વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.5 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk ભદ્રક 0 6795 907922 807308 2026-11-21T02:16:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907922 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |native_name = ભદ્રક |type = શહેર |latd = 21.06 |longd = 86.50 |state_name = ઓરિસ્સા |district = ભદ્રક |altitude = 23 |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = ૧૩૩૪૦૦૦ |website = www.bhadrak.nic.in |area_magnitude = |area_total = 1721 |postal_code = ૭૫૬૧૦૦ |vehicle_code_range = |footnotes = }} '''ભદ્રક''' [[ભારત]] દેશમાં આવેલા [[ઓરિસ્સા]] રાજ્યમાં આવેલું મહત્વનું નગર છે. ભદ્રક [[ભદ્રક જિલ્લો|ભદ્રક જિલ્લા]]નું મુખ્ય મથક છે. ==ઇતિહાસ== ભદ્રક એક પુરાતન જગ્યા છે જેની નોંધ પુરાણોમાં પણ લેવાઈ છે અને તેણે ઓરિસ્સાની દરિયાઈ અને ખેત સમૃદ્ધિ, વ્યાપાર અને અર્થતંત્રમાં ખુબ જ અગત્યનો ફાળો વર્ષો થી આપ્યો છે. સાતમી અને આઠમી સદીના બુદ્ધ સંતો ના પદાર્થો ધમાનાગર ના ખાલીપડા અને સોલામપુર ગામોમાંથી મળી આવ્યા છે. ==શિક્ષણ== નીચેની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ભદ્રકમાં આવેલી છે: * ભદ્રક ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ એન્જિનિરીંગ એન્ડ ટેક્નોલોજી (BIET)<ref>{{Cite web|url=http://www.bietbhadrak.ac.in/|title=:: Welcome to Bhadrak Institute of Engineering & Technology ::|website=www.bietbhadrak.ac.in|access-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609005443/http://www.bietbhadrak.ac.in/|archive-date=2019-06-09|url-status=dead}}</ref> * ભદ્રક ઓટોનોમસ કોલેજ * ભદ્રક મહિલા કોલેજ * ભદ્રક હાઇસ્કુલ (સ્થાપન: ૧૮૮૨) * આર.સી.બી.એલ હાઇસ્કુલ આ ઉપરાંત ત્યાં ૬ આઇ.ટી.આઇ અને ડિપ્લોમા કોલેજ ખુલી છે. ==રાજકારણ== ભદ્રક એ લોકસભાનો હિસ્સો છે.<ref>{{cite web |url = http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf |title = Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Orissa |publisher = Election Commission of India |access-date = 2008-09-23 |archive-date = 2005-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20051108040424/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf |url-status = dead }}</ref> ==હવામાન== {{climate chart |ભદ્રક |15.5|28.3|12.4 |18.5|31.5|24.2 |22.2|34.9|24.2 |25.2|37.3|21.8 |26.6|37.9|55.5 |26.2|35.4|196.4 |25.2|31.7|325.3 |25.1|31.4|329.5 |24.8|31.7|287.6 |23.0|31.4|208.0 |18.7|29.8|37.4 |15.3|28.0|28.0 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/bhubanashewar1.htm IMD] |float=right |clear=right }} == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ઑડિશા]] 1f6whh84tqmoyhe4svnpc71vs078apq સહદેવ 0 6977 907881 907880 2026-11-20T14:50:34Z Dsvyas 561 ચિત્ર બદલ્યું 907881 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:One of the Pandava twins, probably Sahadeva.jpg|thumb|right|રાજા રવિ વર્માએ દોરેલું સંભવતઃ સહદેવનું ચિત્ર]] ભારતીય મહાકાવ્ય [[મહાભારત]] પ્રમાણે '''સહદેવ''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] सहदेवः, શબ્દાર્થ : સહસ્ત્ર દેવતા), [[પાંડુ]] તથા [[માદ્રી]]નો પુત્ર અને પાંડવોમાં સૌથી નાનો ભાઈ હતો. સહદેવ તથા [[નકુળ]] જોડીયા ભાઈ હતા જે અશ્વિનીકુમારના અવતાર માનવામાં આવે છે. તેઓ બન્ને ગૌ તથા અશ્વપાલનમાં નિષ્ણાત હતા. સહદેવ એક મહાન જ્યોતિષી પણ હતો. શસ્ત્રવિદ્યામાં સહદેવ ખાસ કરીને તલવારબાજીમાં નિપૂણ હતો.<ref>{{cite book|last=A. van Nooten|first=Barend|title=The Mahābhārata; attributed to Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa Volume 131 of Twayne's world authors series: India|year=1971|url=https://archive.org/details/mahabharataattri0131noot}}</ref> સહદેવની ઓળખ ઋજુ સ્વભાવ વાળા, શરમાળ અને નીતિમાન તરીકેની ગણાય છે.<ref>{{cite web|title=Mahabharata Text|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m04/m04019.htm}}</ref> અન્ય ભાઈઓની જેમ સહદેવને પણ [[દ્રૌપદી]]થી શ્રુતકર્મા નામનો એક પુત્ર પ્રાપ્ત થયો હતો. આ ઉપરાંત સહદેવે પોતાના મામા, મદ્રનરેશ દ્યુતિમાતની પુત્રી વિજયા સાથે પણ લગ્ન કર્યા હતા જેનાથી પણ તેમને સુહોત્ર નામનો પુત્ર હતો.<ref>{{cite web|title=Mahabharata Text|url=http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp113.htm}}</ref> પાંડવોના ગુપ્તવાસ દરમ્યાન તેઓ વિરાટ રાજાના રાજ્યની ગૌશાળામાં ગૌપાલક તરીકે રહ્યો હતો. જુગટામાં હાર અને અપમાન સમયે તેણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તે ગંધાર રાજા [[શકુની]]ની હત્યા કરશે. યુદ્ધના છેલ્લેથી બીજા દિવસે તેણે શકુનીનો વધ કરી પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી હતી. મહાભારતના યુદ્ધ પછી [[યુધિષ્ઠિર|યુધિષ્ઠિરે]] સહદેવ અને નકુળને મદ્રપ્રદેશના રાજાનું પદ આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Mahabharata Text|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m12/m12a041.htm}}</ref> અંતકાળે પાંડવો જ્યારે [[અર્જુન]]ના પૌત્ર [[પરિક્ષિત]]ને રાજકાજ સોંપી હિમાલય પર હેમાળો ગળવા (હિમાલયમાં જઈ દેહત્યાગ કરવા)<ref>[https://www.gujaratilexicon.com/dictionary/gujarati-to-gujarati-translation/હેમાળો-ગળવો ગુજરાતી લેક્સિકન પર અર્થ]</ref> એટલે કે, સદેહે સ્વર્ગે જવા નીકળી પડ્યા ત્યારે દ્રોપદી પછી બીજા ક્રમે દેહત્યાગ કરનાર સહદેવ હતો. ભીમે આશ્ચર્યવત્‌ યુધિષ્ઠિરને પુછ્યું કે સહદેવ કેમ સદેહે સ્વર્ગનો ભાગી ન થયો ? ત્યારે યુધિષ્ઠિરે જણાવ્યું કે સહદેવને પોતાના ડહાપણનું અભિમાન હતું, તે માનતો હતો કે ડહાપણ બાબતે જગતમાં પોતાની તોલે આવે એવું કોઈ નથી.<ref>[http://www.sacred-texts.com/hin/m17/m17002.htm Mahabharata Text]</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * ''Dictionary of Hindu Lore and Legend'' (ISBN 0-500-51088-1) by Anna Dhallapiccola {{મહાભારત}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] h4ylgqys36iiqzcvefljn6dkkcd5osa મહેમદાવાદ 0 7362 907956 906810 2026-11-21T11:22:50Z Jitendrasinh Chauhan 90091 /* જોવાલાયક સ્થળો */ 907956 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = મહેમદાવાદ | type = નગર | latd = 22.83 | longd = 72.77| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[ખેડા જિલ્લો | ખેડા]] |leader_title = | leader_name = | altitude = 33 | population_as_of = ૨૦૦૧ | population_total = 30769 | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = ચકાસો }} '''મહેમદાવાદ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ખેડા જિલ્લો|ખેડા જિલ્લા]]માં આવેલા [[મહેમદાવાદ તાલુકો|મહેમદાવાદ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. == ઇતિહાસ == આ શહેર મહેમુદશાહ બાદશાહે વસાવ્યું હતું અને તેના નામ પરથી આ શહેરનું નામ મહેમુદાબાદ રાખવામાં આવેલું હતું, જે સમય જતાં અપભ્રંશ થઇને મહેમદાવાદ થઇ ગયું. શહેર મધ્યે એક મોટી વાવ બાદશાહે બનાવડાવી છે, જે ગુજરાત રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક ‍(S-GJ-43) છે. == ભૂગોળ == મહેમદાબાદ {{Coord|22.83|N|72.77|E|}} પર સ્થિત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Mahemdavad.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Mahemdavad |access-date=2016-10-10 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183805/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Mahemdavad.html |url-status=dead }}</ref> [[અમદાવાદ]]-[[મુંબઇ]] રેલ્વે લાઇન મહેમદાવાદથી પસાર થાય છે. આ ઉપરાંત અહીંથી [[ગાંધીનગર]]થી [[ઈંદોર]] જતો [[રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૫૯]] પણ પસાર થાય છે. == જોવાલાયક સ્થળો == [[ચિત્ર:BHAMARIA WELL Mahamadabad GUJARAT.jpg|300px|thumb|ભમ્મરીયો કૂવો]] અહીં [[ભમ્મરીયો કૂવો,મહેમદાવાદ|ભમ્મરિયો કૂવો]] તેમજ રોજા-રોજી દરગાહ જોવાલાયક સ્થળો છે. [[વાત્રક નદી]]ના કાંઠે સિદ્ધિવિનાયક દેવસ્થાન આવેલું છે, જે ઘણું જ રમણીય સ્થળ છે.ઘોડાસર ગામે શ્રી આશાપુરા માતાજી મંદિર આવેલ છે સ્થાનિક લોકો તથા દૂરના ભક્તો ત્યાં આવે છે. == શિક્ષણ == અહીં પ્રાથમિક, માધ્યમિક, ઉચ્ચતર માધ્યમિક તેમ કુલ દસેક નિશાળો તેમજ ત્રણ મહાવિદ્યાલયો આવેલ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20081215033920/http://www.india9.com/i9show/Mahemdabad-67381.htm મહેમદાવાદ વિશે માહિતી] {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:મહેમદાવાદ તાલુકો]] eb4lk677sxb2mb1q2bu0trb0wg5ps2u કુબેર 0 8432 907890 830236 2026-11-20T17:29:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907890 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity/Wikidata | type = હિંદુ | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} [[હિંદુ ધર્મ]] અનુસાર '''કુબેર''' યક્ષોના રાજા અને ધન-સંપતિનાં દેવ ગણાય છે. તેમને 'ધનપતી' તરીકે પણ ઓળખાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.pantheon.org/articles/k/kubera.html |title=કુબેર |access-date=2009-02-07 |archive-date=2010-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210223658/http://www.pantheon.org/articles/k/kubera.html |url-status=dead }}</ref>. તે દશ દિક્પાલોમાંનાં એક છે, જે [[ઉત્તર]]દિશાનાં દિક્પાલ મનાય છે. કુબેર વિશ્રવા ઋષીનાં પુત્ર છે અને આ નાતે તે [[રાવણ]]નાં મોટાભાઈ પણ થાય છે<ref>[http://www.webonautics.com/mythology/kubera.html ભારતીય પૌરાણીક કથાઓ]</ref>. [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે કુબેરનો જન્મ થયાનું મનાય છે. જ્યાં તેમના પિતા ઋષી વિશ્રવા રહેતા હતા. આ પ્રદેશ ગંધર્વ રાજ્ય તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref>([[મહાભારત]]: ૩,૮૯)</ref> કહેવાય છે કે તેમણે એક હજાર વર્ષ સુધી તપશ્ચર્યા કરી હતી<ref>{{Cite web |url=http://www.catgen.com/rajendra/EN/100000275.html |title=ઐશ્વર્યનાં દેવ કુબેર |access-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224165650/http://www.catgen.com/rajendra/EN/100000275.html |archive-date=2007-12-24 |url-status=dead}}</ref>, જેનાં વરદાન રૂપે [[બ્રહ્મા]]એ તેમને અમરત્વ પ્રદાન કર્યું અને સંસારનાં તમામ ઐશ્વર્યનાં ખજાનચી બનાવ્યા અને જેમનાં ભાગ્યમાં હોય તેમને આ નિધિ આપવાની સત્તા સોંપી. [[બ્રહ્મા]]એ તેમને ધન-સંપતીનાં દેવ નિયુક્ત કર્યા બાદ [[લંકા]]ને તેમની રાજધાની તરીકે સોંપી, ઉપરાંત તેમણે તેમને પુષ્પક વિમાન પણ આપ્યું કે જે ધારકની ઇચ્છામુજબ અને અદભુત વેગથી ગતી કરનારૂ હતું. જ્યારે [[રાવણ|રાવણે]] લંકા પડાવી લીધી ત્યારે કુબેર [[હિમાલય]]માં પોતાના નગર અલ્કાપુરીમાં ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં તેમણે યક્ષ સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું. એમ પણ મનાય છે કે તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઇ અને ધનની દેવી આદિલક્ષ્મી તેમને ત્યાં નિવાસ કરતાં, તેમને વિશાળ સંપતિ પ્રદાન કરી તથા સંસારનાં તમામ ઐશ્વર્યના રક્ષક તરીકે તેમની નિમણુક કરી. એક ધાર્મિક કથા મુજબ કુબેરે ભગવાન [[વિષ્ણુ]] કે વેંકટેશ્વરને તેમનાં દેવી પદ્માવતી સાથેનાં વિવાહ વખતે ધન ઉછીનું આપ્યું હતું <ref>{{Cite web |url=http://chennaionline.com/hotelsandtours/placesofworship/08temple17.asp |title=લક્ષ્મી કુબેર મંદિર |access-date=2009-02-07 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913112348/http://chennaionline.com/hotelsandtours/placesofworship/08temple17.asp |url-status=dead }}</ref>. આની યાદગીરી રૂપે, શ્રધ્ધાળુઓ આજે પણ [[તિરુપતિ બાલાજી|તિરૂમાલા વેંકટેશ્વર મંદિર-તિરુપતિ]] જઇ અને ભગવાન વેંકટેશ્વરની હુંડીમાં સંપતિનું દાન કરે છે, જેથી તેઓ કુબેરને તેમનું ધન પરત કરી શકે. [[વિષ્ણુ પુરાણ]] અનુસાર આ પરંપરા [[કળિયુગ]]નાં અંત સમય સુધી ચાલુ રહેશે. == અન્ય ધાર્મિક કથા == કુબેર રાવણનો સૌથી મોટો ભાઈ હતો અને તેની સાવકી મા નો પુત્ર હતો. જયારે કુબેર ગાદી પર હતો ત્યારે તેની પાસે પુષ્પક વિમાન હતુ, રાવણ આ ગાદી તેમજ પુષ્પક વિમાન મેળવવા માટે કુબેર ને હેરાન કરવા લાગ્યો. આખરે રાવણે [[શિવજી]]ની આરાધના શરુ કરી અને તેણે શિવજીને પ્રસન્ન કરી લીધા, ત્યાર બાદ વર પામી તે કુબેર ને હેરાન કરવા લાગ્યો, આથી છેવટે કુબેર અકળાઇ ને [[ચણોદ]], [[ગુજરાત]] પાસે [[કરનાળી]] મુકામે ભાગી આવ્યા અને ત્યાં આવી ને શિવજીની આરાધના કરવા લાગ્યા , ત્યારે શિવજીએ તેમને અંબા માતાની આરાધના કરવા કહ્યું કારણ કે રાવણ પણ તેમનો ભક્ત હતો. ત્યાર બાદ કુબેરે અંબામાતાની આરાધના કરીને તેમને પ્રસન્ન કરી લીધા, આથી [[શિવજી]]એ ખુશ થઇને કુબેરને દેવોનો ખજાનચી બનાવી દીધો અને આજે તે ''કુબેરેશ્વર'' ના નામે કરનાળી ગામે પુજાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commonscat|Kubera|કુબેર}} {{હિંદુ ધર્મ}} [[શ્રેણી:દેવી દેવતા]] rd4jtbd7vst5n3lt3j2z3ehw3crlb5a ગૌતમ 0 10783 907946 880572 2026-11-21T08:10:28Z Suyash.dwivedi 31081 907946 wikitext text/x-wiki ન્યાય, તર્ક, રસાયણ, પદાર્થ, પૃથક્કરણ અને તત્ત્વ વગેરેના શોધક; ન્યાયશસ્ત્રના આચાર્ય અને પ્રણેતા, ઇસુથી લગભગ ૬૦૦ વર્ષ પહેલાં થયેલા '''ગૌતમ''' સમર્થ બ્રહ્મર્ષિ તરીકે પૂજનીય છે. તેમનો જન્મ બ્રહમાનસપુત્ર [[અંગિરા]] ઋષિના દીર્ધતમાને ત્યાં ત્રેતાયુગના આરંભમાં [[હિમાલય]] પ્રદેશમાં થયો હતો. તે મહાન તેજસ્વી, તત્ત્વજ્ઞ અને તીવ્ર બુદ્ધિના હતા. લાંબો કાળ તપશ્ચર્યા કરી તેમણે તપસમૃદ્ધિ મેળવી હતી. પોતાની પ્રબળ શક્તિથી સર્વમાં માન પામી સપ્તર્ષિના પંચમાં તેમની નિમણૂક થઈ. [[File:Rishi Gautam saptrishi 100.jpg|thumb|મહર્ષિ ગૌતમને દર્શાવતું ૧૯મી સદીની શરૂઆતનું ચિત્ર]] ==અહલ્યા ને શાપ== તેને [[અહલ્યા]] નામે મહા તેજસ્વી અને રૂપસુંદર સ્ત્રી હતી. [[ઇંદ્ર]] વગેરે દેવો અહલ્યાને વરવા ઇચ્છતા હતા, પણ સ્વયંવરમાં તે ગૌતમને પરણી ત્યારથી ઇંદ્ર તેમના ઉપર દ્વેષ રાખતો. અહલ્યા મહા સતી હતી અને દંપતી વચ્ચે ગાઢ સ્નેહ હતો. ગૌતમને આ સાધ્વી સ્ત્રીએ ધર્મોપદેશ, ધર્મનીતિનાં કૃત્યો અને શોધોમાં ઘણી સહાયતા આપી હતી. એક વાર ગૌતમની ગેરહાજરીનો લાભ લઈ ઇંદ્ર દ્વેષબુદ્ધિથી ગૌતમના વેશે કપટથી છેતરવા આવ્યો અને સતીને પોતાના પ્રપંચ જાળમાં સપડાવવા લાગ્યો, તેટલામાં ઋષિ આવ્યા. તેમણે ઇંદ્રને ઓળખી શાપ આપ્યો તેથી ઇંદ્રના શરીરમાં સહસ્ત્ર છિદ્ર પડ્યાં અને તે નપુંસક થયો. સતી ઇંદ્રના પ્રપંચને પારખી શકી નહિ તેથી તેને પણ ઋષિએ શાપ આપી શલ્યારૂપ કરી. ==અહલ્યા નો ઉદ્ધાર== પત્નીવિયોગથી ઉદાસ થઈ તે હિમાલય તરફ ગયા ને પત્નીનો ઉદ્ધાર થતાં સુધી નિરંતર તપશ્ર્ચર્યા જ કર્યા કરી. જ્યારે ભગવાન [[રામ]]ચંદ્રની કૃપાથી અહલ્યાનો ઉદ્ધાર થયો ત્યારે તેમને મળી આનંદ પામ્યા હતા. '''ગૌતમ'''નો આશ્રમ પ્રથમ પ્રયાગ પાસે હતો, પછી [[મિથિલા]]ના અરણ્યમાં પછી હિમાલયમાં ને પછી પત્નીને પામ્યા પછી વરુણકાનનમાં આવી ત્યાં આશ્રમ બાંધી રહ્યા હતા. ત્યારથી એ આશ્રમ ગૌતમાશ્રમ નામથી પ્રસિદ્ધ છે. ==સંતાન અને શિષ્ય == તેમની પાસે ઘણા શિષ્યો વિદ્યાભ્યાસ કરતા હતા, તેમાં કનાયન અને નિબાળી એ બે મુખ્ય શિષ્ય હતા. ગૌતમ ઋષિને [[શતાનંદ]] નામે પુત્ર થયો, તે વિદેહવંશી [[જનક]]ના પુરોહિત થયા. તે પુરાણીના નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છે. એના પછી [[અંજની]] નામે પુત્રી થઈ, જે [[હનુમાન]]જીની માતા થાય. બીજો પુત્ર ચિરકારી નામનો હતો. તે ઋષિમંડળમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ છે. ==ગ્રંથો == પ્રત્યેક મન્વંતરના દ્વાપરયુગમાં પુરાણોના વક્તા વ્યાસો થયેલા છે. આજ સુધી ૨૮ વ્યાસ થયા, તેમાં ગૌમત ૨૦ મા વ્યાસ ગણાય છે. એણે રચેલી સ્મૃતિને ગૌતમ સ્મૃતિ કહે છે. તેમ જ ન્યાયશાસ્ત્રદિ ગ્રંથો પણ તેમણે રચ્યા છે. ન્યાયશાસ્ત્રને ન્યાયદર્શન અથવા ગૌતમદર્શન પણ કહે છે. તે ન્યાયશાસ્ત્ર સર્વમાન્ય છે. ન્યાયસૂત્ર ઉપર વાત્સ્યાયનનું ભાષ્ય છે. તેના બીજા પણ ઘણા ગ્રંથો છે. ==પૌરાણિક કથા== ગૌતમ ઋષિને [[બ્રાહ્મણ]] માહાત્મ્ય સંબંધી [[અત્રિ]]ની જોડે, નદીના મહાત્મ્ય સંબંધી [[આંગિરસ]] સાથે અને માબાપના ઋણમાથી શી રીતે છુટાય એ સંબંધી યમની સાથે સંવાદ થયો હતો. તે ઉત્તંગ કે ઉદંક ઋષિના સસરા થાય. એક વખત પંદર વર્ષ સુધી અનાવૃષ્ટિ થઈ. આથી