનો દાંત જોવા મળે છે, મોટાભાગે તે ઉપલા જડબામાં જ્યાં રાક્ષસી દાંત હોય તે જગ્યાએ જોવા મળે છે.<ref>કેહન, ''બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 49.</ref> હાઈપરડોન્ડિયાને દાંતના પડના વધુ પડતા જથ્થા સાથે સંબંધ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ડિલેસેરેશનએ દાંત પર જોવા મળતો એક અસાધારણ વળાંક છે, અને વિકાસપામી રહેલા દાંતની કલિકા તરફ જઈ રહેલા ટ્રોમા સાથે સંકળાયેલા હોય છે. જેમ જેમ દાંત તૈયાર થાય તેમ, દબાણ પડે છે જે દાંતને મૂળ સ્થળેથી ખસેડે છે, જેના કારણે બાકીના દાંત અસાધારણ ખૂણા પર ઉગે છે. દાંતની કલિકાની બાજુમાં આવેલી ફોલ્લી અથવા ગાંઠને ડિલેસેરેશન માટે જવાબદાર બળો તરીકે ગણવામાં આવે છે, આથી પ્રારંભિક (બાળ) દાંત ટ્રોમા દ્વારા ઉપરની બાજુએ પેઢામાં ધકેલવામાં આવે છે જ્યાં તે કાયમી દાંતની દાંત કલિકાને ફેરવે છે.<ref>નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 86.</ref>
રિજનલ ઓડોન્ટોડિસ્પ્લેસિયા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ તે મોટાભાગે ઉપલા જડબા અને અંદરના દાંતમાં જોવા મળે છે. તેનું કારણ હજુ અજ્ઞાત છે; સંખ્યાબંધ કારણોની ધારણાઓ કરવામાં આવે છે, જેમાં મજ્જાતંતુઓના છેડાની કોશિકાઓમાં વિક્ષેપન, ચેપ, વિકિરણ થેરાપી, અને વાહિની પૂરવઠામાં ઘટાડા (સૌથી વ્યાપક રીતે સ્વીકારયેલું અનુમાન)નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 99.</ref> રિજનલ ઓડોન્ટોડિસ્પ્લેસિયા દ્વારા અસરગ્રસ્ત દાંત ક્યારેય મોંમાં ઉગતા નથી, તેની નાની ટોચ હોય છે, અને પીળા-કથ્થઈ રંગના હોય છે, તેમજ અનિયમિત આકાર હોય છે. આ પ્રકારના દાંત એક્સ-રેમાં અર્ધપારદર્શક અને “ધુંધળા” જોવા મળે છે, અને તે “ભૂતિયા દાંત”માં પરિણમે છે.<ref>કેહન, ''બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 58.</ref>
==પરમાણ્વિક જીવવિજ્ઞાન==
માછલીઓમાં હોક્સ જીન દાંતની શરૂઆત માટેની નિયમન રચનાને વ્યક્ત કરે છે<ref>{{Cite journal|author=Fraser GJ, Hulsey CD, Bloomquist RF, Uyesugi K, Manley NR, Streelman JT |title=An ancient gene network is co-opted for teeth on old and new jaws |journal=PloS Biology |volume=7 |issue=2 |pages=e31 |year=2009 |month=February |pmid=19215146 |pmc=2637924 |doi=10.1371/journal.pbio.1000031}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Fraser GJ, Bloomquist RF, Streelman JT |title=A periodic pattern generator for dental diversity |journal=BMC Biology |volume=6 |issue= |pages=32 |year=2008 |pmid=18625062 |pmc=2496899 |doi=10.1186/1741-7007-6-32}}</ref>
ઉંદરમાં ડબ્લ્યુએનટી (WNT) સંકેતો દાંતના વિકાસની પહેલ માટે જરૂરી હોય છે.<ref name="pmid11044393">{{Cite journal|author=Dassule HR, Lewis P, Bei M, Maas R, McMahon AP |title=Sonic hedgehog regulates growth and morphogenesis of the tooth |journal=Development |volume=127 |issue=22 |pages=4775–85 |year=2000 |month=November |pmid=11044393 |url=http://dev.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11044393}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Järvinen E, Salazar-Ciudad I, Birchmeier W, Taketo MM, Jernvall J, Thesleff I |title=Continuous tooth generation in mouse is induced by activated epithelial Wnt/beta-catenin signaling |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=103 |issue=49 |pages=18627–32 |year=2006 |month=December |pmid=17121988 |pmc=1693713 |doi=10.1073/pnas.0607289103}}</ref>
દાંત જર્મ<ref>{{Cite journal |unused_data=pmid: 8250280 |author=Christensen L R, Møllgård K, Kjær I, Janas M S. |title=Immunocytochemical demonstration of nerve growth factor receptor (NGF.-R) in developing human fetal teeth. |journal=Anat Embryol |volume=188 |issue=3 |pages=247–55 |year=1993 |pmid=: 8250280 |doi=10.1007/BF00188216 |url=http://www.springerlink.com/content/um52t22r725k0v07/ }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ના ખૂબ જ પ્રારંભિક તબક્કામાં દાંતના ઉપરના પડના એક્ટો-મેસેન્શમલ કોશિકાને ઘટ્ટ બનાવવા એનજીએફ-આર (NGF-R) હોય છે અને દાંતના મોર્ફોજેનેટિક (આકારજનનશાસ્ત્ર) અને સાઈટોડિફરેન્સીએશન(કોશિકાભેદ) દરમિયાન બહુલક્ષી ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{Cite journal |unused_data=pmid: 1320577 |author=Mitsiadis TA, Dicou E, Joffre A, Magloire H. |title=Immunohistochemical localization of nerve growth factor (NGF) and NGF receptor (NGF-R) in the developing first molar tooth of the rat. |journal=Differentiation |volume=49 |issue=1 |pages=47–61 |year=1992 |pmid=: 1320577 |doi=10.1007/BF00495427|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1320577}}</ref><ref>{{Cite journal |unused_data=ISSN:0368-6833 |author=Mitsiadis TA, Dicou E, Joffre A, Magloire H. |title=NGF Signals Supporting the Tooth Development are Mediated through p75. (Japanese) |journal=Journal of the Kyushu Dental Society |volume=55 |issue=6 |pages=347–355 |year=2001 |doi=10.2504/kds.55.347 |url=http://sciencelinks.jp/j-east/article/200207/000020020702A0095496.php |access-date=2011-02-14 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229033531/http://sciencelinks.jp/j-east/article/200207/000020020702A0095496.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |unused_data=ISSN:0368-6833 |author=Amano O, Bringas P, Takahashi I, Takahashi K, Yamane A, Chai Y, Nuckolls GH, Shum L, Slavkin HC. |title=Nerve growth factor (NGF) supports tooth morphogenesis in mouse first branchial arch explants |journal=Dev Dyn |volume=216 |issue=3 |pages=299–310 |year=1999 |pmid=10590481 |doi=10.1002/(SICI)1097-0177(199911) |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/66501488/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |doi_brokendate=2010-07-26 |access-date=2011-02-14 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185709/http://www3.interscience.wiley.com/journal/66501488/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |url-status=dead }}</ref> પેરિફરલ ટ્રાઈજેમનીલ મજ્જાતંતુની ગેરહાજરી અને દાંતના અભાવ વચ્ચે સંબંધ હોય છે (જુઓ હાઈપોડોન્ટિયા).
દાંતના તમામ તબક્કા(કલિકાનું ઉગવું, પડ, ઘંટાકાર, આગળનો ભાગ), વિકાસ અને આકાર જનનશાસ્ત્ર (મોર્ફોજેનેસિસ)નું નિયમન પ્રોટીન દ્વારા થાય છેઃ સોનિક હેજ્હોગ.<ref name="pmid11044393"></ref><ref>{{Cite journal|author=Cobourne MT, Hardcastle Z, Sharpe PT |title=Sonic hedgehog regulates epithelial proliferation and cell survival in the developing tooth germ |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2001-11_80_11/page/1974 |journal=Journal of Dental Research |volume=80 |issue=11 |pages=1974–9 |year=2001 |month=November |pmid=11759005 |doi=10.1177/00220345010800110501}}</ref><ref name="Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS 2006 427–31">{{Cite journal|author=Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS |title=Sonic hedgehog signaling is important in tooth root development |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2006-05_85_5/page/427 |journal=Journal of Dental Research |volume=85 |issue=5 |pages=427–31 |year=2006 |month=May |pmid=16632755 |doi=10.1177/154405910608500506}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://bite-it.helsinki.fi/SHH.HTM|title = Expression of Sonic hedgehog in mouse tooth|publisher = Gene expression in tooth by Pekka Nieminen|access-date = 2009-10-17|archive-date = 2011-07-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20110718010023/http://bite-it.helsinki.fi/SHH.HTM|url-status = dead}}</ref>
દાંતના વિકાસ દરમિયાન કેરાટિનાઈઝેશન(શ્રૃંગીકરણ) અને એમેલોજેનેસિસ વચ્ચે જોરદાર સમાનતાં હોય છે.<ref>{{Cite journal |doi=10.1177/00220345670460032401 |author=Toto PD, O'Malley JJ, Grandel ER |title=Similarities of keratinization and amelogenesis |journal=Journal of Dental Research |volume=46 |issue=3 |pages=602–7 |year=1967 |pmid=4165207 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=4165207 }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.1177/00220345750540020301 |author=Gustafson G, Sundström B |title=Enamel: morphological considerations |journal=Journal of Dental Research |volume=54 Spec No B |issue=2 suppl |pages=B114–20 |year=1975 |month=June |pmid=1094042 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=1094042 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
દાંતના જર્મ(અર્ધ કે અવિકસિત ભાગ)ના ઉપરની કોશિકામાં કેરાટિન (પડનું અંગ) પણ હોય છે<ref>{{Cite journal |author=Domingues MG, Jaeger MM, Araújo VC, Araújo NS |title=Expression of cytokeratins in human enamel organ |journal=European Journal of Oral Sciences |volume=108 |issue=1 |pages=43–7 |year=2000 |month=February |pmid=10706476 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0909-8836&date=2000&volume=108&issue=1&spage=43 |doi=10.1034/j.1600-0722.2000.00717.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમજ દાંત પર કેરાટિનનું પાતળું પડ હોવાનું તાજેતરમાં જ બહાર આવ્યું છે (નાસ્મીથની મેમ્બ્રેન (અંતરત્વચા) અથવા પડ ત્વચા).<ref>{{Cite journal |doi=10.1177/00220345340140040301 |first1=Theodor |last1=Rosebury |year=1934 |title=Presence of Iron in Enamel Keratin |journal=Journal of Dental Research |volume=14 |pages=269–72 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/reprint/14/4/269 |access-date=2011-02-14 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185652/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/00220345340140040301 |url-status=dead }}</ref>
પડ ત્વચા ગ્રંથિ, ટૂથ મોર્ફોજેનેસિસ અને ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ ભિન્નતામાં સાંકેતિક કેન્દ્ર તરીકે હોય છે.<ref>{{Cite journal|author=Vaahtokari A, Aberg T, Jernvall J, Keränen S, Thesleff I |title=The enamel knot as a signaling center in the developing mouse tooth |url=https://archive.org/details/sim_mechanisms-of-development_1996-01_54_1/page/39 |journal=Mechanisms of Development |volume=54 |issue=1 |pages=39–43 |year=1996 |month=January |pmid=8808404 |doi=10.1016/0925-4773(95)00459-9}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Tucker AS, Headon DJ, Schneider P, ''et al.'' |title=Edar/Eda interactions regulate enamel knot formation in tooth morphogenesis |journal=Development |volume=127 |issue=21 |pages=4691–700 |year=2000 |month=November |pmid=11023871 |url=https://journals.biologists.com/dev/cgi/pmidlookup |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309041333/https://journals.biologists.com/dev/cgi/pmidlookup |archive-date=2023-03-09 |access-date=2023-03-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Thesleff I, Keränen S, Jernvall J |title=Enamel knots as signaling centers linking tooth morphogenesis and odontoblast differentiation |journal=Advances in Dental Research |volume=15 |issue= |pages=14–8 |year=2001 |month=August |pmid=12640732 |doi=10.1177/08959374010150010401}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Lesot H, Lisi S, Peterkova R, Peterka M, Mitolo V, Ruch JV |title=Epigenetic signals during odontoblast differentiation |journal=Advances in Dental Research |volume=15 |issue= |pages=8–13 |year=2001 |month=August |pmid=12640731 |doi=10.1177/08959374010150012001}}</ref>
વિવિધ ફેનોટાઈપિક ઉમેરા દાંતના કદનું નિયમન કરે છે.<ref name="Townsend G, Richards L, Hughes T 2003 350–5">{{Cite journal|author=Townsend G, Richards L, Hughes T |title=Molar intercuspal dimensions: genetic input to phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2003-05_82_5/page/350 |journal=Journal of Dental Research |volume=82 |issue=5 |pages=350–5 |year=2003 |month=May |pmid=12709500 |doi=10.1177/154405910308200505}}</ref>
પ્રાગૈતિહાસિક માણસના દાંતના આકાર આધુનિક માણસના આકારથી અલગ હતા.<ref name="Townsend G, Richards L, Hughes T 2003 350–5"></ref><ref>{{Cite journal|author=Keith A |title=Problems relating to the Teeth of the Earlier Forms of Prehistoric Man |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=6 |issue=Odontol Sect |pages=103–124 |year=1913 |pmid=19977113 |pmc=2005996}}</ref>
કેટલાંક ડેર્મોઈડ ટેરાટોમા (ખાસ કરીને બીજકોશ, ફેફસાં, સ્વાદુપિંડ અને પરીક્ષણો) દાંતનો સંપૂર્ણ વિકાસ કરે છે.<ref>{{Cite web| url = http://home.earthlink.net/~radiologist/tf/040802.htm | title = Ovarian teratoma (dermoid) with teeth | access-date = 2009-11-07 | publisher = Doctor T's BrokenDown Palace}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Lee R |title=On the Nature of Ovarian Cysts which contain Teeth, Hair, and Fatty Matter. |journal=Medico-Chirurgical Transactions |volume=43 |issue=2|pages=93–114 |year=1860 |pmc=2147752}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Eccles WM, Hopewell-Smith A |title='Dermoid Teeth,' or Teeth developed in Teratomata |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=5 |issue=Odontol Sect |pages=123–139 |year=1912 |pmid=19976169 |pmc=2005364}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Smith CJ |title=A teratoma of the lung containing teeth |journal=Annals of the Royal College of Surgeons of England |volume=41 |issue=5 |pages=413–22 |year=1967 |month=November |pmid=6061946 |pmc=2312017}}</ref>
દાંત ફૂંટી નીકળવા માટે પેરાથીરોઇડ હાર્મોન જરૂરી છે.<ref>{{Cite journal|author=Philbrick WM, Dreyer BE, Nakchbandi IA, Karaplis AC |title=Parathyroid hormone-related protein is required for tooth eruption |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=20 |pages=11846–51 |year=1998 |month=September |pmid=9751753 |pmc=21728 |doi=10.1073/pnas.95.20.11846}}</ref>
==પ્રાણીઓમાં દાંતનો વિકાસ==
સરળતમ દાંત સાથે વંશસૂત્રના પ્રાણી સંભવતઃ કીડા વર્ગના એન્સાઈલોસ્ટોમા (એન્સાઈટોસ્ટોમા ડ્યૂડેનલ, નેકટર અમેરિકન્સ) છે.<ref>{{Cite web|url = http://www.nematode.net/Species.Summaries/Ancylostoma.duodenale/index.php|title = Ancylostoma duodenale|publisher = Nematode.net Genome Sequencing Center|access-date = 2009-10-27|archive-date = 2008-05-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20080516010133/http://www.nematode.net/Species.Summaries/Ancylostoma.duodenale/index.php|url-status = dead}}</ref>
દાંતએ એટાવિક માળખું છે અને તેનો વિકાસ ઘણા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં સમાન હોય છે.<ref name="Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS 2006 427–31"></ref><ref>{{Cite journal|author=James WW, Wellings AW |title=The Dental Epithelium and its Significance in Tooth Development |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=37 |issue=1 |pages=1–6.12 |year=1943 |month=November |pmid=19992735 |pmc=2180846}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Koussoulakou DS, Margaritis LH, Koussoulakos SL |title=A curriculum vitae of teeth: evolution, generation, regeneration |journal=International Journal of Biological Sciences |volume=5 |issue=3 |pages=226–43 |year=2009 |pmid=19266065 |pmc=2651620 |url=http://www.biolsci.org/v05p0226.htm |access-date=2011-02-14 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305072444/http://www.biolsci.org/v05p0226.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Salazar-Ciudad I, Jernvall J |title=A gene network model accounting for development and evolution of mammalian teeth |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=12 |pages=8116–20 |year=2002 |month=June |pmid=12048258 |pmc=123030 |doi=10.1073/pnas.132069499}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Gregory W.K. |title=The Origin and Evolution of the Human Dentition : A Palaeontological Review. Part I. |journal=J Dent Res |volume=2 |issue=1 |pages=89–183 |year=1920 |doi=10.1177/00220345200020011101 |url=http://jdr.sagepub.com/content/2/1/89.citation }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Gregory W.K.|title=The Origin and Evolution of the Human Dentition : A Palaeontological Review. Part II.|journal=J Dent Res|volume=3|issue=1|pages=87–228|year=1921|doi=10.1177/00220345210030011101|url=http://jdr.sagepub.com/content/3/1/87.citation}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
માછલીઓ અનેક વિશેષ હાડકાઓનું બંધારણ ધરાવતી હોય છે,<ref>{{Cite web | url = http://www.ezo.wur.nl/UK/MSc+projects/Skeletal+tissue+differentiation+in+fish/ | title = Skeletal tissue differentiation in fish | access-date = 2009-10-24 | publisher = Wageninger University | author = Sander Kranenbarg | archive-date = 2012-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120306080953/http://www.ezo.wur.nl/UK/MSc+projects/Skeletal+tissue+differentiation+in+fish/ | url-status = dead }}</ref> તે દાંત સાથે (આર્કોસેર્ગસ પ્રોબેટોસેફ્લસ ઓર્ડર પર્સિફોર્મ્સ, ફેમિલી સ્પેરિડે) અને દાંત વગર (કેરિસ્ટિડેઈ ઓર્ડર પર્સિફોર્મ્સ, ફેમિલી કેરિસ્ટિડેઈ, નાની વયમાં નિશાન સ્વરૂપમાં દાંતની હાજરી) સાથેનું શરીર માળખું ધરાવે છે.<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=SAYAAAAAQAAJ |title=The principal forms of the skeleton and the teeth as the basis for a system of natural history and comparativa anatomy |publisher=Houlston and Wright |year=1859 |first=Richard |last=Owen |access-date=24 October 2009}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref>
મોટાભાગના પ્રાણીઓથી અલગ, એક નાટ્યાત્મક અલગ વ્યવસ્થાતંત્ર મારફતે શાર્ક જીવનભર નવા દાંત ઉત્પન્ન કરવાનું ચાલુ જ રાખે છે.<ref>ડેવ એબ્બોટ્ટ, ''શાર્ક્સ'' , [http://www.ms-starship.com/sciencenew/sharks.htm અહીં] ઉપલબ્ધ.</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1177/00220345700490031501 |author=Boyne PJ |title=Study of the chronologic development and eruption of teeth in elasmobranchs |journal=Journal of Dental Research |volume=49 |issue=3 |pages=556–60 |year=1970 |pmid=5269110 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=5269110}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Sasagawa I |title=The fine structure of initial mineralisation during tooth development in the gummy shark, Mustelus manazo, Elasmobranchia |journal=Journal of Anatomy |volume=164 |issue= |pages=175–87 |year=1989 |month=June |pmid=2606790 |pmc=1256608}}</ref> શાર્ક ખોરાક લે છે ત્યારે આસાનીથી દાંત ગુમાવે છે (પ્રાણીશાસ્ત્રીઓનાં અંદાજ અનુસાર એક શાર્ક એક વર્ષમાં 2,400 દાંત ગુમાવે છે<ref>જેસન બુચ્ચેઈમ, ''અ ક્વિક કોર્સ ઈન ઈકથિઓલોજી'' , [http://www.marinebiology.org/fish.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824023317/http://www.marinebiology.org/fish.htm |date=2018-08-24 }} ઉપલબ્ધ.</ref>), કારણ કે શાર્કના દાંતને મૂળ હોતા નથી - ત્યારબાદ તેને નવા દાંત ફૂંટવાના ચાલુ જ રહે છે શાર્કના દાંત જીભ નજીક ભીંગડા સ્વરૂપે હોય છે અને સંપૂર્ણપણે વિકાસ થાય ત્યાં સુધી હારબંધ જડબામાંથી બહાર તરફ નીકળે છે. તેનો ઉપયોગ થાય છે અને છેવટે મૂળસ્થાનેથી આ દાંત પડી જાય છે.<ref>માઈકલ ઈ. વિલિયમ્સ, ''જોસ: ધ અર્લી યર્સ'' , [http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }} ઉપલબ્ધ.</ref>
કેટલાંક અપવાદો સાથે, [[સાપ|સાપ]]ને પણ સામન્યપણે દાંત હોય છે (ઈંડા ખાતા આફ્રિકન સાપ).
આજે, પક્ષીઓને દાંત હોતા નથી, છતા, એવી ધારણા છે કે પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓને, જેવા કે આર્ચેઓપ્ટેરીક્સને, દાંત હતા.<ref>{{Cite journal|author=Sire JY, Delgado SC, Girondot M |title=Hen's teeth with enamel cap: from dream to impossibility |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=8 |issue= |pages=246 |year=2008 |pmid=18775069 |pmc=2542379 |doi=10.1186/1471-2148-8-246}}</ref>
ટૂબૂલિડેન્ટાટા (સસ્તન પ્રાણી વર્ગ) શ્રેણીમાં પડ વગરના દાંત હોય છે, તેમાં તીક્ષ્ણ અને રાક્ષસી ભાગની ઉણપ હોય છે અને દાઢ મૂળમાંથી સતત ઉગી નીકળતી હોય છે.<ref>"[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/resources/anatomical_images/family_pages/tubulidentata/tubulidentata.jpg/view.html Class Mammalia, Order Tubulidentata, Family Orycteropodidae, Species Orycteropus afer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023233842/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/resources/anatomical_images/family_pages/tubulidentata/tubulidentata.jpg/view.html |date=2012-10-23 }}," યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન મ્યૂઝિયમ ઓફ ઝૂઓલોજી. 16 નવેમ્બર, 2009ના રોજ પાનુ પ્રાપ્ય.</ref>
સામાન્યરીતે, માનવજાત સિવાયના સસ્તન પ્રાણીઓમાં દાંતનો વિકાસ માનવ દાંતના વિકાસની જેવો જ હોય છે. તેમાં રહેલી વિવિધતા આકાર વિજ્ઞાન, સંખ્યા, વિકાસ સમયની રૂપરેખા અને દાંતના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે, દાંતના વાસ્તવિક વિકાસમાં તે સામાન્ય રીતે દેખાતું નથી.
માનવજાત સિવાયના સસ્તન પ્રાણીઓમાં દાંતના દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ)ની રચના માનવીમાં જે રીતે હોય છે તેવી જ હોય છે. ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ) સહિત દંતવલ્ક ઓર્ગન (દાંતના ઉપરના કઠણ ભાગ) અને એમેલોબ્લાસ્ટ્સ એકસરખી કામગીરી કરે છે.<ref>ફ્રેન્ડસન એન્ડ સ્પર્જન, ''એનાટોમી એન્ડ ફિઝિઓલોજી ઓફ ફાર્મ એનિમલ્સ.'' , પાનુ. 305.</ref> છતા પણ, મનુષ્ય અને મોટાભાગના અન્ય પ્રાણીઓમાં એમેલોબ્લાસ્ટ્સ ખતમ છે. જ્યારે વધુ દાંતના પડની રચના અસંભવિત છે. - જોકે, ઉંદરોમાં પડનું નિર્માણ ચાલુ જ રહે છે. વિવિધ સામગ્રી પરથી કરડીને ખાઈ જઈને તેઓનાં દાંતને વાળવા માટે દબાણ કરે છે.<ref>કેસેસી. ''વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી'' "ડાયજેસ્ટિવ સિસ્ટમ: ઓરલ કેવિટિ" સાથે [http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/Lab17.htm અહીં] ઉપલબ્ધ.</ref> જો ઉંદરોને કરડતા અટકાવવામાં આવે તો, તેમનાં મોંના મૂળમાં દાંતની અંદર પંકચર (કાણું) પડે છે. વધારામાં, ઉંદરના તીક્ષ્ણ દાંત બે અડધા ભાગના બનેલા હોય છે. જે ક્રાઉન અને રૂટ એનાલોગ તરીકે ઓળખાય છે. જેમાં ઉપરનો અડધો ભાગ (લેબિઅલ હાફ) પડથી ઢંકાયેલો હોય છે અને દાંતના આગળના ભાગ (ક્રાઉન) જેવો હોય છે, જ્યારે લિંગ્વલા હાફ (જીભની અંદરનો અડધો ભાગ) મુખ્ય ઘટક દ્રવ્યથી ઢંકાયેલો હોય છે અને મૂળ જેવો હોય છે. ઉંદરના તીક્ષ્ણ દાંતમાં રૂટ અને ક્રાઉનનો એકસાથે વિકાસ થાય છે અને જીવનભર તેનો વિકાસ ચાલુ રહે છે.
ઉંદરના દાંતના પડમાં ખનિજ દ્રવ્ય (મિનરલ)નો ફેલાવો [[વાંદરું|વાનર]], શ્વાન, ડુક્કર અને મનુષ્યથી અલગ હોય છે.<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/002203457905800224011 |author=Fejerskov O |title=Human dentition and experimental animals |journal=Journal of Dental Research |volume=58 |issue=Spec Issue B |pages=725–34 |year=1979 |month=March |pmid=105027 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=105027}}</ref> અશ્વના દાંતમાં દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અને દાંતના મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય પડો (દાંતીન લેયર્સ) એકબીજા સાથે વીંટળાયેલા હોય છે, જે મજબુતી વધારે છે અને દાંતના વળવાના પ્રમાણને ઘટાડે છે.<ref>રેન્ડલ-બોમેન્સનો એપ્રિલ 2004 "ગુમેડ આઉટ: યંગ હોર્સિસ લોસ મેની ટીથ, વેટ કહે છે." જુઓ સંદર્ભ [http://vpr.tamu.edu/remarkable/sciencenews.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521204936/http://vpr.tamu.edu/remarkable/sciencenews.html |date=2008-05-21 }}.</ref><ref>એન્કાર્ટા, તેમની લિન્ક [http://encarta.msn.com/text_761561931__1/Teeth.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029215043/http://encarta.msn.com/text_761561931__1/Teeth.html |date=2009-10-29 }} ઉપલબ્ધ.</ref>
"સોકેટ"નું સર્જન કરતાં સહાયક માળખાઓ સસ્તન પ્રાણીઓ અને ક્રોકોડીલિયા ([[મગર]] જેવા ઉભયજીવી)માં વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.<ref name="OH2"></ref> મોટા શાકાહારી, જલચર પ્રાણીઓમાં દાઢનો વિકાસ જડબામાંથી અલગથી થાય છે, અને નાજૂક કોશમંડળ દ્વારા અલગથી હાકડાના કવચમાં મુકાયેલ હોય છે. વારાફરતી દાંત ઉગવાની પ્રક્રિયા હાથીઓમાં પણ બને છે, જેમાં એક દાંત પડી જવાથી તેના સ્થાને નવો દાંત ઉગે છે.
==નોંધ==
{{Reflist|2}}
==સંદર્ભો==
<div class="references-small">
*એબ્બોટ્ટ ડેવ. [http://www.ms-starship.com/sciencenew/sharks.htm "શાર્ક્સ"]. 2000. પાના. 7 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ ઉપલબ્ધ.
*[http://www.perio.org/index.html ધ અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પિરિઓડોન્ટોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214140958/http://www.perio.org/index.html |date=2005-12-14 }}. [http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm “ઓરલ હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન ફોર ધ પબ્લિક”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209195310/http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm |date=2006-12-09 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.ada.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ એસોસિએશન]. [http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp "ટૂથ એરપ્શન ચાર્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831054855/http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp |date=2009-08-31 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.adha.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન]. [http://www.adha.org/CE_courses/course7/nutritional_factors.htm "ન્યૂટ્રીશનલ ફેક્ટર્સ ઈન ટૂથ ડેવલપમેન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106224830/http://www.adha.org/CE_courses/course7/nutritional_factors.htm |date=2013-01-06 }}. 10 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.adha.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન]. [http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm "ટેબલ II. ઈફેક્ટ્સ ઓફ ન્યૂટ્રીઅન્ટ ડેફિસિઅન્સીસ ઓન ટૂથ ટેવલપમેન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106225126/http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm |date=2013-01-06 }}. 10 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*એશ, મેજર એમ. અને સ્ટેન્લી જે. નેલ્સન. ''વ્હીલર્સ ડેન્ટલ એનાટોમી, ફિઝિયોલોજી, એન્ડ ઓક્લૂઝન.'' 8મી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-7216-9382-૨.
*બુચ્ચેઈમ, જેસન. [http://www.marinebiology.org/fish.htm "અ ક્વિક કોર્સ ઈન ઈકથિઓલોજી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824023317/http://www.marinebiology.org/fish.htm |date=2018-08-24 }}. 7 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ પાનુ ઉપલબ્ધ.
*કેટ, એ.આર.ટેન. ઓરલ હિસ્ટોલોજી: ડેવલપમેન્ટ, સ્ટ્રક્ચર, એન્ડ ફંકશન. 5મી આવૃત્તિ. 1998. આઇએસબીએન (ISBN) 0-8151-2952-1.
*કેસેસી, થોમસ. ''વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી'' પેટા હેડિંગ સાથે [http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/Lab17.htm "ડાઈજેસ્ટિવ સિસ્ટમ: ઓરલ કેવિટિ"]. 15 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*ફ્રેન્ડસન, આર.ડી. અને ટી.એલ. સ્પર્જન, 1992. ''એનાટોમી એન્ડ ફિઝિયોલોજી ઓફ ફાર્મ એનિમલ્સ.'' 5મી આવૃત્તિ. ફિલાડેલ્ફિયા, લી અને ફેબીગર. આઇએસબીએન (ISBN) 0-8121-1435-3.
*હેર્રિસ, એડવર્ડ એફ. ''ક્રેનિઓફેસિઅલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ.'' વિભાગમાં હકદાર "ટૂથ એરપ્શન." 2002.
*[https://web.archive.org/web/20111006162122/http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html હેલ્થ હવાઈ]. [http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html "પ્રાઈમરી ટીથ: ઈમ્પોર્ટન્સ એન્ડ કેર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206193428/http://www.healthhawaii.org/ |date=2007-02-06 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારોય
*જ્હોનસન, ક્લાર્ક. "[http://www.uic.edu/classes/orla/orla312/BHDTwo.html બાયોલોજી ઓફ હ્યુમન ડેન્ટિશન]". 1998.
*કેહન, માઈકલ એ. બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી. ભાગ 1. 2001.
*''માસિક માઈક્રોસ્કોપી નિરીક્ષણો'' "એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ મન્થ: જાન્યુઆરી 1998".
*નેવીલ, બી.ડબ્લ્યુ., ડગલાસ ડેમ, કાર્લ એલન, જેર્રી બોક્યૂઓટ. ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજીઃ 2જી આવૃત્તિ. 2002. આઇએસબીએન (ISBN) 0-7216-9003-3.
*રીઓલો, માઈકલ એલ. અને જેમ્સ કે. અવેરી. ''એસેન્શિયલ્સ ફોર ઓર્થોડોન્ટિક્સ પ્રેક્ટિસ'' . 1લી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-9720546-0-એક્સ.
*રોસ, માઈકલ એચ., ગોર્ડન આઈ. કાયે, અને વોઝસીએચ પવલીના. હિસ્ટોલોજી: અ ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ. 4થી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-683-30242-6.
*સમિટ, જેમ્સ બી., જે. વિલિયમ રોબિન્સ, અને રિચર્ડ એસ. શ્વાર્ત્ઝ. ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટીવ ડેન્ટિસ્ટ્રી: અ કન્ટેમ્પરરી એપ્રોચ.'' 2જી આવૃત્તિ. કેરોલ સ્ટ્રીમ, ઈલિનોઈસ, ક્વિન્ટેસન્સ પ્રકાશન કંપની, ઈન્ક. 2001. આઈએસબીએન (ISBN) 0-86715-382-2.
*[http://www.usc.edu/hsc/dental/ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207020003/http://www.usc.edu/hsc/dental/ |date=2005-12-07 }}. [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html "ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 26"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063811/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html |date=2007-05-05 }}. 11 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.usc.edu/hsc/dental/ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207020003/http://www.usc.edu/hsc/dental/ |date=2005-12-07 }}. [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html "ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 30"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063807/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html |date=2007-05-05 }}. 11 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ મેડિકલ બ્રાન્ચ. "લેબ એક્સર્સાઈઝીસ: ટૂથ ડેવલપમેન્ટ." પાનુ [http://cellbio.utmb.edu/microanatomy/digestive/tooth.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203050136/http://cellbio.utmb.edu/microanatomy/digestive/tooth.htm |date=2007-02-03 }} ઉપલબ્ધ.
*વિલિયમ્સ, માઈકલ ઈ. [http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }}[http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html જોસ: ધ અર્લી યર્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }}. 1992. 7 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ પાનુ ઉપલબ્ધ.
*[http://www.webmd.com વેબમ્ડ]. [http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 "][http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 ડેન્ટલ હેલ્થ: યોર ચાઈલ્ડ્સ ટીથ"]. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
* ધ ઈન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ ડેવલપમેન્ટલ બાયોલોજી. ઓડોન્ટોજેનેસિસ ભાગ.39, એન° 1 (1995) [http://www.ijdb.ehu.es/web/contents.php?vol=39&issue=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716181707/http://www.ijdb.ehu.es/web/contents.php?vol=39&issue=1 |date=2011-07-16 }}
</div>
==બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://bioanthropology.huji.ac.il/knowledgebase.asp બાયો-એન્થ્રોપોલોજી અને પ્રાચીન ડીએનએ (DNA)]
*[http://bite-it.helsinki.fi/ દાતના વિકાસમાં વિવિધ જનીનોની અભિવ્યક્તિનો માહિતી સંગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410105530/http://bite-it.helsinki.fi/ |date=2011-04-10 }}
* {{EmbryologyUNSW|Notes/skin4a}} - ઈન્ટેગ્યુમેન્ટરી ડેવલપમેન્ટ ટૂથ, ડો. માર્ક હીલ દ્વારા.
*[http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/EXAMPLES/Extthfrm.htm વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી] ડો. થોમસ કેસેસી દ્વારા.
{{Tooth development}}
{{DEFAULTSORT:Tooth Development}}
[[Category:દાંતનો વિકાસ]]
[[Category:દાંત]]
3y7ch1cdb87p7p25ddjo87nxv2qy0mg
બાપ્તિસ્મા (બૅપ્ટિઝમ)
0
31269
907804
906798
2026-11-17T07:46:00Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907804
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
[[ચિત્ર:Cappella brancacci, Battesimo dei neofiti (restaurato), Masaccio2.jpg|thumb|માસાસિઓ દ્વારા નિઓફાઈટિસના બાપ્તિસ્મા, ૧૫મી સદી, બ્રાન્કાસી ચૅપલ, ફ્લોરેન્સ.<ref>એ નોંધશો કે નીચે જે અર્થમાં નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને સમજાવવામાં આવ્યા છે તેની આ તસવીર છે, જે પાણીની નીચે ડૂબકી થકી આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી અલગ છે. પૂર્વમાં શિશુઓ સિવાય બાકીના તમામ માટે બાપ્તિસ્માની આ શૈલી ચાલુ રહી, પણ પશ્ચિમમાં ૧૫મી સદી સુધીમાં તે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઉપયોગમાંથી બાકાત થઈ ગઈ હતી, અને સંત પીટર દ્વારા બાપ્તિસ્માના આ ચિત્રણ માટે કલાકારે કદાચ જૂની ઢબનું રૂપ પસંદ કર્યું છે.</ref>]]
ખ્રિસ્તી ધર્મમાં, '''બાપ્તિસ્મા''' (બૅપ્ટિઝમ) (ગ્રીક શબ્દ βαπτίζω ''બૅપ્ટિઝો'' : "પાણીમાં ડુબાડવું", "સ્નાનવિધિ કરાવવો", એટલે કે, ધાર્મિક સ્નાન-પ્રક્ષાલન પરથી આવેલો શબ્દ છે)<ref name="LSJ">{{cite encyclopedia |first=Henry George |last=Liddell |authorlink=Henry Liddell |coauthors=[[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]], [[Henry Stuart Jones]] and Roderick McKenzie |encyclopedia=[[A Greek-English Lexicon]] |title=βαπτίζω |url=http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:4:114.lsj |year=1940 |publisher=[[Tufts University]] |location=[[Medford, Massachusetts]] |isbn=0-19-864226-1}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એ પાણીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધિ છે, જેના થકી વ્યક્તિને દેવળના સભ્ય તરીકે સ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે.<ref>"બાપ્તિસ્મા થકી અમે પાપમાંથી મુક્ત થઈએ છીએ અને પ્રભુના દીકરાઓ તરીકે પુનર્જન્મ પામીએ છીએ; અમે ઇસુ ખ્રિસ્તના સદસ્યો બનીએ છીએ, ચર્ચમાં સમાવેશ પામીએ છીએ અને અમને તેના મિશનમાં ભાગીદાર બનાવવામાં આવે છે" ([http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3G.HTM કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ, 1213];] "પવિત્ર બાપ્તિસ્મા એ સંસ્કાર છે જેના વડે પ્રભુ અમને પોતાનાં સંતાનો તરીકે દત્તક લે છે અને અમને ખ્રિસ્તના શરીરના, દેવળના સદસ્યો, અને પ્રભુના રાજ્યના વારસદારો બનાવે છે" ([http://anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy બુક ઓફ કોમન પ્રેયર, 1979. એપિસ્કોપલ);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110103003/http://www.anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy |date=નવેમ્બર 10, 2011 }} "બાપ્તિસ્મા એ દીક્ષાનો અને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક થવાનો સંસ્કાર છે" ([http://www.backriverumc.com/userFiles/1257/overview_of_baptism.pdf એન યુનાઈટેડ મૅથોડિસ્ટ અંડરસ્ટેન્ડિંગ ઓફ બાપ્તિસ્મા);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313082916/http://backriverumc.com/userfiles/1257/overview_of_baptism.pdf |date=માર્ચ 13, 2016 }} "પ્રભુના પરિવારની સદસ્યતા પામવાની દીક્ષા વિધિ તરીકે, બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારોને, તેમના પાપ માફ થઈ ચૂક્યા અને ધોવાઈ ગયા હોવાથી, પ્રતીકાત્મક રીતે શુદ્ધ કરવામાં અથવા સ્નાન કરાવવામાં આવે છે" ([http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm વિલિયમ એચ. બ્રૅકની, બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}.</ref> નવા કરાર મુજબ ખુદ ઈસુને પણ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:16}}, {{bibleref2|Mark|1:9-10}}, {{bibleref2|Luke|3:21}}</ref>
સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતા બાપ્તિસ્માના સામાન્ય વિધિમાં, ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે અથવા અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc1.i.IX.54.html |first=Philip |last=Schaff |title= Baptism |work=History of the Christian Church, Volume I: Apostolic Christianity. A.D. 1-100.|year=2009 |quote=The usual form of baptism was [[immersion baptism|immersion]]…. But sprinkling, also, or copious pouring rather, was practised at an early day with sick and dying persons, and in all such cases where total or partial immersion was impracticable}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Baptism |first=W. |last=Fanning |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |location=New York City |publisher=Robert Appleton Company |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |quote=The most ancient form usually employed was unquestionably immersion}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism/43691/Baptism |title=Roman Catholicism: Baptism |work=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2009 |quote=Two points of controversy still exist in modern times. One is baptism by pouring or sprinkling water on the head rather than by immersion of the entire body, even though [[immersion baptism|immersion]] was probably the biblical and early Christian rite}}</ref><ref>{{cite book |first=Adela Yarbro |last=Collins |chapter=The Origin of Christian Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=dWx4GGR3jusC&pg=PA35 |editor=Maxwell E. Johnson |title=Living Water, Sealing Spirit: Readings on Christian Initiation |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Stearns County, Minnesota]] |year=1995 |pages=35–57 |isbn=0-8146-6140-8 |oclc=31610445 |quote=The baptism of John did have certain similarities to the ritual washings at Qumran: both involved withdrawal to the desert to await the lord; both were linked to an ascetic lifestyle; both included total immersion in water; and both had an eschatological context}}</ref><ref>{{cite book |first=W. H. T. |last=Dau |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=wo8csizDv0gC&pg=PA410 |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=International Standard Bible Encyclopedia: A-D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1979 |page=416 |isbn=0-8028-3781-6 |oclc=50333603 |quote=It is to be noted that for pouring another word ‘’(ekcheo)’’ is used, clearly showing that baptizo does not mean pour. …There is thus no doubt that early in the 2nd century some Christians felt baptism was so important that, 'when the real baptism ([[immersion baptism|immersion]]) could not be performed because of lack of water, a token pouring might be used in its place}}</ref> બાપ્તિસ્મા આપવા માટે ઊંડી નદીનો ઉપયોગ કરતા બાપ્તિસ્ત (બાપ્તિસ્મા-દાતા) યોહાન આખા શરીરને પાણીમાં પલાળવાનું સૂચવે છે,<ref>{{cite book |first=R. T. |last=France |authorlink=R. T. France |title=The Gospel of Matthew |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=2007 |page=[http://books.google.com/books?id=0ruP6J_XPCEC&pg=PA109 109] |isbn=0-8028-2501-X |oclc=122701585 |quote=The fact that he chose a permanent and deep river suggests that more than a token quantity of water was needed, and both the preposition 'in' (the Jordan) and the basic meaning of the verb 'baptize' probably indicate immersion. In v. 16 Matthew will speak of Jesus 'coming up out of the water.' The traditional depiction in Christian art of John the Baptist pouring water over Jesus' head may therefore be based on later Christian practice}}</ref> 3જી સદી પછીના ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માના ચિત્રો અને પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓ ઉમેદવાર વ્યક્તિ પાણીમાં ઊભી હોય અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હોય તેવો સામાન્ય વિધિ સૂચવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |first=Benjamin Breckinridge |last=Warfield |title=The Archæology of the Mode of Baptism |quote=We may then probably assume that normal patristic baptism was by a trine immersion upon a standing catechumen, and that this immersion was completed either by lowering the candidate's head beneath the water, or (possibly more commonly) by raising the water over his head and pouring it upon it |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912185139/http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |url-status=dead }}</ref><ref>જ્યારે કેટલાંક સ્થળોએ અને અમુક સંજોગોમાં પૂર્ણ નિમજ્જન પાળવામાં આવતું હતું તેવી ઘણી સંભાવનાઓ છે, છતાં તમામ પુરાવાઓ (અને તેથી પણ વધુ છે) મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં માત્ર અંશતઃ નિમજ્જન, અથવા જલધારા (ખાસ કરીને જ્યારે બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા કુંડમાં ઊભી હોય ત્યારે તેનું માથું બોળવું અથવા માથા પર પાણી રેડવું) થકી બાપ્તિસ્મા તરફ ધ્યાન દોરે છે. અહીં સંત યોહાન ક્રીસોસ્ટોમના શબ્દોની નોંધ લઈ શકાયઃ "જ્યારે આપણે આપણું માથું પાણીમાં ડુબાડીએ છીએ ત્યારે તે કબરની અંદર જવા જેવું હોય છે... પછી જ્યારે આપણે આપણું માથું પાછું કાઢીએ છીએ ત્યારે નવો માણસ બહાર આવે છે" (''ઓન યોહાન'' 25.2, પીજી (PG) 59:151). ટૂંકમાં, પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓ બાપ્તિસ્મા સાથે સંકળાયેલી પ્રતીકાત્મક અભિવ્યક્તિ પ્રત્યે અત્યંત જાગૃત હતા (cf. બૅપ્ટિસ્ટ્રી ઈમારતનો અત્યંવિધિ જેવો આકાર; પાત્રમાં ઊતરવાના અને તેમાંથી પાછા બહાર આવવાના, લાક્ષણિક ઢબે ત્રણ તબક્કાઓ; પુનર્જીવન અંગેની મીમાંસા, વગેરે), છતાં તેઓ પૂર્ણ નિમજ્જનનો જ આગ્રહ રાખતાં હોવાનાં ખૂબ ઓછાં ચિહ્નો બતાવે છે. (''સેન્ટ વલ્દિમિર્સ થિયોલોજિકલ ક્વાર્ટરલી'' માં ફાધર યોહાન ઍરિકસન, 41, 77 (1997), [http://www.byzcath.org/forums/ubbthreads.php/topics/301619/11/specific%20Orthodox%20disagreement ધ બ્યઝાન્ટાઈન ફોરમ]માં ટાંકવામાં આવ્યા હતા)</ref><ref>{{cite book |first=John Anthony |last=McGuckin |authorlink=John Anthony McGuckin |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&pg=PA41 |title=The Westminster handbook to patristic theology |publisher=Westminster John Knox Press |location=[[Louisville, Kentucky]] |year=2004 |pages=41–44 |isbn=0-664-22396-6 |oclc=52858567 |quote=Eastern tradition strongly defended the practice of three-fold immersion under the waters, but Latin practice increasingly came to use a sprinkling of water on the head (also mentioned in Didache 7 if there was not sufficient water for immersion.)}}</ref><ref name="ODWR">{{cite book |first=John |last=Bowker |authorlink=John Bowker |title=[[Oxford Dictionary of World Religions|The Oxford Dictionary of World Religions]] |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1999 |pages= |isbn=0-19-866242-4 |oclc=60181672}}{{pn}}</ref> હવે બાપ્તિસ્મા આપવાની અન્ય સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં કપાળ પર ત્રણ વખત પાણી રેડવાનો સમાવેશ થાય છે.
સોળમી સદીમાં હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ જ્યાં સુધી તેની અનિવાર્યતાને નકારી નહીં, ત્યાં સુધી મુક્તિ માટે અમુક અર્થમાં બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખવામાં આવતું હતું.<ref name="cross2005baptism">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Baptism |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/n194 151]–154 |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref> બહુ આરંભથી ચર્ચ ઇતિહાસમાં બલિદાન/શહાદતને "રક્ત દ્વારા બાપ્તિસ્મા" પામવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેથી જળથી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શહીદી વહોરનારાઓ બચાવી શકાય. પાછળથી, કૅથોલિક ચર્ચે ઇચ્છા-બાપ્તિસ્માને સ્વીકાર્યો, જેના અનુસાર જે લોકો બાપ્તિસ્મા માટેની તૈયારી કરતા હોય પણ જેઓ ખરેખર એ ધાર્મિક સંસ્કાર મેળવતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે તેમને બચી ગયેલા માનવામાં આવે છે.<ref name="vatican">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3M.HTM |title=The Necessity of Baptism |work=[[Catechism of the Catholic Church]] |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1993 |access-date=February 24, 2009}}</ref>
કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ, ખાસ કરીને ક્વેકરો અને મુક્તિફોજ, બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખતાં નથી, અને ન તો તેઓ એ ધાર્મિક વિધિનું પાલન કરે છે. જે લોકો આ વિધિનું પાલન કરે છે, તેમાં પણ પદ્ધતિ અને બાપ્તિસ્મા આપવાના રૂપમાં તેમ જ આ ધાર્મિક વિધિની અગત્યતા અંગેની સમજણમાં તફાવતો જોવા મળે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ "પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે" (મહાન આયોગ (Great Commission) અનુસાર) બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે, પણ કેટલાક માત્ર ઈસુના નામે જ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે;<ref>ઉદાહરણ તરીકે, કૅથોલિક ચર્ચઃ 1,100,000,000; ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચઃ 225,000,000; ઍંગ્લિકન કોમ્યુનિયનના 77,000,000માંથી મોટા ભાગના સદસ્યો; લૂથરનો અને અન્યો ([http://www.adherents.com/adh_rb.html કમ સે કમ 1 મિલિયન સમર્થકો ધરાવનાર વિશ્વના ધાર્મિક સમુદાયો;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=એપ્રિલ 6, 2011 }} [http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity ખ્રિસ્તી ધર્મના મુખ્ય સાંપ્રદાયિક પરિવારો).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |date=માર્ચ 15, 2015 }} આ પણ જોશો [http://www.zpub.com/un/pope/relig.html છ ખંડીય વિસ્તારો મુજબ તમામ ધર્મોના વિશ્વવ્યાપક સમર્થકો, 1995-મધ્ય(Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112114718/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=નવેમ્બર 12, 2017 }}</ref> બીજા અનેક એવું માને છે કે માત્ર આસ્થાવાનને અપાયેલ બાપ્તિસ્મા જ સાચા બાપ્તિસ્મા ગણાય. કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિને પૂરેપૂરી અથવા કમસે કમ અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવા પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે બીજા કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિના માથા પરથી પાણી વહેતું હોય ત્યાં સુધી, પાણી દ્વારા કોઈ પણ રૂપે થતા સ્નાનને પૂરતું માને છે.
વ્યક્તિને દીક્ષા આપવામાં આવે, તેનું શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવે, અથવા તેનું નામકરણ કરવામાં આવે તેવા કોઈ પણ ધાર્મિક વિધિ, કસોટી, અથવા અનુભવ માટે પણ "બાપ્તિસ્મા" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref>{{cite encyclopedia |editor=Joseph P. Pickett |title=baptism |url=http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |encyclopedia=[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] |publisher=[[Houghton Mifflin]] |location=[[Boston]] |year=2000 |edition=Fourth |isbn=0-395-82517-2 |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ડિસેમ્બર 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201127/http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |url-status=dead }}</ref> દીક્ષાકરણની અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ માટે નીચે જોશો.
== નવા કરારમાં આ શબ્દનો અર્થ ==
{{Wiktionary|βαπτίζω}}
[[ચિત્ર:Baptism - Saint Calixte.jpg|thumb|left|સાન કૅલિસ્ટોની કૅટકૂમ્સઃ ત્રીજી-સદીના રંગચિત્રમાં બાપ્તિસ્મા]]
બાપ્તિસ્મા માટે સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડવું) આવશ્યક છે કે કેમ તે અંગે ખ્રિસ્તીઓની ભિન્ન ભિન્ન પરંપરાઓ વચ્ચે મતભેદ છે, એટલે આ ચર્ચા સંદર્ભે મૂળ ગ્રીક શબ્દનો ચોક્કસ અર્થ અગત્યનો બન્યો છે.
લિડેલ અને સ્કૉટનો ગ્રીક-અંગ્રેજી શબ્દકોશ, જેના પરથી અંગ્રેજી શબ્દ "બૅપ્ટિઝમ" (ગુજરાતી "બાપ્તિસ્મા") આવ્યો છે તે ("બૅપ્ટિઝો(baptizô)" તરીકે લિપ્યંતરિત) ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' શબ્દનો, પ્રાથમિક અર્થ "ડૂબકી, પૂરેપૂરું ડુબાડવું" એવો આપે છે, પણ {{bibleref2|Luke|11:38}}ને ઉદાહરણરૂપે ટાંકીને, સૂચવે છે કે, તેનો બીજો અર્થ "ધાર્મિક સ્નાનવિધિ કરાવવી" એમ થાય છે.<ref name="LSJ"/>
=== βαπτίζω ક્રિયાપદનો સામાન્ય અર્થ ===
ભલે ગ્રીક શબ્દ ''βαπτίζω'' નો અર્થ સંપૂર્ણપણે માત્ર ડૂબકી, પૂરેપૂરા ડુબાડવું અથવા પખાળવું (કમસે કમ અંશતઃ) એમ થતો નથી, પણ શબ્દકોશના સ્રોતો નોંધે છે કે સેપ્ચ્યુઅગિંટ(જૂના કરારની પ્રાચીન ગ્રીક આવૃત્તિ)<ref>'સપ્ટે.માં: 2 કિ.ગ્રા. 5:13, 14 અમારી પાસે, સ્નાન અને બાપ્તિઝોમાઈ માટે, લોઉઓ (loúō) (3068) છે. જ્યાં કપડાંને બોળીને ધોવા માટે, પ્લુનો (plúnō) (4150), અને નહાવા માટે લોઉઓ (loúō) (3068) વપરાતા હતા, તે {{bibleref2|Lev.|11:25, 28, 40}} પણ જોશો. {{bibleref2|Num.|19:18, 19}} માં, ડુબાડવા માટે, બાફો (báphō), અને ડુબાડીને ધોવા માટે, પ્લુનો(plúnō)નો, ઉપયોગ થાય છે', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (The Complete Word Study Dictionary : New Testament) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી(G)908). ચટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી (AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'LXX βάπτεινમાં (βαπτίζειν માત્ર 4 Βασ. 5:14 ખાતે જ ઘટે છે) טָבַל, "ડુબાડવું"ના ચિત્રણ તરીકે, રુ(Ru). 2:14 ખાતે, જોસ ખાતે નદીમાં પગ રાખીને, વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે. એલવી. (Lv.) 4:6, 17 પર 3:15, તોરાહના બલિદાનોમાં રક્તમાં આંગળીનો, વગેરે, એલવી. (Lv.) 11:32 (בא hiph) પર, અશુદ્ધ વાસળોને શુદ્ધિકરણના કાયદાઓમાં પાણીમાં બોળવામાં આવે છે, થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. (Theological dictionary of the New Testament.) 1964-1976 આસપાસ. ગેર્હાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. ખંડ 10, રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત. (જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલે અને જી. ફ્રાઈડરિચ, સંપાદકો) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ (MI): એર્ડમેન્સ.</ref><ref>ઈએક્સ (Ex) 12,22; એલવી(Lv) 4,6.17; 9,9; 11,32 સ્થ(sth)માં સ્થ(sth) [τι εἴς τι] ડુબાડવું એલવી (Lv) 9,9; id. [τι ἔν τινι] ડીટી (Dt) 33,24; id. [τι ἀπό τινος] ઈએક્સ (Ex) 12,22; સ્થ(sth)માં સ્બ(sb)ને [τινα ἔν τινι] ડુબાડવું અથવા બોળવું જેબી(Jb) 9,31', લસ્ટ, જે., આઈનિકેલ, ઈ., અને હૌસ્પી, કે. (2003). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ સેપ્ચ્યુઅગિન્ટઃ સુધારેલી આવૃત્તિ. ડેઉત્શ બાઈબલ્ગેસેલશાફ્ટ (Deutsche Bibelgesellschaft): સ્ટુટ્ટગાર્ટ.</ref> અને નવા કરાર એમ બંનેમાં આ શબ્દનો સામાન્ય અર્થ આમ જ થાય છે.<ref>'માર્ક 7:3માં, "તેમના હાથ ધોયા" એ શબ્દસમૂહ નિપ્ટો (níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સાને જેમ કે હાથોને ધોવા. માર્ક 7:4માં ધોવાનું ક્રિયાપદ "સિવાય કે તેઓ ધોતા હોય" તે બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન કરવું હોય. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા એકત્રિત પાણીમાં બોળીને કરવામાં આવતી હતી. જુઓ લૂક 11:38, જે બાપ્ટિઝોમાઈનો ઉપયોગ કરીને, જમતાં પહેલાં હાથ ધોવાનો, હાથને બાપ્તિસ્મા આપવાનો ઉલ્લેખ કરે છે.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> નવા કરારમાં, "બોળવું" અથવા "રંગ આપવો"ના અર્થમાં, સંબંધિત શબ્દ ''βάπτω'' નો પણ ઉપયોગ થયો છે,<ref>'એલકે(Lk) 16:24માં, એનટી(NT) βάπτωનો ઉપયોગ માત્ર તેના શાબ્દિક અર્થમાં કરે છે; જેએન(Jn) 13:26 "માં ડુબાડવા" માટે, અને રેવ.(Rev.) 19:13 "રંગવા" માટે કરે છે.', થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:530). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'જે(J) 13:26'માં કશાકને કોઈ પ્રવાહીમાં ડુબાડવું, ડુબાડવું, બોળવું, ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'βάπτω fut. βάψω; 1aor. ἔβαψα; pf. pass. ptc. βεβαμμένος; (1) માં અથવા નીચે ડુબાડવું, કોઈ પ્રવાહીમાં બોળવું (એલયુ(LU) 16.24); (2) રંગવાના કપડા તરીકે રંગદ્રવ્યમાં બોળવું, રંગ કરવો (આરવી(RV) 19.13)', ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકેર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકેર બુક્સ.</ref><ref>'970 βάπτω (બાપ્તો): vb.; ≡ DBLHebr 3188; Str 911; TDNT 1.529—LN 47.11 માં ડુબાડવું (એલકે(Lk) 16:24; જેએન(Jn) 13:26(2×); રેવ(Rev) 19:13+)', સ્વાનસન, જે. (1997). ડિક્શનરી ઓફ બિબ્લિકલ લેંગ્વેજિસ વિથ સિમૅન્ટિક ડોમેન્સઃ ગ્રીક (નવો કરાર) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (ડીબીએલજી (DBLG) 970). ઓક હાર્બરઃ લોગોસ રિસર્ચ સિસ્ટ્મ્સ, આઈએનસી(Inc).</ref> બોળવું એ પૂરેપૂરું ન પણ હોઈ શકે, જેમ કે બ્રેડના કોળિયાને વાઈન(દારૂ)માં ડુબાડવો({{bibleref2|Ruth|2:14|NIV}}).<ref>થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref>
[[ચિત્ર:Baptism - Marcellinus and Peter.jpg|thumb|right|200px|પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં બાપ્તિસ્માની રજૂઆત]]
=== ઉપરના અર્થ કરતાં જુદાં વિચલનો ===
નવા કરારના બે ફકરાઓમાં એવું સૂચન છે કે βαπτίζω શબ્દ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માટે વાપરવામાં આવે છે, ત્યારે હંમેશાં તેનો અર્થ આખા શરીરને બોળવું તેમ થતો નથી. પહેલો ફકરો લૂક 11:38<ref>{{Bibleref2|Luke|11:38}}</ref>નો છે, જેમાં ઈસુ જે વ્યક્તિને ત્યાં જમ્યા હતા, તે પાંખડી વ્યક્તિ કેવી રીતે, "ઈસુએ રાતનું વાળુ લેતાં પહેલાં પ્રક્ષાલન (''ἐβαπτίσθη'' , ''βαπτίζω'' નો ગ્રીક ભૂતકાળ કર્મણિ પ્રયોગ - અક્ષરશઃ, "બાપ્તિસ્મા પામવું") કર્યું નહીં તે જોઈને કેટલી આશ્ચર્ય પામી હતી" તે કહે છે. લિડેલ અને સ્કૉટ આ ફકરામાં ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' ના ઉપયોગને ''સ્નાન કરવા'' ના અર્થમાં વપરાયો હોવાના ઉદાહરણ તરીકે ટાંકે છે. આ કૃત્ય ન કરવામાં ઈસુ અને તેમના શિષ્યોમાં સમાનતા છેઃ "તે પછી ઈસુ પાસે લહિયાઓ અને ફરોશીઓ(પાંખડીઓ) આવ્યા, જે યરૂશાલેમના હતાં, તેમનું કહેવું હતું કે, શા માટે તેમના શિષ્યો વડીલોની પ્રથાનું ઉલ્લંઘન કરે છે? કારણ કે તેઓ તેમનું ભોજન લેવા બેસે તે પહેલાં તેઓ નથી ધોતાં (''{{polytonic|νίπτω}}'' ) તેમના હાથ."{{bibleref2c|Mt|15:1-2|KJV}} નવા કરારનો બીજો એક ફકરો ધ્યાન દોરે છેઃ "ફરોશીઓ(પાંખડીઓ)...વડીલોની પરંપરાને અનુસરીને, તેમના હાથ બરાબર સારી રીતે ન ધોવે (''{{polytonic|νίπτω}}'' , ધોવાની ક્રિયા દર્શાવતો સામાન્ય શબ્દ) ત્યાં સુધી ખાતા નથી; અને જ્યારે તેઓ બજારમાંથી પાછા ફરે, ત્યારે પોતાની જાતને બરાબર ધોયા (અક્ષરશઃ, "પોતાને બાપ્તિસ્મા આપીને"—''βαπτίσωνται'' , ''βαπτίζω'' નો કર્મણિ અથવા મધ્યમ પ્રયોગ) વિના તેઓ ખાવા બેસતા નથી".{{bibleref2c|Mk|7:3–4|KJV}}
વિવિધ ધાર્મિક સંપ્રદાયોના વિદ્વાનો<ref>[http://books.google.com/books?id=xewBAAAACAAJ એ. એ. હોડ્ગે, આઉટલાઈન્સ ઓફ થિયોલૉજી 1992 ISBN 0-85151-160-0, 9780851511603] {{cite web |url=http://www.mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20020126072506/http://mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-date=જાન્યુઆરી 26, 2002 |title=The Mode of Baptism |first=Michael |last=Bremmer |date=September 7, 2001 |access-date=February 25, 2009 |url-status=live }}માં ટાંકવામાં આવ્યું હતું</ref><ref>{{cite web |first=Bertram |last=Naumann |year=2006 |editor=Paul Naumann |title=The Sacrament of Baptism |url=http://www.clclutheran.org/lfm/lfm12.pdf |work=Learn From Me |access-date=February 24, 2009 |publisher=[[Church of the Lutheran Confession]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |title=Baptism: Immersion Only? |first=Robert H. |last=Brom |authorlink=Robert Henry Brom |date=August 10, 2004 |publisher=[[Catholic Answers]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=માર્ચ 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314053255/http://catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |url-status=dead }}</ref>નો દાવો છે કે આ બે ફકરાઓ દર્શાવે છે કે આમંત્રિત મહેમાનો, અથવા બજારમાંથી પાછા ફરતા લોકો પાસેથી, પાણીમાં માથાબોળ નહાવાની ("પોતાને બાપ્તિસ્મા આપવાની") અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં, પણ જે રીતે વર્તમાન યહૂદી પ્રથામાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે તેમ, તેઓ માત્ર પાણીમાં પોતાના હાથ ડુબાડીને અથવા તેના પર પાણી રેડીને આંશિક રીતે પલાળે તેટલી જ અપેક્ષા તેમની પાસેથી રાખવી ઘટે.<ref>{{cite encyclopedia |first=Bernard |last=Drachman |authorlink=Bernard Drachman |coauthors=[[Kaufmann Kohler]] |title=Ablution |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=A&artid=338 |editor=[[Cyrus Adler]] |encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]}}</ref>
ઝોધિએટ્સ તથા બાલ્ઝ અને શ્ચનેઈડરના કોશરચના સંબંધી કાર્ય પણ કહે છે કે આ બે કિસ્સાઓમાંથી બીજા કિસ્સામાં, {{Bibleref2|Mark|7:4}}, βαπτίζω શબ્દનો અર્થ એમ જ થાય છે કે, બજારથી પાછા આવીને, પાંખડીઓ માત્ર પોતાના હાથને એકત્રિત પાણીમાં બોળે છે, અને તેથી તેઓ પોતાના આખા શરીરને બોળતા નથી એમ સ્પષ્ટ થાય છે.<ref>'નિમજ્જન દ્વારા વારંવાર પ્રક્ષાલન અથવા સ્નાન, કાં તો બાપ્તિઝો અથવા નિપ્ટો(níptō) (3538) દ્વારા સૂચિત, ધોવું. {{Bibleref2|Mark|7:3}}માં, "તેમના હાથ ધોયા" શબ્દસમૂહ એ નિપ્ટો(níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સા જેવા કે હાથને ધોવા. માર્ક 7:4માં, "સિવાય કે તેઓ ધોવે"માં ધોવું ક્રિયાપદ એ બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન આપવું છે. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા તેમને એકત્રિત પાણીમાં ડુબાડીને કરવામાં આવતી હતી.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેમની સમજણ અનુસાર βαπτίζωનો અર્થ, હાથમાં પકડેલો બ્રેડનો ટુકડો આંશિક રીતે દારૂમાં બોળવો અથવા રેડાયેલા રક્તમાં આંગળી નાખવા માટે વપરાતા શબ્દ, βάπτω જેવો જ, ડુબાડવું અથવા પલાળવું,<ref>'માર્ક 7:4 [v. 8માં v.l.]; અહીં કોઈને D Θ plમાં ῥαντίσωνταιની જગ્યાએ βαπτίσωνται દેખાય છે, જે βαπτίζωને βάπτωનો અર્થ આપે છે', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref> 'Βάπτω ડુબાડવું, બોળવું', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'βάπτω; ἐμβάπτω: પદાર્થને પ્રવાહીમાં બોળવો – 'માં બોળવું.'', લૌવ, જે. પી., અને નિદા, ઈ. એ. (1996, આશરે 1989). ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટઃ બેઝ્ડ ઓન સિમૅન્ટિક ડોમેન્સ (2જી આવૃત્તિની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ.) (1:522). ન્યૂ યોર્કઃ યુનાઈટેડ બાઈબલ સોસાયટીઝ.</ref> એમ થાય છે.<ref>'LXXમાં જુ. (Ju.) 2:14 પર βάπτειν...વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે, એલવી (Lv). 4:6, 17 વગેરે પર બલિદાનોના તોરાહ(Torah)માં રક્તમાં આંગળી..." થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref>
=== વ્યુત્પન્ન નામો ===
નવા કરારમાં βαπτίζωમાંથી બે નામો વ્યુત્પન્ન કરાયેલાં જોવા મળે છેઃ βαπτισμός અને βάπτισμα. {{bibleref2|Mark|7:4}}માં જળ-વિધિથી થાળીઓના શુદ્ધિકરણ, ધોવા, સ્વચ્છ કરવાના હેતુનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref name="Arndt">આર્ન્ડ્ટ, ડબ્લ્યુ., દાન્કેર, એફ. ડબ્લ્યુ., અને બૉઅર, ડબ્લ્યુ. (2000). 2000). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ એન્ડ અધરા અર્લી ક્રિશ્ચિયન લિટરેચર, (3જી આવૃત્તિ) (165). શિકાગોઃ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ</ref><ref name="Friberg"/> એ જ સ્તોત્રમાં અને {{bibleref2|Hebrews|9:10}}માં લેવીય વાસણો અથવા શરીરને ધોવા અંગેનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref>થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:545). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> અને {{bibleref2|Hebrews|6:2}}માં કદાચ બાપ્તિસ્મા માટે પણ Βαπτισμός શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, અલબત્ત એ શક્ય છે કે અહીં એ જડ વસ્તુઓને ધોવાની ક્રિયાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હોય.<ref name="Friberg">ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકર બુક્સ.</ref> {{bibleref2|Colossians|2:12}}માં, ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતો βάπτισμα ધરાવે છે, પણ શ્રેષ્ઠ તો βαπτισμός ધરાવે છે, અને નવા કરારની આધુનિક આલોચનાત્મક આવૃત્તિઓમાં આ જ અર્થઘટન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>જુઓ http://www.bibelwissenschaft.de/online-bibeln/novum-testamentum-graece-na-27/lesen-im-bibeltext/bibelstelle/Kol%202/cache/d3cb350c68/#v12 નેસ્ટ્લે-એલાન્ડ 27મી (નવીનતમ) આવૃત્તિ.</ref> નવા કરારના માત્ર આ એક જ પ્રકરણમાં, સામાન્ય ધોવાની ક્રિયાને બદલે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા માટે βαπτισμόςનો સ્પષ્ટપણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ {{Bibleref2|Hebrews|6:2}} પણ કદાચ બાપ્તિસ્માનો ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="Friberg"/> જ્યારે માત્ર સાધનોની સફાઈ માટે વાપરવામાં આવે ત્યારે, βαπτισμόςને ῥαντισμός (છંટકાવ) સમાન ગણવામાં આવે છે, આવો પ્રયોગ માત્ર {{bibleref2|Hebrews|12:24}} અને {{bibleref2|1Peter|1:2}}માં જ જોવા મળ્યો છે, જે એક એવો શબ્દ છે જે બાઈબલના જૂના કરારના પાદરી દ્વારા પ્રતીકાત્મક સફાઈ સૂચવવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Zodhiates"/>
Βάπτισμα, માત્ર ખ્રિસ્તી લખાણોમાં જ જોવા મળે છે,<ref name="Zodhiates">ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેની βαπτισμός સાથે ભેળસેળ ન જ કરવી જોઈએ.<ref name="Arndt"/> નવા કરારમાં, તે ઓછામાં ઓછો 21 વખત વપરાયો છેઃ
* બાપ્તિસ્ત યોહાન દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક વિધિના સંદર્ભમાં 13 વખત;<ref>{{Bibleref2|Matthew|3:7}}, {{Bibleref2|Matthew|21:25}}; {{Bibleref2|Mark|1:4}}, {{Bibleref2|Mark|11:30}}; {{Bibleref2|Luke|3:3}}, {{Bibleref2|Luke|7:29}}, {{Bibleref2|Luke|20:4}}; {{Bibleref2|Acts|1:22}}, {{Bibleref2|Acts|10:37}}, {{Bibleref2|Acts|13:24}}, {{Bibleref2|Acts|18:25}}, {{Bibleref2|Acts|19:3-4}})</ref>
* ચોક્કસ ખ્રિસ્તી વિધિના સંદર્ભમાં 3 વખત<ref>{{Bibleref2|Romans|6:4}}, {{Bibleref2|Ephesians|4:5}}, {{Bibleref2|1Peter|3:21}}</ref> (જો કેટલીક {{Bibleref2|Colossians|2:12}}માંની ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતોમાંના ઉપયોગને ગણવામાં આવે તો 4 વખત);
* 5 વખત રૂપકની રીતે.<ref>{{Bibleref2|Matthew|20:22-23}}, {{Bibleref2|Mark|10:38-39}}, {{Bibleref2|Luke|12:50}}</ref>
== ઇતિહાસ ==
પ્રેરિતોના અધિનિયમો (એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ)(Acts of the Apostles) અને પૌલિન ઈપિસ્ટલ્સમાંના અનેક ઉલ્લેખો દર્શાવે છે તેમ, શરૂઆતથી જ બાપ્તિસ્મા એ ખ્રિસ્તી ધર્મના હિસ્સારૂપ રહ્યું છે. ખ્રિસ્તીઓ માને છે કે ઈસુએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર સંસ્થાપિત કર્યો હતો. ઈસુના ઇરાદાઓ કેટલા સુસ્પષ્ટ હતા અને તેમણે કોઈ નિરંતર, આયોજનબદ્ધ ચર્ચની કલ્પના કરી હશે કે કેમ તે બાબત વિદ્વાનોના વિવાદનો વિષય છે.<ref name="cross2005baptism"/>
=== યહૂદી કર્મકાંડોમાં તેની પશ્ચાદ્ભૂમિકા ===
{{Main|Mikvah}}
યહૂદી કર્મકાંડોને વર્ણવવા માટે "બાપ્તિસ્મા" શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવતો નથી, છતાં યહૂદી કાયદાઓ અને પરંપરાઓમાં જોવા મળતી શુદ્ધિકરણ વિધિઓ (અથવા ''મિકવાહ(mikvah)'' - ધાર્મિક નિમજ્જન) બાપ્તિસ્મા સાથે કંઈક સામ્યતા તો ધરાવે છે, અને બંને સંકળાયેલા પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |last=Stoltz |first=Eric |title=A Christian Glossary: Baptism |publisher=The Abraham Project |year=2005 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210083723/http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> યહૂદી બાઈબલ અને અન્ય યહૂદી લખાણોમાં, અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં "સંસ્કાર શુદ્ધતા"ની સ્થિતિની પુનઃસ્થાપના કરવા, ધાર્મિક શુદ્ધિકરણ વિધિ માટે પાણીમાં નિમજ્જનનો આરંભ કરવામાં આવ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, શબના સંપર્કમાં આવવાથી (મૂસાના કાયદા પ્રમાણે) ધાર્મિક રીતે ભ્રષ્ટ બનેલા યહૂદીઓને પવિત્ર મંદિરમાં સહભાગી થવા માટેની રજા આપવામાં આવે તે પહેલાં તેમણે મિકવાહ કરવું આવશ્યક રહેતું. ધર્માંતર કરીને યહૂદી ધર્મ અંગીકાર કરનારા માટે, તેમના ધર્માન્તરના ભાગ રૂપે નિમજ્જન આવશ્યક હોય છે. મિકવાહમાં નિમજ્જન એ શુદ્ધતા, પુનઃસ્થાપના, અને યોગ્યતાના સંદર્ભમાં સ્થિતિમાં બદલાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેના પછી વ્યક્તિ સમુદાયના ધાર્મિક જીવનમાં સંપૂર્ણ રીતે સહભાગી થઈ શકે છે, શુદ્ધ થયેલી વ્યક્તિ સંપત્તિ અથવા તેના માલિકો {{bibleref2|Num.|19|HE}} અને બૅબીલોનિયન તાલ્મૂડ (Babylonian Talmud), ટ્રાક્ટાટે(Tractate) ''ચાગિગાહ(Chagigah) પર અસ્વચ્છતાનું આરોપણ નહીં કરે એ બાબતને તે સુનિશ્ચિત કરે છે '' , પૃ. 12). મિકવાહ દ્વારા આ સ્થિતિ પરિવર્તન વારંવાર પામી શકાય છે, જ્યારે ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા, એ ખ્રિસ્તીઓના એકંદર દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે, સુન્નતની જેમ, અનન્ય અને અ-પુનરાવર્તનીય છે.<ref>{{cite journal |first=Christa |last=Pongratz-Lippitt |date=May 5, 2007 |title=Churches mutually recognise baptisms |url=http://www.thetablet.co.uk/article/9737 |journal=[[The Tablet]] |access-date=February 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429024322/http://www.thetablet.co.uk/article/9737 |archive-date=એપ્રિલ 29, 2011 |url-status=dead}}</ref> (જો કે, {{bibleref2|Acts|19:1-5}}માં દર્શાવ્યા મુજબ, જો આસ્થાવાન, ખ્રિસ્તી ધર્મનું કોઈ નવું જ્ઞાન પામે, તો સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટો, બાપ્તિસ્માને પુનરાવર્તનીય જુએ છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ખ્રિસ્તને અનુસરવામાંથી ચળી ગઈ હોય, ત્યારે બાપ્તિસ્મા થકી નવી પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવા માટે પણ તેમ કરવું શક્ય છે.)<ref>એસડીએ (SDA) ચર્ચ મેન્યુઅલ, 2005, પૃષ્ઠ 42-3</ref>
બાપ્તિસ્ત યોહાને પોતે ઉપાડેલા મસીહાના અભિયાનમાં બાપ્તિસ્મા-નિમજ્જનને મધ્યસ્થ સંસ્કાર તરીકે અપનાવ્યું હતું.<ref>સંસ્કાર (2009). જ્ઞાનકોશ (એનસાઈક્લોપીડિયા) બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref>
=== ઈસુના બાપ્તિસ્મા ===
{{Main|Baptism of Jesus}}
[[ચિત્ર:Piero, battesimo di cristo 04.jpg|thumb|ખ્રિસ્તનો બાપ્તિસ્મા, 1450 (નેશનલ ગેલરિ, લંડન).]]
યર્દન નદીના કિનારે બાપ્તિસ્ત યોહાન એ પહેલી-સદીના મિશન ઉપદેશક હતા.<ref name="cross2005johnthebaptist">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=John the Baptist |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર, ખ્રિસ્તના આગમનની પહેલવહેલી ઉદ્ઘોષણા કરવા માટે પ્રભુએ તેમની પસંદગી કરી હતી. તેમણે યહૂદીઓને પશ્ચાતાપ માટે યર્દન નદીમાં બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા.<ref name="ActJJohn"/>
પોતાની મંડળી(મિનિસ્ટ્રી)ની શરૂઆત વખતે, બાપ્તિસ્ત યોહાને ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુના શરૂઆતના અનેક શિષ્યોએ, તેમની જેમ, યર્દનમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન પાસેથી બાપ્તિસ્મા લીધા હતા.<ref>{{cite book |first=Henry |last=Chadwick |authorlink=Henry Chadwick (theologian) |chapter=John Baptist |title=The Church in Ancient Society: From Galilee to Gregory the Great |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |page=12 |isbn=0-19-924695-5 |oclc=191826204 |access-date=February 24, 2009 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=s4aBJWNCDNkC&pg=PA12}}</ref>
જાડી ગણતરી પ્રમાણે વિદ્વાનો એ બાબતે સહમત થાય છે કે ઈસુના બાપ્તિસ્મા એ ઐતિહાસિક ઈસુખ્રિસ્તના જીવનની ઘટનાઓમાંથી એક સૌથી વિશ્વાસપાત્ર, અથવા ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતા ધરાવતી ઘટના છે. ઈસુ અને તેમના સૌથી પૂર્વકાલીન શિષ્યોએ યોહાનના બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારી હતી, પછી ભલે ઈસુએ જાતે બાપ્તિસ્મામાંથી પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો અને કર્મકાંડોની જંજાળ સાથે પવિત્ર સદાચારનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો.<ref name="TM1998"/> પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ પશ્ચાતાપના બાપ્તિસ્માને પાળતો હતો, જે પાપની સજામાંથી માફી બક્ષતો હતો. ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માનું ઉદ્ગમ સમાયેલું છે, પ્રત્યક્ષ અને ઐતિહાસિક, બંને અર્થમાં.<ref>{{cite book |first=Herman |last=Lichtenberger |chapter=Syncretistic Features in Jewish and Jewish-Christian Baptism Movements |chapterurl=http://books.google.com/books?id=9zCh9SBb6Y8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA85,M1 |editor=[[James Dunn (theologian)|James D. G. Dunn]] |title=Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135 |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1999 |page=87 |isbn=0-8028-4498-7 |oclc=40433122 |access-date=January 19, 2009}}</ref>
આ ઘટનાના કારણે બાપ્તિસ્ત યોહાન પ્રત્યેની ઈસુની સંભવિત શરણાગતિનો મુદ્દો ઊઠ્યો જે ઈસુ ખ્રિસ્તના પાપરહિત સ્વભાવ અંગેની ખ્રિસ્તી માન્યતા કરતાં વિરોધાભાસી લાગતો હતો. યોહાનના બાપ્તિસ્મા પાપની માફી બક્ષતા નહોતા. તે માત્ર પશ્ચાતાપ માટે અને ખ્રિસ્ત માટે રસ્તો (પાપની માફી તો માત્ર ઈસુના બાપ્તિસ્માથી જ મળે જે પુનરુત્થાન પછી ઈસુ ખ્રિસ્તે જાતે આપવા શરૂ કર્યા હતા) તૈયાર કરવા માટે હતા. સુવાર્તાઓ (ગોસ્પલ) સહિતનાં, સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી લખાણોમાં આ ધર્મશાસ્ત્ર સંબંધી મુશ્કેલીને ઉકેલવાના પ્રયાસો દેખીતી રીતે જોવા મળે છે. માર્કને મન, યોહાન દ્વારા ઈસુને અપાયેલા બાપ્તિસ્મા એ થિયોફોની (theophany) રચવા માટે, ઈશ્વરના પુત્ર તરીકેની ઈસુની દૈવી ઓળખનું પ્રગટીકરણ કરવા માટેની ઘટના હતી.{{bibleref2c|Mk|1:7-11}} ઈસુ પોતાના કરતાં દેખીતી રીતે ચઢિયાતા હતા, તેમ કહીને યોહાને તેમને બાપ્તિસ્મા આપવામાં વિરોધ દર્શાવ્યો હતો, અને ઈસુએ જ્યારે તેમની વાત નામંજૂર કરી ત્યારે જ તેઓ તેમ કરવા સહમત થયા હતા એમ મેથ્યુ દર્શાવે છે{{bibleref2c|Mt|3:14-15}} અને માર્કે આપેલા પાપોમાંથી ક્ષમા માટેના બાપ્તિસ્માના સંદર્ભનો સમાવેશ કરતા નથી. લૂક બંને જ્યારે હજી કૂખમાં હતા ત્યારે યોહાને ઈસુ તરફ દર્શાવેલા આજ્ઞાકારીપણા પર ભાર મૂકે છે{{bibleref2c|Lk|1:32-45}} અને ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં યોહાનની ભૂમિકાને અવગણે છે. {{bibleref2c-nb|Lk|3:18-21}}યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન) આખા કિસ્સાને અવગણે છે.<ref name="dapaah86">{{cite book |first=Daniel S. |last=Dapaah |title=The relationship between John the Baptist and Jesus of Nazareth: a critical study |url=https://archive.org/details/relationshipbetw0000dapa |publisher=[[University Press of America]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/relationshipbetw0000dapa/page/86 86]–88 |isbn=0-7618-3109-6 |oclc=60342941}}</ref>
ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેના પૂર્વકાલીન ખુલાસાઓમાંથી જે લોકપ્રિય રહ્યા છે તેમાં બાપ્તિસ્માના પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવો ઈગ્નાટિયસ ઓફ એન્ટીઓચ(Ignatius of Antioch)નો દાવો અને દરેક માટેના આદર્શ ઉદાહરણ તરીકેની ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવા જસ્ટિન માર્ટિરના સ્પષ્ટીકરણનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dapaah86"/>
=== ઈસુ દ્વારા બાપ્તિસ્મા ===
યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન){{bibleref2c|Jn|3:22-30}} {{bibleref2c-nb|Jn|4:1-4}} લખે છે કે ઈસુએ બહુ શરૂઆતના તબક્કામાં બાપ્તિસ્માના મિશનની આગેવાની લીધી હતી, જેનાથી ટોળાઓ આકર્ષિત થયાં હતાં. અનેક વિદ્વાનોના મતે, {{bibleref2|John|4:2}}, એ પાછળથી કરાયેલો સંપાદકીય ઉમેરો છે,<ref>જુઓ, ઉ.દા., રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન દ્વારા એવા વિકલ્પોનો સારાંશ જુઓ, ''ધ ગોસ્પલ અકોરડિંગ ટુ યોહાન (i-xii): ઈન્ટ્રોડક્શન, ટ્રાન્સલેશન, એન્ડ નોટ્સ'' (યોહાન પ્રમાણે સુવાર્તાઃ પરિચય, અનુવાદ, અને નોંધો) (2જી આવૃત્તિ), ધ એન્કર બાઈબલમાં, ખંડ 29 (ગાર્ડન સિટી, એનવાય(NY): ડબલડે, 1966), પૃ. 164-165, 188-189.</ref> ઈસુએ પોતે બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેનો તે ઇનકાર કરે છે અને લખે છે કે તેમણે માત્ર પોતાના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું.
કેટલાક જાણીતા વિદ્વાનો એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા. જેર્ડ થેઈસન (Gerd Theissen) અને એનટ્ટે મેર્ઝ (Annette Merz)નો દાવો છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા, ન તો તેમણે બાપ્તિસ્મા સાથે જોડાયેલા પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો, યોહાનના બાપ્તિસ્માને ઓળખ આપી હતી અને ન તો બાપ્તિસ્મા સાથે સદાચારના નીતિ-નિયમો આગળ કર્યા હતા.<ref name="TM1998">{{cite book |first=Gerd |last=Theissen |authorlink=Gerd Theissen |coauthors=Annette Merz |title=The Historical Jesus: A Comprehensive Guide |url=https://archive.org/details/historicaljesusc0000thei_f9m3 |publisher=Fortress Press |location=Minneapolis |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/historicaljesusc0000thei_f9m3/page/209 209], 377 |isbn=0-8006-3122-6 |oclc=38590348}}</ref> ''વિશ્વ ધર્મોનો ઓક્સફર્ડ શબ્દકોશ'' પણ લખે છે કે ઈસુ તેમની મંડળીના ભાગ રૂપે બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા.<ref name="ODWR"/>{{pn}}
એક ઐતિહાસિક વ્યક્તિ તરીકે ઈસુના વર્ણનમાંથી ઈ. પી. સાન્ડેર્સ ઈસુના બાપ્તિસ્મા મિશનના યોહાનના વૃત્તાન્તને બાકાત રાખે છે.<ref name="Sanders">{{cite book |first=E. P. |last=Sanders |authorlink=E. P. Sanders |title=The Historical Figure of Jesus |url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_n4h4 |publisher=Allen Lane |location=London |year=1993 |pages= |isbn=0-7139-9059-7 |oclc=30112315}}{{pn}}</ref>
યોહાનમાં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મિનિસ્ટ્રીના વર્ણનમાં કેટલીક આંતરિક મુશ્કેલી હોવાની બાબતને રોબર્ટ ડબ્લ્યુ. ફુન્ક ધ્યાનમાં લે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, તે ઈસુના જૂડીયા આવવા અંગે લખે છે, જ્યારે ઈસુ તો ત્યારે યરૂશાલેમમાં જ હતા અને તેથી જૂડીયામાં હતા.<ref name="ActJJohnG">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/365 365]–440 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> {{Bibleref2|John|3:22|NIV}} ખરેખર ઈસુ અને તેમના શિષ્યોની, "εἰς τὴν Ἰουδαίαν" (જૂડીયામાં) નહીં, પણ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν" (જૂડીયાના ગ્રામવિસ્તારોમાં) આવવાની વાત કહે છે,<ref>[http://books.google.com/books?id=6JYgc2iH_skC કોલિન જી. ક્રુસે, ધ ગોસ્પલ અકોર્ડિંગ ટુ યોહાનઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન અને કોમેન્ટરી] (યોહાન મુજબ સુવાર્તાઃ પરિચય અને ટીકા) (વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004), પૃ. 119.</ref> જે કેટલાકના અર્થઘટન પ્રમાણે યરૂશાલેમ સાથે વિરોધાભાસમાં છે, જ્યાં નિકોડીમસ સાથેના મેળાપનું દૃશ્ય તેની બરાબર પહેલાં લખવામાં આવ્યું છે.<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટ્વિન યોહાન ધ બૅપ્ટિસ્ટ એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારેથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી (બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેનો સંબંધઃ એક સમાલોચનાપૂર્ણ અભ્યાસ).'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 98</ref> જિજસ સેમિનાર અનુસાર, બાપ્તિસ્માના મિશનને આગેવાની આપવા માટે ઈસુના "જૂડીયા આવવાના" (તેમના અર્થઘટન મુજબ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν") અંગેનો ફકરો સંભવતઃ કોઈ ઐતિહાસિક માહિતી ધરાવતો નથી ("બ્લેક" રેટિંગ).<ref name="ActJJohnG"/>
બીજી તરફ, કેમ્બ્રિજ ચૅમ્પિયન ટુ જિજસ<ref>[માર્કસ બોકમ્યુએલ (સંપાદક), ધ કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન ટુ જિજસ (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 2001 ISBN 978-0-521-79678-1), પૃ. 27</ref> એક જુદો દૃષ્ટિકોણ લે છે. આ સ્રોત અનુસાર, બાપ્તિસ્ત યોહાનના પશ્ચાતાપ, ક્ષમાશીલતા અને બાપ્તિસ્માના સંદેશને ઈસુએ સ્વીકાર્યો હતો અને પોતાનો બનાવ્યો હતો;<ref>{{cite book |first=Peter J. |last=Tomson |chapter=Jesus and His Judaism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=27 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> જ્યારે યોહાનને કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા, ત્યારે યોહાનનું કામ સંભાળી લઈને, તરતમાં જ આવનારા પ્રભુના રાજ્યને સ્વીકારવાના પ્રથમ પગલા તરીકે તેમણે પશ્ચાતાપ માટે અને બાપ્તિસ્મા માટે હાકલ કરી;<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 40</ref> અને તેમના સંદેશમાં બાપ્તિસ્માને અપાયેલા મધ્યવર્તી સ્થાનને યોહાનમાં ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેનો ફકરો પુષ્ટિ આપે છે.<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 30</ref> યોહાનને ફાંસી અપાયા બાદ, ઈસુએ બાપ્તિસ્મા આપવાનું બંધ કરી દીધું, ભલે એ ક્યારેક પ્રસંગોપાત્ત આ પ્રથા તરફ પાછા ફર્યા પણ હોઈ શકે; આમ, યોહાનના અવસાન પહેલાં ઈસુની મંડળીમાં બાપ્તિસ્માએ અગત્યનો હિસ્સો હતું અને તેમના પુનરુત્થાન પછી તેમના શિષ્યોમાં પણ તે અગત્યનું રહ્યું હતું, પણ એ સિવાય વચ્ચેના ગાળામાં તેનું ખાસ પ્રાધાન્ય નહોતું.<ref>{{cite book |first=Bruce |last=Chilton |chapter=Friends and enemies |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=75 |isbn=0-521-79678-4}}</ref>
નવા કરારના વિદ્વાન, યોહાનિયન લખાણોના તજજ્ઞ, રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન એ બાબતને ધ્યાનમાં લે છે કે ઈસુ ફક્ત તેમના શિષ્યો થકી જ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા એવી {{bibleref2|John|4:2}}ની કૌંસમાં દર્શાવાયેલી સંપાદકીય ટિપ્પણીનો હેતુ આગળના સ્તોત્રમાં બે વખત પુનરાવર્તિત થતા વિધાન, કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા, અંગે સ્પષ્ટતા આપવાનો અથવા તેને સુધારવાનો હશે, અને આવો ઉમેરો કરવાનું કારણ એમ હોઈ શકે કે લેખકના મતે શિષ્યો જે બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવતા હતા તે બાપ્તિસ્તના કામને ચાલુ રાખવા માટે હોઈ શકે, પણ પવિત્ર આત્માના નામે અપાતા બાપ્તિસ્મા નહોતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=JIM0Q0bjgYkC&printsec=frontcover&dq=raymond+brown+gospel+of+john&cd=1#v=onepage&q=baptized&f=false રૅયમન્ડ એડવર્ડ બ્રાઉન, ધ ગોસ્પલ એન્ડ ઈપિસ્ટ્લ્સ ઓફ યોહાનઃ અ કન્સાઈઝ કૉમેન્ટરી] (યોહાનની સુવાર્તા અને સંદેશપત્રોઃ એક સંક્ષિપ્ત ટીકા), પૃ. 3,</ref>
યોહાનમાં આ ફકરાના ઐતિહાસિક મૂલ્યને અન્ય નવા કરારના વિદ્વાનો પણ સ્વીકારે છે. જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કૉટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલે આ દૃષ્ટિકોણ અભિવ્યક્ત કર્યો છે.<ref>જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કોટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલ, ''ડિક્શનરી ઓફ જિજસ એન્ડ ધ ગોસ્પેલ્સઃ અ કૉમ્પેન્ડિયમ ઓફ કંટેમ્પોરરી બિબ્લિકલ સ્કૉલરશિપ'' . ઈન્ટરવાર્સિટી(InterVarsity) પ્રેસ, 1992, પૃ. 375: "માત્ર એટલા જ કારણોસર કે આ માહિતી માત્ર યોહાનમાં છે, તે તેનું કોઈ ઐતિહાસિક મૂલ્ય નથી એમ કહીને કાઢી નાખવા માટેનું પૂરતું કારણ નથી... વિદ્વાનો તેને સંભવિત માને છે, ઉદાહરણ તરીકે, ઈસુની મંડળી બે કે ત્રણ વર્ષો સુધી ટકી હતી (જેમ યોહાનનું કહેવું હતું), તે યરૂશાલેમમાં અને તેની બહાર હતા (જેમ અન્ય સુવાર્તાઓ સૂચવે છે, ઉ.દા., {{Bibleref2|Luke|13:34}}, કે તેમના કેટલાક શિષ્યો પહેલાં યોહાન બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા, {{Bibleref2c|Lk|1:35-37}} અને ઈસુ અને તેમના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મંડળી (મિનિસ્ટ્રી) ચલાવતા હતા. "</ref> અન્ય એક લખે છે કે "અમુક ગાળામાં ઈસુ અને તેના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મિનિસ્ટ્રીનું સંચાલન કરતા હતા એવા અહેવાલને નકારવાનું કોઈ ''પ્રબળ (a priori)'' કારણ નથી", અને તેઓ આ અહેવાલને યોહાનના વૃત્તાન્ત{{Bibleref2c-nb|Jn|3:22-26}}માંની બાબતોમાંની એક એવી બાબત તરીકે ગણાવે છે "જે ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતાઓ ધરાવે છે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જ જોઈએ."<ref>દ્વિટ મૂડી સ્મિથ સ્મિથ, ડી. મૂડી, આર. ઍલન કુલપીપર, સી. ક્લિફ્ટોન બ્લેક. ''એક્સપ્લોરિંગ ધ ગોસ્પલ ઓફ યોહાનઃ ઈન ઓનર ઓફ ડી. મૂડી સ્મિથ.'' વેસ્ટમિનસ્ટર યોહાન ક્નોક્સ પ્રેસ, 1996. પૃ. 28. "માત્ર યોહાનમાં જ એવી કેટલીક બાબતો છે જે ઐતિહાસિક હોઈ શકે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જોઈએ. ઈસુના પ્રથમ શિષ્યો કદાચ એક વખત બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા (cf. {{Bibleref2|John|1:35-42}})"</ref>
ડેનિયલ એસ. દાપાહ, પોતાના પુસ્તકમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેના સંબંધ અંગે કહે છે કે યોહાનનું વૃત્તાન્ત "કદાચ ઐતિહાસિક પરંપરાનો નાનકડો હિસ્સો માત્ર હોઈ શકે", અને ટિપ્પણી કરે છે કે સુવાર્તા પુસ્તકો(સિનોપ્ટિક ગોસ્પલ્સ)ના મૌનનો અર્થ એમ નથી થતો કે યોહાને આ માહિતી ઉપજાવી કાઢી છે, અને વધુમાં માર્કનું વૃત્તાન્ત પણ એમ સૂચવે છે કે ઈસુએ, ગાલિલી સ્થળાંતરિત થતાં પહેલાં, યોહાન સાથે કામ કર્યું હતું.<ref>[http://books.google.com/books?id=S0P18O3fGR4C ડૅનિયલ એસ. દાપાહ, ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી] (યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005): "યોહાનની આ સામગ્રીના ટુકડાની ઐતિહાસિકતા અંગે બચાવ કરવાનો અમારો પ્રસ્તાવ છે. આપણે દલીલ કરવી ઘટે કે ઈસુની બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રવૃત્તિના યોહાનના પુરાવા ઐતિહાસિક પરંપરાના ઉતારા હોઈ શકે, કારણ કે માહિતીના આ ટુકડા પાછળ ધર્મશાસ્ત્રનો કોઈ દેખીતો, તત્ત્વદર્શક એજન્ડા નથી. વધુમાં, સુવાર્તાકારોના મૌનને કદાચ સમજાવી શકાય, બીજાં કારણો વચ્ચે, એવી ધારણાને લીધે કે ઈવિન્જિલિસ્ટો આ પ્રસંગથી ક્ષોભિત થયા હતા અને બાપ્તિસ્મા આપતા ચર્ચમાં એ વિધિનો સંદર્ભ આપવો અનાવશ્યક હતો" (પૃ. 7). "સારરૂપ સુવાર્તાઓ(ગોસ્પેલ્સ)માં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મંડળીની ગેરહાજરીનો અર્થ એવો નથી થતો કે યોહાનમાંની વિગતો પ્રમાણભૂત નથી, ન તો તે એમ સૂચવે છે કે સુવાર્તાકારોએ એવી વાર્તા ઉપજાવી કાઢી હતી કે જ્યારે ઈસુનું આગમન થયું ત્યારે યોહાન સક્રિય નહોતા. ({{bibleref2|Mark|1:14}} અને સમાન)" ઉદાહરણ તરીકે, માર્કન પરંપરા, જે ચોથી સુવાર્તા કરતાં કાલક્રમ અનુસાર વહેલી છે, તે સૂચવે છે કે ઈસુ યોહાનની એટલી નજીક હતા કે જ્યારે યોહાનને કેદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે એક સ્વતંત્ર મંડળી સ્થાપવા માટે ઈસુ ગાલિલી ઊપડી ગયા હતા. એવું લાગે છે કે યોહાન અને ઈસુએ શરૂઆતમાં સાથે કામ કર્યું હતું, ચોથા પ્રબોધક (ઈવેન્જિલિસ્ટ) આ ઘટનાને સ્પષ્ટ કરી છે" (પૃ. 98).</ref> ફ્રેડરિક જે. સ્વિઈકોવસ્કી(Frederick J. Cwiekowski) સહમતિ નોંધાવે છે કે યોહાનમાંનું વૃત્તાન્ત "એવી છાપ આપે છે" કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=qcD1RNNaKwsC ધ બિગનિંગ્સ ઓફ ધ ચર્ચ] (પૉલિસ્ટ પ્રેસ 1988), પૃ. 55: "ચોથી સુવાર્તામાંનું આ લખાણ એવી છાપ આપે છે કે જ્યારે યોહાન હવે બેથનીમાં નહોતા (Jn 3:23; cf. 1:28) ત્યારે ઈસુ— યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓ સાથે—— પોતે જોર્ડન વિસ્તારમાં બાપ્તિસ્માની એક મંડળી ચલાવતા હતા. જ્યારે ઈસુએ જુડીયાનો વિસ્તાર છોડ્યો અને ગેલિલીમાં પોતાની મંડળી શરૂ કરી ત્યારે તેમણે દેખીતી રીતે પોતાની બાપ્તિસ્મા મંડળીને છોડી દીધી હતી અને ઉપદેશ અને બોધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું."</ref>
બાઈબલનું જોસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર કહે છે કે "ભલે ''તેમણે'' (ખ્રિસ્તે) જાતે તેમના શિષ્યોએ આપ્યા હતા ''એટલા બધા'' ને બાપ્તિસ્મા નહોતા આપ્યા; 'કારણ કે તેમણે એક ઉદાહરણ રૂપે તેમને આપ્યું હતું, એક પછી બીજાને આગળ કરતાં રહીને.'"<ref>[http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm જૉસેફ સ્મિથ્સ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ બાઈબલ (બાઈબલનું જૉસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227060622/http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm |date=ફેબ્રુઆરી 27, 2010 }}, સેન્ટ. યોહાન પ્રકરણ 4</ref>
યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન), {{bibleref2|John|3:32}}માં, નોંધે છે, કે, ભલે ઈસુ ઘણા લોકોને પોતાના બાપ્તિસ્મા તરફ આકર્ષી શક્યા, પણ તેઓ હજી પણ તેમની જુબાનીને સ્વીકારતા નહોતા,<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી.'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 97</ref> અને જોસેફસનાં વૃત્તાન્તોના આધારે, જિજસ સેમિનાર એ નિષ્કર્ષ પર આવે છે કે, ઈસુ કરતાં બાપ્તિસ્ત યોહાનનો લોકોના મન પર વધુ વ્યાપક પ્રભાવ હતો એવી શક્યતા છે.<ref name="ActJJohn">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John the Baptist |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |page=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/268 268] |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref>
=== નવો કરાર ===
નવા કરારમાં પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી મહત્ત્વની પ્રથા તરીકે બાપ્તિસ્માના કેટલાક સંદર્ભો સમાવિષ્ટ છે અને, તેમાં ઈસુ દ્વારા તેની સ્થાપના અંગેના કોઈ વાસ્તવિક વૃત્તાન્તો આપવામાં આવ્યા નથી, પણ તેમાં તેમને તેમના પુનરુત્થાન પછી, વિધિ કરવા માટે તેમના શિષ્યોને, સૂચનાઓ આપતાં ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા છે (જુઓ મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન)).<ref>બાપ્તિસ્મા. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism પરથી મેળવેલ.</ref> તે પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક) પૉલ દ્વારા આપવામાં આવેલાં અર્થઘટનો અને પીટરના પ્રથમ સંદેશપત્રમાં બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને રજૂ કરે છે.