દુકાળ પડતાં સંખ્યાબંધ માણસો મરવા લાગ્યાં. ભૂખથી પીડાતાં માણસો પશુઓને, બાળકોને અને મુડદાંઓને પણ ખાતાં. આ વખતે બ્રાહ્મણોએ વિચાર કર્યો કે, ગૌતમમુનિ મહાતપસ્વી છે, આપણને તે મદદ કરશે. વળી તેમના આશ્રમમાં સુકાળ છે એમ સંભળાય છે. આમ વિચાર કરીને બ્રાહ્મણો અગ્નિહોત્ર, કુટુંબ, ગાયો અને દાસદાસીઓને લઈ ગૌતમના આશ્રમમાં ગયા. આ બધા બ્રાહ્મણોને આવતા જોઈ ગૌતમે તેઓને પ્રણામ કર્યા અને તેમને અભય આપ્યું. ગૌતમે પછી [[ગાયત્રી]]ની પ્રાર્થના કરતાં ગાયત્રી દેવીએ ગૌતમને પ્રત્યક્ષ દર્શન દઈને એક પૂર્ણપાત્ર આપ્યું. તે પાત્રમાંથી અન્ન, ખડ, વસ્ત્ર, યજ્ઞના સાધનરૂપ પદાર્થો વગેરે ઢગલાબંધ વસ્તુઓ અને ગાયો, ભેંસો વગેરે પશુઓ પણ નીકળ્યાં. ગૌતમે બધા બ્રાહ્મણોને બોલાવી આ વહેંચી આપ્યું. બ્રાહ્મણો ગૌતમના વખાણ કરવા લાગ્યા. આ પ્રમાણે ગૌતમે બાર વર્ષ સુધી બ્રાહ્મણોનું પાલન કર્યું. તેમણે એ સ્થળમાં ગાયત્રીનું ઉત્તમ સ્થાન કર્યું હતું, ત્યાં બેઠા બેઠા બ્રાહ્મણો પુરશ્ર્ચરણો કરતા. ગાયત્રી દેવી પણ ત્યાં સવારે બાળા, બપોરે યુવાન અને સાયંકાળે વૃદ્ધારૂપે દર્શન આપતાં. એક વખતે ઇંદ્ર સ્વર્ગમાં મુનિઓના પોષણ સંબંધી વાતો કરતાં ગૌતમની સર્વોત્તમ કીર્તિ ગાઈ. તે સાંભળી [[નારદ]] ગૌતમ ઋષિના આશ્રમે તેમનાં દર્શન કરવા આવ્યા અને ઇંદ્રે કરેલી પ્રશંસા કહી સંભળાવી. પછી આશ્રમ જોઈ ગાયત્રીનાં દર્શન કરી ત્યાંથી વિદાય થયા. આશ્રમમાં રહેલા બ્રાહ્મણોએ ગૌતમની કીર્તિ સાંભળી. આથી તેમને દ્વેષ આવ્યો અને તેમણે વિચાર કર્યો કે, દુકાળ માટે અને સુભિક્ષ થાય ત્યારે આપણે ગૌતમની કીર્તિ સર્વથા ન રહે તેમ કરવું. કાળે કરીને વૃષ્ટિ થઈ અને સઘળા દેશોમાં સુભિક્ષ થયો. એ વખતે બ્રાહ્મઓએ એક ઘરડી અને તરત મરી જાય એવી [[ગાય]] બનાવી. ગૌમત મુનિ યજ્ઞ કરતા હતા તે વખતે ગાય અગ્નિશાળામાં જતાં ગૌતમે હું હું એમ કહી એને અટકાવી. પેલી ગાય ત્યાં જ પડી મરી ગઇ. બ્રાહ્મણોએ કોલાહલ મચાવ્યો કે ગૌતમે ગાય મારી. ગૌતમે યજ્ઞ કરી રહ્યા પછી નેત્ર મીંચીને જોતાં બ્રાહ્મણોનું આ સઘળું કપટ જાણ્યું. તેમને ઘણો ગુસ્સો આવ્યો અને બ્રાહ્મણોને શાપ આપ્યો. આ શાપથી બ્રાહ્મણો પોતાની વિદ્યા ભૂલી ગયા અને અધમ સ્થિતિમાં આવી પડ્યા. તેઓ ગૌતમને શરણે જઈ ક્ષમા માગવા લાગ્યા. ગૌતમે તેમને ગાયત્રી દેવીનું સેવન કરવાનું કહ્યું. વળી તેમણે શાપનો અનુગ્રહ કર્યો કે, કળિયુગમાં તમે નકરમાંથી નીકળી પુનર્જન્મ લેશો. શિવપુરાણ પ્રમાણે ગૌતમના આશ્રમમાં રહેતા બ્રાહ્મણોએ ગણપતિને પ્રસન્ન કરી તેમની પાસે વરદાન માગ્યું કે, તમે ગાય બની ગૌતમને માથે ગૌહત્યા દોષ આવે તેમ મરી જાઓ. ઘણી આનાકાની કર્યા બાદ વચને બંધાયેલા [[ગણપતિ]] ગાય બન્યા અને ગૌતમે બ્રાહ્મણને ખવરાવવા યવ, નીવાર વગેરે પવિત્ર ધાન વાવ્યાં હતાં ત્યાં પેઠા. ગૌમત સંધ્યા કરતા હતા. તેમણે ઘાસના તણખલાથી ગાય હાંકતાં ગાય પડીને મરી ગઈ. કૃતધ્ની બ્રાહ્મણોએ ગૌતમને અપવિત્ર ઠેરવી આશ્રમમાંથી જતા રહેવાનું કહ્યું. છેવટે [[શિવ]]જીએ દર્શન આપી ગૌતમ પવિત્ર છે એમ કહ્યું. ==સ્ત્રોત== *[http://www.bhagvadgomandal.com/index.php ભગવદ્ગોમંડલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416070601/http://www.bhagvadgomandal.com/index.php |date=2009-04-16 }}, જ્ઞાનકોશ * અંગ્રેજી વિકિપીડિયા [[શ્રેણી:ઋષિઓ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] oo6cpgt8a15cpv4taaalg58iehmqdtp ફ્રિડમ ટાવર 0 11140 907915 752766 2026-11-21T01:18:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907915 wikitext text/x-wiki {{સ્ટબ}} <!-- આ લેખને ન્યાય આપવાની 'સુશાંતભાઈ'ને વિનંતી,(આ પણ ટાવર છે !!!) --> '''ફ્રિડમ ટાવર''',જે હવે "૧ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર" તરીકે ઓળખાય છે,તે નવા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરનું મુખ્ય મકાન છે, જેનું હજુ બાંધકામ ચાલુ છે. આ ઇમારત [[અમેરિકા]]નાં ન્યુયોર્ક શહેરમાં 'લોઅર મેનહટ્ટન'માં બંધાઇ રહેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/freedom-tower|title=ફ્રિડમ ટાવર: ઇમારત વિશે|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303151759/http://www.wtc.com/about/freedom-tower|archive-date=2012-03-03|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist|2}} rwkctnjuw0gdjap5smpxr84rqheirf0 વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી 0 13003 907937 907452 2026-11-21T06:29:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907937 wikitext text/x-wiki {{ redirect6|GPS|other similar systems|Global Navigation Satellite System|other uses of "GPS"|GPS (disambiguation)}} {| style="float:right;" |[[ચિત્ર:GPS Satellite NASA art-iif.jpg|center|thumb|ભ્રમણકક્ષામાં જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ અંગે કલાકારની કલ્પના]] |- |[[ચિત્ર:NAVSTAR GPS logo shield-official.jpg|left|90px]][[ચિત્ર:50th Space Wing.png|right|90px]] |- |[[ચિત્ર:Magellan GPS Blazer12.jpgમરિન એપ્લીકેશનમાં |center|thumb|નાગરિક જીપીએસ રીસીવર("[[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન ઉપકરણ]] ([[:en:GPS navigation device|GPS navigation device]])")]] |- |[[ચિત્ર:KyotoTaxiRide.jpgટેક્સિમાં |center|thumb|[[સ્વયં સંચાલિત માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Automotive navigation system|Automotive navigation system]]) ]] |- |[[ચિત્ર:GPS on smartphone cycling.JPGહવે ઘણા મોબાઇલ ફોનોમાં |thumb|right|જીપીએસ રીસીવરો નાંખવામાં આવ્યા છે.]] |} '''વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ)''' એ એક પ્રકારની [[વૈશ્વિક શોધક ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા|વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ પ્રણાલી]] ([[:en:global navigation satellite system|global navigation satellite system]]) (જીએનએસએસ) છે. તેને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) વિકસાવી છે અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ]] ([[:en:United States Air Force|United States Air Force]])ની [[પચાસમી અવકાશ પાંખ]] ([[:en:50th Space Wing|50th Space Wing]]) તેનું સંચાલન કરે છે.તે વિશ્વની એક માત્ર સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત જીએનએસએસ છે. તેનો મફતમાં ઉપયોગ થઈ શકે છે અને નાગરિકો મોટે ભાગે માર્ગનિર્દેશનના હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.તે 24થી 32ની વચ્ચેના [[પૃથ્વીની મધ્યમ કક્ષા|મધ્યમ પૃથ્વી કક્ષા]] ([[:en:Medium Earth Orbit|Medium Earth Orbit]])ના [[ઉપગ્રહ|ઉપગ્રહો]] ([[:en:satellite|satellite]])ના [[ઉપગ્રહ સમૂહ|સમૂહ]] ([[:en:Satellite constellation|constellation]])નો ઉપયોગ કરે છે, જે ચોક્કસ [[માઇક્રોવેવ]] ([[:en:microwave|microwave]]) સિગ્નલોનું પ્રસારણ કરે છે. આ સંકેતોની મદદથી [[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન ઉપકરણ|જીપીએસ રીસીવરો]] ([[:en:GPS navigation device|GPS receivers]]) તેમના [[ભૌગોલિક સ્થળ|સ્થળ]] ([[:en:geographic location|location]]), સમય અને ઝડપ નક્કી કરી શકે છે.તેનું સત્તાવાર નામ '''નેવસ્ટાર જીપીએસ''' છે. નેવસ્ટાર કોઈ ટુંકુ રુપ નથી, <ref>{{cite web |url=http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/01.html |title=Charting a Course Toward Global Navigation |publisher=The Aerospace Corporation |author=Steven R. Strom |access-date=2008-06-27 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119005341/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/01.html |url-status=dead }}</ref>તેમ છતાં કેટલાક [[બેક્રોનીમ]] ([[:en:backronym|backronym]]) તેના માટે રચવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://www.abbreviations.com/NAVSTAR નેવસ્ટાર (NAVSTAR) એટલે શું?<!-- Bot generated title -->]</ref> 1993માં સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત થયુ ત્યારથી જીપીએસ વિશ્વભરમાં વ્યાપકપણે [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન|માર્ગનિર્દેશનની મદદ]] ([[:en:radio navigation|aid to navigation]]) માટે વપરાય છે અને [[નકશા આલેખન કલા|નકશા-નિર્માણ]] ([[:en:cartography|map-making]]), [[સરવે કરવો|જમીન સરવે]] ([[:en:surveying|land surveying]]), વ્યાપાર, વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગો અને [[ભૂ-માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:geocaching|geocaching]]) જેવા શોખ માટે ઉપયોગી સાધન છે. વળી, [[ધરતીકંપ]]ના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સહિતની ઘણી એપ્લીકેશન્સમાં સ્પષ્ટ [[સમયની તબદિલી|સમય સંદર્ભ]] ([[:en:time transfer|time reference]]) વપરાય છે.સંખ્યાબંધ દેશોમાં ઘણા વાયરલેસ કેરીયરો દ્વારા વપરાતા [[કવાલકોમ|ક્વાલકોમ]] ([[:en:Qualcomm|Qualcomm]]) [[સીડીએમએ2000 (CDMA2000)|સીડીએમએ]] ([[:en:CDMA2000|CDMA]]) એર ઇન્ટરફેઇસ જેવા સેલ્યુલર નેટવર્ક્સનું જરૂરી, મહત્વનું [[સમકાલીકરણ|સમકાલીકરણ]] ([[:en:synchronization|synchronization]]) સંસાધન પણ જીપીએસ છે.{{cn|date=November 2008}} == ઇતિહાસ == [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળે]] ([[:en:United States Navy|United States Navy]]) વાપરેલી પ્રથમ ઉપગ્રહીય માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી [[ટ્રાંસિટ (ઉપગ્રહ)|ટ્રાંસિટ]] ([[:en:Transit (satellite)|Transit]])નું 1960માં પ્રથમવાર સફળતાપુર્વક પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.પાંચ ઉપગ્રહોના સમૂહનો ઉપયોગ કરીને તે અંદાજે દર એક કલાકે માર્ગનિર્દેશન પૂરું પાડી શકતી હતી.1967માં, અમેરિકી નૌકાદળે [[ટાઇમેશન]] ([[:en:Timation|Timation]]) ઉપગ્રહ વિકસાવ્યો હતો, જેણે અવકાશમાં સચોટ ઘડિયાળો મુકવાની ક્ષમતા પુરવાર કરી હતી. જીપીએસ આ ટેકનોલોજી પર નિર્ભર છે.1970માં, સિગ્નલ ફેઇઝ કમ્પેરિઝન આધારિત ભૂમિ-સ્થિત [[ઓમેગા માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Omega Navigation System|Omega Navigation System]]) પ્રથમ વિશ્વવ્યાપી રેડીયો માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા બની. જીપીએસની ડીઝાઇન એના જેવી જ ભૂમિ-સ્થિત રેડીયો માર્ગદર્શન વ્યવસ્થાઓ, જેવી કે [[એલઓઆરએએન (:LORAN)|લોરાન]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) અને [[ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક વ્યવસ્થા|ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક]] ([[:en:Decca Navigator System|Decca Navigator]]) પર કૈંક અંશે નિર્ભર છે. તે 1940ના પ્રારંભમાં વિકસાવાઈ હતી અને [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])માં વાપરવામાં આવી હતી.1957માં જ્યારે [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત યુનિયને]] ([[:en:Soviet Union|Soviet Union]]) પ્રથમ [[સ્પુટનિક કાર્યક્રમ|સ્પુટનિક]] ([[:en:Sputnik program|Sputnik]])ને પ્રક્ષેપિત કર્યો , ત્યારે જીપીએસ માટે વધારાની પ્રેરણા મળી હતી.ડો. રીચાર્ડ બી. કર્શનરની આગેવાની હેઠળની અમેરિકી વિજ્ઞાનીઓની એક ટુકડી સ્પુટનિકના રેડીયો પ્રસારણ પર દેખરેખ રાખી રહી હતી.તેમણે શોધ્યું કે [[ડોપલર અસર]] ([[:en:Doppler effect|Doppler effect]])ને કારણે સ્પુટનિક દ્વારા પ્રસારિત થઈ રહેલા સિગ્નલની ફ્રિક્વન્સી જ્યારે ઉપગ્રહ નજીક આવે છે, ત્યારે વધારે ઊંચી હોય છે અને જ્યારે તે તેમનાથી દૂર જવા માંડે છે, ત્યારે ફ્રિક્વન્સી નીચી હોય છે.તેમને એ બાબતનો ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ વિશ્વમાં ચોક્કસ કયા ઠેકાણે છે તેની તેમને ખબર હોવાથી તેઓ ઉપગ્રહ તેની કક્ષામાં ક્યાં છે, તે ડોપલર વિકૃતિ માપીને બતાવી શકે.<!-- The converse is also true: if the satellite's position were known, they could identify their own position on Earth. (commented because I am not sure of this. At most, they would know the rate at which the distance between themselves and the satellite was changing. There would be at least two points (one each north and south of the equator) for which that would be true, and practically one would not get an exact position, especially with 1950s electronics, even if one knew the satellite's exact orbit, and the exact time --> 1983માં સોવિયેત યુનિયનના [[પ્રતિબંધિત હવાઇઅવકાશ|પ્રતિબંધિત હવાઇ અવકાશ]] ([[:en:prohibited airspace|prohibited airspace]])માં ઘુસવા બદલ [[કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007]] ([[:en:Korean Air Lines Flight 007|Korean Air Lines Flight 007]])ને તોડી પાડવામાં આવ્યું, <ref>{{cite web |url=http://www.icao.int/cgi/goto_m.pl?icao%2Fen%2Ftrivia%2Fkal_flight_007.htm |title=ICAO COMPLETES FACT-FINDING INVESTIGATION |publisher=International Civil Aviation Organization |access-date=2008-09-15 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927014036/http://www.icao.int/cgi/goto_m.pl?icao%2Fen%2Ftrivia%2Fkal_flight_007.htm |url-status=dead }}</ref>ત્યાર બાદ રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[રોનાલ્ડ રીગન|રોનાલ્ડ રીગને]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]]) લોક કલ્યાણ અર્થે નાગરિક ઉપયોગ માટે જીપીએસને મુક્તપણે ઉપલબ્ધ બનાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref name="KAL007">{{cite news|url=http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=February&x=20060203125928lcnirellep0.5061609|title=History of GPS|publisher=[http://usinfo.state.gov/ usinfo.state.gov]|date=February 3, 2006|access-date=જૂન 26, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071219161559/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=February&x=20060203125928lcnirellep0.5061609|url-status=dead}}</ref>ઉપગ્રહો 1989થી 1993 વચ્ચેના ગાળામાં છોડવામાં આવ્યા હતા. પ્રારંભમાં સૌથી ઊંચી ગુણવત્તા ધરાવતા સિગ્નલને લશ્કરી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે નાગરિક ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ રખાયેલ સિગ્નલ સહેતુક હલકી ગુણવત્તાવાળુ હતું. ("પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા", એસએ).પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાનો 2000માં અંત આવ્યો હતો અને નાગરિક ઉપયોગ માટેના જીપીએસની ચોક્સાઈ લગભગ 100 એમથી સુધરીને લગભગ 20એમ થઈ હતી. ઉપગ્રહોમાં આણ્વિક ઘડિયાળો મુકવાની કામગીરી જીપીએસની કામગીરી માટે નિર્ણાયક મહત્વ ધરાવે છે. 1955માં [[ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગ|ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે]] ([[:en:Friedwardt Winterberg|Friedwardt Winterberg]]) આની દરખાસ્ત મુકી હતી.<ref>એસ્ટ્રોનોઉટિકા એક્ટા દ્વિતિય, 25 (1956).</ref>ત્યાર બાદ જ જરૂરી સ્થિતિએ સચોટપુર્વક પહોંચી શકાય છે. === સમયમર્યાદા === * 1972માં અમેરિકી હવાઈ દળ કેન્દ્રીય ઇનર્શલ માર્ગદર્શન પરીક્ષણ સવલતે (હોલોમેન એએફબી) ભૂમિ-સ્થિત છદ્મ-ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને વ્હાઇટ સેન્ડ્સ મિસાઇલ રેન્જ પરથી બે પ્રારુપ જીપીએસ રીસીવરોનું પ્રયોગાત્મક ઉડ્ડયન પરીક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. * 1978માં પ્રથમ બ્લોક-1 જીપીએસ ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. * 1983માં માર્ગનિર્દેશન ક્ષતિઓને કારણે [[પ્રતિબંધિત હવાઇઅવકાશ]] ([[:en:prohibited airspace|prohibited airspace]])માં ઘુસી ગયેલા નાગરિક વિમાન [[કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007|કેએએલ 007]] ([[:en:Korean Air Flight 007|KAL 007]])ને સોવિયેત યુનિયનના [[વિક્ષેપક વિમાન|વિક્ષેપક વિમાને]] ([[:en:interceptor aircraft|interceptor aircraft]]) તોડી પાડતાં વિમાનમાંના તમામ 269 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, ત્યાર બાદ અમેરિકી રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[રોનાલ્ડ રીગન|રોનાલ્ડ રીગને]] ([[:en:Ronald Reagan|Ronald Reagan]]) જાહેરાત કરી હતી કે જીપીએસ પ્રોજેકટ પૂરો થયા બાદ નાગરિક ઉપયોગો માટે તેને ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવશે.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?lr=&id=I7JRAAAAMAAJ|title=Technology Transfer|author=Dietrich Schroeer, Mirco Elena|publisher=Ashgate|isbn=075462045X|date=2000|access-date= 2008-05-25|pages=p80}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?lr=&id=_wpUAAAAMAAJ|title=The Precision Revolution: GPS and the Future of Aerial Warfare|author=Michael Russell Rip, James M. Hasik|publisher=Naval Institute Press|date=2002|isbn=1557509735|access-date= 2008-05-25}}</ref> * 1985 સુધીમાં વધુ દસ પ્રયોગાત્મક બ્લોક-1 ઉપગ્રહો આ વિચારને સાકાર કરવા છોડવામાં આવ્યા હતા. * 14 ફેબ્રુઆરી, 1989એ પ્રથમ આધૂનિક બ્લોક-3 ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. * 1992માં આ વ્યવસ્થાનું પહેલાથી સંચાલન કરતી બીજી અવકાશ પાંખને નિષ્કિય કરવામાં આવી અને તેનું સ્થાન [[પચાસમી અવકાશ પાંખ|પચાસમી અવકાશ પાંખે]] ([[:en:50th Space Wing|50th Space Wing]]) લીધું. * ડીસેમ્બર, 1993 સુધીમાં જીપીએસે પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષમતા હાંસલ કરી લીધી હતી.<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]).[http://www.navcen.uscg.gov/ftp/gps/ARCHIVES/gpsdoc/IOCLTR.TXT પ્રારંભિક કામગીરી ક્ષમતાની જાહેરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316141327/http://www.navcen.uscg.gov/ftp/gps/ARCHIVES/gpsdoc/IOCLTR.TXT |date=2007-03-16 }}8 ડીસેમ્બર, 1993</ref> * 17 જાન્યુઆરી, 1994એ 24 ઉપગ્રહોનો સમૂહ કક્ષામાં હતો. * એપ્રિલ 1995માં નેવસ્ટારે સંપુર્ણ કામગીરી ક્ષમતાની જાહેરાત કરી. * 1996માં નાગરિક તેમ જ લશ્કરી ઉપયોગકર્તાઓ માટે જીપીએસનું મહત્વ ઓળખીને અમેરિકી પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન|બિલ ક્લિન્ટને]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]]) જીપીએસને [[બેવડો ઉપયોગ|બેવડા ઉપયોગ]] ([[:en:dual-use|dual-use]])ની વ્યવસ્થા જાહેર કરતો નીતિવવિષયક આદેશ<ref>[[રાષ્ટ્રીય દફતરભંડાર અને રેકર્ડ વહીવટ]] ([[:en:National Archives and Records Administration|National Archives and Records Administration]]).[http://clinton4.nara.gov/textonly/WH/EOP/OSTP/html/gps-factsheet.html અમેરિકી વૈશ્વિક સ્થળ નિર્ધારણ પ્રણાલી નીતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060406125528/http://clinton4.nara.gov/textonly/WH/EOP/OSTP/html/gps-factsheet.html |date=2006-04-06 }}.29 માર્ચ, 1996</ref> જારી કર્યો હતો અને રાષ્ટ્રીય અસ્ક્યામત તરીકે તેનું સંચાલન કરવા [[આંતર-એજન્સી જીપીએસ વહીવટી બોર્ડ]] ([[:en:Interagency GPS Executive Board|Interagency GPS Executive Board]])ની સ્થાપના કરી હતી. * 1998માં ઉપ રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[અલ ગોર|અલ ગોરે]] ([[:en:Al Gore|Al Gore]]) ખાસ કરીને નાગરિક સુરક્ષાના સંબંધમાં સંવર્ધિત ઉપયોગકર્તા ચોક્સાઈ અને વિશ્વસનીયતા માટે નાગરિક ઉપયોગ માટેના બે નવા સિગ્નલો સાથે જીપીએસને ઊંચી કક્ષાનું કરવાની યોજનાઓની જાહેરાત કરી હતી. * 2 મે, 2000એ 1996ના વહીવટી આદેશના પરીણામે "પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા"નો અંત લાવવામાં આવ્યો, જેથી ઉપયોગકર્તાઓ સારી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રાપ્ત કરી શકે. * 2004માં, અમેરિકી સરકારે જીપીએસ અને યુરોપની આયોજિત ગેલીલીયો વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં સહકાર સાધવા માટે યુરોપિય સમુદાય સાથે ઐતિહાસિક કરાર પર સહી કરી હતી. * 2004માં, અમેરિકી રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશે]] ([[:en:George W. Bush|George W. Bush]]) રાષ્ટ્રીય નીતિને અદ્યતન બનાવી અને વહીવટી બોર્ડની જગ્યાએ [[રાષ્ટ્રીય અવકાશ-સ્થિત સ્થળ-નિર્ધારણ, માર્ગ-નિર્દેશન અને સમય-નિર્ધારણ વહીવટી સમિતિ.|રાષ્ટ્રીય અવકાશ-સ્થિત સ્થળ-નિર્ધારણ, માર્ગ-નિર્દેશન અને સમય-નિર્ધારણ વહીવટી સમિતિ]] ([[:en:National Space-Based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee|National Space-Based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee]])ને મુકી હતી. * નવેમ્બર, 2004એ [[કવાલકોમ|કવાલકોમે]] ([[:en:QUALCOMM|QUALCOMM]]) [[મોબાઇલ ફોન]] ([[:en:mobile phones|mobile phones]]) માટે [[સહાયિત જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted-GPS]])ના સફળ પરીક્ષણોની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.3g.co.uk/PR/November2004/8641.htm |title=3g.co.uk |access-date=2009-06-26 |archive-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127041459/http://www.3g.co.uk/PR/November2004/8641.htm |url-status=dead }}</ref> * 2005માં, પ્રથમ આધૂનિક જીપીએસ ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો હતો અને તેણે સંવર્ધિત ઉપયોગકર્તા કામગીરી માટે સેકન્ડ નાગરિક સિગ્નલ (L2C)નું પ્રસારણ કરવા માંડ્યું હતું. * 14 સપ્ટેમ્બર, જૂની પુરાણી મેઇનફ્રેઇમ આધારિત ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ અંકુશ પ્રણાલીનું સ્થાન ન્યૂ આર્કિટેક્ચર ઇવોલ્યુશન પ્લાને લીધું.<ref>[http://www.losangeles.af.mil/news/story.asp?id=123068412 losangeles.af.mil]</ref> * સૌથી તાજેતરનું પ્રક્ષેપણ 15 માર્ચ, 2008એ થયું.<ref>{{Cite web |url=http://sidt.gpsworld.com/gpssidt/System+Design+and+Test+News/IIR-19MSVN48-Successfully-Reaches-Orbit/ArticleStandard/Article/detail/503513?contextCategoryId=1385 |title=sidt.gpsworld.com |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201358/http://sidt.gpsworld.com/gpssidt/System+Design+and+Test+News/IIR-19MSVN48-Successfully-Reaches-Orbit/ArticleStandard/Article/detail/503513?contextCategoryId=1385 |url-status=dead }}</ref>સૌથી જૂનો અને હજુ પણ કાર્યાન્વિત જીપીએસ ઉપગ્રહ 26 નવેમ્બર, 1990માં પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નૌકાદળ વેધશાળા]] ([[:en:United States Naval Observatory|United States Naval Observatory]]).[ftp://tycho.usno.navy.mil/pub/gps/gpsb2.txt જીપીએસ સમૂહ દરજ્જો]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.20 ડીસેમ્બર, 2008એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.</ref> {| class="wikitable" border="1" style="float: right;" |+[[જીપીએસ ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણોની યાદી|ઉપગ્રહ સંખ્યાઓ]] ([[:en:List of GPS satellite launches|Satellite numbers]])<ref>{{cite web |url=ftp://tycho.usno.navy.mil/pub/gps/gpsb2.txt |title=United States Naval Observatory ((USNO) - Block II Satellite Information }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/glonass.collectors_content.get_gps_ru_as_xml જીપીએસ સમૂહ દરજ્જો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207004029/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/glonass.collectors_content.get_gps_ru_as_xml |date=2009-02-07 }}.રશિયન સ્પેસ એજન્સી9 એપ્રિલ, 2008</ref><ref>10 નવેમ્બર, 2008 ''ઇનસાઇડ જીએનએસએસ"માં [http://www.insidegnss.com/node/918 જીપીએસ પાંખ જીપીએસ તૃતિય આઇબીઆર સીમાચિહ્ન પ્રાપ્ત કરે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523204537/http://www.insidegnss.com/node/918 |date=2013-05-23 }}</ref> |- !બ્લોક||પ્રક્ષેપણ ગાળો||પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહો||હાલ સેવામાં |- !I |1978 અને 1985||10+1<sup><small>1</small></sup>||0 |- !II |1985–1990||9||0 |- !IIA |990–1997||19||13 |- !IIR |1997–2004||12+1<sup><small>1</small></sup>||12 |- !IIR-M |2005–2009||6+2<sup><small>2</small></sup>||6 |- !IIF |2009–2011||0+10<sup><small>2</small></sup>||0 |- !IIIA |2014–?||0+12<sup><small>3</small></sup>||0 |- !IIIB |||0+8<sup><small>3</small></sup>||0 |- !IIIC |||0+16<sup><small>3</small></sup>||0 |- |colspan="2"|'''કુલ''' |58+2<sup><small>1</small></sup>+12<sup><small>2</small></sup>+36<sup><small>3</small></sup> |31 |- |colspan="4" style="font-size: smaller;"|<sup><small>1</small></sup>ફેઇલ્ડ<br /><sup><small>2</small></sup>ઇન પ્રીપરેશન<br /><sup><small>3</small></sup>પ્લાન્ડ.<br />(છેલ્લુ અપડેટ: 16 ડીસેમ્બર 2008) |} ય્ એસ ફોતો..... પ૧૫૪૫૧૫૭૭૭૭૮૮૬એફ્૫ગ્ય્ચ્દ્૨૧ઇઉ૨કિર્૬૫૪ == જીપીએસનો બૂનિયાદી સિદ્ધાંત == જીપીએસ રીસીવર પૃથ્વીની ઉપર અવકાશમાં રહેલા જીપીએસ [[ઉપગ્રહો]] ([[:en:satellites|satellites]])એ મોકલેલા સિગ્નલોના સચોટ સમય-નિર્ધારણ દ્વારા પોતાની સ્થિતિની ગણતરી કરે છે.દરેક ઉપગ્રહ સતત તમામ જીપીએસ ઉપગ્રહોના સંદેશ મોકલ્યાનો સમય, કક્ષાની ચોક્કસ માહિતી ([[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])) અને સામાન્ય વ્યવસ્થા કામગીરી તથા એકંદર કક્ષાઓ (ઓલ્મનેક) સહિતની માહિતી સાથેના સંદેશોઓનું પ્રસારણ કરે છે.રીસીવર દરેક સંદેશનો પરીવહન સમય માપે છે અને દરેક ઉપગ્રહ વચ્ચેના અંતરની ગણતરી કરે છે.ભૌમિતિક [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) આ અંતરોને ઉપગ્રહોના સ્થાન સાથે જોડીને રીસીવરના સ્થાનને નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.એક ફરતા નકશાના નિદર્શન સાથે કે અક્ષાંસ અને રેખાંશ સાથે સ્થાન દર્શાવાય છે. ઊંચાઈની માહિતી પણ સમાવી શકાય.ઘણા જીપીએસ એકમો સ્થાન ફેરફારોથી ગણતરી કરીને દિશા, ઝડપ જેવી માહિતી પણ દર્શાવે છે. એવું લાગે છે કે ત્રણ ઉપગ્રહો સ્થાન નક્કી કરવા માટે પૂરતા છે, કેમ કે અવકાશને ત્રણ પરીમાણો છે.જોકે, ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રકાશની ઝડપે જતા હોવાથી ઘડીયાળની એક અત્યંત સામાન્ય ભૂલ [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની અત્યંત મોટી ઝડપથી]] ([[:en:speed of light|speed of light]])<ref>જીપીએસ સિગ્નલો [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) પ્રવાસ કરે છે, તેથી ચોક્કસ પસાર થઈ ગયેલા સમય માટે અંતરની ગણતરી સીધે સીધી થઈ શકે છે.જોકે, પ્રકાશની ઝડપ અવકાશના અંશત શૂન્યાવકાશ અને વાતાવરણ વચ્ચે સહેજ [[પ્રકાશની ઝડપ#પારદર્શક સામગ્રી સાથે આંતરસંપર્ક|બદલાય]] ([[:en:speed of light#Interaction with transparent materials|varies]]) છે.એક રીસીવર આ અસરોનો અંદાજ કાઢી શકે છે અને વાજબી અંદાજ આપી શકે છે.એક વાર અંદાજે સ્થાન નક્કી થઈ જાય, પછી કેટલાક રીસીવરો સિગ્નલ કેટલા વાતાવરણમાં પ્રવાસ કરે છે તેની કાળજીપુર્વક ગણતરી કરે છે અને તે પ્રમાણે અંતરને ગોઠવે છે.</ref> મોટી થવાથી તેને પરીણામે મોટી સ્થાન ભૂલ થાય છે.રીસીવર ''x'', ''y'', ''z'', અને ''t''ની સાપેક્ષે પોઝિશનનું નિરાકરણ લાવવા ચોથા ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરે છે, જે રીસીવરની ઘડીયાળની ભૂલ સુધારે છે.જ્યારે મોટા ભાગની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સ માત્ર ગણતરી કરાયેલા સ્થાનનો જ ઉપયોગ કરે છે અને અત્યંત સચોટતાપુર્વક ગણાયેલા સમયને અસરકારકપણે છુપાવે છે, ત્યારે તે [[સમયની તબદિલી]] ([[:en:time transfer|time transfer]]) અને ટ્રાફિક સિગ્નલ સમયનિર્ધારણ જેવી કેટલીક ખાસ પ્રકારની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સમાં પણ વપરાય છે. સામાન્ય કામગીરી માટે ચાર ઉપગ્રહો જરૂરી છે, તેમ છતાં ખાસ કિસ્સાઓમાં એનાથી ઓછાની જરૂર પડે છે.જો કોઈ એક ચલ વિષે અગાઉથી જ ખબર હોય, (દાખલા તરીકે વહાણ કે વિમાનને ઊંચાઈની ખબર હોઇ શકે છે), તો એક રીસીવર માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને તેના સ્થાનનુ નિર્ધારણ કરી શકે છે.જ્યારે ચાર કરતા ઓછા ઉપગ્રહો દ્રશ્યમાન થતા હોય, ત્યારે હલકી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ મોકલતું સ્થાન પૂરું પાડવા માટે કેટલાક જીપીએસ રીસીવરો વધારાની કડીઓ કે ધારણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ( જેમ કે છેલ્લે જાણવા મળેલી ઊંચાઈ, [[ડેડ રેકનિંગ]] ([[:en:dead reckoning|dead reckoning]]), [[આંતરિક માર્ગદર્શન પ્રણાલી|ઇનર્શલ માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:inertial navigation system|inertial navigation]]), કે વેહિકલ કમ્પ્યુટરમાથી મળતી માહિતી સહિતની માહિતીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકે છે.) (જુઓ<ref>{{cite web |title=Continuous Navigation Combining GPS with Sensor-Based Dead Reckoning |url=http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=154870&pageID=6 |date=2005-04-01 |author=Georg zur Bonsen, Daniel Ammann, Michael Ammann, Etienne Favey, Pascal Flammant |publisher=GPS World |access-date=2009-06-26 |archive-date=2006-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111202317/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=154870&pageID=6 |url-status=dead }}</ref>, <ref name="NAVGPS">{{cite web |title=NAVSTAR GPS USER EQUIPMENT INTRODUCTION |format=PDF |url=http://www.navcen.uscg.gov/pubs/gps/gpsuser/gpsuser.pdf |publisher=US Government |access-date=2009-06-26 |archive-date=2013-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021060507/http://www.navcen.uscg.gov/pubs/gps/gpsuser/gpsuser.pdf |url-status=dead }}</ref>અને <ref>{{cite web | title=GPS Support Notes | url=http://www.navmanwireless.com/uploads/EK/C8/EKC8zb1ITsNwDqWcqLQxiQ/Support_Notes_GPS_OperatingParameters.pdf | format=PDF | date=January 19, 2007 | access-date=2008-11-10 | archive-date=2009-03-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090327051208/http://www.navmanwireless.com/uploads/EK/C8/EKC8zb1ITsNwDqWcqLQxiQ/Support_Notes_GPS_OperatingParameters.pdf | url-status=dead }}</ref>નું પ્રકરણ 7 અને 8) ==== સ્થાન ગણતરી પ્રવેશ ==== કઈ રીતે એક જીપીએસ રીસીવર કામ કરે છે તેનું પ્રારંભિક વર્ણન પૂરું પાડવા માટે આ વિભાગમાં માપનની ભૂલોને ઉલ્લેખવામાં આવશે.ઓછામાં ઓછા ચાર દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને એક જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં થતો સમય નક્કી કરી શકે છે.સંદેશમાં મોકલવામાં આવતા સ્થાનના એક્સ, વાય અને ઝેડ કમ્પોનન્ટ્સ અને સમયને <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ ''i'' ઉપગ્રહનો ક્રમ છે અને 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થયાના નિર્દિષ્ટ સમય<math>\ tr_i</math>ને જાણ્યા પછી જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમય<math>\left (tr_i-t_i\right ) </math>ની ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ [[પ્રકાશની ઝડપ|c]] ([[:en:Speed of light|c]])થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતર<math>\ p_i</math>ની <math>\left (tr_i-t_i\right )c </math>તરીકે ગણતરી કરી શકાય.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છે.આમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.આકૃતિ. ''એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ'', નીચે દર્શાવી છે. <!-- Two points at which the surfaces of the spheres intersect are clearly shown in the figure. The distance between these two points is the diameter of the circle of intersection. --> [[ચિત્ર:Sphere-intersect.png|thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ]] લેખ [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.[[ચિત્ર:circle sphere 2.jpg|thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી]] મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.''બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટી''ની અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદનને દર્શાવે છે.બે આંતરછેદ ટપકાંથી દર્શાવાયા છે.ફરીથી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.વાહનો અને પૃથ્વીની નજીકના વાહનો માટે પૃથ્વીની સપાટીની સૌથી નજીકના આંતરછેદ પર જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીકનો આંતરછેદ પણ જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતા તલના સંબંધમાં બે આંતરછેદો સમમિતીય છે.જો ત્રણ ઉપગ્રહો એક જ કક્ષીય તલમાં ના હોય, તો ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતો તલ એવો અનુલંબ સમતલ નહીં હોય, જેમાંથી પૃથ્વીનું કેન્દ્ર પસાર થતું હોય.