==== પૉલના સંદેશપત્રો ====
{{Main|Pauline epistles}}
પ્રેરિત (ધર્મપ્રચારક) પૉલે 50ના દાયકામાં કેટલાક પ્રભાવશાળી પત્રો લખ્યા હતા, જેને પાછળથી ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રમાં પ્રમાણભૂત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. પૉલના મતે, બાપ્તિસ્મા આસ્થાવાનના ખ્રિસ્ત સાથેના જોડાણને, ખ્રિસ્તના મૃત્યુને, અને તેમના પુનરુત્થાનને અસર કરે છે અને તેમને રજૂ કરે છે; વ્યક્તિના પાપને દૂર કરે છે; વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક કરે છે, અને વ્યક્તિને "આત્માને ગ્રહણ કરતી" બનાવે છે. {{bibleref2c|1Cor|12:13|KJV|1 Co 12:13}}<ref name="cross2005baptism"/> પૉલનાં લખાણોના આધારે, બાપ્તિસ્માને રહસ્ય ધર્મોના સંદર્ભે અર્થઘટિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>સંસ્કાર. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref>
==== માર્કની સુવાર્તા (માર્કનું ગોસ્પલ) ====
; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|1
:1-11
આ સુવાર્તાને, સામાન્ય રીતે પ્રથમ અને મેથ્યુ અને લૂક માટે તેણે આધાર તરીકેનું કામ આપ્યું હતું તેમ માનવામાં આવે છે. તેની શરૂઆત પાપોની ક્ષમાયાચના માટે બાપ્તિસ્માના પશ્ચાતાપનો ઉપદેશ આપનારા યોહાન દ્વારા ઈસુને આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી થાય છે. યોહાન ઈસુ વિશે કહે છે કે તે પાણીથી નહીં પરંતુ પવિત્ર આત્માથી બાપ્તિસ્મા આપશે. ઈસુના બાપ્તિસ્મા વખતે, તેમને ઈસુને પોતાનો પુત્ર જાહેર કરતી પ્રભુવાણી સંભળાય છે, અને તેઓ ઈસુ પર કબૂતરની જેમ આત્મા ઊતરી આવતો જુએ છે. ઈસુની મિનિસ્ટ્રી દરમ્યાન, જ્યારે જેમ્સ અને જ્હોન ઈસુને આવનારા ઈશ્વરના સામ્રાજ્યમાં માનદ્દ બેઠકો માટે પૂછે છે, ત્યારે ઈસુ પોતાની નિયતિને બાપ્તિસ્મા અને એક કપ સાથે સરખાવે છે, એ જ બાપ્તિસ્મા અને કપ (એટલે કે, શહાદત/બલિદાન) યોહાન અને જેમ્સ માટે પણ લખાયા છે.<ref name="Harris John">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "યોહાન" પૃ. 302-310.</ref>
; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|16
:19-20
બીજી સદીની શરૂઆતમાં માર્કની પરંપરાગત પૂર્ણાહુતિને સંપાદિત કરવામાં આવી હતી એવું ધારવામાં આવે છે, અને એ સદીના મધ્ય ભાગમાં તેને શરૂઆતમાં સુવાર્તા સાથે જોડવામાં આવી હતી.<ref name="May Metzger Mark">{{cite book |first=Herbert Gordon |last=May |coauthors=[[Bruce Metzger]] |title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha |url=https://archive.org/details/isbn_0195283260 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1977 |pages=1213–1239 |isbn=0-19-528348-1 |oclc=3145429}}</ref> એ કહે છે કે જેઓ વિશ્વાસ રાખે છે અને જેમણે બાપ્તિસ્મા લીધા છે તેમને બચાવી લેવાશે.{{Bibleref2c|Mk|16:9-20}}
==== મેથ્યૂની સુવાર્તા (મેથ્યૂનું ગોસ્પલ) ====
; {{બાઈબલસંદર્ભ2|મેથ્યૂ|3
:12-14
; {{Bibleref2|Matthew|28:18-20}}
મેથ્યૂ ઈસુના બાપ્તિસ્માનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ આપે છે.{{Bibleref2c|Mt|3:12-14}}
મેથ્યૂની સુવાર્તામાં મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)નું સૌથી પ્રસિદ્ધ વૃત્તાન્ત પણ સામેલ છે.{{Bibleref2c-nb|Mt|28:18-20}} અહીં, સજીવન થયેલા ઈસુ, પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો) સામે આવે છે અને અનુયાયી બનાવવા, બાપ્તિસ્મા આપવા, અને ઉપદેશ આપવા માટે તેમની નિમણૂક કરે છે.<ref name="ActJMatthew">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=Matthew |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/129 129]–270 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> આ નિમણૂક શિશુ ખ્રિસ્તી ચળવળ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા કાર્યક્રમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.<ref name="ActJMatthew"/>
==== અધિનિયમો ====
{{circa|85–90}}માં લિખિત, એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ(પ્રેરિતોના અધિનિયમો),<ref name="Harris Gospels">{{cite book |first=Stephen L. |last=Harris |authorlink=Stephen L. Harris |title=Understanding the Bible: A Reader's Introduction |url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8 |publisher=Mayfield Publishing Company |location=[[Palo Alto, California]] |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8/page/266 266]–268 |isbn=0-87484-696-X |oclc=12042593}}</ref> લખે છે કે યરૂશાલેમમાં પેન્ટિકૉસ્ટના એક દિવસમાં આશરે 3,000 લોકોએ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કર્યા હતા.{{bibleref2c-nb|Acts|2:41}} તે આગળ સામારિયામાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓના બાપ્તિસ્માને સાંકળે છે,{{bibleref2c-nb|Acts|8:12-13}} ઈથિઓપિયન નંપુસકોના,{{bibleref2c-nb|Acts|8:36-40}} સૉલ ઓફ ટાર્સસના,{{bibleref2c-nb|Acts|9:18}} {{bibleref2c-nb|Acts|22:16}}કોર્નેલિયસના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}} લીડિયાના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:15}} ફિલિપ્પી જેલરના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:33}} ઘણા કરિન્થિનિયનોના{{bibleref2c-nb|Acts|18:8}} અને પૉલે અંગત રીતે જે અમુક કરિન્થિઓને બાપ્તિસ્મા આપ્યા તેને સાંકળે છે.{{|1Cor|1:14-16||1 Co 1:14-16|date=May 2010}}
અધિનિયમોમાં, શ્રદ્ધા અને પશ્ચાતાપને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ આવશ્યકતાઓ ગણાવવામાં આવી છે.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમો બાપ્તિસ્મા સાથે આત્મા મેળવવાને જોડે છે, પણ ચોક્કસ જોડાણ હંમેશાં એકસમાન હોતું નથી.<ref name="cross2005baptism"/>
અધિનિયમોમાં, યોહાનના બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયેલી અને પરિણામે જેમણે હજી પવિત્ર આત્માને મેળવવો બાકી છે તેવી બાર વ્યક્તિઓની વાત પણ કરવામાં આવી છે, તેમને પૉલ દ્વારા ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા માટે મોકલવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે.{{bibleref2c-nb|Acts|19:1-7}}
{{bibleref2|Acts|2:38}}, {{bibleref2|Acts|10:48}} અને {{bibleref2|Acts|19:5}} "ઈસુના નામે" અથવા "પ્રભુ ઈસુ ખ્રિસ્તના નામે" બાપ્તિસ્માની વાત કરે છે, પણ આ જ સૂત્ર એ વખતે વાપરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તેને પ્રશ્ન કરવામાં આવે છે.<ref name="cross2005baptism"/>
=== પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો સમયગાળો ===
{{Main|Apostolic Age}}
પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો યુગ એ ઈસુના જીવનથી માંડીને છેલ્લા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ના મૃત્યુ સુધીનો {{c.|100}} (જુઓ બિલવ્ડ ડિસાઈપલ (પ્રિય શિષ્ય)) સમયગાળો છે. નવા કરારનો મોટો ભાગ આ સમયગાળા દરમ્યાન લખાયો હતો, અને બાપ્તિસ્માના પ્રાથમિક સંસ્કારો અને યૂકરિસ્ટ(પ્રભુભોજન)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રોટેસ્ટન્ટોને મન પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગના ચર્ચનું મૂલ્ય સવિશેષ છે કારણ કે તે ઈસુના સાચા સંદેશની સાખ પૂરે છે, જે તેમના મતે ગ્રેટ એપોસ્ટાસી (Great Apostasy) દરમ્યાન ધીમે ધીમે ભ્રષ્ટ થઈ ગયો હતો.
યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓના પ્રભાવના કારણે, ઉપવાસની સાથે સાથે બાપ્તિસ્માની પ્રથા પણ ખ્રિસ્તી પ્રથામાં પ્રવેશી હશે.<ref name="ActJJohn"/>
16 ટૂંકાં પ્રકરણોનું અનામી પુસ્તક, ધ ''ડિડાચે'' અથવા ''ટિચિંગ્સ ઓફ ધ ટ્વેલ્વ એપોસ્ટ્લ્સ(બાર પ્રેરિતોના ઉપદેશો)'' , કદાચ બાઈબલ સિવાય, બાપ્તિસ્માની વિધિ દર્શાવતી, જાણવામાં આવી હોય તેવી સૌથી પૂર્વકાલીન લેખિત સૂચનાઓ છે. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ {{c.|60–80 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages">{{cite book |first=Robert Walter |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |coauthors=Roy W. Hoover |chapter=Stages in the Development of Early Christian Tradition |title=The Five Gospels: The Search for the Authentic Words of Jesus : New Translation and Commentary |url=https://archive.org/details/fivegospelssearc00funk |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=New York City |year=1993 |page=[https://archive.org/details/fivegospelssearc00funk/page/n153 128] |isbn=0-02-541949-8 |oclc=28421734}}</ref> બીજી આવૃત્તિ, કેટલાક ઉમેરા અને વધારાઓ સાથે, {{c.|100–150 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages"/> 19મી સદીમાં, આ પુસ્તક ફરીથી મળ્યું હતું, એને તે પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગમાંના ખ્રિસ્તી ધર્મને એક અનન્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરતું હતું. વિશેષ કરીને, તેમાં ખ્રિસ્તી ધર્મના બે પાયાના સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું: પવિત્ર પ્રભુભોજન (યૂકરિસ્ટ) અને બાપ્તિસ્મા. બાપ્તિસ્મા માટે બને ત્યાં સુધી "જીવંત જળ"(એટલે કે, અહીં વહેતા પાણીને જીવનના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવ્યું છે)માં નિમજ્જન આપવાની પસંદગી તેમાં સૂચવવામાં આવી છે<ref name="Strang">{{cite book |first=Veronica |last=Strang |chapter=Water in the Church |chapterurl=http://books.google.com/books?id=A2KNb4x8O6UC&pg=PA90 |title=The Meaning of Water |publisher=[[Berg Publishers]] |year=1997 |page=91 |isbn=1-85973-753-6 |quote=Fonts and baptisteries were constructed with taps and channels to ensure that they were supplied with moving water,which, as Schmemann points out, is symbolically crucial: 'The early Christian prescription is to baptize in living water. This is not merely a technical term denoting running water as distinct from standing water… it is this understanding that determined the form and theology of the baptismal font… The characteristic feature of the "baptistery" was that water was carried into it by a conduit, thus remaining "living water".'}}</ref> અથવા, જો તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો પછી સ્થિર પાણીમાં, બને ત્યાં સુધી તેના કુદરતી તાપમાને જ નિમજ્જન આપવાનું સૂચવાયું છે, પણ તેમાં એ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે કે, જ્યારે નિમજ્જન માટે પૂરતું પાણી ન હોય, ત્યારે માત્ર માથા પર પાણી રેડવું પણ પૂરતું છે.<ref>"(7:1) બાપ્તિસ્મા અંગે, આ પ્રમાણે બાપ્તિસ્મા આપોઃ આ તમામ બાબતો પહેલાં કહી લીધા પછી, પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામમાં, વહેતાં પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો. (7:2) પણ જો તમારી પાસે વહેતું પાણી ન હોય, તો અન્ય પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો; અને જો તમે ઠંડા પાણીમાં ન કરી શકો તેમ હો, તો હૂંફાળા પાણીમાં કરો. (7:3) પણ જો તમારી પાસે બંનેમાંથી કોઈ ન હોય, તો પિતાના અને પુત્રના તથા પવિત્ર આત્માના નામમાં મસ્તિષ્ક પર ત્રણ વખત પાણી રેડો." [http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ''ડિડાચે (Didache)'' , પ્રકરણ 7].</ref><ref name="Metzger">{{cite book |first=Marcel |last=Metzger |chapter=The Order of Baptism in the ''Didache'' |chapterurl=http://books.google.com/books?id=z6V2wb2ckPcC&pg=PA25 |title=History of the Liturgy: The Major Stages |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Minnesota]] |year=1997 |pages=25–26 |isbn=0-8146-2433-2 |quote=The Didache recognizes the superior value of running water for the baptismal immersion but does not impose it as a necessary condition… The regulations of the Didache also forsee the case in which immersion is impossible for lack of water and prescribe baptism by pouring water three times on the candidate's head.}}</ref><ref name="ECT">{{cite book |first=Jean-Yves |last=Lacoste |authorlink=Jean-Yves Lacoste |title=Encyclopedia of Christian Theology: G – O |publisher=[[Routledge]] |location=[[Milton Park]] |year=2005 |page=1607 |isbn=0-5795-8250-8 |quote=According to the Didache (1st century), baptism should be done by a triple immersion in running water.}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite book |first=Wayne A. |last=Meeks |editors=Margaret Mary Mitchell and Frances Margaret Young |chapter=Baptism: ritual of initiation |chapterurl=http://books.google.com/books?id=6UTfmw_zStsC&pg=PA160 |title=The Cambridge History of Christianity |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2006 |pages=160–161 |isbn=0-521-81239-9 |quote=The Didache, representing practice perhaps as early as the beginning of the second century, probably in Syria, also assumes immersion to be normal, but it allows that if sufficient water for immersion is not at hand, water may be poured three times over the head (7:3).}}</ref><ref name="ISBE">{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=419 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=This seems to say that to baptize by immersion was the practice recommended for general use, but that the mode of affusion was also valid and enjoined on occasions}}</ref>
મેથ્યુના ({{c.|80–85}}<ref name="Harris Gospels">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "ધ ગોસ્પેલ્સ" પૃ. 266-268.</ref>) ગ્રેટ કમિશનમાં, ખ્રિસ્તીઓને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref name="ActJMatthew"/> કમસે કમ 1લી સદીના અંત ભાગથી લઈને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા અપાતો આવ્યો હતો.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં ({{c.|90}}),<ref name="Harris Gospels"/> ખ્રિસ્તીઓને "ઈસુના નામે"{{Bibleref2c|Ac|19:5}} બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતો હોવાનું લખ્યું છે, અલબત્ત તેનો અર્થ બોલવામાં આવતું સૂત્ર થતું હતું કે કેમ તે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="cross2005baptism"/>
શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવા બાબતે નવા કરારમાં કોઈ જ હકારાત્મક પુરાવો નથી તે બાબતે એકંદરે સહમતિ છે,<ref>{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=417 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=It is frankly admitted by paedo-baptist scholars that the NT gives no warrant for infant baptism}}</ref><ref>{{cite book |first=Geoffrey William |last=Bromiley |chapter=baptizo |chapterurl=http://books.google.com/books?id=ltZBUW_F9ogC&pg=PA92 |editor=[[Gerhard Kittel]] and Gerhard Friedrich |title=Theological dictionary of the New Testament |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1985 |page=94 |isbn=0-8028-2404-8 |oclc=11840605 |quote=Infant baptism, which cannot be supported from NT examples…}}</ref> અને ડિડાચે દ્વારા બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારો માટેની જે પૂર્વ આવશ્યકતાઓ મૂકવામાં આવી છે તેને લાક્ષણિક ઢબે શિશુ બાપ્તિસ્મા રોકવા માટેનાં પગલાં તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |first=Randolph A. |last=Miller |year=2002 |title=A Historical and Theological Look at the Doctrine of Christian Baptism |publisher=[[iUniverse]] |isbn=9780595215317 |page=[http://books.google.com/books?id=XEGx1kbcNgYC&pg=PA140 140] |quote=It is often maintained that the Didache, a very early second-century document describing the practices of the first-century church, including baptism, knows nothing of infant baptism and excludes the possibility of it in the early church because of the fasting and confession of the candidate mentioned in the text.}}</ref><ref>{{cite book |first=J. Rodman |last=Williams |authorlink=J. Rodman Williams |year=1996 |title=Renewal Theology: Systematic Theology from a Charismatic Perspective |publisher=[[Zondervan]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |page=[http://books.google.com/books?id=aQWkXnpx2XkC&pg=RA2-PA236 236] |oclc=36621651 |isbn=9780310209140 |quote=For example, the Didache has a section on baptism (as we have seen) that concludes with this statement: 'And before the baptism, let the one baptizing and the one who is to be baptized fast. …Also, you must instruct the one who is to be baptized to fast for one or two days beforehand' (The Apostolic Fathers 7:4). Obviously none of this is applicable to infants}}</ref><ref>{{cite book |first=Tatha |last=Wiley |year=2002 |title=Original sin: origins, developments, contemporary meanings |publisher=[[Paulist Press]] |location=New York City |page=[http://books.google.com/books?id=eUVrj1R8f2oC&pg=PA38 38] |isbn=0-8091-4128-0 |oclc=50404061 |quote=The ''Didache''’s assumption of adult baptism offers evidence that its author did not suppose human beings were in need of divine forgiveness from birth}}</ref>
=== પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ ===
{{Main|Early Christianity#Baptism}}
બાપ્તિસ્મા અંગેની શરૂઆતની ખ્રિસ્તી માન્યતાઓ (પ્રેરિતો/ધર્મપ્રચારકોના યુગ પછી પાળવામાં આવતો ખ્રિસ્તી ધર્મ) પરિવર્તનશીલ હતી.<ref name="ODWR"/> પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના સૌથી સામાન્ય રૂપમાં, ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં આવતો અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હતું.<ref name="ODWR"/> માંદા કે મરણશીલને અપાતા બાપ્તિસ્મામાં સામાન્ય રીતે આંશિક નિમજ્જન સિવાયનો વિકલ્પ ઉપયોગમાં લેવાતો અને તે છતાં તેને સ્વીકૃત ગણવામાં આવતો હતો.<ref name="cathen">{{cite encyclopedia |first=William |last=Fanning |title=Baptism |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |access-date=February 24, 2009 |publisher=Robert Appleton Company |location=New York City}}</ref> 3જી અને 4થી સદીમાં બાપ્તિસ્માનું ધર્મશાસ્ત્ર ચોક્સાઈવાળું બન્યું.<ref name="ODWR"/>
પહેલાં બાપ્તિસ્મા પછી આદેશો આપવામાં આવતા હતા, પણ પછી ખાસ કરીને ચોથી સદીમાં સનાતન ખ્રિસ્તી માન્યતાથી ઊલટો મત(હેરિસિ)નો ઉદય થતો ગયો તેમ,આસ્થાવાનોને બાપ્તિસ્મા આપતાં પહેલાં ચોક્કસ આદેશો આપવાનું ચલણ વધતું ગયું હતું.<ref name="catechumen"/> ત્યાં સુધીમાં, બાપ્તિસ્મા પાછો ઠેલવાનું વલણ સામાન્ય બની ગયું હતું, અને આસ્થાવાનોનો એક મોટો હિસ્સો માત્ર કૅટિક્યૂમૅન(catechumen)(મરતો ન હોય ત્યાં સુધી કૉન્સ્ટન્ટાઈન(Constantine)ને બાપ્તિસ્મા આપવામાં નહોતા આવતા) હતો; પણ ત્યારબાદ જે વિધિ ખરેખર વયસ્કો માટે હતો તેમાં ફેરફાર સાથે, ધર્માન્તર કરનાર વયસ્કના બાપ્તિસ્મા કરતાં ખ્રિસ્તીઓના બાળકોને બાપ્તિસ્મા આપવાનું વધુ સામાન્ય બનતું ગયું, અને કૅટિક્યૂમૅનોની સંખ્યામાં ઘટાડો થતો ગયો.<ref name="catechumen">કૅટિક્યુમૅન. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/99350/catechumen પરથી મેળવેલ.</ref>
પાપોની માફી માટે બાપ્તિસ્મા છે એવું માનવામાં આવતું હતું, એટલે બાપ્તિસ્મા લીધા પછીનાં પાપો વિશેનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. કેટલાકે, મૃત્યુના ભય હેઠળના સ્વધર્મ ત્યાગ માટે સુદ્ધાં અને અન્ય ગંભીર પાપ માટે વ્યક્તિને હંમેશાં માટે ચર્ચથી વિખૂટી પાડી દેવાનો આગ્રહ રાખ્યો. સંત સાયપ્રિનનાં લખાણોમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે તેમ, અન્યોએ "ચૂક કરનાર વ્યક્તિ"ને આસાનીથી ધર્મમાં પાછા લેવાનો પક્ષ લીધો. આ અંગેનો પ્રચલિત નિયમ એ હતો કે પ્રાયશ્ચિત માટેના સમયગાળામાંથી પસાર થયા બાદ જ, અને તેમાં તેમનો સહૃદયી પસ્તાવો નિદર્શિત થતો હોય તો જ પછી તેમને ધર્મમાં પાછા ફરવા દેવાતા હતા.
જેને સામાન્ય રીતે હવે નાઈસીની સિદ્ધાન્ત-સાર કહેવામાં આવે છે, જે 325ની નાઈસિયાની પ્રથમ સભા દ્વારા અપનાવાયેલા લખાણ કરતાં લાંબો, અને 381માં કોન્સ્ટાન્ટિનોપલની પ્રથમ સભા દ્વારા એ રૂપમાં તેને અપનાવવામાં આવ્યો હોવાથી, નાઈસનો-કોન્સ્ટાન્ટિનોપોલિટન સિદ્ધાન્ત-સાર તરીકે પણ જાણીતો બનેલો સિદ્ધાન્ત-સાર, કદાચ ત્યારે કોન્સ્ટાન્ટિનોપલમાં, 381 સભાના સ્થળે, ઉપયોગમાં લેવાતો બાપ્તિસ્માને લગતો સિદ્ધાન્ત-સાર હશે.<ref name="cross2005nicenecreed">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Nicene Creed |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref>
=== પ્રારંભિક મધ્ય યુગ ===
મૃત્યુશૈયા સુધી બાપ્તિસ્માને પાછો ઠેલવાના પહેલાંના પ્રચલિત ચલણના સ્થાને, મૂળ પાપના ધર્મશાસ્ત્રના વિકાસની સાથે સાથે, શિશુ બાપ્તિસ્મા સામાન્ય બનતા ગયા.<ref name="ODWR"/> પેલૅજિયસથી વિરુદ્ધ, ઑગસ્ટાઈને એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે સદ્ગુણી વ્યક્તિઓ અને બાળકોની મુક્તિ માટે પણ બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે.
[[ચિત્ર:Baptême Cathédrale de Troyes 290308.jpg|thumb|left|ટ્રોયસ કૅથેડ્રલ(મુખ્ય દેવળ)માં એક શિલ્પ સમૂહમાં પ્રદર્શિત હિપ્પોના ઑગસ્ટાઈનનો બાપ્તિસ્મા (1549)]]
=== મધ્ય યુગ ===
બારમી સદીમાં "સંસ્કાર" શબ્દનો અર્થ સંકુચિત થતો ગયો અને માત્ર સાત વિધિઓ સુધી મર્યાદિત રહી ગયો, જેમાંનો એક વિધિ બાપ્તિસ્મા હતો, જ્યારે અન્ય પ્રતીકાત્મક વિધિઓ "સંસ્કાર વિધિઓ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા.<ref name="cross2005sacrament">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Sacrament |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref>
બારમી અને ચૌદમી સદી વચ્ચેના ગાળામાં, પશ્ચિમ યુરોપમાં બાપ્તિસ્મા આપવાના વિધિની સામાન્ય પદ્ધતિ જલાભિષેક પૂરતી રહી ગઈ, અલબત્ત કેટલાંક સ્થળોએ છેક સોળમી સદી સુધી પણ નિમજ્જન જ ચાલુ રહ્યું.<ref name="cathen"/> સમગ્ર મધ્ય યુગ દરમ્યાન, બાપ્તિસ્મા માટે આવશ્યક પ્રકારની સવલતમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા હતા, 13મી સદીમાં પિસા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરીના, એક સાથે થોડાક વયસ્કો નિમજ્જન માટે સાથે ઊભા રહી શકે તેટલા મોટા બાપ્તિસ્મા માટેના કુંડથી માંડીને, 6ઠ્ઠી સદીની બૅપ્ટીસ્ટરીના જૂના કોલોન કૅથેડ્રલમાં અડધો મીટર ઊંડાં બૅસિન સુધીના ફેરફારો.<ref>{{cite web |title=Baptismal Font from the Cologne Baptistery |first=Sebastian |last=Ristow |publisher=[[Cologne Cathedral]] |url=http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |access-date=February 24, 2009 |year=2005 |archive-date=એપ્રિલ 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429220140/http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |url-status=dead }}</ref>
પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને આ વિધિ કરાવવા માટે પાણીથી પ્રક્ષાલનને અને બાપ્તિસ્માના ત્રયી(ટ્રિનિટેરિયન) સૂત્રને આવશ્યક ગણે છે. ધર્મ સંબંધી વિદ્વતા ત્યારે પ્રચલિત એરિસ્ટોટેલિયન ફિલસૂફીમાંથી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને, આ બંને તત્ત્વોનો સંસ્કારના દ્રવ્ય અને સ્વરૂપ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ, ધાર્મિક શિક્ષા માટે પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક, આ બંને તત્ત્વોની આવશ્યકતા અંગેનું શિક્ષણ આપતી વખતે, કોઈ પણ સંસ્કાર વિધિઓની વાતમાં ક્યાંય આ ફિલસૂફીના શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતું નથી.<ref>અનુક્રમમાં "દ્રવ્ય" અને "સ્વરૂપ" શબ્દો મળતા નથી, ન તો તે [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P35.HTM વિભાગ 1131]માં આપેલી સંસ્કારની વ્યાખ્યાઓમાં જોવા મળે છે. પુસ્તકની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિમાં આપવામાં આવેલા સર્ચમાં "દ્રવ્ય" શબ્દનો કોઈ ઉપયોગ મળતો નથી, અને "સ્વરૂપ" શબ્દ માત્ર [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P4B.HTM વિભાગ 1434]માં મળે છે, જેનું શીર્ષક છે "ખ્રિસ્તી જીવનમાં પ્રાયશ્ચિતનાં અનેક સ્વરૂપો", જે સંસ્કારો વિશે નથી.</ref>
=== સુધારણા ===
{{Main|Lutheranism#Baptism}}
{{Lutheranism}}
16મી સદીમાં, માર્ટિન લૂથરે બાપ્તિસ્માને એક સંસ્કાર ગણ્યો હતો. લૂથરનોના મતે, બાપ્તિસ્મા એ "ઈશ્વર કૃપાનું માધ્યમ" હતું, જેના થકી પ્રભુ "પુનરુજ્જીવનના પ્રક્ષાલન"{{Bibleref2c|Titus|3:5}} તરીકે "તારનારી આસ્થા" સર્જે છે અને તેને દૃઢ બનાવે છે, જેમાં શિશુઓ અને વયસ્કો ફરીથી જન્મ પામે છે.{{Bibleref2c|Jn|3:3-7}} કારણ કે આસ્થાનું સર્જન એ સંપૂર્ણપણે ઈશ્વરના હાથમાં છે, એટલે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિનાં કૃત્યો પર તે આધાર રાખતી નથી, પછી એ શિશુ હોય કે વયસ્ક. ભલે બાપ્તિસ્મા લેનાર શિશુ એ આસ્થાને સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત ન કરી શકે, પણ લૂથરનો માને છે કે તે હંમેશાં હાજર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |title=Baptism and Its Purpose |publisher=[[Lutheran Church – Missouri Synod]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 6, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206220443/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |url-status=dead }}</ref> કારણ કે એ માત્ર આસ્થા જ છે કે જે દૈવી ભેટો મેળવે છે, લૂથરનો કબૂલે છે કે બાપ્તિસ્મા "પાપોની માફી આપે છે, મૃત્યુ અને શેતાનથી છુટકારો આપે છે, અને ઈશ્વરના શબ્દો અને વચનો જાહેર કરે છે તે મુજબ, જેઓ આ માનતા હોય તે તમામને શાશ્વત મુક્તિ આપે છે."<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=The Sacrament of Holy Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |access-date=February 24, 2009 |title=[[Luther's Small Catechism]] |year=2009 |origyear=1529 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920070231/http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |url-status=dead }}</ref> પોતાના લાર્જ (વિશાળ) કૅટિકિઝમમાં, લૂથર શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના વિશેષ વિભાગમાં દલીલ કરે છે કે શિશુ બાપ્તિસ્મા ઈશ્વરને પસંદ છે કારણ કે આ રીતે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિઓ પુનર્જન્મ પામી હોય છે અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણ પામી હોય છે.<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=Of Infant Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |access-date=February 24, 2009 |year=2009 |origyear=1529 |title=[[Luther's Large Catechism]] |archive-date=જૂન 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613061118/http://bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |url-status=dead }}</ref>
સ્વિસ સુધારક હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્માને ધાર્મિક સંસ્કારનું સ્થાન આપવાનો ઇનકાર કરીને લૂથરનોથી જુદા પડે છે. ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુ ભોજનને ધાર્મિક સંસ્કારો તરીકે માને છે, પણ તે દીક્ષા સમારંભના અર્થમાં.<ref name="cross2005baptism"/> આ સંસ્કારો પ્રતીકાત્મક હોવા બાબતેની તેમની સમજણ તેમને લૂથરથી જુદા પાડે છે.
[[ચિત્ર:Jordan river baptism cue.jpg|thumb|left|યર્દન (જોર્ડન) નદીમાં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા માટે રાહ જોતાં લોકો]]
ઍનાબાપ્ટિસ્ટો(જેનો અર્થ થાય છે "પુનઃબાપ્તિસ્મા-દાતા")એ લૂથરનો તેમ જ કૅથોલિકો દ્વારા જળવાતી પ્રથાને એવી સમૂળગી રીતે નકારી કાઢી કે તેમણે તેમના સમુદાય સિવાય બહાર આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારવાનો જ ઇનકાર કર્યો. તેમણે ધર્માન્તર કરનારાઓને એ ભૂમિકાએ "પુનઃબાપ્તિસ્મા આપ્યા" કે વ્યક્તિની ઇચ્છા વિના તેને બાપ્તિસ્મા આપી ન શકાય, અને એક શિશુ, કે જે બાપ્તિસ્માની વિધિમાં શું થાય છે તે સમજી શકતું નથી અને જેને ખ્રિસ્તી ધર્મની વિભાવનાઓ અંગે કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન નથી, તેના બાપ્તિસ્મા ખરેખર થયા જ નથી હોતા. શિશુઓના બાપ્તિસ્માને તેઓ બાઈબલ-બહારનું જુએ છે, જે હજી પોતાની આસ્થાને કબૂલી શકે તેમ નથી અને જેણે, હજી સુધી કોઈ પાપ કર્યાં નથી, તેમને મુક્તિની એવી સમાન જરૂરિયાત પણ હોતી નથી. એટલે જેમને શિશુઅવસ્થામાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવાને ઍનાબાપ્ટિસ્ટો અને અન્ય બાપ્ટિસ્ત સમુદાયો ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા આપતા હોવાનું ગણતા નથી, કારણ કે, તેમની દૃષ્ટિએ, શિશુ બાપ્તિસ્મા એ કોઈપણ અસર વિનાનું છે. અમિષ, પુનરુદ્ધાર ચર્ચો (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો/ખ્રિસ્તી ચર્ચ), હટેરાઈટ, બાપ્ટિસ્ત, મેનોનાઈટ અને અન્ય સમુદાયો આ પ્રથામાંથી પેદા થયા છે. પેન્ટિકૉસ્ટલ, કરિશ્માપૂર્ણ અને મોટા ભાગનાં બિન-સાંપ્રદાયિક ચર્ચો પણ આ દૃષ્ટિકોણમાં માને છે.<ref name="Brackney"/>
== પદ્ધતિ અને શૈલી ==
[[ચિત્ર:Child baptism with water.jpg|thumb|left|150px|જલધારા દ્વારા એક બાળકના બાપ્તિસ્મા]]
ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા નીચે જણાવેલાં ત્રણ સ્વરૂપોમાંથી એક અનુસાર, કૃત્યને કાં તો એક વખત અથવા ત્રણ વખત કરીને કરવામાં આવે છેઃ<ref>[http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&pg=PA562&lpg=PA562&dq=%22earliest+church+order%22&source=bl&ots=ZqP45QiT_h&sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&hl=en&ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5 ઈર્વિન ફાહ્લબુશ, જિઓફ્રેય વિલિયમ બ્રોમિલી, ડૅવિડ બી. બાર્રેટ્ટ. ધ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ક્રિશ્ચિયાનિટી (વમ(Wm).][http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&pg=PA562&lpg=PA562&dq=%22earliest+church+order%22&source=bl&ots=ZqP45QiT_h&sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&hl=en&ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5 બી. ઈઅર્ડમૅન્સ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-8028-2413-7), પૃ. 562]</ref><ref>[http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ડિડાચે(Didache), પ્રકરણ 7:] "માથા પર ત્રણ વખત પાણી રેડો".</ref>
=== અભિસિંચન ===
{{Main|Aspersion}}
અભિસિંચન એ માથા પર પાણીનો છંટકાવ કરવો તે છે.
=== અભિષેક/જલધારા ===
{{Main|Affusion}}
અભિષેક એ માથા પર પાણી રેડવું તે છે.
=== નિમજ્જન ===
{{Main|Immersion baptism}}
નિમજ્જન માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ "ઈમર્સન" તાજેતરની લૅટિનના ''immersionem'' (ઈમર્સનેમ) પરથી આવ્યો છે, જે ક્રિયાપદ ''immergere'' (''in'' - "માં" + ''mergere'' "ડૂબકી") પરથી બન્યો છે. બાપ્તિસ્માને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી, કેટલાક લોકો કોઈ પણ પ્રકારના ડૂબવાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે, પછી તેમાં શરીર પૂરેપૂરું પાણીની અંદર હોય કે માત્ર અંશતઃ જ પાણીમાં ડૂબેલું હોય; આમ નિમજ્જન થકી તેઓ સંપૂર્ણ અથવા અંશતઃ નિમજ્જનની વાત કરતા હોય છે. અન્યો, ઍનાબાપ્તિસ્તની પ્રથાના લોકો, કોઈને સંપૂર્ણપણે પાણીની સપાટી નીચે ડુબાડવાના (ડૂબકી) અર્થમાં જ "નિમજ્જન" શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=immersion</ref><ref>{{cite web
| title= 1689 Baptist Catechism
| url= http://www.desiringgod.org/AboutUs/OurDistinctives/ABaptistCatechism/
| date=
| editor= John Piper
| access-date= 3 February 2010}}</ref>. બાપ્તિસ્માના એક પ્રકાર, કે જેમાં પાણીમાં ઊભેલી વ્યક્તિને પાણીની સપાટીની નીચે ડુબાડ્યા વિના, તેના પર પાણી રેડવામાં આવે છે, તેના માટે પણ "નિમજ્જન" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref name="ODCCimmersion">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Immersion |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] and [[New York]]|year=2005 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/827 827] |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref><ref name="Pinehurst">{{Cite web |url=http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |title=પાઈનહુર્સ્ટ યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચની વેબસાઈટ પર પ્રકાશિત અભ્યાસ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021205649/http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |url-status=dead }}</ref> "નિમજ્જન" શબ્દના આ ત્રણ અર્થો અંગે વધુ વિગતે જાણવા માટે, જુઓ નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા.
જ્યારે "ડૂબકી"ના વિરોધી તરીકે "નિમજ્જન"નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,<ref>વૈજ્ઞાનિક સંદર્ભમાં, બે શબ્દોને મોટા ભાગે પરસ્પર વિશિષ્ટ રીતે સમજવામાં આવે છે. ગણિતમાં તેનાં ઉદાહરણો મળે છે (જુઓ [http://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&pg=PA214&lpg=PA214&dq=immersion+submersion&source=bl&ots=1REtDR4qL_&sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&hl=en&ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CB4Q6AEwBjgy#v=onepage&q=immersion%20submersion&f=false રાલ્ફ અબ્રાહમ, જેરોલ્ડ ઈ. માર્સદન, ટુડોર એસ. રા. iu, બહુવિધ, ટેન્સર વિશ્લેષણ, અને ઍપ્લિકેશન્સ], પૃ. 196 અને [http://books.google.com/books?id=jSeRz36zXIMC&pg=PA168&lpg=PA168&dq=immersion+submersion&source=bl&ots=p1VsHU6gOu&sig=wgkwyvu4_KeOKXu8VIZvM1fcHVA&hl=en&ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CBAQ6AEwAjgy#v=onepage&q=immersion%20&f=false ક્લાઉસ ફ્રિત્ઝશ, હાન્સ ગ્રાઉર્ટ, હોલોમોર્ફિક ફંક્શન્સ ટુ કૉમ્પ્લેક્સ મૅનિફોલ્ડ્સ], પૃ. 168), તબીબશાસ્ત્રમાં ([http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1724326/ નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબવા, અને હૃદયના ધબકારાની ફેરફારક્ષમતા પર સ્કૂયુબે ડાઈવિંગ)], અને ભાષા શીખવી ([http://www.strath.ac.uk/media/departments/curricularstudies/scilt/publications/immersion/chapter_1.pdf શાળામાં દ્વિતીય ભાષામાં નિમજ્જન).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206222358/https://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&pg=PA214&lpg=PA214&dq=immersion+submersion&source=bl&ots=1REtDR4qL_&sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&hl=en&ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CB4Q6AEwBjgy |date=ડિસેમ્બર 6, 2014 }}</ref> ત્યારે તે બાપ્તિસ્માના એ રૂપને સૂચવે છે જેમાં ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં અથવા ઘૂંટણિયે બેઠેલો રાખવામાં આવે છે અને તેના શરીરના ઉપરના ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવે છે. ઓછામાં આછું બીજી સદીના સમયથી પશ્ચિમમાં અને પૂર્વમાં આ અર્થમાં નિમજ્જન નિયોજિત કરવામાં આવે છે અને પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં જે રૂપમાં સામાન્ય રીતે બાપ્તિસ્માને ચિત્રિત કરવામાં આવ્યું છે તે આ છે. પશ્ચિમમાં, 8મી સદીની આસપાસ જલધારા બાપ્તિસ્માએ, બાપ્તિસ્માની આ પદ્ધતિનું સ્થાન લેવાની શરૂઆત કરી હતી, પણ પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મમાં હજી પણ તેનો પ્રયોગ ચાલુ છે.<ref name="ODCCimmersion"/><ref name="Pinehurst"/><ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02274a.htm કૅથોલિક એનસાયક્લોપિડીયા, લેખ ''બાપ્તિસ્માનું પાત્ર (બૅપ્ટિસ્મલ ફોન્ટ)'' ]</ref>
=== પાણીમાં ડુબાડવું ===
[[ચિત્ર:Russian-baptism.JPG|thumb|right|240px|પૂર્વીય રૂઢિવાદી ચર્ચ(ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ)માં ડૂબકી થકી બાપ્તિસ્મા (સોફિયા કૅથેડ્રલ, 2005)]]
પાણીમાં ડુબાડવા માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ સ્બમર્શન તાજેતરની લૅટિનમાંથી (''સબ(sub)-'' "નીચે, તળે" + મેર્જરે(''mergere'' ) "બોળવું, ડૂબકી")<ref>http://www.merriam-webster.com/dictionary/submerge</ref> આવ્યો છે અને ક્યારેક તેને "સંપૂર્ણ નિમજ્જન" કહેવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્માના આ રૂપમાં ઉમેદવારના શરીરને પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે આવરી લેવામાં આવે છે. રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ અને કેટલાક અન્ય પૂર્વીય (ઈસ્ટર્ન) ચર્ચોમાં તેમ જ ઍમ્બ્રોઝયન(Ambrosian) વિધિમાં પણ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે (અલબત્ત, ડુબાડવા કરતાં અલગ રૂપ તરીકે, નિમજ્જન પણ હવે સામાન્ય છે). શિશુઓના બાપ્તિસ્માના રોમન વિધિમાં આપવામાં આવેલી પદ્ધતિઓમાંથી તે એક છે. પ્રાચીન ચિત્રાત્મક રજૂઆતો અને પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના પાણીનાં પાત્રોના કદના બચેલાં પુરાવાઓ પરથી, એ ધારણાને પડકારવામાં આવી હતી કે પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય પ્રથાઓ વિશે વાત કરતી વખતે ઇતિહાસકારોએ વાપરેલો શબ્દપ્રયોગ "નિમજ્જન",<ref name="ECT"/><ref name="Cambridge"/> પાણીમાં ડુબાડવાનો ઉલ્લેખ કરતો હતો.<ref name="cross2005submersionm">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Submersion |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/1563 1563] |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}, પૃ. 1563; cf. {{cite book |first=Louis Charles |last=Wilson |year=1895 |title=The History of Sprinkling |url=https://archive.org/details/historyofsprinkl0000wils |location=[[Cincinnati]] |publisher=Standard Publishing |oclc=4759559}}{{pn}}</ref> હજી પણ વારંવાર તેને ''નિમજ્જન'' સાથે ગૂંચવી દેવામાં આવે છે.
[[ચિત્ર:Baptism at Northolt Park Baptist Church (cropped).jpg|alt=|left|thumb|240x240px|નિમજ્જન દ્વારા ઇવાન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન બાપ્તિસ્મા]]
બાપ્તિસ્ત માને છે "ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે. ...તે એક આજ્ઞાંકિત કૃત્ય છે જે ક્રૂસારોપિત, દફનાવેલ, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં, પાપ માટે આસ્થાવાનના મૃત્યુમાં, જૂના જીવનના દફનમાં અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જીવનની કેડી પર ચાલવા માટેના પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું પ્રતીક છે" (પદલોપને સંદર્ભિત અવતરણ અનુસાર જ રાખવામાં આવ્યો છે).<ref>સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શનની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુનું છેલ્લું ભોજન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312082918/http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp |date=માર્ચ 12, 2013 }}. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં વિશ્વાસ રાખનારા મોટા ભાગના અન્ય ખ્રિસ્તીઓની જેમ, બાપ્તિસ્તો બાઈબલના પરિચ્છેદો<ref>જેમ કે {{bibleref2|Colossians|2:12–13}} અને {{bibleref2|Romans|6:2–13}}</ref> વાંચીને સૂચિત કરે છે કે આ પ્રથા હેતુપૂર્વક દફન અને પુનરુત્થાનને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે. વિશેષ કરીને જ્યારે નિમજ્જન વિધિને પ્રેક્ષકો સમક્ષ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સંપૂર્ણ નિમજ્જન વિધિ દફનને (જ્યારે બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિ પાણીની સપાટીની નીચે ડૂબકી મારે છે, જેમ કે દફન પામી હોય), અને પુનરુત્થાનને (જ્યારે વ્યક્તિ પાણીની બહાર નીકળે છે, જાણે કે કબરમાંથી પાછી બેઠી થતી હોય) ચિત્રિત કરે છે- પાપ કેન્દ્રિત જીવનની પુરાણી ઢબનું "મૃત્યુ" અને "દફન", અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે પ્રભુ કેન્દ્રિત નવું જીવન શરૂ કરવા પ્રતિનું "પુનરુત્થાન". આવા ખ્રિસ્તીઓ લાક્ષણિક ઢબે માને છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એક ખ્રિસ્તીના આધ્યાત્મિક રીતે "પુનર્જન્મ"નું ''પ્રતીક'' છે (પણ તે તેને પેદા કરતો નથી), એવા સૂચિતાર્થ સાથે {{bibleref2|John|3:3-5}} પણ આ દૃષ્ટિકોણને ટેકો આપે છે.<ref>વિલિયમ એચ. બ્રાકની. "બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)" બાપ્તિસ્ત હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.જૂન 18, 2009. http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref>
[[ચિત્ર:Submersion baptism, Pichilemu, Chile.jpg|300px|thumb|ચિલેના પિચિલેમુના લાસ ટેર્રાઝાસ સમુદ્રકિનારે, કમ્યુનિટી ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તના સમુદાય)માં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા.|link=Special:FilePath/Submersion_baptism,_Pichilemu,_Chile.jpg]]
ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો) પણ પાણીમાં ડુબાડીને બાપ્તિસ્મા આપે છે,<ref>Disciples.org, સ્વામિત્વ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ) [http://www.disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx બાપ્તિસ્મા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212163819/http://disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx |date=ડિસેમ્બર 12, 2010 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "જેમ બાપ્તિસ્મા ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને રજૂ કરે છે, તેમ તે પસ્તાવો કરનાર આસ્થાવાનના જૂના સ્વના મૃત્યુ અને દફન, તથા ખ્રિસ્તમાં તદ્દન નવા આનંદસભર જન્મને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે."</ref> અલબત્ત આ ધાર્મિક સિદ્ધાંત, જેઓ અલગ ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા પ્રથાથી બાપ્તિસ્મા પામ્યા હોય તેમને ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવાનું સૂચવતો નથી.<ref>Disciples.org [http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ): અ રિફોર્મ્ડ નોર્થ અમેરિકન મેઈનસ્ટ્રીમ મોડરેટ ડિનોમિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927183904/http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf |date=સપ્ટેમ્બર 27, 2011 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "આપણી બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુના છેલ્લા ભોજનની રૂઢિઓ વિશ્વવ્યાપી છે. આસ્થાવાનના નિમજ્જનની પ્રથા પાળતા હોવા છતાં, મોટા ભાગના ધાર્મિક સમુદાયો અન્ય ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને માન્ય રાખે છે."</ref> જેમનાં મૂળિયાં પુનઃસ્થાપન ચળવળમાં પણ છે તે, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો(ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ)માં, બાપ્તિસ્મા માત્ર શારીરિક નિમજ્જન સાથે જ આપવામાં આવે છે.<ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}} નવા કરારમાં વપરાયેલા શબ્દ ''બાપ્તિઝો(baptizo)'' ના અર્થની તેમની સમજણ પર આ આધારિત છે, એવી માન્યતા કે તે ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને બહુ બહુ નજીકથી મળતું આવે છે, અને ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં વપરાતી પદ્ધતિ નિમજ્જન હતી, તથા જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે પાછળથી ગૌણ પદ્ધતિઓ તરીકે જલધારા અને છંટકાવનો ઉદય થયો હતો.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.139-140}}
સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોનું માનવું છે કે "બાપ્તિસ્મા સ્વનું મૃત્યુનું અને ઈસુમાં જીવતા પાછા ફરવાનું પ્રતીક છે." તેઓ સંપૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા પાળે છે.<ref>"અબાઉટ એડવેન્ટિસ્ટ્સ (એડવેન્ટિસ્ટો વિશે)." સેન્ટ. લૂઈસ યૂનિફાઈડ સ્કૂલ. જૂન 18, 2009. http://slus.org/index.php?option=com_content&view=article&id=66&Itemid=82 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505175829/http://www.slus.org/index.php?option=com_content&view=article&id=66&Itemid=82 |date=મે 5, 2010 }}</ref>
બાપ્તિસ્મા અંગેની અર્વાચીન સંતો(લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ની માન્યતાઓ છે કે "જેમ ઈસુ ખ્રિસ્ત બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા તેમ, તમને થોડા સમય માટે પાણીમાં નિમજ્જિત કરવામાં આવે છે. નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન, અને પુનરુત્થાનનું પવિત્ર પ્રતીક છે, અને તે તમારી જૂની જિંદગીના અંતને અને ઈસુ ખ્રિસ્તના શિષ્ય તરીકેના નવા જીવનની શરૂઆતને રજૂ કરે છે."<ref>ધ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.mormon.org/mormonorg/eng/basic-beliefs/the-commandments/baptism-and-confirmation મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પુષ્ટિકરણ"]. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> કમ્યુનિટી ઓફ ક્રિસ્ટ (ખ્રિસ્તનો સમુદાય) તેમના બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો પણ પ્રયોગ કરે છે.
યહોવાના સાક્ષીઓ શીખવે છે "જ્યારે એક વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા પામતી હોય, ત્યારે તેના આખા શરીરને ક્ષણેકવાર માટે પાણીની નીચે મૂકવું જોઈએ."<ref>માહિતીપત્રિકાઃ "જેહોવાઝ વિટનેસિસ- હૂ આર ધે? વૉટ ડૂ ધે બિલિવ? (યહોવાના સાક્ષીઓ- કોણ છે તેઓ? તેઓ શેમાં માને છે?)", પૃ. 13 [http://www.watchtower.org/e/jt/article_03.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613155202/http://watchtower.org/e/jt/article_03.htm |date=જૂન 13, 2010 }}</ref>
=== વસ્ત્ર ===
બાપ્તિસ્માના મોટા ભાગનાં પૂર્વકાલીન ચિત્રણોમાં દર્શાવ્યા મુજબ (તેમાંનાં કેટલાંક આ લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે), અને પૂર્વકાલીન ચર્ચના પાદરીઓ અને અન્ય ખ્રિસ્તી લેખકોના વર્ણન અનુસાર, મધ્ય યુગ સુધી, મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મામાં ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે નગ્નાવસ્થામાં રાખવામાં આવતો હતો. આ વર્ણનોમાંથી યરૂશાલેમના સિરીલનું વિશિષ્ઠ હતું, જેણે 4થી સદીમાં (આશરે 350 ઈ.સ.માં) "ઓન ધ મિસ્ટ્રીઝ ઓફ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્માની જટિલ વિધિઓ અંગે)" લખ્યું હતુઃ
{{quotation|Do you not know, that so many of us as were baptized into Jesus Christ, were baptized into His death? etc.…for you are not under the Law, but under grace.<br /><br />
1. Therefore, I shall necessarily lay before you the sequel of yesterday's Lecture, that you may learn of what those things, which were done by you in the inner chamber, were symbolic.<br /><br />
2. As soon, then, as you entered, you put off your tunic; and this was an image of putting off the old man with his deeds.{{Bibleref2c|Col|3:9}} Having stripped yourselves, you were naked; in this also imitating Christ, who was stripped naked on the Cross, and by His nakedness put off from Himself the principalities and powers, and openly triumphed over them on the tree. For since the adverse powers made their lair in your members, you may no longer wear that old garment; I do not at all mean this visible one, but the old man, which waxes corrupt in the lusts of deceit.{{Bibleref2c|Eph|4:22}} May the soul which has once put him off, never again put him on, but say with the Spouse of Christ in the Song of Songs, I have put off my garment, how shall I put it on?{{Bibleref2c|SongofS|5:3|| Song of Sol 5:3}} O wondrous thing! You were naked in the sight of all, and were not ashamed; for truly ye bore the likeness of the first-formed Adam, who was naked in the garden, and was not ashamed.<br /><br />
3. Then, when you were stripped, you were anointed with exorcised oil, from the very hairs of your head to your feet, and were made partakers of the good olive-tree, Jesus Christ.<br /><br />
4. After these things, you were led to the holy pool of Divine Baptism, as Christ was carried from the Cross to the Sepulchre which is before our eyes. And each of you was asked, whether he believed in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Ghost, and you made that saving confession, and descended three times into the water, and ascended again; here also hinting by a symbol at the three days burial of Christ.… And at the self-same moment you were both dying and being born;<ref>Cyril of Jerusalem, Catechetical Lecture 20 (On the Mysteries. II. of Baptism) {{Bibleref2|Romans|6:3-14}} http://www.newadvent.org/fathers/310120.htm</ref>}}
આ પ્રતીકવાદ ત્રણ-સ્તરીય છેઃ
1. બાપ્તિસ્માને પુનર્જન્મના રૂપ તરીકે વિચારવામાં આવ્યું છે- "જળ અને આત્મા દ્વારા"{{Bibleref2c|Jn|3:5}}- બાપ્તિસ્માની નગ્નતા (દ્વિતીય જન્મ) વ્યક્તિના મૂળ જન્મની સ્થિતિ સાથે સરખાપણું દર્શાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સંત જ્હોન ક્રીસોસ્તોમ બાપ્તિસ્માને " λοχείαν", એટલે કે, જન્મ આપવો, અને "સર્જનની નવી રીત... પાણીમાંથી અને આત્મામાંથી" ("ટુ યોહાન (યોહાનને)" વક્તવ્ય 25,2) કહે છે, અને પછી સમજાવે છેઃ
: {{Quotation|"For nothing perceivable was handed over to us by Jesus; but with perceivable things, all of them however conceivable. This is also the way with the baptism; the gift of the water is done with a perceivable thing, but the things being conducted, i.e., the rebirth and renovation, are conceivable. For, if you were without a body, He would hand over these bodiless gifts as naked [gifts] to you. But because the soul is closely linked to the body, He hands over the perceivable ones to you with conceivable things " (Chrysostom to Matthew., speech 82, 4, c. 390 A.D.)}}
2. વસ્ત્રો દૂર કરવા તે "જૂના માણસને તેનાં કર્મો સાથે છોડી દેવાની તસવીર" રજૂ કરે છે (સિરીલ પ્રમાણે, ઉપર), એટલે બાપ્તિસ્મા પહેલાં શરીર પરનાં આવરણો ઉતારવાની ક્રિયા પાપમય સ્વના સાજશણગારને દૂર કરવાનું વ્યક્ત કરે છે, જેથી ઈસુ દ્વારા આપવામાં આવનાર "નવા માણસ"ને, ધારણ કરી શકાય.
3. સંત સીરિલ ફરીથી ઉપરની વાતને ભારપૂર્વક કહે છે તેમ, જેમ બાઈબલ અને પુરાણોમાં આદમ અને ઈવ નગ્ન હતાં, ઈડન ગાર્ડનમાં નર્દોષ અને નિર્લજ્જિત હતાં, તેમ બાપ્તિસ્મા દરમ્યાનની નગ્નતાને એ નિર્દોષતા અને મૂળ પાપરહિતતાની અવસ્થાને ફરીથી લાવવાના વિધિ તરીકે જોવાતી હતી. અન્ય સમાનતાઓ પણ શોધી શકાય છે, જેમ કે ખ્રિસ્તને સૂળીએ ચઢાવવામાં આવ્યા તે દરમ્યાનની તેમની સ્થિતિ, અને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વતૈયારીમાં પશ્ચાતાપદ્ગ્ધ પાપીના "જૂના માણસ"ના ક્રૂસારોપણ વચ્ચેની સમાનતા.
બાપ્તિસ્મા પામતા ઉમેદવારને કાં તો તેમનાં અંતઃવસ્ત્રો પહેરી રાખવાની (બાપ્તિસ્માનાં અનેક રેનિસન્સ રંગચિત્રોમાં બતાવાયું છે તેમ, જેમ કે દા વિન્ચી, ટિનટોરેટ્ટો, વાન સ્કોરેલ, મૅસાસિઓ, દ વિટ અને અન્યોએ રચેલાં ચિત્રો) અને/અથવા આજે જેમ લગભગ વિશ્વભરમાં સ્વીકૃત છે તેમ, બાપ્તિસ્મા માટેનો ઝભ્ભો પહેરવાની રજા આપવાની પ્રથા શરૂ થવા પાછળ સંભવતઃ બદલાતી રૂઢિઓ અને લજ્જા અંગની ચિંતાઓ કારણભૂત હશે. આ ઝભ્ભો મોટા ભાગે પવિત્રતાના પ્રતીકરૂપે, શ્વેત હોય છે. આજે કેટલાંક જૂથો ટ્રાઉસર અને ટી-શર્ટ જેવાં, કોઈ પણ અનુકૂળ વસ્ત્રો પહેરવાની રજા આપે છે- પોશાકની પસંદગીની વ્યવહારુ વિચારણાઓમાં વસ્ત્રો કેટલી આસાનીથી સુકાશે (ડેનિમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું નથી), અને ભીનાં થતાં તે પારદર્શક બનશે કે કેમ તેનો સમાવેશ થાય છે.
== અર્થ અને અસરો ==
એક ખ્રિસ્તી માટે બાપ્તિસ્માની અસરો અંગેના દૃષ્ટિકોણોમાં મતભેદો છે. કેટલાંક ખ્રિસ્તી જૂથો બાપ્તિસ્માને મુક્તિ પામવા માટેની અનિવાર્યતા તરીકે અને એક સંસ્કાર તરીકે ગણાવે છે, અને "બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવન"ની વાત કરે છે. કૅથોલિક અને પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) પરંપરાઓ, અને પ્રોટેસ્ટન્ટ રિફોર્મેશન દરમ્યાન શરૂઆતમાં રચાયેલાં ચર્ચો જેવા કે લૂથરન અને ઍંગ્લિકન આ દૃષ્ટિકોણમાં પોતાની સહમતિ નોંધાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માર્ટિન લૂથરે કહ્યું હતુઃ
{{quotation|To put it most simply, the power, effect, benefit, fruit, and purpose of Baptism is to save. No one is baptized in order to become a prince, but as the words say, to "be saved". To be saved, we know, is nothing else than to be delivered from sin, death, and the devil and to enter into the kingdom of Christ and live with him forever.|''[[Luther's Large Catechism]]'', 1529}}
ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અને ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ પણ બાપ્તિસ્માને મુક્તિ માટે આવશ્યક ગણવાના દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપે છે.
રોમન કૅથોલિકો માટે, જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુનાં સંતાનો તરીકેના જીવનની દીક્ષા આપવાનો સંસ્કાર-વિધિ છે (''કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ'' , 1212-13). તે વ્યક્તિને ખ્રિસ્ત તરફ વાળે છે (સીસીસી(CCC) 1272), અને ચર્ચની ઍપોસ્ટોલિક અને મિશનરી પ્રવૃત્તિમાં ભાગીદાર બનવા માટે ખ્રિસ્તીને ફરજ પાડે છે (સીસીસી(CCC) 1270). કૅથોલિક પરંપરા પ્રમાણે કુલ ત્રણ પ્રકારના બાપ્તિસ્મા છે જે વ્યક્તિને બચાવી શકે છેઃ સંસ્કાર-વિધિના બાપ્તિસ્મા (જળ દ્વારા), ઇચ્છાના બાપ્તિસ્મા (ઈસુ ખ્રિસ્ત દ્વારા સ્થાપિત ચર્ચના હિસ્સારૂપ બનવાની અંતર્નિહિત અથવા સ્પષ્ટ ઇચ્છા), અને રક્તના બાપ્તિસ્મા (બલિદાન).
તેનાથી વિપરીત, મોટા ભાગના સુધરેલા પુનર્જાગૃત (કૅલવિનિસ્ટ), ઇવેન્જેલિકલ, અને કટ્ટરવાદી પ્રોટેસ્ટન્ટ જૂથો બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્ત તરીકે ઈસુની ઓળખ છતી કરતાં અને તેના આજ્ઞાધારકપણાને સ્વીકારતાં પગલા તરીકે જુએ છે. તેઓ કહે છે કે બાપ્તિસ્મા કોઈ ધાર્મિક સંસ્કારની (બચાવવાની) શક્તિ ધરાવતા નથી, અને માત્ર પ્રભુની અદૃશ્ય અને આંતરિક સંચાલનની શક્તિને, જે પોતે વિધિથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે તેને, બાહ્ય રીતે જાહેર કરે છે.
ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક પ્રશંસાપાત્ર કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું એક અપ્રત્યક્ષ કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters">હૅરોલ્ડ હાઝેલિપ, ગેરી હોલોવે, રાન્ડૅલ જે. હેરિસ, માર્ક સી. બ્લેક, ''થિયોલૉજી મેટર્સઃ ઈન ઓનર ઓફ હૅરોલ્ડ હાઝેલિપઃ આન્સર્સ ફોર ધ ચર્ચ ટુડે'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1998, ISBN 0-89900-813-5, 9780899008134, 368 પાનાં.</ref>{{rp|p.112}}
=== મોટા ભાગની ખ્રિસ્તી પરંપરાઓમાં બાપ્તિસ્મા ===
[[ચિત્ર:BaptismalFontStRaphaelDubuque.jpg|thumbnail|left|250px|સેન્ટ. રાફેલના કૅથેડ્રલ, ડુબુક્વે, લોવા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરી.વયસ્કોને નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા આપી શકાય તે માટે એક નાનો કુંડ પૂરો પાડવા માટે, 2005માં ખાસ કરીને આ પાત્રને વિસ્તારવામાં આવ્યું હતું.આઠ-બાજુઓવાળા પાત્રનું સ્થાપત્ય એ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનના દિવસનું- "આઠમા દિવસ"નું પ્રતીક છે.]]
કૅથોલિક, પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ), લૂથરન, ઍંગ્લિકન, અને મેથોડિસ્ટ પરંપરાઓમાંનો બાપ્તિસ્મા વિધિ માત્ર પ્રતીકાત્મક દફન અને પુનરુત્થાન તરીકે જ નહીં, પણ એક ખરેખરા અલૌકિક રૂપાંતરણ તરીકે બાપ્તિસ્માનો સ્પષ્ટ સંદર્ભ આપે છે, એવું રૂપાંતરણ કે જે નોઆહના અનુભવ અને મૂસા દ્વારા વિભાજિત લાલ સમુદ્રમાંથી ઈઝરાયેલી માર્ગ સમાન છે. આમ, શબ્દશઃ રીતે અને પ્રતીકાત્મક રીતે બાપ્તિસ્મા માત્ર પ્રક્ષાલન નથી, પણ મરવું તથા ખ્રિસ્ત સાથે પાછા બેઠા થવું પણ છે. કૅથોલિકો માને છે કે મૂળ પાપના દોષના પ્રક્ષાલન માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે, અને એ જ કારણે તેમાં શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પ્રચલિત છે. બાળકો માટે ચર્ચના સંપૂર્ણ સભ્યપદના સમર્થન રૂપે અર્થઘટન પામેલાં, {{bibleref2|Matthew|19:14}} જેવાં લખાણોના આધારે, પૂર્વીય ચર્ચો (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ અને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડક્સી) પણ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે. આ પરંપરાઓમાં, બાપ્તિસ્મા પછી તરત જ, ઉંમરને ધ્યાનમાં લીધા વિના, આવતી દિવ્ય ઉપાસના વખતે ક્રિસ્મેશન(Chrismation) અને પ્રભુભોજન કરવામાં આવે છે. તે જ પ્રમાણે રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) માને છે કે બાપ્તિસ્મા, તેઓ જેને વડીલો તરફથી વારસામાં મળેલું આદમનું પાપ કહે છે, તેને દૂર કરે છે.<ref>{{cite web |author=[[Nicodemos the Hagiorite]] |title=Concerning Thoughts |work=Exomologetarion |url=http://www.orthodoxinfo.com/praxis/exo_thoughts.aspx}}</ref> ઍંગ્લિકન માને છે કે બાપ્તિસ્મા ચર્ચમાં પ્રવેશ પણ આપે છે, અને તેથી તેઓ સંપૂર્ણ સદસ્યો તરીકેના તમામ અધિકારો અને જવાબદારીઓ નિભાવી શકે છે, જેમાં પવિત્ર પ્રભુભોજન મેળવવાનો વિશેષ લાભ પણ સમાવિષ્ટ છે. તે પશ્ચિમમાં જેને મૂળ પાપ અને પૂર્વમાં જેને પૈતૃક પાપ કહેવામાં આવે છે, તેના દોષનું શુદ્ધિકરણ પણ કરે છે એ વાતે મોટા ભાગના ઍંગ્લિકન સહમત છે.
મૃત્ય અને ખ્રિસ્તમાં પુનર્જન્મ, અને પાપના ધોવાણ માટે એમ બંનેના પ્રતીક તરીકે, પૂર્વીય રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તીઓ સામાન્ય રીતે ત્રિ-સ્તરીય સંપૂર્ણ નિમજ્જન પર ભાર મૂકે છે. લૅટિન ધાર્મિક વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે જલધારા (જલ રેડવું) દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે; પૂર્વીય કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે ડૂબકી દ્વારા, અથવા કમસે કમ અંશતઃ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે. જો કે, લૅટિન કૅથોલિક ચર્ચમાં પાણીમાં ડુબાડવાની પદ્ધતિની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે. ચર્ચનાં નવા આશ્રયસ્થાનોમાં, નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્માને સંમતિ અભિવ્યક્ત કરવા માટે જ કદાચ બાપ્તિસ્માનાં જળનાં પાત્રો બનાવી શકાય.{{Citation needed|date=December 2007}} ઍંગ્લિકનો પાણીમાં ડુબાડીને, નિમજ્જન, જલધારા અથવા છંટકાવ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે.
જેના પુરાવા આશરે વર્ષ 200 સુધી તપાસી શકાય છે એવી એક પરંપરા પ્રમાણે,<ref>{{cite book |author=[[Tertullian]] |editor=[[Philip Schaff]] |title=[[Ante-Nicene Fathers]] |chapter=Of the Persons to Whom, and the Time When, Baptism is to Be Administered |chapterurl=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.vi.iii.xviii.html}}</ref> બાપ્તિસ્મા વખતે પુરસ્કર્તા અથવા ધર્મપિતા કે માતા હાજર રહે છે અને બાપ્તિસ્મા લેનારના ખ્રિસ્તી શિક્ષણ અને જીવન જાળવી રાખવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે.
બાપ્તિસ્તોની દલીલ છે કે ગ્રીક શબ્દ {{polytonic|βαπτίζω}}નો મૂળ અર્થ "નિમજ્જન આપવું" થાય છે. તેઓ બાપ્તિસ્મા સંબંધી બાઈબલના કેટલાક પરિચ્છેદોનું અર્થઘટન એ રીતે કરે છે જેમાં શરીરને પાણીમાં ડુબાડવું આવશ્યક હોય. તેઓ એવું પણ કહે છે કે માત્ર ડૂબકી જ પ્રતીકાત્મક રીતે "દફન થવાના" અને ખ્રિસ્ત સાથે "પાછા બેઠા થવાના" મહત્ત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.{{bibleref2c|Rom|6:3-4}} બાપ્તિસ્ત ચર્ચો ત્રયી(ટ્રિનિટી)ના નામે- પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપે છે. જો કે, મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા હોય છે તેવું તેઓ માનતા નથી; તેના બદલે તેઓ તેને ખ્રિસ્તી આજ્ઞાપાલનના પગલા તરીકે જુએ છે.
વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવાં કેટલાંક "સંપૂર્ણ ગોસ્પલ" કરિશ્માપૂર્ણ ચર્ચો, તેમના આધાર તરીકે ઈસુના નામમાં બાપ્તિસ્માના પીટરના ઉપદેશને ટાંકીને, માત્ર ઈસુ ખ્રિસ્તના નામ પર બાપ્તિસ્મા આપે છે.{{Bibleref2c|Ac|2:38}} બીજી સદીમાં ત્રયી સિદ્ધાંત (ટ્રિનિટી ડૉક્ટરાઈન) વિકાસ પામ્યો નહોતો ત્યાં સુધી પૂર્વકાલીન ચર્ચો હંમેશાં પ્રભુ ઈસુના નામમાં જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતું હતું તેવું જણાવતા કેટલાક ઐતિહાસિક સ્રોતો તરફ પણ તેઓ ધ્યાન ખેંચે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.apostolic.net/biblicalstudies/name.htm |title=Baptism in Jesus' Name |publisher=Apostolic Network |access-date=February 25, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}{{dead link|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |title=Water Baptism in Jesus' Name is Essential unto Salvation |access-date=February 26, 2009 |archive-date=એપ્રિલ 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404042305/http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref>
=== વિશ્વવ્યાપી નિવેદનો ===
1982માં, વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસે વિશ્વવ્યાપી પત્ર ''બાપ્તિસ્મા, યૂકરિસ્ટ એન્ડ મિનિસ્ટ્રી'' પ્રકાશિત કર્યું. આ દસ્તાવેજની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છેઃ
{{quotation|Those who know how widely the churches have differed in doctrine and practice on baptism, Eucharist and ministry, will appreciate the importance of the large measure of agreement registered here. Virtually all the confessional traditions are included in the Commission's membership. That theologians of such widely different traditions should be able to speak so harmoniously about baptism, Eucharist and ministry is unprecedented in the modern ecumenical movement. Particularly noteworthy is the fact that the Commission also includes among its full members theologians of the Catholic and other churches which do not belong to the World Council of Churches itself."<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |title=Baptism, Eucharist and Ministry—Faith and Order Paper No. 111 |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1982 |access-date=March 1, 2009 |archive-date=જુલાઈ 9, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709031256/http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |url-status=dead }}</ref>}}
1997નો એક દસ્તાવેજ,'' બિકમિંગ અ ક્રિશ્ચિયનઃ ધ ઈક્યુમેનિકલ ઈમ્પ્લિકેશન્સ ઓફ અવર કોમન બાપ્તિસ્મા'' (ખ્રિસ્તી બનવું: આપણા પ્રચલિત બાપ્તિસ્માના વિશ્વવ્યાપી સૂચિતાર્થો), વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસના છત્ર હેઠળ ભેગા થયેલા નિષ્ણાતોના મંડળના દૃષ્ટિકોણો રજૂ કરે છે. તે લખે છેઃ
{{quotation|…according to {{bibleref2|Acts|2:38}}, baptisms follow from Peter's preaching baptism in the name of Jesus and lead those baptized to the receiving of Christ's Spirit, the Holy Ghost, and life in the community: "They devoted themselves to the apostles' teaching and fellowship, to the breaking of bread and the prayers"{{bibleref2c-nb|Ac|2:42|RSV}} as well as to the distribution of goods to those in need.{{bibleref2c-nb|Acts|2:45}}}}
જેમણે સાંભળ્યું હતું, જેઓ બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને સામુદાયિક જીવનમાં પ્રવેશ્યા હતા, તેમને પહેલેથી જ છેલ્લા દિવસો માટેના પ્રભુનાં વચનોના સાક્ષી અને સહભાગી બનાવવામાં આવ્યા હતાઃ ઈસુના નામમાં પાપોની ક્ષમા અને તમામ માનવદેહ પર પવિત્ર આત્માને ઉતારવા.{{bibleref2c|Ac|2:38}} તે જ રીતે, જે કદાચ એક બાપ્તિસ્મા સંબંધી શૈલી હોઈ શકે, 1 પીટર ઈસુ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનની ઉદ્ઘોષણા અને નવા જીવન{{bibleref2c|1Pe|1:3-21||1 Pe 1:3-21}} વિશેનું શિક્ષણ શુદ્ધિકરણ અને નવા જન્મ તરફ દોરે છે તેવી જુબાની આપે છે.{{bibleref2c-nb|1Pe.|1:22-23||1 Pet. 1:22-23}} છેવટે, આના પછી પ્રભુનું ભોજન લેવામાં-પીવામાં આવે છે,{{bibleref2c-nb|1Peter|2:2-3||1 Pet. 2:2-3}} સામુદાયિક જીવનમાં સહભાગી બનીને- રાજવી પુરોહિતપણું, નવું મંદિર, પ્રભુના લોકો{{bibleref2c-nb|1Peter|2:4-10||1 Pet. 2:4-10}}- અને વધુ નૈતિક રચના થાય છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|2:11ff||1 Pet. 2:11 ff.}} 1 પીટરની શરૂઆતમાં લેખક આ બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તની આજ્ઞાધીનતા અને આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણના સંદર્ભમાં ગોઠવે છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|1:2||1 Pet. 1:2}} એટલે ખ્રિસ્તમાં બાપ્તિસ્માને આત્મામાં બાપ્તિસ્મા તરીકે જોવામાં આવે છે.<sup>{{color|blue|cf. }}</sup>{{bibleref2c|1Cor|12:13||1 Co 12:13}} ચોથી સુવાર્તા(ગોસ્પલ)માં, ઈસુનો નિકોડીમસ સાથેનો વાર્તાલાપ સૂચવે છે કે જળ અને આત્મા દ્વારા જન્મ એ જ્યાં પ્રભુનું શાસન હોય તે જગ્યાએ પ્રવેશવાનું કૃપાળુ માધ્યમ બને છે. {{bibleref2c|Jn|3:5}}<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/index.php?id=2672 |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1997 |access-date=May 13, 2007}}</ref>
=== કેટલાંક ચર્ચો દ્વારા વૈધતાની વિચારણા ===
[[ચિત્ર:Окрещённый ребёнок.jpg|thumb|બૅપ્ટિઝમ ઓફ સેક્રેડ મિસ્ટ્રીની શરૂઆતમાં ચર્ચનાં પગથિયાંઓ પર શિશુનું અને તેનાં ધર્મ-માતાપિતાઓનું અભિવાદન કરતા રશિયન ઓર્થોડોક્સ(રૂઢિવાદી) પાદરી.]]
કારણ કે કૅથોલિક, રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ), ઍંગ્લિકન, મૅથોડિસ્ટ અને લૂથરન ચર્ચો શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મા એવો સંસ્કાર છે કે જે ખરેખર આધ્યાત્મિક અને મુક્તિદાયી અસરો ધરાવે છે, એટલે તેની વૈધતા માટે, એટલે કે, તે અસરો ખરેખર પામી શકાય તે માટે, કેટલાક મુખ્ય માનદંડોનું સંકલન થવું જોઈએ. જો આ મુખ્ય માનદંડો અનુસરવામાં આવ્યા હોય, તો બાપ્તિસ્મા અંગેના કેટલાક નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય, જેમ કે સંસ્કાર માટેના અધિકૃત વિધિમાં જોવા મળતા ફેરફારો, ત્યારે એ બાપ્તિસ્મા અવૈધ (ચર્ચના કાયદાઓથી વિરુદ્ધ) છતાં વૈધ ગણાય છે.
વૈધતા માટેના માનદંડોમાંથી એક તે સાચા રૂપમાં શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો તે છે. રોમન કૅથોલિક ચર્ચ શીખવે છે કે ક્રિયાપદ "બાપ્તિસ્મા આપવા (બાપ્તાઈઝ)"નો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે.<ref name="cathen"/> લૅટિન વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકો, ઍંગ્લિકનો અને મૅથોડિસ્ટો "હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." રૂપનો ઉપયોગ કરે છે. પૂર્વીય રૂઢિવાદીઓ (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) અને કેટલાક પૂર્વીય કૅથોલિકો "ખ્રિસ્તનો આ સેવક બાપ્તિસ્મા પામ્યો છે..." અથવા "આ વ્યક્તિ મારા હાથે બાપ્તિસ્મા પામી છે..." જેવા રૂપને વાપરે છે. આ ચર્ચો સામાન્ય રીતે એકબીજાના બાપ્તિસ્માનાં રૂપોને વૈધ તરીકે સ્વીકારે છે.
ત્રયી સૂત્ર (ટ્રિનિટી ફોર્મ્યુલા) "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામમાં"-ના ઉપયોગને પણ અનિવાર્ય ગણવામાં આવે છે; આમ આ ચર્ચો વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવા બિન-ટ્રિનિટૅરિયન ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને વૈધ બાપ્તિસ્મા તરીકે સ્વીકારતા નથી.
બીજી અનિવાર્ય શરત તે પાણીનો ઉપયોગ કરવો તે છે. જે બાપ્તિસ્મામાં કોઈ બીજા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તે બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણવામાં આવતા નથી.
બીજી અનિવાર્યતા તે પુરોહિત બાપ્તિસ્મા વિધિ કરવાનો ઇરાદો રાખતો હોય તે છે. આ આવશ્યકતા માત્ર "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાના" ઇરાદા પર જ ભાર મૂકે છે, તે ખ્રિસ્તી આસ્થા ધરાવતો હોય તે જરૂરી નથી, કારણ કે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપતો નથી, પણ એ સંસ્કારના માધ્યમથી પવિત્ર આત્મા કામ કરે છે, જે છેવટે સંસ્કારની અસરોને પેદા કરે છે. બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે શંકા ધરવા માટે આમ બાપ્તિસ્મા આપનારની આસ્થા અંગેની શંકા તદ્દન બિનપાયેદાર છે.
કેટલીક પરિસ્થિતિઓ સ્પષ્ટપણે પ્રમાણભૂતતાને અસર કરતી નથી- ઉદાહરણ તરીકે, બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો, નિમજ્જન, જલધારા કે છંટકાવનો ઉપયોગ. જો કે, જો પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે તો, પાણી કદાચ બાપ્તિસ્મા ઝંખતી વ્યક્તિની ત્વચાને ન પણ સ્પર્શે તેવું જોખમ રહે છે. જો ઉમેદવારની ત્વચા પરથી પાણી ન વહે, તો પ્રક્ષાલન થતું નથી અને તેથી બાપ્તિસ્મા થતા નથી.
તબીબી કે અન્ય કોઈ યોગ્ય કારણસર, જો માથા પર પાણી રેડી શકાય તેમ ન હોય, તો તે શરીરના અન્ય પ્રમુખ હિસ્સા પર, જેમ કે છાતી પર રેડી શકાય. આવા કિસ્સામાં બાપ્તિસ્માની વૈધતા અનિશ્ચિત છે અને પાછળથી તેઓ પરંપરાગત રીતે બાપ્તિસ્મા ન મેળવે ત્યાં સુધી, તે વ્યક્તિને શરતી ધોરણે બાપ્તિસ્મા પામેલ ગણવામાં આવશે.
અનેક સમુદાયો માટે, ત્રણની જગ્યાએ એક જ ડૂબકી મારવામાં આવી હોય અથવા જલધારા રેડવામાં આવી હોય તો તેનાથી બાપ્તિસ્માની વૈધતાને અસર પહોંચતી નથી, પણ ઓર્થોડોક્સી(Orthodoxy)માં આ બાબત વિવાદાસ્પદ છે.
કૅથોલિક ચર્ચ અનુસાર, બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા પામનારના આત્મા પર એક કાયમી "છાપ" આપે છે અને તેથી જેને એકવાર બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યું હોય તે વ્યક્તિને પ્રમાણભૂત રીતે ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપી શકાતું નથી. આ શિક્ષા પુનઃબાપ્તિસ્માની પ્રથા ધરાવનાર ડૉનેટિસ્ટ કરતાં વિરુદ્ધ હતી. બાપ્તિસ્મામાં મળતી કૃપા ''એક્સ ઓપેરે ઓપરેટો(ex opere operato)'' રૂપમાં સંચાલિત થતી હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તેથી બાપ્તિસ્માને પાંખડીઓમાં અથવા ફાટફૂટ પાડનારાઓનાં જૂથોમાં પણ આપવામાં આવે તો પણ તેને વૈધ માનવામાં આવે છે.<ref name="ODWR"/>
=== અન્ય ખ્રિસ્તી-સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માને માન્યતા આપવા અંગે ===
કૅથોલિક, લૂથરન, ઍંગ્લિકન, પ્રિસ્બિટેરિયન અને મૅથોડિસ્ટ ચર્ચો આ સમુદાયમાંના અન્ય સંપ્રદાયો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણે છે, અલબત્ત તે ત્રયી(ટ્રિનિટી) સૂત્રના ઉપયોગ સહિતની અમુક શરતોને આધીન હોય છે. માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવો શક્ય છે, એટલે અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી વિધિસર બાપ્તિસ્મા પામેલા લોકોને તેઓ ધર્મપરિવર્તન અથવા સ્થળાંતર કરે તે પછી ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી. આવા લોકોને તેઓ વિશ્વાસની દીક્ષા ધારણ કરે તે પછી, અને જો તેઓએ હજી પુષ્ટિકરણ અથવા ક્રિસ્મૅશન(chrismation)નો વૈધ કહેવાય એવો સંસ્કાર ન મેળવ્યો હોય તો, પુષ્ટિકરણ પામ્યા પછી સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મૂળ બાપ્તિસ્મા ખરેખર પ્રમાણભૂત હતા કે નહીં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે; જો શંકા હોય તો, "જો તમે હજી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હો તો, હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." એવી લીટી સૂત્રમાં ઉમેરીને, તેમને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>[http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2W.HTM કોડ ઓફ કૅનન લૉ(ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રની સંહિતા), કૅનન 869] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218102601/http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2W.HTM |date=ફેબ્રુઆરી 18, 2010 }}; cf. [http://books.google.com/books?id=JKgZEjvB5cEC યોહાન પી. બીઅલ, જેમ્સ એ. કોરીડેન, થોમસ જે. કૃત કોડ ઓફ કૅનન લૉ પર નવું ભાષ્ય], પૃ. 1057-1059.</ref>
હજી તાજેતરના જ ભૂતકાળમાં, રોમન કૅથોલિક ચર્ચમાં, પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમમાંથી ધર્માન્તર કરીને આવતી લગભગ પ્રત્યેક વ્યક્તિને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રથા પ્રચલિત રૂપે જોવા મળતી હતી, કારણ કે કોઈ પણ નક્કર કિસ્સામાં વૈધતાને મૂલવવી મુશ્કેલ માનવામાં આવતી હતી. મુખ્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચોના કિસ્સામાં, તેમણે કઈ પદ્ધતિથી બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેની ખાતરી આપતા કરારોના કારણે આ પ્રથાનો અંત આવ્યો, જે ક્યારેક પ્રોટેસ્ટન્ટ પરંપરાનાં અન્ય જૂથોમાં ચાલુ રહે છે. ચર્ચિસ ઓફ ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ચર્ચો)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને કૅથોલિક ચર્ચે હંમેશાં માન્ય ગણી છે, પણ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ(અર્વાચીન સંતોનું ઈસુ ખ્રિસ્તનું દેવળ)માં અપાયેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને તેણે સ્પષ્ટપણે નકારી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html |title=Response of the Congregation for the Doctrine of the Faith |publisher=Vatican.va |date=June 5, 2001 |access-date=February 25, 2009}}</ref>
પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચમાં અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી આવતી ધર્માન્તરિત વ્યક્તિઓ માટે કોઈ એક સમાન પ્રથા નથી. જો કે, રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તી (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયન) ચર્ચમાં પવિત્ર ત્રયી(હૉલિ ટ્રિનિટી)ના નામમાં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે. જો ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર (મિસ્ટેરિયન) ન મેળવ્યો હોય, તો તેઓ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ સાથે પ્રભુભોજન લે તે પહેલાં તેમને પવિત્ર ત્રયીના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે તે જરૂરી લેખવામાં આવે છે. જો તેમણે કોઈ અન્ય ખ્રિસ્તી કબૂલાત (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયાનિટી સિવાયની) અનુસાર બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય, તો જ્યાં સુધી તેના બાપ્તિસ્મા પવિત્ર ત્રયી (પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા)ના નામમાં થયા હોય ત્યાં સુધી તેના પાછલા બાપ્તિસ્માને ક્રિસ્મૅશન(chrismation) દ્વારા ભૂતકાલીન સ્થિતિથી કૃપાથી ભરેલા ગણવામાં આવે છે, અથવા ભાગ્યે જ કેટલાક સંજોગોમાં, માત્ર વિશ્વાસની કબૂલાત દ્વારા સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. ચોક્કસ પદ્ધતિ સ્થાનિક નિયમો પર આધારિત રહે છે અને અમુક અંશે વાદવિવાદનો વિષય રહે છે.{{Citation needed|date=February 2009}}
ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ કમ્યુનિયન(પૂર્વીય રૂઢિવાદી પ્રભુભોજન)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ (પૂર્વના રૂઢિચુસ્ત) ચર્ચો માન્ય રાખે છે. કેટલાક કૅથોલિક ચર્ચો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને પણ સ્વીકારે છે. પણ એવા કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા જેમાં ત્રયીના સૂત્રનો ઉપયોગ કરવામાં ન આવ્યો હોય તેને અવૈધ ગણવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}}
કૅથોલિક ચર્ચો, તમામ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચો, ઍંગ્લિકન અને લૂથરન ચર્ચોની દૃષ્ટિએ, અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્મા અવૈધ છે.<ref>વિશ્વાસની માન્યતા માટેની ધર્મસભા દ્વારા જૂન 5, 2001નું [http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html ઘોષણાપત્ર]</ref> આ અંગેની સત્તાવાર ઘોષણા સાથે એક લેખ પ્રકાશિત થયો હતો, જેમાં એ મૂલવણી માટેનાં કારણો આપવામાં આવ્યાં હતાં, તેનો સાર રજૂ કરતા શબ્દો આ પ્રમાણે છેઃ "કૅથોલિક ચર્ચના બાપ્તિસ્મા અને અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ(ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ના બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય બાબતોમાં જુદા પડે છે, બંને બાબતોમાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા, કે જેના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે તેમનામાંના વિશ્વાસ બાબતે, અને ખ્રિસ્ત, કે જેમણે તેની સ્થાપના કરી હતી તેમની સાથેના સંબંધની બાબતે."<ref>{{cite web |url=http://www.ewtn.com/library/Theology/MORMBAP1.HTM |title=The Question Of The Validity Of Baptism Conferred In The Church Of Jesus Christ Of Latter |publisher=Ewtn.com |date=August 1, 2001 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055451/http://www.ewtn.com/library/theology/mormbap1.htm |url-status=dead }}</ref>
અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે યોગ્ય અધિકાર ધરાવનાર દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ; પરિણામે, આ ચર્ચ અન્ય કોઈ પણ ચર્ચ દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતું નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&index=2&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition: Baptism |publisher=Lds.org |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref>
યહોવાના સાક્ષીઓ 1914<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1959, પૃ.288, "આમ, જ્યારે ઈ.સ.1914માં ખ્રિસ્તને રાજા તરીકે સિંહાસને બેસાડવામાં આવ્યા ત્યારે તેમની શાસક સ્થિતિના માનમાં તમામ સાચા ખ્રિસ્તીઓને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવા આવશ્યક નહોતા."</ref> પછી આપવામાં આવેલા કોઈ પણ બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતા નથી,<ref>"જેહોવાઝ વિટનેસિસ એન્ડ્યોર ફોર હિસ સૉવરિન ગોડશિપ (તેમના સાર્વભૌમ પ્રભુપણા માટે યહોવાના સાક્ષીઓએ સહન કર્યું)", ''ધ વૉચટાવર'' , સપ્ટેમ્બર 15, 1966, પૃ. 560, "1919થી પુનઃસ્થાપનના દાયકાઓમાં, પૃથ્વીના અલગ અલગ ભાગોમાં વિવિધ ધાર્મિક પંથોના સાચા-હૃદયના દીક્ષા પામેલા પાદરીઓએ પુનઃબાપ્તિસ્મા લઈને અભિષિક્ત અવશેષના નોકરી-જેવા પાદરીઓની પુરોહિત સેવાઓનો પશ્ચાતાપ સહિત સ્વીકાર કર્યો અને યહોવાના સાચા પાદરીઓની જેમ પાદરીની દીક્ષા આપી હતી."</ref> કારણ કે તેમનું માનવું છે કે હવે તેઓ જ એક માત્ર ખ્રિસ્તના સાચા ચર્ચ છે,<ref>"ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયાનિટી ઈઝ ફ્લાવરિશિંગ(સાચો ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 2004, પૃ.7 [http://www.watchtower.org/e/20040301/article_02.htm એપ્રિલ 9, 2009ના મેળવ્યા મુજબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613205854/http://watchtower.org/e/20040301/article_02.htm |date=જૂન 13, 2010 }}, "ભલે ખ્રિસ્તીસમૂહના ધર્મશાસ્ત્રીઓ, મિશનરીઓ, અને ચર્ચ જનારાઓ તેમનાં ચર્ચોમાં ભેગા થતા વિવાદના તોફાન સાથે બાઝંબાઝી કરી રહ્યા છે, પણ વિશ્વભરમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે. ખરેખર, સાચા ખ્રિસ્તીઓ... તમને યહોવાના સાક્ષીઓની એકમાત્ર સાચા પ્રભુ, યહોવાની સંગઠિત ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનામાં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપે છે. "</ref> અને બાકીનો "ખ્રિસ્તીસમૂહ" એક ખોટો ધર્મ માત્ર છે.<ref>''જેહોવાઝ વિટનેસિસ-પ્રોક્લેમર્સ ઓફ ગોડ્ઝ કિંગડમ(પ્રભુના રાજ્યની છડી પોકારનારા- યહોવાના સાક્ષીઓ)'' , પ્રકાશક યહોવાના સાક્ષીઓ, "પ્રકરણ 31: કેવી રીતે પસંદગી પામ્યા અને પ્રભુ દ્વારા દોરાયા", પૃ. 706, "સ્પષ્ટપણે, જ્યારે 1914માં અંતસમય શરૂ થયો, ત્યારે ખ્રિસ્તીવિશ્વનાં કોઈ પણ ચર્ચો એક સાચા ખ્રિસ્તી સમુદાયને આ મુજબના બાઈબલનાં ધોરણો અનુસાર માપતો નહોતો. તો ત્યારે યહોવાના સાક્ષીઓ તરીકે, બાઈબલના વિદ્યાર્થીઓને કેવી રીતે ઓળખવામાં આવતા હતા?"</ref>
=== બાપ્તિસ્મા કોણે આપવા ઘટે ===
[[ચિત્ર:Baptism in a front-end loader.jpg|thumb|left|ઈરાકમાં યુ.એસ. નૌકાસૈન્યના પાદરી દ્વારા અપાતો બાપ્તિસ્મા]]
બાપ્તિસ્મા કોણ આપી શકે એ બાબતે ખ્રિસ્તી ચર્ચોમાં વિવાદ ચાલે છે. નવા કરારમાં આપેલાં ઉદાહરણોમાં માત્ર પ્રેરિતો(અપૉસ્ટલ્સ) અને ત્રીજી કક્ષાના ધર્માધિકારી(ડીકન)ને જ બાપ્તિસ્મા આપતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રાચીન ખ્રિસ્તી ચર્ચોના મતે આ બાબત સૂચવે છે કે ''મરણોન્મુખ (in extremis)'' પરિસ્થિતિઓ સિવાય, એટલે કે જ્યારે કોઈકને મૃત્યુના તત્કાળ જોખમ વખતે બાપ્તિસ્મા આપવાનો હોય તે સિવાય ખ્રિસ્તી ધર્મોપદેશકો, પાદરીઓ દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા વિધિ થવી જોઈએ. પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચની દૃષ્ટિએ, જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્મા આપનાર વ્યક્તિ ચર્ચની સદસ્ય હોય ત્યાં સુધી, પછી કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, અથવા, કૅથોલિક ચર્ચની દૃષ્ટિએ, એ વ્યક્તિ ભલે પોતે બાપ્તિસ્મા પામેલી ન હોય, પણ સંસ્કાર વિધિ કરાવતી વખતે જો તે ચર્ચ જે કરે છે તેવો જ ઇરાદો રાખતી હોય તો એ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. અનેક પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો પણ બાઈબલનાં ઉદાહરણોમાં કોઈ નિશ્ચિત બંધી જોતા નથી અને કોઈ પણ આસ્થાવાનને અન્યને બાપ્તિસ્મા આપવાની રજા આપે છે.
કૅથોલિક ચર્ચમાં, બાપ્તિસ્મા આપનાર સાધારણ ધર્મોપદેશક ખ્રિસ્તી પાદરી/ધર્મોપદેશકો(બિશપ, પ્રિસ્ટ અથવા ડીકન)ના મંડળનો સદસ્ય હોય છે,<ref name="intratext1">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/_P2W.HTM |work=Code of Canon Law |title=The Minister of Baptism |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પણ સામાન્ય સંજોગોમાં માત્ર વ્યક્તિના પરગણાના પાદરી (Parish Priest), અથવા તેમના ઉપરી, કે તેમના પરગણાના પાદરીએ જે કોઈકને અધિકાર આપ્યો હોય, તેઓ જ વિધિસર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P1U.HTM |work=Code of Canon Law |title=Parishes, Pastors, and Parochial Vicars |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref>. જો સાધારણ ધર્મોપદેશક ગેરહાજર હોય અથવા કોઈક અડચણમાં હોય, તો કૅટિકિસ્ટ અથવા સ્થાનિક સાધારણ ધર્મોપદેશક દ્વારા આ કાર્ય માટે નીમવામાં આવેલી કોઈ બીજી વ્યક્તિ, નિયમાનુસાર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; ખરેખર તો, અનિવાર્ય કિસ્સામાં, એવી કોઈ પણ વ્યક્તિ જે આમ કરવા માટે આવશ્યક ઈરાદો ધરાવતી હોય તે બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref name="intratext1"/>. અહીં "અનિવાર્ય કિસ્સા"નો અર્થ માંદગી અથવા કોઈક બાહ્ય ભયના કારણે તરતમાં આવનારા મૃત્યુનું જોખમ થાય છે. તે જ મુજબ, અહીં "આવશ્યક ઈરાદા"નો અલ્પતમ અર્થ, બાપ્તિસ્માના વિધિ થકી "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાનો" ઈરાદો એમ થાય છે.
ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચોમાં, ડીકનને સાધારણ ધર્મોપદેશક માનવામાં આવતા નથી. કૅથોલિક વિધિની જેમ, તેમાં પણ બાપ્તિસ્માના સંસ્કાર આપવાને, પરગણાના પાદરી માટે, અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. પરંતુ, "અનિવાર્ય સંજોગોમાં, ડીકન, અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં કે જો તે કોઈક અડચણમાં હોય તો, અન્ય કોઈક અભિષિક્ત પવિત્ર જીવનની સંસ્થાના સદસ્ય એવા પાદરી, અથવા કોઈ પણ આસ્થાવાન ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; જો બાપ્તિસ્મા કેવી રીતે આપવા તે જાણનાર અન્ય કોઈ વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય તો, માતા કે પિતા સુદ્ધાં બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે."<ref>{{cite web |url=http://www.intratext.com/IXT/ENG1199/__PIT.HTM |title=Canon 677 |work=[[Code of Canons of the Eastern Churches]] |year=1990 |access-date=February 26, 2009}}</ref>
પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ, ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સી અને ઍસિરિયન ચર્ચ ઓફ ધ ઈસ્ટના નિયમો ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચો જેવા જ છે. અનિવાર્ય સંજોગોમાં પણ, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવા માટે, તેમના પોતાના સંપ્રદાયની કોઈક વ્યક્તિની આવશ્યકતા રહે છે; આ નિયમો પાછળની ભૂમિકા એ છે કે વ્યક્તિ એ જ આપી શકે જે તેની પાસે હોય, આ કિસ્સામાં તે ચર્ચની સદસ્યતા છે.<ref>{{cite book |last=Ware |first=Kallistos |authorlink=Timothy Ware |year=1964 |title=The Orthodox Church |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000timo_y5g3 |page=[https://archive.org/details/orthodoxchurch0000timo_y5g3/page/n286 285] |location=New York City |publisher=[[Penguin Books]]}}</ref> લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ આ શરતનો આગ્રહ રાખતું નથી, તેના મતે સંસ્કારની અસર, જેમ કે ચર્ચની સદસ્ય બનવું, તે જે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપે છે તેના દ્વારા ઊભી થતી નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઊભી થાય છે. ઓર્થોડોક્સ માટે, ''મરણોન્મુખ'' કિસ્સામાં ડીકન અથવા કોઈ પણ સાધારણ વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, પણ જો આ રીતે બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિ જીવી જાય, તો પાદરીએ બાપ્તિસ્મા વિધિની અન્ય પ્રાર્થનાઓ કરાવવી જોઈએ, અને ક્રિઝમૅશન(Chrismation)નો રહસ્યનો વિધિ કરવો જોઈએ.