આ કિસ્સામાં આંતરછેદો પૈકીનો એક અન્ય કરતા પૃથ્વીની વધારે નજીક હશે.પૃથ્વીની નજીકના વાહન માટે પૃથ્વીની નજીકનો આંતરછેદ સાચું સ્થાન હશે.પૃથ્વીથી સૌથી દૂરના અંતરે આવેલો આંતરછેદ અવકાશના વાહનો માટે સાચું સ્થાન હોઇ શકે છે. ==== જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળને સુધારવી ==== કોઈ પણ ભૂલ ના થાય તે રીતે ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ સમજાવવામાં આવી છે.<!-- I think there should be some redundancy in written communications, since the reader may not always remember what he read at the beginning of the previous section. Also it is possible that he did not even read the previous section. -->ભૂલના નોંધપાત્ર સ્રોતોમાંનો એક છે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળ [[પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]), ''c''ના અત્યંત ઊંચા મૂલ્યને કારણે ઉપગ્રહોથી જીપીએસ રીસીવરના અંદાજિત અંતરો એટલે કે સ્યુડોરેન્જીઝ જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળની ભૂલો પરત્વે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.આ દર્શાવે છે કે જીપીએસ રીસીવરની કામગીરી માટે અત્યંત સચોટ અને ખર્ચાળ ઘડિયાળ જરૂરી છે.એક તરફ, ઉત્પાદકો બજારો માટે બિનખર્ચાળ જીપીએસ રીસવરો બનાવવાનું પસંદ કરે છે.આ દ્વિધાનું નિવારણ જીપીએસ સમસ્યામાં વલયની સપાટીઓ કઈ રીતે આંતરછેદ કરે છે તેના પર આધારિત છે. એ શક્ય છે કે પ્રથમ બે વલયોના આંતરછેદનું વર્તુળ સામાન્યપણે અત્યંત મોટું હોવાથી ત્રણેય સ્ફીયરોની સપાટીઓ આંતરછેદે છે અને આમ ત્રીજા વલયની સપાટી પણ આ મોટા વર્તુળને છેદે તેવી સંભાવના છે.એવું ભાગ્યે જ શક્ય છેકે ચોથા ઉપગ્રહના વલયની સપાટી પહેલા ત્રણના આંતર છેદના બે બિન્દુઓમાંથી એકને છેદે, કેમ કે ઘડીયાળની કોઈ પણ ભૂલને કારણે તે કોઈ પણ બિન્દુને છેદી નહીં શકે.જોકે, ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીનું જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજથી અંતર ઘડિયાળ કરેક્શનથી ગણી શકાય છે.ચોથા ઉપગ્રહથી જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજનું અંતર <math>\ r_4</math>થી દર્શાવીએ અને ચોથા ઉપગ્રહની સ્યુડોરેન્જ <math>\ p_4\ </math>દર્શાવીએ<math>\ da = r_4 - p_4</math>નોંધો કે ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી જીપીએસ રીસીવરના ગણતરી કરેલા સ્થાનનું અંતર <math>\ da </math>છે.આમ, લબ્ધિ <math>\ b = da / c\ </math>પૂરો પાડે છે અંદાજ :(સાચો સમય) - (રીસીવરની ઓન-બોર્ડ ઘડિયાળે દર્શાવેલો સમય), અને જો <math>\ b</math> હકારાત્મક હોય, તો જીપીએસની ઘડિયાળ આગળ જઈ શકશે અને જો <math>\ b</math>નકારાત્મક હોય, તો વિલંબમાં મુકાશે. == પ્રણાલીની વિગતો == [[ચિત્ર:Global Positioning System satellite.jpg|left|thumb|સાન ડીયોગો મ્યૂઝીયમ ખાતે બિન-પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહનું પ્રદર્શન]] === પ્રણાલી વિભાગીકરણ === હાલના જીપીએસના મુખ્ય ત્રણ વિભાગો છે.અવકાશ વિભાગ (એસએસ), અંકુશ વિભાગ (સીએસ) અને ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ).<ref>globalsecurity.org [http://www.globalsecurity.org/space/systems/gps_3-ocx.htm].</ref> ==== અવકાશ વિભાગ ==== {{see also |GPS satellite|List of GPS satellite launches}} [[ચિત્ર:ConstellationGPS.gif|thumb|240px|right|પૃથ્વીના પરીભ્રમણ સાથે જીપીએસ સમૂહની ગતિનું દ્રશ્યાત્મક ઉદાહરણ. પૃથ્વીની સપાટી પરના આપેલા બિન્દુથી (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) '''દેખાતા ઉપગ્રહો'''ની સંખ્યા સમય સાથે (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) કઈ રીતે બદલાય છે તે જુઓ.]] અવકાશ વિભાગ (એસએસ)માં કક્ષામાં રહેલા જીપીએસ ઉપગ્રહો અથવા તો જીપીએસની ભાષામાં જેને અવકાશ વાહનો (એસવી) કહે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. જીપીએસની ડીઝાઇનમાં મૂળે 24 એસવી હતા, ત્રણ ચક્રાકાર [[કક્ષીય તલ (ખગોળશાસ્ત્ર)|કક્ષીય તલો]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|orbital plane]])માં આઠ-આઠ. <ref>{{cite web |url=http://ieeexplore.ieee.org/iel1/2219/7072/00285510.pdf?arnumber=285510 | title=Navstar GPS and GLONASS: global satellite navigation systems |publisher=IEEE | first =P. |last Daly }}</ref>પરંતુ, તેને બદલીને છ તલો કરવામાં આવ્યા, દરેકમાં ચાર ઉપગ્રહો.<ref>{{cite web | last = Dana | first = Peter H. | format = GIF | url = http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gif/oplanes.gif | title = GPS Orbital Planes | date = 1996-08-08 | access-date = 2009-06-26 | archive-date = 2018-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180126111533/https://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gif/oplanes.gif | url-status = dead }}</ref>કક્ષીય તલો પૃથ્વી પર કેન્દ્રીય છે, દૂરના તારાના સંબંધમાં ફરતા નથી.<ref>[http://metaresearch.org/cosmology/gps-relativity.asp વોટ ધી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ ટેલ્સ અસ અબાઉટ રીલેટિવિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104191143/http://metaresearch.org/cosmology/gps-relativity.asp |date=2007-01-04 }}.2 જાન્યુઆરી, 2007એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.</ref>છ તલો (પૃથ્વીના [[વિષુવવૃત્ત]] ([[:en:equator|equator]])ના સંદર્ભમાં) અંદાજે 55°નો [[ઝુકાવ]] ([[:en:inclination|inclination]])ધરાવે છે. અને [[કક્ષીય બિન્દુ|એસેન્ડિંગ નોડ]] ([[:en:orbital node|ascending node]])ના 60° [[રાઇટ એસેન્શન]] ([[:en:right ascension|right ascension]])થી અલગ પડે છે. (વિષુવવૃત્ત પર એક સંદર્ભ બિન્દુથી કક્ષાના આંતરછેદથી બનતો ખૂણો)<ref name="GPS overview from JPO">[http://www.losangeles.af.mil/library/factsheets/factsheet.asp?id=5325 નેવસ્ટાર સંયુક્ત કાર્યક્રમ કચેરીથી જીપીએસનો દેખાવ].15 ડીસેમ્બર, 2006એ પુનઃ પ્રપ્ત કરી</ref>કક્ષાની ગોઠવણ એવી રીતે થાય છે કે ઓછામાં ઓછા છ ઉપગ્રહો હંમેશાં પૃથ્વીની સપાટીથી લગભગ દરેક જગ્યાએથી [[લાઇન-ઓફ-સાઉટ પ્રોપેગેશન|દ્રષ્ટિપથ]] ([[:en:Line-of-sight propagation|line of sight]]) માં રહે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.navcen.uscg.gov/faq/gpsfaq.htm | title = USCG Navcen: GPS Frequently Asked Questions | access-date = 2007-01-31 | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809170822/http://www.navcen.uscg.gov/faq/gpsfaq.htm | url-status = dead }}</ref> અંદાજે 20,200 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ કક્ષામાં પરીભ્રમણ કરતા લગભગ 10 ઉપગ્રહો દ્રષ્ટિપથમાં જોવા મળે છે. (12,600 માઇલ અથવા 10,900 [[દરિયાઈ માઇલ]] ([[:en:nautical mile|nautical mile]]); 26,600 કિમી.ની કક્ષા ત્રિજ્યા (16,500 માઇલ અથવા 14,400 દરિયાઈ માઇલ)), દરેક એસવી દરેક [[સાઇડરીયલ દિવસ (તારાની ગતિથી નક્કી થતો દિવસ)|સાઇડરીયલ દિવસે]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]]) બે સંપુર્ણ કક્ષાઓ પૂરી કરે છે.<ref>{{cite journal |title=Finding the repeat times of the GPS constellation |author=Agnew, D.C. and Larson, K.M.|journal=GPS Solutions |volume=11 |number=1 |pages=71--76 |year=2007 |publisher=Springer |doi=10.1007/s10291-006-0038-4 }}[http://spot.colorado.edu/~kristine/gpsrep.pdf આ લેખ લેખકની વેબસાઇટ પરથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216041650/http://spot.colorado.edu/~kristine/gpsrep.pdf |date=2008-02-16 }}, નાના સુધારા સાથે</ref>તેથી દરેક ઉપગ્રહનો ગ્રાઉન્ડ ટ્રેક દરેક સાઇડરીયલ દિવસે પુનરાવર્તન પામે છે.વિકાસ દરમિયાન આ અત્યંત ઉપયોગી હતું, કેમ કે માત્ર ચાર ઉપગ્રહો જ હોય, તો પણ કરેક્ટ એલાઇનમેન્ટનો અર્થ એવો થયો કે તમામ ચાર ઉપગ્રહો રોજ થોડા કલાક માટે જોઇ શકાય છે.લશ્કરી કામગીરી માટે ગ્રાઉન્ડ ટ્રેકનું પુનરાવર્તન યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં સારા કવરજે માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે. {{As of|2008|3}}જીપીએસ [[ઉપગ્રહ સમૂહ|સમૂહ]] ([[:en:satellite constellation|constellation]])માં <ref>{{cite mailing list | url = http://cgls.uscg.mil/pipermail/gps/2008-March/001625.html | author = Tis-pf-nisws | title = Nanu 2008030 | list = gps }}</ref>31 સક્રિય પ્રસારણ ઉપગ્રહો છે.વધારાના ઉપગ્રહો વધારાના માપ પૂરા પાડીને જીપીએસ રીસીવરની ગણતરીઓની સચોટતા સુધારી શકે છે.ઉપગ્રહોની વધતી સંખ્યા સાથે સમૂહ અ-સમાન ગોઠવણીમાં ફેરવાય છે.જ્યારે સંયુક્ત ઉપગ્રહો નિષ્ફળ જાય ત્યારે સમાન વ્યવસ્થાની સરખામણીમાં આવી ગોઠવણી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અને ઉપલબ્ધતા સુધારવા માટે બતાવવામાં આવી.<ref>{{cite journal | last = Massatt | first = Paul | coauthors = Wayne Brady | url = http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html | title = Optimizing performance through constellation management | journal = Crosslink | month = Summer | year = 2002 | pages = 17–21 | access-date = 2009-06-26 | archive-date = 2012-01-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120125065043/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html | url-status = dead }}</ref> ==== અંકુશ વિભાગ ==== [[હવાઈ]] ([[:en:Hawaii|Hawaii]]), [[ક્વાજલેઇન]] ([[:en:Kwajalein|Kwajalein]]), [[એસેન્શન ટાપુ]] ([[:en:Ascension Island|Ascension Island]]), [[ડીયેગો ગાર્સીયા]] ([[:en:Diego Garcia|Diego Garcia]]) અને [[કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ, કોલોરાડો]] ([[:en:Colorado Springs, Colorado|Colorado Springs, Colorado]]) ખાતેના યુએસ હવાઇ દળના મોનિટરિંગ સ્ટેશનો તેમ જ [[નેશનલ જીયોસ્પેશલ-ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી]] ([[:en:National Geospatial-Intelligence Agency|National Geospatial-Intelligence Agency]]) (એનજીએ) દ્વારા સંચાલિત મોનિટર સ્ટેશનો ઉપગ્રહોના ઉડ્ડયન પથનું પગેરું રાખે છે.<ref>વધારાના સ્ટેશનો છેઃ વોશિંગ્ટન ડીસી, ઇંગ્લેન્ડ, આર્જન્ટિના, ઇક્વેડોર, બહેરીન અને ઓસ્ટ્રેલીયાસ્રોતઃ યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ [http://www.navcen.uscg.gov/gps/gps_news_090905.htm જનરલ જીપીએસ ન્યૂઝ 9-9-05] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713231049/http://www.navcen.uscg.gov/gps/gps_news_090905.htm |date=2007-07-13 }}</ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ]] ([[:en:United States Air Force|United States Air Force]]) (યુએસએફ)ના [[સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન]] ([[:en:2nd Space Operations Squadron|2nd Space Operations Squadron]]) (2 SOPS) દ્વારા સંચાલિત કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતેના [[સ્ક્રીવર એર ફોર્સ બેઇઝ]] ([[:en:Schriever Air Force Base|Schriever Air Force Base]]) પર આવેલા [[એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ]] ([[:en:Air Force Space Command|Air Force Space Command]])ના માસ્ટર કન્ટ્રોલ સ્ટેશનને આ ટ્રેકિંગ માહિતી મોકલવામાં આવે છે.ત્યાર બાદ સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન (એસેન્શન ટાપુ, ડીયેગો ગાર્સીયા, ક્વાજલેઇન અને કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતના ગ્રાઉન્ડ એન્ટેનાઓનો ઉપયોગ કરીને) દરેક ઉપગ્રહ સાથે નિયમિતપણે માર્ગનિર્દેશન અપડેટ સાથે સંપર્ક રાખે છે.આ અપડેટ્સ ઉપગ્રહોમાં રહેલી [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]])ને સાથે બહુ થોડી [[નેનોસેકન્ડ]] ([[:en:nanosecond|nanosecond]])માં સીન્ક્રોનાઇઝ કરે છે અને દરેક ઉપગ્રહના આંતરિક કક્ષીય મોડેલના [[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]]) પ્રમાણે ગોઠવાય છે.ગ્રાઉન્ડ મોનિટર સ્ટેશન્સના ઇનપુટ્સ, [[અવકાશ હવામાન]] ([[:en:space weather|space weather]]) માહિતી અને વિવિધ અન્ય ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ કરતા [[કલમાન ફિલ્ટર]] ([[:en:Kalman filter|Kalman filter]]) દ્વારા અપડેટ્સ તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>[[યુએસએનઓ (:USNO)|યુએસએનઓ]] ([[:en:USNO|USNO]]) [http://tycho.usno.navy.mil/gpsinfo.html નેવસ્ટાર સ્થળ નિર્ધારણ પ્રણાલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208110241/http://tycho.usno.navy.mil/gpsinfo.html |date=2006-02-08 }}.14 મે, 2006એ ફરી પ્રાપ્ત કરી</ref> ઉપગ્રહની કાર્યવાહી જીપીએસના ધોરણો પ્રમાણે સચોટ હોતી નથી.તેથી કોઈ ઉપગ્રહની કક્ષા બદલવા માટે ઉપગ્રહને 'બિનતંદુરસ્ત' ગણવો જ પડે, જેથી રીસીવરો તેનો તેમની ગણતરીમાં ઉપયોગ કરશે નહીંત્યાર બાદ કાર્યવાહી હાથ ધરી શકાય અને ઉપગ્રહ જે કક્ષામાં જાય તેનું જમીન પરથી પગેરું સુંઘી શકાય.ત્યાર બાદ નવા ઇફેમરિસને અપલોડ કરવામાં આવે છે અને ઉપગ્રહને તંદુરસ્તનું માર્કિંગ ફરીથી મળે છે. ==== ઉપયોગકર્તા વિભાગ ==== [[ચિત્ર:GPS Receivers.jpg|thumb|right|જીપીએસ રીસવરો ઘણા બધા સ્વરુપોમાં મળે છે, કાર, ફોન, ઘડિયાળો સાથે સુગ્રથિત કરેલા ઉપકરણોથી માંડીને સમર્પિત ઉપકરણોમાં. તેમને અહીં દર્શાવ્યા છે. તેમના ઉત્પાદકો છે, [[ટ્રિંબલ ઇન્કોર્પોરેશન|ટ્રિંબલ]] ([[:en:Trimble Inc|Trimble]]), [[ગાર્મિન]] ([[:en:Garmin|Garmin]]) અને [[લેઇકા જીયોસીસ્ટમ્સ|લેઇકા]] ([[:en:Leica Geosystems|Leica]]) (ડાબેથી જમણે).]] ઉપયોગકર્તાનો જીપીએસ રીસીવર જીપીએસના ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ)માં આવે છે. સામાન્યપણે, જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહે પ્રસારિત કરેલી ફ્રીક્વન્સીઝ પકડવા માટે ટ્યુન કરેલા એન્ટેના, રીસીવર પ્રોસેસર્સ અને અત્યંત સ્થિર ઘડિયાળ (મોટે ભાગે [[ક્રીસ્ટલ ઓસિલેટર]] ([[:en:crystal oscillator|crystal oscillator]]))નું બનેલું હોય છે.તેમાં ઉપયોગકર્તાને સ્થાન અને ઝડપની માહિતી પૂરી પાડવા માટેના પ્રદર્શન પટનો પણ સમાવેશ થાય છે.રીસીવરને મોટે ભાગે તેની ચેનલોની સંખ્યાથી પણ વર્ણવવામાં આવે છે. તે દર્શાવે છે કે રીસીવર એક સાથે કેટલા ઉપગ્રહોનું સંનિરીક્ષણ કરી શકે છે. મૂળે ચાર કે પાંચની મર્યાદામાં રહેલી ચેનલો વર્ષો દરમિયાન ક્રમશઃ વધી અને હવે તો {{As of|2007|lc=on}}એક રીસીવર 12થી 20 ચેનલો ધરાવે છે.<ref>રીસીવર ઉત્પાદકો ઘણા છે, પરંતુ તે બધા જ આ હેતુસર ઉત્પાદિત ચિપસેટ પૈકીના એકનો ઉપયોગ કરે છે, એ નોંધવું જોઇએ.એક ઉદાહરણ.{{cite web |url=http://gpstekreviews.com/2007/04/14/gps-receiver-chip-performance-survey/ |title=GPS Receiver Chip Performance Survey |publisher=GPS Technology Reviews |access-date=2009-06-26 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304042359/http://gpstekreviews.com/2007/04/14/gps-receiver-chip-performance-survey/ |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:j32 1 small.jpg15×17 એમએમના માપનું |thumb|left|200px|એક સામાન્ય [[મૂળ સાધન ઉત્પાદક|ઓઇએમ]] ([[:en:Original equipment manufacturer|OEM]]) જીપીએસ રીસીવર]] જીપીએસ રીસીવર તફાવતના સુધારા માટે [[આરટીસીએમ (RTCM)|આરટીસીએમ]] ([[:en:RTCM|RTCM]]) SC-104 ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરીને ઇનપુટનો સમાવેશ કરી શકે છે.આ 4,800 બિટ્સ/સેકન્ડની ઝડપે કામ કરતા એક [[આરએસ-232 (RS-232)|આરએસ-232]] ([[:en:RS-232|RS-232]]) પોર્ટના સ્વરુપમાં છે. વાસ્તવમાં ડેટા ઘણા ધીમા દરે મોકલવામાં આવે છે અને તેને કારણે આરટીસીએમનો ઉપયોગ કરીને મોકલવામાં આવતા સિગ્નલની સચોટતા મર્યાદિત થાય છે. બાહ્ય આરટીસીએમ ડેટાનો ઉપયોગ કરતા રીસીવર કરતા આંતરિક ડીજીપીએસ રીસીવર્સ બહેતર કામગીરી બજાવે છે.2006ની સ્થિતિએ સસ્તા એકમોમાં પણ [[વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ]] ([[:en:Wide Area Augmentation System|Wide Area Augmentation System]]) (WAAS) રીસીવરોનો સામાન્યપણે સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:M10214 20071003 3764.jpg|thumb|right|200px|સુગ્રથીત એન્ટેના સાથેનું સામાન્ય જીપીએસ રીસવર]] ઘણા જીપીએસ રીસીવર [[એનએમઇએ 0183 (NMEA 0183)|એનએમઇએ 0183]] ([[:en:NMEA 0183|NMEA 0183]]) પ્રોટોકોલ અથવા નવા અને ઓછા વપરાતા [[એનએમઇએ 2000 (NMEA 2000)|એનએમઇએ 2000]] ([[:en:NMEA 2000|NMEA 2000]])નો ઉપયોગ કરીને પીસી કે અન્ય ઉપકરણને સ્થાન માહિતીનું પ્રસારણ કરી શકે છે. <ref>[[એનએમઇએ (NMEA)]] ([[:en:NMEA|NMEA]]) [http://nmea.org/pub/2000/index.html એનએમઇએ 2000 (NMEA 2000) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913080758/http://www.nmea.org/pub/2000/index.html |date=2010-09-13 }}</ref>આ પ્રોટોકોલ્સ સત્તાવાર રીતે [[એનએમઇએ (NMEA)|એનએમઇએ]] ([[:en:NMEA|NMEA]]) તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, <ref>{{cite web |url=http://www.nmea.org/pub/index.html |title=Publications and Standards from the National Marine Electronics Association (NMEA) |publisher=National Marine Electronics Association |access-date=2008-06-27 |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413114326/http://www.nmea.org/pub/index.html |url-status=dead }}</ref>તેમ છતાં આ પ્રોટોકોલ્સ માટેના સંદર્ભો જાહેર રેકર્ડોમાંથી સંપાદિત કરાય છે, જેથી [[જીપીએસડી (gpsd)|જીપીએસડી]] ([[:en:gpsd|gpsd]]) જેવા ખુલ્લા સ્રોત સાધનોની મદદથી [[બૌદ્ધિક સંપદા]] ([[:en:intellectual property|intellectual property]]) કાયદાઓનો ભંગ કર્યા વિના પ્રોટોકોલ વાંચી શકાય.અન્ય માલિકીના પ્રોટોકોલ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેવા કે [[એસઆઇઆરએફ (SiRF)]] ([[:en:SiRF|SiRF]]) અને [[મીડીયા ટેક|એમટીકે (MTK)]] ([[:en:MediaTek|MTK]]) પ્રોટોકોલ્સ.રીસીવરો [[યુનિલર્સલ સીરીયલ બસ|યુએસબી (USB)]] ([[:en:Universal Serial Bus|USB]]) કે [[બ્લુટુથ]] ([[:en:Bluetooth|Bluetooth]]) જેવા સીરીયલ જોડાણ સહિતની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્ય ઉપકરણો સાથે જોડાઈ શકે છે. === માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલ === [[ચિત્ર:GPS signal modulation scheme.svg|thumb|right|જીપીએસ (GPS) પ્રસારણ સિગ્નલ]] દરેક જીપીએસ (GPS) [http://www.kowoma.de/en/gps/data_composition.htm સપ્તાહનો સમય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218093524/https://www.kowoma-gps.de/data-composition/ |date=2021-02-18 }} જીપીસએસ સપ્તાહ ક્રમ અને ઉપગ્રહ તંદુરસ્તીની માહિતી દર્શાવતા '''માર્ગનિર્દેશન સંદેશ''' 50 [[બાઇટ્રેટ|બિટ્સ/સેકન્ડ]] ([[:en:bitrate|bit/s]])ની ઝડપે સતત પ્રસારિત કરે છે. સંદેશના પ્રથમ ભાગમાં આ બધું પ્રસારિત થાય છે. બીજા ભાગમાં ''[[ઇફેમરિસ|એફિમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])'' અને સંદેશના પાછલા ભાગમાં ''આલ્મેનેક'' પ્રસારિત થાય છે.આ સંદેશા ફ્રેઇમ્સમાં મોકલવામાં આવે છે. દરેક ફ્રેઇમ 1500 બિટ્સનું પરીવહન કરતા 30 સેકન્ડ લગાવે છે. [http://gpsinformation.net/gpssignal.htm ઉપગ્રહ સંદેશ ફોર્મેટ] પ્રમાણે ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળ દ્વારા દર્શાવ્યા પ્રમાણે બરોબર દોઢ મિનીટે દરેક 30 સેકન્ડ ફ્રેઇમનુ પ્રસારણ શરુ થાય છે.દરેક ફ્રેઇમ 5 પેટા ફ્રેઇમ ધરાવે છે, જે દરેક 300 બિટ્સ સાથે 6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવે છે.દરેક પેટા ફ્રેઇમ 0.6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવતા 30 બિટ્સના દસ શબ્દો ધરાવે છે. દરેક પેટા ફ્રેઇમના શબ્દો 1 અને 2 એક જ પ્રકારનો ડેટા ધરાવે છે.પ્રથમ શબ્દ ટેલીમેટ્રી શબ્દ છે, જે એક પેટા ફ્રેઇમની શરુઆત દર્શાવે છે અને તેનો ઉપયોગ રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશ સાથે સમકાલીકરણ માટે કરે છે.બીજો શબ્દ છે એચઓડબ્લ્યુ (HOW) અથવા હેન્ડઓવર શબ્દ અને તે સમયનિર્ધારણની માહિતી સાચવે છે, જે રીસીવરને પેટાફ્રેઇમ ઓળખવામાં મદદ કરે છે અને પછીની પેટા ફ્રેઇમ ક્યારે મોકલવામાં આવી હતી તે સમય જણાવે છે. પેટા ફ્રેઇમ 1ના શબ્દો 3થી 10 ઉપગ્રહની ઘડિયાળ અને તેના જીપીએસ (GPS)ના સમય સાથેના સંબંધનું વર્ણન કરે છે.પેટા ફ્રેઇમ 2અને 3ના શબ્દો 3થી 10 '''ઇફેમરિસ''' ડેટા સમાવે છે, જે ઉપગ્રહની પોતાની ચોક્કસ કક્ષા જણાવે છે.ઇફેમરિસ દર બે કલાકે અપડેઇટ થાય છે અને તે સામાન્યપણે ચાર કલાક માટે ઇફેમરિસને પ્રાપ્ત કરવામાં માટે જરૂરી સમય પ્રથમ પોઝિશન ફિક્સ માટે થતા વિલંબમાં મહત્વનું તત્વ છે, કારણ કે હાર્ડવેર વધારે સક્ષમ થવાથી ઉપગ્રહના સિગ્નલો લોક કરવાનો સમય ઘટે છે, પરંતુ ડેટા પ્રસારણના નીચા દરને કારણે ઇફેમરિસ ડેટા (સૌથી બદતર કિસ્સામાં) પ્રાપ્ત થતા 30 સેકન્ડ થાય છે. '''આલ્મેનેક'''માં સમૂહના દરેક ઉપગ્રહની કોર્સ ભમણકક્ષા અને સ્થિતિની માહિતી, એક આયોનોસ્ફીયરિક મોડેલ અને જીપીએસથી મળેલા સમયને [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) યુટીસી (UTC) સાથે સાકંળવા માટેની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.પેટાફ્રેઇમો 4 અને 5ના 3થી 10 શબ્દો આલ્મેનેકનો નવ ભાગ સમાવે છે.દરેક ફ્રેઇમ આલ્મેનેકનો 1/25મો ભાગ સમાવે છે, તેથી એક ઉપગ્રહથી સમગ્ર આલ્મેનેક પ્રાપ્ત કરતા 12.5 મીનીટ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.losangeles.af.mil/shared/media/document/AFD-070803-059.pdf |format=PDF |title=Interface Specification IS-GPS-200, Revision D: Navstar GPS Space Segment/Navigation User Interfaces |publisher=Navstar GPS Joint Program Office }}પાનુ 103.</ref>આલ્મેનેક કેટલાક હેતુઓ પાર પાડે છે.એમાં પહેલો હેતુ રીસીવરને સંગ્રહેલી પોઝિશન અને સમયના આધારે દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોની યાદી જનરેટ કરવા દઇને ઉપગ્રહોના સંકેતો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરુપ થવાનો છે, જ્યારે દરેક ઉપગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થતા ઇફેમરિસ તે ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરીને પોઝિશન ફિક્સીસ કમ્પ્યુટ કરવા માટે જરૂરી છે. વધારે જુના હાર્ડવેરમાં નવા રીસીવરમાં આલ્મેનેકના અભાવને કારણે પ્રમાણિત પોઝિશન પૂરી પાડતાં પહેલા ખાસા વિલંબો થતા, કારણ કે દરેક ઉપગ્રહ માટેની શોધની પ્રક્રિયા ધીમી હતી. હાર્ડવેરમાં પ્રગતિ થવાથી સંકેતો પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા વધારે ઝડપી થઈ છે, એટલે આલ્મેનેક ના હોય, તો એ હવે કોઈ મુદ્દો નથી.બીજો હેતુ છે જીપીએસ (GPS)માંથી ઉદ્ભવતા સમય (જીપીએસ સમય)ને [[યુટીસી (UTC)|યુટીસી]] ([[:en:UTC|UTC]])ના આંતરરાષ્ટ્રીય સમય સાથે સાંકળવાનો છે. અને છેલ્લે, આલ્મેનેક વૈશ્વિક આયોનોસ્ફીયરિક મોડેલનો ઉપયોગ કરીને આયોનોસ્ફીયરિક ભૂલને સુધારવામાં સિંગલ-ફ્રીક્વન્સી રીસીવરને મદદ કરે છે. આ સુધારા [[ડબ્લ્યુએએએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) જેવી ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ કે ડ્યુઅલ-ફ્રીક્વન્સી રીસવરો જેવા સચોટ હોતા નથી.જોકે, કોઈ સુધારા જ ના થાય તેના કરતા આ સ્થિતિ મોટે ભાગે બહેતર હોય છે, કેમ કે આયોનોસ્ફીયરિક ભૂલ સિંગલ-ફ્રીક્વન્સી જીપીએસ રીસીવર માટે સૌથી મોટી ભૂલ છે. માર્ગનિર્દેશન ડેટા માટે સૌથી મહત્વની નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે, દરેક ઉપગ્રહ તેના પોતાના ''ઇફેમરિસ'' જ નહીં, બલકે તમામ ઉપગ્રહો માટેના ''આલ્મેનેક''નું પ્રસારણ કરે છે. તમામ ઉપગ્રહો બે જ ફ્રીક્વન્સીઝ પર પ્રસારણ કરે છે, 1.57542 ગીગાહર્ટ્ઝ (L1 સિગ્નલ) અને 1.2276 ગીગાહર્ટ્ઝ (L2 સિગ્નલ).રીસીવર વિવિધ ઉપગ્રહોના આ સિગ્નલોમાં ફરક કરી શકે છે, કારણ કે જીપીએસ [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ]] ([[:en:code division multiple access|code division multiple access]]) (સીડીએમએ-CDMA) સ્પ્રેડ-સ્પેક્ટ્રમ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યાં લો-બિટરેટ મેસેજ ડેટાને હાઇ-રેટ [[સ્યૂડોરેન્ડમ નંબર જનરેટર|સ્યૂડોરેન્ડમ]] ([[:en:pseudorandom number generator|pseudo-random]]) (પીઆરએન-PRN) સીક્વન્સ સાથે એન્કોડ કરવામાં આવે છે, જે દરેક ઉપગ્રહ માટે અલગ હોય છે.રીસીવર દરેક ઉપગ્રહ માટેના પીઆરએન (PRN) કોડથી વાકેફ હોય છે અને તેનો ઉપયોગ વાસ્તવિક મેસેજ ડેટાના પુનઃનિર્માણ માટે કરી શકે છે.આ મેસેજ ડેટા સેકન્ડે 50 બિટ્સની ઝડપે પ્રસારિત થાય છે.બે અલગ સીડીએમએ (CDMA)એન્કોડિંગ્સનો ઉપયોગ થાય છે. સેકન્ડે 10.23 લાખ [[ચિપ (સીડીએમએ) ((CDMA))|ચિપ્સ]] ([[:en:chip (CDMA)|chips]])નો કોર્સ /એક્વિઝિશન (સી/એ) કોડ (કહેવાતો [[ગોલ્ડ કોડ]] ([[:en:Gold code|Gold code]])) અને સેકન્ડે 1.023 કરોડ ચિપ્સનો પ્રીસાઇઝ (પી) કોડ.L1 કેરીયર સી/એ અને પી બેને કોડ દ્વારા મોડ્યુલેટ થાય છે, જ્યારે L2 માત્ર પી કોડ દ્વારા મોડ્યુલેટ થાય છે.<ref>[http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm જીપીએસ (GPS)કઈ રીતે કામ કરે છે.] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185510/http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm |date=2012-08-04 }}Konowa.de (2005).</ref>સીએ કોડ જાહેર છે અને નાગરિક જીપીએસ રીસવરો તેનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે પી કોડ કહેવાતા પી(વાય) કોડ તરીકે એનક્રીપ્ટ કરી શકાય છે, જે યોગ્ય ડીક્રીપ્શન કી સાથે લશ્કરી ઉપકરણો માટે જ ઉપલબ્ધ છે. સી/એ અને પી(વાય) કોડ ઉપયોગકર્તાને દિવસનો ચોક્કસ સમય દર્શાવે છે. === ઉપગ્રહ ફ્રીક્વન્સી === * '''L1''' (1575.42 [[મેગાહર્ટ્ઝ|મેગા હર્ટ્ઝ]] ([[:en:megahertz|MHz]])): માર્ગનિર્દેશન સંદેશ, કોર્સ-એક્વિઝિશન કોડ અને એનક્રીપ્ટેડ પ્રીસિઝન પી(વાય) કોડનું મિશ્રણ, તેમ જ ભવિષ્યના બ્લોક III ઉપગ્રહો માટે નવું [[L1C]] ([[:en:L1C|L1C]]). * '''L2''' (1227.60 મેગા હર્ટ્ઝ): પી(વાય) કોડ ઉપરાંત બ્લોક IIR-M અને નવા ઉપગ્રહો માટે નવો [[:L2C|L2C]] ([[:en:L2C|L2C]]) કોડ * '''L3''' (1381.05 મેગા હર્ટ્ઝ): ન્યૂક્લીયર ડીટોનેશન્સ અને અન્ય ઉચ્ચ-ઉર્જા પેદા કરનારી ઇન્ફ્રારેડ ઘટનાઓના સિગ્નલ ડીટેક્શન માટે ન્યૂક્લીયર ડેટોનેશન (NUDET) ડીટેક્શન સીસ્ટમ પેલોડ (NDS)દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે.અણુ પરીક્ષણ પ્રતિબંધ સંધિઓ લાદવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયું. * '''L4''' (1379.913 મેગા હર્ટ્ઝ): વધારાના આયોનોસ્ફીરિક કરેક્શન માટે તેનો અભ્યાસ કરાઇ રહ્યો છે. * '''L5''' (1176.45 મેગા હર્ટ્ઝ): સિવિલીયન સેફ્ટી-ઓફ-લાઇફ (SoL) સિગ્નલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવા માટે દરખાસ્ત મુકવામાં આવી છે. (જુઓ [[જીપીએસ (GPS) આધૂનિકરણ]] ([[:en:GPS modernization|GPS modernization]])).આ ફ્રીક્વન્સી અવકાશી માર્ગનિર્દેશન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે સુરક્ષિત રેન્જમાં આવે છે અને તે તમામ પરિસ્થિતિઓમાં ઓછા કે કોઇપણ જાતના વિક્ષેપ નહીં પડવાની ખાત્રી આપે છે.આ સિગ્નલ પૂરા પાડતો પ્રથમ બ્લોક આઇઆઇએફ (IIF) ઉપગ્રહ 2009માં પ્રક્ષેપિત કરવા સજ્જ થયો છે.<ref>[http://mg.gpsworld.com/gpsmg/Military+%26+Government+News/First-GPS-IIF-Satellite-Undergoes-Environmental-Te/ArticleStandard/Article/detail/470408?contextCategoryId=33824 પર્યારણીય પરીક્ષણમાંથી પસાર થતો પ્રથમ જીપીએસ આઇઆઇએફ ઉપગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108200750/http://mg.gpsworld.com/gpsmg/Military+%26+Government+News/First-GPS-IIF-Satellite-Undergoes-Environmental-Te/ArticleStandard/Article/detail/470408?contextCategoryId=33824 |date=2008-01-08 }}.જીપીએસ (GPS) વર્લ્ડ5 નવેમ્બર, 2007</ref> === સી/એ કોડ === ==== ડીમોડ્યુલેશન અને ડીકોડિંગ ==== <!-- Demodulation is done with carrier frequency; decoding is done with Gold Code. -->[[ચિત્ર:Ca gold.jpg|thumb|300px|left|જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ સિગ્નલોનું ડીમોડ્યુલેટિંગ અને ડીકોડિંગ, કોર્સ/ એક્વિઝિશન ગોલ્ડ કોડનો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ ઉપગ્રહ સિગ્નલોનું ડીમોડ્યુલેટિંગ અને ડીકોડિંગ.]] ઉપગ્રહના તમામ સિગ્નલો એક જ એલ વન કેરીયર ફ્રિક્વન્સીમાં મોડ્યુલેટ થયા હોવાથી ડીમોડ્યુલેશન પછી સિગ્નલો અલગ પાડવા પડે છે. દરેક ઉપગ્રહને [[ગોલ્ડ કોડ]] ([[:en:Gold code|Gold code]])ના નામે ઓળખાતી એક વિશિષ્ટ [[સ્યૂડોરેન્ડમ]] ([[:en:pseudorandom|pseudorandom]]) સીક્વન્સ પૂરી પાડીને આમ કરવામાં આવે છે. ડીમોડ્યુલેશન પછી ઉપગ્રહો ''n''<sub>1</sub> થી ''n<sub>k</sub>'' સંબંધિત ગોલ્ડ કોડની મોડ્યુલો 2 એડિશનનો ઉપયોગ કરીને સિગ્નલોને ડીકોડ કરવામાં આવે છે, જ્યાં ''k'' જીપીએસ રીસીવરમાં ચેનલનો નંબર છે અને ''n''<sub>1</sub> થી ''n<sub>k</sub>'' ઉપગ્રહો સાથે સંકળાયેલા સ્યુડોરેન્ડમ નંબરો છે.આ મોડુયલો 2 એડિશન્સના પરીણામરુપે ઉપગ્રહો ''n''<sub>1</sub> થી ''n<sub>k</sub>''માંથી 50 બિટ્સ/સેકન્ડના માર્ગનિર્દેશન સંદેશાઓ મળે છે.જીપીએસ (GPS)માં વપરાતા ગોલ્ડ કોડ્સ એક મિલિસેકન્ડના સમયગાળા સાથેના 1023 બિટ્સની સીક્વન્સ છે.આ ગોલ્ડ કોડ્સ એકબીજાથી અત્યંત અપસારી છે, તેથી એક ઉપગ્રહનું સિગ્નલ બીજા સિગ્નલમાં ખપી જવાની શક્યતા નથી.વળી, ગોલ્ડ કોડ્સ સારી ઓટો-કોરીલેશન પ્રોપર્ટીઝ ધરાવે છે.<ref>"[જ્યોર્જ, એમ., હમિદ, એમ. અને મિલર એ.. {{PDFlink|[http://www.xilinx.com/support/documentation/application_notes/xapp217.pdf Gold Code Generators in Virtex Devices]|126&nbsp;KB}}</ref> 1023 બિટ્સની લંબાઈના 1025 વિવિધ ગોલ્ડ કોડ્સ છે, પરંતુ માત્ર 32નો ઉપયોગ થાય છે.આ ગોલ્ડ કોડ્સ ઘણીવાર સ્યૂડો રેન્ડમ નોઇઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કેમ કે તેઓ કોઈ ડેટા ધરાવતા નથી અને રેન્ડમ સીક્વન્સ જેવા દેખાતા હોવાનું કહેવાય છે.<!-- their cross-correlation properties are similar to those of random noise, I think this is incorrect, the reason is that these Gold codes contain no data and are said to look random. --><ref>"[http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm જીપીએસ (GPS)દ્વારા સમજાવાયેલાં (સિગ્નલો)] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120804185510/http://www.kowoma.de/en/gps/signals.htm |date=2012-08-04 }}"</ref>જોકે, આ ગેરમાર્ગે દોરનારું હોઈ શકે છે, કેમ કે તેઓ વાસ્તવમાં પૂર્વનિર્ધારિત સીક્વન્સીસ છે.<!-- Reposition this reference, please --> જો આલ્મેનેક માહિતી અગાઉથી મેળવી લેવામાં આવી હોય, તો રીસીવર કયા ઉપગ્રહોને સાંભળવા જેવા છે, તે તેમના પીઆરએન નંબરોથી નક્કી કરે છે.જો આલ્મેનેક માહિતી મેમરીમાં ના હોય, તો રીસીવર સર્ચ મોડમાં પ્રવેશે છે અને જ્યાં સુધી ઉપગ્રહો પૈકીના એકમાં લોક ના મળે ત્યાં સુધી પીઆરએન નંબરો ચકાસે છે.લોક મેળવવા એ જરૂરી છે કે રીસીવરથી ઉપગ્રહ સુધી કોઈ પણ જાતના વિક્ષેપ વિનાનો દ્રષ્ટિપથ હોય.રીસીવર ત્યાર બાદ આલ્મેનેક મેળવે છે અને કયા ઉપગ્રહને સાંભળવો તે નક્કી કરે છે.જેમ જેમ તે દરેક ઉપગ્રહના સિગ્નલને ડીટેક્ટ કરે છે, તેમ તેમ તે તેમને તેમના અલગ સી/એ કોડ પેટર્નથી ઓળખે છે. <!-- [http://gpsinformation.net/gpssignal.htm Satellite message format] --> રીસીવર સૌથી શ્રેષ્ઠ કોરીલેશન નજરેટ કરતા ઓફસેટ 'O'ની ગણતરી કરવા ઉપગ્રહ જેવા જ પીઆરએન નંબર ધરાવતા સીઆર કોડનો ઉપયોગ કરે છે.ઓફસેટ 'O' અજમાયશ અને ભૂલની પદ્ધતિથી ગણવામાં આવે છે.ઉપગ્રહ પીઆરએન (PRN) સિગ્નલના 1023 બિટ્સ રીસીવર પીઆરએન સિગ્નલ સાથે સરખાવવામાં આવે છે.જો સહસંબધ હાંસલ ના થાય, તો રીસીવરના આંતરિક રીતે પેદા કરેલા પીઆરએન (PRN) કોડના 1023 બિટ્સ ઉપગ્રહના પીઆરએન (PRN) કોડના સંદર્ભમાં એક બિટ જેટલા ખસેડવામાં આવે છે અને સિગ્નલોને ફરી સરખાવવામાં આવે છે.જ્યાં સુધી સહસંબંધ હાંસલ ના થાય, ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે અથવા તો તમામ 1023 સંભાવનાઓ ટ્રાય કરવામાં આવે છે. (જુઓ [http://gpsinformation.net/main/gpslock.htm "હાવ એ જીપીએસ રીસીવર ગેટ્સ એ લોક"]).જો સહસંબંધ હાંસલ થયા વિના તમામ 1023 કેસો ટ્રાય થઈ ગયા હોય, તો ફ્રીક્વન્સી ઓસિલેટરને પછીના મૂલ્ય જેટલું કરીને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. [[ડોપલર અસર|ડોપલર]] ([[:en:Doppler effect|Doppler]]) શિફ્ટને કારણે પ્રાપ્ત થતી કેરીયર ફ્રીક્વન્સી બદલાઈ શકે છે, તેથી જે પોઇન્ટથી પીઆરએન સીક્વન્સીઝ શરુ થાય છે, તે 'O' થી માંડ મિલિસેકન્ડ્સની પૂર્ણાંક સંખ્યા જેટલો જુદો હોઈ શકે.આને કારણે, પીઆરએન કોડ ટ્રેકિંગની સાથે કેરીયર ફ્રીકવન્સી ટ્રેકિંગ પ્રાપ્ત થતા ઉપગ્રહના પીઆરએન કોડ ક્યારે શરુ થાય છે તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. (જુઓ [http://gpsinformation.net/main/gpslock.htm "હાવ એ જીપીએસ રીસીવર ગેટ્સ એ લોક"]).જેમાં તમામ 1023 ઓફસેટ્સના ટ્રાયલ્સની જરૂર પડી શકે તેવી ઓફસેટની અગાઉની ગણતરીથી વિપરીતપણે લોક મેન્ટેઇન કરવાના ટ્રેકિંગમાં અડધી કે તેનાથી ઓછી પલ્સને સામાન્યપણે સિફ્ટ કરવાની જરૂર પડે છે.