ઍંગ્લિકનિઝમ અને લૂથરનોના નિયમો લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ જેવા જ છે. મૅથોડિસ્ટોમાં અને અન્ય ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ પંથોમાં, પણ, ધર્મના મંત્રી દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરનાર સાધારણ ધર્મોપદેશકની યથાવિધિ સ્થાપના અથવા નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે.
ખાસ કરીને બિન-સાંપ્રદાયિક એવી પ્રોટેસ્ટન્ટ ઈવેન્જિલિકલ ચર્ચોની નવીનતમ ચળવળોએ, બાપ્તિસ્મામાં વ્યક્તિનો વિશ્વાસ જગાડવામાં સૌથી વધુ સૌથી વધુ નિમિત્ત રહી હોય તેવી વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર કરાવવાની રજા આપવી શરૂ કરી છે.
ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સમાં, માત્ર મેલચાઈઝેડેક પ્રીસ્ટહુડમાં પાદરીનું પૌરોહિત્ય પદ અથવા તેથી ઊંચા પદ પર આરૂઢ આરોનિક પ્રીસ્ટહુડ ધરાવનાર તરીકે નિયુક્તિ પામેલ માણસ જ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે.<ref name="lds.org">"ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ", ''પ્રીસ્ટહૂડ એન્ડ ઓક્સિલિઅરી લીડર્સ ગાઈડબુક'' , © 1992, 2001 ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ રિઝર્વ, આઈએનસી.( Inc.), [http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=true&locale=0&sourceId=9a230f9856c20110VgnVCM100000176f620a____&vgnextoid=198bf4b13819d110VgnVCM1000003a94610aRCRD#38 સપ્ટેમ્બર 16, 2009ના મેળવ્યા મુજબ], "ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ પર નિયંત્રણ ધરાવતા બ્રેધરિન પાસે અમુક પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિ કરાવવાની સત્તા હતી. પ્રીસ્ટ(પાદરીઓ) બાપ્તિસ્મા આપે"</ref>
યહોવાના સાક્ષીઓના બાપ્તિસ્મા, ચુસ્ત અનુયાયી "સમર્પિત પુરુષ" દ્વારા આપવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480, "બાપ્તિસ્માના અનુસંધાનમાં, એ પણ નોંધવું જોઈએ કે ભલે બીજા કોઈ સાક્ષી મનુષ્યો હાજર ન હોય તે છતાં બાપ્તિસ્મા એક સમર્પિત પુરુષ દ્વારા જ અપાવા ઘટે."</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147, "કારણ કે તેઓ એક પાદરી છે, એટલે અંતિમક્રિયાઓ, બાપ્તિસ્માઓ અને લગ્નો કરાવવા માટે, અને પ્રભુના મૃત્યુના વાર્ષિક સમારોહમાં સેવાનું સૂત્ર સંભાળવા માટે, કોઈ પણ સક્ષમ પુરુષ સદસ્યને કહેવામાં આવે છે."</ref> માત્ર કોઈ અસાધારણ સંજોગોમાં જ "સમર્પિત" બાપ્તિસ્મા આપનારને બાપ્તિસ્મારહિત કરવામાં આવી શકે (જુઓ ''યહોવાના સાક્ષીઓ'' વિભાગ).
== અન્ય પરંપરાઓ ==
=== ઍનાબાપ્તિસ્ત ===
{{Original research|section|date=February 2009}}
[[ચિત્ર:River baptism in New Bern.jpg|thumb|right|350px|20મી સદીના વળાંકે ઉત્તર કૅરોલિનામાં નદીમાં લેવાતા બાપ્તિસ્મા.આજે ઘણા આફ્રિકન-અમેરિકન ખ્રિસ્તી સમૂહોમાં સંપૂર્ણ-નિમજ્જન (ડૂબકી) બાપ્તિસ્મા એ એક સામાન્ય પ્રથા રૂપે ચાલુ રહ્યા છે.]]
ઍનાબાપ્તિસ્તો ("પુનઃ બાપ્તિસ્મા દાતા") અને બાપ્તિસ્તો વયસ્કના બાપ્તિસ્માને, અથવા "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમાં વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારી લીધા હોય તેને માન્યતા આપતા પગલા તરીકે બાપ્તિસ્માને જોવામાં આવે છે.
જે લોકોને પોતાને શિશુ વયે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હોવાથી, છંટકાવ, અથવા અન્ય કોઈ પંથના પ્રકારે બાપ્તિસ્મા આપયા હોવાથી, તેમને યોગ્ય રીતે બાપ્તિસ્મા નથી આપવામાં આવ્યા તેવું લાગતું હોય, તેમને તેઓ પુનઃબાપ્તિસ્મા આપતા હોવાથી પ્રારંભના ઍનાબાપ્તિસ્તોને એ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
ઍનાબાપ્તિસ્તો મકાનની અંદરના ભાગમાં બાપ્તિસ્મા માટેના પાત્રમાં, તરણકુંડમાં, અથવા તો બાથટબમાં, અથવા ખાડી કે નદીના પ્રવાહ જેવાં કુદરતી સ્થળોએ બાપ્તિસ્મા આપે છે. બાપ્તિસ્મા ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનનું સ્મરણ આપે છે.{{bibleref2c|Rom|6}} એક કર્મકાંડ તરીકે બાપ્તિસ્મા કશું જ સંપન્ન કરતો નથી, પણ બાહ્ય રૂપે તે વ્યક્તિનાં પાપો પહેલેથી જ ખ્રિસ્તના ક્રૂસે ધોઈ નાખ્યા છે એમ દર્શાવતો એક વ્યક્તિગત સંકેત અથવા પુરાવો છે.<ref name="London">''1644ની લંડન બાપ્તિસ્ત કબૂલાત.'' Web: [http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm વેબઃ લંડન બૅપ્ટિસ્ટ કન્ફેશન ઓફ 1644.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}[http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm 29 ડિસે 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}</ref> તેને એક પ્રતિબદ્ધતાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ખ્રિસ્તના નવા કરારમાં પ્રવેશ સૂચવે છે.<ref name="London"/><ref>{{bibleref2|Jeremiah|31:31-34}}; {{bibleref2|Hebrews|8:8-12}}; {{bibleref2|Romans|6}}</ref>
=== બાપ્તિસ્ત દૃષ્ટિકોણો ===
મોટા ભાગના બાપ્તિસ્તો માટે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામે આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે.{{Bibleref2c|Mt|28:19}} તે એક આજ્ઞાપાલનનું પગલું છે જે ક્રૂસારોપિત, દફન થયેલા, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું, તથા આસ્થાવાનના પાપનું મૃત્યુ, તેના પુરાણા જીવનનું દફન, અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં તેના નવીન જીવનના આરંભનું, પુનરુત્થાનનું પ્રતીક છે. મૃત્યુ પામેલાઓના અંતિમ પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનો તે પુરાવો છે.<ref name="BFM"/>
મોટા ભાગના બાપ્તિસ્ત માને છે કે બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિ અથવા રૂપાંતરણ અભિવ્યક્ત કરતું નથી, ઊલટાનું તે તો નવા આસ્થાવાન સાથે આધ્યાત્મિક અર્થમાં જે ઘટી ચૂક્યું છે તેનું પ્રતીક માત્ર છે. તે ખરેખર "તારનાર કૃપા" વરસાવનાર અથવા મુક્તિદાતા ન ગણાતા હોવાથી, બાપ્તિસ્તો તેને એક "સંસ્કાર" ગણવાને બદલે "આજ્ઞા" ગણે છે. જેનું પાલન ઈસુ પોતાના શિષ્યો પાસેથી ઇચ્છતા હતા તે ચર્ચની એક "આજ્ઞા"- બાઈબલમાંની શિક્ષા હોવાને કારણે,<ref name="Brackney"/> ચર્ચના સભ્યપદના અને પ્રભુ સાથેના છેલ્લા ભોજન (પ્રભુભોજન માટેનો બાપ્તિસ્તોનો પસંદીદા શબ્દપ્રયોગ) મેળવવાના અધિકારો માટે તે પૂર્વ-આવશ્યકતા ગણાય છે.<ref name="BFM">"ધ બૅપ્ટિસ્ટ ફેઈથ એન્ડ મેસેજ (બાપ્તિસ્તનો વિશ્વાસ અને સંદેશો)," સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શન. જૂન 14, 2000ના અપનાવવામાં આવ્યું. જૂન 29, 2009ના જોવામાં આવ્યું: http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii |date=માર્ચ 3, 2009 }}</ref>
વ્યક્તિની ખ્રિસ્ત અંગેની માન્યતાથી બાપ્તિસ્માને અલગ કરી શકાય તેમ નથી, કારણ કે ખ્રિસ્ત પોતે બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને પાપમાંથી છોડાવનારું તેમનું કાર્ય નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં, તમામ આસ્થાવાનો જેને માણે છે તેવા ખ્રિસ્ત સાથેના એક નવા સંબંધ તરીકે ચિત્રિત થયેલું છે.<ref name="Brackney"/>
બાપ્તિસ્તો એવું પણ માને છે કે ઈસુ ખ્રિસ્તમાં પોતાનો વિશ્વાસ જાહેર કરવા માટે બાપ્તિસ્મા એક અગત્યનો રસ્તો છે. લાક્ષણિક રીતે, વયસ્કો, યુવાનો, અથવા મોટાં બાળકો જે ખ્રિસ્ત પ્રત્યેની વિશ્વાસની પ્રતિબદ્ધતાને સમજે છે અને પ્રભુના સાદને પ્રતિભાવ આપવા ઇચ્છે છે તે તમામ બાપ્તિસ્મા માટેના સ્વીકાર્ય ઉમેદવારો છે.<ref name="Brackney"/>
શિશુ બાપ્તિસ્મા માટેના તેમના અસ્વીકાર અંગે, વયસ્કોના અથવા આસ્થાવાનોના ચર્ચમાં બાળકો માટે કોઈ જગ્યા નથી, એમ કહીને બાપ્તિસ્તોની ટીકા કરવામાં આવે છે. નાનાં બાળકો અને શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપવાને બદલે, બાપ્તિસ્તો બાળકોને જાહેર ચર્ચ સેવામાં સમર્પિત કરે છે, જ્યાં માતાપિતાઓ અને ચર્ચના સદસ્યોને બાળકો સમક્ષ ઉદાહરણીય જીવન જીવવા માટે, અને તેમને પ્રભુના માર્ગો શીખવવા માટે કહેવામાં આવે છે. આ સેવામાં જળ બાપ્તિસ્માને સ્થાન નથી.<ref name="Brackney">બ્રાકની, વિલિયમ એચ. "ડૂઈંગ બાપ્તિસ્મા બાપ્તિસ્ત સ્ટાઈલઃ બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્તની શૈલીથી બાપ્તિસ્મા આપવાઃ આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)." ''બૅપ્ટિસ્ટ હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.'' જુલાઈ 29, 2009. ઓનલાઈનઃ http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> તેમની ટીકાના પ્રતિભાવ આપતા બાપ્તિસ્તો કહે છે કે પ્રભુનો પ્રેમ સૌ માટે છે, અને સ્પષ્ટપણે બાળકો માટે તો ખરો જ; બાપ્તિસ્મા પોતે કોઈ સંસ્કાર નથી, અને તેથી ટીકાકારો માને છે તેમ બાળકો જેનાથી વંચિત રહી ગયા હોય તેવી કોઈ મુક્તિ તે બક્ષતો નથી; અને બાપ્તિસ્મા વિશ્વાસની કબૂલાતનું માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક છે, એટલે એ કબૂલાત કરવાનો સુમાહિતીગાર નિર્ણય લેવા પૂરતી વ્યક્તિ પરિપક્વ ન થાય ત્યાં સુધી તેને કરવા અર્થવિહીન છે.<ref name="Brackney"/>
=== ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો) ===
ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)માં માત્ર શારીરિક પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે,<ref name="Perfect Stranger">સ્ટુઅર્ટ એમ. મૅટ્લિન્સ, આર્થર જે. માગિડા, જે. માગિડા, ''હાઉ ટુ બી અ પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જરઃ અ ગાઈડ ટુ એટીકેટ ઈન અધર પીપલ્સ રિલિજિયસ સેરિમનિઝ'' (એક આદર્શ અજાણ્યા કેવી રીતે બનવું: અન્ય લોકોના ધાર્મિક સમારંભોમાં વર્તવાની રીતભાત માટેની માર્ગદર્શિકા), વૂડ લેક પબ્લિશિંગ આઈએનસી(Inc)., 1999, ISBN 1-896836-28-3, 9781896836287, 426 પાનાં, પ્રકરણ 6- ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)</ref>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005">રોન રહોડેસ, ''ધ કમ્પ્લિટ ગાઈડ ટુ ક્રિશ્ચિયન ડીનોમિનેશન્સ'' (ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા), હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 2005, ISBN 0-7369-1289-4</ref>{{rp|p.124}} તેના આધારમાં કોઈને(Koine) ગ્રીક ક્રિયાપદ ''બાપ્તિઝો (baptizo)'' છે જેનો અર્થ ડૂબકી, નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબાડવું અથવા બોળવું થાય છે તેમ સમજવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ">બૅટસેલ બાર્રેટ્ટ બાક્સટર, ''હૂ આર ધ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ વૉટ ડૂ ધે બિલિવ ઈન?'' (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો કોણ છે અને તે શેમાં માને છે?) {{Cite web |url=http://www.woodsonchapel.com/coc.php/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જૂન 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619130916/http://www.woodsonchapel.com/coc.php |url-status=dead }}માં અને [http://church-of-christ.org/who.html અહીં], [http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622181734/http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html |date=જૂન 22, 2006 }} અને [http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&id=6 અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713235546/http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&id=6 |date=જુલાઈ 13, 2006 }} ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ</ref><ref name="Understanding Four Views on Baptism">ટોમ જે. નેટ્ટલેસ, રિચાર્ડ એલ. પ્રાટ, જુનિ., યોહાન એચ. આર્મસ્ટ્રોંગ, રોબર્ટ કોલ્બ, ''અન્ડર્સ્ટેન્ડિંગ ફોર વ્યૂઝ ઓન બૅપ્ટિઝમ (બાપ્તિસ્મા અંગેના ચાર દૃષ્ટિકોણોની સમજણ)'' , ઝોન્ડરવન, 2007, ISBN 0-310-26267-4, 9780310262671, 222 પાનાં.</ref>{{rp|p.139}}<ref name="Howard 1971">વી. ઈ. હોવર્ડ, ''વૉટ ઈઝ ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ? (ખ્રિસ્તનું ચર્ચ શું છે?)'' 4થી આવૃત્તિ (સુધારેલી) સેન્ટ્રલ પ્રિન્ટર્સ એન્ડ પબ્લિશર્સ, વેસ્ટ મોનરોએ, લોઈસિયાના, 1971</ref>{{rp|p.313-314}}<ref name="Baptism, Why Wait?">રીસ બ્રાયન્ટ, ''બૅપ્ટિઝમ, વ્હાય વેઈટ?: ફેઈથ્સ રિસપોન્સ ઈન કન્વર્ઝન (બાપ્તિસ્મા, રાહ શું કામ જોવી?: ધર્માન્તરણમાં આસ્થાનો પ્રતિભાવ)'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1999, ISBN 0-89900-858-5, 9780899008585, 224 પાનાં</ref>{{rp|p.22}}<ref name="Wharton 1997">એડવર્ડ સી. વ્હાર્ટોન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ ધ ડિસ્ટિન્ક્ટિવ નેચર ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ ચર્ચ (ખ્રિસ્તના ચર્ચઃ નવા કરારના ચર્ચનો લાક્ષણિક સ્વભાવ)'' , ગોસ્પેલ એડવોકેટ કું., 1997, ISBN 0-89225-464-5</ref>{{rp|p.45-46}} બાપ્તિસ્માની અન્ય પ્રચલિત પ્રથાઓ કરતાં ડૂબકી ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને વધુ નજીકથી મળતી આવે છે તેમ જોવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}}<ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.314-316}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટની દલીલ છે કે ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં નિમજ્જનની પ્રથા પ્રચલિત હતી, અને પાછળથી જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે જલધારા અને છંટકાવ જેવી ગૌણ પ્રથાઓ ઉદ્ભવી હતી અને પ્રચલિત બની હતી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} વખત જતાં, આ ઊતરતી કોટિની પ્રથાઓએ નિમજ્જનનું સ્થાન લઈ લીધું.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} માનસિક રીતે માન્યતા ધરવા અને પસ્તાવો કરવા સક્ષમ હોય તેવા લોકોને જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે (એટલે કે, શિશુ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી કારણ કે નવા કરારમાં તેના માટે કોઈ દાખલો કે પૂર્વાધાર નથી).<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996">ઈવરેટ્ટ ફેર્ગ્યુસન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ અ બિબ્લિકલ ઇકિલઝિઓલોજી ફોર ટુડે (ખ્રિસ્તનું ચર્ચઃ આજ માટેનું બાઈબલનું ધર્મતંત્ર'' ), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 1996, ISBN 0-8028-4189-9, 9780802841896, 443 પાનાં</ref>{{rp|p.195}}
ધર્માન્તર માટેના આવશ્યક ભાગ રૂપે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માની સમજણ સાથે, પુનઃસ્થાપના અભિયાન(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાં ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''બાપ્તિસ્મા'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.61}} બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે કઈ હદ સુધી બાપ્તિસ્માની ભૂમિકા અંગેની સાચી સમજણ અનિવાર્ય છે તે અંગેના મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતા. <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ડૅવિડ લિપ્સકોમ્બે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે જો ઈશ્વરની આજ્ઞા ઉઠાવવાની ઇચ્છાથી આસ્થાવાને બાપ્તિસ્મા લીધા હોય, તો એ બાપ્તિસ્મા વૈધ ગણાય, પછી ભલે મુક્તિમાં બાપ્તિસ્મા જે ભાગ ભજવે છે તેની પૂરેપૂરી સમજણ વ્યક્તિ ન પણ ધરાવતી હોય.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ઓસ્ટિન મૅકગૅરી દલીલ કરે છે કે વૈધ ગણવા માટે, ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે બાપ્તિસ્મા પાપોની ક્ષમા માટે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} 20મી સદીની શરૂઆતમાં મૅકગૅરીનો દૃષ્ટિકોણ પ્રચલિત બન્યો, પણ લિપ્સકોમ્બ જે અભિગમની હિમાયત કરતા હતા તે ક્યારેય સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થયો નહીં.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} તાજેતરમાં જ, ઈન્ટરનેશનલ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચો)ના ઉદય સાથે (જે તેમના અભિયાનમાં જોડાનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવાનો આગ્રહ રાખે છે) કેટલાક આ બાબતનું પુનઃપરીક્ષણ કરવા પ્રેરાયા છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}}
ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે." <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક સરાહનીય કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું શાંત કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters"/>{{rp|p.112}} ભલે ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માનું એક "સંસ્કાર" તરીકે વિવરણ ન કરતા હોય, પણ તેના માટેના તેમના દૃષ્ટિકોણ પરથી તેને યોગ્ય રીતે "સંસ્કારત્મક" કહી શકાય તેમ છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}}<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} તેઓ એ રીતે જુએ છે કે બાપ્તિસ્માની શક્તિ, પાણી અથવા તે ક્રિયામાંથી આવતી હોવાને બદલે, પ્રભુ પાસેથી આવે છે, જેમણે બાપ્તિસ્માને એક વાહન તરીકે પસંદ કર્યું છે,<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} અને તેઓ બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણના માત્ર પ્રતીક તરીકે જ નહીં, પણ એ પ્રક્રિયાના અભિન્ન અંગ તરીકે સમજે છે.<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.184}} તાજેતરનો પ્રવાહ બાપ્તિસ્માના રૂપાંતરાત્મક પાસા પર ભાર મૂકે છેઃ તેને ભૂતકાળમાં જે કશુંક ઘટી ચૂક્યું છે તેની નિશાની અથવા માત્ર એક કાયદાકીય જરૂરિયાત તરીકે વર્ણવવાને બદલે, તેને "એવી ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે જે આસ્થાવાનને 'ખ્રિસ્તમાં' મૂકે છે જ્યાં પછી ઈશ્વર, ચાલુ રૂપાંતરણના કાર્યને આગળ વધારે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} એક લઘુમતી એવી પણ છે જે સાંપ્રદાયિક વલણ ટાળવા માટે બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને ઓછું આંકે છે, પણ બૃહ્ત પ્રવાહ તો "બાપ્તિસ્મા અંગેના બાઈબલના ઉપદેશોની વિપુલતાનું પુનઃપરીક્ષણ કરવાનો અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં તેનું મધ્યસ્થ અને મહત્ત્વના સ્થાને પુનઃસ્થાપન" કરવાનો છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}}
બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster">ડગલાસ એ. ફોસ્ટર, [http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html "ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ બૅપ્ટિઝમઃ એન હિસ્ટોરિકલ એન્ડ થિયોલોજિકલ ઓવરવ્યૂ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચ અને બાપ્તિસ્માઃ એક ઐતિહાસિક અને ધર્મશાસ્ત્રીય વિહંગાવલોકન),"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100520041454/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html |date=મે 20, 2010 }} ''રિસ્ટોરેશન ક્વાર્ટરલી'' , વોલ્યુમ 43/ક્રમ 2 (2001)</ref> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''રિજનરેશન (પુનર્જીવન)'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.630,631}} ઊલટાનું, તેમનું વલણ બાઈબલના એ પરિચ્છેદ તરફ ધ્યાન દોરવાનું છે જેમાં પીટર, બાપ્તિસ્માને નોઆહના પૂરની ઉપમા આપે છે, પૂર્વગૃહીત સિદ્ધાંત રૂપે કહે છે, "એ જ રીતે હવે બાપ્તિસ્મા આપણને બચાવશે" પણ કૌંસમાં સ્પષ્ટતા કરે છે કે બાપ્તિસ્મા એ "દેહના ગંદવાડને બાજુ પર મૂકી દેવાની બાબત ''નથી'' પણ તે પ્રભુ પ્રત્યેના ''સારા અંતઃકરણનો પ્રતિભાવ'' છે" (1 પીટર 3:21).<ref>કેજેવી(KJV), ત્રાંસા અક્ષરો ઉમેરવામાં આવ્યા છે.</ref> ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટમાંથી એક લેખકે વિશ્વાસ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેના સંબંધને આ રીતે વર્ણવ્યો હતો, "વ્યક્તિ ''શા માટે'' પ્રભુનું સંતાન છે તેનું કારણ તે ''વિશ્વાસ'' છે; ''બાપ્તિસ્મા'' એ ''સમય છે જેમાં'' વ્યક્તિ ખ્રિસ્તમાં ભળે છે અને તેથી પ્રભુનું સંતાન બને છે" (ત્રાંસા અક્ષરો સ્રોત મુજબ છે).<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}}
=== સુધરેલ અને કરાર (Covenant) ધર્મશાસ્ત્રનો દૃષ્ટિકોણ ===
{{Main|Covenant Theology#Baptism}}
બાળબાપ્તિસ્ત કરાર ધર્મશાસ્ત્રીઓ નવા કરાર સહિતના, બાઈબલના તમામ કરારોની વ્યવસ્થાને કૌટુંબિક, સંસ્થાગત સમાવેશ અથવા "પેઢી દર પેઢી ઉત્તરાધિકાર"ના સિદ્ધાંત રૂપે જુએ છે. પ્રભુ અને માણસ વચ્ચે થયેલા બાઈબલના કરારોમાં એવાં ચિહ્નો અને છાપો સમાવિષ્ટ છે જે કરારો પાછળ રહેલાં તથ્યોને દૃશ્યમાન રીતે રજૂ કરતાં હોય. પ્રભુના કરાર વળતરના આ દૃશ્યમાન ચિહ્નો અને પ્રતીકોને વિશિષ્ટ રૂપે વ્યક્તિત્વવાદી રીતે નહીં પણ, સંગઠિત રીતે (ઉદાહરણ તરીકે, ઘરોને) પ્રદાન કરવામાં આવે છે.
રિફોર્મ્ડ (સુધરેલ) ચર્ચો બાપ્તિસ્માને નવા કરારમાં પ્રવેશના દૃશ્યમાન સંકેત તરીકે માને છે અને તેથી વિશ્વાસની જાહેર કબૂલાત કરતા નવા આસ્થાવાનોને તે વ્યક્તિગત રીતે આપવામાં આવે છે. બાળબાપ્તિસ્તો (પીડિયોબાપ્તિસ્તો) તેથી પણ આગળ જઈને એમ માને છે કે આનો વિસ્તાર સામુદાયિક રીતે આસ્થાવાનનાં ગૃહો સુધી થાય છે જેમાં લાક્ષણિક રીતે બાળકોનો સમાવેશ થશે, અથવા વ્યક્તિગત ધોરણે આસ્થાવાન માતાપિતાના બાળકો કે શિશુઓ સુધી તેનો વિસ્તાર થાય છે (જુઓ શિશુ બાપ્તિસ્મા). આમ, આ દૃષ્ટિકોણથી, બાપ્તિસ્માને અબ્રાહમના સુન્નતના ધાર્મિક વિધિના કાર્યની અવેજી તરીકે અને તેના સંસ્કારાત્મક સમકક્ષ તરીકે જોવામાં આવ્યો છે અને બાકીની બાબતો ઉપરાંત, તે પાપમાંથી આંતરિક શુદ્ધતાનું પણ પ્રતીક બને છે.
=== કૅથોલિક ===
કૅથોલિક બોધોમાં, બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે મુક્તિ માટે આવશ્યક માનવામાં આવે છે.<ref name="can849">{{cite web|url=http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2T.HTM |title=Code of Canon Law, canon 849 |publisher=Intratext.com |date=May 4, 2007 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ બોધના મૂળિયાં છેક પહેલી સદીના ખ્રિસ્તીઓના બોધ અને પ્રથાઓ સુધી પહોંચે છે, અને જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્માને માત્ર ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં પ્રવેશની મંજૂરી આપતા ચિહ્ન તરીકે જ જોતા હલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ બાપ્તિસ્માની અનિવાર્યતાનો ઇનકાર નહોતો કર્યો ત્યાં સુધી, મુક્તિ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેનું જોડાણ, એકંદરે, મુખ્ય તકરારનો મુદ્દો નહોતું.<ref name="cross2005baptism"/> કૅથોલિક ચર્ચના કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક)માં લખ્યું છે કે "મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા એ લોકો માટે અનિવાર્ય છે, જે લોકો માટે સુવાર્તાઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી અને જે લોકો આ સંસ્કાર માગી શકે તેવી શક્યતા ધરાવતા હતા."<ref name="vatican"/> તદાનુસાર, જે વ્યક્તિ જાણીકરીને, સ્વેચ્છાએ અને કશા જ પશ્ચાતાપ વિના બાપ્તિસ્માને નકારે છે તેની મુક્તિ માટે કોઈ આશા નથી. યોહાન અનુસાર આ બોધ સુવાર્તામાંના ઈસુના શબ્દો પર આધારિત છેઃ "સાચેસાચ, ખરે જ, હું તમને કહું છું કે, જ્યાં સુધી વ્યક્તિ જળ અને આત્મામાંથી જન્મ નથી પામતી, ત્યાં સુધી તે પ્રભુના રાજ્યમાં પ્રવેશી શકતી નથી."{{Bibleref2c|Jn|3:5|RSV}}
કૅથોલિકો પિતાના, પુત્રના, અને પવિત્ર આત્મા<ref>''ઓર્ડો ઈનિશિએશન ઈઝ ક્રિસ્ટાનાએ એડલ્ટરમ (Ordo initiationis christanae adultorum)'' , એડિટિયો ટાયપિકા, વેટિકન સિટી, ટાયપિસ પોલીગ્લોટિસ વેટિકનિસ, 1972, પૃ. 92, cf લેટરન IV ''દ ફિદે કૅથોલિકા'' , ડીએસ (DS) 802, cf ફ્લોરેન્સ, ''ડેક્રીટમ પ્રો અર્મેનિસ'' , ડીએસ(DS), 1317.</ref>ના નામમાં (એકવચન)- ત્રણ ઈશ્વરો નહીં, પણ ત્રણ વ્યક્તિઓમાં જીવતા એક ઈશ્વરના નામમાં- પાણીમાં ડૂબકી, નિમજ્જન અથવા જલધારા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. એક જ દૈવી તત્ત્વ ધરાવતા હોવા છતાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા અલગ અલગ છે, એક જ ઈશ્વરનાં ત્રણ "મહોરાં" માત્ર અથવા અવતાર નથી. એક ઈશ્વરના આ ત્રણ "વ્યક્તિઓ" સાથેના સંબંધ પર ચર્ચનો અને ખ્રિસ્તી વ્યક્તિનો વિશ્વાસ આધારિત છે. વયસ્કોના ખ્રિસ્તી દીક્ષા વિધિ થકી વયસ્કો પણ બાપ્તિસ્મા મેળવી શકે છે.
એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે પોપ સ્ટીફન પ્રથમ, સંત અમ્બ્રોસે અને પોપ નિકોલસ પ્રથમે ઘોષિત કર્યું હતું કે માત્ર "ઈસુ"ના નામમાં તેમ જ "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા"ના નામમાં અપાતા બાપ્તિસ્મા વૈધ હતા. તેમના શબ્દોના સાચા અર્થઘટન અંગે મતમતાંતર છે.<ref name="cathen"/> વર્તમાન સ્વીકૃત ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રના કાયદામાં વૈધતા માટે ત્રયી સૂત્ર અને પાણી આવશ્યકતા રહે છે.<ref name="can849"/>
ચર્ચ, જળ બાપ્તિસ્માના બે સમકક્ષોને માન્યતા આપે છેઃ "રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા" અને "ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા". જે લોકો બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના તેમના વિશ્વાસ માટે શહીદી વહોરે છે તે રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા પામ્યા કહેવાય છે, જ્યારે ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા સામાન્ય રીતે એ ધર્મશિક્ષણ લેતાં લોકો(કૅટિક્યુમૅન)ને લાગુ પડે છે જેઓ બાપ્તિસ્મા પામી શકે તે પહેલાં મૃત્યુ પામે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક) આ બે રૂપને વર્ણવે છેઃ
<blockquote>ચર્ચની હંમેશાં એવી દૃઢ પ્રતીતિ રહી છે કે જે લોકો પોતાના વિશ્વાસને કાજે બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના મૃત્યુ વહોરે છે તેઓ ખ્રિસ્ત માટે અને ખ્રિસ્ત સાથે તેમના મૃત્યુ વડે બાપ્તિસ્મા પામે છે. આ પ્રકારનો ''રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા'' , ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્માની જેમ, સંસ્કારવિધિ વિના પણ બાપ્તિસ્માનાં ફળો આપે છે. (1258)</blockquote>
<blockquote>ધર્મનું શિક્ષણ લેનારા જે લોકો (catechumens) તેમના બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે છે, તેમની તે મેળવવાની સુસ્પષ્ટ ઇચ્છા, અને તેની સાથે પોતાનાં પાપો માટેનો પશ્ચાતાપ, અને પરોપકાર, તેમના માટે એવી મુક્તિની ખાતરી આપે છે જે તેઓ આ સંસ્કારવિધિ દ્વારા ન પામી શક્યા હોત. (1259)</blockquote>
કૅથોલિક ચર્ચ માને છે કે જે બિન-ખ્રિસ્તીઓ નિષ્ઠાવાન હૃદયથી પ્રભુને ઇચ્છે છે અને, અને તેની કૃપા અનુસાર ચાલે છે, પોતાના અંતરાત્માની પ્રેરણાના માધ્યમથી ઈશ્વરની ઇચ્છાને જાણે છે અને તેને કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તેમને પણ જળ-બાપ્તિસ્મા વિના બચાવી શકાશે કારણ કે તેઓ તેને અંતર્નિહિતપણે ઇચ્છતાં હોય છે તેમ કહેવાય છે.<ref>cf. કૅટિકિઝમ, 1260</ref> બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શિશુઓના કિસ્સામાં, ચર્ચ તેમની નિયતિ માટે અનિશ્ચિત છે; "ચર્ચ તેમને માત્ર પ્રભુની દયાના ભરોસે છોડી શકે તેમ છે." (કૅટિકિઝમ, 1261).
=== યહોવાના સાક્ષીઓ ===
યહોવાના સાક્ષીઓ માને છે કે જ્યારે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને સમજી શકે તેટલી મોટી થાય ત્યારે જ, સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડીને) દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ. તેમનું માનવું છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એ વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી પ્રભુની ઇચ્છાનું પાલન કરવા બિનશરતી સમર્પણ કર્યું હોવાનું બાહ્ય પ્રતીક છે. તેઓ બાપ્તિસ્માને મંત્રી તરીકે અપાતી પાદરીની દીક્ષા વિધિ માને છે.<ref>''જેટ'' મૅગેઝિન, ઑગસ્ટ 4, 1955, પૃષ્ઠ 26 [http://books.google.com/books?id=xbEDAAAAMBAJ&pg=PA26&dq=%22jehovah%27s+witnesses%22 ઓનલાઈન]</ref>
બાપ્તિસ્મા ઝંખતા ભાવિ ઉમેદવારોએ આયોજિત બાપ્તિસ્મા કાર્યક્રમ પહેલાં સારી એવી અગાઉથી તેમની બાપ્તિસ્મા લેવાની ઇચ્છા પ્રદર્શિત કરવી આવશ્યક છે, જેથી ધર્મસભાના વડીલો તેમની યોગ્યતાને આંકી શકે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 182</ref> જો ઉમેદવારો આ ધર્મના સદસ્યો પાસેથી શું અપેક્ષિત છે તે અંગે સમજણ ધરાવતા તથા પંથ પ્રતિ સહૃદય સમર્પણ નિદર્શિત કરતા જણાય તો વડીલો બાપ્તિસ્મા માટે તે ઉમેદવારોને માન્યતા આપે છે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 217-218.</ref>
યહોવાના સાક્ષીઓમાં મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મા, વડીલો અને મંત્રીઓના સેવકો દ્વારા નિયોજિત સભાઓ અને સંમેલનોમાં આપવામાં આવે છે<ref>''ધ વૉચટાવર'' , મે 15, 1970, પૃષ્ઠ 309.</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147</ref><ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 215, "સામાન્ય રીતે યહોવાના સાક્ષીઓની સભાઓ અને સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે."</ref> અને ભાગ્યે જ ક્યારેક તે સ્થાનિક રાજભવનોમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480</ref> બાપ્તિસ્મા પહેલાં, બાપ્તિસ્મા-પૂર્વેના વાર્તાલાપના અંતે, ઉમેદવારે બે પ્રશ્નોના જવાબનો દૃઢપણે એકરાર કરવો રહે છેઃ<ref>વૉચટાવર જૂન 1, 1985</ref>
{{quote|
# On the basis of the sacrifice of Jesus Christ, have you repented of your sins and dedicated yourself to Jehovah to do his will?
# Do you understand that your dedication and baptism identify you as one of Jehovah's Witnesses in association with God's spirit-directed organization?}}
માત્ર બાપ્તિસ્મા પામેલા પુરુષો જ નવા સદસ્યોને બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. બાપ્તિસ્મા-દાતા અને ઉમેદવાર તરણપોશાક અથવા બાપ્તિસ્મા માટે અન્ય કોઈ અનૌપચારિક પોશાક પહેરે છે, પણ તેમને અણછાજતા અથવા અંગપ્રદર્શક વસ્ત્રો ટાળવાની સૂચના આપવામાં આવી હોય છે.<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref><ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , એપ્રિલ 15, 1973, પૃષ્ઠ 254-255</ref><ref>"ક્વેશ્ચન બૉક્સ", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , જૂન 1993, પૃષ્ઠ 3</ref> સામાન્ય રીતે,એક જ બાપ્તિસ્મા-દાતા દ્વારા ઉમેદવારોને વ્યક્તિગત ધોરણે નિમજ્જન આપવામાં આવે છે,<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref> સિવાય કે ઉમેદવાર શારીરિક અક્ષમતા જેવા કોઈ વિશેષ સંજોગો ધરાવતા હોય.<ref name="The Watchtower 1986, page 31">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , નવેમ્બર 15, 1986, પૃષ્ઠ 31</ref> લાંબી મુદ્દત માટેની એકલતાના સંજોગોમાં, યોગ્યતાપ્રાપ્ત ઉમેદવારના સમર્પણ અને બાપ્તિસ્મા પામવાના વ્યક્ત ઇરાદાને ધ્યાનમાં લઈને તેને યહોવાના સાક્ષીઓના સભ્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવી શકે છે, પછી ભલે નિમજ્જનની ક્રિયા વિલંબિત થાય.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 479-480</ref> કેટલાક વિરલ કિસ્સાઓમાં, બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય પણ આવો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો તેવા પુરુષોએ એકબીજાને અરસપરસ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા, જેમાં બંને બાપ્તિસ્માને વૈધ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા.<ref>"પ્યુઅર્ટો રિકો એન્ડ ધ વર્જિન આઈલૅન્ડ્સ", ''1987 યરબુક ઓફ જેહોવાઝ વિટનેસિસ'' , પૃષ્ઠ 71</ref> 1930ના અને 1940ના દાયકામાં મહિલા સાક્ષીઓ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિઓને, જેમ કે કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાં, પાછળથી પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યો હતો પણ તેમાં તેમના બાપ્તિસ્માની પહેલાંની તારીખોને સ્વીકારવામાં આવી હતી.<ref name="autogenerated480"/>
=== મૉર્મનવાદ ===
[[ચિત્ર:Mormon baptism circa 1850s.png|thumb|right|175px|મોર્મન બાપ્તિસ્મા, આશરે 1850નો દાયકો]]
{{Main|Baptism (Mormonism)}}
મૉર્મનવાદમાં, બાપ્તિસ્માનો મુખ્ય હેતુ સહભાગીનાં પાપો માટે માફી બક્ષવાનો છે. તેના પછી પુષ્ટિકરણ કરવામાં આવે છે, જે વ્યક્તિને ચર્ચનું સભ્યપદ આપે છે અને પવિત્ર આત્મા સાથે બાપ્તિસ્મા રચે છે. બાપ્તિસ્મા પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા, અને ચોક્કસ નિર્ધારિત ધાર્મિક વિધિ મુજબ જ થવા જોઈએ એમ અર્વાચીન સંતો (લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) માને છેઃ જો સહભાગીનો કોઈ હિસ્સો સંપૂર્ણ રીતે નિમજ્જિત ન થયો હોય, અથવા ધાર્મિક વિધિનું પઠન અક્ષરશઃ ન કરવામાં આવ્યું હોય, તો આ ધાર્મિક વિધિવિધાનને ફરીથી કરવા જોઈએ.<ref>[http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=1&locale=0&sourceId=2ca59207f7c20110VgnVCM100000176f620a____&vgnextoid=ba805f74db46c010VgnVCM1000004d82620aRCRD ડ્યૂટીઝ એન્ડ બ્લેસિંગ્સ ઓફ ધ પ્રીસ્ટહૂડઃ બૅઝિક મૅન્યુઅલ ફોર પ્રીસ્ટહૂડ હોલ્ડર્સ, પાર્ટ બીઃ પર્ફોર્મિંગ પ્રીસ્ટહૂડ ઓર્ડિનાન્સિસ] (પૌરોહિત્યની ફરજો અને આશીર્વાદઃ પુરોહિત પદાધારીઓ માટેની બુનિયાદી માર્ગદર્શિકા. ભાગ બીઃ પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિઓ), §બાપ્તિસ્મા.</ref>
તે લાક્ષણિક ઢબે બાપ્તિસ્મા કુંડમાં જ કરવામાં આવે છે. ઉપરાંતમાં, જો બાપ્તિસ્મા અર્વાચીન સંત પ્રિસ્ટ (પાદરી) અથવા વડીલ દ્વારા ન આપવામાં હોય તો અર્વાચીન સંતો તેને વૈધ ગણતા નથી.<ref>જુઓ, ઉ.દા., [http://scriptures.lds.org/en/gs/b/6 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા આપવો], §''યોગ્ય અધિકારી'' .</ref> પ્રેરિતો(સંદેશાવાહક) સંબંધી ઉત્તરાધિકારના સ્વરૂપે અધિકારને નીચેની તરફ સોંપવામાં આવે છે. આ સંપ્રદાયમાં ધર્માન્તરણ કરીને આવતી તમામ વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્મા અથવા પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવો આવશ્યક છે. બાપ્તિસ્માને બંનેના, ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનના પ્રતીક તરીકે અને બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિના તેના "કુદરતી" સ્વને કાઢી નાખવાના અને ઈસુના અનુયાયી તરીકેની નવી ઓળખને ગ્રહણ કરવાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે.
અર્વાચીન સંતોના ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, વિશ્વાસ અને પસ્તાવો એ બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતાઓ છે. આ કર્મકાંડ સહભાગીના મૂળ પાપને શુદ્ધ કરતો નથી, કારણ કે અર્વાચીન સંતો મૂળ પાપના સિદ્ધાંતમાં માનતા નથી. મૉર્મનવાદ શિશુ બાપ્તિસ્માનો અસ્વીકાર કરે છે<ref>જુઓ મૉર્મનનું પુસ્તક, [http://scriptures.lds.org/en/moro/8/4-23#4 મોરોની 8:4-23].</ref> અને બાપ્તિસ્મા "ઉત્તરદાયિત્વની વય" પછી જ થવો જોઈએ, જે અર્વાચીન સંતના પવિત્ર ધર્મગ્રંથમાં આઠ વર્ષની નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.<ref>જુઓ ડૉક્ટરાઈન એન્ડ કોવેનન્ટ્સ [http://scriptures.lds.org/dc/68/25,27#25 68:25, 27].</ref>
અર્વાચીન સંતોનું ધર્મશાસ્ત્ર મૃતકોના બાપ્તિસ્માને પણ સંમતિ આપે છે જેમાં તેમના સ્થાને જીવિત વ્યક્તિઓ દ્વારા મૃત પૂર્વજોને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, અને એમ માનવામાં આવે છે કે તેમની પ્રથા પૉલે {{bibleverse|1|Corinthians|15:29}}માં જે લખ્યું છે તે જ છે. આ સામાન્ય રીતે અર્વાચીન સંતનાં દેવળોમાં કરવામાં આવે છે.<ref>http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1ec52f2324d98010VgnVCM1000004d82620a____ મૃત માટેના બાપ્તિસ્મા</ref>
== જળ બાપ્તિસ્માનો વિરોધ ==
=== ક્વેકરો ===
ક્વેકરો (રિલિજીયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્ઝના સદસ્યો) તેમના ધાર્મિક જીવનમાંથી બાહ્ય સંસ્કારોનાં તમામ સ્વરૂપોનો અસ્વીકાર કરીને, બાળકો અથવા વયસ્કો, એમ બંનેમાંથી એક પણના, પાણી દ્વારા થતા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી. રોબર્ટ બાર્ક્લેની ''અપોલોજી ફોર ધ ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયન ડિવિનિટી'' (ક્વેકર ધર્મશાસ્ત્રની 17મી સદીની ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા), જળ સાથે બાપ્તિસ્મા સામેના ક્વેકરોના વિરોધને આ રીતે સમજાવે છેઃ
{{quotation|"I indeed baptize you with water unto repentance; but he that cometh after me is mightier than I, whose shoes I am not worthy to bear; he shall baptize you with the Holy Ghost and with fire".{{bibleref2c|Mt|3:11}} Here John mentions two manners of baptizings and two different baptisms, the one with water, and the other with the Spirit, the one whereof he was the minister of, the other whereof Christ was the minister of: and such as were baptized with the first were not therefore baptized with the second: "I indeed baptize you, but he shall baptize you." Though in the present time they were baptized with the baptism of water, yet they were not as yet, but were to be, baptized with the baptism of Christ.|[[Robert Barclay]], 1678}}<ref>{{cite web|url=http://www.qhpress.org/texts/barclay/apology/prop12.html |title=Apology, Proposition 12 |publisher=Qhpress.org |date= |access-date=July 28, 2009}}</ref>
બાર્ક્લેની દલીલ હતી કે જળ બાપ્તિસ્મા એવું કંઈક છે જે ખ્રિસ્તના સમય સુધી થતું હતું, પણ હવે, લોકો અંદરથી ખ્રિસ્તના આત્મા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે, અને તેથી જળ બાપ્તિસ્માના બાહ્ય સંસ્કારની કોઈ જરૂરિયાત નથી, જે ક્વેકરોની દલીલ પ્રમાણે અર્થવિહીન છે.
=== મુક્તિફોજ ===
મુક્તિફોજ જળ બાપ્તિસ્માની, અથવા અન્ય કોઈ પણ બાહ્ય સંસ્કારોની પ્રથા પાળતી નથી. મુક્તિફોજના સંસ્થાપક, વિલિયમ બૂથ અને કૅથેરાઈન બૂથ, માનતાં હતાં કે કેટલાય ખ્રિસ્તીઓ પ્રભુની કૃપા પર આધાર રાખવા કરતાં વધુ આધ્યાત્મિક કૃપાનાં બાહ્ય ચિહ્નો પર આધાર રાખવા માંડ્યા હતા, જ્યારે ખરેખર તેમની માન્યતા અનુસાર જે અગત્યનું હતું તે તો ખુદ આધ્યાત્મિક કૃપા હતી. અલબત્ત, ભલે મુક્તિફોજ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પાળતી નથી, પણ તે અન્ય ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોમાંના બાપ્તિસ્માની વિરોધી નથી.<ref>{{cite web |url=http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |title=Why does The Salvation Army not baptise or hold communion? |publisher=The Salvation Army |date=February 28, 1987 |access-date=July 28, 2009 |archive-date=નવેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120233651/http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |url-status=dead }}</ref>
=== અતિવહેંચણીવાદ (Hyperdispensationalism) ===
એવા કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ છે જેઓ એટલી હદે અતિવહેંચણીવાદ(dispensationalism)ને માને છે કે તેઓ માત્ર પૉલના ધર્મપત્રને આજના ચર્ચ માટે ઉપયુક્ત તરીકે સ્વીકારે છે.{{POV-statement|date=December 2009}} પરિણામે, તેઓ બાપ્તિસ્મા અથવા પ્રભુનું છેલ્લું ભોજનને સ્વીકારતા નથી, કારણ કે પ્રિઝન ઈપિસ્ટલ્સ(Prison Epistles)માં તે જોવા મળતાં નથી. તેઓ એવું પણ શીખવે છે કે પીટરનો સુવાર્તા સંદેશો પૉલના સંદેશા જેવો જ નહોતો.<ref>{{cite web |first=David M. |last=Havard |title=Are We Hyper-Dispensationalists? |url=http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |publisher=Berean Bible Society |access-date=January 19, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204081633/http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |url-status=dead }}</ref> અતિવહેંચણીવાદીઓ દૃઢતાપૂર્વક માને છેઃ
* મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)<sup>[{{bibleref2|Matthew|28:18-20}}]</sup> અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો માટે હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો માટે નહીં.
* {{bibleref2|Acts|2:36-38}}નો બાપ્તિસ્મા એ મસીહાના મૃત્યુમાં ભાગીદારી નોંધાવ્યા માટે પસ્તાવો કરવા પીટરે ઈઝરાયેલને કરેલું આહ્વાન હતું; પાપ માટેના પ્રાયશ્ચિતની ગોસ્પલની જાહેરાત તરીકે નહીં, જે પૉલ દ્વારા પાછળથી રહસ્યોદ્ઘાટિત સિદ્ધાંત છે.
આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં શરૂઆતમાં મળતા જળ બાપ્તિસ્માનું સ્થાન, હવે યોહાન બાપ્તિસ્તે ભાખેલા બાપ્તિસ્મા{{Bibleref2c|1cor|12:13||1 Cor 12:13}}એ લઈ લીધું છે.<ref>{{bibleref2|Luke|3:16}}, {{bibleref2|John|1:33}}, {{bibleref2|Matt|3:11}}{{bibleref2|Acts|1:5}}</ref> આજ માટે જે બાપ્તિસ્મા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, તે "પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા" છે. {{bibleref2c|Ac|11:15-16}} જો કે, નંપુસક{{bibleref2c|Ac|8:36}} અને કોર્નીલિયસ{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}}ના ઘરના માણસોના બાપ્તિસ્મા સ્પષ્ટપણે પાણીમાં થયા હતા એવા ઉપલબ્ધ લખાણો અને હકીકતો અનુસાર, આ, "આત્મા" બાપ્તિસ્મા, અસંભવિત છે. આગળના પુરાવા મનુષ્ય દ્વારા કરાયેલા મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન) તરફ ધ્યાન દોરે છે, જે આ વિશ્વના અંત સુધી ટકવાનું છે.{{bibleref2c|Mt|28:19-20}} તેથી, સંદર્ભ અનુસાર, ઈફેસિયનો(Ephesians) જે બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયા તે જળ દ્વારા હતો.<ref>{{bibleref2|Ephesians|5:26}}; {{bibleref2|Acts|19:1-5}}</ref> એ જ રીતે, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં ચુનંદી વ્યક્તિઓને પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા અપાયાની નોંધણી માત્ર બે વખત છે.{{bibleref2c|Ac|2:1-4}} {{bibleref2c-nb|Acts|10:44-46}} અંતે, એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિ સાથે બાપ્તિસ્મા આપવાની શક્તિ માત્ર ઈસુ પાસે જ છે, જે કોઈ પણ નશ્વર તે ક્યારેય કરી શકે તે બાબતનો છેદ ઉડાડી દે છે.{{bibleref2c|Mt|3:11}} {{bibleref2c|Lk|3:16}}
<blockquote>યોહાને પ્રત્યુત્તર આપતાં બધાને કહ્યું, "હું તો ખરું જોતાં, તમને જળથી બાપ્તિસ્મા આપું છું; પણ મારાથી વધુ શક્તિશાળી એવો એક આવી રહ્યો છે, જેના જૂતાંની વાધરી ખોલવા પૂરતો પણ હું લાયક નથી. તે તમને પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિથી બાપ્તિસ્મા આપશે"{{bibleref2c|Lk|3:16|NKJV}}.</blockquote>
અગ્નિ દ્વારા વિશ્વના વિનાશનો સંદર્ભ આપીને, જૂથમાંના ઘણા એવી પણ દલીલ કરે છે કે યોહાનના વચન અનુસારના અગ્નિ થકી બાપ્તિસ્મા હજી બાકી છે.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:12}}, {{bibleref2|Luke|3:17}}, {{bibleref2|2|Pe|3:10||2 Peter 3:10}}</ref>
યોહાન, તેમણે કહ્યું તે પ્રમાણે "જળ સાથે બાપ્તિસ્મા આપતા હતા", તે પ્રમાણે પ્રારંભના, યહૂદી ખ્રિસ્તી ચર્ચને ઈસુના શિષ્યોએ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુએ ક્યારેય જાતે પાણી દ્વારા બાપ્તિસ્મા આપ્યા નહોતા, પણ તેમણે તેમના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું.{{bibleref2c|Jn|4:1-2}} ઈસુના પ્રથમ પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક), પૉલ, કરતાં તેમના યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓ પાસે મોકલવામાં આવેલા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ને બાપ્તિસ્મા આપવા કરતાં ઉપદેશ આપવા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો{{bibleref2c|1Cor.|1:17||1 Co 1:17}} પણ તે ક્યારેક ક્યારેક, તેમની રીત મુજબ જ, બાપ્તિસ્મા આપતો હતો, દાખલા તરીકે કોરિન્થ{{bibleref2c-nb|1Cor|1:14-16}}માં અને ફિલિપ્પી{{bibleref2c|Ac|16:13}}માં.<sup>cf.</sup>{{bibleref2c|Mt|28:19}} તેણે બાપ્તિસ્મામાં ડૂબકીના આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ વિશે અને એમ કરીને કેવી રીતે વ્યક્તિ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ માટે પ્રાયશ્ચિત કરી શકે છે તે પણ શીખવ્યું હતું.{{bibleref2c|Rom|6:4}}
અન્ય અતિવહેંચણીવાદીઓ માને છે કે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા, ખ્રિસ્તના સ્વર્ગારોહણ અને અધિનિયમો-મધ્યેના, વચ્ચેના માત્ર એક ટૂંકા ગાળા માટે જ હતી. મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન) {{bibleref2c|Mt|28:18-20}} અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો પ્રતિ નિદેશિત હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો પ્રતિ નહીં. વિશ્વાસ રાખતો કોઈ પણ યહૂદી જ્યાં સુધી તે બાપ્તિસ્મા નહીં પામતો ત્યાં સુધી મુક્તિ{{bibleref2c|Mk|16:16}} {{bibleref2c|1Peter|3:21||1 Pe 3:21}} અથવા પવિત્ર આત્મા{{bibleref2c|Ac|2:38}} પ્રાપ્ત કરી શકતો નહોતો. પૉલના આહ્વાન સાથે આ ગાળાનો અંત આવ્યો.{{bibleref2c-nb|Ac|9:17-18}} જ્યારે યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓએ બાપ્તિસ્મા પહેલાં પવિત્ર આત્માને મેળવ્યો ત્યારની પીટરની પ્રતિક્રિયા{{bibleref2c-nb|Ac|10:44-48}} નોંધ લેવા પાત્ર છે.
== તુલનાત્મક સારાંશ ==
ખ્રિસ્તી પ્રભાવ હેઠળના ધાર્મિક સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માનો તુલનાત્મક સારાંશ.<ref>''ગૂડ ન્યૂઝ (સારા સમાચાર)'' . અંક 3. સેન્ટ લૂઈસ, એમઓ(MO). 2003. પૃ. 18-19{{Verify source|date=March 2009}}</ref><ref name="39articles">{{cite web |url=http://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |title=The Thirty-Nine Articles |publisher=Anglicans Online |date=April 15, 2007 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જુલાઈ 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726161734/https://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |title=The Baptist Faith & Message |publisher=[[Southern Baptist Convention]] |date=June 14, 2000 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=માર્ચ 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |url-status=dead }}</ref> (આ વિભાગ ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ યાદી આપતો નથી, અને તેથી, તે માત્ર "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ની પ્રથા પાળનારાં ચર્ચોનો નાનકડો અંશ જ રજૂ કરે છે.)
{| class="wikitable" border="1" style="font-size:92%"
|-
! સંપ્રદાય
! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ
! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર
! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે?
! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે
! માનદંડ
|-
| ઍંગ્લિકન કમ્યૂનિઅન
| "બાપ્તિસ્મા દીક્ષાનું પ્રતીક છે એટલું જ નહીં, પણ જેના વડે ખ્રિસ્તી પુરુષોને જેઓ ખ્રિસ્તી નથી તેમનાથી જુદા ઓળખવામાં આવે છે તે વૈશિષ્ઠ્યનું સૂચક છે, આ ઉપરાંત તે પુનર્જીવન અથવા નવા-જન્મનું પણ ચિહ્ન છે, જેના થકી, એક માધ્યમ થકી, જેઓએ સાચી રીતે બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય તેઓને ચર્ચમાં સ્થાન મળે છે; પાપની ક્ષમાનું અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઈશ્વરના પુત્રો તરીકે આપણને અપનાવવાનાં વચનો પર જોઈ શકાય તેવા હસ્તાક્ષર અને મહોર મારવામાં આવે છે; વિશ્વાસ પુષ્ટિ પામે છે અને પ્રભુની પ્રાર્થનાના ગુણ થકી કૃપામાં વધારો થાય છે."<ref name="39articles"/>
| પાણીમાં ડુબાડવું, નિમજ્જન, જલધારા, અથવા છંટકાવ દ્વારા.
| હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં)
| હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં)
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ઍપોસ્ટૉલિક બ્રેધરિન
| તે આધ્યાત્મિક પુનર્જન્મને વ્યક્ત કરતું હોવાથી મુક્તિ માટે આવશ્યક.
| માત્ર પાણીમાં ડુબાડવા (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી જ. તે પવિત્ર આત્મામાંથી નીકળતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |title=Speaking in Tongues in the Church: A Look at the Purpose of Spiritual Utterances |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101052906/http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref>
| હા
| હા
| ઈસુ<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |title=Questions and Answers about The Doctrine of the Oneness of God |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=મે 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072112/http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref>
|-
| બાપ્તિસ્તો
| એક ઈશ્વરી ધાર્મિક વિધિ, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, પોતાનો વિશ્વાસ જાહેરમાં ઘોષિત કરવા માટેની એક પદ્ધતિ, અને અગાઉથી બચાવી લેવામાં આવ્યા હોવાનો એક સંકેત, પરંતુ મુક્તિ માટે અનિવાર્ય નહીં.
| માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.
| ના
| ના
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ (Christadelphians)
| એક આસ્થાવાનની મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે.<ref>{{cite web |title=Baptism |url=http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |access-date=August 22, 2007 |archive-date=ઑક્ટોબર 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012223117/http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં વ્યક્તિ સુવાર્તાના સાચા સંદેશમાં માનતી હોય તો જ તે અસરકારક રહે છે<ref>{{cite web |title=Baptism |work=Bible Q & A |year=2001 |url=http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |access-date=August 22, 2007 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927013541/http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનમાંના આંતરિક બદલાવનું બાહ્ય પ્રતીક છેઃ તે જૂની, પાપમય જીવનશૈલીના મૃત્યુનું, અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે નવા જીવનના આરંભનું સૂચક છે, ટૂંકમાં તેના આસ્થાવાનના પસ્તાવા તરીકે ગણાવી શકાય{{mdash}}તેથી તે પસ્તાવો કરનારાને, ક્ષમા આપનારા પ્રભુ પાસેથી ક્ષમા યાચવા તરફ દોરી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Levin |first=David |title=Forgiveness |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/levin_forgiveness.htm |access-date=August 22, 2007}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> અલબત્ત, કોઈ પણ વ્યક્તિને માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, પણ એક આસ્થાવાને સમગ્ર જીવન દરમ્યાન તેમના બાપ્તિસ્માના સિદ્ધાંતોને જીવવા જોઈએ (એટલે કે, પાપનું મૃત્યુ, અને ઈસુને અનુસરતાં નવું જીવન).<ref>{{cite web |last=Norris |first=Alfred |title=His Cross and Yours |date=November 12, 2006 |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/norris_hiscrossandyours.htm |access-date=August 22, 2007}}</ref>
| માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref name="morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Tecwyn |chapter=What Exactly is Christian Baptism? |chapterurl=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/morgan_utb14_what_exactly_is_christian_baptism.pdf |title=Understand the Bible for Yourself |publisher=Christadelphian Bible Mission |year=2006 |access-date=February 26, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref>
| ના<ref name="morgan"/>
| હા
| પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (અલબત્ત, ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ નેસિયન ત્રયી(Nicean trinity)માં માનતા નથી.)
|-
| ખ્રિસ્તના શિષ્યો (Disciples of Christ)
| બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની કૃપા વ્યક્તિ પર ઊતરી છે તેનો જાહેર સંકેત છે. ડૂબકીની ક્રિયામાં, વ્યક્તિ પ્રતીકાત્મક રીતે ખ્રિસ્ત સાથે મૃત્યુ અનુભવે છે, અને પછી તેની સાથે પાછી બેઠી થાય છે.<ref>"શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?" વેબઃ [http://www.church-of-christ.org/who.html#baptism શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803010136/http://church-of-christ.org/who.html#baptism |date=ઑગસ્ટ 3, 2010 }}</ref>
| સામાન્ય રીતે ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી
| ના
| ના
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તના ચર્ચો)
| પુનઃસ્થાપન ચળવળ(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાંથી ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવે છે, તે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણનો અનિવાર્ય હિસ્સો ગણે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}}
| માત્ર નિમજ્જન થકી <ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/>
| ના<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.195}}
| બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster"/> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration"/>{{rp|p.630,631}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}}
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ
| સ્વર્ગના આકાશી રાજ્યમાં પ્રવેશવામાં માટેનો એક અનિવાર્ય ધાર્મિક વિધિ અને હાથ પસવારીને પવિત્ર આત્માની ભેટ મેળવવા માટેની તૈયારી.
| યોગ્ય પુરોહિત સત્તાધિકારી પદની વ્યક્તિ દ્વારા નિમજ્જન થકી.<ref>{{cite web |url=http://lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition— Baptism |publisher=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |year=2008 |access-date=February 25, 2009}}</ref>
| ના (ઓછામાં ઓછા 8 વર્ષના)
| હા
| પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (એલડીએસ (LDS) ચર્ચ નાઈસિયન ત્રયી(trinity)માં માનતા નથી, પણ તેના બદલે ગોડહેડ(Godhead)માં માને છે.)<ref>ધર્મગ્રંથ બાઈબલના સંદર્ભો સાથે ગોડહેડની લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની વધુ વિગતવાર સમજૂતી માટે જુઓ [http://scriptures.lds.org/en/gs/g/22 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ પ્રભુ, દૈવી સ્વરૂપ].</ref>
|-
|
ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક
| જૂનો માણસ મરે છે "નવો માણસ" જન્મે છે જે પૂર્વજોના પાપના લાંછનમાંથી મુક્ત હોય છે. તેને એક નવું નામ આપવામાં આવે છે. તેના અગાઉનાં તમામ વચનો અને પાપ આ સાથે રદબાતલ થાય છે.{{Citation needed|date=March 2009}}
| 3-સ્તરીય ડૂબકી અથવા નિમજ્જન (તે સિવાયની પદ્ધતિઓ માત્ર કટોકટી વખતે, અને જો શક્ય હોય તો પાછળથી તેને પ્રીસ્ટ દ્વારા સુધારવી ઘટે.){{Citation needed|date=March 2009}}
| હા. તેના પછી તરત જ ક્રિસ્મૅશન (એટલે કે, પુષ્ટિકરણ) અને પવિત્ર પ્રભુભોજન.{{Citation needed|date=March 2009}}
| હા
| ત્રયી (Trinity)
|-
| યહોવાના સાક્ષીઓ
| બાપ્તિસ્મા સંબંધી સમગ્ર વ્યવસ્થાના ભાગ રૂપે મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા આવશ્યક છેઃ ઈસુના આદેશના પાલનની અભિવ્યક્તિ તરીકે (મેથ્યૂ 28:19-20), ઈસુ ખ્રિસ્તના બલિદાનમાં તારક વિશ્વાસ ધરાવતા હોવાના જાહેર પ્રતીક તરીકે (રોમન્સ 10:10), અને મૃત કાર્યો માટેના પસ્તાવાનું અને પોતાના જીવનનું યહોવાને સમર્પણ કરવાનું પ્રતીક. (1 પીટર 2:21) જો કે, બાપ્તિસ્મા મુક્તિની બાયંધરી આપતો નથી.<ref>''વર્શિપ ધ ઓન્લી ટ્રૂ ગોડ'' , યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત (2002, 2006). "પ્રકરણ 12: તમારા બાપ્તિસ્માનો અર્થ", પૃ. 118, "બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિની ખાતરી આપે છે એવા તારણ પર પહોંચવું ભૂલભરેલું રહેશે. તેનું મૂલ્ય તો જ છે જો વ્યક્તિએ પોતાની જાતને ખરેખર ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી યહોવાને સમર્પિત કરી હોય અને ત્યારબાદ પ્રભુની ઇચ્છાને અનુસરે, છેલ્લે સુધી વિશ્વાસુ બની રહે છે."</ref>
| માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી; વિશિષ્ટ ઉમેદવારોને જિલ્લા અને સર્કિટ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1979, પૃ. 31, "બાઈબલ એવું દર્શાવે છે કે સંપૂર્ણ નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્મા એ ખૂબ અગત્યનો છે. એટલે જો કોઈ પણ રીતે શક્ય હોય તો, જરૂર પડ્યે કોઈ વ્યક્તિની સ્થિતિને લઈને કેટલાંક અસામાન્ય પગલાં લેવા આવશ્યક હોય તો તે લઈને પણ, તેને બાપ્તિસ્મા તો આપવા જ જોઈએ. ...આધુનિક સમયમાં યહોવાના સાક્ષીઓ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવાનું આયોજિત કરે છે. [જો કે], સંપૂર્ણ વિધિસરના બાપ્તિસ્મા તો સ્થાનિક ધોરણે ઘરનાં વિશાળ સ્નાનકુંડોમાં આપવામાં આવે છે. ...અલબત્ત, એવું શક્ય છે કે કેટલાક આત્યંતિક કિસ્સામાં તત્પૂરતા સમય માટે બાપ્તિસ્મા આપવા તદ્દન અશક્ય હોય. ત્યારે આપણે એવો ભરોસો રાખીએ કે આપણા સ્વર્ગે બિરાજતા કરુણાસભર પિતા તે સમજશે".</ref>
| ના
| ના
| ઈસુ
|-
! સંપ્રદાય (ચાલુ)
! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ
! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર
! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે?
! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે
! માનદંડ
|-
| લૂથરનો
| બાપ્તિસ્મા એ એક ચમત્કારિક સંસ્કાર છે જેના થકી પ્રભુ વ્યક્તિના હૃદયમાં વિશ્વાસની ભેટને સર્જે છે અને/અથવા તેને દૃઢ કરે છે. અલબત્ત આ કેવી રીતે થાય છે અથવા એ કેવી રીતે સંભવ બને છે તે સમજતા હોવાનો અમે દાવો કરતા નથી, અમે માનીએ છીએ (બાઈબલ બાપ્તિસ્મા અંગે જે કહે છે તેના કારણે) કે જ્યારે એક શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રભુ એ શિશુના હૃદયમાં વિશ્વાસનું સર્જન કરે છે."<ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022023650/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 |date=ઑક્ટોબર 22, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref>
| છંટકાવ અથવા જલધારા દ્વારા.<ref>[http://www.elca.org/Growing-In-Faith/Worship/Learning-Center/FAQs/Baptismal-Practices.aspx ઈએલસીએ(ELCA) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ], 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731050408/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 |date=જુલાઈ 31, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref>
| હા<ref>[http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments ઈએલસીએ(ELCA)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724154507/http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments |date=જુલાઈ 24, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref name="LCMS">[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 એલસીએમએસ(LCMS)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102031418/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 |date=જાન્યુઆરી 2, 2011 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref>
| હા<ref name="LCMS"/>
| ત્રયી (Trinity)
|-
| મૅથોડિસ્ટ (અર્મેનિયન, વેસ્લીયન)
| ખ્રિસ્તના પવિત્ર ચર્ચમાં પ્રવેશનો સંસ્કારવિધિ જેના થકી પ્રભુના મુક્તિ અંગેના સર્વશક્તિમાન કાર્યોમાં વ્યક્તિને સામેલ બનાવાય છે અને પાણી તેમ જ આત્મા દ્વારા તેને નવો જન્મ આપવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્મા પાપને ધોઈ નાખે છે અને વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના સદ્ગુણો બક્ષે છે.
| છંટકાવ, જલધારા, અથવા નિમજ્જન.<ref name="By Water and the Spirit - Method">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote = In United Methodist tradition, the water of baptism may be administered by sprinkling, pouring, or immersion.|access-date = 2007–08–02|archive-url = https://web.archive.org/web/20100617144818/http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|archive-date = જૂન 17, 2010|url-status = dead}}</ref>
| હા<ref name="Henry Wheeler, D.D. - Baptism of Infants in Methodism">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=7swrAAAAYAAJ&pg=PA237&lpg=PA237&dq=meaning+of+article+7+articles+of+methodist+religion&source=bl&ots=ufI1EYuaUP&sig=HsggEl5m7kH1G-hRdagnUACfAkA&hl=en&ei=9MXnS4adKIW0lQfOyqiVAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=infant&f=false| title = History and Exposition of the Twenty-five Articles of Religion of the Methodist Episcopal Church|publisher =Eaton & Mains|page=295-312|access-date = 2007–08–02}}</ref>
| હા, અલબત્ત તે પ્રાયશ્ચિત અને ખ્રિસ્તને એક તારણહાર તરીકે વ્યક્તિના અંગત સ્વીકાર પર નિર્ભર છે.<ref name="UMC - By Water and the Spirit">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote = John Wesley retained the sacramental theology which he received from his Anglican heritage. He taught that in baptism a child was cleansed of the guilt of original sin, initiated into the covenant with God, admitted into the church, made an heir of the divine kingdom, and spiritually born anew. He said that while baptism was neither essential to nor sufficient for salvation, it was the "ordinary means" that God designated for applying the benefits of the work of Christ in human lives. On the other hand, although he affirmed the regenerating grace of infant baptism, he also insisted upon the necessity of adult conversion for those who have fallen from grace. A person who matures into moral accountability must respond to God's grace in repentance and faith. Without personal decision and commitment to Christ, the baptismal gift is rendered ineffective.
</br>
''Baptism as Forgiveness of Sin''. In baptism God offers and we accept the forgiveness of our sin (Acts 2:38). With the pardoning of sin which has separated us from God, we are justified—freed from the guilt and penalty of sin and restored to right relationship with God. This reconciliation is made possible through the atonement of Christ and made real in our lives by the work of the Holy Spirit. We respond by confessing and repenting of our sin, and affirming our faith that Jesus Christ has accomplished all that is necessary for our salvation. Faith is the necessary condition for justification; in baptism, that faith is professed. God's forgiveness makes possible the renewal of our spiritual lives and our becoming new beings in Christ. </br>
''Baptism as New Life''. Baptism is the sacramental sign of new life through and in Christ by the power of the Holy Spirit. Variously identified as regeneration, new birth, and being born again, this work of grace makes us into new spiritual creatures (2 Corinthians 5:17). We die to our old nature which was dominated by sin and enter into the very life of Christ who transforms us. Baptism is the means of entry into new life in Christ (John 3:5; Titus 3:5), but new birth may not always coincide with the moment of the administration of water or the laying on of hands. Our awareness and acceptance of our redemption by Christ and new life in him may vary throughout our lives. But, in whatever way the reality of the new birth is experienced, it carries out the promises God made to us in our baptism.|access-date = 2007–08–02|archive-url = https://web.archive.org/web/20100617144818/http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|archive-date = જૂન 17, 2010|url-status = dead}}</ref><ref name="By Water and the Spirit - Personal Faith">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote = The United Methodist Church does not accept either the idea that only believer's baptism is valid or the notion that the baptism of infants magically imparts salvation apart from active personal faith.|access-date = 2007–08–02|archive-url = https://web.archive.org/web/20100617144818/http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|archive-date = જૂન 17, 2010|url-status = dead}}</ref>
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ટ્રિનિટેરિયન પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ અને વિવિધ "પવિત્રતા" જૂથો, ક્રિશ્ચિયન મિશનરી એલાયન્સ, પ્રભુસભાઓ (એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ)
| જળ બાપ્તિસ્મા એ એક સંસ્કાર છે, અંગત રીતે ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારની સાક્ષી પૂરતો એક પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ છે.{{Citation needed|date=March 2009}}
| ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. વધુમાં, પવિત્ર આત્માની વિશેષ દેણગી દ્વારા થતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025103149/http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |url-status=dead }}</ref>
| ના
| બદલાતું રહે છે
| ત્રયી (Trinity)
|-
| વનનેસ પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ
| બાપ્તિસ્મા પામવા એ ઈસુ અને પ્રેરિતો/સંદેશવાહકોએ સ્થાપેલો અને તેમના દ્વારા નિર્દેશિત એક ધાર્મિક વિધિ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref>
| ડૂબકી થકી. પવિત્ર આત્માના બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે (અધિનિયમો 2:38;8:14-17,35-38).<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref>
| ના
| હા
| ઈસુ
|-
| પ્રિસ્બિટેરિયન અને મોટા ભાગના રિફોર્મ્ડ ચર્ચો (સુધરેલાં ચર્ચો)
| એક સંસ્કાર, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, અને વયસ્ક આસ્થાવાનના વર્તમાન વિશ્વાસની ખાતરીની છાપ. એ આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે.{{Citation needed|date=March 2009}}
| છંટકાવ, જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા{{Citation needed|date=March 2009}}
| હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}}
| ના
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ક્વેકરો (રિલિજિયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્સ)
| માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક, જેનું હવે પાલન કરવામાં આવતું નથી.{{Citation needed|date=March 2009}}
| જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા અનુયાયીના જીવનમાં દોરાતા આંતરિક શુદ્ધિકરણમાં, મનુષ્યના આત્માના અવિરત શુદ્ધિકરણમાં માને છે.{{Citation needed|date=March 2009}}
| —
| —
| —
|-
| પુનરુત્થાનવાદ
| મુક્તિ માટેનું એક આવશ્યક પગલું.
| પવિત્ર આત્માને મેળવવાની અપેક્ષા સાથે, ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) દ્વારા.
| ના
| હા
| ત્રયી (Trinity)
|-
| રોમન કૅથોલિક ચર્ચ
| "જે લોકો માટે સુવાર્તા કહેવામાં આવી હતી અને જેઓ આ સંસ્કાર માગવાની શક્યતાઓ ધરાવતા હતા તેમની મુક્તિ માટે આવશ્યક"<ref name="vatican"/>
| સામાન્ય રીતે પશ્ચિમમાં જળ રેડીને, પૂર્વમાં ડૂબકી અથવા નિમજ્જન થકી; જો ત્યારે માથા પરથી જળ વહે તો જ છંટકાવને માન્યતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=7zao8kBL7CYC સ્કોટ હાહ્ન, લિઓન જે. સુપ્રિનાન્ત, કૅથોલિક ફોર અ રિઝનઃ સ્ક્રિપ્ચર એન્ડ ધ મિસ્ટ્રી ઓફ ધ ફેમિલી ઓફ ગોડ] (ઈમાયુસ(Emmaus) રોડ પબ્લિશિંગ, 1998 ISBN 0-9663223-0-4, 9780966322309), પૃ. 135.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=7uO9JPD17jwC પૉલ હાફ્ફનેર, ધ સેક્રમેન્ટલ મિસ્ટ્રી] (ગ્રેસવિંગ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-85244-476-1, 9780852444764), પૃ. 36.</ref>
| હા
| હા
| ત્રયી (Trinity)
|-
| સેવન્થ-ડે એડવન્ટિસ
| મુક્તિ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નહીં, પરંતુ ચર્ચમાં પ્રવેશ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નોંધવામાં આવ્યા છે. તે પાપમાં મૃત્યુ અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જન્મનું પ્રતીક છે.<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997">સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ મિનિસ્ટર્સ હૅન્ડબુક, સંપા. મિનિસ્ટ્રરિયલ એસોસિએશન, સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભા (સિલ્વર સ્પ્રિંગ, મૅરીલેન્ડ, 1997). 199.</ref>""તે પ્રભુના પરિવારમાં જોડાયા હોવાની ખાતરી આપે છે અને સદ્ભાવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે દૃઢ કરે છે."<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997"/>
| ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref>સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ ચર્ચ મૅન્યુઅલઃ 2005માં સુધારેલી 17મી આવૃત્તિ, સંપા. સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભાનું સચિવમંડળ (હૅગરસ્ટોન, મૅરીલેન્ડઃ સમાલોચના અને હેરાલ્ડ, 2005), 30.</ref>
| ના
| ના
| ત્રયી (Trinity)
|-
| યુનાઈટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ઈવેન્જેલિકલ અને સુધરેલાં ચર્ચો અને કૉંગ્રિગેશનલ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ)
| બેમાંનો એક સંસ્કાર. બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે. સ્થાનિક મંડળમાં સભ્યપદ માટે તે આવશ્યક હોઈ પણ શકે અને ન પણ હોઈ શકે. જો કે, શિશુઓ અને વયસ્કો બંને માટે તે એક સામાન્ય પ્રથા છે.{{Citation needed|date=March 2009}}
| છંટકાવ, જલધારા અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}}
| હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}}
| ના
| ત્રયી (Trinity)
|-
| ઍનાબાપ્તિસ્ત
| ઍનાબાપ્તિસ્ત (ઍનાબાપ્તિસ્તનો અર્થ ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવા તેમ થાય છે) ચર્ચોમાંનાં મોટા ભાગનાં બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તી ધર્મ માટે આવશ્યક ગણે છે, પણ મુક્તિ માટે નહીં. તેને પ્રભુભોજન, પગ ધોવા, પવિત્ર ચુંબન, ખ્રિસ્તી મહિલાનું માથાને ઢાંકવું, તેલ નાખવું, અને લગ્ન જેવા આદેશો સાથે બાઈબલના એક આદેશ તરીકે માનવામાં આવે છે. ઍનાબાપ્તિસ્તો ઐતિહાસિક રીતે શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા વિરુદ્ધ ઊભા રહ્યા હતા. જ્યારે ચર્ચ અને રાજ્ય/શાસન બંને એક જ હતા અને જ્યારે અધિકૃત રીતે મંજૂરી પામેલા (સુધરેલા અથવા કૅથોલિક) ચર્ચમાં બાપ્તિસ્મા થકી જ લોકોને નાગરિક બનાવવામાં આવતા હતા તે સમયે ઍનાબાપ્તિસ્તો શિશુ બાપ્તિસ્મા વિરુદ્ધ દૃઢતાથી ઊભા રહ્યા હતા. બાપ્તિસ્માની પહેલાં અને પછી માન્યતા અને પસ્તાવો રહે છે એવું માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=March 2009}}
| જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}}
| ના
| ના
| ત્રયી (Trinity)
|}
== અન્ય દીક્ષા વિધિઓ ==
{{Main|Initiation}}
પ્રાચીન મિસ્રની સંસ્કૃતિ, હિબ્રૂ/યહૂદી સંસ્કૃતિ, બેબિલોન સંસ્કૃતિ, મય સંસ્કૃતિ અને નોર્સ સંસ્કૃતિઓ સહિતની અનેક સંસ્કૃતિઓ, પાણીના ઉપયોગ સાથે અથવા તેના વિના, દીક્ષા વિધિઓની પ્રથા ધરાવે છે અથવા ધરાવતી હતી. મિયામાઈરી(Miyamairi)ની આધુનિક જાપાની વિધિ એવી એક પ્રથા છે જેમાં પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. કેટલાકમાં, આવા પુરાવા એક આધુનિક પ્રથા હોવાને બદલે, પુરાતત્ત્વીય અને વિવરણાત્મક પ્રકારના હોઈ શકે.
=== રહસ્ય ધર્મની દીક્ષા વિધિ ===
બીજી સદીના રોમન લેખક, એપ્યુલેઈયસે(Apuleius), આઈસિસ(Isis)નાં રહસ્યોમાં દીક્ષાને આ રીતે વર્ણવી હતીઃ{{Quote|Then, when the priest said the moment had come, he led me to the nearest baths, escorted by the faithful in a body, and there, after I had bathed in the usual way, having invoked the blessing of the gods he ceremoniously aspersed and purified me.<ref>{{cite book |author=[[Apuleius]] |others=trans. E. J. Kenney |chapter=11.23.1 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=EF44Zv5yFUcC&pg=PA208 |title=[[The Golden Ass|The golden ass, or, Metamorphoses]] |publisher=[[Penguin Books]] |location=New York City |year=1998 |pages=208–209 |isbn=0-14-043590-5 |oclc=41174027}}</ref>}}
એપ્યુલેઈયસની વાર્તામાંનું એક પાત્ર, લુસિયસ, જે ગધેડામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયું હતું અને જેને આઈસિસ દ્વારા દીક્ષા વિધિથી પાછું મનુષ્ય રૂપમાં લાવવામાં આવ્યું હતું, નોંધપાત્ર સમયગાળા સુધી તેની વફાદારી અને વિશ્વાસપાત્રતાના નિદર્શનને ધ્યાનમાં લીધા બાદ, દૈવીની વિધિની ક્રમિક શ્રેણીઓ અનુસાર તે ધીમે ધીમે પાછો મનુષ્ય સ્વરૂપમાં આવ્યો હતો, જે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્મ-શિક્ષણ(કૅટિક્યુમૅનિકલ)ની પ્રથાઓને મળતી આવે છે.<ref>{{cite book |first=Lars |last=Hartman |title=Into the Name of the Lord Jesus: Baptism in the Early Church |url=https://archive.org/details/intonameoflordje0000hart_z5g8 |publisher=[[T&T Clark]] |location=[[Edinburgh]] |year=1997 |page=[https://archive.org/details/intonameoflordje0000hart_z5g8/page/4 4] |isbn=0-567-08589-9 |oclc=38189287}}</ref>
=== મૅન્ડેઈયન(Mandaean) બાપ્તિસ્મા ===
મૅન્ડેઈયનો બાપ્તિસ્ત યોહાન માટે પૂજ્યભાવ ધરાવે છે અને દીક્ષાની નહીં, પણ શુદ્ધિકરણની વિધિ તરીકે વારંવાર બાપ્તિસ્મા લે છે.
=== શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ ===
{{Main|Amrit Sanskar}}
પાણીથી પ્રક્ષાલન નહીં, પણ પાણી પીવાનો સમાવેશ થાય છે, એવી શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ, છેક 1699થી ચાલી આવે છે, જ્યારે આ ધર્મના દસમા આગેવાન (ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે) 5 અનુયાયીઓને દીક્ષા આપી અને પછી પોતે પણ પોતાના અનુયાયીઓ પાસેથી દીક્ષા મેળવી. શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિને ''અમૃત સંચાર'' અથવા ''ખાંડે દી પાહુલ'' પણ કહેવામાં આવે છે. દીક્ષા પામેલા શીખને ''અમૃતધારી'' કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ શબ્દશઃ "અમૃત લેનાર" અથવા જેણે "અમૃત લીધું છે" તે વ્યક્તિ એમ થાય છે.
ગુરુ ગોવિંદ સિંઘના વખતમાં જ્યારે 1699માં બૈસાખીના દિવસે શ્રી આનંદપુર સાહિબ ખાતે [[ખાલસા]]નું ઉદ્ધાટન થયું ત્યારે ''ખાંડે દી પાહુલ'' ની શરૂઆત થઈ હતી. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે ત્યાં એકઠા થયેલા શીખોને પૂછ્યું હતું કે ઈશ્વર માટે પ્રાણ આપવા કોણ તૈયાર છે. શરૂઆતમાં, લોકો ખચકાયા, અને પછી એક માણસ આગળ આવ્યો, અને તેને તંબુમાં લઈ જવાયો. થોડા વખત પછી, ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ તંબુમાંથી બહાર આવ્યા, તેમની તલવાર પરથી લોહી નીતરતું હતું. તેમણે ફરીથી એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો. બીજા ચાર સ્વયંસેવકો તંબુમાં ગયા તે પછી, તેઓ એ ચારે સાથે ફરીથી બહાર આવ્યા, હવે તેઓ તમામ તેમના જેવા પહેરવેશમાં હતા. આ પાંચ માણસો ''પંજ પ્યારે'' અથવા "પ્રિય પાંચ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા. આ પાંચે જણે અમૃત લઈને [[ખાલસા]]માં દીક્ષા પામ્યા હતા. આ પાંચ હતા ભાઈ દયા સિંહ, ભાઈ મુખામ સિંહ, ભાઈ સાહિબ સિંહ, ભાઈ ધરમ સિંહ અને ભાઈ હિમ્મત સિંહ. શીખ પુરુષોના નામની પાછળ "''સિંઘ'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ "સિંહ(વનરાજ)" થાય છે, અને મહિલાઓના નામની પાછળ "''કૌર'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે "રાજકુમારી".
લોખંડના કટોરામાં સ્વચ્છ પાણી ભરીને, તેમણે તેને બે-ધારી તલવાર (જેને ખાંડા કહેવામાં આવે છે) વડે હલાવ્યા કર્યું, અને તેમ કરતાં પાંચ પવિત્ર પાઠ અથવા બાનીઓ– જાપજી, જાપ સાહિબ, સવૈયે, ચોપાઈ અને આનંદ સાહિબ-નું પઠન કરતાં રહ્યા. ગુરુપત્ની, માતા જિતોએ (જે માતા સાહિબ કૌર તરીકે પણ જાણીતાં હતાં) એ પાત્રમાં સાકરના ટુકડા નાખ્યા, આમ લોઢાના રસાયણ સાથે મીઠાસ ભળી ગઈ. જ્યારે આ પવિત્ર જળને પવિત્ર શ્લોકોના પઠન સાથે હલાવવામાં આવી રહ્યું હતું ત્યારે આ પાંચે શીખ પાત્રની આસપાસ ભક્તિભાવપૂર્વક જમીન પર બેસી ગયા.
પાંચ બાનીઓનું પઠન પૂરું થયું તે સાથે, ''ખાંડે દી પાહુલ'' અથવા ''અમૃત'' , અમરત્વનો રસ, વહેંચાવા માટે તૈયાર હતો. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે પાંચે શીખોને દરેકને પાંચ અંજલિઓ પીવા માટે આપી.
=== ઈસ્લામમાં પ્રક્ષાલનની ધાર્મિક વિધિ ===
''ગુસલ(Ghusl)'' એ સંપૂર્ણ સ્નાન (ધાર્મિક સ્નાન) છે જે [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]]માં વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ અને બંદગીઓ માટે આવશ્યક ગણાય છે. કોઈ પણ વયસ્ક મુસ્લિમ માટે જાતીય સંભોગ, કોઈ પણ લૈંગિક સ્ખલન (ઉ.દા. વીર્યનું),<ref>''સાહિહ મુસ્લિમ'' , હદીસ સંખ્યા 616</ref><ref>અલ-બાઘાવી કૃત ''શાર્હ અસ-સુન્નાહ'' . ખંડ 2., પૃ. 9</ref> માસિક સ્રાવની સમાપ્તિ,<ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા અલ-શેખ ઈબ્ન બાઝ'' , ખંડ 10, પૃ. 161</ref><ref>મુહમ્મદ ઈબ્ન સાલિહ અલ-ઉથાયમીન કૃત ''મજમૂ' ફતવા ઈબ્ન 'ઉથાયમીન'' , ખંડ 11 પૃ. 318-319</ref> પ્રસૂતિ, અને કુદરતી કારણોસર મૃત્યુ પછી ધાર્મિક સ્નાન ફરજિયાત છે.<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 2, પુસ્તક 23, હદીસ સંખ્યા 345</ref>
શુક્રવાર<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 1, પુસ્તક 12, હદીસ સંખ્યા 817</ref><ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા વા માક્કાલાત મુતાનાવ્વી'હા લી સમાહત'' , ભાગ 12, પૃ. 404</ref>ની અને ઈદ<ref>''શાર્હ મુક્ખ્તાસર'' , ખંડ 2, પૃ. 102</ref>ની નમાજ પહેલાં, ''એહરામ(ehram)'' માં પ્રવેશતાં પહેલાં, ''હજ'' પર જતાં પહેલાં,<ref name="tamaam">શેખ અલ-અલ્બાની કૃત ''તમામ અલ-મિન્નાહ'' , પૃ. 120</ref> બેશુદ્ધ અવસ્થા પછી<ref name="tamaam"/>, અને ધર્માન્તર કર્યા બાદ ઈસ્લામને વિધિવત રીતે અંગીકાર કરતાં પહેલાં પણ પૂર્ણ ધાર્મિક સ્નાન લેવાની ઈસ્લામ ભલામણ (''મુસ્તાહબ'' ) કરે છે. શિયા મુસ્લિમો પણ નમાજ-એ-ત્વાબાહ પહેલાં ધાર્મિક સ્નાન કરે છે.
આ સિવાય, દૈનિક નમાજ (વુદુ) પહેલાં પ્રક્ષાલન આવશ્યક છે. મુસ્લિમો માને છે કે ઈશ્વર પાસે પોતાનાં પાપોની માફી માગ્યા પહેલાં કોઈએ પણ પ્રાર્થનામાં પ્રભુ પાસે જવું જોઈએ નહીં. નિયમ મુજબ દિવસમાં પાંચ વખત નમાજ પઢવામાં આવે છે. પ્રક્ષાલન કરતી વખતે, વ્યક્તિ ઈશ્વર પાસે આખા દિવસમાં, પોતાના હાથે જાણતા કે અજાણતા થયેલાં પાપો માટે ક્ષમા પ્રાર્થે છે. પોતાના જીવનનું ધ્યેય ઈશ્વરને ખુશ કરવાનું છે, અને તેની માફી અને કૃપા મેળવવા માટે પ્રાર્થના કરવાનું છે એ યાદ કરાવવાની આ એક મુસ્લિમ પદ્ધતિ છે.{{Citation needed|date=February 2009}}
કુરાનની આયાતમાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માને પડકારવામાં આવ્યા છેઃ "અમારો ધર્મ એ અલ્લાહના બાપ્તિસ્મા છે; અને અલ્લાહ કરતાં વધુ સારી રીતે બીજું કોણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે? અને એ તે છે જેની અમે બંદગી કરીએ છીએ." તેનો અર્થ એમ છે કે ઈસ્લામમાં એકેશ્વરવાદમાંની માન્યતા જ આ ધર્મ અંગીકાર કરવા માટે પૂરતી છે અને તેને બાપ્તિસ્માની ધાર્મિક વિધિની આવશ્યકતા નથી.<ref>સુરા 2:138</ref>
=== નોસ્ટિક(Gnostic) કૅથોલિસિઝમ અને થેલેમા(Thelema) ===
ઈકિલસિયા નોસ્ટિક કૅથોલિકા, અથવા નોસ્ટિક કૅથોલિક ચર્ચ (ઓર્ડો ટેમ્પ્લી ઓરિયન્ટિસની ધર્મસંબંધી શાખા), ઓછામાં ઓછી 11 વર્ષની કોઈ પણ વ્યક્તિને બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oto-usa.org/egc.html |title=US Grand Lodge, OTO: Ecclesia Gnostica Catholica |publisher=Oto-usa.org |date=March 19, 1933 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ વિધિ નોસ્ટિક ધર્મસભા સમક્ષ કરવામાં આવે છે અને તે થેલિમિક સમુદાયમાં પ્રતીકાત્મક જન્મને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hermetic.com/sabazius/bapadult.htm |title=Ecclesia Gnostica Catholica: Baptism: Adult |publisher=Hermetic.com |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref>
=== બિન-ધાર્મિક દીક્ષાઓ ===
ભલે પાણીનો ઉપયોગ મોટા ભાગે ગેરહાજર જોવા મળે, પણ બાપ્તિસ્મા શબ્દપ્રયોગ વિવિધ દીક્ષાઓ માટે પણ વાપરવામાં આવે છે, ધાર્મિક વિધિથી માંડીને જીવનની ધર્મનિરપેક્ષ બાબતો સુધી.
* ઉદાહરણ તરીકે, બેલ્જિયમમાં, ડચમાં ''સ્ચાચટેનદૂપ'' (schachtendoop - 'બાપ્તિસ્મા પ્રતિજ્ઞા') અથવા ફ્રેન્ચમાં ''બૅપ્ટેમી'' (Baptême) શબ્દ યુનિવર્સિટીની પ્રતિજ્ઞા માટે વપરાય છે. તે વિદ્યાર્થી મંડળો(સામાન્ય રીતે મિશ્ર-જાતીય)માં પ્રવેશ માટેનો પરંપરાગત રસ્તો છે અને ઉચ્ચતર શિક્ષણ માટેની સંસ્થાઓએ પણ તેને સ્વીકાર્ય રાખ્યો છે, એટલું જ નહીં, ક્યારેક તેનું નિયમન પણ કર્યું છે, ઉ.દા., યુનિવર્સિટે કૅથોલિક દ લોઉવેઈન(Université catholique de Louvain) અને યુનિવર્સિટે લિબ્રે દ બ્રિક્સેલાસ(Université Libre de Bruxelles) જેવી બૅલ્જિયન યુનિવર્સિટીઓએ.{{Citation needed|date=February 2009}}
* બ્રાઝિલિયન માર્શલ આર્ટ કૅપોઈરામાં, બૅપ્ટિઝાડો (batizado - અક્ષરશઃ "બાપ્તિસ્મા") તરીકે જાણીતો, એક વાર્ષિક પ્રોત્સાહક સમારોહ આયોજાય છે. તેમના પ્રથમ બૅપ્ટિઝાડોમાં ભાગ લેનારા વ્યવસાયીઓ માટે, એ વખતે, તેઓને કૅપોઈરિસ્તાસના સમુદાયમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા છે તેના પ્રતીક રૂપે, પરંપરાગત રીતે તેમનાં કૅપોઈરા નામો આપવામાં આવે છે. આ નામ મોટા ભાગે વરિષ્ઠ/અનુભવી પ્રશિક્ષક દ્વારા અથવા અન્ય વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, અને નામની વરણી ખૂબ વ્યક્તિગત રીતે એટલે કે તેઓ કેવી રીતે કોઈક મુદ્રામાં ભાગ લે છે, તેઓ કેવા દેખાય છે, અથવા તેમના વ્યક્તિત્વની કોઈ વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા પરથી કરવામાં આવે છે. કૅપોઈરા વર્તુળમાં તેમના આ નામને મોટા ભાગે તેમના ઉપનામ તરીકે વાપરવામાં આવે છે, આ એક પરંપરા છે જે છેક જ્યારે બ્રાઝિલમાં કૅપોઈરા ગેરકાનૂની ગણાતું હતું ત્યારના વખતથી ચાલી આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}}
=== વસ્તુઓનો બાપ્તિસ્મા ===
[[ચિત્ર:USS Dewey christening.jpg|right|200 px|યુએસએસ(USS) ડેવીનું નામકરણ]]
ઉપયોગ માટે અમુક વસ્તુઓના ઉદ્ઘાટનને માટે ઘણી વાર "બાપ્તિસ્મા" અથવા "નામકરણ" એવો શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે.
* કમસે કમ ફ્રાન્સમાં, અગિયારમી સદીથી, (ખાસ કરીને ચર્ચના, સંગીતની) ઘંટડીઓના આશીર્વાદ માટે ''બૅપ્ટિસમ ઓફ બેલ્સ'' નામ આપવામાં આવ્યું છે. બિશપ આ ઘંટડીઓની અંદર પવિત્ર તેલ અને બહાર અશક્તના તેલથી ઘસે તે પહેલાં તેને પવિત્ર જળથી ધોવે છે તે પરથી આ નામ ઉદ્ભવ્યું છે; ત્યારબાદ તેની નીચે ધુમાડો કાઢતી ધૂપદાની મૂકવામાં આવે છે અને બિશપ પ્રાર્થના કરે છે કે ચર્ચની આ સંસ્કારવિધિ, ઘંટડીઓના રણકાર પર, રાક્ષસોને ભગાડી મૂકશે, તોફાનોથી રક્ષા કરશે, અને વિશ્વાસુને પ્રાર્થના માટે બોલાવશે.
* ''વહાણોના બાપ્તિસ્મા'' : કમસે કમ ખ્રિસ્તીઓના ધર્મયુદ્ધના વખતથી, ધાર્મિક વિધિઓમાં વહાણોને આશીર્વાદ આપવાની વિધિ સામેલ છે. પ્રીસ્ટ (પાદરી) પ્રભુને આ પાત્રને આશીર્વાદ આપવા માટે અને તેની પર સફર કરનારાનું સંરક્ષણ કરવા માટે વિનંતી કરે છે. સામાન્ય રીતે વહાણ પર પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે.<ref name="cathen"/>
== આ પણ જોશો ==
=== સંબંધિત લેખો અને વિષયો ===
* ઍનાબાપ્તિસ્ત
* અગ્નિ દ્વારા બાપ્તિસ્મા
* ઇચ્છાના બળે બાપ્તિસ્મા (ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા)
* ઈસુના બાપ્તિસ્મા
* બાપ્તિસ્માનાં વસ્ત્રો
* બૅપ્ટિસ્ટરી
* આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા
* કૅટિક્યુમેન
* ક્રિસ્મેશન
* ક્રિસ્ટીફિડેલ્સ(Christifideles)
* શરતી બાપ્તિસ્મા
* કૉન્સોલામેન્ટુમ(Consolamentum)
* શિષ્ય (ખ્રિસ્તી ધર્મ)
* દૈવી વંશાનુક્રમ
* કટોકટીના બાપ્તિસ્મા
* શિશુ બાપ્તિસ્મા
* ઈસુ-નામ સિદ્ધાંત
* પ્રિવેનીઅન્ટ ગ્રેસ (Prevenient Grace)
* સંસ્કાર
* થિયોફોની
=== લોકો અને ધાર્મિક વિધિની વસ્તુઓ ===
* બાપ્તિસ્મા પાત્ર / બાપ્તિસ્મા કુંડ
* બૅપ્ટેસ્ટરી
* પવિત્ર તેલ
* ધર્મપિતા કે માતા
* પવિત્ર જળ
* ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મ)માં પવિત્ર જળ
* યોહાન બાપ્તિસ્ત
* મિકવાહ (Mikvah)
== પાદનોંધો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}
== સ્રોતો ==
{{Wikisource1911Enc}}
* {{cite journal |first=Don |last=Matzat |year=1997 |month=Spring |title=In Defense of Infant Baptism |url=http://www.issuesetcarchive.org/issues_site/resource/journals/v2n3.htm |access-date=February 26, 2009 |journal=Issues, Etc. Journal |volume=2 |issue=3}}
* {{cite book |title=Baptism, Eucharist, and ministry |publisher=[[World Council of Churches]] |location=Geneva |year=1982 |pages= |isbn=2-8254-0709-7 |oclc=9918640 |author=World Council of Churches}}
* {{cite book |first=Richard |last=Jungkuntz |title=The Gospel of Baptism |location=St. Louis |publisher=Concordia Publishing House |year=1968 |oclc=444126}}
* {{cite book |first=Robert W. |last=Kolb |title=Make Disciples, baptizing: God's gift of new life and Christian witness |url=https://archive.org/details/makedisciplesbap0000robe |publisher=Concordia Seminary |location=St. Louis |year=1997 |pages= |isbn=0-911770-66-6 |oclc=41473438}}
* {{cite book |first=James M. |last=Chaney |title=William the Baptist |url=http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |publisher=Doulos Resources |location=Oakland, TN |year=2009 |pages=160 |isbn=978-1442185609 |oclc= |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જુલાઈ 8, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708014704/http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |url-status=dead }}
* {{cite book |first=David P. |last=Scaer |title=Baptism |location=St. Louis |publisher=The Luther Academy |year=1999 |oclc=41004868}}
* {{cite book |author=Schlink, Edmund |title=The Doctrine of Baptism |publisher=Concordia Publishing House |location=St. Louis, Mo |year=1972 |pages= |isbn=0-570-03726-3 |oclc=228096375}}
* {{cite book |first=Laurence Hull |last=Stookey |title=Baptism, Christ's act in the church |url=https://archive.org/details/baptismchristsac00stoo |publisher=Abingdon |location=Nashville, Tenn |year=1982 |pages= |isbn=0-687-02364-5 |oclc=7924841}}
* {{cite book |first=Kallistos |last=Ware |authorlink=Timothy Ware |title=The Orthodox Church |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |publisher=Penguin Books |location=New York |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6/page/277 277]–278 |isbn=0-14-014656-3 |oclc=263544700}}
* {{cite book |first=William H. |last=Willimon |authorlink=William Willimon |title=Remember who you are: baptism, a model for Christian life |url=https://archive.org/details/rememberwhoyouar0000will_d2l4 |publisher=Upper Room |location=Nashville |year=1980 |pages= |isbn=0-8358-0399-6 |oclc=6485882}}
* {{cite book |first=Jim |last=Linderman |title=Take Me to the Water: Immersion Baptism in Vintage Music and Photography 1890-1950 |url=https://archive.org/details/takemetowaterimm0000unse |publisher=Dust to Digital |location=Atlanta |year=2009 |pages= |isbn=978-0-9817342-1-7 }}
== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism "બાપ્તિસ્મા."] જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન.
{{Christian Soteriology}}
{{use mdy dates}}
[[શ્રેણી:બાપ્તિસ્મા]]
[[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી શબ્દપ્રયોગો]]
[[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માન્તરણ]]
[[શ્રેણી:જુડીઓ-ખ્રિસ્તી વિષયો]]
[[શ્રેણી:લૂથરન સંસ્કારો અને વિધિઓ]]
[[શ્રેણી:ધાર્મિક આદેશપાલન]]
[[શ્રેણી:રાઈટ ઓફ પેસેજ(Rites of passage) (ધર્મમાર્ગમાં પ્રવેશનો સંસ્કાર)]]
[[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મ]]
lnftadf72cp4c90x27ypn4fvlfuvtju
ફુગાવો
0
32311
907781
907277
2026-11-16T20:40:46Z
InternetArchiveBot
63183
Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261116) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
907781
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
અર્થશાસ્ત્રમાં '''ફુગાવો''' એટલે સમયાંતરે અર્થતંત્રમાં માલસામાન અને સેવાના સામાન્ય ભાવના સ્તરમાં એકંદર વધારો.<ref>''જુઓ:''
* {{harvnb|Wyplosz|Burda|1997}} (Glossary);
* {{harvnb|Blanchard|2000}} (Glossary)
* {{harvnb|Barro|1997}} (Glossary)
* {{harvnb|Abel|Bernanke|1995}} (Glossary)</ref>
જ્યારે સામાન્ય ભાવ સ્તરમાં વધારો થાય છે, ત્યારે ચલણના દરેક એકમથી ઓછી માલસામાન અને સેવાની ખરીદી કરી શકાય છે. તેથી ફુગાવો નાણાંની ખરીદ શક્તિમાં ઘટાડાનો પણ સૂચક /છે. આમ હૂંડિયામણના આંતરિક માધ્યમ અને અર્થતંત્રના હિસાબના એક એકમના વાસ્તવિક મૂલ્યમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051102225117/www.sedlabanki.is/?PageID=195 વ્હાય પ્રાઇસ સ્ટેબિલિટી?], સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ આઇસલેન્ડ, સપ્ટેમ્બર 11, 2008.</ref><ref>પૌલ એચ. વાલ્ગેનબાક, નોર્મન ઇ. ડિટ્રીચ અને અર્નેસ્ટ આઇ હેન્સન, (1973), ફાઇનાન્સિયલ એકાઉન્ટિંગ, ન્યૂ યોર્ક: હાર્કોર્ટ બ્રાસ જેવોનોવિક, ઇન્ક. (Inc. Page 429. “માપન એકમનો સિદ્ધાંત: એકાઉન્ટિંગમાં માપનનો એકમ સૌથી પ્રચલિત ચલણના આધાર નાણાં એકમ હશે. આ સિદ્ધાંત તે પણ ધારણા કરે છે કે માપનનો એકમ સ્થિર છે, તેના સામાન્ય ખરીદ શક્તિમાં ફેરફાર મૂળભૂત નાણાંકીય નિવેદનોને અનુરૂપ થવા માટે એટલા મહત્ત્વના ગણવામાં આવતા નથી.”</ref> ભાવના ફુગાવાને માપવાનું મુખ્ય માધ્યમ ફુગાવાનો દર છે, જે સામાન્ય ભાવાંક (સામાન્ય રીતે ગ્રાહક ભાવાંક)માં વાર્ષિક ધોરણે ટકાવારીમાં થયેલા ફેરફારની ગણતરી કરે છે.<ref name="Mankiw 2002 22–32">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=22–32}}</ref>
ફુગાવાની અર્થતંત્ર પરની અસરો વિવિધ પ્રકારની છે અને એક જ સાથે આ અસરો હકારાત્મક અને નકારાત્મક એમ બંને હોઇ શકે છે. ફુગાવાની નકારાત્મક અસરોમાં નાણાંના અને બીજા નાણાંકીય માધ્યમોના વાસ્તવિક મૂલ્યમાં ઘટાડો, ભાવિ ફુગાવાની અનિશ્ચિતતાથી રોકાણ અને બચતો પરની નકારાત્મક અસરો અને ભવિષ્યમાં ભાવમાં વધુ વધારો થશે તેવી ચિંતાએ ગ્રાહકો સંગ્રહ કરવાનું ચાલુ કરે તો ગૂડ્સની અછત ઊભી થવાનો સમાવેશ થાય છે. ફુગાવાની હકારાત્મક અસરોમાં મધ્યસ્થ બેન્કને વ્યાજદર નીચા રાખવાની (મંદીને દૂર કરવાના હેતુ સાથે) મળતી છૂટ તેમજ રોકાણ<ref>{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=238–255}}</ref> અને બિનનાણાંકીય મૂડી પરિયોજનામાં રોકાણને પ્રોત્સાહનનો સમાવેશ થાય છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓમાં સામાન્ય એકમત છે કે નાણાં પુરવઠામાં અતિશય વૃદ્ધિને કારણે ફુગાવાના ઊંચા દર અને અતિશય ફુગાવો થાય છે.<ref>રોબર્ટ બારો અને વિટ્ટોરીયો ગ્રિલી (1994), ''યુરોપીયન મેક્રોઇકોનોમિક્સ'' , પ્રકરણ. 8, પાનું. 139, આકૃતિ. 8.1. મેકમિલાન, ISBN 0-333-57764-7.</ref> ફુગાવાના નીચા કે મધ્યમ દર માટે કયા પરિબળો જવાબદાર છે તે અંગેના મંતવ્યો ભિન્નતા વધુ છે. નીચા કે મધ્યમ ફુગાવાનું કારણ ગૂડ્સ અને સેવા માટેની વાસ્તવિક માગમાં અસ્થિરતા હોઇ શકે છે અથવા અછત જેવી સ્થિતિ દરમિયાન ઉપલબ્ધ પુરવઠામાં ફેરફાર અને નાણાંના પુરવઠામાં વૃદ્ધિ હોઇ શકે છે. જોકે સર્વમાન્ય મત એ છે કે આર્થિક વૃદ્ધિ દર કરતા નાણાંના પુરવઠાનો વૃદ્ધિ દર વધુ ઝડપથી હોય ત્યારે લાંબા ગાળા સુધી ફુગાવો જળવાઈ રહે છે.<ref name="Mankiw 2002 pp=81–107">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=81–107}}</ref><ref>{{Harvnb|Abel|Bernanke|2005|pp=266–269}}</ref>
હાલમાં મોટા ભાગના મુખ્યપ્રવાહના અર્થશાસ્ત્રીઓ ફુગાવાના નીચા અને સ્થિર દરની તરફેણ કરે છે.<ref name="econjournalwatch.org">હ્યુમેલ, જેફરી રોજર્સ. "ડેથ એન્ડ ટેક્સિસ, ઇન્ક્લુડિંગ ઇન્ફ્લેશન: ધ પબ્લિક વર્સિસ ઇકોનોમિસ્ટ્સ" (જાન્યુઆરી 2007).[http://econjwatch.org/articles/death-and-taxes-including-inflation-the-public-versus-economists] પાનું 56</ref> નીચો (શૂન્ય કે નકારાત્મકથી વિરુદ્ધ) ફુગાવોથી આર્થિક મંદીની ગંભીરતામાં ઘટાડો કરી શકે છે, કારણ કે નીચા ફુગાવાથી શ્રમ બજારને આર્થિક નરમાઇ સાથે ઝડપથી સાનુકુળતા સાધવામાં મદદ મળે છે. નીચા ફુગાવાથી તરલતાની જાળમાં ફસાઇ જવાના જોખમમાં ઘટાડો થાય છે. તરલતાની જાળને નાણાંકીય નીતિને અર્થતંત્રને સ્થિર કરતા અટકાવે છે.<ref>"[http://www.atypon-link.com/AEAP/doi/abs/10.1257/089533003772034934 એસ્કેપિંગ ફ્રોમ એ લિક્વિડિટી ટ્રેપ એન્ડ ડિફ્લેશન: ધ ફૂલપ્રૂફ વે એન્ડ અધર્સ]" લાર્સ ઇ. ઓ. સ્વેન્સોન, ''જર્નલ ઓફ ઇકોનોમિક પર્સ્પેક્ટિવ'' , ભાગ 17, અંક 4
ફોલ 2003, પાનાં 145-166</ref> ફુગાવાને નીચો અને સ્થિર રાખવાની કામગીરી સામાન્ય રીતે નાણાંકીય સત્તાવાળાને અપાઇ છે. સામાન્ય રીતે આ નાણાંકીય સત્તાવાળા મધ્યસ્થ બેન્કો હોય છે, જે વ્યાજ દર નિર્ધારિત કરીને, ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ મારફતે અને બેન્કિંગ અનામત જરૂરિયાત નિર્ધારિત કરીને બજારમાં નાણાંના પુરવઠા પર અંકુશ રાખે છે.<ref name="Taylor">{{Cite book |last = Taylor |first=Timothy |title=Principles of Economics |year = 2008 |url = https://archive.org/details/principlesofecon0000timo_f6f4 |publisher=Freeload Press |publication-date=2008 |isbn=193078905 }}</ref>
== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:World Inflation Rate 2019.png|thumb|380px|2019ના દુનિયાભરના ફુગાવાના દર]]
સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન વિવિધ સમાજોમાં નાણાંનો જથ્થો અથવા એકંદર નાણાં પુરવઠામાં (અથવા વિનિમનયના માધ્યમોના અવમૂલ્યનમાં) વધારો થયો છે, અને નાણાં વપરાશના વિવિધ સ્વરૂપ સાથે બદલાતો રહ્યો છે.<ref>{{Cite news | last = Dobson | first = Roger | title = How Alexander caused a great Babylon inflation | newspaper = [[The Independent]] | date = January 27, 2002 | url = http://www.independent.co.uk/news/world/europe/how-alexander-caused-a-great-babylon-inflation-671072.html | archive-url = https://www.webcitation.org/5ovyhfeCD?url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/how-alexander-caused-a-great-babylon-inflation-671072.html | archive-date = 2010-04-12 | access-date = 2010-04-12 | ref = harv | postscript = <!--None--> | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite document | last = Harl | first = Kenneth W. | author-link = Kenneth W. Harl | title = Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700 | url = https://archive.org/details/coinageinromanec0000harl | place = [[Baltimore]] | publisher = [[The Johns Hopkins University Press]] | date = June 19, 1996 | isbn = 0801852919 | ref = harv | postscript = <!--None-->}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે ચલણ તરીકે સોનાનો ઉપયોગ થતો હતો ત્યારે સરકાર સોનાના સિક્કા એકઠા કરીને તેમને ઓગાળીને તેમજ ચાંદી, તાંબુ કે સીસું જેવી બીજા ધાતુ સાથે તેને મિશ્ર કરીને સમાન નોમિનલ મૂલ્યે તેને ફરીથી બજારમાં મૂકી શકે છે. સોનાને બીજી ધાતુ સાથે ઓગાળીને સરકાર સિકકા બનાવવા માટે વપરાતી સોનાની માત્રામાં વધારો કર્યા વગર વધુ સિક્કા જારી કરી શકે છે. આ રીતે જ્યારે દરેક સિક્કાના ખર્ચમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે ત્યારે સરકાર સીનીયોરેજ (સિક્કા પર ટેક્સ)માં વધારામાંથી નફો કરે છે.<ref>[http://www.mint.ca/royalcanadianmintpublic/RcmImageLibrary.aspx?filename=RCM_AR06_E.pdf એન્યુઅલ રિપોર્ટ (2006), રોયોલ કેનેડીયન મિન્ટ, પાનું 4]</ref> આવા વ્યવહારથી નાણાંના પુરવઠામાં વધારો થાય છે પરંતુ સાથે સાથે દરેક સિક્કાના તુલનાત્મક મૂલ્યમાં ઘટાડો પણ થશે. સિક્કાનું સાપેક્ષ મૂલ્ય ઓછું થાય છે, તેથી ગ્રાહકોએ સમાન માલસામાન કે સેવાના બદલામાં અગાઉ કરતા વધુ સિક્કા આપવા પડશે. આ માલસામાન અને સેવાના ભાવમાં વધારો થશે કારણકે દરેક સિક્કાના મૂલ્યમાં ઘટાડો થયો છે.<ref>ફ્રાન્ક શોસ્તક, "[http://mises.org/story/3018 કોમોડિટી પ્રાઇસિસ એન્ડ ઇન્ફ્લેશન: વોટ્સ ધ કનેક્શન", માઇસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090807064142/http://mises.org/story/3018 |date=2009-08-07 }}</ref>
15મી સદીના બીજા ભાગથી 17મી સદીની પ્રથમ ભાગ સુધી પશ્ચિમ યુરોપમાં ‘પ્રાઇસ રિવોલ્યુશન’ (ભાવ ક્રાંતિ) તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતું ફુગાવાનું ચક્ર જોવા મળ્યું હતું<ref>અર્લ જે. હેમિલ્ટન, ''અમેરિકન ટ્રેઝર એન્ડ ધ પ્રાઇસ રિવોલ્યુશન ઇન સ્પેન, 1501-1650'' હાર્વર્ડ ઇકોનોમિક સ્ટડીઝ, 43 (કેમ્બ્રીજ, મેસેચ્યુસેટ્સ: હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1934) </ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chass.utoronto.ca/ecipa/archive/UT-ECIPA-MUNRO-99-02.pdf |title=જોહન મનરો: ''ધ મોનેટરી ઓરિજિન્સ ઓફ ધ પ્રાઇસ રિવોલ્યુશન :સાઉથ જર્મની સિલ્વર માઇનિંગ, મર્ચન્ટ બેન્કિંગ, અને વેનિશિયન કોમર્સ, 1470-1540'' , ટોરોન્ટો 2003 |access-date=2011-05-25 |archive-date=2009-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306002320/http://www.chass.utoronto.ca/ecipa/archive/UT-ECIPA-MUNRO-99-02.pdf |url-status=dead }}</ref> અને ભાવમાં 150 વર્ષમાં સરેરાશ ધોરણે છ ગણો વધારો થયો હતો. તેનું મુખ્ય કારણ નવા વિશ્વ (અમેરિકા)માંથી હેબ્સબર્ગના શાસન હેઠળના સ્પેનમાં [[સોનું|સોના]] અને [[ચાંદી]]ના અચાનક પ્રવાહ હતું.<ref>{{cite book |author=Walton, Timothy R. |title=The Spanish Treasure Fleets |url=https://archive.org/details/spanishtreasuref0000walt |publisher=Pineapple Press (FL) |location= |year= 1994|pages=[https://archive.org/details/spanishtreasuref0000walt/page/85 85] |isbn=1-56164-049-2 |oclc= |doi=}}</ref> અગાઉના રોકડની તંગી અનુભવી રેહલા યુરોપમાં ચાંદી ફરી વળી અને વ્યાપક ફુગાવો સર્જ્યો.<ref>[http://www.wwz.unibas.ch/makro/arbpapiere/The%20Price%20Revolutiona.pdf ધ પ્રાઇશ રિવોલ્યુશન ઇન યુરોપ: ઇમ્પિરિકલ રિઝલ્ટ્સ ફ્રોમ એ સ્ટ્રક્ચરલ વેક્ટોરોટોગ્રેસન મોડલ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306002327/http://www.wwz.unibas.ch/makro/arbpapiere/The%20Price%20Revolutiona.pdf |date=2009-03-06 }}[http://www.wwz.unibas.ch/makro/arbpapiere/The%20Price%20Revolutiona.pdf પીટર કુગલેર અને પીટર બર્નહોલ્ઝ, યુનિવર્સિટી ઓફ બસેલ, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306002327/http://www.wwz.unibas.ch/makro/arbpapiere/The%20Price%20Revolutiona.pdf |date=2009-03-06 }} (સમજાવે છે કે કિંમતી ધાતુના વધુ પડતા પુરવઠાને તેને સર્જ્યો હતો અને તાજેતરના દાયકામાં પ્રચલિત બનેલી પ્રતિ દલીલોમાં રહેલી તાર્કિક ખામીઓને નોંધે છે)</ref><ref>{{cite book |author=Tracy, James D. |title=Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance, and Reformation |publisher=Brill Academic Publishers |location=Boston |year= 1994|pages=655 |isbn=90-04-09762-7 |oclc= |doi=}}</ref> બ્લેક ડેથ મહામારીને કારણે વસતીમાં ઘટાડા પછી યુરોપની વસતીમાં વધારાની સાથે વસતી વિષયક પરિબળોએ પણ ભાવમાં ઉપર તરફી દબાણ માટે પ્રદાન આપ્યું હતું.
19મી સદી સુધીમાં અર્થશાસ્ત્રીઓએ માલસામાનના ભાવમાં વધારો કે ઘટાડો કરવા માટે જવાબદાર હોય તેવા ત્રણ અલગ અલગ પરિબળોને વર્ગીકૃત કર્યા હતા, જેમાં માલસામાનના ''મૂલ્ય'' કે સંસાધન ખર્ચમાં ફેરફાર, ''નાણાના ભાવ'' માં ફેરફાર, જે તે સમયે ચલણમાં વપરાયેલા ધાતુ ઘટકની કોમોડિટીની ભાવમાં થયેલા ફેરફાર આધારિત હતો, અને ધાતુ આધારિત ચલણને લગતા ચલણના પુરવઠામાં વધારાથી પરિણમતા ''ચલણ અવમૂલ્યન'' નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકાના ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન ખાનગી બેન્ક નોટના સ્વરૂપના ચલણના પ્રસારને પગલે ‘ફુગાવા’ શબ્દનો ઉપયોગ ''ચલણમાં ઘસારા'' ના સીધા ઉલ્લેખ તરીકે થવા લાગ્યો હતો. વેચાણપાત્ર બેન્ક નોટ્સનો જથ્થો તેના વેચાણ માટે ઉપલબ્ધ ધાતુના જથ્થા કરતા વધુ થાય ત્યારે આ ઘસારો થતો હતો. તે સમયે ફુગાવા શબ્દનો ઉપયોગ માલસામાનના ભાવમાં વધારા તરીકે નહીં, પરંતુ ચલણના મૂલ્યમાં ઘટાડાના સંદર્ભમાં થતો હતો.<ref name="Bryan">માઇકલ. એફ, બ્રાયન, "[http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf ઓન ધ ઓરિજિન એન્ડ ઇવોલ્યુશન ઓફ ધ વર્ડ 'ઇન્ફ્લેશન'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819185226/http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf |date=2008-08-19 }}"</ref>
ડેવિડ હ્યુમ અને ડેવિડ રિકાર્ડો જેવા પ્રારંભિક શ્રેષ્ઠ અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા બેન્ક નોટ્સના વધુ પડતા પુરવઠા અને તેના મૂલ્યમાં પરિણામી ઘસારા વચ્ચેના સંબંધની નોંધ લેવાઇ હતી. આ અર્થશાસ્ત્રીઓએ ચલણમાં ઘસારાની (જેને બાદમાં ''નાણાકીય ફુગાવો'' ગણાવાયો) માલસામાનની ભાવ (બાદમાં જેને ''ભાવ આધારિત ફુગાવો'' અને આખરે માત્ર ''ફુગાવો'' ગણાવાયો) પર કેવી અસર પડે છે તેનો અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref>માર્ક બ્લૌગ, "[http://books.google.com/books?id=4nd6alor2goC&pg=PA127&lpg=PA127&dq=bullionist+inflation&source=web&ots=mG3_PT_O6q&sig=ViD-klPJPpaZxCBjdcPKh9zlwyU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=5&ct=result#PPA128,M1 ઇકોનોમિક થિયરી ઇન રેટ્રોસ્પેક્ટ]", પાનું. 129: "...તે ફુગાવાનું કારણ હતું, અથવા, આજની ભાષાનો ઉપયોગ કરવા, 'બેન્કનોટ્સનું અવમૂલ્યન.'"</ref>
18મી સદીથી ઘણા દેશો દ્વારા આદેશ ચલણ (કાગળનું ચલણ) અપનાવાતા નાણાં પુરવઠામાં વધુ વિવિધતા શક્ય બની હતી. આ પછી સંખ્યાબંધ દેશોમાં કાગળના નાણાંના પુરવઠામાં જંગી વધારો થયો હતો અને તેનાથી અતિફુગાવો સર્જાયો હતો. અતિફુગાવો એટલે કોમોડિટી આધારિત નાણાંના સમયગાળામાં જોવા મળેલા ફુગાવાના દર કરતા અતિશય ઊંચા દરની સ્થિતિ. જર્મનીના વિમેર રિપબ્લિકમાં જોવા મળેલો અતિફુગાવો તેનું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે.
== સંબંધિત વ્યાખ્યાઓ ==
‘ફુગાવા’ શબ્દનો મૂળમાં બજારમાં ફરતા નાણાંના જથ્થામાં વધારાના સંદર્ભમાં ઉલ્લેખ થતો હતો અને કેટલાંક અર્થશાસ્ત્રીઓ હજુ પણ સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે હાલના મોટા ભાગના અર્થશાસ્ત્રીઓ ‘ફુગાવા’ શબ્દનો ઉલ્લેખ ભાવ સ્તરમાં વધારાના સંદર્ભમાં કરે છે. નાણાંના પુરવઠામાં વધારાને વધતી ભાવથી અલગ પાડવા તેને નાણાંકીય ફુગાવો કહી શકાય. સ્પષ્ટતા માટે શરૂઆતમાં ‘ભાવ ફુગાવા’ શબ્દનો પણ ઉપયોગ થતો હતો.<ref>માઇકલ એફ બ્રાયન્, ''ઓન ધ ઓરિજિન એન્ડ ઇવોલ્યુશન ઓફ ધ વર્ડ "ઇન્ફ્લેશન" [http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819185226/http://www.clevelandfed.org/research/Commentary/1997/1015.pdf|date=2008-08-19}}''</ref> અર્થશાસ્રીઓ સામાન્ય રીતે સંમત થાય છે કે લાંબા ગાળામાં ફુગાવાનું કારણ નાણાંના પુરવઠામાં વધારો છે. જોકે ટૂંકા અને મધ્યમ ગાળા માટે ફુગાવો મોટે ભાગે અર્થતંત્રમાં માગ અને પુરવઠાના દબાણ આધારિત છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/boarddocs/hh/2004/july/testimony.htm ફેડરલ રિઝર્વ બોર્ડનો કોન્ગ્રેસને અર્ધવાર્ષિક નાણાંકીય નીતિ અહેવાલ'''' ][http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics રાઉન્ડટેબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200359/http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics |date=2007-09-30 }}[http://www.ecb.int/press/pressconf/2004/html/is040701.en.html જીન-ક્લાઉડી ટ્રાઇચેટ દ્વારા 1 જુલાઈ, 2004ના રોજ પ્રારંભિક પ્રવચન]''''</ref>
ફુગાવા સંબંધિત બીજી આર્થિક વિભાવનામાં ડિફ્લેશન- સામાન્ય ભાવ સપાટીમાં ઘટાડો, ડિસઇન્ફલેશન- ફુગાવાના દરમાં ઘટાડો, હાઇપરઇન્ફલેશન- અંકુશ બહારનો ફુગાવો, સ્ટેગફ્લેશન- ફુગાવો, નીચી આર્થિકવૃદ્ધિ અને ઊંચી બેરોજગારીનું મિશ્રણ, રિફ્લેશન- ભાવમાં ઘટાડા તરફી દબાણનો સામનો કરવા ભાવની એકંદર સપાટીમાં વધારો કરવાના પ્રયાસ.
ભાવ સ્તરમાં વધારો કરતા ઘણા શક્ય પરિબળો છે, તેથી ભાવ ફુગાવાની ગણતરીની પણ ઘણી પદ્ધતિ છે. મોટાભાગે ‘ફુગાવો’ શબ્દ અર્થતંત્રમાં માલસામાન અને સેવા માટેની ભાવની એકંદર સપાટીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વ્યાપક ભાવાંકમાં વધારાનો ઉલ્લેખ કરે છે. ગ્રાહક ભાવાંક (સીપીઆઇ (CPI)) અને વ્યક્તિગત વપરાશ ખર્ચ ભાવાંક (પીસીઈપીઆઇ (PCEPI)) અને જીડીપી (GDP) ડિફ્લેટર વ્યાપક ભાવાંકના કેટલાંક ઉદાહરણો છે. જોકે અર્થતંત્રમાં માલસામાન અને સેવાના નિર્ધારિત નાના ક્ષેત્રમાં ભાવમાં વધારાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે પણ ‘ફુગાવા’ શબ્દનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જેમાં કોમોડિટી (ખાદ્યાન્ન, ઇંધણ, ધાતુ), નાણાકીય અસ્ક્યામતો (શેર, બોન્ડ અને રિયલ એસ્ટેટ જેવી), સેવા (મનોરંજન અને આરોગ્ય સંભાળ જેવી) અને શ્રમ જેવા ક્ષેત્રો માટેના અલગ અલગ ફુગાવાનો સમાવેશ થાય છે. રોઇટર્સ-સીઆરબી (CRB) સૂચકાંક (સીસીઆઇ (CCI)), ઉત્પાદક ભાવાંક અને રોજગારી ખર્ચ સૂચકાંક (ઇસીઆઇ (ECI)) અર્થતંત્રના ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં ભાવ ફુગાવાને માપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા મર્યાદિત ક્ષેત્રના ભાવાંકો છે. કોર ઇન્ફ્લેશન એ ગ્રાહક ભાવોના પેટા જૂથ માટે ફુગાવાનું માપ છે જેમાંથી ખાદ્યાન્ન અને ઊર્જા ભાવોને બાકાત રખાય છે જેની ભાવ ટૂંકા ગાળામાં અન્ય ભાવો કરતા વધુ વધે અને ઘટે છે. ફેડરલ રિઝર્વ બોર્ડ લાંબા ગાળાના ભાવિ ફુગાવાના વલણનો સારી રીતે અંદાજ મેળવવા કોર ઇન્ફ્લેશન પર વિશેષ ધ્યાન રાખે છે.<ref>{{Cite book |last=Kiley |first=Michael J. |title=Estimating the common trend rate of inflation for consumer prices and consumer prices excluding food and energy prices |work=Finance and Economic Discussion Series |publisher=Federal Reserve Board |publication-date=2008 |url=http://www.federalreserve.gov/Pubs/feds/2008/200838/200838pap.pdf |format=PDF}}</ref>
== ગણતરી ==
[[ચિત્ર:US Historical Inflation Ancient.svg|thumb|350px|1066થી 2019ની વચ્ચે અમેરિકામાં વાર્ષિક ફુગાવાના દર]]
સામાન્ય રીતે ગ્રાહક ભાવાંકના ફુગાવાના દરની ગણતરી કરીને ફુગાવાનો અંદાજ કાઢવામાં આવે છે.<ref>''જુઓ:''
* {{harvnb|Taylor|Hall|1993}};
* {{harvnb|Blanchard|2000}};
* {{harvnb|Barro|1997}}</ref>
ગ્રાહક ભાવાંકની ગણતરી ‘ચોક્કસ ગ્રાહકો’ દ્વારા ખરીદવામાં આવેલી માલસામાન અને સેવાના ભાવને આધારે કરવામાં આવે છે.<ref name="Mankiw 2002 22–32"/> ફુગાવાનો દર એટલે ભાવાંકમાં ટકાવારીમાં થયેલો ફેરફાર.
ઉદાહરણ તરીકે, જાન્યુઆરી 2007માં અમેરિકામાં ગ્રાહક ભાવાંક 202.416 હતો અને જાન્યુઆરી 2008માં 211.080 હતો. સીપીઆઇ (CPI)માં ફુગાવાનો વાર્ષિક દર ગણવા માટેનું સૂત્ર આ મુજબનું છેઃ
:<math>\left(\frac{211.080-202.416}{202.416}\right)\times100\%=4.28\%</math>
તેના પરિણામે અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં આ વર્ષે સીપીઆઇ (CPI)માં ફુગાવાનો દર 4.28 ટકા થાય છે. તેનો અર્થ એવો થાય છે કે અમેરિકામાં ભાવના એકંદર સ્તરમાં 2007 દરમિયાન આશરે ચાર ટકાનો વધારો થયો હતો.<ref>અહીં નોંધેલા આંકડા તમામ શહેરી ગ્રાહકો, તમામ વસ્તુઓ, શ્રેણી સીપીઆઇયુસીએનએસ (CPIAUCNS) માટે 1982ના પાયાના વર્ષમાં 100ના પાયાના સ્તરમાંથી અમેરિકન ગ્રાહક ભાવાંકનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેને ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક ઓફ સેન્ટ લુઇસ ખાતે [http://research.stlouisfed.org/fred2/series/CPIAUCNS?cid=9 ફ્રેડ (FRED) ડેટાબેઝ]માંથી 8 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ ડાઉનલોડ કરાયા હતા.</ref>
ભાવ આધારિત ફુગાવાની ગણતરી કરવા માટે વ્યાપક સ્તરે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા બીજા ભાવાંકો નીચે મુજબ છેઃ
* '''ઉત્પાદક ભાવાંક''' (પીપીઆઇએસ (PPIs)), જેમાં ઘરેલુ ઉત્પાદકને તેમના ઉત્પાદન માટે મળતી ભાવમાં થયેલા સરેરાશ ફેરફારની ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે સીપીઆઇ (CPI) કરતા અલગ પડે છે, કારણ કે તેમાં ભાવમાં સબસિડી, નફો અને ટેક્સને કારણે ઉત્પાદકને મળતી રકમ સામાન્ય રીતે ગ્રાહકે ચૂકવેલી રકમ કરતા અલગ આવે છે. પીપીઆઇ (PPI)માં વધારો અને તેના પરિમાણે સીપીઆઇ (CPI)માં વધારો વચ્ચે સામાન્ય રીતે વિલંબ પણ થતો હોય છે. ઉત્પાદક ભાવાંક સામાન્ય રીતે કાચા માલના ખર્ચ દ્વારા ઉત્પાદકો પર આવતા દબાણની ગણતરી થાય છે. આ દબાણને ગ્રાહકો પર નાંખીને, અથવા નફામાં ઘટાડો કરીને અથવા ઉત્પાદકતામાં વધારો કરીને સરભર કરવામાં આવે છે. [[ભારત]] અને અમેરિકામાં પીપીઆઇ (PPI)ના અગાઉના વર્ઝનને જથ્થાબંધ ભાવાંક (ડબલ્યુપીઆઇ (WPI)) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
* '''કોમોડિટી ભાવાંક''' , જે પસંદગીની કોમોડિટીની ભાવને માપે છે. હાલના કોમોડિટી ભાવાંકમાં કર્મચારી અંગેના ‘તમામ’ ખર્ચના ઘટકનાના તુલનાત્મક મહત્ત્વને ભારાંક આપવામાં આવે છે.
* '''કોર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સઃ''' ફ્રૂડ અને ઓઇલ માર્કેટમાં માગ અને પુરવઠામાં ફેરફારને કારણે ફૂડ અને ઓઇલના ભાવમાં ઝડપથી ફેરફાર થતો હોવાથી આવા ભાવનો સમાવેશ કરવામાં આવે ત્યારે ભાવના સ્તરમાં લાંબા ગાળાના વલણનો અંદાજ કાઢવાનું મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી મોટાભાગની આંકડાકીય એજન્સીઓ ‘કોર ઇન્ફલેશન’ના આંકડાની પણ ગણતરી કરે છે, જેનાથી સીપીઆઇ (CPI) જેવા વ્યાપક ભાવાંકમાંથી સૌથી વધુ અસ્થિર પરિબળો (જેવા કે ફૂડ અને ઓઇલ)ને દૂર કરી શકાય છે. કોર ઇન્ફલેશનને ચોક્કસ બજારમાં ટૂંકાગાળાની માગ અને પૂરવઠાની સ્થિતિની ઓછી અસર થાય છે, તેથી મોટા ભાગની મધ્યસ્થ બેન્કો નાણાંકીય નીતિ પર ફુગાવાજન્ય અસરોની ગણતરી કરવા માટે આ ફુગાવા પર આધાર રાખે છે.
ફુગાવાની માપણીની બીજી સામાન્ય પદ્ધતિઓઃ
* '''જીપીડી (GDP) ડિફ્લેટર''' માં કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (જીપીડી (GDP))માં સમાવિષ્ટ તમામ માલસામાન અને સેવાના ભાવની માપણી કરવામાં આવે છે. અમેરિકાનો વાણિજ્ય વિભાગ યુએસ જીડીપી (US GDP) માટે ડિફ્લેટર સિરિઝ પ્રકાશિત કરે છે, જેમાં જીડીપી (GDP)ના પ્રવર્તમાન મૂલ્યને જીડીપીના વાસ્તવિક મૂલ્ય સાથે ભાગવામાં આવે છે.
* '''પ્રાદેશિક ફુગાવો''' બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટિક્સ અમેરિકાના વિવિધ પ્રદેશો માટે સીપીઆઇ-યુ ((CPI-U))ની ગણતરી કરે છે.
* '''ઐતિહાસિક ફુગાવોઃ''' વિવિધ સરકારો માટે સાતત્યપૂર્ણ આર્થિક ડેટા એકત્ર કરવાનું ધોરણ સ્થાપિત થયું તે પહેલા તુલનાત્મક જીવન ધોરણની જગ્યાએ કુલ જીવન ધોરણની સરખામણી કરવાના હેતુ માટે વિવિધ અર્થશાસ્ત્રીઓએ વાસ્તવિક આંકડા ન હોય ત્યારે અંદાજિત આંકડાના આધારે ફુગાવાના આંકડા ગણવાનું શરૂ કર્યું હતું. 20 સદીની શરૂઆતના ફુગાવાના મોટાભાગના આંકડા તે સમયે એકત્ર કરવામાં આવેલી માલસામાનની ભાવની માહિતીની જગ્યાએ જાણીતા ખર્ચને આધારે ગણવામાં આવ્યા હતા. ટેકનોલોજીની હાજરીને કારણે વાસ્તવિક જીવન ધોરણમાં ફેરફારના પરિબળને ધ્યાનમાં લેવા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.
* '''અસ્ક્યામત ભાવ ફુગાવોઃ''' શેર (ઇક્વિટી) અને રિયલ અસ્ટેટ જેવી વાસ્તવિક અને નાણાંકીય અસ્ક્યામતની ભાવમાં અયોગ્ય વધારો છે. આ પ્રકારના ફુગાવા માટે કોઈ સ્વીકાર્ય સૂચકાંક નથી, તેથી કેટલીક મધ્યસ્થ બેન્કોએ સૂચવ્યું છે કે માત્ર સીપીઆઇ (CPI) કે કોર ફુગાવા પર નિયમન કરવાની જગ્યાએ અસ્ક્યામત ભાવ સહિત ભાવ સ્તરમાં એકંદર ફુગાવાનું નિયમન કરવાનો હેતુ વધુ સારો છે. આનું કારણ એ કે શેરના ભાવમાં કે રિયલ અસ્ટેટના ભાવમાં વધારા વખતે વ્યાજદરમાં વધારો કરવાથી અને આ એસેટના ભાવમાં ઘટાડો થાય ત્યારે વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાથી મધ્યસ્થ બેન્કોની અસ્ક્યામતની ભાવમાં પરપોટાને અને તીવ્ર કડાકાને ટાળવામાં વધુ સફળતા મળશે.{{Dubious|date=November 2008}}
=== ગણતરીમાં સમસ્યાઓ ===
અર્થતંત્રમાં ફુગાવાની ગણતરી કરવા માટે એવા નિરપેક્ષ સાધનોની જરૂર પડે છે કે જેમાં માલસામાન અને સેવાના ભાવમાં ફેરફાર તેમજ આ જ માલસામાન કે સેવાના કદ, ગુણવત્તા અને દેખાવ જેવા મૂલ્યવર્ધનને કારણે થયેલા ફેરફાર વચ્ચે ભેદ પારખી શકે. ઉદાહરણ તરીકે મકાઈના 10 ઔંશના કેનના ભાવ તેના જથ્થામાં ફેરફાર વગર એક વર્ષમાં 0.90 ડોલરથી બદલાઈને 1.00 ડોલર થયા હોય તો ભાવમાં થયેલો આ વધારો ફુગાવો છે. જોકે એક જ વસ્તુનો ભાવ ફેરફાર એકંદર અર્થતંત્રમાં ફુગાવામાં વધારો દર્શાવતો નથી. એકંદર ફુગાવાની ગણતરી કરવા માટે માલસામાન અને સેવાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વિશાળ ‘બાસ્કેટ’ના ભાવમાં ફેરફારની ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે ઘણા માલસામાન અને સેવાના ‘બાસ્કેટ’ના સંયુક્ત ભાવ એટલે કે ભાવાંકનો મૂળ હેતુ છે. સંયુક્ત ભાવ એટલે ‘બાસ્કેટ’માં સમાવિષ્ટ આઇટમના ભારાંક આધારિત સરેરાશ ભાવનો સરવાળો. સરેરાશ ગ્રાહક ખરીદતો હોય તેવી આઇટમની સંખ્યા સાથે એક આઇટમના એકમ ભાવનો ગુણાકાર કરીને ભાર ભાવ ગણવામાં આવે છે. ભાર ભાવ અર્થતંત્રમાં એકંદર ફુગાવામાં વ્યક્તિગત એકમ ભાવમાં ફેરફારની અસરની ગણતરી કરવા માટેનું જરૂરી સાધન છે. ઉદાહરણ તરીકે ગ્રાહક ભાવાંકમાં ચોક્કસ માલસામાન અને સેવા પર ગ્રાહક તેના કુલ ખર્ચમાંથી કેટલો ખર્ચ કરે છે તે તે નિર્ધારિત કરવા ઘરેલુ વપરાશની વસ્તુના એકત્ર કરવામાં આવેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તે મુજબ આ આઇટમોની સરેરાશ ભાવને ભારાંક આપવામાં આવે છે. એકંદર ભાવની ગણતરી કરવા સરેરાશ ભાવ ભાવોને સંયુકત કરવામાં આવે છે. નિર્ધારિત સમયગાળામાં ભાવમાં તફાવતની વધુ સારી સરખામણી કરવા માટે સૂચકાંકમાં સામાન્ય રીતે ‘પાયાના વર્ષ’ના ભાવની પસંદગી કરવામાં આવે છે અને તેને 100નું મૂલ્ય આપવામાં આવે છે. પછીના વર્ષોમાં ભાવાંકો પાયાના વર્ષના ભાવની સરખામણીમાં રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref name="Taylor"/>
બાસ્કેટની વસ્તુના તુલનાત્મક ભારાંક માટે કે ભૂતકાળની માલસામાન અને સેવાની સરખામણી હાલની માલસામાન અને સેવા સાથે કરવા માટે સમય જતા ઘણીવાર ફુગાવાની ગણતરીની પ્રક્રિયામાં સુધારો કરવામાં આવે છે. ‘ચોક્કસ ગ્રાહકો’ દ્વારા ખરીદવામાં આવેલી માલસામાન અને સેવાના પ્રકારમાં ફેરફારને જાણવાના હેતુ સાથે પસંદ કરવામાં આવેલી માલસામાન અને સેવાના પ્રકારોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. નવી પ્રોડક્ટ્સનો ઉમેરો થઈ શકે છે અને જુની પ્રોડક્ટ્સના બાકાત રાખી શકાય છે. હાલની પ્રોડક્સ્ટની ગુણવત્તામાં ફેરફાર થઈ શકે છે અને ગ્રાહકોની પસંદગી બદલાઈ શકે છે. આ પ્રકારની પ્રકારની માલસામાન અને સેવાઓ, કે જેમનો ‘બાસ્કેટ’માં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને ફુગાવાની ગણતરી માટે તેમને ભારાંક આપવામાં આવ્યો છે, તેમાં સમય જતા બજારના બદલતા જતા પરિબળો સાથે તાલ મિલાવવા ફેરફાર કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=January 2010}}
અપેક્ષિત ચક્રિય ખર્ચ ફેરફારને અલગ પાડવા ફુગાવાના આંકડા ઘણીવાર મોસમને અનુરૂપ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે હોમ હીટિંગના ખર્ચમાં શિયાળામાં વધારો થાય છે અને અને ઇંધણ કે ઊર્જાની માગમાં ચક્રિય વધારાની અસરને દૂર કરવા માટે સીઝનલ પરિબળને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. ફુગાવાના આંકડા સરેરાશ હોઈ શકે છે અને તે આંકડાકીય મુશ્કેલીઓ અને વ્યક્તિગત ભાવમાં વધઘટને દૂર કરવા માટે આંકડાકીય તકનીકને આધિન હોય છે.{{Citation needed|date=January 2010}}
ફુગાવાની ચકાસણી કરવા માટે નાણાં સંસ્થાઓ માત્ર ચોક્કસ ભાવ અથવા કોર ઇન્ફ્લેશન ઇન્ડેક્સ જેવા ''વિશેષ સૂચકાંકો'' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. મધ્યસ્થ બેન્કો નાણાંકીય નીતિ ઘડતી વખતે કોર ઇન્ફ્લેશન સૂચકાંકને ધ્યાનમાં રાખે છે.{{Citation needed|date=January 2010}}
ફુગાવાના મોટાભાગના સૂચકાંકની ગણતરી પસંદગીની ભાવ ફેરફારના સરેરાશ ભાવાંકને આધારે કરવામાં આવે છે. તેનાથી વિસંગતતા પણ ઊભી થાય છે અને ફુગાવાનો વાસ્તવિક દર શું છે તે અંગે કાયદેસરનો વિવાદ ઊભો થઈ શકે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ગણતરીમાં તમામ ભાવ તફાવતનો સમાવેશ કરીને અને પછી મધ્યમ મૂલ્યની પસંદગી કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.clevelandfed.org/Research/commentary/1991/1201.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2011-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515145028/http://www.clevelandfed.org/Research/commentary/1991/1201.pdf |url-status=dead }}</ref>
== અસરો ==
=== સામાન્ય ===
ભાવોના સામાન્ય સ્તરમાં વધારાની સાથે ચલણની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો થાય છે. ભાવના સ્તરમાં વધારો થાય છે, ત્યારે દરેક નાણાંકીય એકમથી ઓછી માલસામાન અને સેવાની ખરીદી થઈ શકે છે.<ref>{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=81–107}}</ref> ફુગાવાની અસર અર્થતંત્રમાં સપ્રમાણ વહેંચાયેલી હોતી નથી અને તેના પરિણામે નાણાંની ખરીદશક્તિમાં આ ઘટાડાથી કેટલાંક માટે છૂપો ખર્ચ થાય છે અને કેટલાંકને લાભ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે ફુગાવાની સાથે લોન કે થાપણ પર વ્યાજનો નિર્ધારિત દર જેમને ચૂકવવામાં આવતો હોય ધિરાણકર્તા કે થાપણદર માટે તેમની વ્યાજકમાણીની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો થાય છે, જ્યારે તેમની પાસેથી ઋણ લેનારને ફાયદો થાય છે. રોકડ ભંડોળ સાથેના વ્યક્તિઓ કે સંસ્થાઓને તેમની આ મિલકતની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડાનો અનુભવ કરવો પડે છે. કામદારો અને પેન્શનર્સના અને ખાસ કરીને બાંધી રકમની ચૂકવણી ધરાવતા વ્યક્તિની ચૂકવણીમાં ફુગાવો મુજબ ઘણીવાર વધારો થતો નથી.<ref name="Taylor"/>
ભાવ સ્તર (ફુગાવા)માં વધારાની સાથે નાણાંના (વ્યવહારુ ચલણ) તેમજ નાણાંકીય સ્વરૂપમાં રહેલી બીજી આઇટમ (દાખલા તરીકે લોન અને બોન્ડ)ના વાસ્તવિક મૂલ્યનું ધોવાણ થાય છે. જોકે ફુગાવાથી બિનનાણાંકીય આઇટમો (દાખલા તરીકે માલસામાન અને કોમોડિટીઝ, સોનું, રિયલ એસ્ટેટ) પર કોઇ અસર થતી નથી.<ref>પ્રો. ડો. ઉમિત જીયુસીઇએનએમઇ (GUCENME), ડો. ઐલિન પોરોય આર્સોય (ARSOY), ચેન્જીસ ઇન ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટિંગ ઇન તુર્કી, હિસ્ટોરિકલ ડેવલપમેન્ટ ઓફ ઇન્ફ્લેશન એકાઉન્ટિંગ 1960 - 2005, પાનું 9, ''"પરચેઝિંગ પાવર ઓફ નોન મોનેટરી આઇટમ્સ ડસ નોટ ચેન્જ ઇન સ્પાઇટ ઓફ વેરિયેશન ઇન નેશનલ કરન્સી વેલ્યૂ."'' [http://www.mufad.org/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=9&Itemid=100]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
ફિકસ્ડ વ્યાજદર સાથે ઋણ લેનારા માટે ‘વાસ્તવિક’ વ્યાજદરમાં ઘટાડો થાય છે, કારણ કે ફુગાવામાં વધારો થાય છે. લોન પરના ‘વાસ્તવિક’ વ્યાજદર એટલે લાગુ પડતો વ્યાજદર માઇનસ ફુગાવાનો દર (આશરે
<ref>સૂત્ર ''R = N-I'' સામાન્ય વ્યાજ દર અને ફુગાવાના દર નાના હોય ત્યારે સાચો જવાબ આપે છે. સાચુ સૂત્ર ''r = n/i'' છે જ્યાં, ''r'' , ''n'' અને ''i'' ને ગુણોત્તર તરીકે દર્શાવાય છે (દા.ત. +20% માટે 1.2, -20% માટે 0.8).
</ref>
). ઉદાહરણ તરીકે જો તમે 6 ટકાના વ્યાજદરના આધારે લોન લીધી હોય અને ફુગાવાનો દર 3 ટકા હોય તો આ લોન માટે તમે ચૂકવી રહ્યા છો તેનો વાસ્તવિક વ્યાજદર 3 ટકા છે. તે પણ સત્ય છે કે જો તમે 6 ટકાના ફિકસ્ડ વ્યાજદરે લોન લીધેલી હોય અને ફુગાવો વધીને 20 ટકા થાય તો તમારા પરનો વાસ્તવિક વ્યાજદર -14 ટકા થાય છે. બેન્કો અને નાણાં સંસ્થાઓ ફુગાવાના આ જોખમને સરભર કરવા માટે નાણાંના ધિરાણ ખર્ચમાં ફુગાવાના પ્રીમિયમનો સમાવેશ કરે છે, જે માટે શરૂઆતમાં વધારે વ્યાજ વસૂલ કરવામાં આવે છે અથવા વ્યાજદરને ફ્લોટિંગ રાખે છે. ફુગાવાના દરમાં ઘટાડાની સાથે ઋણ લેનારા પર વિરુદ્ધ (નકારાત્મક) અસર થાય છે.
=== નકારાત્મક ===
ફુગાવાના ઊંચા કે અણધાર્યા દરને એકંદર અર્થતંત્ર માટે હાનિકારક માનવામાં આવે છે. તેનાથી બજારમાં બિનકાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે અને કંપનીઓ માટે બજેટ બનાવવાની કે લાંબા ગાળાની યોજના બનાવવાનું મુશ્કેલ બે છે. ફુગાવાથી ઉત્પાદકતામાં પણ ઘટાડો થાય છે, કારણ કે કંપનીઓને ચલણના ફુગાવાથી નફા અને નુકસાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે પ્રોડક્ટ્સ અને સેવામાંથી તેમના સંશાધનોને વાળી લેવાની ફરજ પડે છે.<ref name="Taylor"/> નાણાંની ભાવિ ખરીદશક્તિ અંગેની અનિશ્ચિતતાને કારણે રોકાણ અને બચતમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite journal | url=http://www.jstor.org/pss/2231702 | title=Personal Savings and Anticipated Inflation | journal=The Economic Journal | last=Bulkley | first=George | volume=91 | issue=361 | month=March | year=1981| pages=124–135 |access-date=2008-09-30 | doi=10.2307/2231702 | ref=harv}}</ref> ફુગાવાથી ટેક્સના ખર્ચમાં પણ છૂપો વધારો થાય છે કે કારણ કે જો કર માળખામાં ફુગાવાના પરિબળને સામેલ કરવામાં આવ્યું ન હોય તો ફુગાવા આધારિત કમાણીથી કરદાતા આવકવેરાના ઊંચા દર ચૂકવે છે.
ઊંચા ફુગાવાની સાથે ખરીદ શક્તિમાં અસંતુલન ઊભું થાય છે, કારણ કે ભાવના સ્તર મુજબ પેન્શન આપવાની જોગવાઈ થયેલી નથી તેવા પેન્શનર જેવા બાંધી રકમની આવક ધરાવતા લોકોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે અને આ ખરીદશક્તિ ફુગાવા મુજબ વેતન મેળવતા હોય તેવા લોકો પાસે આવે છે.<ref name="Taylor"/> ખરીદશક્તિની આવી પુનઃવહેંચણી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ભાગીદારો વચ્ચે પણ થાય છે. વિનિમય દર બાંધી આંકનો હોય અને એક અર્થતંત્રમાં બીજા અર્થતંત્ર કરતા ઊંચો ફુગાવો હોય તો પ્રથમ અર્થતંત્રની નિકાસ વધુ મોંઘી બને છે અને વેપારના સંતુલનને અસર થાય છે. અણધાર્યા ફુગાવાને કારણે ચલણના હૂંડિયાણ ભાવમાં અસ્થિરતામાં વધારો થાય છે અને તેનાથી વેપાર પર નકારાત્મક અસરો થઈ શકે છે.
;ખર્ચ જન્ય ફુગાવો
: ઊંચા ફુગાવાથી કર્મચારીઓ ગ્રાહક ભાવો મુજબ વેતનમાં ઝડપથી વધારો કરવાની માગણી કરે છે. ખર્ચ જન્ય ફુગાવાના સિદ્ધાંતમાં, વેતનમાં વધારો થવાથી ફુગાવાને ઉત્તેજન મળે છે. સામુહિક સમજૂતીના કિસ્સામાં વેતન વૃદ્ધિને ફુગાવાની ધારણા મુજબ નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે, જેમાં ફુગાવો ઊંચો હોય ત્યારે વધુ વેતન મળે છે. તે વેતનમાં વધારો પ્રેરી છે.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/287700/inflation/3512/The-cost-push-theory એનસાયક્લોપિડીયા બ્રિટનિકા], "ધ કોસ્ટ-પુશ થિયરી".</ref> આ રીતે ફુગાવો વધુ ફુગાવાજન્ય દબાણને જન્મ આપે છે, જે ફુગાવામાં વધુ વધારો કરે છે.
;[[સંગ્રહખોરી]]
: લોકો નાણાંની શક્તિમાં ઘટાડાથી સંભવિત નુકસાનને ટાળવા માટે ડ્યુરેબલ અને/અથવા બિનનાશવંત અને બીજી માલસામાનની ખરીદી કરે છે અને સંગ્રહ કરી છે, જેનાથી સંગ્રહ થયો હોય તેવી માલસામાનની અછત ઊભી થાય છે.
;[[અતિફુગાવો]]
: જો ફુગાવો સંપૂર્ણ પણે અંકુશ બહાર (ઊપરની દિશામાં) જાય તો તેનાથી અર્થતંત્રની સામાન્ય કામગીરીમાં સંપૂર્ણ દખલગીરી થાય છે અને માલસામાનનો પુરવઠો પૂરો પાડવાની અર્થતંત્રની ક્ષમતાને નુકસાન થાય છે. અતિશય ફુગાવાથી દેશના ચલણના ઉપયોગમાં ઘટાડો થઈ શકે છે અને તેનાથી સાટા પદ્ધતિમાં બિનકાર્યક્ષમતા આવી શકે છે.
;[[ફાળવણીમાં કાર્યક્ષમતા]]
: માલસામાન માટેના પુરવઠા કે માગમાં ફેરફારથી સામાન્ય રીતે તેના સાપેક્ષ ભાવમાં ફેરફાર થાય છે તેમજ ખરીદદારો અને વેચાણકર્તાને સંકેત મળે છે કે તેમણે બજારની નવી સ્થિતિને આધારે સંસાધનોની પુનઃફાળવણી કરવી જોઇએ. પરંતુ ફુગાવાને કારણે ભાવમાં સતત ફેરફાર થતો હોય ત્યારે વાસ્તવિક ભાવ સંકેતોને કારણે ભાવમાં થતા ફેરફારને ફુગાવાને કારણે થતા ફેરફારથી અલગ પાડવાનું મુશ્કેલ બને છે. તેથી એજન્ટ તેનો પ્રતિસાદ આપવામાં ધીમા હોય છે. તેના પરિણામે ફાળવણીની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.
;[[સમય અને પ્રયાસોનો ખર્ચ (શુ લેધર કોસ્ટ)]]
: ઊંચા ફુગાવાથી રોકડ બેલેન્સ રાખવાના તકવાદી ખર્ચમાં વધારો થાય છે અને લોકોમાં વ્યાજની ચૂકવણી કરતા એકાઉન્ટમાં તેમની અસ્ક્યામતો મોટા હિસ્સાને રાખવાનું આકર્ષણ મળે છે. જોકે રોજિંદી લેવડદેવડ કરવા માટે રોકડ ભંડોળની જરૂર પડે છે, તેથી નાણાં ઉપાડવા માટે ‘બેન્ક તરફની વધુ ટ્રીપ્સ’ જરૂરી બને છે, જેને આવી દરેક ટ્રીપની સાથે ‘શુ લેધર’માં ધસારા તરીકે પણ સામાન્ય રીતે ઓળખવામાં આવે છે.
;[[મેનુ ખર્ચ]]
: ઊંચા ફુગાવાની સાથે કંપનીઓને અર્થતંત્રમાં વ્યાપક ફેરફારની સાથે તાલ મિલાવવા માટે તેમની પ્રોડક્ટ્સના ભાવમાં વારંવાર ફેરફાર કરવો પડે છે. પરંતુ વારંવાર બદલાતા જતા ભાવ પણ તેની રીતે ખર્ચાળ પ્રવૃત્તિ છે, કારણે કે કંપનીઓએ નવું મેનું તૈયાર કરવાની તેનું છાપકાપ કરાવવું પડે છે.
;[[વ્યાપાર ચક્ર]]
: ઓસ્ટ્રિયન બિઝનેસ ચક્ર સિદ્ધાંત મુજબ તે બિઝનેસ ચક્રની શરૂઆત કરે છે. ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ તેને ફુગાવાની સૌથી વધુ નુકસાનકર્તા અસર ગણે છે. ઓસ્ટ્રિયન સિદ્ધાંત મુજબ કૃત્રિમ રીતે નીચા વ્યાજદર અને નાણાંના પુરવઠામાં સંબંધિત વધારાથી અવિચારી અને સટ્ટાકીય ઋણ (ધિરાણ) લેવામાં આવે છે અને ખોટા રોકાણમાં વધારો થાય છે.આવા રોકાણને તે આર્થિક રીતે ટકી શકે નહીં તેવા બને ત્યારે આખરે તેમાંથી પીછહટ કરવી પડે છે.<ref>થોર્સ્ટન પોલીટ, "[http://mises.org/story/2901 ઇન્ફ્લેશન ઇસ એ પોલિસી ધેટ કેનનો લાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429052159/http://mises.org/story/2901 |date=2009-04-29 }}", માઇસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ.</ref>
=== હકારાત્મક ===
;શ્રમ બજાર ગોઠવણ
: કેનેશિયન્સ માને છે કે વાસ્તવિક વેતનમાં થયેલા ઘટાડાને અનુકૂળ થવાની પ્રક્રિયા ધીમી હોય છે. તેનાથી શ્રમ બજારમાં લાંબા સમયે અસંતુલન અને ઊંચી બેરોજગારીની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જો વાસ્તવિક વેતનને સ્થિર રાખવામાં આવ્યા હોય તો ફુગાવાથી વેતનમાં ઘટાડો થાય છે, ત્યારે કેનેશિયન્સ દલીલ કરે છે ફુગાવો અર્થતંત્ર માટે સારો પણ છે, કારણ કે તેનાથી શ્રમ બજારમાં ઝડપથી સમાનતા (આવકની વહેંચણીના સંદર્ભ)માં આવે છે.
;પગલાં લેવાનો અવકાશ
: નાણાંના પુરવઠા પર અંકુશ રાખવા માટેનું પ્રાથમિક માધ્યમ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (બેન્કો મધ્યસ્થ બેન્કો પાસેથી ધિરાણ મેળવે છે તે વ્યાજદર) નિર્ધારિત કરવાની ક્ષમતા અને ઓપન માર્કેટ કામગીરી છે. ઓપન માર્કેટ કામગીરી એટલે વ્યાજદરને નિયંત્રિત રાખવાના હેતુ સાથે બોન્ડ માર્કેટમાં મધ્યસ્થ બેન્ક દ્વારા કરવામાં આવતી દરમિયાનગીરી. હવે જો અર્થતંત્રમાં નીચા અથવા લગભગ શૂન્ય વ્યાજદર સાથે મંદી હોય તો પછી મધ્યસ્થ બેન્ક અર્થતંત્રને વેગ આપવા (સ્ટીમ્યુલસ) માટે આ વ્યાજદરમાં વધુ ઘટાડો કરી શકતી નથી (કારણ કે નકારાત્મક વ્યાજદર રાખવાનું અશક્ય છે)- આ સ્થિતિ તરલતાની જાળ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ફુગાવાના મધ્યકક્ષાના દરથી વ્યાજદરને પણ શૂન્ય કરતા પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપર રાખી શકાય છે, તેથી તો જરૂરિયાત ઊભી થાય તો મધ્યસ્થ બેન્કને વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાનો અવકાશ મળે છે.
;મુન્ડેલ-ટોબિન અસર
: [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબેલ પારિતોષિક]] વિજેતા રોબર્ટ મુન્ડેલે નોંધ્યું છે કે મધ્યકક્ષાના ફુગાવાથી બચતકર્તાને ભાવિ ખર્ચને પહોંચી વળવાના સાધન તરીકે કેટલાંક નાણાંના સંગ્રહમાથી ધિરાણની પ્રેરણા મળે છે. આ પ્રકારના અવેજીકરણથી વાસ્તવિક વ્યાજદરમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>મુન્ડેલ, જેમ્સ, જર્નલ ઓફ પોલિટિકલ ઇકોનોમી, LXXI (1963), 280-83 "ઇન્ફ્લેશ એન્ડ રિયલ ઇન્ટ્રેસ્ટ"</ref> વાસ્તવિક વ્યાજદર નીચા રહેવાથી રોકાણ માટે વધુ ધિરાણને ઉત્તેજન આપે છે. તેવી જ રીતે, નોબલ પારિતોષક વિજેતા જેમ્સ ટોબિને નોંધ્યું હતું કે આવો ફુગાવો તેમના અસ્ક્યામત પોર્ટફોલિયોમાં નાણાં સંતુલન માટે ભૌતિક મૂડી (પ્લાન્ટ, સાધનો અને ઇન્વેન્ટરી)માં બિઝનેસ રોકાણની અવેજી કરશે. અવેજીનો અર્થ છે વાસ્તવિક વળતરના નીચા દર સાથે રોકાણ કરવાની પસંદગી કરવી. (વળતરના દર નીચા હોય છે, કારણ કે વળતરના ઊંચા દરો સાથેનું રોકાણ અગાઉ થઈ ગયું છે)<ref> ટોબિન, જે. ઇકોનોમેટ્રિકા, વી 33, (1965), 671-84 "મની એન્ડ ઇકોનોમિક ગ્રોથ"</ref> આ બંને સંબંધિત અસરો મુન્ડેન-ટોબિન અસર તરીકે ઓળખાય છે. આર્થિક વૃદ્ધિના સિદ્ધાંતના મોડલ મુજબ જો અર્થતંત્રમાં વધુ પડતું રોકાણ ન થઈ રહ્યું હોય તો આ અસરથી આ વધારાનું રોકાણ હકારાત્મક છે.
;ડિફ્લેશન (ભાવમાં સતત ઘટાડો) સાથે અસ્થિરતા
: અર્થશાસ્ત્રી એસ.સી ત્સાઇંગે નોંધ્યું છે કે ભાવમાં સતત ઘટાડા (ડિફ્લેકશન)ની ધારણા હોય ત્યારે બે મહત્ત્વની અસરો દેખાવા લાગે છે, જે બંને અસરો બચતના માધ્યમ તરીકે ધિરાણની જગ્યાએ નાણાંના સંગ્રહના પરિણામે ઉદભવે છે.<ref> સૈન્ગ, એસ. સી., જર્નલ ઓફ મની, ક્રેડિટ એન્ડ બેન્કિંગ, આઇ (1969), 266-80 "એ ક્રિટિકલ નોટ ઓન ધ ઓપ્ટિમમ સપ્લાય ઓફ મની"</ref> પ્રથમ એ કે ભાવમાં સતત ઘટાડો થાય છે અને તેના પરિમાણે નાણાંનો સંગ્રહ કરવાનું પ્રોત્સાહન મળે છે અને આ પ્રવૃત્તિમાં વધુ વધારાની ધારણાએ અસ્થિરતા ઊભી થાય છે. નાણાંના સંગ્રહમાં મૂલ્યના સંદર્ભમાં વધારો થાય છે, પરંતુ સંગ્રહ કરવામાં આવેલા નાણાંના આ મૂલ્ય સામે જોખમ હોય છે, કારણ કે પછીથી લોકોને લાગે છે કે સંગ્રહ કરવામાં આવેલા આ નાણાંનો બજારમાં પ્રવાહ આવ્યા પછી માલસામાન અને અસ્ક્યામતોના ભાવમાં ઝડપથી વધારો થશે. આ સંગ્રહ કરાયેલા નાણાંનો ખર્ચ કરવાની કોઇપણ હિલચાલની ‘એકવખત શરૂઆત ત્યારે તે પુષ્કળ નાણાં પ્રવાહ બને છે અને આ નાણાં ખર્ચાઇ જાય તે પહેલા લાંબા સમય સુધી બજારમાં ધમાલ મચાવી દે છે.’<ref>(પાનું 272)</ref> તેથી લાંબા ગાળાના ડિફ્લેશન પછી ઝડપી તીવ્ર ફુગાવાની સ્થિતિ ઊભી થવાની શક્યતા રહે છે અને તેના પરિમાણે અર્થતંત્રમાં જોરદાર વિક્ષેપ ઊભો થાય છે. મધ્યમ કક્ષાનો અને સ્થિર ફુગાવો ભાવમાં આ તીવ્ર વઘઘટ જેવી સ્થિતિને ટાળે છે.
;ડિફ્લેશનની સાથે નાણાંકીય બજારમાં બિનકાર્યક્ષમતા
: ત્સાઇંગે નોંધેલી બીજી અસર એ છે કે જ્યારે બચતકર્તા નાણાં બજારમાં ધિરાણ માટેના નાણાંનો સંગ્રહ કર્યો હોય ત્યારે બચતોને રોકાણમાં વાળવાની બજારોની ભૂમિકાની અવગણના થાય છે. ઊંચુ વળતર આપતા નાણાંકીય અસ્ક્યામત સાથે સ્પર્ધાને કારણે પ્રવર્તમાન વ્યાજદર શૂન્ય અથવા લગભગ શૂન્ય થઈ જાય છે અને આવા બજારમાં કોઇ ભાવ નિર્ધારણ વ્યવસ્થાતંત્ર રહેતું નથી. જયારે નાણાંકીય બજારની કાર્યક્ષમતાનું મરણ જાય છે, ત્યારે બાકીના માલસામાન અને ભૌતિક અસ્ક્યામતના ભાવો અનુરુચિત દિશામાં આગળ વધે છે. ઉદાહરણ તરીકે બચત માટેની ઇચ્છામાં વધારો થવાથી વ્યાજદરમાં વધુ ઘટાડો (અને તેના પગલે રોકાણમાં પ્રોત્સાહન) થતો નથી, પરંતુ તેની જગ્યાએ વધુ નાણાંનો સંગ્રહ થાય છે અને ગ્રાહક ભાવમાં વધુ ઘટાડો થાય છે અને તેથી ગ્રાહક પ્રોડક્સના ઉત્પાદન માટેનું રોકાણ ઓછું આકર્ષક બને છે. મધ્યમ કક્ષાનો ફુગાવો, કે જેની ધારણામાં વ્યાજ દરના પરિબળનો સમાવેશ થઇ જાય છે તે પછી તે વ્યાજ દરને વધારા અને ઘટાડા તરફી દિશા માટે અવકાશ પૂરો પાડે છે. અહીં રોકાણની તક કે બચતકર્તાની પસંદગીના આધારે તેમાં વધઘટ શક્ય બને છે. તેથી નાણાંકીય બજારો રાબેતા મુજબ કામગીરી કરી શકે છે.
== કારણો ==
[[ચિત્ર:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|right|યુનાઇટેડ કિંગડમની મધ્યસ્થ બેન્ક બેન્ક ઓફ ઇન્ગ્લેન્ડ ફુગાવાના કારણ પર નજર રાખે છે અને તેને અંકુશમાં રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે.]]
વર્ષોથી ફુગાવાના કારણ શું છે અને તેની અસર શું છે તે પ્રશ્ન અંગે ઘણું આર્થિક સાહિત્ય લખાયું છે. ફુગાવાના કારણ માટે જુદા જુદા અભિપ્રાય પ્રવર્તે છે. મોટા ભાગના અભિપ્રાયને બે વ્યાપક વર્ગમાં વિભાજિત કરી શકાય છે, જેમાં ફુગાવાના ગુણવત્તા સિદ્ધાંત અને ફુગાવાની જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતનો સમાવેશ થાય છે. ફુગાવાનો ગુણવત્તા સિદ્ધાંત વેચાણકર્તાની એવી ધારણા પર આધાર રાખે છે કે જેમાં વેચાણકર્તા એક ખરીદદાર તરીકે ઇચ્છનીય વસ્તુઓ પછીના સમયે ખરીદી શકાય તે માટે ચલણનો સ્વીકાર કરે છે. ફુગાવાનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત નાણાંના જથ્થાત્મક સમીકરણો પર આધાર રાખે છે, જેમાં નાણાંના પુરવઠા, તેનો વેગ, હૂંડિયામણનું વાસ્તવિક મૂલ્ય વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આદામ સ્મિથ અને ડેવિડ હ્યુમે નાણાં માટે ફુગાવાનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત અને ઉત્પાદન માટે ફુગાવાનો ગુણવત્તા સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. {{Citation needed|date=February 2009}}
હાલમાં ફુગાવાના જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતનો લાંબા ગાળામાં ફુગાવાના સચોટ મોડલ તરીકે વ્યાપક સ્વીકાર થઈ રહ્યો છે. તેના પરિમાણે હવે અર્થશાસ્ત્રીમાં એવી વ્યાપક સર્વસંમતી પ્રવર્તે છે કે ફુગાવાનો દર ખાસ કરીને નાણાં પુરવઠાના વૃદ્ધિ દર પર વધારે આધાર રાખે છે. જોકે ટૂંકા અને મધ્યમ ગાળા માટે ફુગાવાને અર્થતંત્રના માગ અને પુરવઠાના દબાણની અસર થઈ શકે છે તેમજ તેને વેતન, ભાવ અને વ્યાજ દરની તુલનાત્મક અનુકુલન ક્ષમતાની અસર થાય છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/boarddocs/hh/2004/july/testimony.htm ''ફેડરલ રિઝર્વ બોર્ડનો કોંગ્રેસને અર્ધવાર્ષિક નાણાંકીય નીતિ અહેવાલ'' ][http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics રાઉન્ડ ટેબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200359/http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/Speeches/2003/20030723/Economics |date=2007-09-30 }}[http://www.ecb.int/press/pressconf/2004/html/is040701.en.html ''જીન ક્લાઉડી ટ્રાઇચેટનું 1 જુલાઇ 2004ના રોજ પ્રારંભિક પ્રવચન'' ]</ref> ટૂંકા ગાળાની અસરો મહત્ત્વની બની શકે તેટલી લાંબી ચાલે છે કે નહીં તે પ્રશ્ન મોનેટારિસ્ટ અને કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ વચ્ચેની ચર્ચાનો કેન્દ્રીય મુદ્દો છે. મોનેટરિઝમ મુજબ ભાવ અને વેતનમાં એટલા ઝડપથી ફેરફાર થાય છે કે જેનાથી સામાન્ય ટ્રેન્ડ પર બીજા પરિબળોની અસર નજીવી બની જાય છે. કેનેશિયન અભિપ્રાય મુજબ ભાવ અને વેતન જુદા જુદા દરે એડજસ્ટ થાય છે અને આ તફાવતોની અર્થતંત્રમાં લોકોની દ્રષ્ટિમાં ‘લાંબા ગાળા’ની વાસ્તવિક ઉત્પાદન પર અસર થાય છે.
=== કેનેશિયન અભિપ્રાય ===
કેનેશિયન આર્થિક સિદ્ધાંત મુજબ નાણાંના પુરવઠામાં ફેરફારથી ભાવને સીધી અસર થતી નથી અને ફુગાવો અર્થતંત્રના દબાણોનું પરિણામ છે, આ દબાણો ભાવમાં ફેરફારના સ્વરૂપમાં દેખાય છે. ફુગાવો માટે નાણાંનો પુરવઠો મહત્ત્વનું પરિબળ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર પરિબળ નથી.
રોબર્ટ જે ગોર્ડન જેને ‘ત્રિભૂત મોડલ’ તરીકે ઓળખાવે છે તે મોડલના ભાગ તરીકે ફુગાવાના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:<ref>રોબર્ટ જે. ગોર્ડન (1988), ''મેક્રોઇકોનોમિક્સ: થીયરી એન્ડ પોલિસી'' , બીજી આવૃત્તિ, પ્રકરણ. 22.4, 'મોડર્ન થિયરીઝ ઓફ ઇન્ફ્લેશન'. મેકગ્રો હિલ</ref>
* ''માગ આધારિત ફુગાવો'' નું કારણ ખાનગી અને સરકારી ખર્ચ વગેરેમાં વધારાને કારણે એકંદર માગમાં વધારો છે. માગ આધારિત ફુગાવો આર્થિક વૃદ્ધિના ઝડપી દર માટે હકારાત્મક છે, કારણ કે વધારાની માગ અને બજારની સાનુકુળ સ્થિતિથી રોકાણ અને વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન મળે છે.
* ''ખર્ચ આધારિત ફુગાવો'' , જે ‘સપ્લાય શોક ફુગાવા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે, આવો ફુગાવો એકંદર પુરવઠા (સંભવત ઉત્પાદન)માં ઘટાડાને કારણે ઉદભવે છે. તેનું કારણ કુદરતી આપત્તિ અથવા કાચા માલના ઊંચા ભાવ હોઇ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે ક્રૂડ તેલના પુરવઠામાં આકસ્મિક ઘટાડો થાય તો ક્રૂડ તેલના ભાવમાં વઘારો થાય છે અને તેનાથી ખર્ચ આધારિત ફુગાવો ઉદભવે છે. ક્રૂડ તેલ જેમના માટે કાચા માલો હોય છે તેવા ઉત્પાદકો પછી તેમની પ્રોડક્ટ્સના ભાવ વધારાના સ્વરૂપમાં આ બોજ ગ્રાહકો પર નાંખે છે.
* બિલ્ટ-ઇન ફુગાવો, ભૂતકાળમાં થયું હતું તેના આધારે ભવિષ્યમાં થશે તેવી લોકોની સ્વીકાર્ય ધારણાને આધારે ઉદભવે છે અને તેને ઘણીવાર ‘ભાવ/વેતનમાં તીવ્ર વધારા’ સાથે જોડવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં કામદારો ભાવો (ફુગાવાના દર કરતા ઊંચા સ્તર) કરતા તેમના વેતનને ઊંચા રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે અને કંપનીઓ ભાવ વધારાના સ્વરૂપમાં મજૂર ખર્ચમાં થયેલા આ વધારાને ગ્રાહકો પર નાંખે છે અને તેનાથી ‘દુશ્ચક્ર’ ચાલુ થાય છે. બિલ્ડ ઇન ફુગાવો ભૂતકાળની ઘટનાઓ દર્શાવે છે અને તેથી તેને હેન્ગઓવર ફુગાવા તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
માગ આધારિત ફુગાવાના સિદ્ધાંત મુજબ અર્થતંત્ર (તેની સંભિવત ઉત્પાદન)ની ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા કરતા પણ કુલ માગમાં જ્યારે વધુ વધારો થાય છે ત્યારે ફુગાવાના દરને વેગ મળે છે. માટે કુલ માંગને વધારતા કોઇ પણ પરિબળને કારણે ફુગાવો થાય છે.<ref>{{cite book |last1=O'Sullivan |first1=Arthur |authorlink1=Arthur O'Sullivan |last2=Sheffrin |first2=Steven M. |title=Economics: Principles in Action |url=http://www.amazon.com/Economics-Principles-Action-OSullivan/dp/0130630853 |access-date=May 3, 2009 |edition=2nd |series=The Wall Street Journal:Classroom Edition |year=2003 |origyear= January 2002|publisher= Pearson Prentice Hall: Addison Wesley Longman|location=Upper Saddle River, New Jersey 07458 |isbn=0130630853 |page= 341}}</ref> જોકે લાંબા ગાળે અર્થતંત્રના વાસ્તવિક વૃદ્ધિ દર કરતા બજારમાં નાણાંના પુરવઠામાં વધુ ઝડપી વધારો કરીને ઉત્પાદક ક્ષમતા કરતા માગને વધુ ઊંચી રાખી શકાય છે. બીજુ કારણ (ઓછુ જાણીતું છે) નાણાં માટેની ''માગ'' માં તીવ્ર ઘટાડો છે, આવી સ્થિત બ્લેક ડેથના રોગચાળા દરમિયાન યુરોપમાં અને 1945માં જાપાનના પરાજયના થોડા સમય પહેલા જાપાનના કબજા હેઠળના વિસ્તારમાં જોવી મળી હતી.
ગૃહ યુદ્ધ જેવી કટોકટીમાં સરકાર ખૂબ જ વધુ નાણાંનું છાપકાપ કરીને ખર્ચ કરે ત્યારે ફુગાવા પર નાણાંની અસર સૌથી વધારે દેખાય છે. તેનાથી ઘણીવાર અતિફુગાવા ઉદભવે છે, જેમાં ભાવો એક મહિના અથવા તેના કરતા ઓછા સમયમાં ભાવ બમણા થઈ શકે છે. ફુગાવાના મધ્યકક્ષાના સ્તરને નિર્ધારિત કરવામાં નાણાંનો પુરવઠો મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે તેવું પણ માનવામાં આવે છે, પરંતુ તે પરિબળ કેટલાં મહત્ત્વનું છે તે અંગે જુદા જુદા મત છે. ઉદાહરણ તરીકે મોનેટરિસ્ટ અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે આ જોડાણ ખુબ જ મજબૂત છે. કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે ફુગાવાને નક્કી કરવામાં નાણાંના પુરવઠા કરતા અર્થતંત્રમાં કુલ માગ વધુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ રીતે કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે નાણાંનો પુરવઠો બજારમાં એકંદર માગને અસર કરતા ઘણા પરિબળો પૈકીનું એકમાત્ર પરિબળ છે.
કેટલાંક કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ એવા અભિપ્રાય સાથે પણ સંમત થતા નથી કે મધ્યસ્થ બેન્કોનો નાણાંના પુરવઠા પર સંપૂર્ણ અંકુશ છે. તેઓ દાવો કરે છે કે મધ્યસ્થ બેન્કનો અંકુશ ઘણો ઓછો છે, કારણ કે નાણાંનો પુરવઠો વાણિજ્યિક બેન્ક દ્વારા જારી કરવામાં આવતા બેન્ક ધિરાણની માગ મુજબ રહે છે. આ અભિપ્રાયને બજાર તેની જરૂરિયાત મુજબ નાણાંનો પુરવઠો રાખે છે તે ઇન્ડોજિનિયસ મની સિદ્ધાંત તરીકે પણ ઓળખાય છે અને તેનું 1960ના દાયકા સુધી પોસ્ટ કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓએ જોરદાર સમર્થન કર્યું હતું. તે હાલમાં ટેલર રૂલના હિમાયતીઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની છે. આ અભિપ્રાયનો સર્વત્ર સ્વીકાર થયો નથી, કારણ કે બેન્કો લોન આપીને નાણાંનું સર્જન કરે છે, પરંતુ લોનના એકંદર કદમાં વાસ્તવિક વ્યાજદરમાં વધારો થાય ત્યારે ઘટાડો થાય છે. તેથી મધ્યસ્થ બેન્ક નાણાંને સસ્તા બનાવી કે મોંઘા બનાવીને નાણાં પુરવઠાને નિર્ધારિત કરે છે અને તેથી તેના ઉત્પાદમાં વધારો કે ઘટાડો થાય છે.
ફુગાવાના પૃથક્કરણમાં મૂળભૂત ખ્યાલ ફુગાવો અને બેરોજગારી વચ્ચેનો સંબંધ છે, જેને ફિલિપ્સ કર્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ મોડલ સૂચવે છે કે ભાવ સ્થિરતા અને રોજગારી વચ્ચે ટ્રેડ ઓફ (એકના ભોગે બીજાનું બલિદાન) છે. તેથી બેરોજગારીને લઘુતમ રાખવા માટે ફુગાવાનો અમુક સ્તર ઇચ્છનીય માનવામાં આવે છે. ફિલિપ્સ કર્વ મોડલમાં 1960ના દાયકાના અમેરિકાના અનુભવનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, તે મોડલ 1970ના દાયકામાં જોવા મળેલી આર્થિક સ્થગિતતા અને વધતા જતા ફુગાવાના મિશ્રણ (ઘણીવાર ''સ્ટેગફ્લેશન'' તરીકે ઓળખાય છે)ને સમજવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.
તેથી આધુનિક સર્વાંગી અર્થવ્યવસ્થામાં ફિલિપ્સ કર્વનો ઉપયોગ કરીને ફુગાવાનું વર્ણન કરવામાં આવે છે, જેમાં પુરવઠામાં આંચકા જેવા પરિબળોને કારણે ''ફેરફાર'' (ફુગાવા અને બેરોજગારીમાં ફેરફાર વચ્ચે સંતુલન) થાય છે અને ફુગાવો અર્થતંત્રની સામાન્ય કાર્યપદ્ધતિના આધારે સર્જાય છે. પહેલા પરિબળ 1970ના દાયકાની ઓઇલ શોક જેવી ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યારે પછીનું પરિબળમાં ફુગાવાથી અર્થતંત્રને થતી ‘સામાન્ય’ અસર માટે જવાબદાર ભાવ/વેતન વધારા અને ફુગાવાજન્ય ધારણાનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેથી ફિલિપ્સ કર્વ તેમના ત્રિભૂજ મોડલના માત્ર માગ આધારિત પરિબળનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
આ થીયરીનો બીજો ખ્યાલ સંભવિત ઉત્પાદન (ઘણીવાર ‘કુદરતી કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન’તરીકે ઓળખાય છે), જે જીડીપી (GDP)નું એક સ્તર છે અને તેમાં અર્થતંત્ર સંસ્થાકીય અને કુદરતી અવરોધોની વચ્ચે ઉત્પાદનની શ્રેષ્ઠતમ સપાટીએ હોય છે. (ઉત્પાદનનું આ સ્તર બેરોજગારીના બિન-વૃદ્ધિજનક ફુગાવા, એનએઆઇઆરયુ (NAIRU), અથવા બેરોજગારીના ‘કુદરતી’ દર અથવા સંપૂર્ણ રોજગારી દર સાથે સાનુકુળ હોય છે.) જો જીડીપી (GDP)માં તેની સંભાવના કરતા વધુ વધારો થાય (અને બેરોજગારી એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) કરતા નીચી હોય) તો આ થીયરી કહે છે કે ફુગાવામાં ''વધારો'' થશે, કારણ કે સપ્લાયર્સ તેમના ભાવમાં વધારો કરે છે અને બિલ્ડ-ઇન ફુગાવો વધુ તીવ્ર બને છે. જો જીડીપી (GDP) તેની સંભાવના સ્તરથી નીચી હોય તો (અને બેરોજગારી એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) કરતા વધુ હોય) તો ફુગાવામાં ''ઘટાડો'' થશે, કારણ કે સપ્લાયર્સ ભાવમાં ઘટાડો કરીને તેમની વધારાની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરશે અને બિલ્ડ-ઇન ફુગાવો ઘટશે.<ref>{{cite journal | last = Coe | first = David T | title = Nominal Wages. The NAIRU and Wage Flexibility. | publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development | url = http://www.oecd.org/dataoecd/59/19/33917832.pdf | ref = harv }}</ref>
જોકે નીતિ નિર્ધારણના હેતુ માટે આ થીયરીની એક સમસ્યા એ છે કે સંભવિત ઉત્પાદનનું (અને એનએઆઇઆરયુ (NAIRU))નું ચોક્કસ સ્તર સામાન્ય રીતે જાણી શકાતું નથી અને તેમાં સમય સાથે ફેરફાર થાય છે. ફુગાવો અપ્રમાણસર રીતે પણ વર્તે છે એટલે કે ફુગાવામાં વધારો ઝડપી થાય છે અને ઘટાડો તેટલી ઝડપથી થતો નથી. વધુ ખરાબ સ્થિતિ એ કે તેમાં નીતિને કારણે ફેરફાર થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે બ્રિટનના વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરના શાસન હેઠળ ઊંચી બેરોજગારીને કારણે એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) (અને સંભવિત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો) વધારો થયો હતો, કારણ કે ઘણા બેજરોગાર લોકો માળખાકીય રીતે બેરોજગાર બન્યા હતા (બેરોજગારી પણ જુઓ), તેઓ પોતાની કુશળતા મુજબની નોકરી શોધી શક્યા ન હતા. માળખાકીય બેરોજદારીમાં વધારો સૂચવે છે કે માનબળની ઓછી ટકાવારી એનએઆઇઆરયુ (NAIRU)એ રોજગારી મેળવી શકે છે, જેમાં અર્થતંત્ર વૃદ્ધિજનક ફુગાવાની સ્થિતિમાં પ્રવેશ કરવાનું ટાળે છે.
=== મોનેટારિસ્ટ અભિપ્રાય ===
{{details|Monetarists}}
મોનેટારિસ્ટ્સ માને છે કે ફુગાવો કે ડિફ્લેશન (ભાવમાં ઘટાડો)ને અસર કરતું સૌથી વધુ મહત્ત્વનું પરિબળ નાણાંના પુરવઠામાં કેટલો ઝડપથી વધારે કે ઘટાડો થાય છે તે છે. તેઓ માને છે કે નાણાંકીય નીતિ અથવા સરકારનો ખર્ચ અને કરવેરા, ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે અસરકારક છે.<ref>{{cite book |author=Lagassé, Paul |title=The Columbia Encyclopedia |url=https://archive.org/details/columbiaencyclop00laga |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2000 |chapter=Monetarism |isbn=0-7876-5015-3 |edition=6th}}</ref> જાણીતા મોનેટારિસ્ટ અર્થશાસ્રી મિલ્ટન ફ્રિડમેનના જણાવ્યા અનુસાર ‘''ફુગાવો નાણાંકીય વ્યવસ્થામાં હંમેશા અને સર્વત્ર હોય છે.’'' <ref name="Friedman">{{cite book|last=Friedman|first=Milton|title=A Monetary History of the United States 1867-1960 (1963)}}</ref> જોકે કેટલાંક મોનેટારિસ્ટ્સ ખૂબ ટૂંકાગાળાની સ્થિતિ માટેનો અપવાદ આપીને આ સિદ્ધાંતને માન્ય રાખે છે.
મોનેટારિસ્ટ દ્રઢપણે માને છે કે નાણાંકીય ઇતિહાસનો અનુભવ આધારિત અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ફુગાવો હંમેશા નાણાંકીય ઘટના છે. નાણાંનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત જણાવે છે કે સિસ્ટમમાં નાણાંના પ્રમાણમાં કોઇ પણ ફેરફારથી ભાવના સ્તરમાં ફેરફાર થશે. આ સિદ્ધાંત નીચે મુજબના વિનિમયના સમીકરણથી શરૂ થાય છેઃ
:<math>M \cdot V = P \cdot Q</math>
જ્યાં
:<math>M</math> એ નાણાંનો જથ્થો સૂચવે છે
::<math>V</math> એ અંતિમ ખર્ચમાં નાણાંનો વેગે દર્શાવે છે.
:::<math>P</math> એ સામાન્ય ભાવ સ્તર દર્શાવે છે.
::::<math>Q</math> એ અંતિમ ખર્ચના વાસ્તવિક મૂલ્યનો સૂચકાંક છે.
આ સૂત્રમાં સામાન્ય ભાવ સ્તર સામાન્ય રીતે અર્થતંત્રની વાસ્તવિક પ્રવૃત્તિના સ્તર(''Q'' ), નાણાંના જથ્થા(''M'' ) અને નાણાંના વેગ (''V'' ) સાથે જોડાયું છે. આ સૂત્ર સ્થિર સમીકરણ છે, કારણ કે નાણાંના વેગ (''V'' )ને અંતિમ વાસ્તવિક ખર્ચ <math> P \cdot Q </math> અને નાણાંના જથ્થા(''M'' )ના ગુણોત્તર તરીકે ગણવામાં આવે છે.
મોનેટારિસ્ટ એવી પૂર્વધારણા બાંધે છે કે નાણાંકીય નીતિથી નાણાંની તીવ્રતાને અસર (ઓછામાં ઓછા લાંબા ગાળા) થતી નથી અને ઉત્પાદનનું વાસ્તવિક મૂલ્ય લાંબા ગાળે અર્થતંત્રની ઉત્પાદક ક્ષમતા દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. આ પૂર્વધારણા હેઠળ સામાન્ય ભાવ સ્તરમાં ફેરફારનું પ્રાથમિક કારણ નાણાંના જથ્થામાં ફેરફાર છે. બાહ્ય પરિબળો આધારિત વેગ (એટલે કે આ વેગ નાણાંકીય નીતિથી નહીં, પરંતુ બાહ્ય પરિબળોથી નિર્ધારિત થાય છે) સાથે નાણાંનો પુરવઠો ટૂંકાગાળા માટે કુલ ઉત્પાદનના મૂલ્ય (જે અંતિમ ખર્ચ જેટલું છે) નિર્ધારિત કરે છે. વ્યવહારમાં તીવ્રતા ટૂંકાગાળા માટે બાહ્ય પરિબળ આધારિત હોતી નથી અને તેથી આ સૂત્ર નાણાં પુરવઠા અને કુલ ઉત્પાદન વચ્ચેના ટૂંકા ગાળાના સ્થિર સંબંધને સૂચિત કરે તે જરૂરી નથી. જોકે લાંબા ગાળે ચુકવણીના માધ્યમોના આવિષ્કાર સાથે લાંબા ગાળા માટે તીવ્રતામાં ફેરફાર નિર્ધારિત થતો હોવાની ધારણા છે. જો વેગને નાણાંકીય નીતિથી અસર થતી ન હોય તો લાંબા ગાળે ભાવમાં વધારાનો દર (ફુગાવાનો દર) નાણાંના પુરવઠામાં લાંબા ગાળાના વધારાના દર જેટલો હોય તેમજ વેગ વૃદ્ધિના લાંબા ગાળાના દર માઇનસ વાસ્તવિક ઉત્પાદનના લાંબા ગાળાના દર જેટલી હોય છે.<ref name="Mankiw 2002 pp=81–107"/>
=== બેરોજગારી ===
19મી સદીમાં મોટા પાયે બેજરોજગારીનો ઉદભવ થયો ત્યારથી ફુગાવા અને બેરોજગારી વચ્ચેના સંબંધને જોડવામાં આવી રહ્યો છે અને આજે પણ આ સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. માર્કસિયન અર્થશાસ્ત્રમાં બેરોજગાર લોકો કામદારોની અનામત ફોજની ગરજ સારે છે, જે વેતનમાં ફુગાવાને નિયંત્રિત કરે છે. 20મી સદીમાં કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રમાં આવા જ કન્સેપ્ટ્સમાં એનએઆઇઆરયુ (NAIRU) (બેરોજગારીના દરમાં બિન વૃદ્ધિજનક ફુગાવો) અને ફિલિપ્સ કર્વનો સમાવેશ થાય છે.
=== તાર્કિદ ધારણાઓ આધારિત સિદ્ધાંત ===
{{Main|Rational expectations theory}}
તાર્કિદ ધારણા આધારિત સિદ્ધાંત મુજબ આર્થિક ખેલાડીઓ તેમની સુખાકારીને મહત્તમ કરવા માટે ભાવિ સ્થિતિનો તાર્કિક વિચાર કરે છે અને માત્ર હાલના તકવાદી ખર્ચ કે દબાણને આધારે નિર્ણય કરતા નથી. ખાસ કરીન મોનેટારિઝમ આધારિત આ સિદ્ધાંતમાં ભાવિની ધારણાઓ અને વ્યૂહરચનાઓ પણ ફુગાવા માટે મહત્ત્વના પરિબળો બને છે.
તાર્કિક ધારણા આધારિત સિદ્ધાંતનું હાર્દ પાસુ એ છે કે આર્થિક ખેલાડીઓ ઊંચા ફુગાવાની ધારણાને પૂરી કરતા હોય તેમ વરતીને મધ્યસ્થ બેન્કના નિર્ણયોની ‘અવગણના’ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આનો અર્થ એવો થાય છે કે મધ્યસ્થ બેન્કોએ ફુગાવા સામે લડત આપવા માટે તેની વિશ્વસનિયતા સ્થાપિત કરવી પડે છે અથવા આર્થિક ખેલાડીઓ એવી ધારણા બાંધી લે છે કે મધ્યસ્થ બેન્ક ઊંચા ફુગાવાના ભોગે પણ મંદીને અટકાવવા માટે નાણાંના પુરવઠામાં ઝડપથી વધારો કરશે. તેથી જો ફુગાવા સામે લડત આપવાની નીતિ જાહેર કરતી વખતે મધ્યસ્થ બેન્ક ફુગાવા અંગે ‘નરમ’ છે તેવી છાપ પડે તો આર્થિક ખેલાડીઓ એવી ઘારણા બાંધી લે છે કે આ નીતિ ચાલુ રહેશે અને તેથી તેમની ફુગાવાની ધારણા ઊંચી હોય છે અને તેથી ફુગાવો પણ ઊંચો રહે છે. બીજી તરફ જો મધ્યસ્થ બેન્ક ફુગાવા અંગે ‘કડક’ હોવાની છાપ હોય તો આવી નીતિવિષયક જાહેરાત પર લોકોને વિશ્વાસ બેસે છે અને ફુગાવાજન્ય ધારણામાં ઝડપથી ઘટાડો થાય છે અને તેથી ફુગાવો પણ ઓછામાં ઓછા આર્થિક વિક્ષેપ સાથે ઝડપથી ઘટે છે.
=== ઓસ્ટ્રિયન અભિપ્રાય ===
:''આ મુદ્દા માટેની વધુ વિગત માટે નાણાંકીય ફુગાવા અને ફુગાવા અંગેના ઓસ્ટ્રિયન અભિપ્રાયને જુઓ.''
ઓસ્ટ્રિયન સિદ્ધાંત માને છે કે ફુગાવો વાસ્તવમાં નાણાંના પુરવઠામાં વધારો છે, ભાવ વધારો માત્ર તેનું પરિણામ છે અને આર્થિક ભાષાકીય ફેરફાર ફુગાવાની વ્યાખ્યા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વના છે.<ref>{{cite web |url=http://mises.org/story/908 |title=Defining Inflation |access-date=2008-09-20 |last=Shostak, Ph. D |first=Frank |date=2002-03-02 |publisher=Mises Institute |archive-date=2008-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930073724/http://mises.org/story/908 |url-status=dead }}</ref> ઓસ્ટ્રિયન ભાર મૂકીને જણાવે છે કે ફુગાવો વિવિધ પ્રમાણમાં ભાવને અસર કરે છે, એટલે કે અર્થતંત્રના એક ક્ષેત્ર કરતા બીજા ક્ષેત્રોમાં ભાવ વધારો વધુ તીવ્ર હોય છે. આ અસમાનતાનું કારણ એ છે કે વધારાના નાણાં હાઉસિંગ, શેર, કે આરોગ્ય સંભાળ જેવા કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં એકત્રિત થાય છે. આ અસમાનતાને કારણે ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ દલીલ કરે છે કે ફુગાવાની અસરનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે એકંદર ભાવ સ્તરની માહિતી સંપૂર્ણપણે ગેરમાર્ગે દોરે છે. ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ નાણાંના નવા એકમોની વૃદ્ધિ જે વિનિમયમાં તાકીદે ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ છે, અને જેનું સર્જન સમયાંતરે થયું છે તેને ધ્યાનમાં રાખીને ફુગાવાની ગણતરી કરે છે.<ref>લડવિગ વોન માઇસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, "[http://mises.org/content/nofed/chart.aspx?series=TMS ટ્રૂ મની સપ્લાય]"</ref><ref>જોસફ ટી. સાલેર્નો, (1987), ઓસ્ટ્રીયન ઇકોનોમિક ન્યૂઝલેટર, "[http://www.mises.org/journals/aen/aen6_4_1.pdf ધ "ટ્રૂ" મની સપ્લાય: એ મેઝર ઓફ ધ મિડીયમ ઓફ એક્સ્ચેન્જ ઇન ધ યુએસ ઇકોનોમી]"</ref><ref>ફ્રાન્ક શોસ્તક, (2000), "[http://www.mises.org/journals/qjae/pdf/qjae3_4_3.pdf ધ મિસ્ટ્રી ઓફ ધ મની સપ્લાય ડેફિનેશન]"</ref>
=== રિયલ બિલ્સ સિદ્ધાંત ===
{{Main|Real bills doctrine}}
નાણાં આધાર તરીકે સ્થાવર અસ્ક્યામત (સોના કે ચાંદીના સિક્કા વગેરે)નો સંદર્ભ નાણાંનો જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત અને રિયલ બિલ્સ સિદ્ધાંત (આરબીડી (RBD)) વચ્ચેનો એક મહત્ત્વનો વિવાદ છે. આ કન્સેપ્ટ મુજબ જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતમાં આંશિક અનામત નાણાંનું સ્તર બેન્ક પાસેના સિક્કા સામાન્ય રીતે સોનાના સિક્કા આધારિત હોય છે. અર્થશાસ્ત્રના ચલણ અને બેન્કિંગના સિદ્ધાંત આરબીડી (RBD)ની તરફદારી કરતા જણાવે છે કે બેન્કો પાસે ટ્રેડના બિલ કે જે ‘વાસ્તવિક બિલ’ છે અને વેપારીઓ પાસેથી ખરીદવામાં આવે છે તેના આધારે ચલણ ઇશ્યૂ કરવાની સત્તા આપવી જોઇએ. આ સિદ્ધાંત નાણાંકીય મજબૂતાઈની ‘બેન્કિંગ’ અને ‘ચલણ’ વિચારસરણી વચ્ચેના 19મી સદીના વિવાદ અને ફેડરલ રિઝર્વની રચનાના સંદર્ભમાં મહત્ત્વની હતી. 1913 પછી ઇન્ટરનેશનલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના પતનને પગલે અને સરકારની ખાધ આધારિત નાણાં વ્યવસ્થાની સિસ્ટમ અમલી બન્યા પછી આરબીડી (RBD) બિનમહત્ત્વનો ટોપિક બની રહ્યો છે અને તેનો કરંસી બોર્ડ જેવા મર્યાદિત સંદર્ભમાં ઉપયોગ થાય છે. તે હાલમાં સામાન્ય રીતે ખરાબ પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે અને ફેડરલ રિઝર્વના ગવર્નર ફ્રેડ્રિક મિશ્કીને આ સિદ્ધાંતને ‘સંપૂર્ણપણે બદનામ’ ગણાવીને તેની આકરી ટીકા કરી હતી.