આ ટ્રેકિંગની કામગીરી હાથ ધરવા માટે રીસીવર બે જથ્થાનું નિરીક્ષણ કરે છે, ફેઝ એરર અને પ્રાપ્ત કરેલો ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટ.બે સિગ્નલના બિટ્સ એકબીજા સાથે જોડાય છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે પ્રાપ્ત થયેલા પીઆરએન કોડ સાથે રીસીવરથી પેદા થતા પીઆરએન કોડના સહસંબંધનું માપ કાઢવામાં આવે છે.અડધી પલ્સની પહોળાઇ જેટલા વહેલા અને અડધી પલ્સની પહોળાઇ જેટલા મોડા શિફ્ટ થયેલા રીસીવર જનરેટેડ પીઆરએન કોડની ગણતરીથી થયેલા સહસંબંધની સરખામણીનો (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>નો વિભાગ1.4.2.4 ) ઉપયોગ જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટનો અંદાજ કાઢવા માટે થાય છે.મહત્તમ સહસંબંધ મટે જરૂરી એડજસ્ટમેન્ટના પ્રમાણનો ફેઇઝ એરરનો અંદાજ કાઢવામાં ઉપયગ થાય છે.રીસીવર દ્વારા જનરેટ થયેલી ફ્રીક્વન્સીમાંથી પ્રાપ્ત થતા ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટ ફેઇઝ રેઇટ એરરનો અંદાજ પૂરો પાડે છે.ફ્રીક્વન્સી જનરેટર માટેનો કમાન્ડ અને અન્ય જરૂરી કોઈ પણ વધારે પીઆરએન કોડ શિફ્ટિંગને ઉપયોગમાં લેવાતા કન્ટ્રોલ લો પ્રમાણે ફેઇઝ એરર અને ફેઇઝ રેઇટ એરરની કામગીરી તરીકે ગણવામાં આવે છે.ડોપલર વેગની કેરીયર નોમિનલ ફ્રીક્વન્સીના ફ્રીક્વન્સી ઓફસેટની કામગીરી તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.ડોપલર વેગ ઉપગ્રહના સંદર્ભમાં રીસીવરના દ્રષ્ટિપથ સાથેનો વેગ કમ્પોનન્ટ છે. જેમ જેમ રીસીવર ક્રમિક પીઆરએન સીક્વન્સીઝ વાંચવાનું ચાલુ કરે છે, તેમ તેમ તેને 1023 પ્રાપ્ત કરેલા પીઆરએન સિગ્નલના ફેઇઝમાં અચાનક ફેરફાર જોવા મળે છે. તે માર્ગનિર્દેશન સંદેશના ડેટા બિટનો પ્રારંભ દર્શાવે છે. (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>નો વિભાગ 1.4.2.5)આનાથી રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશના 20 મિલિસેકન્ડ બિટ્સ પ્રાપ્ત કરવાનું શરુ કરે છે. માર્ગનિર્દેશન ફ્રેઇમની દરેક પેટા ફ્રેઇમ એક ટેલીમેટ્રી શબ્દથી શરુ થાય છે, જેની મદદથી રીસવર એક પેટા ફ્રેઇમના પ્રારંભને ડીટેક્ટ કરી શકે છે અને માર્ગનિર્દેન પેટા ફ્રેઇમની શરુઆતનો રીસીવર ઘડિયાળ સમય નક્કી કરી શકે છે.વળી, માર્ગનિર્દેશન ફ્રેઇમની દરેક પેટા ફ્રેઇમ હેન્ડઓવર શબ્દ (HOW)માં બિટ્સ દ્વારા અલગ તારવાય છે, જેનાથી રીસવર પેટા ફ્રેઇમને અલગ તારવી શકે છે. (જુઓ <ref name="NAVGPS"/>ના વિભાગ 1.4.2.6 અને [http://www.u-blox.com/technology/GPS-X-02007.pdf ના વિભાગ 2.5.4 "એસેન્શલ્સ ઓફ સેટેલાઇટ નેવિગેશન કોમ્પેન્ડીયમ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419102021/http://www.u-blox.com/technology/GPS-X-02007.pdf |date=2009-04-19 }}).વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદની ગણતરી કરતા પહેલાં ઇફેમરિસ ડેટાને વાંચવાની જરુ હોવાથી પોઝિશનનો પ્રથમ અંદાજ મળતા પહેલાં 30 સેકન્ડ જેટલો વિલંબ થઈ શકે છે. પેટાફ્રેઇમ વંચાઇ જાય અને તેનું અર્થઘટન થઈ જાય, ત્યાર બાદ બીજી પેટાફ્રેઇમ મોકલાયાનો સમય ક્લોક કરેશન ડેટા અને હાવ શબ્દના ઉપયોગથી ગણી શકાય.રીસીવર ટેલીમેટ્રી શબ્દના ડીટેક્શનથી પછીની પેટાફ્રેઇમ ક્યારે પ્રાપ્ત થવાનું શરુ થશે તેનો રીસીવર ક્લોક ટાઇમ જાણે છે અને તેથી ટ્રાંસિટ સમયની અને સ્યુડોરેન્જની ગણતરી કરી શકે છે.રીસીવર દર છ સેકન્ડે અથવા દરેક પેટાફ્રેઇમના પ્રારંભે નવી સ્યુડોરેન્જનું માપ પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ છે.<!--The receiver knows that the message was sent approximately .065 seconds before it was received. This is true since <math>\frac {(orbital\; radius) - (earth\; radius)} {speed\; of\; light} = \frac {26000\ km - 6378\ km} {300000\ km/sec} = .065\ seconds</math> . This is only an approximation but it is sufficiently accurate since it is very small relative to the 30 second interval between successive frames. Utilizing the clock correction data in the navigation message, the receiver can determine the 30 second epoch which is close to expected time sent to compute the actual time sent and the transit time of the message. --> ત્યાર બાદ માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાંથી કક્ષીય સ્થાનનો ડેટા અથવા [[ઇફેમરિસ]] ([[:en:ephemeris|ephemeris]])નો ઉપયોગ સંદેશના પ્રાંરભ સમયે ઉપગ્રહ ચોક્કસ ક્યાં હતો તેની ગણતરી કરવા માટે થાય છે.વધારે સંવેદનશીલ રીસીવર ખાસ કરીને ઘોંઘાટવાળા પર્યાવરણમાં રહેલા ઓછા સંવેદનશીલ રીસીવરની સરખામણીમાં વધારે ઝડપથી ડેટા પ્રાપ્ત કરવાની સંભાવના છે.<ref name="ephemeris">{{cite web |url=http://www.navsync.com/notes2.html |title=AN02 Network Assistance |access-date=2007-09-10 |format=HTML |archive-date=2010-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221020758/http://www.navsync.com/notes2.html |url-status=dead }}</ref> જેમને રીસીવર સાંભળી રહ્યું છે તે તમામ ઉપગ્રહો માટે આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થાય છે. ==== કેરીયર ફેઇઝ ટ્રેકિંગ (સરવે) ==== સ્યૂડોરેન્જ માપવા માટે માર્ગનિર્દેશન સંદેશનો ઉપયોગ કરવા અંગે ચર્ચા થઈ ગઈ.જીપીએસ સરવે એપ્લીકેશન્સમાં વપરાતી બીજી પદ્ધતિ છે કેરીયર ફેઇઝ ટ્રેકિંગ.પ્રકાશની ઝડપે કેરીયર ફ્રીક્વન્સીનો ગાળો વેવ લેન્થ આપે છે, જે એલ વન કેરીયર માટે 0.19 મીટર લગભગ હોય છે.લીડિંગ એજ ડીટેક્ટ કરવામાં એક ટકાની વેવ લેન્થની સચોટતા સાથે આ સ્યુડોરેન્જ એરરનો કમ્પોનન્ટ 2 મિલિમીટર જેટલો ઓછો હોઈ શકે છે.સી/એ કોડ માટેના 3 મીટર અને પી કોડ માટેના 0.3 મીટર જેટલુ છે. જોકે, આ 2 મિલિમીટરની એક્યુરસી માટે ટોટલ ફેઇઝનું માપ જરૂરી છે, એટલે કે વેવ લેન્થની કુલ સંખ્યા ઉપરાંત ફ્રેક્શનલ વેવ લેન્થ.આ માટે ખાસ પ્રકારના રીસીવરોની જરૂર પડે છે.સરવેના ક્ષેત્રમાં આ પદ્ધતિની ઘણી એપ્લીકેશન્સ છે. રીસીવર 1ની પોઝિશન આપવામાં આવી હોય, તો સંખ્યાકીય વર્ગમૂળ શોધીને અને [[લઘુત્તમ વર્ગો]] ([[:en:least squares|least squares]]) નામની ગાણિતિક રીત બાદ ટ્રિપલ ડિફરન્સિંગનો ઉપયોગ કરીને રીસીવર 2ની પોઝિશનનો અંદાજ કાઢવા માટે વાપરી શકાય તેવી એક પદ્ધતિનું હવે આપણે વર્ણન કરીશું.પદ્ધતિશાસ્ત્રના વર્ણનથી અલગ ના પડી જવાય તે માટે એરર્સનું વિગતવાર વર્ણન ટાળવામાં આવ્યું છે.ઉપગ્રહો વચ્ચેના તફાવતો, રીસીવરો વચ્ચેના તફાવતો અને એપક્સ વચ્ચેના તફાવતો - આ ક્રમમાં તફાવતોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.જેનો ઉપયોગ થઈ શકે તેવો આ જ એક માત્ર ક્રમ છે એવો આનો અર્થ થવો જોઇએ નહીં.તફાવતો લેવાના અન્ય ક્રમો પણ એટલા જ પ્રમાણિત છે. ઉપગ્રહ કેરીયર ટોટલ ફેઇઝને અનિશ્ચિતતા સાથે [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/323.htm કેરીયર ફેઇજ મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702014004/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/323.htm |date=2010-07-02 }} અને [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/611.htm કેરીયર બીટ ફેઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613235110/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/611.htm |date=2010-06-13 }}માં વર્ણવ્યા પ્રમાણે સાયકલ્સની સંખ્યા તરીકે માપી શકાય. <math>\ \phi(r_i, s_j, t_k) </math>ને <math>\ t_k </math>સમયે રીસીવર i દ્વારા મપાયેલા ઉપગ્રહના કેરીયરનો ફેઇઝ ગણીએ.પાદાંક આઇ, જે અને કે એટલે શું તે સ્પષ્ટ કરવા આ અંકનની પસંદગી કરવામાં આવી છે.<math>\ \phi </math>ની દલીલો તરીકે રીસીવર, ઉપગ્રહ અને સમય આલ્ફાબેટિકલ ઓર્ડરમાં આવે છે તે હકીકત જોતાં અને વાંચનક્ષમતા અને સચોટતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા <math>\ \phi_{i,j,k} = \phi(r_i, s_j, t_k) </math>ગણીએ, જેથી સંક્ષિપ્ત ટુંકુ રુપ મળી રહે.વળી,અનુક્રમે રીસીવરો, ઉપગ્રહો અને સમયના બિન્દુઓ વચ્ચેના તફાવતો દર્શાવતા ત્રણ વિધેય <math>\ \Delta^r, \Delta^s, and \Delta^t </math>પણ વ્યાખ્યાયિત કરીએ.આમાંના દરેક વિધેય પોતાની દલીલ તરીકે ત્રણ પાદાંક સાથેના ચલોનું રેખીય સંયોજન ધરાવે છે.આ ત્રણ વિધેયો નીચે પ્રમાણે પ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છેઃજો ત્રણ પુર્ણાંક દલીલો i, j, અને kનું વિધેય <math>\ \alpha_{i,j,k} </math> છે, તો તે વિધેયો <math>\ \Delta^r, \Delta^s, and \Delta^t </math> માટેની પ્રમાણિત દલીલ છે, જ્યાં મૂલ્યો વ્યાખ્યાયિત થયા છે આ પ્રમાણે, :<math>\ \Delta^r(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i+1,j,k} - \alpha_{i,j,k} </math>, :<math>\ \Delta^s(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i,j+1,k} - \alpha_{i,j,k} </math>, અને :<math>\ \Delta^t(\alpha_{i,j,k}) = \alpha_{i,j,k+1} - \alpha_{i,j,k} </math>. વળી, જો <math>\ \alpha_{i,j,k}\ and\ \beta_{l,m,n} </math>ત્રણેય વિધેયો માટેની પ્રમાણિત દલીલ છે અને a અને b અચલ છે, તો તો <math>\ ( a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} ) </math> એવી પ્રમાણિત દલીલ છે, જેમાં મૂલ્યો નીચે પ્રમાણે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, :<math>\ \Delta^r(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n}) = a \ \Delta^r(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^r(\beta_{l,m,n}) </math>, :<math>\ \Delta^s(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} )= a \ \Delta^s(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^s(\beta_{l,m,n}) </math>, અને :<math>\ \Delta^t(a\ \alpha_{i,j,k} + b\ \beta_{l,m,n} )= a \ \Delta^t(\alpha_{i,j,k}) + b \ \Delta^t(\beta_{l,m,n}) </math>, [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/633.htm બીટ્વીન સેટેલાઇટ ડિફરન્સિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051358/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/633.htm |date=2011-03-06 }}માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, એ જ એપકમાં ઉપગ્રહ 1થી મપાયેલા ફેઇઝ અને ઉપગ્રહ 2થી મપાયેલા ફેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત કાઢીને રીસીવર ક્લોકની ભૂલોને અંદાજે નાબૂદ કરી શકાય છે..આ તફાવત <math>\ \Delta^s(\phi_{1,1,1}) = \phi_{1,2,1} - \phi_{1,1,1}</math>તરીકે નિર્દિષ્ટ કરી શકાય છે. [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/635.htm ડબલ ડિફરન્સીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051809/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/635.htm |date=2011-03-06 }} 1 રીસીવર દ્વારા જોવાયેલા તફાવત અને રીસીવર 2 દ્વારા જોવાયેલા તફાવત વચ્ચેના તફાવતોને ધ્યાનમાં લઇને મેળવી શકાય છે.ઉપગ્રહની ઘડિયાળની ભૂલો રીસીવર ડિફરન્સિંગ દ્વારા અંદાજે નાબૂદ થશે.આ ડબલ ડિફરન્સ આ રીતે નિર્દેષ્ટ કરી શકાયઃ <math>\ \Delta^r(\Delta^s(\phi_{1,1,1})) = \Delta^r(\phi_{1,2,1} - \phi_{1,1,1}) = \Delta^r(\phi_{1,2,1}) - \Delta^r(\phi_{1,1,1}) = </math> <math>\ (\phi_{2,2,1} - \phi_{1,2,1}) - (\phi_{2,1,1} - \phi_{1,1,1}) </math> <math>\ t_1 </math>સમયે થયેલા ડબલ ડિફરન્સિંગ સાથે <math>\ t_2 </math>સમયે થયેલા ડબલ ડિફરન્સિંગના તફાવતને ધ્યાનમાં લઇને [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/636.htm ટ્રિપલ ડિફરન્સિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306051924/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap6/636.htm |date=2011-03-06 }} કાઢી શકાય. કેરીયર ફેઇઝની વેવ લેન્થની પુર્ણાંક સંખ્યા સંબંધિત અનિશ્ચિતતા આનાથી નાબૂદ થશે, શરત એટલી કે આ અનિશ્ચિચિતતા સમય સાથે બદલાવી જોઇએ નહીં.આમ, ત્રેવડા તફાવતે તમામ ઘડિયાળ પૂર્વગ્રહ ભૂલો અને પૂર્ણાંક અંગેની અનિશ્ચિતતાને વહેવારુ રીતે નાબૂદ કરી દીધી છે.એ જ રીતે વાતાવરણીય વિલંબો અને ઉપગ્રહ ઇફેમરિસ સંબંધિત ભૂલો પણ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નાબૂદ થઈ ગઈ છે. આ ત્રેવડો તફાવત આ રીતે નિર્દેષ્ટ કરી શકાયઃ <math>\ \Delta^t(\Delta^r(\Delta^s(\phi_{1,1,1}))) </math> ત્રેવડા તફાવતના પરીણામો અજાણ્યા ચલોને નાબૂદ કરવા માટે વાપરી શકાય છે.દાખલા તરીકે, રીસીવર 1ની પોઝિશન જાણતા હોઇએ, પરંતુ રીસીવર 2ની પોઝિશનની ખબર ના હોય, તો સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધીને અને [[લઘુત્તમ વર્ગો]] ([[:en:least squares|least squares]])નો ઉપયોગ કરીને રીસીવર 2ની પોઝિશનનો અંદાજ કાઢી શકાય છે.ત્રણ સ્વાયત્ત સમય જોડકાં માટે ત્રેવડા તફાવતના પરીણામો રીસીવર 2ની પોઝિશનના ત્રણ ઘટકો માટે ઉકેલ લાવવા પૂરતા છે.વર્ગમૂળ શોધ અને સંખ્યાત્મક રેસીપીઝમાં સમીકરણોના બિન-રેખીય સેટ્સ પરના પ્રકરણમાં જોવા મળી છે તે પૈકીની એક સંખ્યાત્મક પદ્ધતિનો આમાં ઉપયોગ જરૂરી હશે. <ref name="NR"/>[http://books.google.com/books?id=UQW_VL2H56IC&pg=PA959&lpg=PA959&dq=%22Numerical+Analysis%22+multidimension++root+finding&source=web&ots=PLUUjn-33v&sig=P7btHJELgxmVpNI6_SnYjVZvUJc&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA442,M1 વર્ગમૂળ શોધની સમીક્ષા] પણ જુઓ.આવી સંખ્યાત્મક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવા માટે રીસીવર 2ની પોઝિશનનો પ્રારંભિક અંદાજ જરૂરી છે.પ્રારંભિક મૂલ્ય માર્ગનિર્દેશન સંદેશ અને સપાટીઓના વલયોના આંતરછેદના આધારે પોઝિશનની અંદાજથી સંભવિતપણે પુરું પાડી શકાય.બહુપરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધની પદ્ધતિમાં સમસ્યા હોઇ શકે છે, તેમ છતાં આ સારા પ્રારંભક અંદાજથી સમસ્યા દૂર કરી શકાય છે. પુનરુક્તિ પછી ત્રણ સમય જોડકાં અને સારા પ્રારંભિક મૂલ્યનો ઉપયોગ કરતી પદ્ધતિને પરીણામે રીસીવર 2ની પોઝિશન માટેનું ટ્રિપલ ડિફરન્સ રીઝલ્ટ મળશે.ત્રણ સ્વાયત્ત સમય જોડકાંના વધારાના સેટ્સ માટે ટ્િરપલ ડિફરન્સિંગ પરીણામોની પ્રક્રિયા કરીને વધારે ચોક્સાઇ હાંસલ કરી શકાશે.બહુપરીમાણી સોલ્યુશન્સ ધરાવતી ઓવર ડીટર્માઇન્ડ સીસ્ટમ આને પરીણામે સર્જાય છે.ઓવર ડીટર્માઇન્ડ સીસ્ટમ માટે અંદાજો મેળવવા લઘુત્તમ વર્ગમૂળોનો ઉપયોગ કરી શકાય.લઘુત્તમ વર્ગમૂળોની પદ્ધતિ રીસીવર 2ની પોઝિશન નક્કી કરે છે, જે વર્ગમૂળોના ટોટલને ઘટાડવાના માપદંડ હેઠળ રીસીવર 2ની પોઝિશન્સ માટે અવલોકાયેલા ટ્રિપલ ડિફરન્સ રીઝલ્ટ્સ સાથે શ્રેષ્ઠ રીતે મળતી આવે છે. ==== પોઝીશનની આગોતરી ગણતરી ==== પોઝિશન ગણતરીના વધારે ગાણિતિક વર્ણન પૂરું પાડતા પહેલાં આ વિષય પરની પ્રાવેશિક સામગ્રીની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. જીપીએસ ( GPS) કામગીરીના પાયાના સિદ્ધાંતને વર્ણવવા માટે સૌ પ્રથમ તો ભૂલો ઉવેખવામાં આવે છે.ચાર ઉપગ્રહોમાંથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં લાગતો સમય જાણી શકે છે.સ્થાનના કમ્પોન્ટ્સ એક્સ, વાય અને ઝેડ તેમ જ લાગતા સમયને <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ આઇ કયો ઉપગ્રહ 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે તે દર્શાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થવામાં લાગતા સમયને જાણ્યા પછી<math>\ tr_i</math> જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમયની <math>\left (tr_i-t_i\right ) </math>ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ [[પ્રકાશની ઝડપ|c]] ([[:en:Speed of light|c]])થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતરની પણ <math>\ p_i</math>તરીકે ગણતરી કરી શકાય<math>\left (tr_i-t_i\right )c </math>.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છેઆમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.અહીં આપણે બે સાંયોગિક વલયોના હેતુસર જીપીએસ ( GPS )માટેના અવાસ્તવિક કિસ્સાને બાદ કરીએ છીએ.આકૃતિ. એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ, નીચે દર્શાવી છે. તેનાથી વાચક આ આંતરછેદને દ્રશ્યાત્મક રીતે જોઇ શકશે.વલયોની સપાટીઓ જે બે બિન્દુઓએ એકબીજાને છેદે છે, તે આકૃતિમાં સ્પષ્ટપણે બતાવવામાં આવ્યું છે.આ બે બિન્દુઓ વચ્ચેનું અંતર આંતરછેદના વર્તુળનો વ્યાસ છે.જો તમે આની સાથે સંમત ના થાવ, તો એકબીજાને છદતા વલયોનો પાર્શ્વ દેખાવ કેવો લાગે તે વિચારોવલયોની સમમિતીને કારણએ આ દેખાવ આકૃતિ જેવો જ લાગશે, અને હકીકતમાં, કોઈ પણ ક્ષિતિજ સમાંતર દિશામાથી આ દેખાવ એવો જ જણાશે.આનાથી વાચકને સ્પષ્ટપણે જણાશે કે બે વલયોની સપાટીઓ વાસ્તવમાં એક વર્તુળમાં છેદાય છે.