બ્રિટનમાં 19મી સદી દરમિયાન ચલણ અથવા જથ્થાત્મક સિદ્ધાંત અને બેન્કિંગ સ્કૂલ વચ્ચેની ચર્ચા હાલમાં પણ નાણાંની વિશ્વસનિયતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. 19મી સદીમાં બેન્કિંગ સિદ્ધાંતની અમેરિકા અને ગ્રેટ બ્રિટનની નીતિ પર વ્યાપક પ્રભાવ પડ્યો હતો, જ્યારે કરંસી સ્કૂલની બિન- બ્રિટિશ દેશો અને ખાસ કરીને લેટિન મોનેટરી યુનિયન અને અગાઉના સ્કેન્ડેનેવિયન મોનેટરી યુનિયન એટલે કે ‘આ ખંડ’ પર વધુ પ્રભાવ પડ્યો હતો.
=== એન્ટી ક્લાસિક અથવા બેકિંગ સિદ્ધાંત ===
ક્લાસિકલ પોલિટિકલ ઇકોનોમીની સંબંધિત બીજો મુદ્દો નાણાંની એન્ટી-ક્લાસિક પૂર્વધારણા કે ‘બેકિંગ સિદ્ધાંત’ છે. બેકિંગ સિદ્ધાંત મુજબ નાણાંનું મૂલ્ય તેની જારીકર્તા એજન્સીની અસ્ક્યામતો અને જવાબદારીને આધારે નક્કી થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.econ.ucla.edu/workingpapers/wp830.pdf|title=Workingpapers<!--INSERT TITLE-->|format=PDF|access-date=2011-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825171614/http://www.econ.ucla.edu/workingpapers/wp830.pdf|archive-date=2013-08-25|url-status=dead}}</ref> ક્લાસિક પોલિટિકલ ઇકોનોમી જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતથી તદ્દન વિરુદ્ધ બેકિંગ સિદ્ધાંતમાં જારી કરનાર સત્તાવાળોએ ત્યાં સુધી ફુગાવાને અસર કર્યા વગર નાણાંને જારી કરી શકે છે જ્યાં સુધી તેમની પાસે પરત ખરીદીને આવરી લેવા માટે પૂરતી અસ્ક્યામતો હોય. આ સિદ્ધાંતના સમર્થકોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે, જેથી ફુગાવાના સંદર્ભમાં જથ્થાત્મક સિદ્ધાંતનું વર્ચસ્વ છે.{{Citation needed|date=December 2009}}
== ફુગાવા પર નિયંત્રણ ==
ફુગાવા પર અંકુશ કરવાના પ્રયાસો તરીકે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
=== નાણાં નીતિ ===
{{Main|Monetary policy}}
[[ચિત્ર:Federal Funds Rate (effective).svg|thumb|right|પચાસ વર્ષના યુ. એસ. ઇફેક્ટિવ ફેડરલ ફંડ દર]]
હાલમાં ફુગાવીને અંકુશમાં લેવા માટેનું પ્રાથમિક સાધન નાણાં નીતિ છે. મોટાભાગની મધ્યસ્થ બેન્કોને વાર્ષિક 2થી 4 ટકાના લક્ષ્યાંક દરને ધ્યાનમાં રાખીને ફેડરલ ફંડના ધિરાણદરને નીચા રાખવાની કામગીરી સોંપવામાં આવે છે, આ બેન્કો ફુગાવાને પણ પણ સામાન્ય રીતે વાર્ષિક આશરે 2થી 6 ટકાના રેન્જમાં રાખવાનો લક્ષ્યાંક નિર્ધારિત કરતી હોય છે. નીચા હકારાત્મક ફુગાવાને સામાન્ય રીતે લક્ષ્ય બનાવવામાં આવે છે કારણકે ડિફ્લેશનરી સ્થિતિને અર્થતંત્રના આરોગ્ય માટે જોખમી ગણવામાં આવે છે.
ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે સંખ્યાબંધ પદ્ધતિના સૂચન થયેલા છે. અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ જેવી મધ્યસ્થ બેન્કો વ્યાજ દરને નિર્ધારિત કરીને અને બીજા કામગીરી કરીને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ફુગાવાને અસર કરી શકે છે. ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે મધ્યસ્થ બેન્કો સામાન્ય રીતે વ્યાજ દરમાં વધારો કરે છે અને નાણાંના પુરવઠાના ઘટાડો કરે છે. જે પરંપરાગત પદ્ધતિ છે અને તેમાં જુદો જુદો અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે કેટલીક મધ્યસ્થ બેન્કો સપ્રમાણ રીતે ફુગાવાને લક્ષ્ય બનાવે છે, જ્યારે બીજી કેટલીક મધ્યસ્થ બેન્કો ફુગાવા લક્ષ્યાંક કરતા વધી જાય ત્યારે તેને અંકુશમાં લેવાના પગલાં લે છે.
મોનેટારિસ્ટ્સ નાણાંના પુરવઠાના વૃદ્ધિદરને સ્થિર રાખવા પર ભાર મૂકે છે અને ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા નાણાંકીય નીતિ (વ્યાજદરમાં વધારો અને નાણાં પુરવઠામાં ધીમો વધારો)નો ઉપયોગ કરે છે. કેનેશિયન અર્થશાસ્ત્રીઓ ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે આર્થિક વિસ્તરણ દરમિયાન કુલ માગમાં ઘટાડો કરવા પર અને મંદી દરમિયાન માગમાં વધારો કરવા પર ભાર મૂકે છે. કુલ માગ પર અંકુશ મૂકવા માટે નાણાંકીય નીતિ અને રોજકોષીય નીતિ (માગમાં ઘટાડો કરવા માટે કરમાં વધારો અથવા સરકારી ખર્ચમાં ઘટાડો) એમ બંનેને ઉપયોગ થઈ શકે છે.
=== પૂર્વ નિર્ધારિત વિનિમય દરો ===
{{Main|Fixed exchange rate}}
પૂર્વ નિર્ધારિત હૂંડિયામણ દર ચલણ વ્યવસ્થામાં દેશના ચલણના મૂલ્યને બીજા દેશના ચલણ અથવા બીજા ચલણોના સમુહ (બાસ્કેટ) (અથવા ઘણીવાર મૂલ્યના બીજા માધ્યમ દાખલ તરીકે સોનું) સાથે જોડવામાં આવે છે. પૂર્વનિર્ધારિત હૂંડિયામણ દરનો સામાન્ય રીતે જે ચલણ સાથે કોઇ દેશના ચલણને જોડવામાં આવ્યું હોય તે મુજબ તેનું મૂલ્ય રાખવા માટે ઉપયોગ થાય છે. તે ફુગાવા પર અંકુશ કરવાના સાધન તરીકે પણ વાપરી શકાય છે. જોકે જો રેફરન્સ ચલણ (જે દેશ સાથે ચલણને જોડવામાં આવ્યું છે તે દેશનું ચલણ)ના મૂલ્યમાં વધારો કે ઘટાડો થાય તો) તેની સાથે જોડવામાં આવેલા ચલણના મૂલ્યમાં પણ વધારો કે ઘટાડો થાય છે. આનો અર્થ એવો થાય કે જો નિર્ધારિત વિનિમય દર ધરાવતા દેશોમાં ફુગાવાનો દર બીજા દેશ (જેની સાથે ચલણ જોડવામાં આવેલું છે તે દેશ)ના ફુગાવા દરને આધારે નક્કી થાય છે. વધુમાં પૂર્વનિર્ધારિત વિનિમય દરની વ્યવસ્થાને કારણે દેશ સર્વાંગી અર્થવ્યવસ્થામાં સ્થિરતા માટે પોતાની રીતે નાણાંકીય પગલા લઈ શકતા નથી.
બ્રેટોન વૂડ્સ સમજૂતી હેઠળ વિશ્વના મોટાભાગના દેશોએ તેમના ચલણને અમેરિકાના ડોલર સાથે જોડ્યા હતા. તેનાથી આ દેશોમાં ફુગાવો મર્યાદિત રહ્યો હતો, પરંતુ તેઓ સટ્ટાકીય હુમલાના જોખમનો શિકાર બન્યા હતા. બ્રેટન વૂડ્સ સમજૂતી 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં તૂટી પડી હતી અને વિશ્વના દેશો ધીમે ધીમે ફ્લોટિંગ એક્સ્ચેન્જ રેટ તરફ આગળ વધ્યા હતા. જોકે 20મી સદીના અંતિમ ભાગમાં કેટલાંક દેશો ફુગાવાને અંકુશમાં લેવાના પ્રયાસને ભાગ રૂપે ફરી ફિસ્ક્ડ એક્સ્ચેન્જ રેટ તરફ વળ્યા હતા. ફુગાવાને અંકુશમાં લેવા માટે નિર્ધારિત વિનિમય દરની નીતિનો 20મી સદીની બીજા ભાગમાં (એટલે કે આર્જેન્ટિના (1991-2002), બોલિવિયા, [[બ્રાઝિલ]] અને ચીલી) દક્ષિણ અમેરિકાના ઘણા દેશોમાં ઉપયોગ થયો હતો.
=== સુવર્ણમાન ચલણ પદ્ધતિ (ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ) ===
{{Main|Gold standard}}
[[ચિત્ર:Goldkey logo removed.jpg|thumb|સુવર્ણમાન ચલણ પદ્ધતિ હેઠળ, કાગળની નોટો સોનાના પૂર્વ નિર્ઘારિત ચોક્કસ જથ્થામાં પરિવર્તનશિલ છે.]]
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એક નાણાંકીય વ્યવસ્થા છે, જેમાં દેશના વિનિમયના સામાન્ય માધ્યમ તરીકે પેપર નોટ્સનો ઉપયોગ થાય છે અને આ પેપર નોટ્સને [[સોનું|સોના]]ના પૂર્વનિર્ધારિત મૂલ્ય અને જથ્થાના આધારે સંપૂર્ણપણે રૂપાંતર કરી શકાય છે. ચલણને સોનાનું સમર્થન કેટલું છે તે આ ધોરણને આધારે નક્કી થાય છે, જેમાં દરેક ચલણના એકમ માટે કેટલા સિક્કા રહેશે તે નક્કી થાય છે. ચલણમાં પોતાની રીતે કોઇ કોઇ ''અંગભૂત મૂલ્ય'' હોતું નથી પરંતુ વેપારીઓ તેનો સ્વીકાર કરે છે કારણ કે તેને સમાન મૂલ્યના સિક્કાના બદલામાં વેચી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે યુ.એસ સિલ્વર સર્ટિફિકેટને ચાંદીના વાસ્તવિક ટુકડાના બદલામાં વેચી શકાય છે.
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની વ્યવસ્થાને બ્રેટન વૂડ્સ સિસ્ટમના આંતરરાષ્ટ્રીય અમલ મારફત આંશિક રીતે દૂર કરવામાં આવી હતી. આ સિસ્ટમમાં બીજા તમામ મહત્ત્વના ચલણોને ડોલરના નિર્ધારિત દર સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા અને ડોલરને સોનાના ઔંશ દીઠ 35 ડોલરના ભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. બ્રેટન વૂડ્સ સિસ્ટમ 1971માં તૂટી પડી હતી અને મોટા ભાગના દેશો આદેશ નાણાંની વ્યવસ્થા તરફ વળ્યા હતા. આદેશ નાણાંને માત્ર દેશના કાયદાનું સમર્થન હોય છે.
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ લાંબા ગાળાના ફુગાવા (કે ડિફ્લેશન)નો દર કુલ ઉત્પાદનના પ્રમાણમાં સોનાના પુરવઠામાં વૃદ્ધિદર આધારે નક્કી થાય છે.<ref>બોર્ડો, એમ. (2002) [http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ"] ''કન્સાઇઝ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ઇકોનોમિક્સ'' </ref> ટીકાકારો જણાવે છે કે તેનાથી ફુગાવાના દરમાં મનસ્વી વઘઘટ થાય છે અને તેમાં નાણાંકીય નીતિ ગોલ્ડ માઇનિંગના આધારે નક્કી થાય છે.<ref name="BarskyDeLong">{{cite journal |last=Barsky |first=Robert B |coauthors=J Bradford DeLong |year=1991 |title=Forecasting Pre-World War I Inflation: The Fisher Effect and the Gold Standard |journal=Quarterly Journal of Economics |volume=106 |issue=3 |pages=815–36 |url=http://ideas.repec.org/a/tpr/qjecon/v106y1991i3p815-36.html |access-date=2008-09-27 |doi=10.2307/2937928 |jstor=2937928 |ref=harv |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830054017/http://ideas.repec.org/a/tpr/qjecon/v106y1991i3p815-36.html |url-status=dead }}</ref><ref name="DeLong">{{cite web |url=http://www.j-bradford-delong.net/Politics/whynotthegoldstandard.html |title=Why Not the Gold Standard? |last=DeLong |first=Brad |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018035441/http://www.j-bradford-delong.net/politics/whynotthegoldstandard.html |url-status=dead }}</ref> કેટલાંક નિષ્ણાતો માને છે કે મહામંદી માટે આ નીતિએ મોટું પ્રદાન આપ્યું હતું.<ref name="DeLong"/><ref name="jdh">હેમિલ્ટન, જે.ડી. (ડિસેમ્બર 12, 2005) [http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html "ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડિપ્રેસન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016101704/http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |date=2011-10-16 }} ''ઇકોનબ્રાઉઝર'' , "ધ રોલ ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઇન પ્રોપેગેટિંગ ધ ગ્રેટ ડિપ્રેસન," ''કન્ટેમ્પરરી પોલિસી ઇશ્યુ'' માં 1988માં પ્રસિદ્ધ થયેલું.</ref><ref name="Warburton">વોરબર્ટન, સી. "ધ મોનેટરી ડિસઇક્વિલિબ્રીયમ હાયપોથેસિસ," ''ડિપ્રેસન, ઇન્ફ્લેશન એન્ડ મોનેટરી પોલિસી, સિલેક્ટેડ પેપર્સમાં, 1945-1953'' (જોહ્ન્સ હોપકિન્સ પ્રેસ, 1966), પાનાં 25-35.</ref>
=== વેતન અને ભાવ અંકુશો ===
{{Main|Incomes policies}}
ભૂતકાળમાં અજમાવવામાં આવેલી બીજી પદ્ધતિ વેતન અને ભાવ અંકુશો (‘આવક નીતિઓ’) છે. યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં વેતન અને ભાવ અંકુશોની પદ્ધતિ રેશનિંગ સાથે સફળ રહી છે. જોકે બીજી પરિસ્થિતિઓમાં તેનો ઉપયોગ ઘણો જ મિશ્ર રહ્યો છે. આ પદ્ધતિના ઉપયોગની નિષ્ફળતાઓના જાણીતા ઉદાહરણોમાં રિચાર્ડ નિક્સન દ્વારા 1972માં લાદવામાં આવેલા વેતન અને ભાવ અંકુશોનો સમાવેશ થાય છે. વધુ સફળ ઉદાહરણોમાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં ભાવ અને આવક સમજૂતી અને [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]]માં વેસેનાર સમજતીનો સમાવેશ થાય છે.
સામાન્ય વેતન અને ભાવ અંકુશને હંગામી અને અસાધારણ પગલા ગણવામાં આવે છે. તે ત્યારે જ અસરકારક બને છે જ્યારે તેની સાથે વેતરન અને ભાવ અંકુશ પ્રથા દરમિયાન ફુગાવાના કારણને ઘટાડવા માટે ઘડાયેલી નીતિઓની સાથે અમલ કરવામાં આવે છે. દા.ત. લડાયેલી લડાઇ જીતવી. આ પદ્ધતિની ઘણીવાર અવળી અસર થાય છે, કારણ કે તેનાથી બજારને ખોટા સંકેતો મળે છે. કૃત્રિમ રીતે નીચા ભાવ ઘણીવાર રેશનિંગ અને અછતની સ્થિતિ ઊભી કરે છે તેમજ ભાવિ રોકાણને અવરોધે છે, તેથી વધુ અછત ઊભી થાય છે. સામાન્ય આર્થિક વિશ્લેષણ એવું છે કે નીચા ભાવની કોઇપણ પ્રોડક્ટ કે સેવાનો વધુ પડતો વપરાશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે જો બ્રેડના સત્તાવાર ભાવ નીચા હોય તો સત્તાવાર ભાવે બ્રેડનો પૂરતો પુરવઠો હોતો નથી અને ભાવિ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે બજાર દ્વારા બ્રેડના ઉત્પાદન માટે નહિવત રોકાણ થાય છે, તેથી લાંબા ગાળે સમસ્યા વણસે છે.
કામચલાઉ અંકુશો ફુગાવાને લડત આપવાના એક માર્ગ તરીકે મંદીને ''પૂરક'' છેઃ અંકુશો ફુગાવાને લડત આપવાના માર્ગ (બેરોજગારીમાં વધારો કરવાની જરૂરિયાત ઘટાડીને) મંદીને વધુ અસરકારક બનાવે છે, જ્યારે મંદી માગ ઊંચી હોય ત્યારે અંકુશો દ્વારા ઊભા કરવામાં આવતા તમામ પ્રકારના અવરોધને રોકે છે. જોકે અર્થશાસ્ત્રીઓની સામાન્ય સલાહ એવી છે કે ભાવ અંકુશો લાદવાની નહીં, પરંતુ એવી ધારણાએ ભાવને ઉદાર બનાવવા જોઇએ કે અર્થતંત્ર બિનનફાકારક આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને સરભર કરીને તેને પડતી મૂકશે. નીચી આર્થિક પ્રવૃત્તિને કારણે ફુગાવાને વેગ આપતી હોય તેવી કોઇપણ કોમોડિટી પછી તે શ્રમ હોય કે સંસાધન હોય તેની માગમાં ઘટાડો થશે અને કુલ આર્થિક ઉત્પાદનની સાથે ફુગાવો ઘટશે. તેનાથી ઘણીવાર તીવ્ર મંદી ઊભી થાય છે, કારણ કે ઉત્પાદક ક્ષમતાની પુનઃફાળવણી થાય છે અને તેથી તે તેમની આજીવિકા છીનવાઈ જાય છે તેવા લોકો માટે ખૂબ જ અપ્રિય છે. (જુઓ સર્જનાત્મક વિનાશ)
=== જીવનખર્ચ ભથ્થુ ===
{{details|Cost of living}}
જો નિર્ધારિત ચૂકવણી (વેતન)ના વાસ્તવિક મૂલ્યને સ્થિર રાખવા માટે તેને ફુગાવા આધારિત (ઇન્ફ્લેશન એડજસ્ટેડ) રાખવામાં આવી ન હોય તો ફુગાવાને કારણે નિર્ધારિત ચૂકવણીની વાસ્તવિક ખરીદીશક્તિનું ધોવાણ થાય છે. ઘણા દેશોમાં નોકરીના કરારો, નિવૃત્તિના લાભો અને સરકારી હકો (જેવા કે સામાજિક સુરક્ષા)ને જીવન ખર્ચના ઇન્ડેક્સ (કોસ્ટ-ઓફ લિવિંગ ઇન્ડેક્સ) સાથે અને ખાસ કરીને ગ્રાહક ભાવાંક સાથે જોડવામાં આવે છે.<ref name="cola wars">{{cite web |url=http://www.govexec.com/dailyfed/0906/090806rp.htm |title=COLA Wars |date=2006-09-08 |work=Government Executive |publisher=[[National Journal Group]] |access-date=2008-09-23 |last=Flanagan |first=Tammy |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119021536/http://www.govexec.com/dailyfed/0906/090806rp.htm |url-status=dead }}</ref> કોસ્ટ-ઓફ-લિવિંગ ઇન્ડેક્સમાં થયેલા ફેરફારના આધારે ''જીવનનિર્વાહ ખર્ચ ભથ્થા'' (કોલા (COLA))માં ફેરફાર થાય છે અને તેથી વેતનમાં ફેરફાર થાય છે. નીચો ફુગાવો ધરાવતા અર્થતંત્રોમાં વેતનોમાં સામાન્ય રીતે વાર્ષિક ધોરણે ફેરફાર થાય છે. અતિશય ફુગાવાના સમયમાં વેતનોમાં વધુ વાર ફેરફાર કરવામાં આવે છે.<ref name="cola wars"/> વેતનોને ભૌગોલિક સ્થળને આધારે અલગ અલગ હોય તેવા કોસ્ટ-ઓફ લિવિંગ ઇન્ડેક્સ સાથે પણ જોડી શકાય છે.
રોજગારી કરારમાં વાર્ષિક વૃદ્ધિની કલમો ઇન્ડેક્સ સાથે જોડવામાં આવેલા નથી તેવા કામદારોના વેતનમાં ભૂતકાળની અસરથી કે ભવિષ્યમાં કેટલો વધારો થશે તેની સ્પષ્ટતા હોઈ શકે છે. વેતનમાં આવો વાટાઘાટ આધારિત વધારો સામાન્ય ભાષામાં જીવનનિર્વાહ ખર્ચમાં ફેરફાર કે જીવન ખર્ચમાં વધારા તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તે બાહ્ય પરિબળ દ્વારા નિર્ધારિત ઇન્ડેક્સ મુજબના વધારા સાથે સમાનતા ધરાવે છે. ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ અને વેતન એનાલિસ્ટ્સ ભાવિ ‘જીવનનિર્વાહ ખર્ચમાં વધારા’ને અગાઉથી નિર્ધારિત કરવાની પદ્ધતિને બે કારણોસર ગેરમાર્ગે દોરનારીની ગણે છેઃ (1) ઔદ્યોગિક જગતમાં તાજેતરના ભૂતકાળમાં સરેરાશ વેતનમાં વધારો જીવનનિર્વાહ સૂચકાંકમાં વધારો કરતા વધુ ઝડપથી થયો છે, જે માત્ર જીવન નિર્વાહ ખર્ચની જગ્યાએ વધતી જતી ઉત્પાદકતા અને કામદારોની સોદાબાજી ક્ષમતામાં વધારાનો સંકેત આપે છે અને (2) મોટાભાગના જીવનનિર્વાહ ખર્ચ ઇન્ડેક્સ દૂરંદેશી હોતા નથી, પરંતુ તે માત્ર હાલના ડેટાની સરખામણી કરે છે.
== આ પણ જુઓ ==
<div>
* ફુગાવાનું હેજ
* ફુગાવાના દરને આધારે દેશોની યાદી
* વાસ્તવિક વિરુદ્ધ કુલ મૂલ્ય (અર્થશાસ્ત્ર)
* સ્થિર સ્થિતિ અર્થતંત્ર
* ફુગાવાનો કલ્યાણ ખર્ચ
</div>
== નોંધ ==
{{Reflist|2}}
== સંદર્ભો ==
* {{Cite document |last=Abel |first=Andrew |last2=Bernanke |first2=Ben |authorlink2=Ben Bernanke |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000abel_v2w2 |publisher=Pearson |year=2005 |edition=5th |ref=harv |postscript=<!--None--> }}
* {{Cite book |last=Barro |first=Robert J. |authorlink =Robert Barro |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000barr_a8t9 |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass |year=1997 |pages= 895 |isbn=0-262-02436-5 |ref=harv |postscript=<!--None--> }}
* {{Cite book |last=Blanchard |first=Olivier |authorlink=Olivier Blanchard |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000blan |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2000 |pages= |isbn=013013306x |edition=2nd |ref=harv |postscript=<!--None--> }}
* {{Cite document |last=Mankiw |first=N. Gregory |authorlink=N. Gregory Mankiw |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000ngre |publisher=Worth |year=2002 |edition=5th |ref=harv |postscript=<!--None--> }}
* {{Cite book |last=Hall |first=Robert E. |authorlink=Robert Hall (economist) |last2=Taylor |first2= John B. |authorlink2=John B. Taylor |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics00hall |publisher=W.W. Norton |location=New York |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/macroeconomics00hall/page/637 637] |isbn=0-393-96307-1 |ref=harv |postscript=<!--None--> }}
* {{Cite book |last=Burda |first=Michael C. |authorlink=Michael C. Burda |last2=Wyplosz |first2=Charles |title=Macroeconomics: a European text |url=https://archive.org/details/macroeconomicseu0000burd |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford [Oxfordshire] |year=1997 |isbn=0-19-877468-0 |ref=harv |postscript=<!--None--> }}
== વધુ વાંચન ==
* બૌમોલ, વિલિયમ જે. અને અલાન એસ બ્લાઇન્ડર, ''મેક્રોઇકોનોમિક્સ: પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ પોલિસી'' , દસમી આવૃત્તિ. થોમસન સાઉથ-વેસ્ટર્ન, 2006. ISBN 0-324-22114-2
* મિશ્કિન, ફ્રેડેરિક એસ., ''ધ ઇકોનોમિક્સ ઓફ મની, બેન્કિંગ એન્ડ ફાઇનાન્સિયલ માર્કેટ્સ'' , ન્યૂ યોર્ક, હાર્પર કોલિન્સ, 1995.
* ફ્રીડમેન, મિલ્ટન, નોબલ લેક્ચર: [http://www.hilbertcorporation.com.ar/nobellecturemf.pdf ઇન્ફ્લેશન એન્ડ અનએમ્પ્લોયમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325235928/http://www.hilbertcorporation.com.ar/nobellecturemf.pdf |date=2009-03-25 }} 1977
* હેન્રી હઝલિટ્ટ, ''[http://mises.org/books/inflation.pdf વોટ યુ નો એબાઉટ ઇન્ફ્લેશન]''
* ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક ઓફ બોસ્ટન, [http://www.bos.frb.org/economic/conf/conf53/index.htm "અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ઇન્ફ્લેશન એન્ડ ધ ઇમ્પલિકેશન્સ ફોર મોનેટરી પોલિસી: એ ફિલિપ્સ કર્વ રેટ્રોસ્પેક્ટિવ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826003309/http://www.bos.frb.org/economic/conf/conf53/index.htm |date=2013-08-26 }}, કોન્ફરન્સ સિરીઝ 53, જૂન 9–11, 2008, ચેટહામ, મેસેચ્યુસેટ્સ. (સીએફ. ફિલિપ્સ કર્વ લેખ પણ)
* વાસુદેવન, રમા, "[http://www.dollarsandsense.org/archives/2006/0906drdollar.html વોટ ઇસ ધ રિલેશન બિટવીન ઇન્ફ્લેશન એન્ડ અનએમ્પ્લોયમેન્ટ?]", ''ડોલર્સ એન્ડ સેન્સ'' માં, સપ્ટેમ્બર/ઓક્ટોબર 2006
* નેનોવ્સ્કી. એન, (2007). [http://www.nikolaynenovsky.com/uploads/file/Aftalion_en.pdf „એક્સચેન્જ રેટ એન્ડ ઇન્ફ્લેશન: ફ્રાન્સ એન્ડ બલ્ગેરીયા ઇન ધ ઇન્ટરવોર પિરીયડ એન્ડ ધ કન્ટ્રીબ્યુશન ઓફ એલ્બર્ટ એફ્ટાલિયોન(1874-1956)“'''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510001329/http://www.nikolaynenovsky.com/uploads/file/Aftalion_en.pdf |date=2011-05-10 }}.બલ્ગેરીયન નેશનલ બેન્ક,(2006)
== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* [[નાસા]] (NASA) ફુગાવા [http://cost.jsc.nasa.gov/inflateGDP.html ગણક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022024532/http://cost.jsc.nasa.gov/inflateGDP.html |date=2009-10-22 }}
* [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=8855 ઓઇસીડી (OECD) ભાવ આંકડાશાસ્ત્ર]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bls.gov/cpi/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટિક્સ કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ હોમપેજ.]
* [http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=27404 ઇન્ફ્લેશન 1290-2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422012228/http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=27404 |date=2008-04-22 }} - સ્વીડીશ રિક્સબેન્કના ઐતિહાસિક ગ્રાહક ભાવાંકને આધારે
* [http://www.bls.gov/data/inflation_calculator.htm ફુગાવા ગણક]
* [http://www.global-rates.com/economic-indicators/inflation/inflation.aspx વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય ફુગાવાના આંકડા સીપીઆઇ (CPI) અને એચઆઇસીપી (HICP)ની સમરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200602000112/http://www.global-rates.com/economic-indicators/inflation/inflation.aspx |date=2020-06-02 }}
* [http://www.rivaluta.it/inflazione.asp?T=EA16 યુરો વિસ્તારમાં વર્તમાન ફુગાવો સીપીઆઇ (CPI) અને એચઆઇસીપી (HICP)ની સમરી]
[[શ્રેણી:ફુગાવો]]
[[શ્રેણી:મૂળ નાણાંકીય ખ્યાલો]]
[[શ્રેણી:આર્થિક સમસ્યાઓ]]
[[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્ર]]
ca5qv48anua7kt8ad9q1bxd7wp69mcq
અમરીશ પુરી
0
32810
907778
902163
2026-11-16T19:24:30Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907778
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = અમરીશ પુરી
| image = Amrish Puri.jpg
| caption = ''ધ હિરો : લવ સ્ટોરી ઓફ સ્પાય''ના પ્રિમિયરમાં અમરીશ પુરી
| birth_name =
| birth_date = {{Birth date|1932|6|22|df=y}}
| birth_place = નવાંશહર, [[પંજાબ, ભારત]]
| death_date = {{Death date and age|2005|1|12|1932|6|22|df=y}}
| death_place = [[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]]
| occupation = અભિનેતા
| years_active = ૧૯૬૭–૨૦૦૫
| spouse = {{Marriage|ઉર્મિલા દીવેકર|1957|2005}}
| children = ૨ (પુત્ર: રાજીવ પુરી; પુત્રી: નમ્રતા)
| relatives = મદનપુરી (ભાઈ), <br />કે. એલ. સહેગલ (પિતરાઈ)
| signature =
| signature_alt =
| imagesize =
}}
'''અમરીશ પુરી''' (આખું નામ: અમરીશ લાલ પુરી) (૨૨ જૂન ૧૯૩૨–૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૦૫<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2005/jan/12puri.htm |title=Amrish Puri is Dead |date=January 12, 2005 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130709081955/http://www.rediff.com/movies/2005/jan/12puri.htm |archive-date=9 July 2013 }}</ref>) એ ભારતીય રંગમંચ અને ચલચિત્ર જગતના એક જાણીતા અભિનેતા હતા. તેમણે અનેક હિંદી ચલચિત્રોમાં તેમજ અન્ય ભારતીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મોમાં ખલનાયક તેમજ ચરિત્ર અભિનેતા તરીકે જોરદાર અભિનય કરી પ્રશંસા મેળવી હતી. તેમણે સત્યદેવ દુબે અને ગિરિશ કર્નાડ જેવા ઉલ્લેખનીય નાટ્યકારો સાથે કામ કર્યું છે. ભારતીય દર્શકો તેમને શેખર કપૂરની હિંદી ફિલ્મ ''[[મિ. ઈન્ડીયા|મિસ્ટર ઈન્ડિયા]]'' (૧૯૮૭)માં મોગેમ્બોની ભૂમિકા માટે ખૂબ જ પસંદ કરે છે. પશ્ચિમી દર્શકો તેમને સ્ટીવન સ્પીલ્સબર્ગની હોલિવુડ ફિલ્મ ''ઈન્ડિયાના જૉન્સ એન્ડ ધ ટેમ્પલ ઓફ ડૂમ'' (૧૯૮૪)માં તેમણે કરેલા અભિનય માટે યાદ કરે છે. અમરીશ પુરીને સર્વશ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા તરીકે બે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યા છે.
== પ્રારંભિક જીવન ==
એમનો જન્મ [[ભારત]] દેશના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[પંજાબ|પંજાબ રાજ્યમાં]] આવેલા નવાંશહર ખાતે [[જૂન ૨૨|૨૨ જૂન]], ૧૯૩૨ના દિવસે થયો હતો.<ref name="HT1">{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/mogambo-amrish-puri-lives-on-a-tribute/story-UHSxi1EgFV6Ga4rKavjnnL.html|title=Mogambo Amrish Puri lives on: A tribute|last=|first=|date=11 January 2010|website=Hindustan Times|publisher=|access-date=11 May 2016}}</ref> તેમને ચાર ભાઈ-બહેન હતાં. સૌથે મોટા ચમન પુરી અને મદન પુરી, બંને અભિનેતાઓ હતા, આ ઉપરાંત એક મોટી બહેન ચંદ્રકાન્તા અને નાનો ભાઈ હરીશ પુરી હતાં. તેઓ અભિનેતા અને ગાયક એ.કે.સહેગલના પિતરાઈ ભાઈ હતા.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?isbn=9352141601 | title=K. L. Saigal: The Definitive Biography | publisher=Penguin UK | access-date = 17 October 2016}}</ref>
== કારકિર્દી ==
અમરીશ પુરીએ ૧૯૬૭ થી ૨૦૦૫ દરમિયાન ૪૫૦થી પણ વધુ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો અને હિંદી ફિલ્મોના સૌથી સફળ ખલનાયકો પૈકીના એક હતા. તેઓ પોતાના ભાઈઓના પગલે ફિલ્મોમાં કારકિર્દી બનાવવાના હેતુથી [[મુંબઈ]] આવી ગયા હતા. તેઓ પોતાના પહેલા સ્ક્રીન ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ ગયા અને ભારત સરકારના શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય અંતર્ગત કર્મચારી રાજ્ય વીમા નિગમમાં નોકરીએ જોડાયા. આ જ અરસામાં તેમણે પૃથ્વી થીએટરમાં સત્યદેવ દુબે લિખિત નાટકોમાં અભિનય શરૂ કર્યો. પરિણામે તેઓ રંગમંચના કલાકાર તરીકે જાણીતા બન્યા અને ૧૯૭૯માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર જીત્યો.<ref>{{Cite web|url=http://www.gatewayforindia.com/entertainment/amrishpuri.htm|title=Amrish Puri- A tribute|website=www.gatewayforindia.com|access-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427090729/http://www.gatewayforindia.com/entertainment/amrishpuri.htm|archive-date=2006-04-27|url-status=dead}}</ref> રંગમંચની આ સફળતા તેમણે ટેલિવિઝનની જાહેરખબરો સુધી પહોંચાડવામાં સફળ રહી અને ૪૦ વર્ષની ઉંમરે તેમણે ફિલ્મોમાં અભિનય શરૂ કર્યો.
તેમણે [[બોલીવુડ|હિંદી ફિલ્મો]] ઉપરાંત [[કન્નડ ભાષા|કન્નડા]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]], હોલીવુડ, [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] અને [[તેલુગુ ભાષા|તેલેગુ]] ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો. જોકે તેઓ ક્ષેત્રીય ફિલ્મોમાં પણ સફળ રહ્યાં હતા પરંતુ મુખ્યત્ત્વે તેઓ હિંદી ફિલ્મોમાં તેમના યોગદાન માટે યાદ કરવામાં આવે છે.૧૯૭૦ના દશકના મધ્ય સુધી તેઓ ખલનાયકના સહાયક તરીકેના પાત્રોમાં જોવા મળતા હતા. પરંતુ ૧૯૮૦માં આવેલી સુપર હીટ ફિલ્મ ''હમ પાંચ''માં તેઓએ મુખ્ય ખલનાયકની ભૂમિકા ભજવ્યા બાદ અન્ય ફિલ્મોમાં પણ મુખ્ય ખલનાયકના પાત્રો મળવા લાગ્યા. ૧૯૮૨માં દિગ્દર્શક સુભાષ ઘાઈની સુપર હીટ ફિલ્મ ''વિધાતા''માં તેમણે જગવર ચૌધરીની ભુમિકા ભજવી. આ જ વર્ષે [[દિલીપ કુમાર]] અને [[અમિતાભ બચ્ચન]]ને મુખ્ય ભૂમિકામાં ચમકાવતી ફિલ્મ ''શક્તિ'' (૧૯૮૨)માં મુખ્ય ખલનાયકની ભૂમિકા ભજવી.
૧૯૮૩માં ફરી એક વાર સુભાષ ઘાઈએ તેમની સુપર હીટ ફિલ્મ ''હિરો'' (૧૯૮૩)માં મુખ્ય ખલનાયક ''પાશા''ની ભૂમિકા ભજવી. ત્યારબાદ પુરી નિયમિત રૂપથી ઘાઈની ફિલ્મોનો હિસ્સો બનતા રહ્યાં. કરડો ચહેરો, તંદુરસ્ત શરીર સૌષ્ઠવ અને બુલંદ અવાજ ધરાવતા અમરીશ પુરીએ ૧૯૮૦ અને ’૯૦ના દશકમાં ખલનાયક તરીકે સર્વોચ્ચ મુકામ પ્રાપ્ત કર્યો. તે સમયની ભાગ્યે જ કોઈ ફિલ્મ હશે જેમાં તેમણે વિલનની ભૂમિકા ન ભજવી હોય.
આંતરરાષ્ટ્રીય દર્શકો પુરીને રિચર્ડ એટનબરોની ફિલ્મ ''ગાંધી''માં "ખાન" તરીકે તથા સ્ટીવન્ સ્પીલબર્ગ્સની ફિલ્મ "ઈન્ડિયાના જૉન્સ"માં તેમણે ભજવેલા મુખ્ય વિરોધી પાત્ર ''મોલા રામ'' તરીકે ઓળખે છે. એ ભૂમિકા માટે તેમણે માથે મુંડન કરાવ્યું અને ત્યારબાદ હંમેશ માટે એ જ દેખાવ શૈલી અપનાવી લીધી. તેમના મુંડન કરેલા મસ્તકને કારણે તેઓ ખલનાયક તરીકેના પાત્રોમાં વધુ ઉપસી આવ્યા. જાણીતા હોલીવુડ દિગ્દર્શક સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ્સ અમરીશ પુરી વિશે કહે છે કે, "અમરીશ મારો પસંદીદો ખલનાયક છે , એનાથી ઉત્તમ ખલનાયક ના આ પૃથ્વી પર થયો છે ના થશે."<ref>{{cite news|title='Mogambo' Amrish Puri's Birth Anniversary|url=http://in.movies.yahoo.com/news/mogambo-amrish-puris-birth-anniversary-183000457.html|access-date=2 May 2013|newspaper=Yahoo Movies|date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625004352/http://in.movies.yahoo.com/news/mogambo-amrish-puris-birth-anniversary-183000457.html|archive-date=25 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
ખલનાયક તરીકેની તેમની વિવિધ ભૂમિકાઓમાં ''મિસ્ટર ઈન્ડિયા'' ફિલ્મમાં મોગેમ્બો, ''વિધાતા''માં જગાવર, ''મેરી જંગ''માં ઠકરાલ, ''ત્રિદેવ''માં ભુજંગ, ''દામિની''માં બેરિસ્ટર ચડ્ડા અને ''કરન-અર્જુન''માં ઠાકુર દુર્જન સિંહ વગેરે યાદગાર છે.
૧૯૯૦ થી તેમના મૃત્યુ સુધી (૨૦૦૫) તેઓ ઘણી ફિલ્મોમાં સકારાત્મક સહાયક ભૂમિકાઓમાં જોવા મળ્યા. દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે, વિરાસત, પરદેશ, ઘાતક, ચાઈનાગેટ વગેરે ફિલ્મોમાં તેમણે નોંધપાત્ર સકારાત્મક ભૂમિકાઓ ભજવી છે. ''મેરી જંગ'' અને ''વિરાસત'' ફિલ્મમાં ભજવેલી તેમની ભૂમિકાઓ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા તરીકેનો ફિલ્મફેર ઍવોર્ડ પ્રાપ્ત થયેલ છે.
== અવસાન ==
અમરીશ પુરી લોહીના કેન્સરથી પીડાતા હતા. તેમના અસ્થિ મજ્જામાં રહેલા લોહીના અપરિપક્વ કણો તંદુરસ્ત રક્તકોષોમાં રૂપાંતરિત થઈ શકતા ન હતા. આથી તેમને ૨૭ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ના રોજ હિંદુજા હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. અહીં તેમના મગજની શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવી હતી. તેમના મસ્તિષ્ક ક્ષેત્રમાંથી વધારાના લોહીને સતત ખેંચી કાઢવાની જરૂરિયાત ઉભી થતાં તેઓ કોમામાં ચાલ્યા ગયા હતા. ૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૦૫ના રોજ ૭:૩૦ વાગ્યે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050113/main4.htm |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |publisher=Tribuneindia.com |date= |access-date=2019-06-21}}</ref>તેમનું પાર્થિવ શરીર અંતિમ દર્શન માટે તેમના નિવાસ પર લાવવામાં આવ્યું હતું. ૧૩ જાન્યુઆરી ૨૦૦૫ના રોજ શિવાજી પાર્ક સ્મશાનમાં તેમની અંતિમવિધી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|title=Film Villain Amrish Puri Dies|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A5381-2005Jan12.html|access-date=14 January 2013|newspaper=The Washington Post|date=13 January 2008}}</ref>
== પુરસ્કાર ==
=== વિજેતા ===
* ૧૯૬૮: [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્ય નાટક
* ૧૯૭૯: સંગીત નાટક અકાદમી (રંગમંચ પરના યોગદાન માટે)
* ૧૯૮૬: શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા ફિલ્મફેર ઍવોર્ડ – મેરી જંગ
* ૧૯૯૧: મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ગૌરવ પુરસ્કાર – ઘાતક
* ૧૯૯૭: શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા સ્ટાર સ્ક્રીન ઍવોર્ડ – ઘાતક
* ૧૯૯૮: શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા ફિલ્મફેર ઍવોર્ડ – વિરાસત
* ૧૯૯૮: શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા સ્ટાર સ્ક્રીન ઍવોર્ડ – વિરાસત
=== નામાંકન ===
* ૧૯૯૦: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – ત્રિદેવ
* ૧૯૯૨: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – સૌદાગર
* ૧૯૯૩: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – તહલકા
* ૧૯૯૩: ફિલ્મફેર બેસ્ટ સપોર્ટીંગ ઍવોર્ડ – મુસ્કુરાહટ
* ૧૯૯૪: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – દામિની
* ૧૯૯૪: ફિલ્મફેર બેસ્ટ સપોર્ટીંગ ઍવોર્ડ – ગર્દિશ
* ૧૯૯૬: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – કરણ અર્જુન
* ૧૯૯૬: ફિલ્મફેર બેસ્ટ સપોર્ટીંગ ઍવોર્ડ – દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે
* ૧૯૯૯: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – કોયલા
* ૨૦૦૦: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – બાદશાહ
* ૨૦૦૨: ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન ઍવોર્ડ – ગદર એક પ્રેમકથા
* ૨૦૦૨: ઝી સિને ઍવોર્ડ ફોર બેસ્ટ એક્ટર ઇન્ નેગેટિવ રોલ – ગદર એક પ્રેમકથા
== અમરીશ પુરી અભિનિત ચલચિત્રો ==
* સોને કે સાથ, પ્રથમ ચલચિત્ર
* નિશાન્ત
* કાદુ (કન્નડ ચલચિત્ર)
* અલીબાબા મરજીના
* ઈમાન ધરમ
* દોસ્તાના
* આક્રોશ
* હમ પાંચ
* હીરો
* [[મિ. ઈન્ડીયા]]
== સંદર્ભ ==
{{reflist}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commonscat|Amrish Puri|અમરીશ પુરી}}
* {{IMDb name|0700869}}
* [http://in.rediff.com/movies/2005/jan/12puri.htm Obituary from rediff]
* [http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/988252.cms Obituary from Times of India]
[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]]
[[શ્રેણી:બોલીવુડ]]
[[શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૦૫માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
eugj2jzrd9n030tlcaxi2oyge9j09to
ઑડિશા
0
35649
907786
906957
2026-11-16T22:17:30Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907786
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox state
| official_name = ઑડિશા
| native_name = {{lang|or|ଓଡ଼ିଶା}} ''{{IAST|oṛiśā}}''
| native_name_lang = or
| type = રાજ્ય
| image_skyline = File:Chilka Lake - Odisha.jpg
| image_alt =
| image_caption = ચિલ્કા તળાવ, ઑડિશા
| image_seal =
| seal_alt =
| image_map = IN-OD.svg
| map_alt =
| map_caption = ભારતમાં ઑડિશા રાજ્યનું સ્થાન
| image_map1 = Orissa State map Gu.svg
| map_caption1 = Map of Orissa
| coordinates = {{coord|20.15|85.50|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline}}
| coor_pinpoint = ભુવનેશ્વર
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = દેશ
| subdivision_name = ભારત
| established_title = સ્થાપના
| established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬
| parts_type = જિલ્લા
| parts_style = para
| p1 = 30
| seat_type = રાજધાની
| seat = ભુવનેશ્વર
| seat1_type = સૌથી મોટું શહેર
| seat1 = ભુવનેશ્વર<ref>{{cite web|title=LIST OF TOWNS AND THEIR POPULATION|url=http://censusindia.gov.in/towns/ori_towns.pdf|access-date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref>
| government_footnotes =
| leader_title = રાજ્યપાલ
| leader_name = ગણેશી લાલ<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=૨૯ મે ૨૦૧૮}}</ref>
| leader_title1 = મુખ્યમંત્રી
| leader_name1 = નવીન પટનાયક
| leader_title2 = વિધાનમંડળ
| leader_name2 = ઑડિશા સરકાર (૧૪૭ બેઠકો)
| leader_title3 =
| leader_name3 =
| leader_title4 =
| leader_name4 =
| unit_pref =
| area_footnotes =
| area_total_km2 =
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_footnotes =
| population_total = 41974218
| population_as_of = ૨૦૧૧
| population_rank =
| population_density_km2 =
| population_note =
| timezone1 =
| utc_offset1 =
| iso_code =
| blank_name_sec1 =
| blank_info_sec1 =
| blank1_name_sec1 =
| blank1_info_sec1 =
| blank_name_sec2 =
| blank_info_sec2 =
| blank1_name_sec2 =
| blank1_info_sec2 =
| website =
| footnotes =
}}
{{Infobox state symbols
| state = ઑડિશા
| country = ભારત
| language = ઑડિયા
| song = બન્દે ઉત્કલ જનની
| dance = [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી]]
| animal = [[સાબર]]<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/sambar_the_state_animal_of_orissa.pdf Sambar : The State Animal of Orissa]</ref>
| bird = નીલકંઠ<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |title=Blue Jay: The State Bird of Orissa |access-date=2012-11-23 |archive-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602150049/http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |url-status=dead }}</ref>
| flower = અશોક <ref>{{cite web |url=http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |title=CyberOrissa.com :: Orissa |work=cyberorissa.com |year=૨૦૧૧ |quote=State Flower |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829175929/http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |url-status=dead }}</ref>
| tree = [[પીપળો]] - અશ્વથા<ref>{{cite web |url= http://www.mapsofindia.com/orissa/state-symbols.html |title=Orissa State Symbols |work=mapsofindia.com |year=૨૦૧૧ |quote=the state tree is the imposing ‘Ashwatha’ tree |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨}}</ref>
| costume = સાડી(સ્ત્રીઓ)
}}
'''ઑડિશા''' (ઓરિસ્સા) <ref name=toirename>{{cite news|title=Orissa celebrates Odisha|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|access-date=૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The Times of India|date=૫ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2013-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426102910/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/orissa-to-odisha-negotiable-instruments-act/1/158874.html|title=Mixed views emerge as Orissa becomes Odisha |date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૧ |work=India Today|access-date=૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> [[ભારત]]ના પૂર્વ કાંઠે આવેલું રાજ્ય છે. ઑડિશાની સીમાએ [[ઝારખંડ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[છત્તીસગઢ]] આવેલા છે. તેનું પાટનગર [[ભુવનેશ્વર]] છે. ઑડિશા તેની પૂર્વ તરફ ૪૮૦ કિ.મી. લાંબો સમુદ્ર કિનારો ધરાવે છે. ઑડિશા રાજ્ય તેમાં આવેલા [[મંદિર|મંદિરો]] માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને [[પુરી]] અને [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર|કોણાર્ક]]માં આવેલા મંદિરો વિશ્વવિખ્યાત છે.
પ્રાચીન કાળમાં આ રાજ્ય કલિંગ રાજ્ય તરીકે જાણીતું હતું. ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧માં મૌર્ય કુળના રાજા [[અશોક|અશોકે]] આ રાજ્ય પર ચઢાઈ કરી હતી અને અહીં ઐતિહાસિક [[કલિંગનું યુદ્ધ]] થયું હતું.<ref name=govorissa>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|title=EARLY PERIOD TO 1568 A.D.|work=Detail History of Orissa|publisher=Government of Orissa|access-date=૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2006-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead}}</ref>
અર્વાચીન ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં થઈ હતી. <ref>{{cite web |url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |title=HC Orissa History (at Kanika Palace Cuttack) |access-date=૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ |publisher=High Court of Orissa |archive-url=https://www.webcitation.org/5upzTMHmK?url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |archive-date=2010-12-09 |url-status=live }}</ref> [[ઓડિઆ ભાષા]] બોલનારા ક્ષેત્રોનો આ રાજ્યમાં સમાવેશ હતો.<ref>{{cite book | last = Jain | first = Dhanesh | title = The Indo-Aryan languages | publisher = [[Routledge]]| page=445| year=૨૦૦૩ | isbn = 978-0-7007-1130-7 }}</ref> ઑડિશામાં ૧ એપ્રિલનો દિવસ સ્થાપના દિવસ તરીકે "ઉત્કલ દિબસ (દિવસ)" નામે ઉજવાય છે.<ref name=hindu>{{cite web|title=Poor water management has made Orissa victim of drought and floods|url=http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|publisher=The Hindu|access-date=૬ એપ્રિલ ૨૦૦૬|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409010625/http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|url-status=dead}}</ref>. ભારતના રાષ્ટ્રગીતમાં આ રાજ્યનો સમાવેશ "ઉત્કલ" તરીકે થયો છે. શરૂઆતના ૮ વર્ષ સુધી [[કટક]] ઑડિશાની રાજધાની રહ્યું. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૪૮ પછી ઑડિશાની રાજધાની [[ભુવનેશ્વર]] ખસેડવામાં આવી.
વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ઑડિશા ભારતનું ૯મું સૌથી મોટું રાજ્ય છે. વસતિની દ્રષ્ટિએ ઑડિશા ૧૧મા ક્રમાંકે આવે છે. [[ઓડિઆ ભાષા]] આ રાજ્યમાં સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, લગભગ પોણા ભાગના લોકો તે ભાષા બોલે છે.
==નામ વ્યુત્પત્તિ==
૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે આ રાજ્યનું નામ અંગ્રેજી ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઓરિસ્સા"થી બદલીને સ્થાનીય ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઑડિશા" કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. ધ હિંદુ. Bhubaneswar. 5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>{{cite news|title=Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|access-date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The New Indian Express|date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2014-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002837/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' – Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ |access-date=૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧ |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref> આથી ઓરિયા ભાષાને હવેથી અન્ય ભાષાઓમાં ઑડિયા તરીકે ઓળખાવાશે.<ref name=Hindu/><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.5 Nov 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' 4 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଓରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943|date=2014-11-13}}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm |title=ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी |publisher=Hindi.webdunia.com |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref><ref>[http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php Hi News India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403214917/http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php |date=2012-04-03 }}''Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia''</ref>
"ઑડિશા" આ નામ પાલી અથવા સંસ્કૃત ભાષાના શબ્દો '''ઓરા (ઉરા)''' અથવા '''સુમેરા''' કે ઓદ્રા વિસાયા પરથી ઉતરી આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|title=MORE ABOUT THE STATE|publisher=Govt. of Odisha|access-date=૪ માર્ચ ૨૦૧૩|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224001519/http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|url-status=dead}}</ref> ઓદ્રાનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સોમદત્તને મળેલ તામ્ર પત્રિકામાં મળી આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2014-12-21 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126040614/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |url-status=dead }}</ref> પાલી અને સંસ્કૃત ભાષાના સાહિત્યમાં ઓદ્ર લોકોનો અનુક્રમે ઓડક કે ઓદ્રહ તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન પાશ્ચાત્ય લેખકો પ્લીની ધ એલ્ડર અને ટોલેમીએ ઓદ્રા લોકોનો ઉલ્લેખ ઓરેટીસ (Oretes) તરીકે કર્યો છે. મહાભારતમાં પૌંડ્ર, મેકલ, ઉત્કલ, આંધ્ર, યવનો, શકો જેવા લોકોની સાથે ઓદ્રા લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે.
બૌદ્ધ ધર્મના લામા તારનાથ રચિત સાહિત્યમાં અને પગ-સામ-જોન-ઝાંગના લેખકે આ ક્ષેત્રને ઓડિવિશા કે ઉડિવીશા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. મધ્યકાલીન તાંત્રિક સાહિત્યમાં અને તંત્રસારમાં જગન્નાથને ઉડિશાનાથ તરીકે વર્ણવાયા છે. ગજપતિ કપિલેશ્વરદેવે (ઇ.સ. ૧૪૩૫-૧૪૬૭) જગન્નાથના મંદિર પર કરાવેલી કોતરણીમાં તેને ઑડિશા રાજ્ય કે ઓડિશા રાષ્ટ્ર તરીકે વર્ણવે છે. આમ ૧૫મી સદીથી ઑડિયા લોકોની ભૂમિ ઑડિશા તરીકે ઓળખાવા લાગી.
==ઇતિહાસ==
પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ઑડિશા ક્ષેત્રમાં વિવિધ માનવ સમૂહો વસવાટ કરતા આવ્યાં છે. અહીં વસનારા સૌથી પહેલાં લોકો પાથમિક પહાડી ટોળકીઓ હતી. જોકે પ્રાગૈતિહાસીક કાળમાં અહીં રહેનારી ટોળકીઓ ઓળખી શકાઈ નથી પણ એ વાત જાણીતી છે કે ઑડિશામાં મહાભારતના કાળ દરમ્યાન સાઇરા અથવા સાબર ટોળીઓ વસતી હતી. પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં સાઓરા અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં સહારા અને સાબર નામની ટોળીઓ આજે પણ સમગ્ર ઑડિશામાં વિસ્તરેલી છે. મોટાભાગની આવી જનજાતિઓએ હિમ્દુ ધર્મ સ્વીકાર્યો છે અને હિંદુ રીતીરિવાજોને અનુસરે છે. કોરાપુત જિલ્લાના બોન્ડા પરજન લોકો એ આવી જનજાતિનું ઉદાહરણ છે. ઑડિશામાં ઘણી જગ્યાએ પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો મળી આવ્યા છે જેમ કે અંગૂલમાં કાલીકાટા, મયુરભંજમાં કુચાઈ અને કુલિયાણા, ઝારસુગડા પાસે વિક્રમખોલ, કાલાહાંડીમાં ગુડાહાંડી અને યોગીમઠ, સંબલપુરમાં ઉષાકોટી, બારગઢ નજીક સિમીલીખોલ વગેરે.
ઑડિશાનો ઇતિહાસ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ જુનો છે. કલિંગાના રાજ્ય પહેલા આ ક્ષેત્રને ઉદ્ર કે ઑદ્ર દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતું. પ્રાચીન ઓદ્ર દેશ કે ઑર્દેશનો વિસ્તાર મહા નદીની ખીણ અને સુવર્ણ રેખા નદીના નીચલા ક્ષેત્ર સુધી હતો. તે આજના કટક, સંબલપુર અને મિદના પુરના અમુક ક્ષેત્રને સમાવી લેતો. આ દેશ પશ્ચિમમાં ગોંડવન, ઉત્તરમાં સિંઘભૂમ અને જસપુરના પર્વતી રાજ્યો, પૂર્વમાં સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં ગંજમ ક્ષેત્રથી ઘેરાયેલી હતી. <ref>{{cite web |title=History of Odisha |url=http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |publisher=india.gov.in |access-date=૨૯ જુલાઇ ૨૦૧૨ |archive-date=2011-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218095053/http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |url-status=dead }}</ref> ઑડિયાના ઓદ્ર કે ઉદ્ર પ્રજાતિ પરથી ઉતરી આવ્યું છે જે મધ્ય કિનારી ક્ષેત્રમાં (હાલના ખોર્ધા અને નયાગઢ જિલ્લામાં) વસતી. ઑડિશા અન્ય પ્રજાતિઓ જેમકે કલિંગ, ઉત્કલ, મહાકાંતરા/કાંતરા અને કોશલ જેવી જાતિઓની પણ જન્મભૂમિ છે. આ જાતિઓએ ઑડિશાના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. અતિ પ્રાચીન લિપીઓમાં કલિંગ લોકોનો ઉલ્લેખ આવે છે.<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=http://orissa.gov.in/portal/ViewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref> ૬ઠ્ઠી શતાબ્દીમાં, વેદિક સુત્રકાર બૌધાયન લખે છે કે કલિંગ એ વેદિક સંસ્કૃતિની વેદિક સંસ્કૃતિની અસરથી લિપ્ત છે જે દર્શાવે છે કે તે સમયે અહીં બ્રાહ્મણોનો પ્રભાવ વિસ્તર્યો ન હતો.<ref name="ReferenceB"/> ભારતના અન્ય પ્રાંતો થી વિપરીતન ૧૫ મી સદી સુધી અહીંના જનજાતિય રિતિરિવાજો અને પરંપરાઓનો રાજનિતી પર ઊંડો પ્રભાવ હતો.<ref name="ReferenceB"/> પંદરમી સદી બાદ અહીં પણ બ્રાહમણોનો પ્રભાવ વધ્યો હતો જેને કારાણે જાતિ આધારીત વ્યવસ્થા જડ બની અને પ્રાચીન જનપદીય વ્યવસ્થા લુપ્ત થઈ.
[[File:Hathigumpha.JPG|thumb|right|ઉદયગિરી ટેકરીઓમાં હાથીગુંફા]]
વિશ્વના ઈતિહાસમાંની એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ઑડિશામાં ઘટી - કલિંગની લડાઈ. આ લડાઈ લગભગ ઈ.પૂ. ૨૬૧માં થઈ.<ref name="ReferenceB"/> સમ્રાટ અશોકે મૌર્ય સામ્રાજ્યના વિસ્તાર માટે કલિંગ પર ચડાઇ કરી હતી. કલિંગના લડવૈયાઓના બહાદુરીભર્યા વિરોધ કારણે સમ્રાટ અશોક માટે કલિંગ પર ચઢાઈ એ મૌર્ય સામ્રાજ્યની સૌથી મોટી રક્તરંજિત સૈન્ય કાર્યવાહી બની ગઈ. લોકોની આવી બહાદુરીને કારણે અશોકે બે ખાસ જાહેરનામા કાઢ્યા જેમાં કલિંગના ન્યાયી અને સૌજન્યશીલ રાજકારભાર ચલાવવાની ખાસ ભલામણ હતી. આ યુદ્ધ પછી અશોક બૌદ્ધ ધર્મને અનુસરીને તેના પ્રચારમાં લાગ્યો. અને તે અતિવ ભૂમિ (નૈઋત્ય ઑડિશા) સ્વતંત્ર રહ્યો.
"તેલ ખીણ સંસ્કૃતિ" એ કાલાહાન્ડી, બાલણગીર, કોરાપુટ (KBK) ક્ષેત્રમાં વિક્સેલી એક ભવ્ય સંસ્કૃતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે, તેના પર સંશોધન ચાલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article293270.ece|title=A tale of Tel valley civilization uncovered|access-date=૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=The New Indian Express|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzZWOux?url=http://expressbuzz.com/states/orissa/a-tale-of-tel-valley-civilisation-uncovered/216914.html|archive-date=2010-12-09|url-status=dead}}</ref> પુરાતાત્ત્વિક અવશેષો દ્વારા અહીં ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં વસવાટ કરનાર શહેરી સંસ્કૃતિના ચિહ્નો મળ્યાં છે.<ref>P.Mohanty, B. Mishra, Op. Cit,2000; C.R. Mishra, S. Pradhan, op. cit. 1989–1990, Infra, F.N.79</ref> અસુર ગઢ આ ક્ષેત્રની રાજધાની હતી. કાલાહાન્ડી કોરાપુટ અને બસ્તર એ [[રામાયણ]] અને [[મહાભારત]]માં વર્ણવવામાં આવેલા ''કાન્તરા'' ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે.<ref>''Mahabharata Sabhaparva, 31, sloka-11-16''</ref> ચોથી સદીમાં આ ક્ષેત્રને ઈન્દ્રવન કહેવાતું, કેમકે આ ક્ષેત્રમાંથી મૌર્ય ખજાનાના હીરા અને મૂલ્યવાન રત્નો અહીંથી મેળવાતા.<ref>''Proceedings, Indian History Congress, 1947, 10th session, 178</ref> મૌર્ય શાસક અશોકના સમય દરમ્યાન કાલાહાન્ડી, કોરાપુટ અને બસ્તરેઅના ક્ષેત્રને અરવી ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો.<ref>''H. C. Rayachoudhury, Political History of Ancient India, 538''</ref> અશોક કાળના લેખનો અનુસાર આ ક્ષેત્ર અજેય રહ્યો હતો.<ref>''B. Mishra, op.cit., 2003–2004''</ref> ઈસવીસનની શરૂઆતના સમય દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર મહાવન તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref>N. K. Sahu, 1964, ''op. cit.''</ref> ચોથી સદીમાં કાલાહાન્ડી, અવિભાજીત કોરાપુટ અને બસ્તરનો સમાવેશ કરના મહાકન્તર ક્ષેત્રપર વ્યાઘ્રરાજાનું રાજ હતું.<ref>''N. K. Sahu, op.cit., 1964, p.200''</ref> ''અસુરગઢ'' એ મહાકન્તરની રાજધાની હતી.<ref>''ibid.7''</ref>
[[File:Hatigumfa.jpg|thumb|રાજા ખારવેલ દ્વારા કરાવવામાં આવેલા શિલાલેખ, ઉદયગિરી અને ખડગિરી ગુફાઓ]]
[[File:Konark Temple.jpg|thumb|પૂર્વ ગંગ કુળના રાજા દ્વારા બંધાવેલ [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] — એક [[વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]]]]
ઈ.સ પૂર્વે ત્રીજી શતાબ્દીમાં પૂર્વી ઑડિશા જૈન રાજા ખારવેલાના નેતૃત્વ હેઠળ સમૃદ્ધ બન્યું.<ref name="ReferenceB"/> તેનું રાજ્ય દક્ષિણમાં પ્રાચીન તમિલ દેશના ક્ષેત્રો સુધી ફેલાયેલું હતું. તેમણે ઉદયગિરિની પ્રચલિત મઠ ગુફાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું. તેના પછીના કાળમાં સમુદ્રગુપ્ત અને શશંક જેવા સમ્રાટોએ અહીં રાજ કર્યું. આ ક્ષેત્ર હર્ષના સામ્રાજ્યનો પણ ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૭૯૫માં કેસરી કે સોમા કુળના રાજા જજાતિ કેસરી-૧લા એ કોશલ અને ઉત્કલ રાજ્યને એક ધ્વજ તળે એકીકૃત કર્યા. તેણેજ પુરીમાં પહેલું જગન્નાથ મંદિર બનાવ્યું,<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150111/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> હાલના જગન્નાથ મંદિરનું માળખું પહેલાના જગન્નાથમંદિર કરતાં એકદમ જુદું છે, હાલના જગન્નથ મંદિરનું બાંધકામ ૧૨મી સદીમાં પૂર્વીય ગંગ કુળના રાજા ચોડા ગંગદેવ અને અનંગ ભીમદેવે કરાવ્યું હતું. ભુવનેશ્વરમાં આવેલા પ્રચલિત લિંગરાજ મંદિરનું બાંધકામ કેશરી વંશના રાજા જજાતી કેશરી - ૩જા એ શરૂ કરાવ્યું અને તેના પુત્ર લાલનેદુએ ૧૦મી સદીમાં તેનું બાંધકામ પૂર્ણ કરાવ્યું. પ્રખ્યાત જાજરમાન કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર રાજા નરસિંહ દેવે બંધાવ્યું. અત્યારે તો તે મંદિર ખંડિત અવસ્થામાં છે પણ એક સમયે તે [તાજ મહેલ]ની બરાબરી કરી શકે તેવું હતું. ૧૧મી સદીના શરૂઆતના કાળમાં ચોલા વંશના રાજા રાજા રાજા ચોલા-૧ અને રાજેન્દ્ર ચોલા-૧ એ ઑડિશા જીતી લીધું. <ref>Social and Cultural Life in Medieval Andhra by M. Krishna Kumari: p.18</ref><ref>Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.390</ref>
ઈ.સ. ૧૫૬૮ સુધી ઑડિશાએ ઘણાં મુસ્લિમ આક્રમણોનો સામનો કર્યો અને છેવટે ઈ.સ. ૧૫૬૮માં બંગાળના સુલતાને ઑડિશા જીતી લીધું. ૧૫૭૬માં મોગલોએ ઑડિશાના કિનારાના ક્ષેત્ર પર કબ્જો કર્યો.<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113154718/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> ગજપતિ મુકુંદ દેવ એ ઑડિશાનો છેલ્લો હિંદુ રાજા હતો, ગોહીરા ટીકરીની લડાઈમાં તેનું મૃત્યું થયું હતું. મેદીનીપુરથી લઈને રાજમુન્ડ્રી સુધીનો ઑડિશાનો કિનારાનો પ્રદેશ મોગલોના તાબા હેઠળ હતો, તેના છ ભાગ કરવામાં હતા; જાલેશ્વર સરકાર, ભદ્રક સરકાર, કટક સરકાર, ચિકાકોલે શ્રીકાકુલમ સરકાર, કલિંગ દંડપત અને રાજમુન્ડ્રી સરકાર કે ગોદાવરી રાજ્ય. ઑડિશાના મધ્ય, ઉત્તરીય, પશ્ચિમી અને દક્ષિણી પહાડી ક્ષેત્રો પર સ્વતંત્ર હિંદુ રાજાઓ રાજ કરતા હતા. ૧૬મી સદીમાં હૈદ્રાબાદના નિઝામે શ્રી કાકુલમ અને રાજમુન્ડ્રી વચ્ચેના ક્ષેત્ર પર કબ્જો મેળવ્યો. ૧૮મી સદીમાં મેદીનીપુર બંગાળ પ્રેસીડેન્સી સાથે જ જોડાયેલું હતું, ઈ.સ. ૧૭૫૧માં તે સિવાયનો બાકીનો દરિયા કિનારોનો ક્ષેત્ર ૧૭૫૧માં મરાઠા સામ્રાજ્ય હેઠળ ગયો.
ઈ.સ ૧૭૬૦ના દશકના શરૂઆતી કાળમાં થયેલા કર્ણાટક યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોએ ઑડિશાના દક્ષિણી કિનારાવર્તી ક્ષેત્ર ધરાવતા ઉત્તર સરકાર ક્ષેત્ર પર કબજો મળવ્યો. આ ક્ષેત્રને ધીરે ધીરે મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સીમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url=http://Odisha.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=10&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Odisha.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308202133/http://odisha.gov.in/portal/viewdetails.asp?pgcount=10&totcount=14&vchglinkid=gl012&vchplinkid=pl048&vchslinkid=&vchtlinkid= |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૦૩માં ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપની અને મરાઠા વચ્ચે થયેલા દ્વિતીય યુદ્ધ પછી અંગ્રેજોએ મરઠી સત્તા હેઠળના ઑડિશા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું. ઑડિશાના ઉત્તર અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો બંગાળ પ્રેસિડેન્સીમાં ભેવળી દેવાયા. ૧૮૬૬માં થયેલા ભૂખમરા અને પૂર પછી ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અહીં મોટા પાયે જળસિંચન પરિયોજનાઓ હાથ ધરવામાં આવી. ૧૯૧૨માં સ્થાનિક ઑડિયા ભાષી લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચળવળને કારણે, ઑડિશાને બંગાળથી છૂટું પાડી વિહાર અને ઑડિશા પ્રોવાઈન્સ નામે નવું રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ. ૧૯૦૩માં ૬૨ કાયમી સભ્યો સાથે ઉત્કલ સંમ્મિલનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ ઑડિશાના એકીકરણ માટે પ્રયત્નો કર્યા.<ref name="Odisha Gov">{{cite web | url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | title=Death Anniversay of Utkal Gaurab Madhusudan Das | publisher=Odisha Government | access-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ | author=Unknown author | archive-date=2014-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140909164939/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="Shakti Malik">{{cite book | title=Makers of Modern Orrissa | author=Samal, Joy K. and Nayak, Pradip Kumar | year=૧૯૯૬ | page=48}}</ref><ref>{{cite book | title=Indian Political Thought | publisher=PHI Learning Private Ltd | author=Padhy, K.S. | year=૨૦૧૧ | page=287}}</ref> ઈ.સ ૧૯૩૬માં બિહાર અને ઑડિશાને જુદા પાડીને ભિન્ન રાજ્યો બનાવવામાં આવ્યા. આમ ઘણા વર્ષોની ચળવળ પછી ઑડિયા લોકોનું અલાયદું એવું રાજ્ય બન્યું. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભાષા આધારે ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના થઈ અને સર જ્હોન ઓસ્ટીન તેના પ્રથમ ગવર્નર બન્યા. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ગંજમ જિલ્લાને મદ્રાસ પ્રેસિડેંસીમાંથી હટાવી ઑડિશામાં ભેળવવામાં આવ્યું. તે દિવસથી ઑડિશાના લોકો ૧ એપ્રિલનો દિવસ ઉત્કલ દિવસ કે ઑડિશા દિવસ તરીકે ઉજવે છે.
ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી પૂર્વી ક્ષેત્રના રજવાડાને ઑડિશામાં જોડવામાં આવ્યા, જેથી તેનું ક્ષેત્રફળ બમણું થયું અને વસ્તી ૧/૩ જેટલી વધી ગઈ. ૧૯૫૦માં ઑડિશા ભારતનું બંધારણીય રાજ્ય બન્યું.
{{wide image|Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg|800px|{{center|[[ભુવનેશ્વર]]માં આવેલી ઉદયગિરી અને ખંડગિરી ગુફાઓનું સર્વાંગી દ્રશ્ય}}}}
==ભૂગોળ==
[[File:Mahanadi-river-delta.jpg|200px|thumb|મહીનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનું ઉપગ્રહ છાયાચિત્ર]]
ઑડિશા ૧૭.૭૮૦ઉ અને ૨૨.૭૩૦ઉ અક્ષાંસ અને ૮૧.૩૭ પૂ અને ૯૭.૫૩પૂ રેખાંશ વચ્ચે આવેલું છે. આ રાજ્યનું ક્ષેત્રફળ ૧૫૫,૭૦૭ ચો. કિમી. છે.<ref name=GeographyKnowIndia>{{cite web|title=Geography of Odisha|url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|website=Know India|publisher=[[Government of India]]|access-date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204220248/http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|url-status=dead}}</ref>
ઑડિશાના પૂર્વભાગ સમુદ્ર કિનારાનો મેદાન પ્રદેશ છે. આ મેદાન પ્રદેશ ઉત્તરમાં સુવર્ણરેખા નદીથી લઈ દક્ષિણમાં ઋષિકુલ્ય નદી સુધી વિસ્તરેલો છે. ચિલ્કા સરોવર આ મેદાન પ્રદેશનો એક ભાગ છે. આ મેદાનો કાંપના ફળદ્રુપ મેદાનો છે. અહીં છ મુખ્ય નદીઓ સુવર્ણરેખા, બુધબાલંગા, બૈતરણી, બ્રહ્મણી, મહાનદી અને ઋષિકુલ્ય મેદાનોમાં કાંપ ઠાલવે છે.<ref name=GeographyKnowIndia/>
ઑડિશાનો પોણોભાગ પર્વતીય પ્રદેશ છે. આ પ્રદેશમાં નદીઓ દ્વારા ઊંડી અને પહોળી ખીણોનું નિર્માણ થયું છે. આ ખીણ પ્રદેશો ફળદ્રુપ છે અને વસ્તીની ઘનતાઅ અહીં અધિક છે. આ સિવાય ઑડિશામાં ઉચ્ચ પ્રદેશ અને તેના કરતા ઓછી ઉંચાઈ ધરાવતો પહાડી પ્રદેશ પણ ધરાવે છે. <ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનું સૌથી ઉંચુ શિખર દેઓમાલી છે સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ ૧૬૭૨ મીટર છે. આ સિવાય અન્ય સિન્કારામ (૧૬૨૦મી) ગોલીકોડા (૧૬૧૭ મીટર) અને યેન્દ્રીકા (૧૫૮૨ મીટર) એ રાજ્યના સૌથી ઊંચા શિખરો છે.<ref>{{cite book|title=Socio-economic Profile of Rural India (series II).: Eastern India (Orissa, Jharkhand, West Bengal, Bihar and Uttar Pradesh)|url=http://books.google.com/books?id=Fi_rz0_1ELUC&pg=PA73|access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૧૧|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-723-4|page=73}}</ref>
===આબોહવા===
ઑડિશામાં ત્રણ ઋતુઓ અનુભવાય છે: શિયાળો (જાન્યુઆરી થી ફેબ્રુઆરી), પૂર્વ ચોમાસું (માર્ચથી મે) નૈઋત્ય ચોમાસું (જૂનથી સપ્ટેમ્બર) અને ઈશાની ચોમાસું (ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર). જોકે સ્થાનીય પરંપરા અનુસાર છ ઋતુઓ માનવામાં આવે છે: વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમન્ત અનેશિશિર. <ref name=GeographyKnowIndia/>
{|class="wikitable"
|-
!colspan="13"|'''ઑડિશાના ચાર સ્થળોનું સરાસરી તાપમાન અને વરસાદ''' <ref>{{cite web|title=Monthly mean maximum & minimum temperature and total rainfall based upon 1901-2000 data|url=http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|publisher=[[India Meteorological Department]]|access-date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225111531/http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|url-status=dead}}</ref>
|-
!
!colspan="3"|'''ભુવનેશ્વર'''<br />(૧૯૫૨-૨૦૦૦)
!colspan="3"|'''બાલાસોર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦)
!colspan="3"|'''ગોપાલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦)
!colspan="3"|'''સંબલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦)
|-
!
!'''મ''' (સે)
!'''લ''' (સે)
!'''વર્ષા''' (મિમી)
!'''મ''' (સે)
!'''લ''' (સે)
!'''વર્ષા''' (મિમી)
!'''મ''' (સે)
!'''લ''' (સે)
!'''વર્ષા''' (મિમી)
!'''મ''' (સે)
!'''લ''' (સે)
!'''વર્ષા''' (મિમી)
|-
|'''જાન્યુઆરી'''||૨૮.૫||૧૫.૫||૧૩.૧||૨૭.૦||૧૩.૯||૧૭.૦||૨૭.૨||૧૬.૯||૧૧.૦||૨૭.૬||૧૨.૬||૧૪.૨
|-
|'''ફેબ્રુઆરી'''||૩૧.૬||૧૮.૬||૨૫.૫||૨૯.૫||૧૬.૭||૩૬.૩||૨૮.૯||૧૯.૫||૨૩.૬||૩૦.૧||૧૫.૧||૨૮.૦
|-
|'''માર્ચ'''||૩૫.૧||૨૨.૩||૨૫.૨||૩૩.૭||૨૧.૦||૩૯.૪||૩૦.૭||૨૨.૬||૧૮.૧||૩૫.૦||૧૯.૦||૨૦.૯
|-
|'''એપ્રિલ'''||૩૭.૨||૨૫.૧||૩૦.૮||૩૬.૦||૨૪.૪||૫૪.૮||૩૧.૨||૨૫.૦||૨૦.૩||૩૯.૩||૨૩.૫||૧૪.૨
|-
|'''મે'''||૩૭.૫||૨૬.૫||૬૮.૨||૩૬.૧||૨૬.૦||૧૦૮.૬||૩૨.૪||૨૬.૭||૫૩.૮||૪૧.૪||૨૭.૦||૨૨.૭
|-
|'''જૂન'''||૩૫.૨||૨૬.૧||૨૦૪.૯||૩૪.૨||૨૬.૨||૨૩૩.૪||૩૨.૩||૨૬.૮||૧૩૮.૧||૩૬.૯||૨૬.૭||૨૧૮.૯
|-
|'''જુલાઈ'''||૩૨.૦||૨૫.૨||૩૨૬.૨||૩૧.૮||૨૫.૮||૨૯૭.૯||૩૧.૦||૨૬.૧||૧૭૪.૬||૩૧.૧||૨૪.૯||૪૫૯.૦
|-
|'''ઑગસ્ટ'''||૩૧.૬||૨૫.૧||૩૬૬.૮||૩૧.૪||૨૫.૮||૩૧૮.૩||૩૧.૨||૨૫.૯||૧૯૫.૯||૩૦.૭||૨૪.૮||૪૮૭.૫
|-
|'''સપ્ટેમ્બર'''||૩૧.૯||૨૪.૮||૨૫૬.૩||૩૧.૭||૨૫.૫||૨૭૫.૮||૩૧.૭||૨૫.૭||૧૯૨.૦||૩૧.૭||૨૪.૬||૨૪૩.૫
|-
|'''ઑક્ટોબર'''||૩૧.૭||૨૩.૦||૧૯૦.૭||૩૧.૩||૨૩.૦||૧૮૪.૦||૩૧.૪||૨૩.૮||૨૩૭.૮||૩૧.૭||૨૧.૮||૫૬.૬
|-
|'''નવેમ્બર'''||૩૦.૨||૧૮.૮||૪૧.૭||૨૯.૨||૧૭.૮||૪૧.૬||૨૯.૫||૧૯.૭||૯૫.૩||૨૯.૪||૧૬.૨||૧૭.૬
|-
|'''ડિસેમ્બર'''||૨૮.૩||૧૫.૨||૪.૯||૨૬.૯||૧૩.૭||૬.૫||૨૭.૪||૧૬.૪||૧૧.૪||૨૭.૨||૧૨.૧||૪.૮
|}
મ = મહત્તમ, લ = લઘુત્તમ, સે = સેલ્સિયસ, મિમી = મિલિમીટર
===જૈવિક વૈવિધ્ય===
[[File:Vanda tessellata Orchi 001.jpg|200px|thumb|ઑડિશામાં મળી આવતા ઓર્ચિડની એક પ્રજાતિ "વૅન્ડા ટેસીલાટા<ref name=NiyamgiriOrchids>{{cite journal|author1=P.K. Dash|author2=Santilata Sahoo|author3=Subhasisa Bal|title=Ethnobotanical Studies on Orchids of Niyamgiri Hill Ranges, Orissa, India|journal=Ethnobotanical Leaflets|date=૨૦૦૮|issue=12|pages=70–78|url=http://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1043&context=ebl&sei-redir=1&referer=http%3A%2F%2Fscholar.google.co.in%2Fscholar%3Fq%3DOrissa%2BOrchid%26btnG%3D%26hl%3Den%26as_sdt%3D0%252C5#search=%22Orissa%20Orchid%22}}</ref>]]
[[File:Bengal Tiger at Nandankanan Odisha.jpg|thumb|200px|નંદન કાન્હા ઝુલોજીકલ પાર્કમાં બંગાળ વાઘ]]
[[File:Irrawaddy dolphin-Orcaella brevirostris by 2eight.jpg|200px|thumb|ચિલ્કા સરોવરમાં ઈરાવદી ડોલ્ફીન]]
ભારતીય જંગલ સર્વેક્ષણના ૨૦૧૨માં પ્રસિદ્ધ થયેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ઓડિશામાં ૪૮,૯૦૩ ચો. કિમી ક્ષેત્ર પર જંગલો આવેલા છે. આ જંગલો રાજ્યની ૩૧.૪૧% જમીન છવાયેલા છે. અહીંના જંગલોના આ પ્રમાણે વર્ગીકરણ થયા છે: ગીચ જંગલો (૭,૦૬૦ ચો. કિમી), મધ્યમ ગીચ જંગલો ( ૨૧,૩૬૬ ચો.કિમી) અને ખુલ્લા જંગલો (વૃક્ષોની છત્રી રહિત) (૨૦,૪૭૭ ચો. કિમી) અને સુંદરવન (૪,૭૩૪ચો. કિમી). તે સિવાય આ રાજ્યમાં ૧૦,૫૧૮ ચો. કિમી. ક્ષેત્રમાં વાંસનાં જંગલો અને ૨૨૧ ચો. કિમીમાં સુંદરવનના જંગલો છે. લાકડાની દાણચોરી, ખાણકામ, ઔદ્યોગીકરણ અને ઘાસચારાની જરૂર આદિને કારણે રાજ્યના જંગલ ક્ષેત્રમાં ઘટાડો થયો છે. જંગલોના સંવર્ધનના પ્રયત્નો અહીં કરવામાં આવ્યા છે.<ref name=ForrestCover>{{cite news|title=Study shows Odisha forest cover shrinking|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Study-shows-Odisha-forest-cover-shrinking/articleshow/11904659.cms|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Times of India]]|date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨}}</ref>
અહીંના વાતાવરણ અને સારા વરસાદને કારણે અહીંના નિત્ય લીલા અને આર્દ્ર જંગલોને કારણે અહીં જંગલી ઓર્ચિડ સારી રીતે વિકસે છે. જંગલી ઓર્ચિડની ૧૩૦ પ્રજાતિઓ આ રાજ્યમાં જોવા મળે છે.<ref name="Orchids">{{cite book|title=Underutilized and Underexploited Horticultural Crops|url=http://books.google.com/books?id=-D1RR7A3HfUC&pg=PA116|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭|publisher=New India Publishing|isbn=978-81-89422-60-8|page=116}}</ref> તેમાંની ૯૭ પ્રજાતિઓ તો માત્ર મયુરભાંજ જિલ્લામાં મળી આવે છે. નંદનકાન્હા જૈવિક ઉદ્યાનમાં આમાંની અમુક પ્રજાતિઓ જોઈ શકાય છે.<ref name=OrchidHouse>{{cite news|title=Orchid House a haven for nature lovers|url=http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Telegraph (India)]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205133023/http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|url-status=dead}}</ref>
મયુરભાંજ જિલ્લામાં આવેલું સુમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ૨૭૫૦ ચો. કિમી માં ફેલાયેલું પ્રાણી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર અને વાઘ અભયારણ્ય છે. અહીં ૧૦૭૮ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં ૯૪ પ્રજાતિઓ તો માત્ર ઓર્ચિડની છે. સાલનું વૃક્ષ એ આ જંગલનું પ્રમુખ વૃક્ષ છે. આ અભયારણ્યમાં ૫૫ સસ્તનો મળી આવે છે તેમાં ભસતાં હરણ, બંગાળ વાઘ, સામાન્ય લંગુર, ચાર શિંગડાવાળા સાબર, ભારતીય જંગલી બળદ, ભારતીય હાથી, ભારતીય મોટી ખિસકોલી, ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી, સાબર અને જંગલી ડુક્કરનો સમાવેશ થાય છે. અહીં પદેઓની ૩૦૪ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં સામાન્ય પર્વતીય મેના, ભારતીય રાખોડી દુધરાજ, ભારતીય કાબરચીતરું દૂધરાજ અને મલબારી કાબરચિતરું દૂધરાજ આદિનો સમાવેશ થાય છે. અહીં સરીસૃપોની ૬૦ જેટલી પ્રજાતિઓ રહે છે જેમાં નાગ અને ત્રિસ્તરી પર્વતીય કાચબો વિશેષ છે. નજીક આવેલા રામતીર્થમાં મગર ઉછેર કેંદ્ર છે.<ref name=WWFSimilipal>{{cite web|title=Similipal Tiger Reserve|url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/critical_regions/national_parks_tiger_reserves/similipal_tiger_reserve/|website=[[World Wide Fund for Nature|World Wide Fund for Nature, India]]|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205152048/http://www.wwfindia.org/about_wwf/critical_regions/national_parks_tiger_reserves/similipal_tiger_reserve/|archive-date=2015-02-05|url-status=dead}}</ref>
ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરની બાજુમાં ચાંડક હાથી અભયારણ્ય આવેલું છે. આ અભયારણ્ય ૧૯૦ ચો. કિમી ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું છે. પરંતુ વધારે પડતા ચારાના ભક્ષણ અને જંગલ ક્ષેત્રમાં થયેલા ઘટાડાને પરિણામે હાથીઓ અહીંથી સ્થળાંતર કરવા વિવશ થાય છે. ઈ.સ. ૨૦૦૨માં અહીં ૮૦ હાથી હતાં જે ઘટીને ઈ.સ. ૨૦૧૨માં ૨૦ થઈ ગયાં છે. ઘણાં પશુઓ બરબર અભયારણ્ય, ચિલ્કા, નયાગઢ જીલ્લો અકે અથાગઢ માં સ્થળાંતર કરી ગયા છે. ઘણાં હાથીઓ ગામ્ડાના લોકોસાથેની અથડામણોમાં, ઘણાં સ્થળાંતર કરતાં વિજળીનો આંચકો લાગતાં, ટ્રેનની અથડામણથી કે શિકારીઓ દ્વારા હણાયા છે.<ref name=ElephantBanished>{{cite news|title=Banished from their homes|url=http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Pioneer (newspaper)]]|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-url = https://web.archive.org/web/20120904034144/http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|archive-date=૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref><ref name=ElephantWipeout>{{cite news|title=Away from home, Chandaka elephants face a wipeout|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|access-date=2015-10-16|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205151829/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|url-status=dead}}</ref> હાથી સિવાય અહીં ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી અને ચિતળ પણ જોવા મળે છે.<ref name="Negi1993">{{cite book|author=Sharad Singh Negi|title=Biodiversity and Its Conservation in India|url=http://books.google.com/books?id=PjfVFGM4p6wC&pg=PA242|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-85182-88-9|page=242}}</ref>
કેદ્રપાડા જીલ્લામાં આવેલું ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૬૫૦ ચો. કિમી. માં ફેલાયેલું છે જેમાં ૧૫૦ ચો. કિમી માં તો સુંદરવન આવેલા છે. ભીતરકનિકામાં આવેલું ગહીરમાથા સમુદ્ર કિનારો ઑલિવ રીડલી સમુદ્રી કાચબાના વિશ્વની સૌથી મોટી માળાઓની વસાહત છે.<ref name="Salagrama2006">{{cite book|author=Venkatesh Salagrama|title=Trends in Poverty and Livelihoods in Coastal Fishing Communities of Orissa State, India|url=http://books.google.com/books?id=3m6XG0WippUC&pg=PA16|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૦૬|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=978-92-5-105566-3|pages=16–17}}</ref> આ સિવાય ગંજમ જીલ્લામાં રુષીકુલ્ય,<ref name=Olive2>{{cite news|title=Olive Ridley turtles begin mass nesting|url=http://www.thehindu.com/news/national/olive-ridley-turtles-begin-mass-nesting/article5678344.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪}}</ref> અને દેવી નદીનો મુખ પ્રદેશ પણ સમુદ્રી કાચબાઓના માળાને વસાહતો ધરાવે છે. <ref name=Olive3>{{cite news|title=Mass nesting of Olive Ridleys begins at Rushikulya beach|url=http://www.thehindu.com/2004/03/15/stories/2004031505150300.htm|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૫ માર્ચ ૨૦૦૪|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017164642/http://www.thehindu.com/2004/03/15/stories/2004031505150300.htm|archive-date=2015-10-17|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય ખારા પાણીના મગરમચ્છ માટે પણ ભીતરકનિકા અભયારણ્ય જાણીતું છે.<ref name=CrocCensus>{{cite news|title=Bhitarkanika Park to be Closed for Crocodile Census|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=The New Indian Express|date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162831/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|url-status=dead}}</ref> શિયાળામાં અહીં ઘણાં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ આવે છે. અહીં કાળા મુગટવાળો નિશાચરી બગલો, ડાર્ટર, રાખોડી બગલો, ભારતીય જળકાગ (cormorant), પૂર્વીય સફેદ આઈબીસ, જાંબુડીયો બગલો અને સારસ જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref name=BirdCount>{{cite news|title=Bird Count Rises in Bhitarkanika|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162754/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|url-status=dead}}</ref> શક્યતઃ ભયાતીત ઘોડાનાળ કરચલા આ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.<ref name=horseshoe>{{cite news|title=Concern over dwindling horseshoe crab population|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/concern-over-dwindling-horseshoe-crab-population/article5435987.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref>
ચિલ્કા તળાવ ઑડિશાના પૂર્વ કિનારા પર આવેલું ખારા પાણીનું એક સરોવર છે તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૧૦૫ ચો કિમી છે. એક ૩૫ કિમી લાંબી નહેર વડે તે બંગાળના ઉપસાગર સાથે જોડાયેલું છે. આ તળાવ મહાનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનો એક ભાગ છે. સામાન્ય રીતે સુકી ઋતુમાં ભરતી સમયે ખારું પાણી આ તળાવમાં ભરાય છે. ચોમાસાની ઋતુમાં નદી દ્વારા મીઠું પાણી અહીં ઠલવાતું હોવાથી તલાવના પાણીની ક્ષારતા ઘટી જાય છે.<ref name="AgarwalSingh2007">{{cite book|author1=Pushpendra K. Agarwal|author2=Vijay P. Singh|title=Hydrology and Water Resources of India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA984|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧૬ મે ૨૦૦૭|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-5180-7|page=984}}</ref> શિયાળામાં કૅસ્પિયન સમુદ્ર, બૈકલ સરોવર, રશિયાના અન્ય ભાગો, મધ્ય એશિયા, અગ્નિ એશિયા, લડાખ અને હિમાલય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરી અહીંઅ આવે છે.<ref name=ChilikaFalls>{{cite news|title=Number of birds visiting Chilika falls but new species found|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/number-of-birds-visiting-chilika-falls-but-new-species-found/article4288574.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> અહીં યુરેશિયન વીજીયન, પીનટેલ, બાર-હેડેડ બતક, રાખોડી પગી બતક, સુરખાબ, મેલાર્ડ અએ ગોલિએથ બગલો જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. <ref name=SharpDropChilika>{{cite news|title=Chilika registers sharp drop in winged visitors|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/chilika-registers-sharp-drop-in-winged-visitors/article5572489.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪}}</ref><ref name=TwoNewChilika>{{cite news|title=Two new species of migratory birds sighted in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/two-new-species-of-migratory-birds-sighted-in-chilika-lake/article4285667.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> આ તળાવમાં ભયાતિતા પ્રજાતિ - ઈરાવદી ડોલ્ફીન માછલીઓ પણ અલ્પ સંખ્યામાં જોવા મળે છે. <ref name=DolphinRise>{{cite news|title=Dolphin population on rise in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/dolphin-population-on-rise-in-chilika-lake/article108981.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦}}</ref> અહીંના દરિયા કિનારે પક્ષહીન પોરપોઈસ, બાટલીનાક ડૉલ્ફીન, ખૂંધવાળી માછલી અને સ્પીનર ડોલ્ફીન જોવા મળે છે. <ref name=DolphinCensus>{{cite news|title=Maiden Dolphin Census in State’s Multiple Places on Cards|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123131044/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|url-status=dead}}</ref>
==રાજ્ય પ્રશાસન==
[[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|ઑડિશાના મંત્રાલયની ઈમારત - [[ભુવનેશ્વર]]]]
ભારતમાં સરકાર સંસદીય લોકશાહી ઢબે ચાલે છે. સાંસદોને પુક્તવયના નાગરીકો ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટી કાઢે છે.<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8}}</ref> ભારતની સંસદ બે ગૃહો ધરાવે છે.<ref name="Finifter"/> નીચલા ગૃહને લોકસભા કહેવાય છે. ઑડિશા રાજ્યમાંથી ૨૧ સાંસદો ચૂંટવામાં આવે છે. તેમને સીધા મતદાન દ્વારા લોકો ચૂંટી કાઢે છે. સંસદના ઉપલા ગૃહને રાજ્ય સભા કહે છે. રાજ્યસભામાં ઑડિશાના ૧૦ સભ્યો હોય છે. તેમને રાજ્યની વિધાનસભાના વિધાયકો ચૂંટી કાઢે છે.<ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[લોક સભા]] |publisher=Government of India |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=FAQRajya>{{cite web|title=Frequently Asked Questions About Rajya Sabha|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|publisher=[[રાજ્ય સભા]]|access-date=૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211181620/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|url-status=dead}}</ref>
===ઑડિશા વિધાનસભા===
ઓડિશા એકગૃહી વિધાનસભા કે ધારાસભા ધરાવે છે.<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|title=Political Science|url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાની વિધાનસભા ૧૪૭ બેઠકો ધરાવે છે.<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|work=IBNLive|date=૧૭ મે ૨૦૧૪|archive-date=2014-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય તેમાં અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની પદવી હોય છે. જેમને વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી ચૂંટી કાઢે છે. <ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110}}</ref> રાજ શાસનની જવાબદારી મુખ્ય મંત્રી અને તેના મંત્રી મંડળની હોય છે. જોકે અને રાજ્ય શાસનના વડા રાજ્યપાલ હોય છે જેમની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવનાર પક્ષ કે સંગઠનના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે નીમે છે. તેની સલાહ અનુસાર રાજ્યપાલ મંત્રીમંડળની નિમણૂક કરે છે. મંત્રીમંડળ વિધાન પરિષદને જવાબદાર હોય છે.<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૧૯૯૫|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207}}</ref> વિધાનસભાના સભ્યને વિધાયક અથવા ધારાસભ્ય (અંગ્રેજીમાં MLA = Member of the Legislative Assembly) કહેવાય છે. રાજ્યપાલ એક ધારાસભ્ય ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન સમાજમાંથી ચૂંટી નીમી શકે છે. <ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૨૦૦૮|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99}}</ref> જો કોઈ કારણસર વિધાનસભાનું વિસર્જન ન થાય તો સરકારની અને ચૂંટાયેલા વિધાયકોની મુદ્દત પાંચ વર્ષની હોય છે.<ref name="Kumar"/>
===પ્રશાસનિક ક્ષેત્ર===
ઓરિસ્સા રાજ્યમાં કુલ ૩૦ (ત્રીસ) જિલ્લાઓ આવેલા છે.<ref name=AdminUnit/>આ ૩૦ જિલ્લાઓને વ્યવહારની સરળતા માટે ૩ રાજ્યસ્વ વિભાગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યા છે.: ઉત્તર દક્ષિણ અને મધ્ય. અને તેમના મુખ્ય મથકો અનુક્રમે સંબલપુર, બરહામપુર અને કટકમાં આવેલા છે. દરેક વિભાગમાં ૧૦ જિલ્લાઓ છે અને તેમનો ઉપરી વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન હોય છે. (અંગ્રેજીમાં =Revenue Divisional Commissioner (RDC))<ref name=RevenueDept>{{cite web|title=About Department|url=http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108010347/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|url-status=dead}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશનનું સ્થાન રાજ્ય મંત્રાલય અને જિલ્લા વહીવટની વચ્ચે આવે છે.<ref name="Laxmikanth">{{cite book|author=Laxmikanth|title=Governance In India|url=https://books.google.com/books?id=DY1CAQAAQBAJ&pg=SA6-PA17|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-107466-7|pages=6–17}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન બોર્ડ ઑફ રેવેન્યુ ને જવાબદાર હોય છે. અને તેમના ઉપરી વરિષ્ઠ ભારતીય પ્રશાસનિક સેવાના અધિકારી (IAS) હોય છે.<ref name=RevenueDept/>
{|class="wikitable" style="text-align: left;"
|+ક્ષેત્ર અનુસાર જિલ્લાઓ<ref name=AdminUnit>{{cite web|title=Administrative Unit|url=http://www.odisha.gov.in/revenue//web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108005844/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|url-status=dead}}</ref>
|-
!ઉત્તર વિભાગ
!મધ્ય વિભાગ
!દક્ષિણ વિભાગ
|-
|
* [[અનુગુલ જિલ્લો]]
* બોલાંગિર જિલ્લો
* [[બરગઢ જિલ્લો]]
* [[દેવગઢ જિલ્લો]]
* [[ધેંકનાલ જિલ્લો]]
* [[ઝારસુગડા જિલ્લો]]
* [[કેન્દુઝર|કેન્દુઝર જિલ્લો]]
* [[સંબલપુર જિલ્લો]]
* સુંદરપુર જિલ્લો
* સુંદરગઢ જિલ્લો
|
* બાલાસોર જિલ્લો
* [[ભદ્રક જિલ્લો]]
* [[કટક જિલ્લો]]
* [[જગતસિંહપુર જિલ્લો]]
* [[જાજપુર જિલ્લો|યાજપુર જિલ્લો]]
* [[કેન્દ્રાપડા|કેન્દ્રાપડા જિલ્લો]]
* [[ખોર્ધા જિલ્લો]]
* [[મયુરભંજ જિલ્લો]]
* [[નયાગઢ જિલ્લો]]
* [[પુરી જિલ્લો]]
|
* [[બૌઢ જિલ્લો]]
* [[ગજપતિ જિલ્લો]]
* [[ગંજામ જિલ્લો]]
* [[કાલાહન્ડી જિલ્લો|કાલાહાન્ડી જિલ્લો]]
* [[કાન્ધામલ જિલ્લો]]
* [[કોરાપુટ જિલ્લો]]
* [[મલ્કાનગિરિ જિલ્લો]]
* [[નબરંગપુર જિલ્લો]]
* નુઆપાડા જિલ્લો
* [[રાયગઢા જિલ્લો]]
|}
દરેક જિલ્લાનાનું પ્રશાસન જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા દ્વારા તેમની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.<ref name="SARKAR2009">{{cite book|author=Siuli Sarkar|title=Public Administration in India|url=https://books.google.com/books?id=smahlYxg-8YC&pg=PA117|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|date=૯ નવેમ્બર ૨૦૦૯|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-3979-8|page=117}}</ref><ref name="PublicAdminDict">{{cite book|title=Public Administration Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Dg-7OFEp3E8C&pg=PA263|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|year=૨૦૧૨|publisher=Tata McGraw Hill Education|isbn=978-1-259-00382-0|page=263}}</ref>
મહેસૂલ વસૂલી કરવી અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવા એ જિલ્લા કલેક્ટરની મુખ્ય જવાબદારી હોય છે. દરેક જિલ્લાના વધુ પ્રશાસનિક વિભાગો પાડવામાં આવે છે. તેમાં ઉપ-વિભાગીય કલેક્ટર અને ઉપ-વિભાગિય ન્યાયાધિશ (મેજીસ્ટ્રેટ) ઉપરી હોય છે. આ ઉપવિભાગોને વધુ નાના મહેસૂલ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે તેને તહેસિલ કહે છે. તહેસિલના ઉપરી તહેસિલદાર હોય છે. ઑડિશા ૫૮ ઉપ-વિભાગો અને ૩૧૭ તહેસિલ ધરાવે છે.<ref name=RevenueDept/> આ તહેસિલમાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
ઑડિશાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ભુવનેશ્વર]] છે. તે સિવાય અન્ય મુખ્ય શહેરો છે: બાલાસોર, બેરહામપુર, બ્રહ્મપુર, કટક, પુરી, રાઉરકેલા અને સંબલપુર. તેમાંથી ભુવનેશ્વર, સંબલપુર અને રાઉરકેલા મહાનગર પાલિકા ધરાવે છે.
આ સિવાય અન્ગુલ, બાલનગીર, બાલાસોર, બારબીલ, બારગઢ, બરીપાડા, બેલ્પાહર, ભદ્રક, ભવાનીપટના, બીરમિત્રપુર, બૌઢ, બ્યાસનગર, છત્તરપુર, ઢેંકનાલ, ગોપાલપુર, ગુનુપુર, જગતસિંહપુર, જયપુર, જેયપોર, જરસુગડા, કેન્દ્રપાડા, કેન્દુઝાર, ખોર્ધા, કોણાર્ક, કોરાપુટ, મલ્કનગિરી, નબરંગપુર, નયાગઢ, નૌપાડા, પારદીપ, પરલખેમુંડી, પુઇરી, ફુલબની, રાજગંજપુર, રાયગઢા, સોનેરપુર, સુંદરગઢ અને તાલચેરમાં નગરપાલિકાઓ આવેલી છે.
ગામ આદિના સ્થાનિક બાબતોની સંભાળ પંચાયત રાખે છે.
ન્યાયતંત્રમાં કટકમાં આવેલી ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલય અને વિવિધ સ્થળે આવેલા અન્ય નીચલા ન્યાયાલયોનો સમાવેશ થાય છે.
==અર્થવ્યવસ્થા==
===બૃહત્-અર્થશાસ્ત્રીય વહેણ===
ઑડિશા સળંગ વિકાસ સાધી રહ્યું છે. રાજ્ય થોક ઉત્પાદનમાં ઑડિશાએ સારી પ્રગતિ દર્શાવી છે. આંકડાશાસ્ત્ર અને પરિયોજના મંત્રાલયે આની પુષ્ટિ કરી છે. ઑડિશાનો વિકાસ દર દેશના સરાસરી વિકાસ દર કરતાં ઊંચો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|title=GDP growth: Most states grew faster than national rate in 2012-13|publisher=The Financial Express|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215183438/http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|url-status=dead}}</ref>
===ઔદ્યોગિક વિકાસ===
[[File:ROURKELA STEEL PLANT.JPG|thumb|left|રાઉરકેલા પોલાદ કારકારખાનું]]
ઑડિશા વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રાકૃતિક સંપત્તિ અને લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. વિદેશી રોકાણકારો માટૅ ઑડિશા એક આકર્ષક સ્થળ બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indian-states-that-attracted-highest-fdi/20120829.htm|title=Indian states that attracted highest FDI|publisher=Rediff|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૮ એપ્રિલ ૨૦૧૪}}</ref> ભારતીય ખનિજ સંપત્તિનો પાંચમાં ભાગનો કોલસો, પા ભાગનું લોહ ખનિજ, ત્રીજા ભાગનું બોક્સાઈટ અને મોટાભાગનું ક્રોમાઈટ ઑડિશામાં આવેલું છે. રાઉરકેલા પોલાદ કારખાનું<ref>{{cite web|url=http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|title=Rourkela Steel Plant|publisher=Sail.co.in|date=|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531085659/http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|url-status=dead}}</ref> એ જાહેરક્ષેત્રનું પહેલું લોખંડ પોલાદનું કારખાનું કહતું તેનું બાંધકામ જર્મની સાથે સહયોગ કરી કરાયું હતું. જાહેર ક્ષેત્રની મોટી કંપનીઓના મુખ્ય મથકો અહીં આવેલા છે જેમ કે એચ એ એલ, સુનાબેડા(કોરાપટ), નેશલન્લ એલ્યુમિનિયમ કંપની - અનુગુલ, દામન્જોડી, કોરાપટ. ઑડિશામાં પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તેલ શુદ્ધિકરણ અને બંદર ક્ષેત્રે ઘણું રોકાણ થયું છે. ભારતની મોટી માહિતી તંત્રજ્ઞાનની કંપની ઓ જેમ કે ટી.સી. એસ., મહિન્દ્રા સત્યમ, માઈન્ડ ટ્રી, પ્રાઈસ વોટર હાઉસ કુપર્સ અને ઈન્ફોસીસ વગેરેની શાખાઓ અહીં આવેલી છે. આઈ બી એમ, સીન્ટેલ અને વીપ્રો પણ પોતાની શાખાઓ અહીં ખોલવા જઈ રહ્યા છે. S&P CNX 500 માં સ્થાન પામેલી બે કંપનીઓની કોર્પોરેટ ઑફિસો અહીં આવેલી છે - નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની અને ટાટા સ્પ્ઞ આર્યન.
૧૯૯૪ માં થયેલાં નાણાકીય સુધારાને અનુસરી માળખાકીય પરિવર્તનો કરનારું ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. વિદ્યુત પ્રવાહના પ્રવાહન અને વહેંચણીના ક્ષેત્રોમાં ખાનગીકરણ દાખલ કરનાર ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૦ની સાલની વચમાં ઑડિશા રાજ્ય વિદ્યુત મંડળનું માળખું સુધારી ગ્રીડકોની રચના કરવામાં આવી હતી. ટ્રાન્સકો અને વહેંચણી કરનારી કંપનીઓ આ મહામંડળના નાના વિભાગ બન્યા. આ વહેંચણી કરનાર ભાગને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓને વેચવાની યોજના બની. આ સુધારાનું પ્રમાણ અને મહત્ત્વ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ ટપ્પો ધરાવે છે.
ભારતની કેન્દ્ર સરકારે ઑડિશામાં આઠ સ્થળોને સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન ઘોષિત કર્યા છે. તેમાં ભુવનેશ્વર અને પારાદીપમાં ઈન્ફોસીટી શામેલ છે. પણ આ ક્ષેત્રોમાં ખેડૂતો તરફથી પ્રચંડ વિરોધ નોંધાવાયો છે.
પૂર અને વાવાઝોડા ઑડિશાની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરનારા મહત્વના પરિબળો છે. ઑડિશાના મહત્ત્વપૂર્ણ જિલ્લાઓ બંગાળના ઉપસાગરના દરિયા કાંઠે આવેલા છે.
===માળખગત સુવિધાઓનો વિકાસ===
પારદીપ બંદર એ ઑડિશાના પૂર્વી કિનારે આવેલું એક મહત્ત્વપૂર્ણ બંદર છે. આ સિવાય દરિયાઈ કિનારે આવેલા શહેરો ધમ્રા અને ગોપાલપુર પણ ઑડિશાના અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરો છે. ભારત સરકારે ઉત્તરમાં પારદીપથી લઈ દક્ષિણમાં ગોપાલપુર સુધીના કિનારાના ક્ષેત્રની વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર તરીકે પસંદગી કરી છે. ભારતમાં આવા છ વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો છે. ભારત સરકાર અને ઑડિશા રાજ્ય સરકાર અહીં રોટરડેમ, હ્યુસ્ટન અને પુડોન્ગ જેવી માળખાગત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા હાથ મિલાવ્યા છે. આથી અહીં પેટ્રો કેમિકલ્સ, સ્ટીલ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રોની ગતિવિધીઓને વેગ મળવાની ધારણા છે.
==વાહનવ્યવહાર==
ઑડિશા વાહન વ્યવહારમાં રસ્તા, રેલમાર્ગો, હવાઈમથકો અને બંદરોની સુવિધાઓ ધરાવે છે. ભુવનેશ્વર ભારતના અન્ય સ્થળો સાથે રેલ, રસ્તા અને હવાઈ માર્ગે જોડાયેલું છે.
===હવાઈમાર્ગ===
ઑડિશામાં કુલ ૧૭ હવાઈમથકો અને ૧૬ હેલીપેડ આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|title=Ten-year roadmap for State’s civil aviation|work=dailypioneer.com|year=૨૦૧૨|quote=at present there are 17 airstrips and 16 helipads in Odisha,|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180524/http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|title=10-year roadmap set up to boost Odisha civil aviation|work=odishanow.in|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads.|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015115504/http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|title=Odisha initiate steps for intra and inter state aviation facilities|work=news.webindia123.com|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2015-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150837/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|url-status=dead}}</ref>
તેમાં ગોપાલપુર, જારસુગડા, બારબીલ અને રાઉરકેલાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/states/odisha-plans-five-new-airports/article3771546.ece|title=Odisha plans five new airports|publisher=[[The Hindu Business Line]]|date=૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૩}}</ref> એર ઑડિશા એ બુવનેશ્વરમાં આવેલી રાજ્યની એક માત્ર ચાર્ટર વિમાન કંપની છે.
{{div col|colwidth=30em}}
* ભુવનેશ્વર - બીજુ પટનાઈક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક
* બ્રહ્મપુર - બેહરામપુર હવાઈ મથક
* કટક - ચારબતીયા એર બેઝ
* જેયપોર - જેયપોર હવાઈ મથક
* જારસુગડા - જારસુગડાહવાઈ મથક
{{div col end}}
===બંદરો===
* ધામરા બંદર
* ગોપાલપુર બંદર
* પારદીપ બંદર
* સુબર્નરેખા બંદર
* અષ્ટરંગ બંદર
* ચાંદીપુર બંદર
===રેલ્વે===
ઑડિશાના મોટા ભાગના મુખ્ય શહેરો ભારતના અન્ય શહેરો સાથે રોજની અથવા સાપ્તાહિક રેલ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે. ઑડિશામાં આવેલ રેલ્વે મોટા ભાગે પૂર્વ તટ રેલ્વે હેઠળ આવે છે. તેનું મુખ્ય મથક ભુવનેશ્વરમાં છે. તે સિવાય રેલ્વેનો થોડોક ભાગ દક્ષિણ પૂર્વી રેલ્વે વિભાગ હેઠળ અને દક્ષિણ પૂર્વે મધ્ય રેલ્વે હેઠળ આવે છે.
==જનસંખ્યા==
૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી અનુસાર ઑડિશાની વસ્તી ૪૧,૯૪૭,૩૫૮ હતી. તેમાં ૨૧,૨૦૧,૬૭૮ (૫૦.૫૪%) પુરુષો અને ૨૦,૭૪૫,૬૮૦ (૪૯.૪૬%) સ્ત્રીઓ હતી. આમ, દર ૧૦૦૦ પુરુષે ૯૭૮ સ્ત્રીઓ હતી. વસ્તીની ઘનતા ૨૬૯ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી. છે.
અહીં મોટા ભાગની પ્રજા ઑડિયા છે અને અહીંની સત્તાવાર ભાષા ઑડિયા છે. અહીંના લગભગ ૮૧.૮% લોકો દ્વારા તે બોલવામાં આવે છે. <ref name=LSI-Orissa>{{cite book|last=Mahapatra|first=B. P.|title=Linguistic Survey of India: Orissa|year=૨૦૦૨|publisher=Language Division, Office of the Registrar General|location=Kolkata, India|page=14|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/ling_Orissa.html|access-date=20 February 2014|format=PDF}}</ref> આ સિવાય ઑડિશામાં બંગાળી, હિંદી, ઉર્દૂ, તેલુગુ, સંતાલી જેવી ભાષાકીય લઘુમતી કોમો પણ છે. અનૂસૂચિત જાતિનું પ્રમાણ ૧૬.૫૩% અને અનુસૂચિત જનજાતિઓનું પ્રમાણ ૨૨.૧૩% જેટલું છે. સંથાલ, બોન્દા, મુંડા, ઑરાઓન, કાન્ધા મહાલી અને કોરા અહીંની અમુક પ્રજાતિઓ છે.
અહીં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૭૩% છે, તે પુરુષોમાં ૮૨% અને સ્ત્રીઓમાં ૬૪% છે.
૧૯૯૯-૨૦૦૦માં ગરીબીની રેખાની નીચે જીવનારા લોકોનું પ્રમાણ ૪૭.૧૫% હતું, જે ભારતીય સરાસરી ૨૬.૧૦% કરતાં ઘણું વધારે હતું.
૧૯૯૬-૨૦૦૧ દરમ્યાન થયેલા અભ્યાસમાં લોકોની આયુ-સંભાવ્યતા ૬૧.૬૪ વર્ષ હતી, જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી કરતાં વધુ હતી. પ્રતિ ૧૦૦૦ વ્યક્તિએ જન્મનું પ્રમાણ ૨૩.૨ છે અને મૃત્યુ દર ૯.૧ છે. બાળ મૃત્યુ દર દર ૧૦૦૦ જીવીત જન્મે ૬૫ નો છે જ્યારે દર ૧૦૦૦એ માતૃ મૃત્યુ દર ૩૫૮ છે. ૨૦૦૪માં ઑડિશાનો માનવ વિકાસ માનાંક ૦.૫૭૮ હતો.
===ધર્મ===
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = ઑડિશામઆં ધર્મ (૨૦૧૧)<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref>
|label1 = હિંદુ
|color1 = Orange
|value1 = 93.62
|label2 = ખ્રિસ્તી
|color2 = DodgerBlue
|value2 = 2.76
|label3 = ઈસ્લામ
|color3 = Green
|value3 = 2.17
|label4 = સરના ધર્મ
|color4 = Chartreuse
|value4 = 1.13
|label5 = શીખ
|color5 = DarkKhaki
|value5 = 0.05
|label6 = બૌદ્ધ ધર્મ
|color6 = Gold
|value6 = 0.03
|label7 = જૈન ધર્મ
|color7 = Brown
|value7 = 0.02
|label8 = બિન ધાર્મિક
|color8 = Black
|value8 = 0.2
}}
[[File:Westindischer Maler um 1550 001.jpg|250px|thumb|left|ગીત ગોવિંદ]]
ઑડિશામાં મોટા ભાગના લોકો (લગભગ ૯૪%<ref name="census2001">{{cite web
|last=
|first=
|authorlink=
|coauthors=
|title=Census of India – Socio-cultural aspects
|work=
|publisher=Government of India, Ministry of Home Affairs
|date=
|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx
|doi=
|access-date=2011-03-02}}
</ref>)હિંદુ ધર્મ પાળે છે અને તેઓ સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવે છે. દા.ત. ઑડિશા ઘણાં હિંદુ પાત્રોનું ઘર છે. સંત ભીમ ભોઈ મહિમા ધર્મ ચળવળના નેતા હતા. સરલા દાસ જેઓ આદિવાસી હતા તેમણે મહાભારતનું ઑડિયામાં ભાષાંટર કર્યું હતું. ચૈતન્યદાસ બૌદ્ધ વૈષ્ણવ પંથના સ્થાપક હતા. તેમણે નિર્ગુણ મહાત્મ્ય લખ્યું. અને ગીત ગોવિંદના રચયિતા જયદેવ પણ ઑડિશાના હતા.
"ઑડિશા મંદિર પ્રાધિકાર કાયદો" ૧૯૪૮ હેઠળ ઑડિશાના દરેક હિંદુ મંદિરમાં હરિજન સહિત દરેક હિંદુઓને પ્રવેશની છૂટ આપવામાં આવી છે, <ref name="ReferenceA">P. 63 ''Case studies on human rights and fundamental freedoms: a world survey, Volume 4'' By Willem Adriaan Veenhoven</ref>
સૌથી પ્રાચીન ઑડિયા ભાષાની કૃતિ ''માદલ પાંજી'' છે જે પુરી મંદિરમાંથી મળી આવી છે તેની રચના ઈ.સ. ૧૦૪૨માં થઈ હોવાનું મનાય છે. આ સિવાય પ્રચલિત પ્રાચીન ઑડિસી ગ્રંથોમાં જગન્નાથ દાસદ્વારા ૧૬મી સદીમાં લખાયેલી ''ભાગબતા'' (ભાવગત)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>P. 77 ''Encyclopedia Americana, Volume 30'' By Scholastic Library Publishing</ref> આધુનિક સમયમાં ૨૦મી સદીમાં બ્રહ્મો સમાજી મધુસુદન રાવે ઑડિયા લેખન સાહિત્ય પાયો નાખ્યો. <ref>''Madhusudan Rao'' By Jatindra Mohan Mohanty, Sahitya Akademi</ref>
૨૦૦૧ની જનગણના અનુસાર ઑડિશામાં ખ્રિસ્તી લોકોની ટકાવારી ૨.૮% છે, જ્યારે મુસ્લીમ લોકોની ટાકાવારી ૨.૨% છે. શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન લોકો સાથે મળી ૦.૧% છે.<ref name="census2001"/> આદિવાસીઓનો મોટો ભાગ સરના ધર્મ પાળે છે, જેમાં તેઓ પ્રકૃતિની પૂજા કરે છે, જોકે વસ્તી ગણતરીમાં તેમને હિંદુ ધર્મના એક ભાગ તરીકે લેખવામાં આવે છે.
==શિક્ષણ==
{{wide image|Ravenshaw Panorama1.jpg|1020px|રેવનશૉ વિશ્વવિદ્યાલય, કટકનું પરિછાયાચિત્ર.}}
હાલમાં ઑડિશાના જાજપુર જિલ્લામાં રત્નગિરી (પુપ્ફગિરી અથવા પુષ્પગિરી)માં પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય - બૌદ્ધ ધર્મનું શિક્ષણ કેન્દ્ર મળી આવ્યું છે. આ વિશ્વવિદ્યાલયમાં ગ્રીસ, પર્શિયા અને ચીનથી જીજ્ઞાસુઓ ભણવા આવતા હોવાનું મનાય છે. તક્ષશિલા અને રત્નગિરી વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય હોવાનું મનાય છે. રત્નગિરી પર સંશોધન ચાલુ છે.
;શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ
ઑડિશામાં ઘણી પ્રખ્યાત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આવેલી છે જેમકે આઈ. આઈ ટી (ભુવનેશ્વર), ઑલ ઈંડિયા ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ (ભુવનેશ્વર), નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી (રાઉરકેલા), આઈ. આઈ. એમ (સંબલપુર), ઈંડિયન ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એજ્યુકેશન ઍન્ડ રીસર્ચ (બ્રહ્મપુર) ઈત્યાદિ.
ઉચ્ચ અભ્યાસમાં પ્રવેશ ઑડિશા જોઈન્ટ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામીનેશન દ્વારા મેળવી શકાય છે. આ પરીક્ષા ૨૦૦૩થી બીજુ પટનાઈક વિશ્વવિદ્યાલ, રાઉરકેલા દ્વારા લેવામાં આવે છે. અને વૈદકીય અભ્યાસ ક્રમમાં પ્રવેશ ઑલ ઈંડિયા પ્રી મેડિકલ ટેસ્ટ દ્વારા મેળવામાં આવે છે.
==કલિંગ ખિતાબ==
ઑડિશાના લોકો વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના પ્રસંશક રહ્યા છે. તેઓ દ્વારા ૧૯૫૨માં બીજુ પટનાકના નેતૃત્વમાં આ ઈનામની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <ref>Kalinga Foundation Trust, http://www.kalingafoundationtrust.com/</ref> આ ઈનામનો કાર્યભાર કલિંગ ફાઉન્ડેશન સંભાળે છે. વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રચાર ને પ્રસાર માટે આ ઈનામ યુનેસ્કો થકી આપવામાં આવે છે. કલિંગ ઈનામ મેળવનારા ૨૫ વ્યક્તિઓને પાછળથી નૉબેલ પુરસ્કાર મળ્યો છે.
==સંસ્કૃતિ==
ઑડિશામાં મોટ ભાગના લોકો ઑડિયા ભાષા બોલે છે. કચેરીના કામો માટે અંગ્રેજી ભાષાનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્થાનીય સ્તરે ઑડિયા ભાષા વપરાય છે. ઑડિયા ભાષા ઇંડો-યુરોપીયન ભાષાની ઈંડો-આર્યન ભાષાના વર્ગમાં આવતી ભાષા છે અને બંગાળી અને અસમિયા ભાષા સાથે સામ્ય ધરાવે છે. અહીંના આદિવાસીઓ દ્રવિડિયન અને મુંડા કુળની ભાષા બોલે છે. રાજ્યની રાજધાની ભુવનેશ્વરમાં ઘણાં મંદિરો આવેલાં છે. [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી શાસ્ત્રીય નૃત્ય]] આ ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવ્યું છે. અર્વાચીન ઑડિસી સંસ્કૃતિ પર હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની છાપ દેખાય છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ પણ આધુનીલ ઑડિયા સંસ્કૃતિનો ભાગ છે.
===ખાનપાન===
[[File:Rasagolla.JPG|thumb|left|પહાલા રસગુલ્લા (ભુવનેશ્વર)]]
ઑડિશાની પાક સંસ્કૃતિ સદીઓ જૂની છે. જગન્નાથ પુરીનું રસોડું વિશ્વનું સૌથી મોટું રસોડું છે, તેમાં ૧૦૦૦ રસોઈયા ૭૫૨ ચુલા પર કામ કરી અને ૧૦,૦૦૦ લોકોને દરરોજ જમાડે છે.<ref name="AffairsAffairs1949">{{cite book|author1=National Association on Indian Affairs|author2=American Association on Indian Affairs|title=Indian Affairs|url=https://books.google.com/books?id=QcMVAQAAIAAJ|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|year=૧૯૪૯}}</ref><ref name="SharmaGupta2006">{{cite book|author1=S.P. Sharma|author2=Seema Gupta|title=Fairs & Festivals of India|url=https://books.google.com/books?id=54MSg3a63WgC&pg=PA103|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬|publisher=Pustak Mahal|isbn=978-81-223-0951-5|pages=103–}}</ref>
ઑડિશામાં ઉદ્ગમ પામેલા સાકરની ચાસણીમાં ડુબાડીને બનાવવામાં આવતા રસગુલ્લા વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.<ref name="abc">[http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-how-the-rasogolla-became-a-global-name/20111116.htm]. rediff.com (2011-11-16). Retrieved on 2013-10-20.</ref><ref name="ChicagoExaminer">{{cite web
|title=Chicago Indian dessert review: Rasgulla-an Indian dessert well worth your time|author=Aarini, Riya|publisher=Chicago Examiner|date=૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref name="sweetsensatn">[http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ Kolkata on Wheels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714161515/http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ |date=2014-07-14 }}. Sweet Sensation, March 2013 issue. Retrieved on 2013-29-04.</ref> ઑડિશાની છેનાપોડા નામની એક મીઠાઈ પણ જાણીતી છે, તેનું ઉદ્ગમ નયાગઢ છે.<ref name=chenapodaorigin>{{cite web|url=http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|title=Chhenapoda|access-date=9 January 2015|publisher=Simply TADKA|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109232431/http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|url-status=dead}}</ref> પનીરને ખાંડ સાથે કેરેમલાઈઝ કરી તેમાં એલચી, વગેરે ઉમેરી ચૂલા પર બાળીને આ મીઠાઈ બનાવવામાં આવે છે. છેના જીલી અને માલપુઆ અહીંની અન્ય લોકપ્રિય મીઠાઈઓ છે. ''કાકરા પીઠા'' નામની અન્ય મીઠાઈ પણ ઑડિશાની જાણીતી મીઠાઈ છે, તેને રવો અને ઘઉંનો લોટ વાપરી બનાવાય છે અને અંદરના પૂરણમાં કોપરું, મરી, એલચી, ખાંડ અને ઘી કે પનીર (છેના) વાપરવામાં છે. તહેવારોમાં આ મીઠાઈ વિશેષ ખવાય છે. અરીશા એક અન્ય જાણીતી વાનગી છે. આ સિવાય પોડા પીઠા (એન્દુરી પીઠા), મન્દા પીઠા, ચીતોઉ પીઠા અન્ય ઉદાહરણ છે. મમરા ઑડિશામાં દરેક ઘરમાં વિશેષ ખવાય છે. તે માટે બરીપદા જાણીતું છે. મમરામાંથી બનતી છેનાચુર નામની ચેવડા જેવી વાનગી ચા-દૂધ સાથે ખવાય છે.
[[File:Chennapoda.jpg|thumb|right|છેનાપોડા]]
ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં પખાલા નામની વાનગી પ્રચલિત છે. તે ખાસ કરી ઉનાળામાં ખવાય છે. આ વાનગી દહીં પાણી અને રાંધેલા ભાતને મિશ્ર કરી બનાવવામાં આવે છે. ઑડિયા લોકો મીઠાઈના ઘણા શોખીન હોય છે અને ભોજનને અંતે મીઠાઈ ન હોય તો તે ભોજન પૂર્ણ ગણાતું નથી. સામાન્ય રીતે ઑડિયા ભોજન બે સ્તરનું હોય છે, મુખ્ય ભોજન અને મીઠાઈ. સવારના નાસ્તામાં રોટલા કે રોટલી મુખ્ય આહાર હોય છે જ્યારે બપોર અને રાતના ભોજનમાં ભાત અને દાળ મુખ્ય આહાર હોય છે. મુખ્ય ભોજનમાં બે ત્રણ શાક અને અથાણાં પણ હોય છે. ઑડિયા મીઠાઈઓ વિવિધ સામગ્રીમાંથી બને છે તેમાં દૂધ, છેના (અમુક જાતનું પનીર), નારિયેળ, ચોખા અને ઘઉંનો લોટ બનાવટના મુખ્ય પદાર્થ હોય છે.
ઓડિશામાં બનતા શાકમાં મુખ્ય છે ''દાલમા'' (દાળ અને શાકને સાથે બાફી તેમાં અન્ય મસાલા નાખી વઘારવામાં આવે છે) અને ''સન્તુલા''. ઘન્ટા અને પોશ્ટા ઑડિશાની અન્ય સ્થાનિક વાનગીઓ છે.
ઑડિશામાં શાકાહારી અને માંસહારી એમ બંને જાતના ભોજન ખવાય છે. અહીં વહેતી ઘણી નદીઓ અને વિશાળ દરિયા કિનારાને કારણે અહીંના ખોરાકમાં માછલી એક મહત્ત્વનો ખોરાક છે. ઑડિશાની રસોઈમાં સમુદ્રીક જીવોમાંથી બનતી ઘણી વાનગીઓ છે તેમાં જીંગા અને કરચલાની બનાવટો ખાસ છે. ચિલ્કા સરોવરના સમુદ્રીક જીવો લોકપ્રિય છે.
ઓડિશાનું ખાનપાન દક્ષિણ ભારતીય અને ઉત્તર ભારતીય ખાનપાનની સીમા પર છે. અહીં સવારના નાસ્તામાં ડોસા, ઈડલી જેવા વ્યંજન વેચાય છે (જે દક્ષિણ ભારતીય છે) તે સાથે પૂરી-છોલે, સમોસા (સ્થાનીય નામ સીંગાડા) અને અન્ય ઉત્તર ભારતીય વસ્તુઓ પણ વેચાય છે. કટક (સાલેપુર)ના રસગુલ્લા ઑડિશા અને પડોશી રાજ્યોમાં વખણાય છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતનું મિશ્રણ હોય એવી એક ઉત્તમ વાનગી તરીકે દહિબરા-આલુદમ-ઘુગુની ગણાવી શકાય, ખાસ કરીને કટકમાં તે મળે છે જેમાં દહિવડા (દહિબરા), દમ આલુનું શાક (આલુદમ) અને છોલે ચણા (ઘુગુની) એક સાથે પિરસવામાં આવે છે.
===સાહિત્ય===
ઑડિયા સાહિત્યના ઇતિહાસને ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને ઇતિહાસકારોએ અમુક ભાગમાં વિભાજીત કર્યો છે: પ્રાચીન ઑડિયા (ઈ.સ. ૯૦૦-૧૩૦૦), પૂર્વી મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૩૦૦-૧૫૦૦), મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૫૦૦-૧૬૦૦), અર્વાચીન મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૭૦૦-૧૮૫૦) અને આધુનિક ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૮૫૦થી અત્યાર સુધી).
===નૃત્ય===
{{main|ઓડિસી નૃત્ય}}
{{center|[[File:Odissi Performance DS.jpg|200px]]
[[File:Sharmila Biswas, Odissi dancer.jpg|211px]]}}
ઑડિસી નૃત્ય અને સંગીત શાસ્ત્રીય કળાઓ છે. પુરાતાત્વીક પ્રમાણોના આધારે ઑડિસી નૃત્ય એ ભારતની સૌથી પ્રાચીન નૃત્ય કળા છે. <ref>{{cite web|url=http://odissi.itgo.com/|title=Odissi Kala Kendra|publisher=odissi.itgo.com|date=|access-date=૧૮ જુલાઈ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzmZyh2?url=http://odissi.itgo.com/|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref>
ઑડિસી નૃત્ય ૨૦૦૦ વર્ષનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦ માં લખાયેલા "નાટ્યશાસ્ત્ર" અને "ભારતમુની"માં તેનો ઉલ્લેખ છે. બ્રિટિશ કાળ દરમ્યાન આ નૃત્ય નામશેષ થયું હતું. ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ અમુક ગુરુઓના પ્રયત્નો થકી તેનો પુનર્જન્મ થયો.
આ સિવાહ અહીં ઘુમુરા નૃત્ય, છાઉ નૃત્ય, માહરી નૃત્ય અને ગોતીપુઆ પણ કરવામાં આવે છે.
===સિનેમા===
ઑડિયા ભાષામાં બનતા ચિત્રપટો ઑલિવુડ ફિલ્મ નામે જાણીતા બન્યા છે. ઑડિયાભાષાનું સૌ પ્રથમ ચિત્રપટ - સીતા બિબાહ - ૧૯૩૬માં બન્યું હતું. ત્યાર બાદ ૧૯૫૧ સુધી માત્ર બે ઑડિયા ફિલ્મો જ બની હતી. ૧૯૪૮ બાદ ઑડિશાના જમીનદારો અને વ્યાપારીઓ ભંડોળ એકત્ર કરી તે બે ફિલ્મો બનાવી હતી. સીતા બિબાહ ના દિગ્દર્શક મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામી હતી અને તે ફિલ્મ પુરીના લક્ષ્મી થીયેટરમાં પ્રદર્શિત કરાતી હતી. ૧૯૫૧માં રોલ્સ ટુ એઈટનામે ફિલ્મ પ્રસિદ્ધ થઈ, અંગ્રેજી નામ ધરાવતી આ પ્રથમ ઑડિયા ફિલ્મ હતી. સીતા બિબાહના ૧૫ વર્ષ પછી આ ફિલ્મ બની. રતીકાન્તા પાધી દ્વારા નિર્મિત આ ચોથી ફિલ્મ હતી. ૧૯૬૦માં બનેલી અગિયારમી ઑડિયા ફીલ્મ ''શ્રી લોકેનાથ'' રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જીતનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની. તેનું દિગ્દર્શન પ્રફુલ્લ સેનગુપ્તાએ કર્યું હતું.
ઑડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કલાકર, દિગર્શક અને નિર્માતા તરીકે ગોઉર ઘોષ અને તેમની પત્ની પારબતી ઘોષનું નામ જાણીતું છે. વાર્તા કહેવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ તેમણે લાવી. તેમની ''મા'' અને ''કા'' નામની ફિલ્મ ઘણી જાણીતી બની અને તે માટે તેમને ઘણા ઘણા પુરસ્કાર મળ્યા.
૧૯૬૨માં ઑડિયા કલાકાર પ્રશાંત નન્દાને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''નુઆ બોઉ'' માટે સર્વોત્કૃષ્ટ અભિનય માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો. ત્યાર બાદ તેમણે અભિનેતા, નિર્માતા, લેખક, દિગ્દર્શક, ગીતકાર અને ગાયક તરીકે પણ કાર્ય કર્યું.
ઉત્તમ મોહન્તી ને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''અભિમાન'' માટે ઘણી સરાહના મળી હતી. તેઓ ઑડિયા ફિલ્મના જાણીતા કલાકર છે. તેમની પત્ની અપરાજીતા મોહન્તી પણ જાણીતા અભિનેત્રી છે. ૧૯૬૦ના દશકમાં સરત પુજારી લોકપ્રિયા અભિનેતા હતા. ''નુઆ બોઉ'', ''જીવન સાથી'', ''સાધના'', ''મનીકા જોડી'', ''નબ જન્મા'', ''મતીરા મનીસા'', ''અરુંધતી'', ''ઘર સંસાર'', ''ભૂખા'' વગેરે તેમની ફિલ્મો જાણીતી બની હતી. તેમની ફિલ્મો ઑડિશાનું જીવન દર્શન કરાવતી અને સામાજિક સંદેશ આપતી. તેઓ અભિનેતા સાથે સફળ દિગ્દર્શક અને શિક્ષક પણ છે. હવે તેઓ નિવૃત્ત છે સાથે તેઓ ચૂંટેલી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે અને વર્તમાન પત્રોમાં કટાર પણ લખે છે.
રાજુ મિશ્રા એક અન્ય જાણીતા કલાકાર છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા છાયાચિત્રકાર અને ઑલિવુડના દિગ્દર્શક અને ગીતકાર છે. આ સિવાય ઑલિવુડમાં બીજય મોહન્તી, શ્રીરામ પાન્ડા, મિહીર દાસ, સિધાન્ત મહાપાત્રા, મહાશ્વેતા રે, તાન્દ્રા રે, અનુભવ મોહન્તી વિગેરે અન્ય કલાકારો છે.
===સંગીત===
૧૬મી સદીમાં સંગીત ઉપર સાહિત્ય ગાવાની શરૂઆત થઈ. તે સમય દરમ્યાન લખાયેલ ચાર મુખ્ય ગ્રંથો છે સંગીતમાવા ચંદ્રિકા, નટ્ય મનોરમા, સંગીત કલાલતા અને ગીતા પ્રકાશ. ઑડિસી સંગીત ચાર પ્રકારના સંગીતનું સંયોજન છે: ચિત્રપદ, ધ્રુવપદ, પાંચાલ અને ચિત્રકલા. જ્યારે સંગીત કળાકારીગરી વાપરે છે ત્યારે તેને ચીટીકલા કહેવાય છે. પાડી એ ઑડિસી સંગીતની એક ખાસ વિશેષતા છે, તેમાં શબ્દોને અતિ તીવ્ર ઝડપે ગાવામાં આવે છે.
ઑડિયા સંગીત ૨૫૦૦ વર્ષોથી વધારે પ્રાચીન છે અને તેના ઘણા વિભાગો છે. તેના મુખ્ય પાંચ ભાગ છે, જનજાતિય સંગીત, લોક સંગીત, સુગમ સંગીત, ઉપ શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીત.
પ્રાચીન સમયમાં કવિઓ દ્વારા લોકોમાં ધર્મભાવના જાગૃત થાય એવા ગીતો રચવામાં આવતા હતા. ૧૧મી સદી દરમ્યાન ત્રિસ્વરી, ચતુઃસ્વરી અને પંચસ્વરીના માધ્યમ દ્વારા સંગીતને શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ મળ્યું.
ઑડિશામાં ઝુમર, યોગી ગીતા, કેન્દારા ગીતા, ધુડુકી બદ્યા, પ્રહલાદ નાટક, પલ્લ, સંકીર્તન, મોગલ તમાશા, ગેતીનાટ્ય, કન્ધેઈ નાચ, કેલા નાચ, ઘોડા નાચ, દંડ નાચ, અને દશકથીયા જેવા લોક સંગીત પ્રસિદ્ધ છે. ઑડિશામાં દરેક જુદી જુદી જાતિ જનજાતિઓને તેમનું પોતાનું આગવું સંગીત અને નૃત્ય શૈલીઓ છે.
ઑડિશાનું રાજ ગીત "બન્દે ઉત્કલ જનની"ની રચના કાન્તકબી લક્ષ્મીકાંતા મોહપાત્રાએ કરી હતી. જ્યારે ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ઑડિશાને સ્વતંત્ર રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તે દિવસે આ કવિતાને રાજ્ય ગીત બનાવવામાં આવ્યું હતું.
સંબલપુરી સંગીત ઑડિશા સિવાય આંધ્રપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં પણ પ્રચલિત છે.
===અન્ય કળા===
આ સિવાય ઑડિશા અન્ય આકર્ષણો ધરાવે છે, જેમ કે, પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથ યાત્રા, પીલલીનું ભરતકામ, કટકની ચાંદીની ઝીણી કારીગરી અને પત્તા ચિત્ર, નિલગીરી (બાલાસોર)ના પથ્થરના વાસણો અને અન્ય આદિવાસી કળાઓ.
કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના સ્થાપત્ય વૈભવ અને શૃંગારિક કોતરણી માટે પ્રસિદ્ધ છે. સંબલપુરીવસ્ત્રો પણ કળાકારીગરીમાં સુંદર હોય છે. ઑડિશાની સાડીઓ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. હાથવણટની મુખ્ય ત્રણ પ્રકારની સાડીઓ ઑડિશામાં બનાવવામાં આવે છે: ઈકાટ, બાન્ધા, પસાપલ્લી.
==પ્રવાસન==
[[File:Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg|thumb|right|નંદનકાનન જુલોજીકલ પાર્ક]]ઑડિશા તેની સમૃદ્ધ સંકૃતિ અને સંખ્યાબંધ પ્રાચીન મંદિરો માટે જાણીતું છે. ઑડિશાના મંદિરો ઈંડો-નાગર વાસ્તુ શૈલિમાં બનેલા છે જેમાં અમુખ સ્થાનિય વિશેષતા હોય છે. ભુવનેશ્વરનું લિંગરાજ મંદિર, પુરીનું જગન્નાથ મંદિર અને કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના ઉદાહરણો છે. ઑડાગાંવા, નયાગઢ જિલ્લાનું રઘુનાથ મંદિર પણ મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. ઑડિશાના મંદિરો રાજસી વૈભવ ધરાવે છે. ઑડિયા મંદિર (દેઉલા) પ્રાયઃ ગર્ભગૃહ, એક કે તેથી વધુ પિરામિડ આકારના છાપરા ધરાવતા મંડપો, નૃત્ય મંદિર, અને ભોગ મંદિર ધરાવે છે.
[[File:Rath Yatra Puri 07-11027.jpg|thumb|300px|પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથયાત્રા|alt=]]
ભુવનેશ્વરના લિંગરાજ મંદિરનું દેવળ {{convert|150|ft|m|adj=on}} ઉંચાઈ ધરાવે છે જ્યારે પુરીના જગન્નાથ મંદિરની ઉંચાઈ {{convert|200|ft|m}} છે. કોણાર્કમાં આવેલા સૂર્ય મંદિરનો અમુક જ ભાગ શેષ છે. [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] ઑડિશાના સ્થાપત્યનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે. શક્તિમાર્ગી સંપ્રદાયનું સારલા મંદિર જગતસિંહ જીલ્લામાં આવેલું છે. કેંદુઝાર જિલ્લામાં આવેલું મા તારિણી મંદિર પણ જાણીતું યાત્રાધામ છે.<ref>{{cite book|last=Norenzayan|first=Ara|title=Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict|url=https://books.google.com/books?id=2VMtfYiQCXEC&pg=PA55|access-date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫|date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4832-4|pages=55–56}}</ref>
ઑડિશામાં ઘણા બૌદ્ધ અને જૈન તીર્થધામો પણ આવેલા છે. કટાકથી ઈશાન તરફ, ભુવનેશ્વરથી {{convert|10|km|0|abbr=on}} કિમી દૂર ટેકરીઓ ઉપર ઉદયગિરિ અને કંડાગિરિની ગુફાઓ આવેલી છે. આ ગુફાઓ ઑડિશાના ૧૩મી સદી સુધીના બૌદ્ધ ધર્મ સાથેના સંબંધની સાક્ષી પુરે છે. ધૌલીમાં બુદ્ધની ખૂબ ઉંચી પ્રતિમા છે જેને જોવા ઘણાં વિદેશી પર્યટકો આવે છે.
ઑડિશા વિવિધ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. જંગલમય પૂર્વી ઘાટથી નદીના ફળદ્રુપ મેદાનો. આને કારાણે અહીં સરિસૃપો અને પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરવા આવે છે જેથી વિવિધ જૈવિક અને વન સંપદા જોવા મળે છે. ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સુંદરવન ધરાવે છે. ઑડિશા ટુરિઝમ દ્વારા પ્રાકૃતિક પર્યટનનું આયોજ કરવામાં આવે છે. આ પર્યટનમાં ભારતના સૌથી મોટા ખારા પાણીના સરોવર - ચિલ્કા તળાવ, વાઘ અભયારણ્ય અને સીમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના ધોધનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|title=MTN 82:9–10 Olive ridley tagged in Odisha recovered in the coastal waters of eastern Sri Lanka|publisher=Seaturtle.org|date=|access-date=૧૮ જુલાઇ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzsnK1S?url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> કંધામાલ જિલ્લામાં આવેલા દારિંગબાદીને ઑડિશાના કાશ્મીર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રકૃતિ ચાહકો ટિકરપારામાં આવેલી ઘડિયાલ અભયારણ્ય અને ગહીરમાથામાં આવેલી અદ્રિયાઈ કાચબા અભયારણ્ય જોવા ખા સ જાય છે. ચંડાક હાથી અભયારણ્ય અને નંદન કાનન ઝુલોજિકલ પાર્ક સંવર્ધન અને લુપ્ત પ્રાયઃ પ્રજાતિના નવીનીકરણના નવા ઉદાહરણ પુરા પાડે છે.
ઑડિશામાં {{convert|500|km|0|abbr=on}} લાંબો દરિયા કિનારો અને વિશ્વના સૌથી સુંદર દરિયા કિનારા છે. ચિલ્કા તળાવ હજારો પક્ષીઓને આશ્રય પુરું પાડે છે અને ભારતમાં અમુક જ સ્થળે દેખાતી ડૉલ્ફીન અહીં જોઈ શકાય છે. ઑડિશાના લીલા જંગલોમાં રોયલ બંગાળ વાઘનું સંવર્ધન થાય છે. ઑડિશામાં ચંદિપુર, ગોપાલપુર, કોણાઅર્ક, અષ્ટરંગ, તાલસરાઈ, સોનેપુર વગેરે દરિયા કિનારા આવેલા છે.<ref name=":0">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms|work=The Times of India|title=Orissa's new name is Odisha|date=૨૪ માર્ચ ૨૦૧૧}}</ref>
== સંદર્ભો ==
{{Reflist|30em}}
{{ભારત}}
{{ઉમદા લેખ}}
[[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]]
klh90is9oq8i6s505hzl1mqdzgqnb4w
પાલક (ભાજી)
0
52914
907800
904208
2026-11-17T06:20:52Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907800
wikitext
text/x-wiki
{{taxobox
|name = પાલક/પાલખ
|image = Spinacia oleracea Spinazie bloeiend.jpg
|image_caption = ફુલ ધારણ કરેલો પાલકનો છોડ
|regnum = [[વનસ્પતિ]]
|unranked_divisio = સપુષ્પી
|unranked_classis = દ્વિદળી
|ordo = કેર્યોફાયલેલ્સ
|familia = એમરેન્થેસી,<br/> પૂર્વે ચીનોપોડિએસી[http://ecoport.org/ep?Plant=1997&entityDisplayCategory=Lineages]
|genus = સ્પીનેશીયા (''Spinacia'')
|species = ઓલેરેશીયા ('''''S. oleracea''''')
|binomial = સ્પીનેશીયા ઓલેરેશીયા (''Spinacia oleracea'')
|binomial_authority = લિનિયસ (L.)
}}
'''પાલક''' કે '''પાલખ''' એ એક સપુષ્પ વનસ્પતિ છે જેના પાન ભાજી તરીકે ખવાય છે. પાલક એ એમરેન્થેસી કુળની વનસ્પતિ છે. તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ સ્પીનાશીયા ઓલેરેશીયા છે. આ વનસ્પતિ મધ્ય [[એશિયા]] તથા નૈઋત્ય એશિયાની વતની છે. આ એક-વર્ષાયુ છોડ છે (અને ભાગ્યેજ તે દ્વિ-વર્ષાયુ પણ હોઈ શકે છે). તેનો છોડ ૩૦ સે.મી. જેટલો ઊંચો વધે છે. પાલક સમષીતોષ્ણ કટિબંધનો શિયાળો સહન કરી શકે છે. તેના પાન એકાંતરા, સાદા, દાંડી તરફ લંબગોળ કે ત્રિકોણાકાર હોય છે. પાનની લંબાઈ ૨ થી ૩૦ સે.મી. જેટલી અને પહોળાઈ ૧ થી ૧૫ સે.મી. જેટલી હોઈ શકે છે. તેના છોડના જમીન તરફના પાંદડા મોટાં હોય છે અને ઉપર તરફ, ફૂલ ધરાવતી ડાળીઓના પાંદડા નાના હોય છે. તેના ફૂલો અવિશિષ્ઠ (inconspicuous), લીલાશ પડતા પીળા રંગના અને ૩ થી ૪ સે,મી, વ્યાસ ધરાવતા હોય છે. તેનો વિકાસ થતા તેમાંથી નાના, સૂકા, દળદાર ફળોનો ગુચ્છો બને છે તે ૫-૧૦ મિ.મી. લાંબો હોય છે તેમાં ઘણાં દાણા હોય છે. રેતાળ સિવાયની બધી જમીન પાલકને માફક આવે છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ">માધવ ચૌધરી, "આહાર એ જ ઔષધ". </ref>. વાવ્યા પછી ત્રણ ચાર અઠવાડિયામાં ભાજી તૈયાર થાય છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/> ઉનાળામાં વાવેલી પાલકને બીજદંડ વહેલો આવે છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/>
==નામ વ્યૂત્પત્તિ==
[[File:Espinac 5nov.JPG|thumb|નવેમ્બર માસમાં પાલક, [[Castelltallat]]]]
પાલકને ફારસીમાં અસ્પંખ (اسپاناخ)(લીલા હાથ) <ref>Douglas Harper, ''Online Etymological Dictionary'' s.v. ''spinach''. (WWW: Accessed 03/07/2010). [http://www.etymonline.com/index.php?term=spinach]</ref> કહે છે. તેનું અપભ્રશ થઈને પાલક બન્યો હોવો જોઈએ. તે શબ્દ પરથી અરેબિક ભાષામાં "એસ્સબાનીખ" કહે છે. તેના પરથી અંગ્રેજી ભાષામાં એસ્પીનેચ (espinache)(ફ્રેંચ : épinard) શબ્દ આવ્યો છે. આ શબ્દ ૧૪મી શતાબ્દીમાં અંગ્રેજીમાં આવ્યો.
પલક્યા, વાસ્તુકાકરા, છુરિકા અને ચીરિચચ્છદા એ પાલકના સંસ્કૃત નામો છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/>
==ઈતિહાસ==
પાલક હાલના ઈરાન અને આસપાસના ક્ષેત્રનું વતની મનાય છે. આરબ વેપારી તેને ભારત લાવ્યા. ત્યાંથી તે પ્રાચીન ચીન ગયું. પ્રાચીન ચીનમાં તેને "પર્શિયન શાક " (''bōsī cài''; 波斯菜; present:菠菜) કહેવાતું. પાલકનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ ચીની ભાષાના ઈ.સ. ૬૪૭ના લખાણમાં જોવા મળે છે. તે લખાણ અનુસાર પાલકને [[ચીન]]માં [[નેપાળ]] માર્ગે લવાઈ હતી. <ref name="aggie-horticulture.tamu.edu">Victor R. Boswell, "Garden Peas and Spinach from the Middle East". Reprint of "Our Vegetable Travelers" ''National Geographic Magazine'', Vol 96:2 (Aug 1949). (WWW: Aggie Horticulture. Accessed 03/07/2010). [http://aggie-horticulture.tamu.edu/Plantanswers/publications/vegetabletravelers/peas.html Aggie Horticulture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416140214/http://aggie-horticulture.tamu.edu/PLANTanswers/publications/vegetabletravelers/peas.html |date=2010-04-16 }}</ref>
ઈ.સ. ૮૨૭માં સરસેન (મધ્ય યુગીન બિન આરબી મુસ્લીમો) દ્વારા પાલકને સીસલીમાં લાવવામાં આવી.{{Citation needed|date=August 2012}} ભૂમધ્ય ક્ષેત્રમાં પાલકનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ ૧૦મી સદીમાં અલ-રાઝીએ લખેલા વૈદક ગ્રંથમાં જોવા મળે છે. આ સિવાય ઈબ્ન વહાસિયા અને કુસ્તુસ અલ-રુમીએ લખેલી ખેતી પુસ્તકોમાં પણ તેનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આરબ શાશન હેઠળના મધ્યયુગમાં પાલક પ્રચલિત ભાજી બની અને ૧૨મી સદીની આસપાસ તે સ્પેન પહોંચી. તેને આરબ ખેતી વિશારદ ઈબ્ન અલ-અવામ "લીલી ભાજીઓનો સેનાપતિ " કહેતા. ૧૧મી સદીમાં ઈબ્ન હજાજ નામના ખેતી વિશારદે તેનો ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો છે.<ref>Clifford A. Wright. ''Mediterranean Vegetables: A Cook's ABC of Vegetables and their Preparation in Spain, France, Italy, Greece, Turkey, the Middle East, and North Africa, with More than 200 Authentic Recipes for the Home Cook''. (Boston: Harvard Common Press, 2001). pp. 300-301.</ref>
૧૩ સદી સુધી જર્મનીમાં પાલકનો ઉલ્લેખ નથી. ૧૫૫૨ પછી પાલકના લીસા બીનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. (હાલના સમયમાં લીસા બીજ વાળી પાલક વપરાય છે.)<ref name="aggie-horticulture.tamu.edu"/>
[[યુનાઇટેડ કિંગડમ|ઈંગ્લેંડ]] અને [[ફ્રાન્સ]]માં પાલક મોટે ભાગે સ્પેન થકી ૧૪મી સદીમાં આવી. આ દેશોમાં પાલક ઝડપથી પ્રચલીત બની કેમકે તે વસંતના શરૂઆતના કાળના આવી જતી જ્યારે હજી અન્ય વનસ્પતિ ઊગતી હોય, વળી અન્ય ખાવાના પરહેજમાં પણ પાલક લઈ શકાતી. પાલકનો ઉલ્લેખ અંગ્રેજીમાં સૌ પ્રથમ ગણાતી પાકશાસ્ત્ર પુસ્તિકા "ફોર્મે કરી" ૧૩૯૦ (Forme of Cury)માં સ્પિનેજ કે સ્પિનોચીસ (''spinnedge'' and/or ''spynoches'') તરીકે થયો છે. <ref>Jacques Rolland and Carol Sherman, "Spinach". ''The Food Encyclopedia: Over 8,000 Ingredients, Tools, Techniques and People ''. Toronto: Robert Rose. 2006. (WWW: Canadian Living. Accessed 03/07/2010). [http://www.canadianliving.com/glossary/spinach.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724195456/http://www.canadianliving.com/glossary/spinach.php |date=2011-07-24 }}</ref> ૧૫૫૨માં લીસા બીયા વાળી પાલકનો ઉલ્લેખ છે.<ref name="aggie-horticulture.tamu.edu"/>
૧૫૫૩માં કેથેરીન ડી મેડીસી ફ્રાંસની મહારાણી બની, તેણીને પાલક એટલી બધી પ્રિય હતી કે તે દરેક ભોજનમાં પાલક ખાવાનો આગ્રહ કરતી. તે રાણીના ગામ ફ્લોરેન્સની યાદમાં આજ સુધી પાલકમાંથી બનતી વાનગીઓને ફ્લોરેન્ટાઈન કહે છે.<ref>[http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=43 Spinach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104131329/http://www.whfoods.com/genpage.php?dbid=43&tname=foodspice |date=2013-11-04 }}, The George Mateljan Foundation</ref>
પ્રથમ વિશ્વયુધ વખતે હેમરેજ દ્વારા નબળા પડેલા સૈનિકોને વાઈનમાં પાલકનો રસ ઉમેરીને અપાતો હતો. <ref name="GrieveGrieve1971">{{cite book|author1=Margaret Grieve|author2=Maud Grieve|title=A modern herbal: the medicinal, culinary, cosmetic and economic properties, cultivation and folk-lore of herbs, grasses, fungi, shrubs, & trees with all their modern scientific uses|url=http://books.google.com/books?id=KgfHxvGFHAoC&pg=PA761|access-date=13 August 2010|date=1 June 1971|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-22799-3|pages=761–}}</ref>
==ખાદ્ય માહિતી==
===પોષકતત્ત્વો===
{{પોષક તત્વો
| name=પાલક, કાચી
| water=91.4 g
| kJ=97
| protein=2.9 g
| fat=0.4 g
| carbs=3.6 g
| fiber=2.2 g
| sugars=0.4 g
| calcium_mg=99
| iron_mg=2.71
| magnesium_mg=79
| phosphorus_mg=49
| potassium_mg=558
| sodium_mg=79
| zinc_mg=0.53
| manganese_mg=0.897
| vitC_mg=28
| thiamin_mg=0.078
| riboflavin_mg=0.189
| niacin_mg=0.724
| vitB6_mg=0.195
| folate_ug=194
| vitA_ug=469
| vitA_iu=9377
| betacarotene_ug=5626
| lutein_ug=12198
| vitE_mg=2
| vitK_ug=483
| source_usda = 1
| note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=11457&format=Full Link to USDA Database entry]
}}
પાલકમાં મોટા પ્રમાણમાં પોષકતત્ત્વો હોય છે. જો પાલકને કાચી, વરાળમાં રાંધી કે તરત ઓછા પાણીમાં બાફીને ખાઈએ તો તેમાંથી વિપુલ માત્રામાં પ્રતિઓક્સિકારકો (એન્ટીઓક્સિડેન્ટ) મળી રહે છે. આ સિવાય પાલકમાં વિટામીન એ (ખાસ કરી લ્યુટેઈન), વિટામીન સી, વિટામીન ઈ, વિટામીન કે, [[મેગ્નેશિયમ]],, ફોલેટ, બીટેઈન, [[લોખંડ|લોહ]], વિટામીન બી<sub>2</sub>, [[કેલ્શિયમ]], [[પોટેશિયમ]], વિટામીન બી<sub>6</sub>, ફોલીક એસિડ, [[તાંબુ]], [[પ્રોટીન]],[[ફોસ્ફરસ]],[[જસત]], નાયાસીન, [[સેલિનીયમ]] અને ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ જેવા તત્વો હોય છે. હાલમાં રુબીસકોલીન તરીકે ઓળખાતા ઓપીઓઈડ પેપ્ટાઈડ પણ પાલકમાં હોવાની શોધ થઈ છે.
કોઈ પણ જીવ કોષમાં પોલીગ્લુટેમિલ ફોલેટ (વિટામીન બી<sub>9</sub> કે ફોલીક એસિડ)એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંયોજન હોય છે. પાલખ આ સંયોજનનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ સ્રોત છે. પાલકને બાફતા તેમાંથી ફોલેટનું સ્તર ઘટી જાય છે, જોકે માઈક્રોવેવ કરતાં આ સ્તર ઘટતું નથી. <ref name="Ball2006">{{cite book|author=G. F. M. Ball|title=Vitamins in foods: analysis, bioavailability, and stability|url=http://books.google.com/books?id=mcwdkygB0FQC&pg=PA236|access-date=13 August 2010|year=2006|publisher=CRC Press|isbn=978-1-57444-804-7|pages=236–}}</ref> ૧૯૪૧માં સૌ પ્રથમ વખત વિટામિન બી<sub>9</sub> છૂટું પડાયું હતું. <ref name="Koren2007">{{cite book|author=Gideon Koren|title=Medication safety in pregnancy and breastfeeding|url=http://books.google.com/books?id=ihJqPs7Ys_4C&pg=PA279|access-date=13 August 2010|year=2007|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-144828-4|pages=279–}}</ref>
====લોહ====
અન્ય ભાજીઓની સાથે પાલક પણ લોહતત્ત્વનો ઉત્તમ સ્રોત છે<ref>{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR17/wtrank/sr17a303.pdf |title=Wt_Rank |access-date=2013-10-28 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402152728/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR17/wtrank/sr17a303.pdf |url-status=dead }}</ref>. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સના ખેતી વિભાગ અનુસાર બાફેલી પાલકના ૧૮૦ ગ્રામ ખોરાકમાં ૬.૪૩ મિ.ગ્રા. લોહ હોય છે. <ref>U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. 2005. USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 18. Nutrient Data Laboratory Home Page, http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105045324/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/ |date=2006-01-05 }}</ref> જો કે પાલકમાં લોહને શોષીલે તેવા તત્ત્વો હોય છે જેમ કે ઓક્ઝેલેટ્સ. આવા તત્વો લોહ સાથે પ્રક્રિયા કરી ફેરસ ઑક્ઝેલેટ બનાવે છે, આને કારણે પાલકમાં રહેલો મોટાભાગનો લોહ શરીરને ઉપયોગમાં આવતો નથી. <ref>{{Cite web |url=http://helios.hampshire.edu/~nlNS/mompdfs/oxalicacid.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2013-10-28 |archive-date=2021-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114150146/http://helios.hampshire.edu/~nlNS/mompdfs/oxalicacid.pdf |url-status=dead }}</ref> પાલકમાં રહેલ ઓક્ઝેલેટનું વધારે પડતું પ્રમાણ તેની લોહ આપવાની ક્ષમતા તો ઓછી કરે છે અને તે વધુ પ્રમાણમાં હોય તો તે શરીરમાં રહેલું લોહ પણ શોષી લે છે.<ref>{{Cite book| title = Nutrition and diet therapy| url = https://archive.org/details/nutritiondietthe0000will| year = 1997| pages = [https://archive.org/details/nutritiondietthe0000will/page/229 229]| isbn = 978-0-8151-9273-2| last1 = Williams| first1 = Sue Rodwell| last2 = Long | first2 = Sara }}</ref> જો કે અમુક ઉંદર પર થયેલા અમુક અભ્યાસોમાં જણાયું છે કે ઓક્ઝેલિક એસિડ સાથે પાલકને ભોજનમાં દેતાં લોહ શોષાવામાં વધારો થઈ શક્યો હતો. <ref>http://jn.nutrition.org/cgi/reprint/114/3/526.pdf</ref>
====કેલ્શિયમ====
પાલખમાં [[કેલ્શિયમ]] મોટા પ્રમાણમાં હોય છે. પણ પાલખમાં આવેલું ઓક્ઝેલેટ કેલ્શિયમને બાંધી લે છે અને તેથી તેનું શોષણ અપુરતું થાય છે. કેલ્શિયમ અને જસત લોહના શોષણને પણ મર્યાદિત કરે છે.<ref>{{Cite book| title = Nutrition| url = http://books.google.com/?id=46o0PzPI07YC&printsec=frontcover| year = 2003| pages = 474| isbn = 978076370765{{Please check ISBN|reason=Invalid length.}}| last1 = Insel | first1 = By Paul M.| last2 = Elaine Turner | first2 = R.| last3 = Ross | first3 = Don| access-date = 2009-04-15 }}</ref> પાલકમાં ઉપલબ્ધ કેલ્શિયમ સૌથી ઓછું ઉપલબ્ધ જૈવિક કેલ્શિયમ હોય છે.<ref name=Heaney2006>{{Cite book| url = http://books.google.com/?id=il8rmEAZoW8C&printsec=frontcover | title = Calcium in human health| year = 2006| author = Heaney, Robert Proulx| pages = 135| isbn = 978-1-59259-961-5| access-date = 2009-04-15 }}</ref> બ્રોકોલિમાં તેમાં રહેલા કેલ્શિયમના ૫૦% ભાગ શરીરમાં શોષાય છે પણ પાલખમાંથી માત્ર ૫% જ કેલ્શિયમ શરીરમાં શોષાય છે.
===પાલકના પ્રકારો===
પાલકના બે પ્રકરો મુખ્ય છે એક પ્રાચીન (દેશી) અને બીજી અર્વાચીન(સંકર). પાલકની જુની અને નવી પ્રજાતિ વચ્ચે સરળતાથી ફરક તારવી શકાય છે. જુની પ્રજાતિ ગરમીમાં ઝડપથી સડવા લાગે છે, તેમના પાન સાંકડા હોય છે અને તેમનો સ્વાદ વધારે કડવાશ ધરાવે છે. નવી પ્રજાતિના પાંદડા પહોળા હોય છે, તે ઝડપથી ઊગે છે અને તેમના બીયા ગોળ હોય છે.
પાલકના ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર છે:
*'''સેવૉય''': આના પાન ઘેરા લીલા, કરચલી ધરાવતા અને વાંકા હોય છે. અમેરિકાના સુપર માર્કેટમાં વેચાતી તાજી પાલક ભાજી મોટે ભાગે આ પ્રજાતિની હોય છે. સેવૉયની એક ઉપજાતિ 'બ્લૂમ્સડૅલ' સડન વિરોધી હોય છે. તેના જેવી અન્ય પ્રજાતિ 'મેલો નીરો' (ઈટલીની હળવી જાતિ)નામ ધરાવે છે. આ સિવાય એક ઉઅપજાતિ વીરોફ્લે છે જે ઘણા મોટા પાન અને વધુ ઉત્પાદન આપે છે.
*'''ચપટ''' અથવા '''સપાટ પાનની પાલક''' આના પાન સપાટ હોય છે અને સેવૉય કરતા સાફ કરવામાં સારા પડે છે. આ જાતિની પાલકનો ઉપયોગ કૅનમાં અને થીજાવેલી પાલકના ઉત્પાદનો, સૂપ, બેબી ફૂડ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ બનાવવા થાય છે.
*'''સેમી-સેવૉય''' એ એક સંકર પ્રજાતિ છે તેના પાન થોડી કરચલીઓ ધરાવતા હોય છે . તેની સપાટી સેવૉય જેવી હોય છે પણ તે સાફ કરવામાં સેવૉય જેટલા અઘરા નથી. આનો ઉપયોગ તાજા અને પ્રોસેસ ખોરાક બનાવવા થાય છે. એક પ્રજાતિ ફાઈવ સ્ટાર છે જેના પર બીયા ઊગતા વાર લાગે છે.
===ઉત્પાદન, વિતરણ અને સંગ્રહ===
પાલકને વિશ્વમાં વિવિધ રીતે વેચાય છે. ભારતમાં મુખ્યત્વે તેને તાજી ઝૂડીમાં વેચાય છે. વિશ્વમાં તાજા સ્વરૂપ સિવાય તેને થેલીમાં, કેનમાં કે ઠારીને પણ વેચાય છે. તાજી પાલક તેના સંગ્રહના અમુક દિવસોમાં તેના પોષક તત્ત્વો ખોવા માંડે છે. <ref>{{cite web | url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/03/050323124809.htm | title=Storage Time And Temperature Effects Nutrients In Spinach | access-date = 2008-07-05}}</ref> પાલકને ઠારતા તેની પોષક તત્ત્વો ખોવાની ગતિ લગભગ આઠ દિવસ પાછી ઠેલી શકાય છે. તાજી પાલક તેનું ફોલેટ અને કેરોટેનોઈડ ગુમાવી દે છે તેથી તેને બાફી, રાંઘીને ઠારી અથવા કેનમાં પેક કરી સચવાય છે. ખૂબજ ઠંડા શીતકોમાં પાલક આઠ મહિના સુધી સાચવી શકાય છે.
{| class="wikitable" style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em"
|+ ૨૦૧૧ના વિશ્વની ટોચના પાલક ઉત્પાદકો<br />(in million metric tons)
!ક્રમ
!દેશ
!ઉત્પાદન <br>ટન
|-
| 1 || {{flag| ચીન}} || 18,782,961
|-
| 2 || {{USA}} || 409,360
|-
| 3 || {{flag| જાપાન}} || 263,500
|-
| 4 || {{flag| તુર્કસ્તાન}} || 221,632
|-
| 5 || {{flag| ઈંડોનેશિયા}} || 160,513
|-
| 6 || {{flag| ફ્રાન્સ}} || 110,473
|-
| 7 || {{flag| ઈરાન}} || 105,351
|-
| 8 || {{flag| દક્ષિણ કોરિયા}} || 104,532
|-
| 9 || {{flag| પાકિસ્તાન}}|| 103,446
|-
| 10 || {{flag| બેલ્જિયમ}} || 99,750
|-bgcolor="#CCCCCC"
| || વિશ્વ || 20,793,353
|-
|colspan=3 | ''Source: [[FAO|UN Food & Agriculture Organization]]'' <ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|publisher=[[FAO|UN Food & Agriculture Organization]]|title=Production of Spinach by countries|year=2011|access-date=2013-08-26|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106233839/http://www.fao.org/faostat/en/|url-status=dead}}</ref>
|}
[[File:2012spinach.png|thumb|270px| ૨૦૧૨માં પાલકનું ઉત્પાદન]]
પર્યાવરણ કાર્યવાહક સમિતિ (એન્વાયર્નમેંટ વર્કીંગ ગ્રુપ)એ જણાવ્યું છે કે વિશ્વમાં સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શાકભાજીઓમાંની પાલક એક છે.
<ref>[http://www.ewg.org/foodnews/summary/ EWG's Shopper's Guide to Pesticides hello]</ref>
પાલકમાં પ્રાયઃ પર્મેથ્રીન, ડાઈમેથોટ અને ડી. ડી. ટી. જેવા જંતુ નાશકો મળી આવે છે.{{Citation needed|date=June 2008}} પાલકમાં [[કેડમિયમ]] જેવા પ્રદૂષકો પણ મળી આવ્યા છે. એફ. ડી. એ. ને ૯૦ના શરૂઆતના દશકમાં આ પ્રમાણ બાફેલી પાલકમાં ૩૨૦ અન્ય ખાદ્ય પદાર્થો કરતા વધારે (0.125 mg/kg) મળ્યું હતું. <ref>http://www.yogurtforever.org/download/tds1byel.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210251/http://www.yogurtforever.org/download/tds1byel.pdf |date=2016-03-04 }} (Previously at http://www.cfsan.fda.gov/~acrobat/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050212115716/http://www.cfsan.fda.gov/~acrobat/ |date=2005-02-12 }} tds1byel.pdf ?)</ref>
પાલકને તાજી રાખવા તેને હવા કે નાઈટ્રોજન ભરી પેક કરવામાં આવે છે. અમુક વખત પાલકના પાન પર રહેલા હાનિકારક જીવાણુંઓને મારવા માટે કિરણોત્સાર પણ વાપરવામાં આવે છે. ફૂડ એન્ડ ડ્રાગ્ એડમિનીસ્ટ્રેશન ૪.૦ કિલોગ્રે સુધી પાલકના કિરણોત્સરીકરણ કરવાની છૂટ આપે છે. પરંતુ પાલક પર કિરણોત્સરી કરણ કરતાં તેનાં પોષક તત્ત્વો પર માઠી અસર થવાની સંભાવના રહેલી છે. એગ્રીકલ્ચર રીસર્ચ સર્વિસ નામની સંસ્થાએ કિરણોત્સાર કરેલ પાલકના તૈયાર પાકીટમાં વિટામીન સી, ઈ, કે અને બી<sub>૯</sub> અને ચાર અન્ય કેરોટીનોઈડ્સના સ્તરો તપાસ્યા. તેમના સંશોધન અનુસાર કિરણોત્સારની માત્રા વધારતા ચાર પોષક તત્ત્વોમાં અલ્પ કે નજીવા પ્રમાણમાં ફેર થયો હતો. એ ચાર તત્ત્વો છે: વિટામીન ઈ, કે, બી<sub>૯</sub> અને કેરોટીનોઈડ નીઓક્સાન્થીન. આમ કિરણોત્સાર થતાં પાલકના પોષક તત્ત્વોમાં જે નજીવો ઘટાડો થયો તે જીવાણુ દ્વારા થતાં નુકશાનની સરખામણીએ વધુ ફાયદાકારક છે. <ref>[http://www.ars.usda.gov/is/pr/2010/100527.htm Nutrient Retention of Safer Salads Explored | Environmental Working Group]</ref>
==ઔષધીય ગુણો==
આયુર્વેદ અનુસાર પાલક વાયુ કરનાર, ઠંડો, કફ કરનાર, ઝાડો છૂટો પાડનાર, ભારે અને મળને રોકનાર છે. એ મદ, શ્વાસ, પિત્ત, લોહીનો બગાડ અને કફનો નાશ કરનાર છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/> તથા પાલકના બી સારક તથા શીતળ છે. તે યકૃતના રોગ, કમળો, પિત્તપ્રકોપ, કફરોગ અને શ્વાસની વિકૃતિમાં હિતકારી છે. તેના બીમાંથી ચરબી જેવું ઘટ્ટ તેલ નીકળે છે. તે કૃમિ અને મૂત્રરોગો પર લાભદાયક છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/>
પાલકમાં સાજીખાર અને ચીકાશ વધુ હોવાથી તે પથરીને ઓગાળીને બહાર કાઢે છે. આને કારને પથરીના ઈલાજમાં પાલકનાં પાનનો સ્વરસ કે ક્વાથ અપાય છે.<ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/>
પાલકમાં ઘણાં પોષક તત્ત્વો રહેલા હોય છે આથે દૂધ પુરતા પ્રમાણમાં ન મળે ત્યારે બાલકોને પાલકનો રસ પાવાની સલાહ અપાય છે. <ref name="આહાર એ જ ઔષધ"/>
==મનોરંજન સાહિત્યમાં==
પોપાય ધ સેલર મેન નામનું રમૂજી કાર્ટુન પાત્ર પાલકનો મોટો ચાહક બતાવાયો છે. પાલક ખાઈ તેનામાં શક્તિ સંચાર થતો હોવાની વાત તેની વાર્તામાં વારંવાર આવે છે. પાલકમાં રહેલા લોહની ખોટી ગણતરીને કારાણે તેની શક્તિ આપવાની ક્ષમતાની ખોટી આવી ભ્રમણા લોકોમાં બંધાઈ હશે. <ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2009/dec/08/ec-segar-popeye-google-doodle|title=E.C. Segar, Popeye's creator, celebrated with a Google doodle|last=Gabbatt|first=Adam|date=8 December 2009|publisher=guardian.co.uk|access-date=5 May 2010}}</ref> એક કથા અનુસાર જર્મન વૈજ્ઞાનિક ઈમીલ વોન વોફના ૧૮૭૦ના પાલકના લોહ માપન કર્યા પછી તેમાં એક દશાંશ સ્થળ ભૂલી ગયો હતો. આને કારાણે પાલખમાં લોહના મૂળ પ્રમાણ કરતાં ૧૦ ગણુ વધારે લોહ હોવાનું મનાતું આવતું હતું. આ ભૂલ છેક ૧૯૩૦માં પકડાઈ. આ ભૂલને કારણે લોકોમાં એવી માન્યતા પડી કે પાલકમાં લોહ વધુ હોવાને કારણે તે વધુ તાકાત આપે છે. <ref>{{cite book |title=The Truth about Food |last=Fullerton-Smith |first=Jill |authorlink= |coauthors= |year=2007 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |location= |isbn= |page=224 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=xx_FMVnrxWAC&pg=PA224&dq=spinach+does+not+have+high+iron&hl=en&sa=X&ei=2Pk_T6-_MMqW2QW-guGXCA&ved=0CDwQ6AEwAQ#v=onepage&q=spinach%20does%20not%20have%20high%20iron&f=false |access-date=February 18, 2012}}</ref>
માઈક સુટ્ટોન નામના ગુનાવિદે ઇન્ટરનેટ જર્નલ ઓફ ક્રિમિનોલોજીમાં એક લેખ લખ્યો હતો. તેમાં લખ્યું હતું કે પોપાય અને પાલક-લોહ નો સંબંધ એક દીર્ઘકાલીન ભૂલ ભરેલી માન્યતા માત્ર છે. પાલકના પ્રચારનો ઉદ્દેશ તો વિટામિન એ માટે થયો હતો.
.<ref>{{Cite journal
| last =
| first =
| authorlink = Dr Mike Sutton
| coauthors =
| title = SPINACH, IRON and POPEYE: Ironic lessons from biochemistry and history on the importance of healthy eating, healthy scepticism and adequate citation
| journal = Internet Journal of Criminology
| volume =
| issue =
| pages =
| publisher =
| location =
| date =
| language =
| url = http://www.internetjournalofcriminology.com/Sutton_Spinach_Iron_and_Popeye_March_2010.pdf
| jstor =
| doi =
| id =
| mr =
| zbl =
| jfm =
| access-date =
| archive-date = 2011-10-01
| archive-url = https://web.archive.org/web/20111001101111/http://www.internetjournalofcriminology.com/Sutton_Spinach_Iron_and_Popeye_March_2010.pdf
| url-status = dead
}}</ref><ref>{{cite web | author = [[Karl Kruszelnicki]] | title = Popeye's spinach story rich in irony | url = http://www.abc.net.au/science/articles/2011/12/06/3384516.htm | publisher = [[Australian Broadcasting Corporation]] | date = 6 December 2011}}</ref>
==સંદર્ભ==
{{reflist|2}}
[[શ્રેણી:ભાજી]]
497636psr5vs986xdfnhwznn4sf9evo
એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ
0
61686
907785
903996
2026-11-16T22:14:59Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907785
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
{{Infobox football club
| clubname = એસ્ટોન વિલા
| image =
| fullname = એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ<ref name=BBCVillans>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4127422.stm |title=Premiership club-by-club guide |publisher=BBC Sport |access-date=9 April 2008 | date=8 August 2005}}</ref>
| nickname = વિલા, લાયન્સ
| short name =
| founded = માર્ચ ૧૮૭૪<ref>http://www.avfc.co.uk/page/HistoryTimeline/0,,10265,00.html</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm |title=Aston Villa Football Club information |publisher=BBC Sport |access-date=26 June 2007 |date=1 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070622084515/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm |archive-date=22 જૂન 2007 |deadurl=no |url-status=live }}</ref>
| ground = [[વિલા પાર્ક]]<ref>{{cite web |url=http://www.avfc.co.uk/page/GettingToVillaPark |title=Getting to Villa Park |publisher=Aston Villa F.C |access-date=19 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306102913/http://www.avfc.co.uk/page/GettingToVillaPark |archive-date=6 માર્ચ 2012 |url-status=dead}}</ref><br />[[બર્મિંગહામ]]
| capacity = ૪૨,૬૮૨<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |title=Premier League Handbook Season 2013/14 |format=PDF |access-date=17 August 2013 |work=[[Premier League]] |archive-date=31 જાન્યુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |url-status=dead }}</ref>
| owner =
| chairman = રેન્ડી લરન્ર
| manager =પોલ લેમ્બર્ટ
| league = [[પ્રીમિયર લીગ]]
| season =
| position =
| current =
| website = http://www.avfc.co.uk/
| pattern_la1 = _astonvilla2425h
| pattern_b1 = _astonvilla2425h
| pattern_ra1 = _astonvilla2425h
| pattern_sh1 =
| pattern_so1 = _astonvilla2425hl
| leftarm1 = BBD5F2
| body1 = 69091C
| rightarm1 = BBD5F2
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = BBD5F2
| pattern_la2 = _astonvilla2425a
| pattern_b2 = _astonvilla2425a
| pattern_ra2 = _astonvilla2425a
| pattern_sh2 =
| pattern_so2 = _astonvilla2425al
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = BBD5F2
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _astonvilla2425t
| pattern_b3 = _astonvilla2425t
| pattern_ra3 = _astonvilla2425t
| pattern_sh3 = _astonvilla2425t
| pattern_so3 = _astonvilla2425tl
| leftarm3 = 0c1f3e
| body3 = 0c1f3e
| rightarm3 = 0c1f3e
| shorts3 = 0c1f3e
| socks3 = 000000
}}
'''એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ''', એક પ્રખ્યાત અંગ્રેજી ફૂટબોલ ક્લબ છે,<ref>{{Cite news |url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2007/11/26/cup-presented-to-aston-villa-founder-member-jack-hughes-is-back-with-his-family-97319-20162107/ |title=Cup presented to Aston Villa founder member Jack Hughes is back with his family |first=Nick |last=McCarthy |date=26 November 2007 |newspaper=Birmingham Mail |access-date=21 July 2009 |archive-date=16 ડિસેમ્બર 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6CwZBKTKz?url=http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/cup-presented-to-aston-villa-founder-47077 |url-status=dead }}</ref><ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p. 161.</ref> આ [[બર્મિંગહામ]], [[ઇંગ્લેન્ડ]] સ્થિત છે.<ref name=Derby>{{cite book |last=Matthews |first=Tony |title=The Encyclopedia of Birmingham City Football Club 1875–2000 |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt |chapter=Aston Villa |year=2000|publisher=Britespot |location=Cradley Heath |page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt/page/17 17] |isbn=978-0-9539288-0-4}}</ref> આ ક્લબ [[વિલા પાર્ક]], [[બર્મિંગહામ]] આધારિત છે, તેઓ પ્રીમિયર લીગમાં રમે છે.
{{-}}
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
{{ sister
| position = {{{position|}}}
| project = commons
| text = [[વિકિમીડિયા કૉમન્સ]] પર '''''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Aston_Villa_FC?uselang=gu {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]''''' {{{alt-term|વિષયક વધુ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (Media) ઉપલબ્ધ છે}}}.
}}
*[http://www.avfc.co.uk એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબના આધિકારિક વેબસાઇટ]
*[http://www.facebook.com/avfcofficial એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] ફેસબુક પર
*[http://twitter.com/#!/avfcofficial એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] ટ્વિટર પર
*[http://www.skysports.com/football/teams/astonvilla એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબਬ] સ્કાય સ્પોર્ટ્સ પર
*[http://www.bbc.com/sport/football/teams/aston-villa એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] બીબીસી પર
*[http://www.statto.com/football/teams/aston-villa એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] statto.com પર
[[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડની ફૂટબોલ ક્લબ]]
r2et7wz7q4srwhoec9jlnokpxevgcis
બ્રસેલ્સ
0
81908
907805
907640
2026-11-17T08:20:20Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907805
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name=બ્રસેલ્સ
|official_name={{Unbulleted list| બ્રસેલ્સ રાજધાની ક્ષેત્ર | ''Région de Bruxelles-Capitale'' | ''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'' }}|native_name={{Unbulleted list| {{lang|fr|Bruxelles}} | {{lang|nl|Brussel}} }}
|settlement_type=બેલ્જિયમનું ક્ષેત્ર
|image_skyline=TE-Collage Brussels.png
|image_size=250px
|imagesize=250px
|image_caption=બ્રસેલ્સ શહેરનાં અલગ-અલગ રૂપો
|image_flag=Flag of the Brussels-Capital Region (1991–2015).svg
|image_blank_emblem=Belgium brussels iris.svg
|flag_size=125px
|flag_link=Flag of the Brussels-Capital Region
|blank_emblem_type=Emblem
|image_map=Brussels in Belgium and the European Union.svg
|mapsize=250px
|map_caption={{map_caption |location_color=red |region=यूरोपीय संघ |region_color=light brown |subregion=[[बेल्जियम]] |subregion_color=brown |legend=}}
|latd=50|longd=4|latm=51|latNS=N|longm=21|longEW=E|lats=0|longs=0
|nickname=યુરોપની રાજધાની<ref>{{cite web|title=Brussels |url=http://www.city-data.com/world-cities/Brussels-Introduction.html |publisher=City-Data.com |access-date=૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮}}</ref> વિનોદી શહેર <ref>{{cite web|title=Cheap flights to Brussels|url=http://www.easyjet.com/en/cheap-flights/brussels|publisher=Easyjet|access-date=૧ જુન ૨૦૧૦|archive-date=2013-07-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6HyZXezge?url=http://www.easyjet.com/en/cheap-flights/belgium/brussels|url-status=dead}}</ref>
|population_total={{Metadata Population BE|04000}}
|subdivision_name=[[બેલ્જિયમ]]
|coordinates_region=BE
|subdivision_type=દેશ
|established_title=Settled
|established_date=c. 580
|established_title1=Founded
|established_date1=979
|established_title2=[[Communities, regions and language areas of Belgium#Regions|Region]]
|established_date2=૧૮ જુન ૧૯૮૯
|leader_name=ચાર્લ્સ પિક્વે (૨૦૦૪–)
|leader_name1=જિન ક્લેમેંટ (૨૦૧૦–)
|leader_name2=એરિક થોમસ
|leader_title=મંત્રી-પ્રધાનમંત્રી
|leader_title1=ગવર્નર
|leader_title2=રાષ્ટ્રપતિ
|area_total_km2=161.38
|area_total_sq_mi=62.2
|total_type=Region
|population_metro=1,830,000
|elevation_m=13
|elevation_ft=43
|population_as_of={{Metadata Population BE||STAND}}
|population_footnotes=<ref name="r-pop">{{Metadata Population BE||QUELLE}}</ref>
|population_density_km2=7,025
|population_density_sq_mi=16,857
|timezone=મધ્ય યુરોપિયન સમય
|utc_offset=+૧
|timezone_DST=મધ્ય યુરોપિયન સમય
|utc_offset_DST=+૨
|postal_code_type=ISO 3166-2:BE/ISO 3166
|postal_code=BE-BRU
|website=[http://www.brussels.irisnet.be/ www.brussels.irisnet.be]
}}
'''બ્રસેલ્સ''' [[યુરોપ]] ખંડમાં આવેલ એક શહેર છે, જેને સત્તાવાર રીતે '''બ્રસેલ્સ ક્ષેત્ર''' અથવા '''બ્રસેલ્સ-રાજધાની ક્ષેત્ર''' કહેવામાં આવે છે<ref name="Belgian Constitution">{{Cite web|url=http://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/publications/constitution/grondwetEN.pdf|title=The Belgian Constitution (English version)|date=જાન્યુઆરી ૨૦૦૯|publisher=Belgian House of Representatives|format=PDF|access-date=૫ જુન ૨૦૦૯|quote=Article 3: [[Belgium]] comprises three Regions: the Flemish Region, the Walloon Region and the '''Brussels Region'''. Article 4: Belgium comprises four linguistic regions: the Dutch-speaking region, the French speaking region, the bilingual region of '''Brussels-Capital''' and the German-speaking region.|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706134014/http://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/publications/constitution/grondwetEN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="CIRB-creation">{{Cite web|url=http://www.bruxelles.irisnet.be/en/region/region_de_bruxelles-capitale/creation.shtml|title=Brussels-Capital Region: Creation|year=૨૦૦૯|publisher=''Centre d'Informatique pour la Région Bruxelloise'' (Brussels Regional Informatics Center)|access-date=૫ જુન ૨૦૦૯|quote=Since ૧૮ જુન ૧૯૮૯, the date of the first regional elections, the '''Brussels-Capital Region''' has been an autonomous region comparable to the Flemish and Walloon Regions.|archive-date=2009-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429213057/http://www.bruxelles.irisnet.be/en/region/region_de_bruxelles-capitale/creation.shtml|url-status=dead}} (All text and all but one graphic show the English name as '''Brussels-Capital Region'''.)</ref>, [[બેલ્જિયમ]][[ દેશ]]<nowiki/>ની રાજધાની અને યુરોપિયન યુનિયનની માનદ રાજધાની છે. તે ૧૯ મહાનગરપાલિકાઓ સહિત બેલ્જિયમનું સૌથી મોટું શહેર છે.<ref name="EU capital talk">It is the ''de facto'' EU capital as it hosts all major political institutions—though Parliament formally votes in Strasbourg, most political work is carried out in Brussels—and as such is considered the capital by definition. However, it should be noted that it is not formally declared in that language, though its position is spelled out in the Treaty of Amsterdam. See [//hi.wikipedia.org/wiki/ब्रुसेल्स#European_Union the section dedicated to this issue].</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.brussels.org/|title=Welcome to Brussels|publisher=Brussels.org|access-date=૫ જુલાઈ ૨૦૦૯|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524092437/http://www.brussels.info/|archive-date=2013-05-24|url-status=dead}}</ref>
બ્રસેલ્સની સ્થાપના ૧૦મી સદીના કિલ્લા નગરના રૂપમાં થઈ હતી, જેની ચર્લિમગનના એક વંશજ દ્વારા સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને તેમાં દસ લાખ કરતાં વધુ રહેવાસીઓ હતા.<ref name="History">{{Cite web|url=http://www.brussels.org/history/|title=History of Brussels|publisher=Brussels.org|access-date=૨૯ જુન ૨૦૧૦|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203233825/http://www.brussels.info/history/|archive-date=2013-12-03|url-status=dead}}</ref><ref name="BelMun2008">[https://web.archive.org/web/20090126165629/http://statbel.fgov.be/downloads/pop200801com.xls Statistics Belgium; ''Population de droit par commune au 1 janvier 2008'' ('''excel-file''')] Population of all municipalities in Belgium, as of ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮. Retrieved on ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮. {{Dead link|date=એપ્રિલ ૨૦૧૦}}</ref><ref name="BelMetr">[https://web.archive.org/web/20081029020131/http://www.statbel.fgov.be/pub/d0/p009n014_nl.pdf Statistics Belgium; ''De Belgische Stadsgewesten 2001'' ('''pdf-file''')] Definitions of metropolitan areas in Belgium. The metropolitan area of Brussels is divided into three levels. First, the central agglomeration (''geoperationaliseerde agglomeratie'') with 1,451,047 inhabitants (2008-01-01, adjusted to municipal borders). Adding the closest surroundings (''banlieue'') gives a total of 1,831,496. And, including the outer commuter zone (''forensenwoonzone'') the population is 2,676,701. Retrieved on ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮. {{Dead link|date=એપ્રિલ ૨૦૧૦}}</ref> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]]<nowiki/>ના અંત પછી બ્રસેલ્સ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ માટેનું મુખ્ય કેન્દ્રીય બિંદુ રહ્યું છે. અહીં યુરોપિયન યુનિયનની મુખ્ય ઈમારતો<ref name="12010E/PRO/06">{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ:C:2010:083:SOM:EN:HTML|title=Protocol (No 6) on the location of the seats of the institutions and of certain bodies, offices, agencies and departments of the European Union, Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union, OJ C 83, 30.3.2010, p. 265–265|publisher=EUR-Lex|date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૦|access-date=૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦}}</ref> સાથે સાથે ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન (નાટો)નું મુખ્ય મથક પણ છે.<ref name="BBC Belgium">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/999709.stm|title=Europe | Country profiles | Country profile: Belgium|date=૧૪ જુન ૨૦૧૦|publisher=બીબીસી ન્યુઝ|access-date=૨૯ જુન ૨૦૧૦}}</ref>
[[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|center|European Commission (Brussels)]]
== સંદર્ભો ==
{{સંદર્ભયાદી}}
[[શ્રેણી:યુરોપનાં શહેરો]]
[[શ્રેણી:રાજધાની]]
nn5x097171nntbz4fbb4kvxfj2noe02
પુષ્ટિમાર્ગ બેઠક
0
84645
907801
900699
2026-11-17T06:33:30Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907801
wikitext
text/x-wiki
{{ભાષાંતર}}
{{location map+|India3|float=right|width=375|caption=મહાપ્રભુની ભારતમાં સ્થિત ૮૪ બેઠકો. ભુરું ટપકું ([[File:Location dot blue.svg|4px]]) જ્ઞાત બેઠકો દર્શાવે છે જ્યારે લાલ ટપકું ([[File:Location dot red.svg|4px]]) અજ્ઞાત કે ગુપ્ત બેઠકો દર્શાવે છે.<br>બેઠકો (૧-૨૨) [[વ્રજ]] ક્ષેત્રમા સ્થિત છે જે [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[મથુરા જિલ્લો|મથુરા જિલ્લા]]માં આવેલ છે.<br>''ગુજરાતમાં સ્થિત બેઠક (૫૩-૭૨) માટે નીચે ગુજરાતનો નકશો જુઓ.''|places=
{{location map~|India |lat=27.4402643|long= 77.7131976 <!---|label=૧--->|label=૧-૨૨|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=27.4367551|long= 77.721315 |label=૨|label_size=0|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4367551|long= 77.721315 |label=૩|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=27.5861957|long= 77.7012563 |label=૪|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India |lat=27.5043082|long= 77.6848244 |label=૫|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=27.461028|long= 77.6458096 |label=૬|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4986468|long= 77.6258628 |label=૭|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.5363703|long= 77.598623 |label=૮|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.525451|long= 77.4920597 |label=૯|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4983071|long= 77.4640286 |label=૧૦|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4784009|long= 77.4679575 |label=૧૧|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4682806|long= 77.4389534 |label=૧૨|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4685485|long= 77.4403331 |label=૧૩|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4746716|long= 77.4392222 |label=૧૪|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.4737257|long= 77.4416252 |label=૧૫|label_size=0|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.6627627|long= 77.2579813 |label=૧૬|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.6470532|long= 77.3670194 |label=૧૭|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.6468931|long= 77.3674822 |label=૧૮|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.7110986|long= 77.3833132 |label=૧૯|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.7488828|long= 77.3923169 |label=૨૦|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.6908423|long= 77.7091363 |label=૨૧|label_size=0|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.6294361|long= 77.7108005 |label=૨૨|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=27.8826428|long= 78.7387769 |label=૨૩|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=25.1793371|long= 80.8647833 |label=૨૪|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India |lat=26.7898124|long=82.1816582 |label=૨૫|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=27.3447887|long= 80.4842685 |label=૨૬|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=25.3070813|long= 83.0013688 |label=૨૭|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=25.297326|long= 83.0067817 |label=૨૮|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=25.6812089|long= 85.2028975 |label=૨૯|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=28.6156586|long= 79.0722803 |label=૩૦|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=21.6384753|long= 88.0668253 |label=૩૧|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=21.0318612|long= 81.92318 |label=૩૨|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=21.0326761|long= 81.9198024 |label=૩૩|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=19.8071851|long= 85.8212592 |label=૩૪|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=17.6765027|long= 75.328281 |label=૩૫|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=20.0005756|long= 73.7841736 |label=૩૬|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=16.4370458|long= 80.5692624 |label=૩૭|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=13.6287158|long= 79.4170302 |label=૩૮|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=10.8547955|long=78.6971582 |label=૩૯|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=12.8173941|long= 79.7125798 |label=૪૦|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India |lat=9.2857909|long= 79.3040497 |label=૪૧|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
<!---{{location map~|India |lat=|long= |label=૪૨|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}--->
{{location map~|India |lat=15.549247|long= 74.0233613 |label=૪૩|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India |lat=10.8160054|long= 78.6189869 |label=૪૪|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India |lat=17.0542249|long= 76.9920731 |label=૪૫|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=15.3539204|long= 76.477095 |label=૪૬|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=8.4827832|long= 76.9414019|label=૪૭|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=8.7352447|long= 76.7125407|label=૪૮|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India |lat=15.3343429|long= 76.459547 |label=૪૯|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=bottom}}
<!---{{location map~|India |lat=|long= |label=૫૦|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}--->
{{location map~|India |lat=8.500155|long= 77.6426009 |label=૫૧|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=right}}
<!---{{location map~|India |lat=|long= |label=૫૨|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}--->
{{location map~|India |lat=21.2234606|long= 72.8492433 |label=૫૩|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=21.699705|long= 72.9876113|label=૫૪|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.8166199|long= 70.8433283 <!---|label=૫૫--->|label=૫૩-૭૨|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.4584942|long=70.0932983 |label=૫૬|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.341486|long= 69.7427192 |label=૫૭|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.2530392|long= 69.2468922 |label=૫૮|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=22.2375312|long= 68.9707322 |label=૫૯|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India|lat=22.2370758|long=68.9674102 |label=૬૦|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.369844|long= 69.1064658 |label=૬૧|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.4549673|long= 69.1016798|label=૬૨|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=23.677255|long= 68.5410887 |label=૬૩|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=21.5255011|long=70.4864712 |label=૬૪|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=20.8874624|long= 70.4133671 |label=૬૫|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=21.2566044|long= 69.959072|label=૬૬|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=20.7832205|long= 71.019781 |label=૬૭|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.296772|long= 71.9441323 |label=૬૮|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=23.0723953|long= 72.6496035 |label=૬૯|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=22.7708315|long= 73.6075422 |label=૭૦|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=23.8853129|long= 72.6162293 |label=૭૧|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat= 23.9108773|long= 72.3639957 |label=૭૨|label_size=0|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=23.2113032|long=75.7800758 |label=૭૩|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=botom}}
{{location map~|India |lat=26.485931|long= 74.5504227|label=૭૪|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India |lat=29.9797026|long= 76.8307196 |label=૭૫|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=29.951791|long= 78.1642474 |label=૭૬|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=30.744738|long= 79.4894206 |label=૭૭|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India |lat=30.7352821|long= 79.0654064 |label=૭૮|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India|lat=30.7352821|long= 79.0654064 |label=૭૯|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}
<!---{{location map~|India |lat=|long= |label=80|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}--->
<!---{{location map~|India |lat=|long= |label=81|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}--->
<!---{{location map~|India |lat=|long= |label=82|mark=Location dot red.svg|marksize=4|position=top}}--->
{{location map~|India |lat=25.4024741|long= 81.8859162 |label=૮૩|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India |lat=25.1121481|long= 82.8778328 |label=૮૪|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
}}
<!---
India Uttar Pradesh
{{location map+|India Uttar Pradesh|float=left|width=375|caption=Mahaprabhu Baithaks in and around Uttar Pradesh
|places=
}}--->
{{location map+|India Gujarat|float=right|width=375|caption=[[ગુજરાત]]માં મહાપ્રભુની બેઠકો (૫૩-૭૨)|places=
{{location map~|India Gujarat|lat=21.2234606|long= 72.8492433 |label=૫૩|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=21.699705|long= 72.9876113|label=૫૪|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.8166199|long= 70.8433283 |label=૫૫|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.4584942|long=70.0932983 |label=૫૬|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.341486|long= 69.7427192 |label=૫૭|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.2530392|long= 69.2468922 |label=૫૮|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.2375312|long= 68.9707322 |label=૫૯|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.2370758|long=68.9674102 |label=૬૦|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.369844|long= 69.1064658 |label=૬૧|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=left}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.4549673|long= 69.1016798|label=૬૧|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=23.677255|long= 68.5410887 |label=૬૩|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=right}}
{{location map~|India Gujarat|lat=21.5255011|long=70.4864712 |label=૬૪|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat=20.8874624|long= 70.4133671 |label=૬૫|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat=21.2566044|long= 69.959072|label=૬૬|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat=20.7832205|long= 71.019781 |label=૬૭|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.296772|long= 71.9441323 |label=૬૮|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=23.0723953|long= 72.6496035 |label=૬૯|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=22.7708315|long= 73.6075422 |label=૭૦|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
{{location map~|India Gujarat|lat=23.8853129|long= 72.6162293 |label=૭૧|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=bottom}}
{{location map~|India Gujarat|lat= 23.9108773|long= 72.3639957 |label=૭૨|mark=Location dot blue.svg|marksize=4|position=top}}
}}
'''બેઠક''' એ [[ભારત]]માં [[હિંદુ ધર્મ]]ની વૈષ્ણવ પરંપરાના પુષ્ટિમાર્ગ સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ માટેનું પવિત્ર યાત્રાસ્થાન ગણાય છે. આ સ્થળો પુષ્ટિમાર્ગનાં સ્થાપક [[વલ્લભાચાર્ય]] અને તેના વંશજો સાથે સંલગ્ન છે. આ સ્થાનો આમ તો આખા ભારતમાં ફેલાયેલા છે પણ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના વ્રજ ક્ષેત્ર તથા પશ્ચિમી રાજ્ય [[ગુજરાત]]માં વધુ પ્રમાણમાં કેન્દ્રીત થયેલાં છે. કુલ ૧૪૨ બેઠકોને પવિત્ર ગણવામાં આવે છે; ૮૪ વલ્લભાચાર્યની, ૨૮ તેમના પુત્ર વિઠ્ઠલનાથ ગુંસાઈજીની અને ૩૦ તેમનાં સાત પૌત્રોની.<ref name="Richardson2014" />
==બેઠકો==
[[Vallabhacharya]] Mahaprabhu was the founder of Pushtimarg who lived in 15th century. From the young age, he travelled and visited pilgrimage sites across India. He recited and gave discourses on sacred scriptures like [[Veda]]s, [[Ramayana]] and [[Bhagavata]] at these sites. The locations for recitation were usually banks of the rivers or lakes and quite groves in outskirt of towns. He recited original texts from scriptures as well as gave commentaries on them. Later these commentaries were compiled in ''Anubhashya'' and ''Subodhini''.<ref name="pmn2">{{cite web | title=Baethakji | website=pushtimarg.net | url=http://www.pushti-marg.net/Baethak.html | access-date=20 August 2017 | archive-url=https://archive.is/20170820150625/http://www.pushti-marg.net/Baethak.html | archive-date=20 August 2017 | url-status = dead | df= }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EUEs-A4vazUC&pg=PA167|title=Indian Philosophy|author=Swami Satyaprasad Dasji|publisher=Swaminarayan Temple Bhuj|isbn=978-81-909956-3-4|page=167|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170824131727/https://books.google.com/books?id=EUEs-A4vazUC&pg=PA167|archive-date=2017-08-24|df=}}</ref><ref name="Gokulanātha1985" />
These are 84 sites where Vallabhacharya gave discourses which are known as Baithaks. Later small shrines are built to commemorate the event at some sites. Some sites do not have shrines or temples to mark the place but they are known only through stories and texts.<ref name="pmn2"/><ref name="Richardson2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZoBABAAAQBAJ&pg=PA31|title=Seeing Krishna in America: The Hindu Bhakti Tradition of Vallabhacharya in India and Its Movement to the West|author=E. Allen Richardson|date=8 August 2014|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-1596-7|pages=31–33|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170824131727/https://books.google.com/books?id=ZoBABAAAQBAJ&pg=PA31|archive-date=24 August 2017|df=}}</ref>
At these shrines, the hand-written manuscripts and personal artifacts of Vallabhacharya are housed which are revered by the followers. They generally don't house images. Personal use products like clothes and ornaments are offered by the followers. Only water and sugar crystals are offered as Vallabhacharya used to fast during sacred recitals. They too follow seven [[darshan]] schedule followed in Vaishnava Haveli temples.<ref name="pmn2"/>
His descendants also gave discourses at various places and established their Baithaks.<ref name="pmn2"/>
===મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યની ૮૪ બેઠકો===
[[File:Prakatya baithakji mandir.JPG|thumb|વલ્લભાચાર્યનું જન્મ સ્થાન, પ્રાગટ્ય બેઠક, ચંપારણ|left]]
આ 84 બેઠકો ભારતનાં દક્ષિણ છેડે સ્થિત [[રામેશ્વરમ]] થી ઉત્તરના [[બદ્રીનાથ]] અને પશ્ચિમ છેડા ના [[નારાયણ સરોવર]] અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] થી પૂર્વમાં [[પુરી]] સુધીનાં વિસ્તારમાં આવેલી છે.
તેમનાં જીવન સાથે સંકળાયેલા સ્થાનો, જેવાં કે, તેમનાં કૌટુંબિક દેવસ્થાનો; [[તિરુમાલા]], [[તિરુપતિ બાલાજી]], તેમનું જન્મસ્થાન; [[ચંપારણ્ય]], તેમણે જીવનનો મહત્વનો કાળ જ્યાં વિતાવ્યો તે; [[વારાણસી]]માં પણ તેમની બેઠકો આવેલી છે. [[કૃષ્ણ]] સાથે સંકળાયેલા મહત્વનાં સ્થાનો, જેવાં કે, [[વ્રજ]] ક્ષેત્ર ([[ઉત્તર પ્રદેશ]]નો [[મથુરા જિલ્લો]]) અને [[ગુજરાત]]નું [[દ્વારકા]] માં પણ તેમની બેઠકો આવેલી છે.<ref name="pmn2" /><ref name="Richardson2014" />
વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુની આ ચોર્યાસી બેઠકો નીચે પ્રમાણે છે:<ref name="pmn">{{cite web|title=84 Baithaks of Shri Vallabhacharyaji across India|url=http://www.pushti-marg.net/Baithak-details.html|access-date=20 August 2017|website=pushtimarg.net|archive-url=https://archive.is/20170820150330/http://www.pushti-marg.net/Baithak-details.html|archive-date=20 August 2017|url-status = dead|df=}}</ref><ref name="Board 2013">{{cite web | author=[[Nathdwara]] Temple Board | title=Mahaprabhuji Shri Vallabhacharya : 84 Baithaks Of Vallabhacharya | website=Shrinathji Temple, Nathdwara | date=30 June 2013 | url=https://www.nathdwaratemple.org/shrimahaprabhuji/mahaprabhuji-baithaks | language=hi | access-date=20 August 2017 | archive-date=20 August 2017 | archive-url=https://archive.is/20170820144742/https://www.nathdwaratemple.org/shrimahaprabhuji/mahaprabhuji-baithaks | url-status = dead | df= }}</ref><ref name="Gokulanātha1985">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ULkcAAAAMAAJ|title=Chaurasi Baithak|author=Gokulanātha|publisher=Shri Vallabha Publications|year=1985|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170824131728/https://books.google.com/books?id=ULkcAAAAMAAJ|archive-date=2017-08-24|df=}}</ref><ref name="Richardson2014" /><ref>{{cite web |url=http://www.ramansujatisamaj.com/addresses_84baithaksofshrimahaprabhuji.pdf |title=Archived copy |access-date=2017-03-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151129123835/http://www.ramansujatisamaj.com/addresses_84baithaksofshrimahaprabhuji.pdf |archive-date=2015-11-29 |df= }}</ref>
{| class="wikitable sortable mw-collapsible"
|+મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યની ૮૪ બેઠકો
!ક્રમ
!બેઠકનું નામ
!સ્થાન
!શહેર/નગર
!જિલ્લો
!રાજ્ય
!અક્ષાંશ-રેખાંશ
!નોંધ
!સંદર્ભો
|-
|1
|Govindghat
|[[Gokul]]
|[[Mathura]]
|[[Mathura district|Mathura]]
|[[Uttar Pradesh]]
|{{coord|27.4402643|N|77.7131976|E|display=inline|type:landmark|name=1. Govind Ghat}}
|First Gokul Baithak, Brahma Sambandh Baithak
|
|-
|2
|Badi Bhitar Baithak
|Gokul
|Gokul
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4367551|N|77.721315|E|display=inline|type:landmark|name=2. Badi Baithak}}
|Second Gokul Baithak, Gupta Baithak
|
|-
|3
|Shayya Mandir
|Dwarkadhish Temple
|Gokul
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4367551|N|77.721315|E|display=inline|type:landmark|name=3. Shayya Mandir}}
|Third Gokul Baithak
|
|-
|4
|Bansivat
|
|[[Vrindavan]]
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.5861957|N|77.7012563|E|display=inline|type:landmark|name=4. Bansivat}}
|
|
|-
|5
|Vishramghat
|Vishramghat (on bank of Yamuna river)
|Mathura
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.5043082|N|77.6848244|E|display=inline|type:landmark|name=5. Vishramghat}}
|
|
|-
|6
|Madhuvan
|Madhuvan
|Maholi
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.461028|N|77.6458096|E|display=inline|type:landmark|name=6. Madhuvan}}
|
|
|-
|7
|Kamodvan
|Kamodvan
|Usfar
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4986468|N|77.6258628|E|display=inline|type:landmark|name=7. Kumodvan}}
|
|-
|8
|Bahulavan
|Bahulavan
|Bathi
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.5363703|N|77.598623|E|display=inline|type:landmark|name=8. Bahulavan}}
|
|
|-
|9
|Radhakrishna Kund
|
|Radhakund
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.525451|N|77.4920597|E|display=inline|type:landmark|name=9. Radhakund}}
|
|
|-
|10
|Mansiganga
|near Chakreshwar Mahadev, Vallabh Ghat
|Govardhan
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4983071|N|77.4640286|E|display=inline|type:landmark|name=10. Manasiganga}}
|Two Baithak
|
|-
|11
|Parasoli
|Chandrasarovar
|Govardhan
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4784009|N|77.4679575|E|display=inline|type:landmark|name=11. Chandra Sarovar, Parasoli}}
|
|
|-
|12
|Anyor
|Sadu Pandey's House
|Anyor
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4682806|N|77.4389534|E|display=inline|type:landmark|name=12. Anyor-1}}
|
|
|-
|13
|Govindkund
|opposite Giriraj
|Anyor
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4685485|N|77.4403331|E|display=inline|type:landmark|name=13. Govindkund, Anyor}}
|
|
|-
|14
|Sundershila
|opposite foothill of Giriraj
|Jatipura
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4746716|N|77.4392222|E|display=inline|type:landmark|name=14. Sundershila, Jatipura}}
|
|
|-
|15
|Govardhan hill
|inside Shrinathji's Temple on Giriraj hill
|Jatipura
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.4737257|N|77.4416252|E|display=inline|type:landmark|name=15. Goverdhan hill}}
|Gupta Baithak
|
|-
|16
|Kamvan
|Kamvan, Shrikund
|Kaman
|Bharatpur
|Rajasthan
|{{coord|27.6627627|N|77.2579813|E|display=inline|type:landmark|name=16. Kamvan}}
|
|
|-
|17
|Ghewarvan
|near Radhaji's Temple, below Morkutir
|Barsana
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.6470532|N|77.3670194|E|display=inline|type:landmark|name=17. Ghewarvan}}
|
|
|-
|18
|Sanketvan
|in the Garden, Krishna Kund
|Barsana
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.6468931|N|77.3674822|E|display=inline|type:landmark|name=18. Sanketvan}}
|
|
|-
|19
|Nandgam
|Mansarovar Road
|Nandgam
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.7110986|N|77.3833132|E|display=inline|type:landmark|name=19. Nandgam}}
|
|
|-
|20
|Kokilavan
|Jauv
|Baithen
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.7488828|N|77.3923169|E|display=inline|type:landmark|name=20. Kokilavan}}
|
|
|-
|21
|Bhandirvan
|Opposite bank of Yamuna river
|Bhandir, Manjh Taluka
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.6908423|N|77.7091363|E|display=inline|type:landmark|name=21. Bhandirvan}}
|Gupta Baithak
|
|-
|22
|Mansarovar (Makhan)
|Opposite bank of Yamuna river
|Mat
|Mathura
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.6294361|N|77.7108005|E|display=inline|type:landmark|name=22. Mansarovar}}
|
|
|-
|23
|Sukar kshetra (Soramji/Sauroji)
|Saurabhghat on bank of Ganga river
|[[Soron]]
|Kasganj
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.8826428|N|78.7387769|E|display=inline|type:landmark|name=23. Soron}}
|
|
|-
|24
|Chitrakut
|Kamtanath hill
|Pili Kothi
|Satana
|Madhya Pradesh
|{{coord|25.1793371|N|80.8647833|E|display=inline|type:landmark|name=24. Chitrakut}}
|
|
|-
|25
|Ayodhya
|Ramghat Road, Gunsai Ghat
|[[Ayodhya]]
|Faizabad
|Uttar Pradesh
|{{coord|26.7898124|N|82.1816582|E|display=inline|type:landmark|name=25. Ayodhya}}
|Gupta Baithak
|
|-
|26
|Naimisharanya
|opposite Vedvyasa Ashram
|Naimisharanya, Taluka Mishrak
|Sitapur
|Uttar Pradesh
|{{coord|27.3447887|N|80.4842685|E|display=inline|type:landmark|name=26. Naimisharanya}}
|Gupta Baithak
|
|-
|27
|Kashi-1
|Sheth Purushottamdas' House Jatanvad
|Varanasi
|Kashi
|Uttar Pradesh
|{{coord|25.3070813|N|83.0013688|E|display=inline|type:landmark|name=27. Kashi-1}}
|
|
|-
|28
|Kashi-2
|Hanuman Ghat
|Varanasi
|Kashi
|Uttar Pradesh
|{{coord|25.297326|N|83.0067817|E|display=inline|type:landmark|name=28. Hanumanghat, Kashi}}
|
|
|-
|29
|Harihar Kshetra (Sonpur) [[Baithakji Hajipur]]
|near Mahadevji's temple, Magarhatta Chowk
|Hajipur
|Vaishali
|Bihar
|{{coord|25.6812089|N|85.2028975|E|display=inline|type:landmark|name=29. Hajipur}}
|
|
|-
|30
|Janakpur
|Bhagwandas Garder, near Chhoti Dhigi village (Hajipur)
|Janakpur
|Vaishali
|Bihar
|{{coord|28.6156586|N|79.0722803|E|display=inline|type:landmark|name=30. Janakpur}}
|Gupta Baithak
|
|-
|31
|Gangasagar Sangam
|near Kapil Ashram, on Kapil Kund, Kakdwip Bet
|
|
|West Bengal
|{{coord|21.6384753|N|88.0668253|E|display=inline|type:landmark|name=31. Sagar Island}}
|Gupta Baithak
|
|-
|32
|Champaranya
|via Rajim
|Champaran
|Raipur
|Chattisgarh
|{{coord|21.0318612|N|81.92318|E|display=inline|type:landmark|name=32. Champaran-1}}
|Birthplace
|
|-
|33
|Champaranya Chattighar
|via Rajim
|Champaran
|Raipur
|Chattisgarh
|{{coord|21.0326761|N|81.9198024|E|display=inline|type:landmark|name=33. Champaran-2}}
|
|
|-
|34
|Jagannathpuri
|near Harjimal Dudhwala'S Dharmshala, Grant Road
|Puri
|
|Odisha
|{{coord|19.8071851|N|85.8212592|E|display=inline|type:landmark|name=34. Puri}}
|
|
|-
|35
|Pandharpur
|opposite Bank of River Chandrabagha, Shegaondumala
|[[Pandharpur]]
|
|[[Maharashtra]]
|{{coord|17.6765027|N|75.328281|E|display=inline|type:landmark|name=35. Pandharpur}}
|
|
|-
|36
|Nasik
|Parasram Puriya Marg, Panchvati Karanja
|[[Nasik]]
|
|[[Maharashtra]]
|{{coord|20.0005756|N|73.7841736|E|display=inline|type:landmark|name=36. Nasik}}
|
|
|-
|37
|Pannakala Nrisimha
|On Mangalgiri hill, Mangalgiri Station
|Vijayawada
|
|[[Andhra Pradesh]]
|{{coord|16.4370458|N|80.5692624|E|display=inline|type:landmark|name=37. Panna Nrisimha}}
|Gupt Baithak
|
|-
|38
|Tirupati Lakshman Balaji
|Lakshman Balaji, Medharam Metta Road
|
|Tirumala
|Andhra Pradesh
|{{coord|13.6287158|N|79.4170302|E|display=inline|type:landmark|name=38. Tirupati}}
|
|
|-
|39
|Shrirangji
|Shrirangam
|[[Tiruchirappalli]]
|
|Tamil Nadu
|{{coord|10.8547955|N|78.6971582|E|display=inline|type:landmark|name=39. Shrirangam}}
|Gupta Baithak
|
|-
|40
|Vishnukanchi
|Chetravatri Muttukolam
|Vishnukanchi
|
|Tamil Nadu
|{{coord|12.8173941|N|79.7125798|E|display=inline|type:landmark|name=40. Vishnukanchi}}
|
|
|-
|41
|Setubandh
|Vallabhacharya Math
|Rameshwaram
|Ramnad
|Tamil Nadu
|{{coord|9.2857909|N|79.3040497|E|display=inline|type:landmark|name=41. Setubandh}}
|Gupta Baithak
|
|-
|42
|Malayachal Parvat
|Malayachal Parvat near Ooty
|
|
|Karnataka
|
|Gupta Baithak
|
|-
|43
|Lohgadh
|Gujarati Temple, beside Rudreshwar Temple, Harvane - Sankhadi
|Sankhadi
|Panaji
|Goa
|{{coord|15.549247|N|74.0233613|E|display=inline|type:landmark|name=43. Goa}}
|Gupta Baithak
|
|-
|44
|Tamraparni River
|On the bank
|[[Tiruchirappalli]]
|
|Tamil Nadu
|{{coord|10.8160054|N|78.6189869|E|display=inline|type:landmark|name=44. Trichy}}
|Gupta Baithak
|
|-
|45
|Krishna River
|Krishna Dham, Vadi Junction near Raichur Station
|Krishna
|
|Andhra Pradesh
|{{coord|17.0542249|N|76.9920731|E|display=inline|type:landmark|name=45. Krishna river}}
|Gupta Baithak
|
|-
|46
|Pampa Sarovar
|near Hampi Village, Haspeth Railway Station
|
|
|Karnataka
|{{coord|15.3539204|N|76.477095|E|display=inline|type:landmark|name=46. Pampa Sarovar}}
|Gupta Baithak
|
|-
|47
|Padmanabh
|Pondhanath
|[[Thiruvananthapuram]]
|
|Kerala
|{{coord|8.4827832|N|76.9414019|E|display=inline|type:landmark|name=47. Padmanabh, Trivendram}}
|Gupta Baithak
|
|-
|48
|Janardan Kshetra
|Janardan Kshetra
|Varkala
|
|Kerala
|{{coord|8.7352447|N|76.7125407|E|display=inline|type:landmark|name=48. Varkala}}
|
|
|-
|49
|Vidyanagar
|Hampi Village, near Tungbhadra River
|Hampi
|
|Karnataka
|{{coord|15.3343429|N|76.459547|E|display=inline|type:landmark|name=49. Vidyanagar, Hampi}}
|Gupta Baithak
|
|-
|50
|Trilokbhan
|Tamraparni River, Totadri hill
|
|
|Tamil Nadu
|
|Gupta Baithak
|
|-
|51
|Totadri
|Totadri hill, Nangumeri village
|Tirunelveli
|
|Tamil Nadu
|{{coord|8.500155|N|77.6426009|E|display=inline|type:landmark|name=51. Totadri hill}}
|Gupta Baithak
|
|-
|52
|Darvasen
|
|Adisetu
|Ramnad
|Tamil Nadu
|
|Gupta Baithak
|
|-
|53
|Surat
|Ashwinikumar Ghat, near Tapi River
|[[Surat]]
|Surat
|Gujarat
|{{coord|21.2234606|N|72.8492433|E|display=inline|type:landmark|name=53. Surat}}
|
|
|-
|54
|Bharuch
|beside District Panchayat, Station Road, on bank of Narmada river
|[[Bharuch]]
|Bharuch
|Gujarat
|{{coord|21.699705|N|72.9876113|E|display=inline|type:landmark|name=54. Bharuch}}
|
|
|-
|55
|Morbi
|opposite Bank of Machchhu River, behind L.E. College
|Morbi
|Morbi
|Gujarat
|{{coord|22.8166199|N|70.8433283|E|display=inline|type:landmark|name=55. Morbi}}
|
|
|-
|56
|Jamnagar
|near Nagmati River, Kalavad Road
|[[Jamnagar]]
|[[Jamnagar district|Jamnagar]]
|Gujarat
|{{coord|22.4584942|N|70.0932983|E|display=inline|type:landmark|name=56. Jamnagar}}
|
|
|-
|57
|Jamkhambhaliya
|Station Road, on the Kund
|Jamkhambhaliya
|Devbhoomi Dwarka
|Gujarat
|{{coord|22.341486|N|69.7427192|E|display=inline|type:landmark|name=57. Khambhalia}}
|
|
|-
|58
|Pindtarak
|from Nandana Patiya Via Bhatiya, Pindara
|[[Pindara, Gujarat|Pindara]]
|Devbhoomi Dwarka
|Gujarat
|{{coord|22.2530392|N|69.2468922|E|display=inline|type:landmark|name=58. Pindara}}
|
|
|-
|59
|Mul Gomti
|Devidas Nathuram, Neelakantha Chowk
|Dwarka
|Devbhoomi Dwarka
|Gujarat
|{{coord|22.2375312|N|68.9707322|E|display=inline|type:landmark|name=59. Mul Gomti, Dwarka}}
|
|
|-
|60
|Harikund, Dwarka
|near Gomti River
|Dwarka
|Devbhoomi Dwarka
|Gujarat
|{{coord|22.2370758|N|68.9674102|E|display=inline|type:landmark|name=60. Harikund, Dwarka}}
|
|
|-
|61
|Gopi Talav
|
|Dwarka
|Devbhoomi Dwarka
|Gujarat
|{{coord|22.369844|N|69.1064658|E|display=inline|type:landmark|name=61. Gopi Talav, Dwarka}}
|
|
|-
|62
|Bet Shankhoddhar
|Shankh Talav
|[[Bet Dwarka]]
|Devbhoomi Dwarka
|Gujarat
|{{coord|22.4549673|N|69.1016798|E|display=inline|type:landmark|name=62. Bet Dwarka}}
|
|
|-
|63
|[[Narayan Sarovar]]
|Narayan Sarovar, Lakhpat Taluka
|Narayan Sarovar
|[[Kutch]]
|Gujarat
|{{coord|23.677255|N|68.5410887|E|display=inline|type:landmark|name=63. Narayan Sarovara}}
|
|
|-
|64
|Junagadh
|[[Damodar Kund]]
|Junagadh
|Junagadh
|Gujarat
|{{coord|21.5255011|N|70.4864712|E|display=inline|type:landmark|name=64. Damodar Kund}}
|
|
|-
|65
|Prabhas (Somnath)
|on the Ghat of Triveni River
|Prabhas Patan
|[[Gir Somnath district|Gir Somnath]]
|Gujarat
|{{coord|20.8874624|N|70.4133671|E|display=inline|type:landmark|name=65. Prabhas, Somnath}}
|
|
|-
|66
|Madhavpur
|on Kadamkund
|[[Madhavpur Ghed]]
|[[Porbandar district|Porbandar]]
|Gujarat
|{{coord|21.2566044|N|69.959072|E|display=inline|type:landmark|name=66. Madhavpur Ghed}}
|
|
|-
|67
|Gupta Prayag (Junagadh)
|on Trivenikund
|[[Delvada]]
|Junagadh
|Gujarat
|{{coord|20.7832205|N|71.019781|E|display=inline|type:landmark|name=67. Gupta Prayag, Delvada}}
|
|
|-
|68
|Tagadi
|Ahmedabad - Botad Road
|Tagadi
|Ahmedabad
|Gujarat
|{{coord|22.296772|N|71.9441323|E|display=inline|type:landmark|name=68. Tagadi}}
|
|
|-
|69
|Naroda
|Gopaldasji Haveli, Naroda
|Ahmedabad
|Ahmedabad
|Gujarat
|{{coord|23.0723953|N|72.6496035|E|display=inline|type:landmark|name=69. Naroda, Ahmedabad}}
|
|
|-
|70
|Godhra
|Rana Vyas Road, Patel Vad, Godhra
|Godhra
|Panchmahal
|Gujarat
|{{coord|22.7708315|N|73.6075422|E|display=inline|type:landmark|name=70. Godhra}}
|
|
|-
|71
|Kheralu
|Shrimalivas
|Kheralu
|Mehsana
|Gujarat
|{{coord|23.8853129|N|72.6162293|E|display=inline|type:landmark|name=71. Kheralu}}
|
|
|-
|72
|Siddhpur
|Bindu Sarovar Road
|[[Siddhpur]]
|Patan
|Gujarat
|{{coord|23.9108773|N|72.3639957|E|display=inline|type:landmark|name=72. Siddhpur}}
|
|
|-
|73
|Avantikapuri (Ujjain)
|Gomti Kund, inside Sandipani Ashram
|[[Ujjain]]
|Ujjain
|Madhya Pradesh
|{{coord|23.2113032|N|75.7800758|E|display=inline|type:landmark|name=73. Ujjain}}
|
|
|-
|74
|Pushkar
|Near Brahma Mandir, Vallabhghat
|Pushkar
|Ajmer
|Rajasthan
|{{coord|26.485931|N|74.5504227|E|display=inline|type:landmark|name=74. Pushkar}}
|
|
|-
|75
|Kurukshetra
|Saraswati Kund, near Bhadkrali temple, Thanesar
|Kurukshetra
|
|Haryana
|{{coord|29.9797026|N|76.8307196|E|display=inline|type:landmark|name=75. Kurukshetra}}
|Gupta Baithak
|
|-
|76
|Haridwar
|Ramghat, on bank of Ganga river
|Haridwar
|
|Uttarakhand
|{{coord|29.951791|N|78.1642474|E|display=inline|type:landmark|name=76. Haridwar}}
|Gupta Baithak
|
|-
|77
|Badrikashram
|near Temple
|Badrinath
|
|Uttarakhand
|{{coord|30.744738|N|79.4894206|E|display=inline|type:landmark|name=77. Badrinath}}
|
|
|-
|78
|Kedarnath
|Kedar Kund
|Badrinath
|
|Uttarakhand
|{{coord|30.7352821|N|79.0654064|E|display=inline|type:landmark|name=78. Kedarnath}}
|Gupta Baithak
|
|-
|79
|Vyas Ashram
|near Alaknanda - Saraswati Sangam, Keshav Prayag
|Badrinath
|
|Uttarakhand
|{{coord|30.7352821|N|79.0654064|E|display=inline|type:landmark|name=79. Vyas Ashram, Badrinath}}
|Gupta Baithak
|
|-
|80
|Himachal Parvat
|
|
|
|Himachal Pradesh
|
|Gupta Baithak
|
|-
|81
|Vyas Ganga
|Vyasghat
|
|
|Himachal Pradesh
|
|Gupta Baithak
|
|-
|82
|Mandarachal
|Mandarachal hill
|
|
|Tamil Nadu
|
|Gupta Baithak
|
|-
|83
|Arail (Prayag)/Adel
|Triveni Sangam
|Devrakh, Naini
|Allahabad
|Uttar Pradesh
|{{coord|25.4024741|N|81.8859162|E|display=inline|type:landmark|name=83. Adel/Arail}}
|
|
|-
|84
|Charnat
|Acharya Koop Charnat (Charnadri)
|[[Chunar]]
|Mirzapur
|Uttar Pradesh
|{{coord|25.1121481|N|82.8778328|E|display=inline|type:landmark|name=84. Charnat/Chunar}}
|
|
|}
===વલ્લભકુળ બેઠકો===
''વલ્લભકુળ'', વલ્લભાચાર્યના વંશજો, ની ઘણી બેઠકો વલ્લભાચાર્યની બેઠકોના સ્થાનોએ છે. આ બેઠકો વિઠ્ઠલનાથ ગુંસાઈજી અને તેના સાત પુત્રો દ્વારા સ્થપાયેલી છે. 28 બેઠકો ગુંસાઈજી વિઠ્ઠલનાથની જ્યારે વધુ 30 તેમના સાત પુત્રોની છે.<ref name="Richardson2014" />
તે નીચે પ્રમાણે છે:<ref name="pmn2"/>
;વલ્લભાચાર્યના નાના પુત્ર વિઠ્ઠલનાથ ગુંસાઈજીની 28 બેઠકો
{{columns-list|2|
#ગોકુલ
#બડી બેઠક, ગોકુલમાં
#બંસીઘાટ, વૃંદાવન
#રાધા કુંડ
#ચંદ્ર સરોવર
#ચંદ્ર સરોવર, ફૂલઘરમાં
#મથુરા નાથજી મંદિર, જતિપુરા
#શ્રીકુંડ, કામવન
#પ્રેમ સરોવર
#સંકેત દેવી પાસે, સંકેતવન
#રીથોરી, ચંદ્રાવલી કુંડ પાસે
#શ્રીનાથજીનું જલઘર, કરહટ
#કોટાવન, સીતા કુંડ પર
#ચીરઘાટ
#બચવન, ચોકર વૃક્ષ નીચે
#બેલાવન, યમુના કિનારે
#ચરનૌટ
#અદેલ/અરાઈલ
#ગંડા દેસા, નારાયણદાસનાં ઘરમાં
#સોરમ/સોરોન, મહાપ્રભુની બેઠક પાસે
#ગોધરા, નાગજીભાઈનાં ઘરમાં
#મહિધર ફૂલબાઈનું ઘર
#અસારવા, અમદાવાદ; ભઈલા કોઠારીના ઘરમાં
#ખંભાત, નારાયણ સરોવર પર
#નવાનગર (જામનગર), બાલા બદ્રાયણના ઘરમાં
#ગાગા ગુરગઢ
#દ્વારકા, દાઉજી મંદિર પાસે
#દ્વારકા, રામ લક્ષમણનાં મંદિરમાં
}}
; 4 Baithaks of Giridharji, the eldest son of Viththalanath
#Gokul
#Jatipura, in મથુરાji temple near Gosainji's Baithak
#caves of Kamara hill
#Narisevan, near Dauji's temple
; 1 Baithak of Balkrishnalalji, third son of Viththalnath
#Gokul in Dwarakadhish temple<ref>Other Baithak is said to be situated near a water tank in Vinjhana village.</ref>
;13 Baithaks of Gokulnathji, fourth son of Viththalnath – 13 Baithaks
{{columns-list|2|
#Gokul, in temple of Gokulnath
#Bansighat in Vrindravan
#Radha Kund, near Gosainji's Baithak
#Chandra Sarovar, near Gosainji's Baithak
#Gopalpura, in the temple of Gokulnath
#Shrikund, Kamavan.
#Karahala, near Gosainji's Baithak
#Rasoli.
#Solam, near Gosainji's Baithak.
#Adel/Arail
#Kashmir
#Godhra
#Asarwa, in the house of Bhaila Kothari
}}
; 1 Baithak of Raghunathji, fifth son of Viththalnath
#Gokul
; 1 Baithak of Ghanshyamji, youngest son of Viththalnath
#Gokul
; 7 Baithaks of Harirai Mahaprabhu
#Gokul, in the Vithalnath's temple.
#Nathadwara, in the temple of Vithalnath
#Khamanor
#Jaisalmer, on the banks of Gomati river
#Sawali, near lake
#[[Jambusar]], near lake
; 3 Baithaks of Damodardas Harsani, devotee of Vallabhacharya
#Thakaranighat in Gokul
#Bansighat in Vrindavan
#Khambhalia, near Mahaprabhu's Baithak
==સંદર્ભો==
{{reflist}}
[[શ્રેણી:વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]]
[[શ્રેણી:યાત્રાધામ]]
[[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]]
b6az84gotktpfwtj3kf1deirx9145p5
અંગકોર વાટ
0
95860
907776
807358
2026-11-16T18:51:50Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907776
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ancient site
|name = અંગકોર વાટ
|image = Angkor Wat.jpg
|caption = મંદીર સંકુલની મુખ દીશા<ref>{{Cite web|url=http://www.tourismcambodia.com/news/localnews/8637/cambodias-angkor-wat-breaking-records-for-visitors-again.htm|title=Cambodia's Angkor Wat Breaking Records for Visitors Again {{!}} News from Tourism Cambodia|website=Tourism of Cambodia}}</ref>
|location = અંગકોર, સિઅૅમ રિપ, [[કમ્બોડીયા]]
|map_type = Cambodia
|coordinates = {{coord|13|24|45|N|103|52|0|E|type:landmark_region:KH|display=inline}}
|builder = સુર્યવર્મન તૃતિય દ્વારા શરુ કરાયું અને જયવર્મન સપ્ત દ્વારા પુર્ણ કરાયું.
|built = ૧૨મી સદી
|cultures = ખ્મેર સામ્રાજ્ય
|architectural_styles = ખ્મેર સ્થાપત્ય પ્રકાર
}}
'''અંગકોર વાટ''' ({{IPAc-en|ˌ|æ|ŋ|k|ɔːr|_|ˈ|w|ɒ|t}}; {{lang-km|អង្គរវត្ត}}, "રાજ મંદિર") [[કમ્બોડીયા]]<nowiki/>માં આવેલું મંદિર સંકુલ છે અને વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સ્થળ છે,<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/magazine/855228/what-the-worlds-largest-hindu-temple-complex-can-teach-indias-size-obsessed-politicians|title=What the world's largest Hindu temple complex can teach India's size-obsessed politicians}}</ref> જે {{convert|162.6|ha|m2 acre}} વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.<ref name="Guinness">{{cite web|title=Largest religious structure|work=Guinness World Records|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-religious-structure/|access-date=૨૯ એપ્રિલ ૨૦૧૬}}</ref> તે મૂળમાં હિંદુ મંદિર હતું જે ખ્મેર સામ્રાજ્ય માટે [[વિષ્ણુ]]<nowiki/>ને સમર્પિત હતું, ધીમે ધીમે ૧૨મી સદીના અંતમાં [[બૌદ્ધ ધર્મ]]<nowiki/>ના મંદિરમાં તેનું પરિવર્તન થયું હતું.<ref name="cyark">{{cite web|url=http://www.cyark.org/news/recycling-monuments-the-hinduismbuddhism-switch-at-angkor|title=Recycling Monuments: The Hinduism/Buddhism Switch at Angkor|author=Ashley M. Richter|date=8 September 2009|publisher=[[CyArk]]|access-date=7 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630094240/https://www.cyark.org/news/recycling-monuments-the-hinduismbuddhism-switch-at-angkor|archive-date=30 જૂન 2019|url-status=dead}}</ref> તેનું બાંધકામ ખ્મેર રાજા સૂર્યવર્મન દ્વિતિય દ્વારા<ref name=Higham1>{{cite book |author=Higham, C. |date= 2014 |title= Early Mainland Southeast Asia |location= Bangkok |publisher= River Books Co., Ltd. |isbn= 978-616-7339-44-3 |pages=372, 378–379}}</ref> ૧૨મી સદીના આરંભમાં ખ્મેર સામ્રાજ્યની રાજધાની યશોધરાપુરા, હાલમાં અંગકોરમાં શરૂ કરાયું હતું. ખ્મેર સામ્રાજ્યના પહેલાંના પરંપરાગત [[શૈવ સંપ્રદાય|શૈવ]] મંદિરો કરતા અલગ આ મંદિર વિષ્ણુને સમર્પિત હતું. આ મંદિર તેની સ્થાપનાથી મહત્વ ધરાવતું રહ્યું છે અને ખ્મેર સામ્રાજ્યના સ્થાપત્યની ઉચ્ચ કલા દર્શાવે છે. તે કમ્બોડીયાનું એક પ્રતીક બની રહ્યું છે,<ref>{{cite web|title=Government ::Cambodia|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|work=CIA World Factbook|access-date=2018-08-26|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|url-status=dead}}</ref> અને [[કમ્બોડીયાનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ક્મ્બોડિયાના રાષ્ટ્રધ્વજ]]<nowiki/>માં દર્શાવાયું છે તેમજ દેશનું એક મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણ પણ છે.<ref>{{cite web|title=Cambodia's Angkor Wat Breaking Records for Visitors Again {{!}} News from Tourism Cambodia|url=http://www.tourismcambodia.com/news/localnews/8637/cambodias-angkor-wat-breaking-records-for-visitors-again.htm|website=Tourism of Cambodia}}</ref>
==સંદર્ભ==
{{reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
{{Commonscat|Angkor Wat|અંગકોર વાટ}}
{{wikivoyage|Angkor Archaeological Park}}
[[શ્રેણી:મંદિરો]]
ifx8k57jqvmzsqo4zi7vwcqv4omvis7
ઞ
0
100172
907794
902685
2026-11-17T04:04:33Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907794
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox grapheme
|name=ઞ
|letter=ઞ
|variations=
|image=
|imagesize=
|imagealt=
|script=ગુજરાતી લિપિ
|type=મુળાક્ષર
|typedesc=
|language=ગુજરાતી
|phonemes=
|unicode=U+0A9E
|alphanumber=
|number=
}}
'''ઞ''' (IPA: /ɲə/) [[ગુજરાતી લિપિ|ગુજરાતી]] વર્ણમાળા<ref>{{Cite web|url=https://www.compart.com/en/unicode/U+0A9E|title=Find all Unicode Characters from Hieroglyphs to Dingbats – Unicode Compart|last=AG|first=Compart|language=en|access-date=2018-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816185052/https://www.compart.com/en/unicode/U+0A9E|archive-date=2022-08-16|url-status=dead}}</ref>નો એક અનુનાસિક અને તાલવ્ય વ્યંજન મૂળાક્ષર છે. આ મૂળાક્ષરથી શરૂ થતો કોઇ શબ્દ શબ્દકોશમાં નથી, તેમજ તે વ્યવહારમાં હાલની [[ગુજરાતી ભાષા]]માં ઉપયોગમાં નથી આવતો. ઞ કક્કામાં ઝ અને ટ મૂળાક્ષરોની વચ્ચેના ક્રમમાં આવે છે.
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
{{સબસ્ટબ}}
[[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]]
sitvu64hkxibjcux1shsvjjgtmknz78
ગુજરાત ટેક્નોલોજી યુનિવર્સીટી
0
103551
907788
830233
2026-11-17T01:18:34Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907788
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox University
|name=ગુજરાત ટેકનોલોજી યુનિવર્સીટી
|established=૨૦૦૭
|type=જાહેર
|affiliation=UGC
|vice_chancellor=નવિન શેઠ
|principal=અંજુ શર્મા
|city=[[અમદાવાદ]]
|state=[[ગુજરાત]]
|country=[[ભારત]]
|campus=શહેરી
|website=[http://www.gtu.ac.in www.gtu.ac.in]
}}
'''ગુજરાત ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી (ઇન્ટરનેશનલ ઇનોવેટિવ યુનિવર્સિટી- ''જીટીયુ'')''' એ [[ગુજરાત]]ની [[ઇજનેરી]], ફાર્મસી અને મેનેજમેન્ટ કૉલેજોની નિયામક સરકારી યુનિવર્સિટી છે. આ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના ૧૬ મે ૨૦૦૭ના દિવસે થઈ અને તેનું સંચાલન રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવે છે<ref name="gtu about">{{Citation|url=https://www.gtu.ac.in/page.aspx?p=AboutUs|title=About GTU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330033906/https://www.gtu.ac.in/page.aspx?p=AboutUs|archivedate=2019-03-30|access-date=2019-05-02}}</ref>. ઈજનેરી કોલેજો જેમ કે જી.એચ. પટેલ કોલેજ ઓફ એન્જીનીયરીંગ એન્ડ ટેક્નોલૉજી, બિરલા વિશ્વકર્મા મહાવિદ્યાલય અને [[લાલભાઈ દલપતભાઈ ઈજનેરી મહાવિદ્યાલય|લાલભાઈ દલપતભાઈ કૉલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ]] અને [[વિશ્વકર્મા સરકારી ઇજનેરી કોલેજ|વિશ્વકર્મા ગવર્નમેન્ટ એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ]] જીટીયુનો ભાગ છે.
અગાઉ, ગુજરાત યુનિવર્સિટી ગુજરાત રાજ્યની મુખ્ય યુનિવર્સિટી હતી, અને ગુજરાતની તકનીકી કૉલેજ સહિતની તમામ કૉલેજોની નિયામક હતી. રાજ્યમાં તકનીકી શિક્ષણને વધુ કાર્યક્ષમ અને વ્યવસ્થિત બનાવવા માટે, રાજ્ય સરકારે ''જીટીયુ''ની રચના કરી.<ref>{{Cite web|url=http://www.gtudiscussionforum.in/gtuforum/|title=GTU Discussion Forum|access-date=2019-05-02|archive-date=2019-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730104353/http://www.gtudiscussionforum.in/gtuforum/|url-status=dead}}</ref> ''જીટીયુ'' શિયાળુ પરીક્ષાઓના પરિણામો ફેબ્રુઆરીથી એપ્રિલ સુધી અને ઉનાળાના પરીક્ષાઓના પરિણામો જુનથી ઑગસ્ટ સુધી જાહેર કરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://gturesult.org|title=GTU Result|access-date=2021-07-16|archive-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105103214/http://gturesult.org/|url-status=dead}}</ref>
== ઇતિહાસ ==
ઈ.સ. ૨૦૦૭માં, ગુજરાત અધિનિયમ ક્રમાંક ૨૦ હેઠળ, ગુજરાત સરકાર દ્વારા ગુજરાત ટેક્નોલોજી યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમાં [[અમદાવાદ]], [[ગાંધીનગર]], [[વલ્લભ વિદ્યાનગર]], [[રાજકોટ]] અને [[સુરત]] એમ પાંચ ઝોન મારફત ગુજરાત રાજ્યની ૪૮૬ આનુષંગિક કોલેજો કાર્યરત છે. આ યુનિવર્સિટી એન્જિનિયરિંગ, આર્કિટેક્ચર, મેનેજમેન્ટ, ફાર્મસી અને કૉમ્પ્યુટર સાયન્સ શાખાઓમાં શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. યુનિવર્સિટીમાં ૪,૦૦,૦૦૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓ ડિપ્લોમા, અંડર ગ્રેજ્યુએટ, પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ્સ અને ડોક્ટરલ પ્રોગ્રામ સાથે નોંધાયેલા છે.<ref name="gtu about"/>
== સંલગ્ન કોલેજો ==
જીટીયુ પદવિકા, સ્નાતક અને સ્નાતકોત્તર, અને ડોક્ટરેટ જેવી પદવીઓ આપતા અભ્યાસક્રમો ચલાવે છે. તે સાથે મેનેજમેન્ટ અને ફાર્મસી અને એમ.સી. એ.ના પણ અભ્યાસક્રમો ચલાવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.gtu.ac.in/affiliatedInstitute.asp|title=Gujarat Technological University|website=gtu.ac.in|archive-url = https://web.archive.org/web/20120421074116/http://www.gtu.ac.in/affiliatedInstitute.asp|archive-date=21 April 2012|url-status = dead|access-date=25 April 2012}}</ref>
નોંધપાત્ર આનુષંગિક ઇજનેરી કૉલેજો આ મુજબ છે:<ref name="k3746gtucl">{{Cite web|url=http://www.gtu.ac.in/UNIVERSITY_COLLEGES.pdf|title=Gujarat Technological University Colleges List|website=gtu.ac.in|access-date=8 July 2008|archive-date=27 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090127012655/http://www.gtu.ac.in/UNIVERSITY_COLLEGES.pdf|url-status=dead}}</ref>
* એ.ડી. પટેલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી
* બિરલા વિશ્વકર્મા મહાવિદ્યાલય
* સીકે પિઠવાલા કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી
* ડૉ. જીવરાજ મહેતા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી, આનંદ
* જી.એચ. પટેલ કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેક્નોલૉજી
* જીકે ભારદ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ એન્જિનિયરિંગ
* સરકારી ઇજનેરી કોલેજ, ભાવનગર
* સરકારી ઇજનેરી કોલેજ, દાહોદ
* સરકારી ઇજનેરી કોલેજ, ગાંધીનગર
* સરકારી ઇજનેરી કોલેજ, પાટણ
* એલજે ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી
* [[લાલભાઈ દલપતભાઈ ઈજનેરી મહાવિદ્યાલય]]
* લુખદિરજી એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ
* સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ઇન્સ્ટિટયુટ ઓફ ટેકનોલોજી
* [[સાર્વજનિક કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરીંગ એન્ડ ટેકનોલોજી]]
* શાંતિલાલ શાહ એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ
* સિલ્વર ઓક કૉલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી
* [[વિશ્વકર્મા સરકારી ઇજનેરી કોલેજ]]
== જીટીયુ ઇનોવેશન કાઉન્સિલ ==
જીટીયુએ વર્ષ ૨૦૧૩માં એસીપીસી બિલ્ડિંગ, એલડી કેમ્પસ ખાતે '''જીટીયુ ઇનોવેશન કાઉન્સિલ''' ની સ્થાપના કરી. જીટીયુ ઇનોવેશન કાઉન્સિલ, જે જીઆઈસી તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેના અધિપતિ હિરનમય મહંત છે. જીટીયુ ઇનોવેશન કાઉન્સિલનો ઉદ્દેશ વિદ્યાર્થી દ્વારા શરૂ કરાતા નવા ઉપક્રમ (સ્ટાર્ટ અપ) માટે જરૂરી સુવિધા પૂરી પાડવી, વર્કશોપનું આયોજન કરીવા, વિદ્યાર્થીને સંબંધિત માર્ગદર્શકો અને સાપ્તાહિક પ્રવૃત્તિઓ કરવી એવા છે. જીઆઈસી પ્રોફેસરો ને તાલીમ, ફ્લેશ વેન્ચર્સ, સામાજીક સ્વ-વ્યવસાય તાલિમ શિબિર (સોશિયલ આન્ત્રેપ્રેન્યોરશીપ બૂટકેમ્પ), ડિઝાઇન થિંકિંગ અને આઇડિએશન જેવી કાર્યશાળાઓ પણ ચલાવે છે. <ref>{{Cite web|url=http://crowdfundinginitiator.com|title=CFI Official website|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222105731/http://www.crowdfundinginitiator.com/|url-status=dead}}</ref> જીઆઈસીએ આઇપી ક્લિનિક નામે અલગ શાખા ખોલી છે જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના નવીન વિચારો અને પ્રોજેક્ટ્સને સરળતાથી પેટન્ટ કરાવવામાં સહાય કરે છે. જીઆઈસી જીટીયુના યુ.ડી.પી. પ્રોગ્રામને પણ ચલાવે છે, જે ગુણવત્તા અને વાસ્તવિકતા દ્રષ્ટિકોણથી, ફાઇનલ વર્ષ વિદ્યાર્થી પ્રોજેક્ટ્સને અધિકૃત કરે છે.
જીટીયુ ઇનોવેશન કાઉન્સિલે જ્યારે સ્ટાર્ટ૫૧ સાથે મળી જન-ભંડોળ (ક્રાઉડ ફન્ડીંગ) કાર્યક્રમ ચલાવ્યો, જે ભારતનો એક સ્વદેશી જન ભંડોળ કાર્યક્રમ હતો. ક્રાઉડફંડિંગ ઇનિશિએટર (સીએફઆઈ) નો હેતુ, વિદ્યાર્થીઓના પ્રારંભિક ઔધ્યોગિક સાહસોમાં જરૂરી માર્ગદર્શન અને ભંડોળ સાથે મદદ કરવાનો છે. આ કાર્યક્રમમાં ગુજરાતના આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે નામ નોંધાવ્યા હતા, જેમાં એક મહિનાના બૂટકેમ્પ માટે અમુક જ પ્રોજેક્ટ પસંદ કરાયેલા હતા. <ref name="GTU to train young innovators in crowdfunding">{{Cite web |url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31805&articlexml=GTU-to-train-young-innovators-in-crowdfunding-16062014002058 |title=Times of India - GTU to train young innovators in crowdfunding |access-date=2019-05-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191607/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31805&articlexml=GTU-to-train-young-innovators-in-crowdfunding-16062014002058 |url-status=dead }}</ref> ૧૬ જૂન ૨૦૧૪ થી ૧૨ જુલાઈ, ૨૦૧૪ સુધી આ બૂટકેમ્પનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, આને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું: આઇડિયા, ઇન્સેન્ટિવ મોડલ, પીચ પ્રસ્તુતિ અને ભંડોળ. <ref>{{Cite web |url=http://www.gtu.ac.in/circulars/14Jun/03062014_02.pdf |title=- GTU Circular |access-date=2019-05-02 |archive-date=2017-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713053558/http://www.gtu.ac.in/circulars/14Jun/03062014_02.pdf |url-status=dead }}</ref> બૂટકેમ્પના અંત સુધીમાં, ક્રાઉડફંડિંગ ઇનિશિએટરે ફંડિંગ માટે સમર્પિત ભંડોળ માટે ૮ પ્રોજેક્ટ પસંદગી પામ્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=51723&boxid=496674&ed_date=2014-7-08&ed_code=1310005&ed_page=2 |title=DNA India - Aspiring entrepreneurs ready for crowdfunding their business ideas |access-date=2019-05-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185601/http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=51723&boxid=496674&ed_date=2014-7-08&ed_code=1310005&ed_page=2 |url-status=dead }}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.gtu.ac.in સત્તાવાર વેબસાઇટ
{{ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી યુનિવર્સિટીઓ}}
[[શ્રેણી:શિક્ષણ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ]]
[[શ્રેણી:અમદાવાદમાં આવેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ]]
pv9f7ncpyusxbihobkvwvetxce9wzjc
વિદ્યુત ઇજનેરી
0
105218
907779
906708
2026-11-16T20:39:03Z
InternetArchiveBot
63183
Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20261116) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
907779
wikitext
text/x-wiki
{{કામ ચાલુ}}
{{Infobox occupation
|name=વિદ્યુત ઇજનેરી/ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ
|image=
|caption=
|official_names=વિદ્યુત ઇજનેર/ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયર
<!------------Details------------------->
|type=
|activity_sector=[[Electronics]], [[Electrical circuit]], [[Electromagnetics]], [[Power engineering]], [[Electrical Machines]], [[Telecommunication]]
|competencies=technical knowledge, management skills, design (see also [[Glossary of electrical and electronics engineering]])
|formation=
|employment_field=[[technology]], [[science]], [[space exploration|exploration]], [[military]], [[industry]]
|related_occupation=
|average_salary=
}}
[[ચિત્ર:Power_plant.jpg|thumb| મોટા સ્તર (મેક્રોસ્કોપિક) પર કેટલાક વિદ્યુત ઇજનેરો જટિલ પાવર સિસ્ટમ ડિઝાઇન કરે છે. ]]
[[ચિત્ર:Silego_clock_generator.JPG|thumb| વિદ્યુત ઇજનેરો માઇક્રોસ્કોપિક ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો અને ઇલેક્ટ્રોનિક સર્કિટ્રી માટે પણ ડિઝાઇન કરે છે, જેણે સિંગલ લોજિક ગેટ માટે 1 નેનોમીટરની રેકોર્ડ સેટિંગ લંબાઈ પ્રાપ્ત કરી છે. <ref>{{Cite web|url=http://newscenter.lbl.gov/2016/10/06/smallet-transistor-1-nm-gate/|title=Smallest. Transistor. Ever. - Berkeley Lab|last=Yang|first=Sarah|date=6 October 2016}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ]]
'''વિદ્યુત ઇજનેરી''' અથવા '''ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ''' એ એક ટેકનિકલ શિસ્ત સંબંધિત અભ્યાસ સાથે, ડિઝાઇન અને એપ્લિકેશન સાધનો, ઉપકરણો અને સિસ્ટમોનો ઉપયોગ કરે છે; જેમાં વીજળી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, અને વિદ્યુતચુંબકીય શાખાનો સમાવેશ થાય છે.
ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરી હવે કમ્પ્યુટર ઇજનેરી, પાવર ઇજનેરી, ટેલિકમ્યુનિકેશન, રેડિયો ફ્રીક્વન્સી એન્જીનિયરિંગ, સિગ્નલ પ્રોસેસિંગ, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સહિત વિશાળ ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલ છે. આમાંની ઘણી શાખાઓ અન્ય ઇજનેરી શાખાઓ સાથે ઓવરલેપ થાય છે, જેમાં હાર્ડવેર ઇજનેરી, પાવર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક્સ (વિદ્યુતચુંબકશાસ્ત્ર) અને મોજા, માઇક્રોવેવ એન્જીનિયરિંગ, નેનોટેકનોલોજી, ઇલેક્ટ્રોકેમિસ્ટ્રી (વિદ્યુતરસાયણશાસ્ત્ર), નવીનીકરણીય ઊર્જા, મેકેટ્રોનિક્સ અને ઇલેક્ટ્રિકલ મટિરીયલ્સ સાયન્સ(વિદ્યુત પદાર્થ વિજ્ઞાન) નો સમાવેશ થાય છે.
વિદ્યુત ઇજનેરો સામાન્ય રીતે વિદ્યુત ઇજનેરી અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક ઇજનેરીમાં ડિગ્રી ધરાવે છે. પ્રેક્ટિસિંગ એન્જિનિયરો પાસે વ્યવસાયિક પ્રમાણપત્ર હોઈ શકે છે અને વ્યવસાયિક સંસ્થા અથવા તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય માનક સંગઠનના સભ્યો હોઈ શકે છે. આમાં ઇન્ટરનેશનલ ઇલેક્ટ્રોટેક્નિકલ કમિશન (ICC), ઇલેક્ટ્રિકલ એન્ડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્જિનિયર્સ (IEEE) અને ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેક્નોલોજી (IET) ''(અગાઉ આઇઇઇ) નો સમાવેશ થાય છે'' . આઇઇસી સર્વસંમતિ દ્વારા વિકસિત ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો તૈયાર કરે છે, જેનાં ધોરણો વિશ્વભરમાં ૧૭૨ દેશોમાંથી આવતા ૨૦૦૦૦ ઇલેક્ટ્રોકનિકલ નિષ્ણાતોના કાર્યને આભારી છે.
વિદ્યુત ઇજનેરો ઉદ્યોગોમાં ખૂબ જ વિશાળ રેંજમાં કામ કરે છે અને આવશ્યક કુશળતા એ જ રીતે ચલાયમાન છે. આ સર્કિટ સિદ્ધાંતથી પ્રોજેક્ટ મેનેજરની મેનેજમેન્ટ કુશળતા સુધી છે. વ્યક્તિગત રીતે ઇજનેરને જરૂર પડે તેવા ટૂલ્સ અને સાધનો સમાન વોલ્ટમીટરથી લઈને ટોચ અંત વિશ્લેષક સુધીના આધુનિક ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન સૉફ્ટવેર સુધીના સામાન હોય છે.
== ઇતિહાસ ==
૧૭ મી સદીના પ્રારંભથી વીજળી વૈજ્ઞાનિક રસનો વિષય રહી છે. વિલિયમ ગિલ્બર્ટ અગ્રણી એવા પ્રારંભિક ઇલેક્ટ્રિકલ વૈજ્ઞાનિક હતા અને ચુંબકવાદ અને સ્થાયી વીજળી વચ્ચેના સ્પષ્ટ તફાવતને દર્શાવનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. તેમને "વીજળી" શબ્દના સ્થાપક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. {{Sfn|Martinsen|Grimnes|2011}} તેમણે વર્મોરિયમ પણ બનાવ્યું: એક ઉપકરણ કે જે સ્થાયી વિદ્યુતભારિત કરેલી વસ્તુઓની હાજરીને ઓળખે છે. ૧૭૬૨ માં સ્વીડિશ અધ્યાપક જોહન કાર્લ વિલ્કેએ પાછળથી ઇલેક્ટ્રોફોરસ નામની એક ઉપકરણની શોધ કરી હતી જેણે સ્ટેટિક ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જ (સ્થાયી વિદ્યુત ભાર) ઉત્પન્ન કર્યો હતો. ૧૮૦૦ સુધીમાં એલેસાન્ડ્રો વોલ્ટાએ વોલ્ટેઇક ઢાંકણું વિકસાવ્યું હતું, જે ઇલેક્ટ્રિક બેટરીનું પુરોગામી હતું.
=== ૧૯મી સદી ===
[[ચિત્ર:Faraday_Cochran_Pickersgill.jpg|right|thumb| માઇકલ ફેરાડેની શોધે ઇલેક્ટ્રિક મોટર તકનીકની સ્થાપના કરી ]]
19 મી સદીમાં, આ વિષયમાં સંશોધન વધુ તીવ્ર બન્યું. આ સદીમાં નોંધનીય આ વિકાસમાં હેન્સ ક્રિશ્ચિયન ઑર્સ્ટેડ નો સમાવેશ થાય છે જેમણે 1820 માં શોધી કાઢ્યું હતું કે ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું ઉત્પાદન કરે છે હોકાયંત્ર સોયનું ચલન કરશે. વિલિયમ સ્ટર્જન એ 1825 માં ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટની શોધ કરી હતી. જોસેફ હેન્રી અને એડવર્ડ ડેવી એ 1835 માં વિદ્યુત રિલે ની શોધ કરી. જ્યોર્જ ઓહ્મ, જેમણે 1827 માં વીજપ્રવાહ અને વિદ્યુત સ્થિતિમાનના તફાવત નો વાહક માં સંબંધ માપ્યો. <ref>{{Citation|first=Richard S.|last=Kirby|title=Engineering in History|pages=331–33|year=1990|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-26412-7}}</ref> માઇકલ ફેરાડે (ના સંશોધક ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ડક્શન 1831 માં), અને જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ, જેમણે1873 માં વીજળી અને ચુંબકત્વના તેમના ગ્રંથોમાં ''વીજળી અને ચુંબકવાદનો'' એક સંયુક્ત સિદ્ધાંત પ્રકાશિત કર્યો. {{Sfn|Lambourne|2010}}
1782 માં જ્યોર્જીસ-લૂઈ લે સેજએ બર્લિનમાં વિશ્વભરમાં ઇલેક્ટ્રિક ટેલિગ્રાફીનો પ્રથમ પ્રકાર વિકસાવી અને પ્રસ્તુત કર્યો હતો, જે 24 વિવિધ તારનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલ હતું. જેમાં દરેક મૂળાક્ષરના માટે એક તાર હતો. આ ટેલિગ્રાફએ બે રૂમને જોડ્યાં. તે ઇલેકટ્રોસ્ટેટિક ટેલિગ્રાફ હતું જેણે વિદ્યુત વહન દ્વારા સુવર્ણ પર્ણ ખસેડ્યું હતું.
1795 માં, ફ્રાન્સિસ્કો સાલ્વા કેમ્પિલોએ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક ટેલિગ્રાફ સિસ્ટમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. 1803-1804 ની વચ્ચે, તેમણે ઇલેક્ટ્રિકલ ટેલિગ્રાફી પર કામ કર્યું અને 1804 માં, તેમણે રોયલ એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયન્સિસ અને બાર્સિલોનાની આર્ટ્સમાં તેનો રિપોર્ટ રજૂ કર્યો. સાલ્વાની ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ટેલીગ્રાફ સિસ્ટમ ખૂબ જ નવીન હતી, જોકે 1800 માં યુરોપમાં બનાવવામાં આવેલી બે નવી શોધોના આધારે તેને ખૂબ જ પ્રભાવિત કરવામાં આવી હતી અને એલેકઝાન્ડ્રો વોલ્ટાની ઇલેક્ટ્રિક બેટરી ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ અને વિલિયમ નિકોલ્સન અને એન્થોની કાર્લલેના પાણીના વિદ્યુત વિચ્છેદન માટે ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|url=https://ethw.org/Francesc_Salv%C3%A0_i_Campillo|title=Francesc Salvà i Campillo : Biography|last=|first=|date=2016-01-25|website=ethw.org|archive-url = |archive-date=|dead-url=|access-date= 2019-03-25}}</ref> ઇલેક્ટ્રિકલ ટેલિગ્રાફી ઇલેક્ટ્રિકલ ઇજનેરીનું પ્રથમ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. 19 મી સદીમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ વ્યવસાય બની ગયું. પ્રેક્ટિશનરોએ વૈશ્વિક વિદ્યુત ટેલિગ્રાફ નેટવર્ક બનાવ્યું હતું અને યુકે અને યુએસએમાં નવી ધારાને ટેકો આપવા માટે પ્રથમ વ્યાવસાયિક વિદ્યુત ઇજનેરી સંસ્થાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ફ્રાન્સિસ રોનાલ્ડ્સે 1816 માં ઇલેક્ટ્રિક ટેલિગ્રાફ સિસ્ટમની રચના કરી અને વીજળી દ્વારા વિશ્વને કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરી શકાય તેના દ્રષ્ટિકોણનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું. <ref>{{Cite book|title=Sir Francis Ronalds: Father of the Electric Telegraph|url=https://archive.org/details/sirfrancisronald0000rona|last=Ronalds|first=B.F.|publisher=Imperial College Press|year=2016|isbn=978-1-78326-917-4|location=London|pages=}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=2016|title=Sir Francis Ronalds and the Electric Telegraph|url=|journal=Int. J. For the History of Engineering & Technology|volume=86|pages=42–55|doi=10.1080/17581206.2015.1119481|pmid=|access-date=}}</ref> 50 વર્ષ પછી, તેઓ નવા સોસાયટી ઑફ ટેલિગ્રાફ એન્જીનીયર્સ (ટૂંક સમયમાં ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયર્સનું નામ બદલીને) માં જોડાયા, જ્યાં તેમને અન્ય સભ્યો દ્વારા તેમના જૂથના પ્રથમ તરીકે માનવામાં આવ્યાં. <ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=July 2016|title=Francis Ronalds (1788-1873): The First Electrical Engineer?|url=|journal=Proceedings of the IEEE|volume=104|issue=7|pages=1489–1498|doi=10.1109/JPROC.2016.2571358|pmid=|access-date=}}</ref> 19 મી સદીના અંત સુધીમાં, વિશ્વભરમાં 1890 થી, વાયરલેસ ટેલિગ્રાફીથી લેન્ડ લાઇન્સ, સબમરીન કેબલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ડેવલપમેન્ટ દ્વારા શક્ય ઝડપી સંચાર દ્વારા વિશ્વને હંમેશાં બદલવામાં આવ્યું હતું.
આવા ક્ષેત્રોમાં પ્રાયોગિક એપ્લિકેશન્સ (ઉપયોગો) અને એડવાન્સિસે [[એકમ|માપદંડના]] પ્રમાણિત [[એકમ|એકમો]] માટે વધતી જતી જરૂરિયાત ઊભી કરી. વોલ્ટ, એમ્પીયર, કોલંબ, ઓહ્મ, વિદ્યુત શક્તિનો એકમ, અને હેનરી વગેરે એકમોના મનકીકરણ તરફ દોરી ગયાં. આને 1893 માં શિકાગોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું. {{Sfn|Rosenberg|2008}} આ ધોરણોના પ્રકાશનને વિવિધ ઉદ્યોગોમાં માનકકરણમાં ભવિષ્યના વિકાસનો આધાર બનાવવામાં આવ્યો હતો, અને ઘણાં દેશોમાં, વ્યાખ્યાઓને સંબંધિત કાયદામાં તાત્કાલિક માન્યતા આપવામાં આવી હતી. {{Sfn|Tunbridge|1992}}
આ વર્ષો દરમિયાન, વીજળીનો અભ્યાસ મોટાભાગે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિક વિજ્ઞાનની]] પેટાશાખા તરીકે કરવામાં આવતો હતો કારણ કે પ્રારંભિક વિદ્યુત તકનીકને ઇલેક્ટ્રોમિકેનિકલ સ્વભાવ માનવામાં આવતી હતી. તકનીકી યુનિવર્સિટ્ટ ડર્મસ્ટેડે 1882 માં વિશ્વની પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરીની સ્થાપના કરી હતી. પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરી ડિગ્રી પ્રોગ્રામ પ્રોફેસર ચાર્લ્સ ક્રોસ હેઠળ ભૌતિકશાસ્ત્ર વિભાગમાં મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી (એમઆઇટી) માં શરૂ થયો હતો, {{Sfn|Wildes|Lindgren|1985}} જો કે કોર્નેલ યુનિવર્સિટી એ 1885 માં વિશ્વના પ્રથમ વિદ્યુત ઇજનેરી સ્નાતક બનાવ્યાં હતાં. <ref>{{Cite web|url=https://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm|title=History - School of Electrical and Computer Engineering - Cornell Engineering|access-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606163120/http://www.ece.cornell.edu/ece/about/history.cfm|archive-date=2013-06-06|url-status=dead}}</ref> ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગનો પ્રથમ અભ્યાસ 1883 માં કોર્નેલની સિબિલી કોલેજ ઓફ મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ મિકેનિક આર્ટ્સમાં ભણાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite web |url=https://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165241/http://www.engineering.cornell.edu/about/upload/Cornell-Engineering-history.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://president.cornell.edu/andrew-dickson-white/|title=Andrew Dickson White - Office of the President}}</ref> તે જ વર્ષે, યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડનની સ્થાપના ગ્રેટ બ્રિટનમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનીયરીંગની પ્રથમ ચેર સ્થાપી હતી. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TLLmAAAAMAAJ|title=The Electrical Engineer|year=1911|page=54}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ મિઝોરીના પ્રોફેસર મેન્ડેલ પી. વીનબેકે તરત જ 1886 માં વિદ્યુત ઇજનેરી વિભાગની સ્થાપના કરી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/|title=Department History - Electrical & Computer Engineering|access-date=2019-08-02|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054305/http://engineering.missouri.edu/ece/about/department-history/|url-status=dead}}</ref> ત્યારબાદ, યુનિવર્સિટીઓ અને ટેક્નોલૉજીની સંસ્થાઓએ ધીરે ધીરે સમગ્ર વિશ્વમાં તેમના વિદ્યાર્થીઓને વિદ્યુત ઇજનેરી કાર્યક્રમો પ્રદાન કરવાનું શરૂ કર્યું. <gallery widths="120px" perrow="4">
ચિત્ર:Thomas Edison, 1878.jpg|[[Thomas Edison]], electric light and (DC) power supply networks
ચિત્ર:ZBD team.jpg|[[Károly Zipernowsky]], [[Ottó Bláthy]], [[Miksa Déri]], the ZBD transformer
ચિત્ર:William-Stanley_jr.jpg|[[William Stanley, Jr.]], transformers
ચિત્ર:Galileo_Ferraris.jpg|[[Galileo Ferraris]], electrical theory, induction motor
ચિત્ર:Tesla_Sarony.jpg|[[Nikola Tesla]], practical polyphase (AC) and induction motor designs
ચિત્ર:Doliwo-Dobrowolsky.jpg|[[Mikhail Dolivo-Dobrovolsky]] developed standard 3-phase (AC) systems
ચિત્ર:Charlesproteussteinmetz.jpg|[[Charles Proteus Steinmetz]], AC mathematical theories for engineers
ચિત્ર:Oheaviside.jpg|[[Oliver Heaviside]], developed theoretical models for electric circuits
</gallery> આ દાયકા દરમિયાન ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગનો ઉપયોગ નાટકીય રીતે વધ્યો. 1882 માં [[થૉમસ ઍડિસન|એડિસને]] વિશ્વના પ્રથમ મોટા પાયે ઇલેક્ટ્રિક પાવર નેટવર્ક પર સ્વિચ કર્યું જેણે [[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂ યોર્ક સિટીના]] [[મેનહટન|મેનહટન આઇલેન્ડ]] પરના 59 ગ્રાહકોને 110 વોલ્ટ - ડાયરેક્ટ કરંટ (ડીસી) પૂરા પાડ્યા. સર ચાર્લ્સ પાર્સન દ્વારા 1884 માં સ્ટીમ ટર્બાઇનની શોધ વધુ કાર્યક્ષમ ઇલેક્ટ્રિક પાવર ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવી. ટ્રાન્સફોર્મર્સના ઉપયોગ દ્વારા લાંબા અંતર પર શક્તિને વધુ અસરકારક રીતે સ્થાનાંતરિત કરવાની ક્ષમતા સાથે એસી પ્રવાહ પ્રચલિત થયો. પ્રેક્ટિકલ એ.સી. મોટર ડિઝાઇનનો સમાવેશ ઇન્ડક્શન મોટર્સ સાથે સ્વતંત્ર રીતે ગેલેલિઓ ફેરારીસ અને નિકોલા ટેસ્લા દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો અને તે પછી મિખાઈલ ડોલીવો-ડોબ્રોવોલ્સ્કી અને ચાર્લ્સ યુજીન લેન્સલોટ બ્રાઉન દ્વારા વ્યવહારિક રીતે પ્રવાહ વિધ્યુતૈકી ને ત્રણ તબક્કાના સ્વરૂપમાં વિકસિત કરવામાં આવી. {{Sfn|Heertje|Perlman|1990}} ચાર્લ્સ સ્ટેઇનમેટ્ઝ અને ઓલિવર હેવીસાઇડે વૈકલ્પિક વર્તમાન ઇજનેરીના સૈદ્ધાંતિક ધોરણે ફાળો આપ્યો. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=f5FqsDPVQ2MC&pg=PA1229&dq=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Oliver%20Heaviside#v=onepage&q=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Oliver%20Heaviside&f=false|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|last=Grattan-Guinness|first=I.|date=1 January 2003|publisher=JHU Press|isbn=9780801873973|via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=lew5IC5piCwC&pg=PA329&dq=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Charles%20Steinmetz#v=onepage&q=theoretical%20%20alternating%20current%20%20Charles%20Steinmetz&f=false|title=Mathematics in Historical Context|last=Suzuki|first=Jeff|date=27 August 2009|publisher=MAA|isbn=9780883855706|via=Google Books}}</ref> યુ.એસ. માં એ.સી. ના ઉપયોગનો ફેલાવો, જેણે જ્યોર્જ વેસ્ટિંગહાઉસ સમર્થિત એસી સિસ્ટમ અને થોમસ એડિસન સમર્થિત ડીસી પાવર સિસ્ટમ વચ્ચે ''કરંટનું યુદ્ધ'' કહેવાતું હતું, એસીને ધોરણ તરીકે એકંદરે સ્વીકારવામાં આવ્યો. {{Sfn|Severs|Leise|2011}}
=== આધુનિક વિકાસ ===
[[ચિત્ર:Guglielmo_Marconi.jpg|thumb| ગુગલીએલ્મો માર્કોની, લાંબા અંતરના રેડિયો ટ્રાન્સમિશન પરના તેમના અગ્રણી કાર્ય માટે જાણીતા છે ]]
રેડિયોના વિકાસ દરમિયાન, ઘણા વૈજ્ઞાનિકો અને શોધકોએ રેડિયો તકનીક અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં ફાળો આપ્યો. ૧૮૫૦ ના દાયકામાં જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલના ગાણિતિક કાર્યમાં, અદ્રશ્ય હવાયુક્ત તરંગો (પછીથી "રેડિયો તરંગો" તરીકે ઓળખાતા સંભવિત) [[વિઘ્યુતચુંબકિય વિકીરણ]]<nowiki/>વિવિધ સ્વરૂપોનો સંબંધ દર્શાવ્યો હતો. ૧૮૮૮ ના તેમના ક્લાસિક ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રયોગોમાં, હેનરિચ હર્ટ્ઝે સ્પાર્ક-ગેપ ટ્રાન્સમિટરથી રેડિયો તરંગો પ્રસારિત કરીને મેક્સવેલની સિદ્ધાંત સાબિત કરી, અને તેમને સરળ વિદ્યુત ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરીને શોધી કાઢ્યો. અન્ય ભૌતિકશાસ્ત્રીઓએ આ નવા તરંગો સાથે પ્રયોગ કર્યો અને પ્રક્રિયામાં તેમને ટ્રાન્સમિટ કરવા અને શોધવા માટેના ઉપકરણો વિકસિત કર્યા. ૧૮૯૫ માં, ગુગેલિલ્મો માર્કોનીએ આ "હર્ટ્ઝિયન તરંગો" ને વ્યવસાયિક વાયરલેસ ટેલિગ્રાફિક સિસ્ટમ બનાવના હેતુમાં પરિવહન અને શોધવાની જાણીતી પદ્ધતિઓને અનુરૂપ બનાવવાના માર્ગ પર કામ શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં, તેણે દોઢ માઇલના અંતરે વાયરલેસ સિગ્નલો મોકલ્યા. ડિસેમ્બર ૧૯૦૧ માં, તેમણે એવા વાયરલેસ તરંગો મોકલ્યા જેના પર પૃથ્વીની વક્રતાની અસર થતી નથી. <ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/marconi-bio.html Marconi's biography at Nobelprize.org] retrieved 21 June 2008.</ref>
૧૮૯૭માં કાર્લ બ્રાઉને કૅથોડ રે ટ્યુબની શોધ કરી જેનાથી ટીવીની શોધ માટેની તકનીક વિકસિત થઈ. {{Sfn|Abramson|1955}} જ્હોન ફ્લેમિંગે ૧૯૦૪ માં પ્રથમ રેડિયો ટ્યુબ, કે જે ડાયોડ હતી તેની શોધ કરી. બે વર્ષ પછી, રોબર્ટ વોન લીબેન અને લી ડી ફોરેસ્ટ સ્વતંત્ર રીતે એમ્પ્લીફાયર ટ્યુબ વિકસાવી, જેને ટ્રાયોડ કહેવામાં આવે છે. {{Sfn|Huurdeman|2003}}
૧૯૨૦ માં આલ્બર્ટ હલે મેગ્નેટ્રોનનો વિકાસ કર્યો જે આખરે પર્સી સ્પેન્સર દ્વારા ૧૯૪૬ માં માઇક્રોવેવ પકાવવાની નાની ભઠ્ઠીના વિકાસ તરફ દોરી ગયો. <ref>{{Cite web|url=http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/hull.html|title=Albert W. Hull (1880–1966)|website=IEEE History Center|archive-url = https://web.archive.org/web/20020602014513/http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/hull.html|archive-date=2 June 2002|url-status = dead|access-date= 22 January 2006}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.gallawa.com/microtech/history.html|title=Who Invented Microwaves?|access-date=22 January 2006|archive-date=12 ડિસેમ્બર 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212162021/http://www.gallawa.com/microtech/history.html|url-status=dead}}</ref> ૧૯૩૪ માં, બ્રિટિશ સૈન્યએ ડૉ. વિમ્પરીસના માર્ગદર્શન હેઠળ રડાર (જે મેગ્નેટ્રોનનો ઉપયોગ પણ કરે છે) તરફ આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું, જેનો અંત ઓગસ્ટ 1936 માં બાવ્ડેસી ખાતેના પ્રથમ રડાર સ્ટેશનની કામગીરી થી અંત આવ્યો. <ref>{{Cite web|url=http://www.penleyradararchives.org.uk/history/introduction.htm|title=Early Radar History|website=Peneley Radar Archives|access-date=22 January 2006|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201090207/http://www.penleyradararchives.org.uk/history/introduction.htm|url-status=dead}}</ref>
૧૯૪૧ માં કોનરાડ ઝુઝે ઇલેક્ટ્રોમિકેનિકલ ભાગોનો ઉપયોગ કરીને વિશ્વનો પ્રથમ સંપૂર્ણ વિધેયાત્મક અને પ્રોગ્રામેબલ કમ્પ્યુટર ઝેડ 3 રજૂ કર્યું. ૧૯૪૩ માં ટોમી ફ્લાવર્સે વિશ્વના પ્રથમ સંપૂર્ણ વિધેયાત્મક, ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ અને પ્રોગ્રામેબલ કમ્પ્યુટર કોલોસસની રચના અને નિર્માણ કર્યું. <ref>{{Cite encyclopedia}}<br /><br />{{Cite encyclopedia}}</ref> ૧૯૪૬ માં જ્હોન પ્રેસ્પર એકકાર્ટ અને જ્હોન મૌચલીના ENIAC (ઇલેક્ટ્રોનિક ન્યુમરિયલ ઇન્ટિગ્રેટર અને કમ્પ્યુટર), કમ્પ્યુટિંગ યુગની શરૂઆત કરી. આ મશીનોના અંકગણિત પ્રદર્શનથી એન્જિનિયરોને નવી નવી તકનીકીઓ વિકસિત કરવાની અને નવી ઉદ્દેશો પ્રાપ્ત કરવાની તક મળી, જેમાં એપોલો પ્રોગ્રામનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે ચંદ્ર પર અવકાશયાત્રીઓના ઉતરાણમાં પરિણમ્યો . <ref>{{Cite web|url=http://www.seas.upenn.edu/~museum/guys.html|title=The ENIAC Museum Online|access-date=18 January 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090913072134/http://www.seas.upenn.edu/~museum/guys.html|archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2009|url-status=dead}}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
[[શ્રેણી:ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો]]
[[શ્રેણી:વિદ્યુત ઇજનેરી]]
ibsu8fnfmiigvlmlat74lxiw03h75qo
લક્ષ્મી સહેગલ
0
110523
907815
907404
2026-11-17T11:40:21Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907815
wikitext
text/x-wiki
{{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ
|નામ = લક્ષ્મી સેહગલ
|ફોટો = Lakshmi Sahgal.jpg
|ફોટોસાઇઝ =
|ફોટોનોંધ =
|જન્મ તારીખ = {{birth date|df=yes|1914|10|24}}
|જન્મ સ્થળ = મલબાર જિલ્લો, બ્રિટિશ ભારત
|મૃત્યુ તારીખ = {{death date and age|df=yes|2012|7|23|1914|10|24}}
|મૃત્યુ સ્થળ = [[કાનપુર]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[ભારત]]
|મૃત્યુનું કારણ =
|રહેઠાણ =
|રાષ્ટ્રીયતા = ભારતીય
|હુલામણું નામ = કેપ્ટન લક્ષ્મી
|જન્મ સમયનું નામ =
|નાગરીકતા =
|અભ્યાસ =
|શિક્ષણ સંસ્થા =
|ક્ષેત્ર =
|વ્યવસાય =
|સક્રિય વર્ષ =
|વતન =
|ખિતાબ =
|પગાર =
|વાર્ષિક આવક =
|ઉંચાઇ =
|વજન =
|મુદત =
|પક્ષ =
|વિરોધીઓ =
|ધર્મ =
|જીવનસાથી = પી. કે. રાવ ( - ૧૯૪૦)<br />પ્રેમ કુમાર સહેગલ (૧૯૪૭–૧૯૯૨)
|ભાગીદાર =
|સંતાન = સુભાષિની અલી અને અનિશા પુરી
|માતા-પિતા =
|સગાંસંબંધી =
|પુરસ્કારો =
|હસ્તાક્ષર =
|વેબસાઇટ =
|નોંધ =
}}
'''લક્ષ્મી સહેગલ''' ({{Audio|Laxmi Sahgal.ogg|pronunciation}} ) (જન્મ '''લક્ષ્મી સ્વામિનાથન''') (૨૪ ઑક્ટોબર ૧૯૧૪ - ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૧૨) ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના ક્રાંતિકારી, [[આઝાદ હિંદ ફોજ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય સૈન્યના]] અધિકારી, અને આઝાદ હિન્દ સરકારમાં મહિલા બાબતોના પ્રધાન હતા. સહેગલને ભારતમાં સામાન્ય રીતે "કેપ્ટન લક્ષ્મી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન બર્મામાં કેદી બનાવવામાં આવતા તેણીના નામનો પદ સહિત આ રીતે ઉલ્લેખ થયો હતો.
== પ્રારંભિક જીવન ==
લક્ષ્મી સહેગલનો જન્મ મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીના એક ભાગ મલબારમાં લક્ષ્મી સ્વામિનાથન તરીકે ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૯૧૪ ના દિવસે થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ એસ. સ્વામિનાથન હતું તેઓ મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં એક વકીલ હતા. તેમની માતાનું નામ એ. વી. અમ્મુકુટી હતું, જેઓ કેરળના [[પલક્કડ|પાલઘાટ]]ના વડક્કથ તરીકે ઓળખાતા અંક્કારના રાજવી નાયર કુટુંબના વ્યક્તિ અને એક સમાજસેવિકા અને સ્વતંત્રતા કાર્યકર હતા અને તેઓ અમ્મૂ સ્વામિનાથન તરીકે જાણીતા હતા.<ref name="Hindu_fulfilling">{{Cite news|last=Kolappan|first=B.|title=A fulfilling journey that began in Madras|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/article3675707.ece|access-date=24 July 2012|work=The Hindu|date=24 July 2012|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226035527/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/a-fulfilling-journey-that-began-in-madras/article3675707.ece|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2018|url-status=dead}}</ref> તેઓ [[મૃણાલિની સારાભાઈ]]ની મોટી બહેન છે. <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/mrinalini-sarabhai-ammu-swaminathan-lakshmi-sehgal-5172352/|title=The legacy of Mrinalini Sarabhai’s family|date=11 May 2018|work=The Indian Express|access-date=22 October 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/captain-lakshmi-sahgal-1914-2012-a-life-of-struggle/article3672666.ece|title=Captain Lakshmi Sahgal (1914 - 2012) - A life of struggle|last=Menon|first=Parvathi|date=23 July 2012|website=The Hindu|access-date=23 October 2019}}</ref>
સહેગલે ક્વીન મેરીસ્ કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો<ref name="Hindu_fulfilling"/> <ref>{{Cite journal|last=Asha Krishnakumar|year=2003|title=The end of a women's college?|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425006013300.htm|journal=Frontline|volume=20|issue=08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203033547/http://www.frontline.in/static/html/fl2008/stories/20030425006013300.htm|archive-date=2021-12-03|access-date=2018-04-26|url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ તેમણે વૈદક ક્ષેત્રે અભ્યાસ કરવાનું પસંદ કર્યું અને ઈ. સ. ૧૯૩૮ માં મદ્રાસ મેડિકલ કૉલેજમાંથી એમ. બી. બી. એસ.ની ડિગ્રી મેળવી. એક વર્ષ પછી, તેમણે સ્ત્રીરોગવિજ્ઞાન અને પ્રસૂતિવિજ્ઞાનનો ડિપ્લોમા મેળવ્યો.<ref>{{Cite news|title=Capt Lakshmi Sehgal, chief of INA women’s regiment, passes away at 97|url=http://www.telegraphindia.com/1120723/jsp/frontpage/story_15761639.jsp#.UA0yM2HKnMA|access-date=23 July 2012|work=The Telegraph|date=23 July 2012|location=Calcutta, India|archive-date=27 એપ્રિલ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427044747/https://www.telegraphindia.com/1120723/jsp/frontpage/story_15761639.jsp#.UA0yM2HKnMA|url-status=dead}}</ref> તેમણે ચેન્નઈના ટ્રીપ્લીકેનમાં આવેલી કસ્તુરબા ગાંધી સરકારી હોસ્પિટલમાં ડોક્ટર તરીકે કામ કરતી હતી.
ઈ. સ. ૧૯૪૦ માં, પાયલોટ પતિ પી. કે. એન. રાવ સાથેના લગ્નમાં નિષ્ફળતા પછી તેઓ [[સિંગાપુર]] ગયા.<ref name="Hindu_fulfilling"/> સિંગાપોર ખાતેના રોકાણ દરમિયાન તેઓ [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]] અને [[આઝાદ હિંદ ફોજ]]ના કેટલાક સભ્યોને મળી હતી.
=== આઝાદ હિન્દ ફોજ ===
ઈ. સ. ૧૯૪૨ માં, બ્રિટિશરો દ્વારા જાપાનીઓને સિંગાપોરના સમર્પણ દરમ્યાન, સહેગલે ઘાયલ થયેલા યુદ્ધના કેદીઓની સારવાર કરી, જેમાંના ઘણાને ભારતીય સ્વતંત્રતા સેનાની રચના કરવામાં રસ હતો. સિંગાપુરમાં તે સમયે ઘણા રાષ્ટ્રવાદી ભારતીયો કાર્યરત હતા. કે. પી. કેસવા મેનન, એસ. સી. ગુહા અને એન. રાઘવન જેવા આગેવાનોએ એક્શન કાઉન્સિલની રચના કરી હતી. અલબત્ તેમની [[આઝાદ હિંદ ફોજ]]ને જાપાની દળો દ્વારા યુદ્ધમાં તેમની ભાગીદારી અંગે કોઈ કડક પ્રતિબદ્ધતા કે મંજૂરી મળી ન હતી.<ref name="thehindu">{{Cite news|last=Menon|first=Parvathi|title=Captain Lakshmi Sahgal (1914 - 2012) - A life of struggle|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3672666.ece?homepage=true|access-date=23 July 2012|work=The Hindu|date=23 July 2012|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728194906/http://www.thehindu.com/news/national/article3672666.ece?homepage=true|archive-date=28 જુલાઈ 2012|url-status=dead}}</ref>
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં સુભાષચંદ્ર બોઝ ૨ જુલાઈ ૧૯૪૩ ના દિવસે સિંગાપોર પહોંચ્યા. લક્ષ્મીએ સાંભળ્યું હતું કે બોઝ મહિલાઓનું એક સંગઠનમાં ઘડવા માટે ઉત્સુક છે તેથી તેણીએ તેમની સાથે એક બેઠકની વિનંતી કરી. આહીંથી તેમને રાણી ઝાંસી રેજિમેન્ટની તરીકે ઓળખાયેલી મહિલા રેજિમેન્ટ સ્થાપવાનો આદેશ મળ્યો હતો. પૂર્ણ રીતે સ્ત્રીઓને બનેલી આ બ્રિગેડમાં જોડાવા ઘણી મહિલાઓએ ઉત્સાહપૂર્વક પ્રતિસાદ આપ્યો અને ડૉ. લક્ષ્મી સ્વામિનાથન ''કેપ્ટન લક્ષ્મી'' બન્યા, અને એજ નામ અને ઓળખ તેમની સાથે જીવનભર રહ્યું.<ref name="thehindu"/>
[[આઝાદ હિંદ ફોજ|આઝાદ હિંદ ફોજે]] ડિસેમ્બર ૧૯૪૪ માં જાપાની સૈન્ય સાથે બર્મા તરફ પ્રયાણ કર્યું, પરંતુ માર્ચ ૧૯૪૫ માં, યુદ્ધમાં પલટો આવ્યો, ભારતીય સૈન્યે તેઓ [[ઇમ્ફાલ]]માં પ્રવેશ કરે તે પહેલાં શરણાગતી સ્વીકારવી પડી. કેપ્ટન લક્ષ્મીની મે ૧૯૪૫ માં બ્રિટીશ સૈન્ય દ્વારા ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, માર્ચ ૧૯૪૬ તેઓ સુધી [[બર્મા]]માં રહ્યા, ત્યાર બાદ તેમને ભારત મોકલવામાં આવ્યા. તે સમયે દિલ્હીમાં આઝાદ હિંદ ફોજ પરના મુકદ્દમાને કારણે લોકોમાં અસંતોષ વધતો હતો અને અંગ્રેજ શાસનનો અંત નજીક જણાતો હતો.<ref name="thehindu"/>
== પછીના વર્ષો ==
ઈ.સ. ૧૯૭૧ માં તેઓ [[ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)]]માં જોડાયા અને [[રાજ્ય સભા]]માં પક્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. બાંગ્લાદેશ કટોકટી દરમિયાન, તેમણે બાંગ્લાદેશથી ભારતમાં આવેલા શરણાર્થીઓ માટે કલકત્તામાં રાહત શિબિરો અને તબીબી સહાયનું આયોજન કર્યું હતું. ઈ.સ.૧૯૮૧ માં ઑલ ઈન્ડિયા ડેમોક્રેટિક વિમેન્સ એસોસિએશનના સ્થાપક સભ્યોમાંના તેઓ એક હતા અને તે સંસ્થાની ઘણી પ્રવૃત્તિઓ અને અભિયાનોનું તેમણે નેતૃત્વ કર્યું હતું. <ref>{{Cite web|url=http://tamilnadu.com/personalities/lakshmi-sehgal.html|title=Lakshmi Sehgal|date=24 January 2013|publisher=Tamilnadu.com|archive-url = https://archive.is/20130411215433/http://tamilnadu.com/personalities/lakshmi-sehgal.html|archive-date=11 April 2013}}</ref> ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ માં ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના બાદ તેણીએ ભોપાલ તરફ એક તબીબી ટુકડી દોરી અને તેનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, ૧૯૮૪ ના શીખ વિરોધી રમખાણો બાદ કાનપુરમાં શાંતિ પુન:સ્થાપિત કરવા માટે કામ કર્યું હતું અને ૧૯૯૬ માં બેંગલુરુમાં મિસ વર્લ્ડ સ્પર્ધા સામેના વિરોધ અભિયાનમાં ભાગ લેવા બદલ તેની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref name="thehindu"/> ૨૦૦૬ સુધી તેઓ કાનપુરમાં તેમની ક્લિનિકમાં ૯૨ વર્ષની ઉંમર સુધી દર્દીઓની નિયમિત જોતી હતી.
ઈ. સ. ૨૦૦૨ માં, ચાર ડાબેરી પક્ષો ભારતની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી, [[ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ (માર્ક્સવાદી)]], રેવોલ્યુશનરી સોશિયાલિસ્ટ પાર્ટી (ક્રાંતિકારક સમાજવાદી પાર્ટી) અને ઓલ ઇન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લૉકે સાથે મળી તેમને રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સહેગલને ઉમેદવાર તરીકે નામાંકિત કર્યા હતા. તેઓ [[અબ્દુલ કલામ]]ના એકમાત્ર પ્રતિદ્વંધી હતા.<ref>{{Cite news|title=Freedom fighter Captain Lakshmi Sehgal dead|url=http://www.deccanchronicle.com/node/142996|access-date=23 July 2012|work=Deccan Chronicle|date=23 July 2012|archive-date=24 સપ્ટેમ્બર 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924204429/http://www.deccanchronicle.com/node/142996|url-status=dead}}</ref>
== અંગત જીવન ==
સહેગલે [[લાહોર]]માં માર્ચ ૧૯૪૭ માં પ્રેમ કુમાર સહેગલ સાથે લગ્ન કર્યા. તેમના લગ્ન પછી, તેઓ [[કાનપુર]] સ્થાયી થયા, જ્યાં તેમણે પોતાની તબીબી સેવા ચાલુ રાખી અને [[ભારતના ભાગલા]] બાદ મોટી સંખ્યામાં પહોંચેલા શરણાર્થીઓને મદદ કરી. તેમને બે પુત્રી હતી: સુભાશિની અલી અને અનિસા પુરી.
સુભાશિની અગ્રણી સામ્યવાદી રાજકારણી અને મજૂર કાર્યકર છે. અલીના કહેવા પ્રમાણે લક્ષ્મી સહેગલ [[નાસ્તિકવાદ|નાસ્તિક]] હતા. ફિલ્મ નિર્માતા શાદ અલી તેના પૌત્ર છે.<ref>{{Cite news|title=Freedom fighter Captain Lakshmi Sehgal passes away|url=http://www.indiatimes.com/national/freedom-fighter-captain-lakshmi-sehgal-passes-away-33204.html|work=The Times Of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002014512/https://www.indiatimes.com/national/freedom-fighter-captain-lakshmi-sehgal-passes-away-33204.html|archive-date=2019-10-02|access-date=2019-11-28|url-status=dead}}</ref>
== મૃત્યુ ==
૧૯ જુલાઈ, ૨૦૧૨ ના દિવસે, સહેગલને હૃદય રોગના હુમલો આવ્યો અને ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૧૨ ના દિવસે સવારે ૧૧:૨૦ વાગ્યે કાનપુરમાં ૯૭ વર્ષની વયે તેઓ અવસાન પામ્યા.<ref>{{Cite news|url=http://www.bengalnewz.com/india/uttar_pradesh/072324086.html|title=End of an era: Captain Lakshmi Sehgal passes away|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809151226/https://www.bengalnewz.com/india/uttar_pradesh/072324086.html|archive-date=2025-08-09|access-date=2019-11-28|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Captain-Lakshmi-Sahgal-passes-away/articleshow/15103237.cms|title=Captain Lakshmi Sahgal passes away|date=23 July 2012|work=The Times Of India}}</ref> <ref>{{Cite news|last=PTI|url=http://www.thehindu.com/news/national/exemplary-life-capt-lakshmi-sehgal-met-patients-till-the-end/article3673445.ece|title=Exemplary life: Capt Lakshmi Sehgal met patients till the end|publisher=The Hindu|date=23 July 2012|access-date=31 March 2014}}</ref> તબીબી સંશોધન માટે તેમના શરીરને ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થી મેમોરિયલ મેડિકલ કોલેજમાં દાન કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news|last=TAPAS CHAKRABORTY|url=http://www.telegraphindia.com/1120724/jsp/northeast/story_15763592.jsp#.UA4bF80bsQ0|title=Lakshmi Sehgal no more|publisher=Telegraphindia.com|date=24 July 2012|access-date=31 March 2014|archive-date=7 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407050606/http://www.telegraphindia.com/1120724/jsp/northeast/story_15763592.jsp#.UA4bF80bsQ0|url-status=dead}}</ref>
== એવોર્ડ ==
ઈ.સ. ૧૯૯૮ માં, સહેગલને ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ કે.આર. નારાયણન દ્વારા [[પદ્મવિભૂષણ]] એનાયત કરાયો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/lakshmi-sahgal-19142012/article3657355.ece#im-image-0|title=Lakshmi Sahgal (1914-2012)|date=23 July 2012|work=The Hindu}}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist|30em}}
* સુભાશિની અલી [http://www.india-seminar.com/2004/540/540%20subhashini%20ali.htm લક્ષ્મી સહગલ: જીવનમાં સેવા]
* ઇન્દ્ર ગુપ્ત ''ભારતની ૫૦ સૌથી પ્રખ્યાત મહિલા'' {{ISBN|81-88086-19-3}}
* પીટર ફે ''ધ ફોર્સ્ટન આર્મી: ભારતની સશસ્ત્ર સંઘર્ષ સ્વતંત્રતા, 1942-1945''
== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.suryakumari.com/articles/lakshmi.html લક્ષ્મી સહગલ: સંઘર્ષ અને બલિદાનનું જીવન - સંભવિકા શર્મા દ્વારા]
* [http://www.rediff.com/news/2002/jul/04inter.htm રેડિફ ઇન્ટરવ્યુ ૨૦૦૨]
* [http://www.frontlineonnet.com/fl2511/stories/20080606251101100.htm પાયોનિયર્સ: લક્ષ્મી સહગલ]
* [http://www.indianexpress.com/news/despite-differences-india-is-one-captain-laxmi-sehgal/389553/0 ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ઇન્ટરવ્યૂ: મતભેદો હોવા છતાં, ભારત એક છે: કેપ્ટન લક્ષ્મી સહગલ]
* [http://www.ndtv.com/article/india/freedom-fighter-captain-lakshmi-sahgal-dies-246468 સ્વાતંત્ર્ય સેનાની કેપ્ટન લક્ષ્મી સહગલનું નિધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226035528/https://www.ndtv.com/india-news/freedom-fighter-captain-lakshmi-sahgal-dies-493851 |date=2018-12-26 }}, એનડીટીવી
* [http://www.economist.com/node/21559891 કેપ્ટન લક્ષ્મી], ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ'', ૪ ઑગસ્ટ ૨૦૧૨
[[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]]
[[શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી]]
[[શ્રેણી:૨૦૧૨માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૪માં જન્મ]]
gwsgmr8o73y3betm9bfy69s7gzz28zv
રાકેશ ઉપાધ્યાય
0
118071
907811
900672
2026-11-17T11:07:45Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907811
wikitext
text/x-wiki
{{સુધારો}}
{{Infobox person
| name = રાકેશ ઉપાધ્યાય
| છબી =
| caption = રાકેશ ઉપાધ્યાય
| જન્મ_ડેટ =
| birth_place = ભારત
| occupation = [[ચલચિત્ર નિર્માતા]] <ref name="mid-day">{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/rakesh-upadhyay-is-a-multi-faceted-personality/194666|publisher=mid-day.com|title=Rakesh Upadhyay is a multi-faceted personality - Entertainment|access-date=2016-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161001190912/http://www.mid-day.com/articles/rakesh-upadhyay-is-a-multi-faceted-personality/194666|archive-date=2016-10-01|url-status=dead}}</ref>
}}
'''રાકેશ ઉપાધ્યાય''' ભારતીય [[ચલચિત્ર નિર્માતા]] છે.<ref name="dawn">{{cite web|url=http://images.dawn.com/news/1174058|publisher=images.dawn.com|title=Indian producer Rakesh Upadhyay set to make Imran Khan biopic - Film & TV|access-date=2016-09-29}}</ref>
== References ==
{{Reflist}}
== External links ==
* {{IMDb name|id=nm6288599|name=Rakesh Upadhyay}}
{{સ્ટબ}}
7zfy64yvoq2l86tn0m4p1htq6ybmim0
મેહુલી ઘોષ
0
123817
907810
830707
2026-11-17T10:29:58Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907810
wikitext
text/x-wiki
{{સુધારો}}
'''મેહુલી ઘોષ''' એક ભારતીય શૂટર છે. 16 વર્ષની ઉંમરે તેઓએ 2016ની રાષ્ટ્રીય શૂટિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં નવ મેડલ જીત્યા હતા.તેમણે જાપાનમાં 2017માં એશિયન એરગન ચૅમ્પિયનશિપમાં પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો.(1) <br>
મેહુલીનો જન્મ અને ઉછેર પશ્ચિમ બંગાળમાં થયો હતો. ઘોષ ભારતીય શૂટિંગ ટીમના સૌથી યુવા સભ્યોમાંનાં એક છે.<br>
== '''વ્યક્તિગત જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ''' ==
લોકપ્રિય ટીવી સિરિયલ સીઆઈડી અને વિવિધ એક્શન મૂવીઝ જોતા ઘોષ બંદૂકો અને ગોળીઓ તરફ આકર્ષાયાં. 2008ના ઑલિમ્પિક ગોલ્ડ મેડલ વિજેતા અભિનવ બિન્દ્રાને જોયા પછી તેમણે વ્યાવસાયિક રૂપે આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું. જ્યારે તેઓએ શરૂઆત કરી ત્યારે પ્રેક્ટિસ કરવા માટે કોઈ રેન્જ કે ઇલેક્ટ્રૉનિક ટાર્ગેટ નહોતો. આથી તેઓએ પોતાના લક્ષ્યને સાધવા માટે હૅન્ડ પુલીનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો.
મેહુલી ઘોષ મધ્યમ વર્ગીય પરિવારમાંથી આવે છે. તેમના પિતા રોજિંદું કામ કરતા અને તેમનાં માતા ગૃહિણી હતાં. શરૂઆતમાં તેમના કુટુંબને તેમની તાલીમ માટે આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો પરંતુ આખરે તેઓ તેમને મદદ કરવા સક્ષમ થયા હતા.(2)<br>
2014માં ઘોષ દ્વારા ચલાવાયેલી ગોળીથી આકસ્મિક રીતે એક વ્યક્તિને ઈજા પહોંચી હતી. તેના કારણે ઘોષને આઘાત લાગ્યો અને તેઓ ડિપ્રેશનમાં આવી ગયાં. ત્યારબાદ તેમનાં માતાપિતા તેમને અર્જુન ઍવૉર્ડ વિજેતા જયદીપ કર્માકરની એકૅડેમીમાં લઈ ગયા.<br>
હવે તેમને બીજો પડાવ પાર કરવાનો હતો અને તેઓ ટ્રેનિંગ પૂરીને કરીને મોડી રાતે ઘરે આવતાં હતાં. તેમની સફળતા માટે તેઓએ તેમનાં માતાપિતા અને કોચનો આભાર માન્યો હતો. (3)<br>
== '''વ્યાવસાયિક સિદ્ધિઓ''' ==
2016ની રાષ્ટ્રીય ચૅમ્પિયનશિપ ઘોષ માટે એક સીમાચિહ્ન ટુર્નામેન્ટ હતી. તેઓએ નવ ચંદ્રકો જીત્યા અને જુનિયર ભારતની ટીમ માટે પસંદગી પામ્યાં.
2017માં તેમણે જાપાનમાં એશિયન ઍરગન ચૅમ્પિયનશિપમાં પોતાનો પહેલો આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ જીત્યો.
2018માં તેમણે બ્યુનૉસ આઇર્સમાં યૂથ ઑલિમ્પિકમાં ભાગ લીધો અને સિલ્વર મેડલ જીત્યો.
તે જ વર્ષે કૉમનવેલ્થ ગેમ્સમાં સિલ્વર મેડલ અને વર્લ્ડ કપમાં બ્રૉન્ઝ મેડલ જીત્યો હતો. (5) <br>
સિનિયર વર્લ્ડ કપમાં ઘોષનો પ્રથમ પ્રવેશ હતો અને તેમણે મહિલાની 10 મીટર ઍર રાઇફલ ઇવૅન્ટમાં વર્લ્ડ જુનિયર રેકૉર્ડ સ્કોર બનાવ્યો હતો.
2019માં તેમણે નેપાળમાં સાઉથ એશિયન ગેમ્સમાં સારા સ્કોર સાથે ગોલ્ડ જીત્યો, જે વર્તમાન વર્લ્ડ રેકૉર્ડ કરતા વધુ પ્રદર્શન હતું. (6) ઘોષને 2020માં સ્પૉર્ટ્સ્ટાર એસિસ ઍવૉર્ડ્સમાં "વુમન યંગ ઍથ્લીટ ઑફ ધ યર" ઍવૉર્ડથી નવાજવામાં આવ્યાં હતાં. (7)<br>
== '''સંદર્ભ :''' ==
* [https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHINDW2011200001%20(1) https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHINDW2011200001 (1)] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://www.bbc.com/gujarati/india-55859007
* [https://timesofindia.indiatimes.com/sports/commonwealth-games/2018-commonwealth-games-know-your-cwg-athlete-mehuli-ghosh/articleshow/63534542.cms%20(3) https://timesofindia.indiatimes.com/sports/commonwealth-games/2018-commonwealth-games-know-your-cwg-athlete-mehuli-ghosh/articleshow/63534542.cms (3)]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://sportstar.thehindu.com/shooting/shooting-gun-air-rifle-tokyo-2020-commonwealth-games-mehuli-ghosh-joydeep-sports-news/article30694421.ece%20(4) https://sportstar.thehindu.com/shooting/shooting-gun-air-rifle-tokyo-2020-commonwealth-games-mehuli-ghosh-joydeep-sports-news/article30694421.ece (4)]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.firstpost.com/sports/commonwealth-games-2018-mehuli-ghosh-wins-silver-in-10-air-rifle-apurvi-chandela-bags-bronze-4423983.html#:~:text=PRO365%20Offer-,Commonwealth%20Games%202018%3A%20Mehuli%20Ghosh%20wins%20silver%20in%2010,rifle%2C%20Apurvi%20Chandela%20bags%20bronze&text=Gold%20Coast%3A%20Young%20Mehuli%20Ghosh,the%20Commonwealth%20Games%20on%20Monday.%20(5) https://www.firstpost.com/sports/commonwealth-games-2018-mehuli-ghosh-wins-silver-in-10-air-rifle-apurvi-chandela-bags-bronze-4423983.html#:~:text=PRO365%20Offer-,Commonwealth%20Games%202018%3A%20Mehuli%20Ghosh%20wins%20silver%20in%2010,rifle%2C%20Apurvi%20Chandela%20bags%20bronze&text=Gold%20Coast%3A%20Young%20Mehuli%20Ghosh,the%20Commonwealth%20Games%20on%20Monday. (5)]
* [https://www.firstpost.com/sports/south-asian-games-2019-mehuli-ghosh-wins-gold-in-10m-air-rifle-with-world-record-score-of-253-3-effort-to-not-be-recognised-by-issf-7734661.html#:~:text=Sports-,South%20Asian%20Games%202019%3A%20Mehuli%20Ghosh%20wins%20gold%20in%2010m,not%20be%20recognised%20by%20ISSF%20(6) https://www.firstpost.com/sports/south-asian-games-2019-mehuli-ghosh-wins-gold-in-10m-air-rifle-with-world-record-score-of-253-3-effort-to-not-be-recognised-by-issf-7734661.html#:~:text=Sports-,South%20Asian%20Games%202019%3A%20Mehuli%20Ghosh%20wins%20gold%20in%2010m,not%20be%20recognised%20by%20ISSF (6)]
* [https://sportstar.thehindu.com/aces-awards/mehuli-ghosh-wins-sportstar-aces-2020-female-young-athlete-of-the-year-shooting/article30556119.ece%20(7) https://sportstar.thehindu.com/aces-awards/mehuli-ghosh-wins-sportstar-aces-2020-female-young-athlete-of-the-year-shooting/article30556119.ece (7)]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
bw0q3p1vnz5hijwzvfglbbst8apkmaa
જમનાલાલ બજાજ
0
128209
907792
897864
2026-11-17T03:03:56Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907792
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = જમનાલાલ બજાજ
| image = Jamnalal Bajaj 1970 stamp of India.jpg
| image_size = 250px
| caption = ૧૯૭૦ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર જમનાલાલ બજાજ
| birth_date = {{Birth date|df=yes|1889|11|04}}
| birth_place = [[સિકર]], રાજપૂતાના (વર્તમાન [[રાજસ્થાન]]), બ્રિટીશ ભારત
| death_date = 11 February 1942 (aged 52)
| death_place = [[વર્ધા]], કેન્દ્રીય પ્રાંત અને બેરર, ભારત
| occupation = રાજનેતા, ઉદ્યોગપતિ, બજાજ જૂથના સ્થાપક (સ્થા. ૧૯૨૬)
| networth =
| spouse = જાનકી દેવી બજાજ
| children = ૫
}}
'''જમનાલાલ બજાજ''' (૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯ – ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૨) ભારતીય ઉદ્યોગપતિ<ref>{{cite news |title=The Gandhian spirit |url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000102/fex02044.html |publisher=The Financial Express (India) |date=2 January 2000 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219212810/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000102/fex02044.html |archive-date=19 December 2013 }}</ref> અને [[મહાત્મા ગાંધી]]ના નિકટના સહયોગી હતા. તેમણે ૧૯૨૦ના દાયકામાં બજાજ ઉદ્યોગજૂથની સ્થાપના કરી હતી.
== પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રારંભિક જીવન ==
જમનાલાલ બજાજનો જન્મ ૧૮૮૯માં [[રાજસ્થાન]]ના [[સિકર]] નજીક 'કાશી કા બાસ' નામના ગામમાં કનિરામ અને બિરધીબાઈના ત્રીજા પુત્ર તરીકે એક મારવાડી પરિવારમાં થયો હતો. બાદમાં તેમને શેઠ બચરાજ (બજાજ) અને તેમની પત્ની સાદીબાઈ બચરાજ (બજાજ) દ્વારા પૌત્ર તરીકે દત્તક લેવામાં આવ્યા હતા, જે મૂળ રાજસ્થાનના વતની હતા પરંતુ મહારાષ્ટ્રના [[વર્ધા]]માં સ્થાયી થયા હતા. શેઠ બચરાજ (બજાજ) તેમના પિતાના પક્ષે દૂરના સંબંધી હતા, અને બ્રિટિશ રાજના જાણીતા અને આદરણીય વેપારી હતા.<ref>{{cite news|last1=D|first1=Avantika|title=Life before success of these Indian industrialists of humble beginnings will inspire every ambitious mind|url=https://in.finance.yahoo.com/photos/7-indian-industrialists-humble-beginnings-slideshow-wp-113911868/p-born-poor-marwari-family-photo-113911298.html|work=Yahoo!|date=31 December 2018|access-date=2 ઑક્ટોબર 2021|archive-date=17 નવેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117172209/https://in.finance.yahoo.com/photos/7-indian-industrialists-humble-beginnings-slideshow-wp-113911868/p-born-poor-marwari-family-photo-113911298.html|url-status=dead}}</ref>
યુવાન જમનાલાલ, શેઠ બચરાજની છત્રછાયા હેઠળ તેમના દત્તક પરિવારના પારિવારિક વ્યવસાયમાં સામેલ થયા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે વેપાર, રોજમેળ અને ચીજવસ્તુઓ ખરીદવા અને વેચવાની કુશળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. શેઠ બચરાજનું અવસાન થયું ત્યાં સુધીમાં તેમણે તેમના કામમાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કર્યો હતો. ૧૯૨૬માં જમનાલાલે બજાજ જૂથ ઉદ્યોગોની સ્થાપના કરી હતી.
== માનદ ન્યાયાધીશ ==
[[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન બ્રિટિશ સરકારે દેશી ઉદ્યોગપતિઓને ખુશ કર્યા હતા અને સન્માન આપ્યું હતું અને ભંડોળની માંગ કરી હતી. તેઓએ જમનાલાલને માનદ મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે નિયુક્ત કર્યા. જ્યારે તેમણે યુદ્ધ ભંડોળ માટે પૈસા પૂરા પાડ્યા ત્યારે બ્રિટિશ સરકારે તેમને રાય બહાદુરની ઉપાધિથી નવાજ્યા હતા. જોકે આ સન્માન તેમણે ૧૯૨૧ની [[અસહયોગ આંદોલન|અસહકારની ચળવળ]] દરમિયાન પરત કર્યું હતું.
== ગાંધીજીના અનુયાયી ==
મહાત્મા ગાંધી [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]થી ભારત પરત ફર્યા ત્યારથી જમનાલાલે ગાંધીજીની જીવનશૈલી, [[અહિંસા]] જેવા તેમના સિદ્ધાંતો અને ગરીબો પ્રત્યેના તેમના સમર્પણમાં રસ લીધો હતો. તેઓ ગાંધીજીની દૂરંદેશીતાને સમજી શક્યા કે ઘરેલું માલ ભારતની ગરીબીનો જવાબ છે. તેમણે વિચાર્યું કે કેટલીક બ્રિટિશ કંપનીઓ ભારતમાંથી સસ્તા, કાચા [[કપાસ]]ની આયાત કરી રહી છે અને તૈયાર કપડું પાછું મોકલી રહી છે. ગાંધીજી [[સાબરમતી આશ્રમ]]માં જે સરળ જીવન જીવી રહ્યા હતા તેનાથી તેઓ પ્રભાવિત થયા હતા. આશ્રમની પ્રાર્થના અને શારીરિક કાર્યની દિનચર્યાથી તેઓ પ્રભાવિત થયા. તેઓ તેમની પત્ની જાનકીદેવી અને તેમના બાળકોને આશ્રમમાં રહેવા લાવ્યા. જો કે, ગાંધીજી સાથેના ગાઢ સંબંધ અને સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની સહભાગીતાને કારણે જમનાલાલ બજાજને તેમના નવા શરૂ થયેલા વ્યાવસાયિક સાહસ પર વધુ ધ્યાન આપી શક્યા નહી.<ref>{{cite web |url=https://www.bajajauto.com/about-us/the-company |title=History of Bajaj Auto |access-date=2021-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424202758/https://www.bajajauto.com/about-us/the-company |archive-date=2018-04-24 |url-status=dead}}</ref>
== સ્વતંત્રતા ચળવળ ==
૧૯૨૦માં જમનાલાલ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ના [[નાગપુર]] સત્ર માટે સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયા હતા. તેમણે બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા તેમને આપવામાં આવેલા રાય બહાદુરનું બિરુદ છોડી દીધું હતું અને ૧૯૨૧માં [[અસહયોગ આંદોલન]]માં જોડાયા હતા. બાદમાં, ૧૯૨૩માં, તેમણે નાગપુરમાં [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|રાષ્ટ્રધ્વજ]] ફરકાવવા પરના પ્રતિબંધને અવગણીને ધ્વજ સત્યાગ્રહમાં ભાગ લીધો હતો, અને બ્રિટિશ દળોએ તેમની અટકાયત કરી હતી. આનાથી તેમની રાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠામાં વધારો થયો હતો.
તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ગાંધીજી વર્ધા જાય અને તેને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બનાવે. એપ્રિલ ૧૯૩૦માં [[દાંડી સત્યાગ્રહ|દાંડી કૂચ]] બાદ ગાંધીજી ગ્રામીણ લોકોની નજીક રહેવા માંગતા હોવાથી વર્ધા નજીકના એક નાનકડા ગામ [[સેવાગ્રામ]] ગયા અને આઝાદી ન મળે ત્યાં સુધી [[સાબરમતી આશ્રમ]]માં પાછા નહીં ફરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.
જમનાલાલને કામદારોના એક જૂથ ''ગાંધી સેવા સંઘ''ના પ્રમુખ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. બાદમાં તેઓ કોંગ્રેસ કાર્યકારિણી સમિતિના સભ્ય અને ૧૯૩૩ માં કોંગ્રેસના ખજાનચી તરીકે ચૂંટાયા હતા.
== સમાજસેવા ==
જમનાલાલ બજાજને [[અસ્પૃશ્યતા]] દૂર કરવી, [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]ને પ્રોત્સાહન આપવું અને [[ખાદી]] અને ગ્રામોદ્યોગ જેવી પહેલમાં રસ હતો. ખાદીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમણે દેશભરમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. ૧૯૨૫માં તેમને અખિલ ભારતીય વણાટ સંઘના કોષાધ્યક્ષ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ અખિલ ભારતીય હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનના પ્રમુખ પણ રહ્યા હતા. તેમણે તમામ ભારતીયોને એકજૂથ કરવા માટે હિન્દીને રાષ્ટ્ર ભાષા તરીકે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેમણે હિન્દી સામયિકો અને પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે મુંબઈમાં 'ગાંધી હિન્દી પુસ્તક ભંડાર' અને 'સસ્તા સાહિત્ય મંડળ' (પ્રકાશન ગૃહ) ની શરૂઆત કરી હતી.
તેમણે દેશભરમાં [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]નું ચલણ વધારવાની આશાથી [[સી. રાજગોપાલાચારી]] સાથે 'દક્ષિણ ભારત હિન્દી પ્રચાર સભા'ની સ્થાપના કરી હતી.
૧૯૨૮થી તેમણે [[દિલ્હી|નવી દિલ્હી]]ની જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા વિશ્વવિદ્યાલયની પ્રબંધક સમિતિના મુખ્ય ખજાનચી તરીકે સેવા આપી હતી. ૧૯૨૮થી તેઓ વિશ્વવિદ્યાલયના આજીવન સભ્ય બન્યા હતા.
તેમના સમર્પણને કારણે તેઓ ૧૯૩૮માં જયપુર રાજ્ય પ્રજા મંડળના વડા તરીકે ચૂંટાયા હતા. આ દરમિયાન તેમણે [[સિકર]] અને [[જયપુર]]ના મહારાજાઓ વચ્ચે યુદ્ધવિરામની વાટાઘાટો કરી હતી.
તેમની સામાજિક પહેલના માનમાં બજાજ ફાઉન્ડેશન દ્વારા 'જમનાલાલ બજાજ પુરસ્કાર'ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web |url=http://innovationsofindia.com/index.htm |title=Archived copy |access-date=23 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506004521/http://www.innovationsofindia.com/index.htm |archive-date=6 May 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506004521/http://www.innovationsofindia.com/index.htm |date=6 મે 2009 }}</ref>
== સન્માન ==
'જમનાલાલ બજાજ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ' સહિત અનેક સંસ્થાઓનું નામકરણ તેમના નામ પરથી કરવામાં આવ્યું છે. મુંબઈના અંધેરીમાં આવેલા જે.બી. નગર નામના એક વિસ્તારનું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. ગાંધીમૂલ્યો, સામુદાયિક સેવા અને સામાજિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી ૧૯૭૮ માં જમનાલાલ બજાજ ફાઉન્ડેશન દ્વારા ''જમનાલાલ બજાજ પુરસ્કાર''ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને દર વર્ષે તેમની જન્મજયંતિ પર આ પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Jamnalal Bajaj Award |url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/the_foundation/about_jbf |publisher=Jamnalal Bajaj Foundation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329004951/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/the_foundation/about_jbf |archive-date=29 March 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329004951/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/the_foundation/about_jbf |date=29 માર્ચ 2012 }}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
{{મહાત્મા ગાંધી}}
[[શ્રેણી:ઉદ્યોગપતિ]]
[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૨માં મૃત્યુ]]
j22jgweys4mg60f311kizf9frxgrwd0
અંબોલી ઘાટ
0
139952
907777
900412
2026-11-16T19:00:51Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907777
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Mountain Pass
|name=અંબોલી ઘાટ
|photo=
|photo_width=250px
|photo_caption=
|lat_d=
|long_d=
|traversed=
|location=[[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]]
|range=[[પશ્ચિમ ઘાટ|સહ્યાદ્રી]]
|coordinates=
|elevation=
}}
'''અંબોલી ઘાટ''' એ [[પશ્ચિમ ઘાટ|સહ્યાદ્રીનો]] એક પર્વતીય માર્ગ છે. આ ઘાટ પર અંબોલીનું હિલ સ્ટેશન આવેલું છે. તે [[કોલ્હાપુર|કોલ્હાપુરથી]] સાવંતવાડી (અંબોલી થઈને) જવાના માર્ગ પર છે. આ ઘાટ પર ભારે વરસાદ પડે છે અને તે ગાઢ જંગલો, ધોધ અને સુંદર કુદરતી પર્યાવરણ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.walkthroughindia.com/walkthroughs/adventures-drive-through-the-9-majestic-ghats-of-maharashtra/ |title=Adventures Drive Through The 9 Majestic Ghats of Maharashtra |access-date=2023-04-29 |archive-date=2023-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429061641/http://www.walkthroughindia.com/walkthroughs/adventures-drive-through-the-9-majestic-ghats-of-maharashtra/ |url-status=dead }}</ref> આ ઘાટ [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] પ્રવાસીઓના આકર્ષણોમાંનું એક છે.
અંબોલી ઘાટ ગોવા જવા માટેનો લોકપ્રિય રસ્તો છે.
== દુર્ઘટનાઓ ==
૩૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ના રોજ, ''સેલ્ફી'' લેવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે અંબોલી ઘાટમાં ૨૦૦૦ ફીટ ઊંડી ખીણમાં પડી જવાથી બે પ્રવાસીઓના મૃત્યુ થયા હતા.<ref>{{Cite web|date=3 August 2017|title=Disturbing video: Two drunk men fall to their death in Amboli Ghat|url=http://www.mid-day.com/articles/disturbing-video-drunk-youths-fall-to-their-death-amboli-ghat-maharashtra/18478167|access-date=29 એપ્રિલ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907052744/http://www.mid-day.com/articles/disturbing-video-drunk-youths-fall-to-their-death-amboli-ghat-maharashtra/18478167|archive-date=7 સપ્ટેમ્બર 2017|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=4 August 2017|title=Body of youth who fell into valley in Amboli recovered|url=http://indianexpress.com/article/india/body-of-youth-who-fell-into-valley-in-amboli-recovered-4782677/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Caught on Camera: 2 Fall into 2,000-Ft Deep Valley in Maharashtra, die|url=http://www.ndtv.com/india-news/two-men-fall-into-valley-in-amboli-video-captures-fall-1733316}}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}
[[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર]]
mcvwqeinvbz0kg451nhfwmy0mhwnbgk
ગુજરાતમાં ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ
0
140084
907789
907066
2026-11-17T02:08:10Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907789
wikitext
text/x-wiki
'''ગુજરાત ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં''' ૩૩% હિસ્સો દવાના ઉત્પાદનમાં અને ૨૮% હિસ્સો દવાની નિકાસમાં ધરાવીને ભારતમાં પ્રથમ છે. રાજ્યમાં ૧૩૦ [[ખાદ્ય અને ઔષધ વહીવટીતંત્ર]] (USFDA) પ્રમાણિત દવા ઉત્પાદન સુવિધાઓ છે. <ref>{{Cite web|date=June 2021|title=Gujarat Pharma Industry – Vibrant Gujarat|url=https://vibrantgujarat.com/assets/img/Sectors/8.%20Pharmaceuticals%20and%20Medical%20Devices_June%2021.pdf|website=[[Vibrant Gujarat]]|access-date=2023-05-08|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406083231/https://vibrantgujarat.com/assets/img/Sectors/8.%20Pharmaceuticals%20and%20Medical%20Devices_June%2021.pdf|url-status=dead}}</ref> [[અમદાવાદ]] અને [[વડોદરા|વડોદરાને]] ફાર્માસ્યુટિકલ હબ તરીકે ગણવામાં આવે છે કારણ કે આ શહેરોમાં ઘણી મોટી અને નાની ફાર્મા કંપનીઓ સ્થપાયેલી છે. <ref>{{Cite news|date=14 March 2021|title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat’s pharma sector|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms|access-date=2023-04-05|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|date=29 September 2013|title=Gujarat — pharmacy to the nation|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Gujarat-%E2%80%94-pharmacy-to-the-nation/article20670957.ece|access-date=2023-04-05|website=www.thehindubusinessline.com|language=en}}</ref>
ગુજરાત ભારતના પ્રમુખ રાજ્યોમાંથી એક છે અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં પ્રમુખ સ્થાન ધરાવે છે. રાજ્ય ઘણી મોટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓનું ઘર છે: કેડિલા ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, એલેમ્બિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઇન્ટાસ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઝાયડસ લાઇફસાયન્સ અને વધુ. <ref>{{Cite news|date=7 August 2020|title=Gujarat's pharma companies post net profit growth|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-top-pharma-cos-post-net-profit-growth/articleshow/77401498.cms|access-date=2023-04-05|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Dalal|first=Ravi Shah, Devanshi|date=11 September 2019|title=Gujarat – A Re-emerging Pharma Destination?|url=https://corporate.cyrilamarchandblogs.com/2019/09/gujarat-a-reemerging-pharma-destination/|access-date=2023-04-05|website=India Corporate Law|language=en-US}}</ref>
== ઝાંખી ==
ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઝાયડસ લાઇફસાયન્સ, કેડિલા ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, એલેમ્બિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, સન ફાર્મા, ક્લેરિસ, ઇન્ટાસ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, અને ડિશમાન ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવી ઘણી સ્થાપિત કંપનીઓ સાથે [[ગુજરાત]] ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ માટે એક હબ બની ગયું છે. ગુજરાતમાં હાલમાં લગભગ ૩૫૦૦ દવા ઉત્પાદન એકમો છે અને ૨૦૦૮ સુધીમાં ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ ટર્નઓવરમાં ૪૨ ટકા અને તેની નિકાસમાં ૨૨ ટકા યોગદાન આપે છે <ref>{{Cite web|title=Pharma Industry in Gujarat|url=https://btm.gujarat.gov.in/pharma-health-care-biotechnology.htm|website=GSBTM|access-date=2023-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113070955/https://btm.gujarat.gov.in/pharma-health-care-biotechnology.htm|archive-date=2019-11-13|url-status=dead}}</ref> ગુજરાતના ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં ૫૨૦૦૦ થી વધુ વ્યક્તિઓ કાર્યરત છે, જેમણે છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં મૂડી રોકાણોમાં ૫૪ ટકાના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR)નો અનુભવ કર્યો છે. <ref name=":1">{{Cite web|date=5 January 2008|title=Gujarat Pharma Industry in 2008 – KPMG|url=http://www.in.kpmg.com/pdf/gujarat-pharma08.pdf|website=[[KPMG]]}}</ref> <ref>{{Cite news|date=6 January 2008|title=Gujarat can emarge as global pharmaceutical hub: KPMG|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/gujarat-can-emarge-as-global-pharmaceutical-hub-kpmg/articleshow/2678862.cms?from=mdr|access-date=2023-04-05|issn=0013-0389}}</ref>
ગુજરાતનો ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ ભારતમાં નોંધપાત્ર સ્થાન ધરાવે છે, જે દેશના કુલ ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનના ૪૦ ટકા અને તેની નિકાસમાં 17 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. ઉદ્યોગનું મૂલ્ય US$૩.૬ અબજ (બિલિયન) અને ૩૦૦૦ થી વધુ દવા ઉત્પાદન એકમો ધરાવે છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Pharmaceutical Industry in 2020|url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf|website=[[KPMG]]}}</ref>
== ઇતિહાસ ==
* ૧૯૦૭: એલેમ્બિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ભારતની સૌથી જૂની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓમાંની એક, [[વડોદરા]]ના ગુજરાતમાં સ્થપાઈ. આ ભારતનું પ્રથમ સ્થાનિક ફાર્માસ્યુટિકલ યુનિટ, બંગાળ કેમિકલ એન્ડ ફાર્માસ્યુટિકલ વર્ક્સ, [[કોલકાતા|કલકત્તામાં]] સ્થપાયાના માત્ર છ વર્ષ પછી હતું. <ref>{{Cite web|last=|first=|title=Alembic pharma history|url=https://wap.business-standard.com/company/alembic-pharma-40294/information/company-history|access-date=2023-04-06|website=www.business-standard.com|language=en-US}}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* ૧૯૪૦ અને ૫૦ ના દાયકા દરમિયાન, ગુજરાત ફાર્માસ્યુટિકલ એન્ડ કેમિકલ વર્ક્સ, સારાભાઈ કેમિકલ્સ, અતુલ પ્રોડક્ટ્સ લિમિટેડ, એલાઈડ અને કેડિલા લેબોરેટરીઝ જેવી કંપનીઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
* ૧૯૪૭: વડોદરામાં ડ્રગ્સ લેબોરેટરીની સ્થાપના કરવામાં આવી, ત્યારબાદ એલએમ કોલેજ ઓફ ફાર્મસી. <ref>{{Cite web|title=L. M. College of Pharmacy|url=https://lmcp.ac.in/governance/|access-date=2023-04-05|language=en-US}}</ref> <ref name=":02">{{Cite web|title=How Gujarat Became the Pharma Hub of India|url=https://insider.finology.in/economy/gujarat-pharma-hub-of-india|access-date=2023-04-05|website=insider.finology.in|language=en|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406102618/https://insider.finology.in/economy/gujarat-pharma-hub-of-india|url-status=dead}}</ref>
* ૧૯૮૯: બી.વી.(BV) પટેલ એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટ, [[અમદાવાદ]] અને ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ એસોસિએશન (IPA) ની ગુજરાત શાખાએ અમદાવાદમાં બી.વી.(BV) પટેલ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ ડેવલપમેન્ટ (PERD) સેન્ટરની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite web|title=Pharma machinery units foraying into new markets|url=http://test.pharmabiz.com/chronicle%20specials/pharma-machinery-units-foraying-into-new-markets-99396|access-date=2023-04-05|website=test.pharmabiz.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406220258/http://test.pharmabiz.com/chronicle%20specials/pharma-machinery-units-foraying-into-new-markets-99396|url-status=dead}}</ref>
* વર્ષોથી ગુજરાતમાં ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો છે. ૧૯૭૯ અને ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૭-૯૮ ની વચ્ચે રોકાણ કરેલ મૂડી અને શ્રમ ગુણોત્તરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે અને રોજગાર દર લગભગ બમણો થયો છે. ગુજરાતમાં હાલમાં લગભગ ૩૫૦૦ દવા ઉત્પાદન એકમો છે, જે ૫૨૦૦૦ થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. <ref name=":12">{{Cite web|date=5 January 2008|title=Gujarat Pharma Industry in 2008 – KPMG|url=http://www.in.kpmg.com/pdf/gujarat-pharma08.pdf|website=[[KPMG]]}}</ref>
* ૨૦૦૦: [[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારે]] રાજ્યને "ફાર્મા હબ" જાહેર કર્યું અને ઉદ્યોગના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક પગલાં શરૂ કર્યા.
* ૨૦૦૩: ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ગુજરાતની અગ્રણી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓમાંની એક, તેની ઉત્પાદન સુવિધાઓ માટે [[ખાદ્ય અને ઔષધ વહીવટીતંત્ર|યુએસ એફડીએ (US FDA)]]ની મંજૂરી મેળવી. <ref>{{Cite web|title=Torrent Pharma Share Price Today(06 Apr, 2023) – Torrent Pharma Share Price Live NSE/BSE|url=https://m.economictimes.com/torrent-pharmaceuticals-ltd/stocks/companyid-8492.cms|access-date=2023-04-06|website=The Economic Times|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Company News: Company Business News, Indian Companies News, Company Analysis, Corporate Industry News|url=https://www.business-standard.com/companies|access-date=2023-04-06|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref>
* ૨૦૦૫: ગુજરાતની બીજી મોટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની એલેમ્બિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સને તેની ઉત્પાદન સુવિધાઓ માટે યુએસ એફડીએની મંજૂરી મળી. <ref>{{Cite web|date=|title=Alembic Pharmaceuticals 2006|url=https://www.alembiclimited.com/Annual_Report/al-05-06.pdf|website=[[Alembic Pharmaceuticals]]}}</ref>
* ૨૦૦૮: ગુજરાત સરકારે આ ક્ષેત્રમાં વધુ રોકાણ આકર્ષવા માટે નવી ફાર્માસ્યુટિકલ નીતિની જાહેરાત કરી. <ref>{{Cite web|title=Gujarat govt framing new industry policy, to benefit pharma, biotech sectors|url=http://test.pharmabiz.com/news/gujarat-govt-framing-new-industry-policy-to-benefit-pharma-biotech-sectors-45812|access-date=2023-04-06|website=test.pharmabiz.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050629/http://test.pharmabiz.com/news/gujarat-govt-framing-new-industry-policy-to-benefit-pharma-biotech-sectors-45812|url-status=dead}}</ref>
* ૨૦૧૭: ગુજરાત સરકારે વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટમાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સના ૨૫૫૭૮ એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. <ref>{{Cite web|title=Vibrant Gujarat Summit sees 25,578 agreements signed – The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/vibrant-gujarat-summit-sees-25578-agreements-signed/articleshow/56513543.cms?from=mdr|access-date=2023-04-06|website=m.economictimes.com}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat govt signs 249 MoUs with pharma cos attracting investments worth|url=http://test.pharmabiz.com/topnews/gujarat-govt-signs-249-mous-with-pharma-cos-attracting-investments-worth-span-class-webrupee-rs-span-15-000-cr-at-vibrant-gujarat-summit-99872|access-date=2023-04-06|website=test.pharmabiz.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406053220/http://test.pharmabiz.com/topnews/gujarat-govt-signs-249-mous-with-pharma-cos-attracting-investments-worth-span-class-webrupee-rs-span-15-000-cr-at-vibrant-gujarat-summit-99872|url-status=dead}}</ref>
* ૨૦૨૦: [[રાજકોટ|રાજકોટમાં]] ભારતના પ્રથમ મેડિકલ ડિવાઈસ મેન્યુફેક્ચરિંગ પાર્કની જાહેરાત કરવામાં આવી. <ref>{{Cite web|last=Master|first=The Health|date=20 January 2020|title=Medical Devices Park soon at Rajkot|url=https://thehealthmaster.com/2020/01/20/medical-devices-park-soon-at-rajkot/|access-date=2023-04-06|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|date=18 January 2020|title=Rajkot to get Medical Device Park, Ankleshwar to get Bulk Drug Production Park: Rupani|url=https://www.deshgujarat.com/2020/01/18/rajkot-to-get-medical-device-park-ankleshwar-to-get-bulk-drug-production-park-rupani/|access-date=2023-04-06|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref>
* ૨૦૨૨: ગુજરાત સરકારે [[જંબુસર]], [[ભરૂચ|ભરૂચમાં]] બલ્ક ડ્રગ પાર્કની જાહેરાત કરી. <ref>{{Cite web|last=Bureau|first=BL Ahmedabad|date=8 October 2022|title=PM Modi to inaugurate ₹૨૫૦૦૦ કરોડ bulk drug park in Jambusar|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/pm-modi-to-inaugurate-2500-cr-bulk-drug-park-in-jambusar/article65984364.ece|access-date=2023-04-06|website=www.thehindubusinessline.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|date=22 January 2023|title=Drugs park in Bharuch: Leases to reduce API makers’ capital expenses|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/drugs-park-leases-to-reduce-api-makers-capital-expenses/articleshow/97217517.cms|access-date=2023-04-06|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2 September 2022|title=Gujarat gets nod for bulk drug park in Jambusar|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-gets-nod-for-bulk-drug-park-in-jambusar/articleshow/93938922.cms|access-date=2023-04-06|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat govt earmarks 2,000 acres of land for country’s first bulk drug park at Jambusar|url=http://www.pharmabiz.com/NewsDetails.aspx?aid=154875&sid=1|access-date=2023-04-06|website=www.pharmabiz.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406052653/http://www.pharmabiz.com/NewsDetails.aspx?aid=154875&sid=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|date=3 September 2022|title=India’s first bulk drugs park to be set up in Gujarat’s Bharuch|url=https://www.hindustantimes.com/business/indias-first-bulk-drugs-park-to-be-set-up-in-gujarat-s-bharuch-101662198068169.html|access-date=2023-04-06|website=Hindustan Times|language=en}}</ref>
* ગુજરાતમાં સરકારે નવી બાયોટેકનોલોજી પોલિસી જાહેર કરી. <ref>{{Cite web|title=Chief Minister Bhupendra Patel announces new Biotechnology Policy of Gujarat|url=https://www.biospectrumindia.com/news/22/20694/chief-minister-bhupendra-patel-announces-new-biotechnology-policy-of-gujarat.html|access-date=2023-04-06|website=www.biospectrumindia.com|language=en}}</ref>
== ક્લસ્ટર અને વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર ==
[[ચિત્ર:Gujarat Pharma Industry.svg|thumb|]]
== સૌથી મોટી કંપનીઓ ==
=== માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન દ્વારા ===
એપ્રિલ ૨૦૨૩ સુધીમાં માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન દ્વારા [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ટોચની 6 જાહેર ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ <ref name=":6">{{Cite news|title=2022 Burgundy Private Hurun India 500|url=https://campaign.axisbank.com/generic/2022-burgundy-private-hurun-india-500-report.pdf|access-date=3 December 2022}}</ref>
{| class="wikitable sortable plainrowheaders"
!ક્રમ
!કંપની
!સ્થાન
! width="300" |માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન (એપ્રિલ 2023)
!સંદર્ભ(ઓ)
|-
| align="center" |1
|ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|[[અમદાવાદ]]
| align="right" |{{INRConvert|534|b}}
|<ref>{{Cite web|title=Torrent Pharmaceuticals (TORNTPHARM.NS) – Market capitalization|url=https://companiesmarketcap.com/torrent-pharmaceuticals/marketcap/|access-date=2023-04-06|website=companiesmarketcap.com|language=en-us}}</ref>
|-
| align="center" |2
|ઝાયડસ લાઇફસાયન્સ
|[[અમદાવાદ]]
| style="text-align:right;" |{{INRConvert|499|b}}
|<ref>{{Cite web|title=Zydus Lifesciences (ZYDUSLIFE.NS) – Market capitalization|url=https://companiesmarketcap.com/zydus-lifesciences/marketcap/|access-date=2023-04-06|website=companiesmarketcap.com|language=en-us}}</ref>
|-
| align="center" |3
|લ્યુપિન
|[[અમદાવાદ]]
| align="right" |{{INRConvert|299.67|b}}
|<ref>{{Cite web|title=Lupin Limited (LUPIN.NS) – Market capitalization|url=https://companiesmarketcap.com/lupin/marketcap/|access-date=2023-04-06|website=companiesmarketcap.com|language=en-us}}</ref>
|-
| align="center" |4
|એલેમ્બિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|[[વડોદરા]]
| align="right" |{{INRConvert|108|b}}
|<ref>{{Cite web|title=Alembic Pharmaceuticals (APLLTD.NS) – Market capitalization|url=https://companiesmarketcap.com/alembic-pharma/marketcap/|access-date=2023-04-06|website=companiesmarketcap.com|language=en-us}}</ref>
|-
| align="center" |5
|એરિસ લાઇફસાયન્સ
|[[અમદાવાદ]]
| align="right" |{{INRConvert|100|b}}
|<ref>{{Cite web|title=ERIS {{!}} Stock Share Price {{!}} Get Quote {{!}} BSE|url=https://www.bseindia.com/stock-share-price/eris-lifesciences-limited/eris/540596/|access-date=2023-04-06|website=www.bseindia.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406063740/https://www.bseindia.com/stock-share-price/eris-lifesciences-limited/eris/540596/|url-status=dead}}</ref>
|-
| align="center" |6
|Dishman Carbogen Amcis
|[[અમદાવાદ]]
| align="right" |{{INRConvert|80|b}}
|<ref>{{Cite web|title=Stock Share Price {{!}} Get Quote {{!}} BSE|url=https://www.bseindia.com/stock-share-price/dishman-carbogen-amcis-ltd/dcal/540701/|access-date=2023-04-06|website=www.bseindia.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406063739/https://www.bseindia.com/stock-share-price/dishman-carbogen-amcis-ltd/dcal/540701/|url-status=dead}}</ref>
|}
૨૦૨૨ માં નોંધાયેલા મૂલ્યાંકન દ્વારા ભારતમાં ટોચની ખાનગી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ <ref name=":62">{{Cite news|title=2022 Burgundy Private Hurun India 500|url=https://campaign.axisbank.com/generic/2022-burgundy-private-hurun-india-500-report.pdf|access-date=3 December 2022}}</ref>
{| class="wikitable sortable plainrowheaders"
| align="center" |1
|ઇન્ટાસ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|[[અમદાવાદ]]
| align="right" |{{INRConvert|593|b}}
|-
| align="center" |2
|કેડિલા ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|[[અમદાવાદ]]
| align="right" |{{INRConvert|70|b}}
|}
== સંશોધન અને વિકાસ ==
[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર સંશોધન અને વિકાસ (R&D) પર નોંધપાત્ર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેણે રાજ્યમાં ઉદ્યોગના વિકાસમાં ફાળો આપ્યો છે. રાજ્ય સરકાર ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં સંશોધન અને વિકાસને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે અને તેને સમર્થન આપવા માટે અનેક પહેલો સ્થાપી છે.
ગુજરાત FDCA (ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન) ઇનોવેશન એન્ડ રિસર્ચ સેલ, જેની સ્થાપના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી. આ સેલ R&D પ્રવૃત્તિઓ માટે સપોર્ટ પૂરો પાડે છે અને ઉદ્યોગ અને એકેડેમિયા વચ્ચે સહયોગની સુવિધા આપે છે. <ref>{{Cite web|title=FDCA|url=https://ayudmla.gujarat.gov.in/home.php|access-date=2023-04-06|website=ayudmla.gujarat.gov.in|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406091104/https://ayudmla.gujarat.gov.in/home.php|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=fdca: Latest News & Videos, Photos about fdca {{!}} The Economic Times – Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/fdca|access-date=2023-04-06|website=The Economic Times|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Network|first=eHealth|date=1 September 2017|title=E-initiatives by Gujarat FDCA Revolutionising the Drug Sector in India – Elets eHealth|url=https://ehealth.eletsonline.com/2017/09/e-initiatives-by-gujarat-fdca-revolutionising-the-drug-sector-in-india/|access-date=2023-04-06|website=eHealth Magazine|language=en-US}}</ref>
વધુમાં, રાજ્ય સરકારે રાજ્યમાં [[જૈવ તકનીક|બાયોટેકનોલોજી]] સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ગુજરાત બાયોટેકનોલોજી સંશોધન કેન્દ્ર (GBRC) ની સ્થાપના કરી છે. આ કેન્દ્ર બાયોટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે સંશોધન સંસ્થાઓ અને કંપનીઓને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Biotechnology Research Centre|url=https://gbrc.gujarat.gov.in/|website=GBRC|access-date=2023-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328174335/https://gbrc.gujarat.gov.in/|archive-date=2025-03-28|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=gujarat biotechnology research centre: Latest News & Videos, Photos about gujarat biotechnology research centre {{!}} The Economic Times – Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/gujarat-biotechnology-research-centre|access-date=2023-04-06|website=The Economic Times|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=14 March 2021|title=Gujarat Biotechnology Research Center contributes to Covid genomes sequencing|url=https://indianexpress.com/article/india/gujarat-biotechnology-research-center-contributes-to-covid-genomes-sequencing-7227302/|access-date=2023-04-06|website=The Indian Express|language=en}}</ref>
[[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારે]] [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] [[ગુજરાત સાયન્સ સીટી|ગુજરાત સાયન્સ સિટી]] <ref>{{Cite web|title=Gujarat Science City|url=https://sciencecity.gujarat.gov.in/|website=[[Gujarat Science City]]|access-date=2023-05-08|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327074418/https://sciencecity.gujarat.gov.in/|url-status=dead}}</ref> અને [[વડોદરા|વડોદરામાં]] ગુજરાત બાયોટેક પાર્ક સહિત રાજ્યમાં અનેક વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ઉદ્યાનો પણ સ્થાપ્યા છે. આ ઉદ્યાનો ફાર્માસ્યુટિકલ્સ સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને વિકાસ પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલી કંપનીઓને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સહાયક સેવાઓ પૂરી પાડે છે. <ref>{{Cite web|title=Rs 2000 cr Gujarat Biotech Park at Vadodara likely to be launched in April|url=http://test.pharmabiz.com/news/rs-2000-cr-gujarat-biotech-park-at-vadodara-likely-to-be-launched-in-april-43855|access-date=2023-04-06|website=test.pharmabiz.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406095706/http://test.pharmabiz.com/news/rs-2000-cr-gujarat-biotech-park-at-vadodara-likely-to-be-launched-in-april-43855|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat State Biotechnology Mission (GSBTM), Savli Biotech Park {{!}} India Science, Technology & Innovation – ISTI Portal|url=https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/technologyincubators/gujarat-state-biotechnology-mission-gsbtm-savli-biotech-park|access-date=2023-04-06|website=www.indiascienceandtechnology.gov.in}}</ref>
ગુજરાતની ઘણી અગ્રણી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પાસે તેમની પોતાની સંશોધન અને વિકાસ સુવિધાઓ છે અને તેઓ નવા ઉત્પાદનો અને તકનીકોના વિકાસમાં સક્રિયપણે રોકાયેલા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતની સૌથી મોટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓમાંની એક ઝાયડસ લાઇફસાયન્સિસ અને ઇન્ટાસ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] અત્યાધુનિક R&D સુવિધા ધરાવે છે. <ref>{{Cite web|title=Zydus pharma Research Center {{!}} Vaccine Technology Centre in India|url=https://zyduslife.com/research|access-date=2023-04-06|website=zyduslife.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=R & D – Intas Pharmaceuticals Ltd.|url=https://www.intaspharma.com/research-and-developement/|access-date=2023-04-06|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406100741/https://www.intaspharma.com/research-and-developement/|archive-date=2023-04-06|url-status=dead}}</ref> એ જ રીતે ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સનું [[ગાંધીનગર|ગાંધીનગરમાં]] એક સમર્પિત આર એન્ડ ડી સેન્ટર છે. <ref>{{Cite web|title=Torrent Pharmaceuticals|url=https://www.torrentpharma.com/index.php/site/info/rnd|access-date=2023-04-06|website=www.torrentpharma.com}}</ref> <ref>{{Cite web|date=28 February 2022|title=Indian pharma firms look to ramp up investments in R&D, innovation|url=https://www.businesstoday.in/industry/pharma/story/indian-pharma-firms-look-to-ramp-up-investments-in-rd-innovation-324194-2022-02-28|access-date=2023-04-06|website=Business Today|language=hi}}</ref>
અગાઉ ઉલ્લેખિત પહેલો અને સુવિધાઓ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારે ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચની પણ સ્થાપના કરી છે. કેન્દ્ર રાજ્યમાં ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે. તે ઉદ્યોગ અને એકેડેમિયા વચ્ચે સહયોગની સુવિધા પણ આપે છે, અને સંશોધન અને વિકાસ પરિણામોના વ્યાપારીકરણને પ્રોત્સાહિત કરે છે. <ref>{{Cite web|title=National Institute of Pharmaceutical Education & Research|url=https://www.niperahm.ac.in/|access-date=2023-04-06|website=www.niperahm.ac.in}}</ref>
[[ગુજરાત સરકાર|રાજ્ય સરકારે]] ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંખ્યાબંધ નીતિઓ અને પ્રોત્સાહનો પણ સ્થાપિત કર્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાત ઔદ્યોગિક નીતિ ૨૦૨૦ સંશોધન અને વિકાસની પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલી કંપનીઓને વિવિધ પ્રોત્સાહનો પ્રદાન કરે છે, જેમાં નવા ઉત્પાદનોના વિકાસ માટે સબસિડી, સંશોધન અને વિકાસના ખર્ચ પર કર મુક્તિ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ માટે ભંડોળનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Policy 2020|url=https://ic.gujarat.gov.in/industrial-policy2020.aspx|website=ic.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-08|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712222352/https://ic.gujarat.gov.in/industrial-policy2020.aspx|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Vijay Rupani: Gujarat announces Industrial Policy 2020, CM Vijay Rupani says it will make the state Atmanirbhar – The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/gujarat-announces-industrial-policy-2020-cm-vijay-rupani-says-it-will-make-the-state-atmanirbhar/articleshow/77410785.cms?from=mdr|access-date=2023-04-06|website=m.economictimes.com}}</ref>
[[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારે]] સંશોધન અને વિકાસ, ઉત્પાદન, ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને નિયમનકારી બાબતો જેવા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ આપવા માટે પહેલ કરી છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય ઉદ્યોગ માટે કુશળ કાર્યબળ વિકસાવવાનો છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat FDCA to collaborate with PERD Centre to train drug regulators on soft skills, analytical techniques|url=http://www.pharmabiz.com/NewsDetails.aspx?aid=109870&sid=1|access-date=2023-04-06|website=www.pharmabiz.com|archive-date=2023-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406101542/http://www.pharmabiz.com/NewsDetails.aspx?aid=109870&sid=1|url-status=dead}}</ref>
સરકારની પહેલ, નીતિઓ અને પ્રોત્સાહનોએ [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે. આનાથી નવીન ઉત્પાદનો અને તકનીકોનો વિકાસ થયો છે, જેણે ગુજરાતને ભારતમાં ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગના હબ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી છે. <ref name=":22">{{Cite web|title=iNDEXTb|url=https://indextb.com/sector/pharmaceutical-medical|access-date=2023-04-06|website=indextb.com}}</ref>
== નિકાસ ==
ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસની દ્રષ્ટિએ [[ગુજરાત]] [[ભારત|ભારતના]] અગ્રણી રાજ્યોમાંનું એક છે. રાજ્ય પાસે ગુણવત્તા અને નવીનતા પર મજબૂત ફોકસ સાથે સુસ્થાપિત ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ છે, જેણે તેને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનોનો મુખ્ય નિકાસકાર બનવામાં મદદ કરી છે. ભારત સરકારના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના ડેટા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧ દરમિયાન ગુજરાત ભારતમાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું નિકાસકાર હતું, જે દેશની કુલ ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસમાં આશરે ૨૦% હિસ્સો ધરાવે છે. <ref>{{Cite web|title=Department of Pharmaceuticals 2020–21|url=https://pharmaceuticals.gov.in/sites/default/files/english%20Annual%20Report%202020-21.pdf|website=Department of Pharmaceuticals}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2 May 2022|title=Smriti Irani hails Gujarat contribution in pharmaceutical exports|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/smriti-irani-hails-gujarat-contribution-in-pharmaceutical-exports/articleshow/91245281.cms|access-date=2023-04-06|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|title=25 Share Of Country s Pharma Export From Gujarat PM|url=http://bwhealthcareworld.businessworld.in/article/25-Share-Of-Country-s-Pharma-Export-From-Gujarat-PM/10-10-2022-449932|access-date=2023-04-06|website=BW Disrupt|archive-date=2023-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101225/http://bwhealthcareworld.businessworld.in/article/25-Share-Of-Country-s-Pharma-Export-From-Gujarat-PM/10-10-2022-449932/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Ruchika|date=2 May 2022|title=Smriti Irani says Gujarat's share in pharma exports is almost a quarter|url=https://medicaldialogues.in/news/industry/pharma/smriti-irani-says-gujarats-share-in-pharma-exports-is-almost-a-quarter-92263|access-date=2023-04-06|website=Medical Dialogues|language=en}}</ref>
[[ગુજરાત]] સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયન ડ્રગ મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન (IDMA) દ્વારા આપવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૮-૧૯માં ગુજરાતમાંથી ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસમાં ૧૧%નો વધારો થયો છે. ભારતની ફાર્મા નિકાસમાં ગુજરાતનો હિસ્સો ઓછામાં ઓછો ૨૮% છે, જેમાં ૨૦૧૮-૧૯માં કુલ નિકાસ $૫.૩૬ બિલિયન હતી, જે અગાઉના વર્ષના $4.83bn કરતાં વધુ હતી. ભારતીય ફાર્મા ઉદ્યોગે ૨૦૧૮-૧૯માં $૧૯.૧૫ બિલિયનના અંદાજિત નિકાસ મૂલ્ય સાથે બાઉન્સ બેક કર્યું છે, જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં ૧૦.૮૫% વધુ છે. સેક્ટરની મજબૂત કામગીરી આંશિક રીતે રૂપિયા સામે ડૉલરના મજબૂત થવાને આભારી છે. <ref>{{Cite web|title=Pharma exports from Gujarat grow exponentially|url=https://www.thepharmaletter.com/article/pharma-exports-from-gujarat-grow-exponentially|access-date=2023-04-06|website=www.thepharmaletter.com}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Standard|first=Business|date=7 January 2017|title=Gujarat witnesses exponential growth in pharma exports|url=https://www.business-standard.com/amp/amp/article/companies/gujarat-witnesses-exponential-growth-in-pharma-exports-117010700788_1.html|access-date=2023-04-06|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|date=10 April 2019|title=Pharma exports from Gujarat rise 11% in FY19|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/pharma-exports-from-gujarat-rise-11-in-fy19/articleshow/68802254.cms|access-date=2023-04-06|issn=0971-8257}}</ref>
ગુજરાતની ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસમાં વિવિધ પ્રકારના ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ફોર્મ્યુલેશન, બલ્ક ડ્રગ્સ, ઇન્ટરમીડિયેટ અને ડ્રગ ફોર્મ્યુલેશનનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતની ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસ માટેના મુખ્ય બજારો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુરોપિયન યુનિયન, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વ છે. <ref>{{Cite web|title=Pharmaceutical industry, Pharmaceutical Exports from India- IBEF|url=https://www.ibef.org/exports/pharmaceutical-exports-from-india|access-date=2023-04-06|website=India Brand Equity Foundation|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Export Products (Pharmaceuticals)|url=https://commerce.gov.in/about-us/divisions/export-products-division/export-products-pharmaceuticals/|access-date=2023-04-06|website=Mcommerce|language=en}}</ref>
{| class="wikitable"
| colspan="4" |'''વર્ષ ૨૦૨૧-૨૦૨૨''' <ref>{{Cite web|title=Top Export Districts in The Country|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1780245|access-date=2023-04-06|website=pib.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|date=11 December 2021|title=6 of top 12 Export Districts of India are in Gujarat; Jamnagar and Surat leading the list|url=https://www.deshgujarat.com/2021/12/11/6-of-top-12-export-districts-of-india-are-in-gujarat-jamnagar-and-surat-leading-the-list/|access-date=2023-04-06|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref>
|-
|'''ક્રમ નં.'''
|'''જિલ્લાઓ'''
|'''કોમોડિટીઝ'''
|'''નિકાસનું મૂલ્ય (US$ મિલિયનમાં)'''
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[ભરૂચ]]
|ડ્રગ્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|૪૦૬.૦૬
|-
|'''જિલ્લાની કુલ નિકાસ'''
|'''૪૬૯૫.૧૪'''
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[અમદાવાદ]]
|ડ્રગ્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|૧૨૧૮.૫૪
|-
|'''જિલ્લાની કુલ નિકાસ'''
|'''૪૪૩૯.૧૨'''
|-
| rowspan="2" |3
| rowspan="2" |[[વડોદરા]]
|ડ્રગ્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|૩૨૦.૬૫
|-
|'''જિલ્લાની કુલ નિકાસ'''
|'''૩૭૧૦.૩૨'''
|-
| rowspan="2" |4
| rowspan="2" |[[વલસાડ]]
|ડ્રગ્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
|૧૪૦.૨૬
|-
|'''જિલ્લાની કુલ નિકાસ'''
|'''૧૯૭૦.૨૩'''
|}
[[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારે]] પણ રાજ્યમાંથી ફાર્માસ્યુટિકલ નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણી પહેલ કરી છે. આ પહેલોમાં ફાર્મા પાર્ક અને સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોનની સ્થાપના, નિકાસકારો માટે નાણાકીય પ્રોત્સાહનો અને સબસિડી પૂરી પાડવા અને રાજ્યના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનોને પ્રદર્શિત કરવા માટે વેપાર મેળાઓ અને પ્રદર્શનોનું આયોજન સામેલ છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Pharma|url=https://indextb.com/sector/pharmaceutical-medical|access-date=2023-04-06|website=indextb.com}}</ref>
== સંદર્ભ ==
{{Reflist|30em}}
== પૂરક વાચન ==
[https://www.researchgate.net/publication/256025327_Attrition_Analysis_in_Pharmaceutical_Industry_of_Gujarat ગુજરાતના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં એટ્રિશન એનાલિસિસ | સંશોધન ગેટ | 19 નવેમ્બર 2022]
== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://indextb.com/sector/pharmaceutical-medical ગુજરાતમાં ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ (ગુજરાત સરકાર)]
* [https://insider.finology.in/economy/gujarat-pharma-hub-of-india ગુજરાત - ફાર્મા હબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406102618/https://insider.finology.in/economy/gujarat-pharma-hub-of-india |date=2023-04-06 }}
* [http://projects.gbreports.com/gujarat-pharma-2020/gujarat-indias-pharma-hub/ ગુજરાતનો ફાર્મા ઉદ્યોગ]
[[શ્રેણી:ઉદ્યોગ]]
thhlza9xiz019pdlg0rac3mu5ia33v0
મરીન ડ્રાઈવ, મુંબઈ
0
142280
907806
900477
2026-11-17T09:18:09Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907806
wikitext
text/x-wiki
'''મરીન ડ્રાઈવ''' એ મુંબઈ, [[ભારત]]માં '''નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ માર્ગ''' પર ૩ કિલોમીટર લાંબી સહેલગાહ છે. પાલોનજી મિસ્ત્રીએ આ માર્ગ અને સહેલગાહનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. તે કુદરતી ખાડીના કિનારે કેળાના આકારનો અને કોંક્રિટથી બનાવેલો છ લેનનો રસ્તો છે. મરીન ડ્રાઈવના ઉત્તરીય છેડે ગિરગાંવ ચોપાટી છે. બાજુમાંથી પસાર થતો માર્ગ દક્ષિણમાં આવેલા નરીમાન પોઈન્ટને ઉત્તરમાં [[બાબુલનાથ મંદિર|બાબુલનાથ]] અને મલબાર હિલ સાથે જોડે છે.
મરીન ડ્રાઇવને 'ક્વીન્સ નેકલેસ' (રાણીનો હાર) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે રાત્રે ઉંચાઈથી ગમે ત્યાંથી મરીન ડ્રાઇવને જોવામાં આવે ત્યારે સડક પરની લાઇટો ગળાના હારમાં પરોવેલા મોતી જેવી લાગે છે.
[[ચિત્ર:Mumbai_03-2016_27_skyline_at_Marine_Drive.jpg|thumb| મલબાર હિલ્સથી મરીન ડ્રાઈવ]]
આ રોડનું ભાગ્યે વપરાતું સત્તાવાર નામ નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝ માર્ગ છે. સહેલગાહ પર હરોળબદ્ધ રીતે તાડના વૃક્ષો આવેલાં છે. મરીન ડ્રાઈવના ઉત્તરના છેડે ગિરગાંવ ચોપાટી(બિચ) છે. આ લોકપ્રિય ચોપાટી તેની [[ભેળપૂરી]] માટે પ્રખ્યાત છે. આ રસ્તા પર ઘણી રેસ્ટોરન્ટો પણ આવેલી છે. આ રસ્તાની આગળ [[વાલકેશ્વર મંદિર|વાલકેશ્વર]] આવેલું છે જે શહેરનો એક શ્રીમંત વિસ્તાર છે, જ્યાં મહારાષ્ટ્રના રાજ્યપાલનું નિવાસ પણ છે.
આ રસ્તા પર આવેલી મોટાભાગની ઇમારતો શ્રીમંત [[પારસી]]ઓએ ૧૯૨૦ અને ૧૯૩૦ના અરસામાં પ્રખ્યાત આર્ટ ડેકો શૈલીમાં બાંધવી હતી. મરીન ડ્રાઇવ પરની સૌથી જૂની આર્ટ ડેકો ઇમારતોમાં કપૂર મહેલ, ઝવેર મહેલ અને કેવલ મહેલનો સમાવેશ થાય છે જે ૧૯૩૭ અને ૧૯૩૯ની વચ્ચે તે સમયે ૧૦ લાખ રૂપિયાની કુલ કિંમતે બાંધવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/meher-marfatia-threes-company-on-marine-drive/19650164|title=Meher Marfatia: Three s company on Marine Drive|date=2018-07-29|work=mid-day|access-date=2018-09-23|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923124341/https://www.mid-day.com/articles/meher-marfatia-threes-company-on-marine-drive/19650164|archive-date=2018-09-23|url-status=dead}}</ref>
== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}
[[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]]
[[શ્રેણી:મુંબઈ]]
lbtgyb5o0ibwbkogwbufhogrf319c99
પાપુઆ ન્યૂ ગિની
0
146748
907799
907253
2026-11-17T06:16:41Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907799
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox country
| conventional_long_name = ઇન્ડિપેન્ડન્ટ સ્ટેટ ઓફ પાપુઆ ન્યૂ ગિની
| native_name = {{ubl|{{native name|tpi|Independen Stet bilong Papua Niugini}}|{{native name|ho|Independen Stet bilong Papua Niu Gini}}}}
| common_name = પાપુઆ ન્યૂ ગિની
| image_flag = Flag of Papua New Guinea.svg
| image_symbol = National emblem of Papua New Guinea.svg
| symbol_type = રાજચિન્હ
| symbol_width = 130
| national_motto = 'વિવિધતામાં એકતા'<ref>{{cite web |title=Stable Government, Investment Initiatives, and Economic Growth |work=Keynote address to the 8th Papua New Guinea Mining and Petroleum Conference |date=6 December 2004 |last=Somare |first=Michael |url=http://www.pm.gov.pg/PMsOffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628014059/http://www.pm.gov.pg/PMsOffice/PMsoffice.nsf/pages/B6475E51C894229B4A256F6900141A4B?OpenDocument |archive-date=28 June 2006 |access-date=9 August 2007}}</ref>
| national_anthem = "ઓ અરાઇઝ, ઓલ યુ સન્સ"<ref>{{cite web |title=Never more to rise |work=The National |date=6 February 2006 |url=http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm |access-date=19 January 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713212154/http://www.thenational.com.pg/020606/w5.htm |archive-date=13 July 2007 }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:O Arise, All You Sons (instrumental).ogg]]}}
| royal_anthem = "ગોડ સેવ ધ કિંગ"<br /><div
style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</div>
| image_map = PNG orthographic.svg
| map_caption = {{map caption |location_color= green}}
| image_map2 =
| languages_type = અધિકૃત ભાષાઓ<ref name="cia">{{cite web |year=2012 |title=Papua New Guinea |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/papua-new-guinea/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412232302/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/papua-new-guinea |archive-date=12 April 2021 |access-date=5 October 2012 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |location=Langley, Virginia}}</ref><ref name="sign">{{cite news|url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274199/sign-language-becomes-an-official-language-in-png|title=Sign language becomes an official language in PNG|publisher=Radio New Zealand|date=21 May 2015|access-date=28 May 2015|archive-date=28 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528060527/http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/274199/sign-language-becomes-an-official-language-in-png|url-status=live}}</ref>
| languages = {{hlist |[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]|હિરી મોટુ|સાઇન લેન્ગ્વેજ|ટોક પિસિન}}
| languages2_type = '''સ્થાનિક મૂળ ભાષાઓ'''
| languages2_sub = yes
| languages2 = ૮૫૧ ભાષાઓ
| ethnic_groups = {{unbulleted list
| પાપુઅન
}}
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
|{{Tree list}}
*95.5% [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]]
**64.3% પ્રોટેસ્ટન્ટ સંપ્રદાય
**26.0% કેથલિક સંપ્રદાય
**5.2% અન્ય ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયો
{{Tree list/end}}
|3.1% અવ્યાખ્યાયિત
|1.4% અન્ય / કોઈ નહીં
}}
| religion_year = ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી
| religion_ref = <ref name="2011 stat report">{{cite web |last1=Koloma. Kele |first1=Roko. Hajily |title=Papua New Guinea 2011 National Report-National Statistical Office |url=http://sdd.spc.int/en/resources/document-library?view=preview&format=raw&fileId=218 |website=sdd.spc.int |access-date=2 September 2016 |archive-date=12 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812174041/http://sdd.spc.int/en/resources/document-library?view=preview&format=raw&fileId=218 |url-status=live }}</ref>
| demonym = પાપુઆ ન્યૂ ગિની • પાપુઅન
| capital = પોર્ટ મોરેસ્બી
| coordinates = {{Coord|09|28|44|S|147|08|58|E|type:city}}
| largest_city = પોર્ટ મોરેસ્બી
| government_type = એકસદની સંસદિય લોકશાહી
| leader_title1 = રાજા
| leader_name1 = ચાર્લ્સ તૃતિય
| leader_title2 = ગવર્નર જનરલ
| leader_name2 = બોબ ડાડે
| leader_title3 = વડાપ્રધાન
| leader_name3 = જેમ્સ મરાપે
| legislature = રાષ્ટ્રીય સંસદ
| sovereignty_type = સ્વતંત્રતા
| sovereignty_note = [[ઑસ્ટ્રેલિયા]] પાસેથી
| established_event1 = પાપુઆ અને ન્યૂ ગિની એક્ટ ૧૯૪૯
| established_date1 = ૧ જુલાઇ ૧૯૪૯
| established_event2 = ઘોષિત અને સ્વીકૃત
| established_date2 = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૫
| area_rank = 54th<!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] -->
| area_km2 = 462,840
| area_sq_mi = 178,703
| percent_water = 2
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 11,781,559<ref>{{cite web | url=https://www.nso.gov.pg/statistics/population/#118-118-top-p2 | title=Population | National Statistical Office | Papua New Guinea | access-date=20 July 2023 | archive-date=20 July 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/#118-118-top-p2 | url-status=live }}</ref>
| population_estimate_year = 2021
| population_estimate_rank = 81st
| population_census = 7,257,324<ref>{{Cite web |url=https://www.nso.gov.pg/index.php/document-library?view=download&fileId=65 |title=2011 National Population and Housing Census of Papua New Guinea – Final Figures |publisher=[[National Statistical Office of Papua New Guinea]] |access-date=16 December 2019 |archive-date=6 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906090745/https://www.nso.gov.pg/index.php/document-library?view=download&fileId=65 |url-status=dead }}</ref>
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 34.62
| population_density_rank = 201st
| GDP_PPP = {{increase}} $41.785 billion<ref name="IMFWEO.PG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=853,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (PG) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023 |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103003623/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=853,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref>
| GDP_PPP_rank = 124th
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,403<ref name="IMFWEO.PG" />
| GDP_PPP_per_capita_rank = 145th
| GDP_nominal = {{increase}} $31.692 billion<ref name="IMFWEO.PG" />
| GDP_nominal_rank = 110th
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $2,581<ref name="IMFWEO.PG" />
| GDP_nominal_per_capita_rank = 129th
| Gini_year = 2009
| Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
| Gini = 41.9 <!--number only-->
| Gini_ref = <ref name="gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PG |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=23 February 2019 |archive-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407160303/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI%3Flocations%3DPG |url-status=dead }}</ref>
| Gini_rank =
| HDI = 0.568 <!--number only-->
| HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=13 March 2024 |title=HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2023-24 |url=http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |website=[[United Nations Development Programme]] |publisher=United Nations Development Programme |pages=274–277 |language=en |access-date=3 May 2024 |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501075007/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref>
| HDI_rank = 154th
| currency = કિના
| currency_code = PGK
| time_zone = પાપુઆ ન્યૂ ગિની માનક સમય
| utc_offset = +10, +11
| time_zone_DST =
| utc_offset_DST =
| drives_on = ડાબે
| cctld = [[.pg]]
| calling_code = [[+675]]
}}
'''પાપુઆ ન્યૂ ગિની''',{{NoteTag|abbreviated '''PNG'''; {{IPAc-en|ˈ|p|æ|p|(|j|)|u|ə|...|ˈ|ɡ|ɪ|n|i|,_|ˈ|p|ɑː|-|audio=En-us-Papua New Guinea.ogg}}, {{Small|also}} {{IPAc-en|US|ˈ|p|ɑː|p|w|ə|-|,_|ˈ|p|ɑː|p|(|j|)|ə|-}}<ref>{{citation |last=Jones |first=Daniel |author-link=Daniel Jones (phonetician) |title=English Pronouncing Dictionary |editor1=Peter Roach |editor2=James Hartmann |editor3=Jane Setter |publisher=Cambridge University Press |orig-year=1917 |year=2003 |isbn=978-3-12-539683-8 }}</ref>}} અધિકૃત રીતે '''પાપુઆ ન્યૂ ગિનીનું સ્વતંત્ર રાજ્ય''',<ref>{{cite web |title=Constitution of the Independent State of Papua New Guinea |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Papua_New_Guinea_2016.pdf?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225145945/https://www.constituteproject.org/constitution/Papua_New_Guinea_2016.pdf?lang=en |archive-date=25 February 2022 |access-date=25 February 2022}}</ref>{{NoteTag|ટોક પિસિન ભાષા:Independen Stet bilong Papua Niugini; હિરી મોટુ ભાષા:Independen Stet bilong Papua Niu Gini}}
ઓસ્ટ્રેલિયા ખંડ (ઓશનિયા)માં આવેલો એક દેશ છે જે ન્યૂ ગિની દ્વિપના પૂર્વ તરફના અડધા ભાગ અને તેના મેલનેશિયા ([[ઑસ્ટ્રેલિયા]]ની ઉત્તરે આવેલો [[પ્રશાંત મહાસાગર]]નો નૈઋત્ય પ્રદેશ)માં આવેલા ટાપુઓનો બનેલો છે. તેની એક માત્ર જમિની સરહદ તેની પૂર્વે આવેલા [[ઇન્ડોનેશિયા]] સાથે આવેલી છે અને તે ઉપરાંત તેના નજીકના પડોશી દેશોમાં દક્ષિણે [[ઑસ્ટ્રેલિયા]] અને પૂર્વમાં સોલોમન આઇલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે. તેના દક્ષિણ તિરે આવેલું બંદર પોર્ટ મોરેસ્બી ત્યાંની રાજધાની છે. {{convert|462840|km2|mi2|abbr=on}} વિસ્તાર ધરાવતો પાપુઆ ન્યૂ ગિની દુનિયાનો ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ટાપુ દેશ છે.<ref name="world-atlas">{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |title=Island Countries of the World |publisher=WorldAtlas.com |access-date=10 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html | archive-date=7 December 2017}}</ref>
૧૮૮૦માં આ વિસ્તાર ઉત્તરમાં જર્મન ન્યૂ ગિની અને દક્ષિણમાં બ્રિટિશ ટેરિટરી ઓફ પાપુઆમાં વિભાજીત હતો. [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] પછી હાલના પાપુઆ ન્યૂ ગિનીનો સમગ્ર વિસ્તાર [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના આધિપત્ય હેઠળ આવ્યો જે લિગ ઓફ નેશન્સના પ્રભાવના કારણે જર્મન કોલોની હોવાને કારણે બન્યો હતો. [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમ્યાન આ દેશ સતત યુદ્ધમાં જોતરાયેલો રહ્યો હતો. ૧૯૭૫માં પાપુઆ ન્યૂ ગિની રાષ્ટ્રમંડળ (કોમનવેલ્થ) ભૂમિ તરીકે સ્વતંત્ર થયો અને બ્રિટનના શાહી પરિવારના આધિપત્ય હેઠળના સ્વતંત્ર દેશોની યાદિમાં ઉમેરાયો. ૨૦૨૨માં બ્રિટનની રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિયના નિધન પછી રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય અહીંના રાજા બન્યા.
==નોંધ==
{{NoteFoot}}
==સંદર્ભ==
{{reflist}}
{{geo-stub}}
[[શ્રેણી:દેશ]]
[[શ્રેણી:ઑસ્ટ્રેલિયાના દેશો]]
mfqcmqb4aqhu402dmciik53o496ce3v
ગુલબંકાવલી
0
152665
907790
893554
2026-11-17T02:15:28Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907790
wikitext
text/x-wiki
{{Speciesbox|image=Zingiberaceae Hedychium coronarium 1.2.jpg|status=DD|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |last1=Olander |first1=S.B. |year=2020 |title=''Hedychium coronarium'' |volume=2020 |article-number=e.T13416798A13416802 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T13416798A13416802.en |access-date=5 September 2024}}</ref>|genus=Hedychium|species=coronarium|authority=[[Johann Gerhard König|J.Koenig]]|synonyms=*''Kaempferia hedychium'' <small>[[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]</small>
*''Hedychium spicatum'' <small>[[George Loddiges|G.Lodd.]]</small>
*''Hedychium maximum'' <small>[[William Roscoe|Roscoe]]</small>
*''Hedychium lingulatum'' <small>[[Justus Carl Hasskarl|Hassk.]]</small>
*''Hedychium chrysoleucum'' <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]]</small>
*''Hedychium gandasulium'' <small>[[Francis Buchanan-Hamilton|Buch.-Ham.]] ex [[Nathaniel Wallich|Wall.]]</small>
*''Hedychium prophetae'' <small>Buch.-Ham. ex Wall.</small>
*''Hedychium sulphureum'' <small>Wall.</small>
*''Hedychium coronarium'' var. ''maximum'' <small>(Roscoe) [[August W. Eichler|Eichler]]</small>
*''Gandasulium coronarium'' <small>(J.Koenig) [[Otto Kuntze|Kuntze]]</small>
*''Gandasulium lingulatum'' <small>(Hassk.) Kuntze</small>
*''Hedychium coronarium'' var. ''chrysoleucum'' <small>(Hook.) [[John Gilbert Baker|Baker]]</small>
*''Amomum filiforme'' <small>[[William Hunter (Asiatic Society)|W.Hunter]]</small>
*''Hedychium flavescens'' var. ''chrysoleucum'' <small>(Hook.) [[Cecil Ernest Claude Fischer|C.E.C.Fisch.]]</small>|synonyms_ref=<ref name=POWO>{{cite web |title=''Hedychium coronarium'' J.Koenig |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A796836-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914101826/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:796836-1 |archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2024 |url-status=dead}}</ref>}}
'''ગુલબંકાવલી''' (દ્વિપદી વૈજ્ઞાનિક નામ: ''''હેડીચિયમ કોરોનારિયમ''''), એ એક આદુના પરિવાર (ઝિન્ગીબેરેસી)નો એક બારમાસી ફૂલો ધરાવતો છોડ છે. તે એશિયાના જંગલોમાં જમીન પર નિચે ઉગતો જોવા મળે છે.
આ વનસ્પિના અન્ય સામાન્ય નામોમાં બટરફ્લાય લિલી, અને ખુમપુઈનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="RHSPF">{{Cite web|title=Hedychium coronaria|url=https://www.rhs.org.uk/plants/8418/hedychium-coronarium/details|access-date=7 September 2021|publisher=RHS}}</ref>
== વર્ણન ==
આ એક સીધા ઉગતા બારમાસી છોડ છે જે ઊંચાઈમાં ૧-૩ મીટર (૧ ફૂટ) સુધી પહોંચી શકે છે. તેમાં લાંબા અણિદાર પાંદડા હોય છે. આ છોડના ફુલ પાયામાંથી પીળા રંગના હોય છે અને પાંખડીઓના ભાગે એકદમ સફેદ હોય છે. આ છોડના ફુલો અત્યંત સુગંધિત હોય છે. તેના મૂળ વતનના વાતાવરણમાં ઓગસ્ટ અને ડિસેમ્બરની વચ્ચે ફૂલો આવે છે.<ref name="CABI">{{Cite web|title=Hedychium coronarium (white butterfly ginger lily)|url=http://www.cabi.org/isc/datasheet/26678|access-date=2017-02-15|website=www.cabi.org}}</ref>
== વિતરણ અને નિવાસસ્થાન ==
તે [[ભારત]]<nowiki/>ના પૂર્વીય હિમાલય ([[સિક્કિમ]] અને [[ત્રિપુરા]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[નેપાળ]] અને ભૂટાન, ઉત્તરીય [[બર્મા|મ્યાનમાર]] અને થાઇલેન્ડ, દક્ષિણ [[ચીન]] (યુન્નાન, સિચુઆન, હુનાન, ગુઆંગ્શી અને ગુઆંગડોંગ) થી પૂર્વમાં તાઇવાન સુધી મૂળ વતની છે.<ref name="GRIN">{{GRIN}}</ref>
તે સામાન્ય રીતે જંગલોમાં જોવા મળે છે. <ref name=":0">{{Cite web|title=Hedychium coronarium in Flora of China @ efloras.org|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200028392|access-date=2017-02-15|website=www.efloras.org}}</ref>
== ખેતી ==
તેની ખેતી વિશ્વના ગરમ સમશીતોષ્ણ અને ઉપઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં સુશોભન તરીકે કરવામાં આવે છે. ચીનમાં તેની ખેતી દવા અને સુગંધિત તેલ ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ માટે કરવામાં આવે છે, કારણ કે ફૂલોની મજબૂત લાક્ષણિક સુગંધ, જે ચમેલીની યાદ અપાવે છે.<ref name=":1">{{Cite web|title=Hedychium coronarium (white butterfly ginger lily)|url=http://www.cabi.org/isc/datasheet/26678|access-date=2017-02-15|website=www.cabi.org}}</ref>
=== કઠોરતા ===
તે ગરમ આબોહવામાં સદાબહાર હોય છે, પરંતુ ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપના હળવા શિયાળાના સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોમાં પાનખર હોય છે. યુકેમાં રોયલ હોર્ટિકલ્ચરલ સોસાયટી દ્વારા હળવા અથવા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં તેને-૫ °C (૨૩ °F) સુધી હાર્ડી તરીકે રેટ કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|title=Hardiness Ratings|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/rhs-hardiness-rating.pdf|access-date=18 September 2021|publisher=Royal Horticultural Society}}</ref>
=== ભારત ===
તે [[ભારત]] પૂર્વોત્તર પ્રદેશ [[ત્રિપુરા]] રાજ્યમાં પણ ઉગાડવામાં આવે છે અને તેને ખુમપુઇ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ''હેડીચિયમ કોરોનારિયમ'' પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને ત્રિપુરી લોકો લોકકથાઓમાં તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web|title=Living River to Commodified Island: The Tale of Dumboor... {{!}} NE Water Talk|url=https://newatertalk.in/blog/living-river-to-commodified-island-the-tale-of-dumboor|access-date=2024-12-28|website=newatertalk.in}}</ref>
== ગેલેરી ==
<gallery>
ચિત્ર:Hedychium_coronarium_inflorescence.jpg
ચિત્ર:White_butterfly_ginger_(Hedychium_coronarium)_3.jpg
ચિત્ર:Hedychium_coronarium-2-bsi-yercaud-salem-India.JPG
ચિત્ર:Fragmenta_botanica,_figuris_coloratis_illustrata_(T._130)_BHL287759.jpg|બાગાયતી ચિત્ર (ક્યુર્ટીસ)
ચિત્ર:Hedychium_coronarium_white_ginger_lily_vijayanrajapuram.jpg
</gallery>
== આ પણ જુઓ ==
* ઓસ્ટ્રોનેશિયાના પાળતું છોડ અને પ્રાણીઓ
== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.flowersofindia.net/catalog/slides/Butterfly%20Ginger%20Lily.html ફ્લાવર્સ ઓફ ઇન્ડિયા ફોટો ગેલેરીઃ આદુ લીલી (''હેડીચિયમ કોરોનારિયમ'')]
* [https://web.archive.org/web/20160303170421/http://www.plantoftheweek.org/week086.shtml અઠવાડિયાના પ્લાન્ટઃ ''હેડીચિયમ કોરોનારિયમ'']
[[શ્રેણી:વનસ્પતિ]]
[[શ્રેણી:છોડ]]
353791jazvkwojgoeheg78y78vphn0g
પટાયા
0
152744
907798
894134
2026-11-17T05:58:46Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907798
wikitext
text/x-wiki
'''પટાયા''' પૂર્વીય [[થાઇલેન્ડ]]<nowiki/>નું એક શહેર છે. તે ચોનબુરી પ્રાંતનું બીજું સૌથી મોટું શહેર અને થાઇલેન્ડનું આઠમું સૌથી મોટું શહેર છે. તે થાઇલેન્ડના અખાતના પૂર્વ કિનારે બેંગકોકથી લગભગ ૧૦૦ કિલોમીટર (૬૨ માઇલ) અગ્નિ દિશામાં સ્થિત છે અને ૨૦૨૧માં તેની વસ્તી ૩૨૮,૯૬૧ હતી.<ref>{{Cite web|title=Department of Provincial Administration พ.ศ.2565|url=https://www.bora.dopa.go.th/|access-date=2023-10-02|language=th}}</ref>
{{Infobox settlement
| name = પટાયા
| official_name = પટાયા શહેર<br>{{Lang|th|เมืองพัทยา|italic=no}}
| native_name = {{Lang|th|พัทยา|italic=no}}
| settlement_type = વિશેષ સ્થાનિક પ્રશાસકીય વિસ્તાર
| image_skyline = {{multiple image
| border = infobox
| total_width = 260
| perrow = 1/2/2/2
| caption_align = center
| image1 = Pattaya beach from view point.jpg
| caption1 = પટાયા સમુદ્રતટ પરથી દેખાતી ક્ષિતિજરેખા
| image2 = Nong Noogh Garden(1).jpg
| caption2 = નોંન નૂઘ ટ્રોપિકલ ગાર્ડન
| image3 = The Sancturay of Truth, Pattaya, Thailand.JPG
| caption3 = સેન્કચુરી ઓફ્ ટ્રુથ, સત્યનું અભયારણ્ય
| image4 = อาร์ท อิน พาราไดรซ์.JPG
| caption4 = પેરાડાઇઝની કળા
| image5 = Pattaya, Walking Street at night, Thailand.jpg
| caption5 = પટાયાની રાત્રિ
}}
| image_flag = Pattaya City Flag.webp
| image_seal = Pattaya_seal.png
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 10
| mapframe-wikidata = yes
| mapframe-point = none
| pushpin_map =
| pushpin_mapsize =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_caption =
| coordinates = {{coord|12.9357|100.889|type:city_region:TH-S|display=inline,title}}
| subdivision_type = દેશ
| subdivision_name = [[થાઇલેન્ડ]]
| subdivision_type1 = રાજ્ય
| subdivision_name1 = ચોનબુરી
| subdivision_type2 = જિલ્લો
| subdivision_name2 = બાંગ લામુંગ
| established_title = Granted city status
| established_date = 29 November 1978
| government_type = વિશેષ સ્થાનિક પ્રશાસન વિસ્તાર
| governing_body = પટાયા શહેર
| leader_title =
| leader_name =
| leader_party =
| area_total_km2 = 53.4
| area_rank = 8th
| population_as_of = January 2025
| population_total = 116,417 (registered residents)
| population_rank = 10th
| population_density_km2 = 2,180
| population_urban = 328,961
| area_urban_km2 = 727
| population_metro = 999,092
| population_metro_footnotes = {{efn|Represents the Pattaya–Chonburi Metropolitan Area.}}
| timezone = [[UTC+07:00|ICT]]
| utc_offset = +7
| postal_code_type = પોસ્ટકોડ
| postal_code = 20150
| area_code_type = [[Telephone numbers in Thailand|Calling code]]
| area_code = 038
| blank_name = [[ISO 3166-2:TH|ISO 3166-2]]
| blank_info = TH-S
| website = {{URL|http://www.pattaya.go.th}}
| population_footnotes = <ref name="TDD">{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2562 |date=31 December 2019 |department=Registration Office, Department of the Interior |language=th |trans-title=Annual population and housing statistics, 2019 |access-date=10 March 2020 |archive-date=14 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |url-status=dead }}</ref>
}}
== ઈતિહાસ ==
=== નામ ===
૧૭૬૭માં [[બર્મા|બર્મીઝ]] આક્રમણકારોના હાથે ભૂતપૂર્વ રાજધાનીના પતન પહેલા યોજાયેલી ફ્રાય ટાક (પાછળથી રાજા તકસીન અને તેની સેના)ની અયુત્થાયા ચાંથાબુરી સુધીની કૂચ પરથી પટાયા નામનો વિકાસ થયો હતો. જ્યારે તેની સેના જે હવે પટાયા છે તેની નજીક પહોંચી ત્યારે ફ્રાયા ટાકને નાઈ ક્લોમ નામના સ્થાનિક નેતાના સૈનિકોએ સામનો કર્યો, જેમણે તેને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. જ્યારે બંને સામ-સામે મળ્યા, ત્યારે નાઈ ક્લોમ ફ્રાયા ટાકની પ્રતિષ્ઠિત રીત અને તેની સેનાની કડક શિસ્તથી પ્રભાવિત થયા હતા. તેમણે લડાઈ વગર આત્મસમર્પણ કર્યું અને તેમના દળોમાં જોડાયા.
જે સ્થળે સેનાઓએ એકબીજાનો સામનો કર્યો હતો તે પછીથી "થાપ ફ્રાયા" તરીકે ઓળખાતું હતું, જેનો અર્થ થાય છે "ફ્રયાની સેના". થાપ ફ્રયાને પાછળથી ફથયા તરીકે બદલવામાં આવ્યું હતું, જેનો અર્થ થાય છે 'વરસાદની મોસમની શરૂઆતમાં દક્ષિણપશ્ચિમથી ઉત્તરપૂર્વ તરફ ફૂંકાતો પવન'.<ref>{{Cite web|title=History|url=https://www.thaiwaysmagazine.com/pattaya/history.html|access-date=2024-02-11|website=thaiwaysmagazine.com}}</ref>
=== વિકાસ ===
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી, ઉદ્યોગસાહસિક પરિન્યા ચાવલિથમરોંગે પટાયામાં રોકાણ કરવાની સંભાવના જોઈ અને વહીવટીતંત્રને થોડી જમીન દાનમાં આપી. આ જમીન પર પાછળથી પટાયા સિટી હોલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite web|date=2013-07-11|title=The History of Pattaya from 1787 to 1975 – Siam Royal View Pattaya|url=https://siam-royal-view-pattaya.com/the-history-of-pattaya-from-1787-to-1975/|access-date=2023-11-07}}</ref>
૧૯૬૦ના દાયકા સુધી માછીમારી ગામ તરીકે આ ગામ હતું. વિયેતનામ યુદ્ધ દરમિયાન અહીં પ્રવાસન શરૂ થયું જ્યારે અમેરિકન સૈનિકો આરામ અને વિશ્રામ માટે આવવા લાગ્યા.એક મોટું જૂથ જે ૨૯ જૂન ૧૯૫૯ના રોજ કોરાટના એક તળથી આવ્યું હતું અને દરિયાકિનારાના દક્ષિણ છેડે આવેલા ફ્રાયા સનથોર્નથી ઘર ભાડે લીધું હતું, જે હવે "પટ્ટી" તરીકે ઓળખાય છે. આ ગૃપને પટાયાની ભલામણ કરવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે, જેની ખ્યાતિ પછી મોંઢાના શબ્દો દ્વારા ફેલાય છે.<ref>{{Cite web|date=2018|title=Welcome to Pattaya|url=http://thailand.sawadee.com/pattaya/introduction.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225163220/http://thailand.sawadee.com/pattaya/introduction.html|archive-date=25 February 2020|access-date=25 February 2020|website=Sawadee.com}}</ref>
પટાયાને ૨૯ નવેમ્બર ૧૯૭૮ના રોજ થાઈ સરકાર દ્વારા શહેરનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. પટાયા ૧૯૭૮માં એક વિશેષ સંચાલિત શહેર પણ બન્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=2022-07-31|title=Pattaya, a former quiet fishing village – Thailand News|url=https://www.thailandnews.co/2022/07/pattaya-a-former-quiet-fishing-village/|access-date=2024-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211123522/https://www.thailandnews.co/2022/07/pattaya-a-former-quiet-fishing-village/|archive-date=2024-02-11|url-status=dead}}</ref>
=== ૨૧મી સદી ===
૨૦૧૦ થી ૨૦૨૦ સુધી પટાયાએ તેની સેક્સ-સિટી હોવાની જાહેર ધારણાને વધુ કુટુંબ-મૈત્રીપૂર્ણ સ્થાન પર ખસેડવાનો પ્રયાસ કર્યો. સુની પ્લાઝામાં બાળયૌનશોષકોના અડ્ડાસમા બાર બંધ કરવામાં આવ્યા હતા અને વૉકિંગ સ્ટ્રીટ પર ગોગો બારની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો હતો.
જો કે ડોઇશ વેલે દ્વારા ૨૦૨૩ માં એક દસ્તાવેજી ચલચિત્ર (ડોક્યુમેન્ટ્રી) દ્વારા પટાયાના સેક્સ ઉદ્યોગ અને બાળ વેશ્યાવૃત્તિ સાથેના તેના જોડાણની આસપાસની ચિંતાઓને પુનર્જીવિત કરી. આ ચલચિત્રને પટાયામાં પ્રતિબંધિત કરી દેવામાં આવ્યું. આ દસ્તાવેજી ચલચિત્ર એક જર્મન પ્રવાસીની આસપાસ છે, જેણે જર્મની પરત ફરવા અને ભાગી જવાના આરોપો માટે ૧૦ લાખ ડોલર ચૂકવ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ દાવાઓના પરિણામે વડાંપ્રધાન શ્રેથા થવિસિને સુરાચેટ હાપ્કર્નની આગેવાનીમાં તપાસ શરૂ કરી હતી. આ દસ્તાવેજી ફિલ્મને સ્થાનિક મીડિયા દ્વારા કોવિડ-૧૯ રોગચાળામાંથી બહાર આવી રહેલા પટાયાના ઉદ્યોગને નુકસાન પહોંચાડવાની સંભાવના હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|last=Connor|first=Joseph O'|date=2023-12-04|title=Big Joke probes Pattaya sex scandal with high stakes not only for 'Sin City' but Thailand|url=https://www.thaiexaminer.com/thai-news-foreigners/2023/12/04/big-joke-probes-pattaya-sex-for-sale-scandal-dw-tv-documentary/|access-date=2023-12-05|website=Thai Examiner}}</ref>
== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}
== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Official website|https://www.pattaya.go.th/}}
[[શ્રેણી:થાઇલેન્ડ]]
hjudqjzus2ckd8belyod2dor5voj1au
રામ વી. સુતાર
0
153224
907812
907385
2026-11-17T11:20:29Z
InternetArchiveBot
63183
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
907812
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox artist
| name = રામ સુતાર
| image = Shri Ram V. Sutur, at the Dayawati Modi Birth Anniversary Celebration, in New Delhi.JPG
| caption = નવી દિલ્હીમાં દયાવતી મોદી જન્મજયંતિ સમારોહમાં રામ વી. સુતાર
| birth_name = રામ વણજી સુતાર
| birth_date = {{Birth date|df=y|1925|2|19}}
| birth_place = ગોંદુર, [[ખાનદેશ જિલ્લો]], બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત
| death_date = {{Death date and age|df=y|2025|12|18|1925|2|19}}
| death_place = [[નોઇડા]], ઉત્તર પ્રદેશ, ભારત
| education = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]]
| occupation = શિલ્પકાર
| spouse = પ્રમિલા સુતાર
| nationality = બ્રિટીશ ભારતીય {{small|(૧૯૨૫-૧૯૪૭)}}<br/> ભારતીય {{small|(૧૯૪૭-)}}
| works =
* [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]]
* સ્ટેચ્યુ ઓફ પ્રોસ્પેરિટી
* મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા, ભારતીય સંસદ
| awards = મહારાષ્ટ્ર ભુષણ (૨૦૨૪)<br/> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૧૬)<br/> ટાગોર પુરસ્કાર (૨૦૧૬)<br/> [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૯૯)
}}
[[File:2015-04-20 Gandhi-Denkmal, Hannover, (19).jpg|thumb|right|હેનોવરમાં રામ વી. સુતાર દ્વારા બનાવેલ મહાત્મા ગાંધીનું શિલ્પ]]
'''રામ વણજી સુતાર''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૫ - ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫) એક ભારતીય શિલ્પકાર હતા. વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા (૧૮૨ મીટર) તરીકે ખ્યાત [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]]ની ડિઝાઇન તેમણે તૈયાર કરી હતી.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46028342|title=India unveils world's tallest statue|date=31 October 2018|work=BBC News|access-date=31 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031055342/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46028342|archive-date=2018-10-31|url-status=live}}</ref>
== પૃષ્ઠભૂમિ ==
સુતારનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૫ના રોજ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના [[ખાનદેશ જિલ્લો|ખાનદેશ જિલ્લા]]ના ગોંડુર ગામમાં વિશ્વકર્મા બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. ૧૯૫૨માં તેમણે પ્રમિલા સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>[http://www.ramsutar.com/dir_profile.htm Ram Vanji Sutar's Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424231228/http://www.ramsutar.com/dir_profile.htm |date=24 April 2012 }}</ref> ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ ૧૦૦ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name=":18">{{Cite news|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/sculptor-ram-sutar-passes-away-due-to-old-age-maharashtra-marathi-news-1404701 |title=आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे शिल्पकार राम सुतार यांचं वृद्धापकाळानं निधन, शिल्पकलेचा तेजस्वी दीप मालवला |date=18 December 2025 |work=Abp Live |access-date=18 December 2025 |language=mr}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.lokmat.com/maharashtra/ram-sutar-a-devotee-of-sculpture-has-passed-away-maharashtra-bhushan-ram-sutar-passes-away-a-a941/|title= शिल्पकलेचा उपासक काळाच्या पडद्याआड! महाराष्ट्र भूषण राम सुतार यांचे निधन | work= Lokmat|date=18 December 2025|access-date=18 December 2025}}</ref>
== કારકિર્દી ==
[[File:Statue of M.K. Gandhi, Roma Street Parklands, Brisbane, 2024 02.jpg|thumb|રોમા સ્ટ્રીટ પાર્કલેન્ડ, બ્રિસ્બેન, ૨૦૨૪]]
[[File:Funchal, Mahatma Gandhi by Ram Vanji Sutar.jpg|thumb|ફંચાલ (પોર્ટુગલ)માં રામ વિ. સૂતાર દ્વારા મહાત્મા ગાંધીનું પ્રતિમૂર્તિ]]
સુતારે ગુજરાતમાં સ્થિત વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા, સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની રચના કરી હતી. તેમણે ૧૪ મીટર ઉંચા ચંબલ સ્મારક તેમજ મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા પણ બનાવી હતી, જેની નકલ કરીને અન્ય દેશોમાં મોકલવામાં આવી છે.<ref name="NDTV2016">{{cite web | title='Statue of Unity' To Be Completed in 2 Years: Renowned Sculptor Ram Sutar | website=NDTV.com | date=12 May 2016 | url=http://www.ndtv.com/india-news/statue-of-unity-to-be-completed-in-2-years-renowned-sculptor-ram-sutar-1405566 | access-date=26 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160801215921/http://www.ndtv.com/india-news/statue-of-unity-to-be-completed-in-2-years-renowned-sculptor-ram-sutar-1405566 | archive-date=2016-08-01 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Meet the man who sculpted Sardar Vallabhbhai Patel's Statue of Unity – Monumental ambitions |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/meet-the-man-who-sculpted-sardar-vallabhbhai-patels-statue-of-unity/monumental-ambitions/slideshow/66389757.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=3 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028073726/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/meet-the-man-who-sculpted-sardar-vallabhbhai-patels-statue-of-unity/monumental-ambitions/slideshow/66389757.cms?from=mdr |archive-date=2018-10-28 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ramsutar.com/studio.htm Sutar's studio] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424231519/http://www.ramsutar.com/studio.htm |date=24 April 2012 }}</ref> તેમણે ભારતીય સંસદમાં સ્થિત મહાત્મા ગાંધીની બેઠેલી સ્થિતિમાં પ્રતિમા ડિઝાઇન કરી હતી. તેની એક મોટી પ્રતિકૃતિ તેમણે વિધાન સૌધા ખાતે બનાવી હતી. તેઓ બેંગલુરુ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક પર 33 મીટર ઊંચી કેમ્પે ગૌડા પ્રતિમાના ડિઝાઇનર પણ હતા.<ref>{{Cite web |date=2022-10-10 |title=PM Modi to inaugurate Terminal 2 of Bengaluru international airport in November |url=https://www.thenewsminute.com/article/pm-modi-inaugurate-terminal-2-bengaluru-international-airport-november-168729 |access-date=2022-10-10 |website=The News Minute |language=en}}</ref>
બ્રિસ્બેનના ભારતીય સમુદાયે રોમા સ્ટ્રીટ પાર્કલેન્ડ ખાતે રામ વી. સુતાર અને અનિલ સુતાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલી ગાંધીજીની પ્રતિમાની સ્થાપના કરી હતી,<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Tony |date=16 November 2014 |title=Indian PM Narendra Modi unveils Gandhi statue |url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/indian-pm-narendra-modi-unveils-gandhi-statue-20141116-11nwf9.html |access-date=7 April 2024 |website=Brisbane Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mohandas Karamchand (Mahatma) Gandhi |url=https://monumentaustralia.org.au/themes/people/foreigners/display/104400-mohandas-karamchand-mahatma-gandhi |access-date=7 April 2024 |website=Monument Australia |archive-date=7 એપ્રિલ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407131416/https://monumentaustralia.org.au/themes/people/foreigners/display/104400-mohandas-karamchand-mahatma-gandhi |url-status=dead }}</ref> તેનું અનાવરણ ૨૦૧૪માં ભારતના તત્કાલીન વડા પ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
== પુરસ્કાર ==
૧૯૯૯માં, તેમને [[ભારત સરકાર]] તરફથી [[પદ્મશ્રી]] અને ૨૦૧૬માં, [[પદ્મભૂષણ]]થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Padma Awards">{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India | year=2015 | access-date=21 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | archive-date=2015-10-15 | url-status=dead }}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૧૮માં, સુતારને ૨૦૧૬ના સાંસ્કૃતિક સંવાદિતા માટે ટાગોર પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{Cite web|date=2018-10-26|title=Tagore Awards for Cultural Harmony: Manipuri dancer, Bangladeshi sculptor among recipients|url=https://indianexpress.com/article/india/tagore-awards-for-cultural-harmony-manipuri-dancer-bangladeshi-sculptor-among-recipients-5419044/|access-date=2021-06-12|website=The Indian Express|language=en}}</ref> તેમને રાજ્ય સરકારના સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર, મહારાષ્ટ્ર ભૂષણ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, જેની જાણકારી મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૫ ના રોજ વિધાનસભાને આપી હતી.<ref>{{Cite news |date=2025-03-20 |title=Sculptor Ram Sutar to get Maharashtra Bhushan award: CM Devendra Fadnavis |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/sculptor-ram-sutar-to-get-maharashtra-bhushan-award-cm-devendra-fadnavis/articleshow/119250584.cms?from=mdr |access-date=2025-03-20 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sculptor Ram Sutar, designer of Statue of Unity and KIA's Kempegowda statue, to get Maharashtra Bhushan award |url=https://www.deccanherald.com/india/maharashtra/sculptor-ram-sutar-designer-of-statue-of-unity-and-kias-kempegowda-statue-to-get-maharashtra-bhushan-award-3454769 |access-date=2025-03-20 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maharashtra: राम सुतार को मिलेगा महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार, स्टैच्यू ऑफ यूनिटी समेत बना चुके हैं ये प्रतिमाएं |url=https://www.amarujala.com/india-news/chief-minister-devendra-fadnavis-says-sculptor-ram-sutar-to-get-maharashtra-bhushan-award-2025-03-20?src=top-subnav |access-date=2025-03-20 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref>
==જાણીતા શિલ્પ==
<gallery widths="200" heights="200">
File:Hitopadesha.jpg|કૃષ્ણ અર્જુન રથ સ્મારક અને બ્રહ્મા સરોવર. કાંસ્ય પ્રતિમા, રામ વી. અને અનિલ આર. સુતાર, ૨૦૦૮.
File:Statue of Unity in 2018.jpg|[[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]], નર્મદા જિલ્લો, ૨૦૧૮
File:Side view of Mahatma Gandhi statue in Vidhan Soudha.jpg|મહાત્મા ગાંધીજીની કાંસ્ય પ્રતિમા, વિધાનસૌધા. ૨૦૧૪
File:PM unveils the 108 ft bronze statue of Nadaprabhu Kempegowda.jpg|સ્ટેચ્યુ ઓફ પ્રોસ્પેરિટી, કેમ્પેગૌડા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક, બેંગ્લોર. કાંસ્ય, ૨૦૨૨
</gallery>
==સંદર્ભ==
{{Reflist}}
==બાહ્ય કડીઓ==
{{Commons category|Ram V. Sutar|રામ સુતાર}}
[[શ્રેણી:૧૯૨૫માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૫માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
fcg0mz17wpbjbg3e7ejowgc6qbsqvin
સભ્યની ચર્ચા:Vimal221288
3
155568
907802
2026-11-17T07:25:33Z
New user message
14116
નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો
907802
wikitext
text/x-wiki
{{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Vimal221288}}
-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૫૫, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST)
og766y3fs82d0ykzxjz9pz3cb0wf63i