[[ચિત્ર:lat 2spheres 2.jpg|thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ]] લેખ [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે કઈ રીતે એક વર્તુળ માટેનું સમીકરણ નક્કી થાય છે.મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.જીપીએનના હેતુસર આપણે અહીં વલય કેન્દ્રોના ત્રણ સહરેખીય (એક જ સીધી રેખા પર આવવાના) અવાસ્તવિક કિસ્સાને બાદ કરીએ છીએ.બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટીની નીચે દર્શાવેલી અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદને દ્રશ્યાત્મક રીતે સમજાવે છે.ફરીથી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છેજીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન ચોથા વલયની સૌથી નજીક છે.આ ફકરામાં જીપીએસનો સિદ્ધાંત વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભૂલો ઉવેખવામાં આવી છે.હવે પછીની સમસ્યા જ્યારે ભૂલો હોય, ત્યારે સંદેશાઓની પ્રક્રિયાઓ કેવી રીતે કરવી તે છે. [[ચિત્ર:circle sphere 2.jpg|thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી. ]]Let <math>\ b</math> ઘડિયાળની ભૂલ કે પૂર્વગ્રહ દર્શાવે છે, એક એવો જથ્થો જેનાથી રીસીવરની ઘડિયાળ ધીમી છે.જીપીએસ રીસીવર ચાર અજ્ઞાત ધરાવે છે, જીપીએસ રીસવરના સ્થાનના ત્રણ કમ્પોનન્ટ્સ અને ઘડિયાળનો પૂર્વગ્રહ.<math>\left [x, y, z, b\right ]</math>વલયોની સપાટીઓનું સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવ્યું <math>(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2 = \bigl((tr_i + b - t_i)c\bigr)^2 </math>, <math> \; i=1,2,3,4.</math> આ સમીકરણોનું અન્ય મહત્વનું સ્વરુપ ''સ્યૂડોરેન્જીઝ''ના અર્થમાં છે, જે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળના નિર્દષ્ટ (એટલે કે ખોટા) સમય પર અંદાજિત આધારિત રેન્જીઝ માત્ર છે, જેથી<math>p_i = \left (tr_i - t_i \right )c</math>સમીકરણો બને છેઃ <math>p_i = \sqrt{(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2}- bc,\; i=1,2,3,4.</math> જીપીએસ રીસવરના સ્થાન અને ઘડિયાળ પૂર્વગ્રહની ગણતરી કરવાની બે સૌથી મોટી મહત્વની પદ્ધતિઓમાંની એક છે, એક-પરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધને અનુસરતી[[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) એ બીજી, બહુ-પરીમાણીય ન્યુટન-રેફ્સન ગણતરીઓ.આ બંને પદ્ધતિઓ તેમના લાભો સાથે ચર્ચવામાં આવી છે. * એક પરીમાણીય સંખ્યાત્મક વર્ગમૂળ શોધ પદ્ધતિ પછી [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]]) દ્વારા રીસીવર ગણતરી કરે છે.<ref name="NR">પ્રેસ, ફ્લેનરી, ટેકોલોસ્કી અને વેટ્ટર્લિંગ 1986, ''સંખ્યાત્મક રેસીપીઝ, વૈજ્ઞાનિક કમ્પ્યુટિંગની કળા'' (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ)</ref>આ પદ્ધતિમાં ત્રણ વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદને નક્કી કરવા [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]])નો ઉપયોગ થાય છે.[[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:trilateration|trilateration]])માં સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું છે કે ત્રણ વલયોની સપાટીઓ 0,1 કે 2 બિન્દુઓએ આંતરછેદે છે. બે આંતરછેદના સામાન્ય કિસ્સામાં, ઉકેલ એ છે જે પસંદ કરેલા ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીક હોય છે.આથી ઉલ્ટું, ખાસ કરીને નાગરિક જીપીએસના કિસ્સામાં પૃથ્વીની સપાટીનો પણ ક્યારેક ઉપયોગ થઈ શકે છે, કેમ કે અમેરિકામાં 60,000 કરતા વધારે ઊંચાઈ પર આવેલા અવકાશી વાહનોને ટ્રેક કરવા ગેરકાનૂની ગણાય છે.ત્યાર બાદ બાયસ <math>\ b</math>ને ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી ઉકેલના અંતરના વિધેય તરીકે ક્પ્યુટ કરવામાં આવે છે.કમ્પ્યુટિંગ માટે કયા વિધેયનો ઉપયોગ કરવો તે નક્કી કરવા માટે<math>\ b</math> જુઓ વર્ગમૂળ શોધ પરનું પ્રકરણ <ref name="NR"/>અથવા [http://books.google.com/books?id=ruR6ds7RIpEC&pg=PA122&lpg=PA122&dq=%22Numerical+Recipes%22+root+finding&source=web&ots=eGLzPGY94p&sig=Y2grW5WnbI-OsbfpC7ME3S9XyoA&hl=en&ei=c-yRSZGVPIm4sAPi1NGxCw&sa=X&oi=book_result&resnum=7&ct=result#PPA122,M1 સમીક્ષા]આ બાયસ પર આધારિત અપડેટેડ પ્રાપ્ત સમયનો ઉપયોગ કરીને નવી સપાટીઓ કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે અને પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. પ્રમાણિત ત્રિભૂજ પદ્ધતિથી મળતું અંતર જ્યાં સુધી ચોથા ઉપગ્રહ સંબધિત વલયની સપાટીની પૂરતું નજીક ના થાય, ત્યાં સુધી પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિનો એક લાભ એવો છે કે, તેમાં બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધના બદલે એક પરીમાણીય પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. * <span id="pos_multi_nr"></span>રીસીવર ન્યૂટન-રેફ્સન પદ્ધતિ જેવી બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધ જેવી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref name="NR"/>પુનરાવર્તન kમાંથી એક અંદાજિત ઉકેલ, કહો કે <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math>ની આસપાસ લિનીયરાઇઝ કરો, ત્યાર બાદ <math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> પ્રાપ્ત કરવા ઉપરોક્ત ક્વોટ્રેટિક સમીકરણોમાંથી મળતા ચાર રેખીય સમીકરણોનો ઉકેલ મેળવો. તેમના વ્યાસ મોટા હોય છે અને તેથી વલયની સપાટીઓ લગભગ સપાટ હોય છે. <ref name="Linearize">{{cite journal |title=A Position Fixing Algorithm for the Low-Cost GPS Receiver |author=Noe, P.S.; Myers, K.A. |journal=IEEE Transactions on Aerospace and Electronic Systems |volume=AES-12 |issue=2 |date=March 1976 |pages= 295–297 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=4101635}}</ref><ref name="gps_math">{{cite article |title=The Mathematics of GPS |author=Richard Langley |work=GPS World|format=PDF|date=July/August 1991 |url=http://gauss.gge.unb.ca/gpsworld/EarlyInnovationColumns/Innov.1991.07-08.pdf }}</ref>આ સપાટપણું પુનરુક્તિની પ્રક્રિયાને ઝડપથી કન્વર્ઝ કરી શકે છે, જેમાં <math>\ b</math>સાચા મૂલ્યની નજીક છે અને<math> x, y,\; and\; z</math>ના મૂલ્યોમાં પ્રાથમિક ફેરફારો થાય છે, કારણ કે આ કિસ્સામાં સમસ્યા લગભગ સપાટ સપાટીઓના આંતરછેદને શોધવાની અને આમ રેખીય સમસ્યાની નજીક જવાની છે. જોકે, જ્યારે <math>\ b</math>નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં બદલાય રહ્યું હોવાથી આ લગભગ સપાટપણું ઝડપી કન્વર્ઝન્સ પેદા કરવામાં લાભદાયક જણાતી નથી, કેમકે આ કિસ્સામાં આ લગભગ સપાટ સપાટીઓ વલયો વિસ્તરે અને સંકોચાય ત્યારે ગતિ કરશે. આ પદ્ધતિનો એક ફાયદો એ સંભવિત ઝડપી કન્વર્જન્સ છેવળી, એવો પણ દાવો કરાયો છ કે આ પદ્ધતિ જીપીએસ રીસવરો દ્વારા વપરાતી વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે.<ref name="alt">{{cite journal |title = Alternative algorithms for the GPS static positioning solution |author = Lundberg, J.B. |volume=119 |number=1 |pages=21--34 |year=2001 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/S0096-3003(99)00219-2 |journal = }} </ref><ref name="alg"/><ref>{{cite book |title=The global positioning system and inertial navigation |url=https://archive.org/details/globalpositionin0000farr |author=Jay Farrell, Matthew Barth |year=1999 |publisher=McGraw-Hill | page = [https://archive.org/details/globalpositionin0000farr/page/145 145] | isbn=007022045X }}</ref><ref name="NR"/>ના જણાવ્યા પ્રમાણે, એકપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધની સરખામણીમાં બહુપરીમાણીય વર્ગમૂળ શોધનો ગેરફાયદો એવો છે કે, "એકથી વધારે બિન-રેખીય સમીકરણો કરતા વધારે વ્યવસ્થાઓના ઉકેલ માટે કોઈ સામાન્ય પદ્ધતિઓ નથી."ગણિતનાં વધુ વિગતવાર વર્ણન માટે [[# multi nr|મલ્ટીડાયમેન્શનલ ન્યૂટન રેફસન]] ([[:en:#multi nr|Multidimensional Newton Raphson]]). * અન્ય પદ્ધતિઓ આ પ્રમાણે છેઃ # 4 - સ્પેસ કોન્સના [[લાઇટ કોન]] ([[:en:light cone|light cone]]) બનાવતા વિસ્તરતા સિગ્નલોના આંતરછેદ માટે ઉકેલ લાવતા # ઉપગ્રહો પાસેથી પ્રાપ્ત થતા સિગ્નલો વચ્ચેના સમયના તફાવત દ્વારા નક્કી થતા [[હાઇપરબોલોઇડ]] ([[:en:hyperboloid|hyperboloid]])ના આંતરછેદ માટે [[બહુભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:multilateration|multilateration]])નો ઉપયોગ કરીને ઉકેલ લાવતા # <!-- WHAT'S THIS METHOD'S NAME? --> પ્રમાણે સમીકરણોનો ઉકેલ લાવતા.<ref name="alt"/><ref name="alg">{{cite journal |title=An Algebraic Solution of the GPS Equations |author=Bancroft, S. |journal=Aerospace and Electronic Systems, IEEE Transactions on |pages=56--59 |year=1985 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4104017 }}</ref><ref>{{cite journal |title=A Direct Solution to GPS-Type Navigation Equations |url=https://archive.org/details/ieee-trans-on-aerospace-and-electonic-systems_1987-03_aes-23_2/page/225 |author=Krause, L.O. |journal=Aerospace and Electronic Systems, IEEE Transactions on |year=1987 |month=March |volume=AES-23 |number=2 |pages=225–232 |doi=10.1109/TAES.1987.313376 }}</ref> <!-- Excessive commentary removed. If desired please reenter in Discussion --> * જ્યારે ચાર કરતા વધારે ઉપગ્રહો ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે ચેનલોની સંખ્યા, પ્રક્રિયા ક્ષમતા,અને([[:en:#gdop|geometric dilution of precision]])જેવા પરીબળોને ધ્યાનમાં રાખીને ચાર ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવો કે તેથી વધારેનો ઉપયોગ કરવો તે નક્કી કરવું જ પડે.કોઇ પણ વિશિષ્ટ ઉકેલ નહીં ધરાવતા સમીકરણોની ઓવર-ડીટરમાઇન્ડ વ્યવસ્થામાં ચાર કરતા વધારે પરીણામોનો ઉપયોગ કરીને. જેનો લઘુત્તમ વર્ગમૂળો કે તેના જેવી પદ્ધતિ દ્વારા ઉકેલ લાવવો જ જોઇએ.જો તમામ દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો પરીણામો હંમેશાં ચાર સૌથી યોગ્ય ઉપગ્રહોના ઉપયોગ જેટલુ જ કમસેકમ સારું હોય છે અને સામાન્યપણે બહેતર હોય છે. વળી, શેષ રકમો દ્વારા પરીણામોમાં ભૂલોનો પણ અંદાજ કાઢી શકાય છે.<ref name="autogenerated1">{{cite conference |title=GDOP results in all-in-view positioning and in four optimum satellites positioning with GPS PRN codes ranging |author=Yang Yong and Miao Lingjuan |booktitle=Position Location and Navigation Symposium, 2004. PLANS 2004 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=1309065 |pages=723-727 |date=2004-07-06}}</ref>ચાર કે વધારે ઉપગ્રહોના દરેક સંયોજન સાથે એક ([[:en:#gdop|geometric dilution of precision]]) <!-- ''geometric [[dilution of precision (GPS)|dilution of precision]]'' --> (GDOP) સદિશની પણ ગણતરી કરી શકાય છે અને તેનો આધાર ઉપયોગમાં લેવાતા ઉપગ્રહોની સાપેક્ષ આકાશી સ્થિતિઓ પર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#Gdop |title=Geometric Dilution of Precision (GDOP) and Visibility |author=Peter H. Dana |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=2008-07-07 |archive-date=2005-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050823013233/http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#Gdop |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated1" />વધારે ઉપગ્રહોને લેવામાં આવે, તો ચાર ઉપગ્રહોના વધારે કોમ્બિનેશન્સમાંથી સ્યૂડોરેન્જીસને પ્રોસેસ કરી શકાય, જેથી લોકેશન અને ક્લોક ઓફસેટમાં વધારે અંદાજો ઉમેરી શકાય.ત્યાર બાદ રીસીવર કયા કોમ્બિનેશન્સનો ઉપયોગ કરવો છે અને આ પોઝિશન્સ અને ક્લોક ઓફસેટ્સની ભારીત સરેરાશને નક્કી કરીને અંદાજિત પોઝિશનની કઇ રીતે ગણતરી કરવી છે.અંતિમ લોકેશન અને સમયની ગણતરી થઈ જાય પછી લોકેશન [[ડબ્લ્યુજીએસ 84 (WGS 84)|WGS 84]] ([[:en:WGS 84|WGS 84]]) [[માહિતી (જીઓડેસી)|જીઓડેટિક ડેટમ]] ([[:en:datum (geodesy)|geodetic datum]]) કે કોઈ દેશ પ્રમાણે સ્થાનિક વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરીને [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) અને [[રેખાંશ]] ([[:en:longitude|longitude]]) જેવી ચોક્કસ સંકલન વ્યવસ્થાઓ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#PosVelTime |title=Receiver Position, Velocity, and Time |author=Peter H. Dana |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=2008-07-07 |archive-date=2005-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050823013233/http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps.html#PosVelTime |url-status=dead }}</ref> * છેલ્લે, [[ગ્લોનાસ]] ([[:en:GLONASS|GLONASS]]) કે આવી રહેલી[[ગેલીલીયો સ્થાનનિર્દેશન વ્યવસ્થા|ગેલીલીયો]] ([[:en:Galileo positioning system|Galileo]]) જેવી અન્ય સ્થળનિર્ધારણ વ્યવસ્થાઓના પરીણામોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે અથવા તો પરીણામના ડબલ ચેક માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.(ડીઝાઇનથી આ વ્યવસ્થાઓ એક જ પ્રકારની બેન્ડ્સનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ડીકોડિંગ અલગહ ગોય, તો પણ રીસીવર સર્કિટ્રીનું મહત્તમ શેરિંગ થઈ શકે છે.) === પી(વાય) કોડ === P(Y) સિગ્નલને ડીક્રીપ્ટ કરી શકાય છે એમ ધારી લઇએ તો આ સિગ્નલ સાથે એક પોઝિશનની ગણતરી કરવી એ સામાન્યપણે સૈદ્ધાંતિક રીતે એક સરખી છે.એનક્રીપ્શન અનિવાર્યપણે એક સુરક્ષા મિકેનિઝમ છે. જો એક સિગ્નલ સફળતાપુર્વક ડીક્રીપ્ટ થઈ શકે, તો તે જીપીએસ ઉપગ્રહ દ્વારા મોકલાયેલું સાચુ સિગ્નલ છે એમ માનવું વાજબી છે.{{Fact|date=September 2007}}<!-- NOTE: encryption DOES _NOT_ generally provide data integrity. See http://www.windowsecurity.com/articles/Authentication-Forgotten-Predominant.html -->સરખામણી કરતા, નાગરિક રીસીવરો સ્પુફિંગ સામે અત્યંત લાચાર છે, કેમ કે તૈયાર રીતે ઉપલબ્ધ સિગ્નલ જનરેટરોને વાપરીને સાચી રીતે ફોર્મેટ કરેલા C/A સિગ્નલ જનરેટ કરી શકાય છે.[[આરએઆઈએમ(RAIM)|આરએઆઈએમ]] ([[:en:RAIM|RAIM]]) ફીચર્સ સ્પુફિંગ સામે સુરક્ષા પૂરી પાડતા નથી, કેમ કે આરએઆઈએમ માર્ગનિર્દેશન દ્રષ્ટિકોણથી જ સિગ્નલોને ચકાસે છે. === ભૂલ સ્રોત અને વિષ્લેષણ === [[ચિત્ર:Accuracy of Navigation Systems.svg|200px|thumb]] {| class="wikitable" border="1" style="margin:.5em; float:right;" |+ઉપયોગકર્તા સમતુલ્ય મર્યાદા ભૂલો (યુઇઆરઇ)ના સ્રોતો !સ્રોત!!અસર |- |સિગ્નલ આગમન C/A||± 3 m |- |સિગ્નલ આગમન P(Y)||± 0.3 m |- |આયોનોશ્ફીયર અસરો||± 5 m |- |ઇફેમરિસની ભૂલો||± 2.5 m |- |ઉપગ્રહની ઘડિયાળની ભૂલો||± 2 m |- |બહુપથ વિકૃતિ||± 1 m |- |ટ્રોપોશ્ફીયર અસરો||± 0.5 m |- |<math>\ \sigma_R</math>C/A||± 6,7 m |- |<math>\ \sigma_R</math>P(Y)||± 6,0 m |} કોષ્ટકમાં ઉપયોગકર્તા સમતુલ્ય મર્યાદા ભૂલો (યુઇઆરઇ) દર્શાવવામાં આવી છે.લગભગ 1 મીટરના <math>\ \sigma_{num} </math>અંદાજિત મૂલ્ય સાથેની [[આંકડાકીય ભૂલ]] ([[:en:numerical error|numerical error]]) પણ છે.કોષ્ટકમાં કોર્સ/એક્વિઝિશન અને પ્રીસાઇઝ કોડ્સ માટેના <math>\ \sigma_R</math>પ્રમાણભૂત વિચલનો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.આ પ્રમાણભૂત વિચલનો વ્યક્તિગત કમ્પોનન્ટ્સના વર્ગોના સરવાળાના વર્ગમૂળને લઇને ગણવામાં આવે છે. (જેમ કે, વર્ગના સરવાળાના વર્ગમૂળ માટે આરએસએસ).રીસીવર સ્થાન અંદાજનું પ્રમાણભૂત વિચલન પ્રાપ્ત કરવા માટે આ મર્યાદા ભૂલોને પ્રીસિઝન ટર્મ્સના યોગ્ય ડાઇલ્યુશન સાથે ગુણવી જ જોઇએ અને ત્યાર બાદ આંકડાકીય ભૂલઉપરના કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એરર્સ સચોટતા ઓછી કરનારી કેટલીક ભૂલો પૈકીની એક છે.સ્વાયત્ત નાગરિક જીપીએસ ક્ષિતિજ સમાંતર ફિક્સીઝ, સાથે લેવામાં આવે ત્યારે, સામાન્યપણે 15 મીટર (50 ફુટ) જેટલા સચોટ હોય છે. આ અસરો વધારે પ્રીસાઇઝ પી(વાય) કોડની સચોટતામાં પણ ઘટાડો કરે છે.જોકે, ટેકનોલોજીની પ્રગતિ સાથે આજે ચોખ્ખા આકાશ નીચે નાગરિક જીપીએસ ક્ષિતિજને સમાંતર લગભગ 5 મીટર (16 ફુટ) સરેરાશ સચોટતા ધરાવે છે. ([http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm "જીપીએસમાં ભૂલોના સ્રોત"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120803044748/http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm |date=2012-08-03 }}ના અંતે આપેલું સમરી ટેબલ) [[ચિત્ર:Gps error diagram.jpgસ્યૂડોરેન્જીઝ ભૂલો, પીડીઓપી અને સંખ્યાત્મક ભૂલોના સંદર્ભમાં નિર્દિષ્ટ રીસીવર સ્થાન, વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ અને સાચુ રીસીવર સ્થાનના સંબંધ બતાવતો ભૂલ |250px|thumb|right|ડાયાગ્રામ]] યુઝર ઇક્વિવેલન્ટ રેન્જ એરર (યુઇઆરઇ)એટલે રીસીવરથી ઉપગ્રહના અંતરમાં થતી ભૂલના ઘટકનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન.રીસીવર પોઝિશનમાં ભૂલનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવીયેશન <math>\ \sigma_{rc}</math> યુઝર ઇક્વિવેલન્ટ રેન્જ એરર (યુઇઆરઇ)<math>\ \sigma_R</math>ને પીડીઓપી (પોઝિશન ડાઇલ્યુશન ઓફ પ્રીસિઝન) સાથે ગુણીને કમ્પ્યુટ કરવામા આવે છે. <math>\ \sigma_R</math>ને દરેક ઘટકના સ્ટાન્ડર્ડ ડેવીયેશન્સના વર્ગના ટોટલના વર્ગ મૂળ લઇને કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે. પીડીઓપી (PDOP)ની રીસીવરની કામગીરી અને ઉપગ્રહ પોઝિશન્સ તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.રીસીવરથી ઉપગ્રહો તરફ નિર્દેશ કરતા એકમ સદિશને ધ્યાનમાં લો.આ એકમ સદિશના અંતિમ છેડાઓ ભેગા કરતા [[ત્રિકોણીય ઘન|ત્રિકોણીય સમઘન]] ([[:en:tetrahedron|tetrahedron]]) બને છે.<!-- A tetrahedron has four triangles with four corners, connecting the unit vectors gives 2 endpoints in 3 midpoints, generally the endpoints do not connect, so connecting the tails does not form a tetrahedron. In the article a source is mentioned where there is also talk of a tetrahedron, not by connecting the vector units, but by considering the satellites and the receiver to be form the tetrahedron (this is different from connecting the vectors). Stil in that configuration there are also 5 points. With 5 point there is the problem of how the shape is defined. --><!-- Connecting the 4 tails of the unit vectors (corresponding to the 4 satellites) results in 4 vertices with 4 triangular faces -->પીડીઓપી ક્યારેક ત્રિકોણીય સમઘનના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં અંદાજવામાં આવે છે.<ref name="gps_math"/>વળી, પીડીઓપીની ગણતરી માટે વિગતવાર વર્ણન [[#જીડીઓપી|જીયોમેટ્રિક ડાઇલ્યુશન ઓફ પ્રીસિઝન કોમ્પ્યુટેશન (DOP)]] ([[:en:#gdop|Geometric dilution of precision computation (DOP)]]) વિભાગમાં આપવામાં આવેલું છે. <math>\ \sigma_R</math>દ્વારા અપાયું છે. <math>\sigma_R= \sqrt{3^2+5^2+2.5^2+2^2+1^2+0.5^2}\ meters</math> C/A કોડ માટે = 6.7 મીટર્સC/A કોડ માટે અંદાજિત રીસીવર પોઝિશનમાં ભૂલનું સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન <math>\ \sigma_{rc}</math><math>\ \sigma_{rc} = \sqrt{PDOP^2*\sigma_R^2 + \sigma_{num}^2} =</math><math> \sqrt{PDOP^2*6.7^2 + 1^2}\ meters</math> દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે.જમણી બાજુનો એરર ડાયગ્રામ નિર્દિષ્ટ રીસીવર પોઝિશન, સાચી રીસવર પોઝિશન અને ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ વચ્ચેનો આંતર સંબંધ દર્શાવે છે. ==== સિગ્નલ એરાવઇલ ટાઇમ મેઝરમેન્ટ ==== જીપીએસ રીસવર દ્વારા ગણતરી કરાતી પોઝિશન માટે હાલનો સમય, ઉપગ્રહની પોઝિશન અને પ્રાપ્ત થતા સિગ્નલના માપેલા વિલંબની જરૂર પડે છે.પોઝિશનની સચોટડતા પ્રાથમિકપણે ઉપગ્રહની પોઝિશન અને સિગ્નલ વિલંબ પર નિર્ભર છે. વિલંબન માપવા માટે રીસીવર આંતરિક રીતે જનરેટ કરેલા વર્ઝન સાથે ઉપગ્રહમાંથી પ્રાપ્ત થતી બિટ સીક્વન્સની સરખામણી કરે છે.બિટ ટ્રાંઝિશનની ઉપર ઉઠતી અને પાછળ પડતી ધારોની સરખામણી કરીને આધૂનિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ બિટ પલ્સની પહોળાઈ<math> \frac {0.01} {(1.023*10^6/sec)}</math>ના લગભદ એક ટકા કે સી/એ કોડ માટે 10 નેનો સેકન્ડ્સની અંદર સિગ્નલ ઓફસેટનું માપ કાઢી શકે છે. જીપીએસ સિગ્નલ [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) ફેંકાતા હોવાથી તે લગભગ ત્રણ મીટરની ભૂલ ધરાવે છે. પોઝિશન ચોકસાઇના આ ઘટકને હાયર ચિપ રેઇટ P(Y) સિગ્નલનો ઉપયોગ કરીને 10ના અવયવથી સુધારી શકાય છે. એ જ એક ટકાની બિટ પલ્સ પહોળાઈની ચોક્સાઈ ધારી લેતાં, હાઇ-ફ્રીક્વન્સી P(Y) સિગ્નલ <math> \frac {(0.01*300,000,000 \ m/sec)} {(10.23*10^6/sec)}</math>ની લગભગ 30 સેન્ટિમીટરની ચોક્સાઈમાં પરીણમે છે. ==== વાતાવરણીય અસરો ==== જીપીએસના સિગ્નલો [[પૃથ્વીનું વાતાવરણ|પૃથ્વીના વાતાવરણ]] ([[:en:Earth's atmosphere|Earth's atmosphere]]), ખાસ કરીને [[આયનોસ્ફીયર]] ([[:en:ionosphere|ionosphere]])માંથી પસાર થાય છે, ત્યારે વાતાવરણની પરિસ્થિતિની અનિશ્ચિતતા સિગ્નલોની ઝડપને અસર કરે છે. આ ભૂલોને સુધારવી એ જીપીએસની પોઝિશનની ચોક્સાઈ સુધારવાની દિશામાં નોંધપાત્ર પડકાર છે. જ્યારે ઉપગ્રહ સીધો માથાની ઉપર હોય છે, ત્યારે આ અસરો સૌથી ઓછી હોય છે અને જ્યારે ઉપગ્રહો [[ક્ષિતિજ]] ([[:en:horizon|horizon]])ની વધાર નજીક હોય છે, ત્યારે અસરો સૌથી વધારે હોય છે, કેમ કે વાતાવરણમાંથી પસાર થતો માર્ગ વધારે લાંબો હોય છે. (જુઓ [[વાયુભાર]] ([[:en:airmass|airmass]])). રીસીવરની અંદાજીત સ્થિતિની જાણકારી હોય ત્યારે,ગાણિતિક મોડેલનો ઉપયોગ આ ભૂલોનો અંદાજ કાઢવા તથા તેને સુધારવા થાય છે. માઇક્રોવેવ સિગ્નલોની ફ્રીક્વન્સી પ્રમાણે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ સિગ્નલોની ઝડપ પર અસર કરે છે. આ લક્ષણને [[વિસર્જન (પ્રકાશ વિજ્ઞાન)|ડિસ્પર્ઝન]] ([[:en:Dispersion (optics)|dispersion]]) કહે છે. તેને કારણે બે કે તેથી વધારે ફ્રીક્વન્સી બેન્ડ્સ પર મપાતા વિલંબોનો ઉપયોગ ડિસ્પર્ઝનને માપવા માટે કરી શકાય છે અને આ માપનનો ત્યાર બાદદરેક ફ્રીક્વન્સીમાં થતા વિલંબનો અંદાજ કાઢવામાં થઈ શકે છે.<ref>આ જ સિદ્ધાંત અને તેની પાછળનું ગણિત [[વિસર્જન (પ્રકાશ વિજ્ઞાન)# પલ્સર ટાઇમિંગમાં વિસર્જન|પલ્સર ટાઇમિંગ બાય એસ્ટ્રોનોમર્સ]] ([[:en:dispersion (optics)#Dispersion in pulsar timing|pulsar timing by astronomers]])ના વર્ણનમાં મળી શકે છે.</ref>કેટલાક લશ્કરી અને ખર્ચાળ, સરવે-ગ્રેડ નાગરિક રીસીવરો વાતાવરણના ડીસ્પર્ઝનને માપવા માટે એલ વન અને એલ ટુ ફ્રીક્વન્સીઝના વિવિધ વિલંબો માપે છે અને વધુ સચોટ કરેક્શન એપ્લાય કરે છે. [[મોડ્યુલેશન|મોડ્યુલેટેડ]] ([[:en:Modulation|modulated]]) કોડના બદલે [[કેરિયર વેવ|કેરીયર વેવ]] ([[:en:carrier wave|carrier wave]])ના ટ્રેકિંગ દ્વારા, L2 પર વહન થતા P(Y) સિગ્નલને ડીક્રીપ્ટ કર્યા વિના નાગરિક રીસીવરોમાં આ કરી શકાય છે.સસ્તા દરના રીસીવરો પર આ સરળતાથી કરવા માટે L2C નામના L2 પરના નવા નાગરિક કોડ સિગ્નલ બ્લોક આઇઆઇઆર-એમ ઉપગ્રહોમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપગ્રહો 2005માં પ્રથમવાર પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યા હતા.કેરીયર વેવના બદલે કોડેડ સિગ્નલનો ઉપયોગ કરતા L1 અને L2 સિગ્નલોની સીધી સરખામણી કરી શકે છે. (જુઓ, [http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm "જીપીએસમાં ભૂલોના સ્રોતો"માં વાતાવરણની અસરો] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120803044748/http://www.kowoma.de/en/gps/errors.htm |date=2012-08-03 }}) આયોનોસ્ફીયરની અસરો સામાન્યપણે ધીમેથી બદલાય છે અને સમય જતાં સરેરાશ થાય છે.કોઈ પણ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર માટેની અસરોની સરવે કરેલા એક જાણીતા સ્થળ સાથે જીપીએસથી માપેલા સ્થળની સરખામણી દ્વારા સરળતાથી ગણતરી કરી શકાય છે. એ જ સામાન્ય લોકેશનમાં અન્ય રીસીવરો માટે પણ આ કરેક્શન વેલિડ છે.કેટલીક વ્યવસ્થાઓ આ માહિતી રેડીયો કે અન્ય લિન્ક્સ પર મોકલે છે, જેથી L1-ઓન્લી રીસીવરો આયોનોસ્ફીયરિક કરેક્શન્સ કરી શકે.આયોનોસ્ફીયરિક ડેટા ઉપગ્રહ દ્વારા [[સેટેલાઇટ બેઝ્ડ ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ|સેટેલાઇટ બેઝ્ડ ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમો]] ([[:en:Satellite Based Augmentation System|Satellite Based Augmentation System]]) (SBAS) જેવી કે [[ડબ્લ્યુએસએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) (ઉત્તર અમેરિકા અને હવાઈમાં ઉપલબ્ધ), [[ઇજીએનઓએસ (EGNOS)]] ([[:en:EGNOS|EGNOS]]) (યુરોપ અને એશિયા) કે [[એમએસએએસ (MSAS)]] ([[:en:MSAS|MSAS]]) (જાપાન) જેવી વ્યવસ્થાઓમાં પ્રસારીત થાય છે, જે આ ડેટાને ખાસ સ્યૂડો-રેન્ડમ નોઇઝ સીક્વન્સ (પીઆરએન)નો ઉપયોગ કરીને જીપીએસ ફ્રીક્વન્સીમાં પ્રસારિત કરે છે, આમાં માત્ર એક રીસીવર અને એન્ટેનાની જરૂર પડે છે. [[આદ્રતા]] ([[:en:Humidity|Humidity]]) પણ સિગ્નલોમાં વિલંબ પ્રેરી શકે છે, જેને પરીણામે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબથી થતી ભૂલો જેવી જ ભૂલવો સર્જાય છે, પરંતુ તે [[ટ્રોપોસ્ફીયર]] ([[:en:troposphere|troposphere]])માં થાય છે.આ અસર સ્થાનિક વિશેષ હોય છે અને આયોનોસ્ફીયરિક અસરો કરતા વધારે ઝડપી હોય છે અને તે ફ્રીક્વન્સી આધારિત હોતી નથી.આ લક્ષણોને કારણે આદ્રતા ભૂલોનું ચોક્કસ માપ અને કમ્પેન્સેશન આયોનોસ્ફિયરિક અસરો કરતા વધારે મુશ્કેલ બને છે.{{fact|date=November 2008}} રીસીવરની ઊંચાઈમાં થતા ફેરફારો વિલંબના પ્રમાણમાં ફેરફાર લાવે છે, કેમ કે વધારે ઊઁચાઈ પર સિગ્નલો ઓછા વાતાવરણમાંથી પસાર થાય છે.જીપએસ રીસીવર તેમની અંદાજિત ઊંચાઇની ગણતરી કરતા હોવાથી આ ભૂલ સુધારવા માટે સરખામણીએ સરળ છે. તે વિધેય પરાગમન લાગુ પાડીને અથવા તો બેરોમીટર એલ્ટિમીટરનો ઉપયોગ કરીને આસપાસના દબાણે વાતાવરણની ભૂલના સંબંધિત ગાળાને સાંકળીને તે મેળવી શકાય છે.{{fact|date=November 2008}} ==== બહુમાર્ગીય અસરો ==== જીપીએસ (GPS) સિગ્નલો [[બહુમાર્ગ]] ([[:en:multipath|multipath]])ના મુદ્દાઓ દ્વારા પણ અસર પામે છે, જ્યાં રેડિયો સિગ્નલો આસપાસના વિસ્તાર, મકાનો, કોતરો, સખત મેદાન વગેરે પર પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ વિલંબિત સિગ્નલો અચોક્સાઈ સર્જી શકે છે.બહુમાર્ગીય અસરોને હળવી બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારની ટેકનિકો વિકસાવવામાં આવી છે, તેમાં [[નેરો કોરીલેટર સ્પેસિંગ]] ([[:en:narrow correlator spacing|narrow correlator spacing]]) નોંધપાત્ર છે.બહુમાર્ગ લાંબા વિલંબો માટે રીસીવર પોતે માર્ગથી ભટકતા સિગ્નલોને ઓળખી શકે છે અને તેમને બાાત કરી શકે છે.જમીન પર પ્રતિબિંબિત થતા સિગ્નલોના વધારે ટૂંકા વિલંબ બહુમાર્ગના નિવારણ માટે ખાસ પ્રકારના એન્ટેના (દા.ત. [[ચોક રિંગ એન્ટેના]] ([[:en:choke ring antenna|choke ring antenna]]))નો ઉપયોગ કરી શકાય, જેથી એન્ટેના દ્વારા રીસીવ થતા સિગ્નલ પાવરને ઘટાડી શકાય.સિગ્નલોના ટૂંકા વિલંબિત પ્રતિબિંબોને ફિલ્ટર કરવા વધારે મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેઓ સાચા સિગ્નલમાં રૂકાવટ કરે છે અને તેના સર્જાતી અસરોને વાતાવરણીય વિલંબમાં થતા રૂટીન ફેરફારોથી લગભગ અલગ પાડી શકાતી નથી. બહુમાર્ગીય અસરો ચલિત વાહનો માટે ઓછી તીવ્ર છે.જ્યારે જીપીએસ એન્ટેના ફરતું હોય છે, ત્યારે પ્રતિબિબિત સિગ્નલોનો ઉપયોગ કરતા ખોટા સોલ્યુશન્સ કન્વર્જ થઈ શકતા નથી અને માત્ર સીધા સિગ્નલો જ સ્થિર સોલ્યુશન્સમાં પરીણમે છે. ==== ઇફેમરિસ અને ઘડિયાળની ભૂલો ==== ઇફેમરિસ ડેટાનું દર 30 સેકન્ડે પ્રસારણ થતું હોવાથી આ માહિતી પોતે બે કલાક જુની હોઈ શકે છે.ચાર કલાક જેટલો જુનો ડેટા પોઝિશન્સનીગણતરી કરવા માટે પ્રમાણિત ગણાય છે, પરંતુ ઉપગ્રહની વાસ્તવિક પોઝિશન ના પણ બતાવે.જો ઝડપી ટાઇમ ટુ ફર્સ્ટ ફિક્સ (ટીટીએફએફ)ની જરૂર હોય, તો પ્રમાણિત ઇફેમરિસને રીસીવર પર અપલોડ કરવું સંભવ છે અને સમયનું સેટિંગ કરવા ઉપરાંત પોઝિશન ફિક્સ દસ સેકન્ડમાં પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.આવો ઇફેમરિસ ડેટા વેબ પર મુકી શકાય છે, જેથી તેને મોબાઇલ જીપીએસ ઉપકરણોમાં લોડ કરી શકાય.<ref>{{Cite web |url=http://www.tdc.co.uk/index.php?key=ephemeris |title=ઇફેમરિસ સર્વર એક્ઝામ્પલ |access-date=2009-06-26 |archive-date=2009-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090112033511/http://www.tdc.co.uk/index.php?key=ephemeris |url-status=dead }}</ref>[[આસિસ્ટેડ જીપીએસ (GPS)]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]]) પણ જુઓ ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળો ઘોંઘાટ અને [[ક્લોક ડ્રિફ્ટ]] ([[:en:clock drift|clock drift]]) ભૂલો અનુભવે છે.માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાં આ ભૂલો માટેના સુધારા અને અણુ ઘડિયાળની સચોટતાના અંદાજો હોય છે.જોકે, તેઓ અવલોકનો આધારિત છે અને ઘડિયાળની ચાલુ સ્થિતિ ના પણ દર્શાવતા હોય એમ બની શકે. આ સમસ્યાઓ નાની લાગતી હોય, પરંતુ કેટલાક મીટરની ચોક્સાઈનો ફેર પડી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://seismo.berkeley.edu/~battag/GAMITwrkshp/lecturenotes/unit1/unit1.html#3 |title=UNit 1 - Introduction to GPS |access-date=2009-06-26 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429034807/http://seismo.berkeley.edu/~battag/GAMITwrkshp/lecturenotes/unit1/unit1.html#3 |url-status=dead }}</ref> ====જીઓમેટ્રિક ડાઇલ્યુન ઓફ પ્રીસિઝન કોમ્પ્યુટેશન (ડીઓપી)<span id="gdop"></span>==== ડીઓપીનું કમ્પ્યુટિંગ કરવાના પ્રથમ પગલાંરુપે રીસીવરથી ઉપગ્રહ સુધી એકમ સદિશ પર નીચે મુજબના ઘટકો વિચારો, :<math> \frac {(x_i- x)} {R_i}, \frac {(y_i-y)} {R_i}, and \frac {(z_i-z)} {R_i} </math>રીસીવરથી ઉપગ્રહનું અંતર <math>\ R_i </math>છે :<math>R_i= \sqrt{(x_i- x)^2 + (y_i-y)^2 + (z_i-z)^2}</math> અને <math>\ x, y, and\ z</math>રીસીવરની પોઝિશન દર્શાવે છે અને <math>\ x_i, y_i, and\ z_i</math>ઉપગ્રહ આઇની પોઝિશન દર્શાવે છે.આધારક Aને નીચે મુજબ સમજો, :<math>A = \begin{bmatrix} \frac {(x_1- x)} {R_i} & \frac {(y_1-y)} {R_i} & \frac {(z_1-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_2- x)} {R_i} & \frac {(y_2-y)} {R_i} & \frac {(z_2-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_3- x)} {R_i} & \frac {(y_3-y)} {R_i} & \frac {(z_3-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_4- x)} {R_i} & \frac {(y_4-y)} {R_i} & \frac {(z_4-z)} {R_i} & c \end{bmatrix} </math> Aની દરેક હારના પ્રથમ ત્રણ પદો રીસીવરથી નિર્દેશીત ઉપગ્રહના એકમ સદિશના ઘટકો છે. ચોથા સ્તંભના પદો c છે, જ્યાં c એટલે [[પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]).આધારક Qને નીચે મુજબ સમજો, :<math> Q = \left (A^T A \right )^{-1} </math> આ કમ્પ્યુટિંગ [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/142.htm "ઉપગ્રહ સ્થાન નિર્ધારણ સિદ્ધાંતોના વિભાગ 1.4.2"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201060630/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/142.htm |date=2008-12-01 }} પ્રમાણે છે, જ્યાં ભારીત આધારક, P, ઓળખ આધારક તરીકે નક્કી કરાયો છે. Q આધારકના પદો નીચે પ્રમાણે નિર્દિષ્ટ કરાયા છે. :<math>Q = \begin{bmatrix} d_x^2 & d_{xy}^2 & d_{xz}^2 & d_{xt}^2 \\ d_{xy}^2 & d_{y}^2 & d_{yz}^2 & d_{yt}^2 \\ d_{xz}^2 & d_{yz}^2 & d_{z}^2 & d_{zt}^2 \\ d_{xt}^2 & d_{yt}^2 & d_{zt}^2 & d_{t}^2 \end{bmatrix} </math> આપણે જ્યાં, d, નો ઉપયોગ કર્યો છે, ત્યાં ઘણી જગ્યાએ ગ્રીક શબ્દ<math>\ \sigma </math> વાપર્યો છે.જોકે, Q આધારકના પદો સંભાવના અને આંકડાશાસ્ત્રમાં વ્યાખ્યાયિત થાય છે તે પ્રમાણે તફાવતો અને સહતફાવતો બતાવતા નથી.તેના બદલે તેઓ ચુસ્તપણે જીયોમેટ્રિક ટર્મ્સ છે.તેથી, d ચોક્સાઈના ઘટાડામાં વપરાય છે તે પ્રમાણે વપરાય છે.પીડીઓપી, ટીડીઓપી અને જીડીઓપી નીચે પ્રમાણે છે, :<math> PDOP = \sqrt{d_x^2 + d_Y^2 + d_Z^2} </math>, :અને <math>\ TDOP = \sqrt{d_{t}^2} </math> :<math> GDOP = \sqrt{PDOP^2 + TDOP^2} </math> [http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/149.htm "ઉપગ્રહ સ્થળ નિર્ધારણના સિદ્ધાંતોના વિભાગ 1.4.9"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141122153439/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap1/149.htm |date=2014-11-22 }} પ્રમાણે પ્રીસિઝનનું હોરિઝોન્ટલ ડાઇલ્યુશન <math> HDOP = \sqrt{d_x^2 + d_Y^2} </math> અને પ્રીસિઝનનું વર્ટિકલ ડાઇલ્યુશન <math>\ VDOP = \sqrt{d_{z}^2} </math> બંને ઉપયોગમાં લેવાતી નિર્દેશાંક વ્યવસ્થા પર નિર્ભર છે.સ્થાનિક ક્ષૈતિજ તલ અને સ્થાનિક લંબ તલને અનુરૂપ x, y, અને z ક્યાં તો ઉત્તર, પૂર્વ, ડાઉન નિર્દેશાંક વ્યવસ્થા અથવા તો દક્ષિણ, પૂર્વ, અપ નિર્દેશાંક વ્યવસ્થામાં પોઝિશન્સ દર્શાવતા હોવા જોઇએ. ===== ડીઓપી (DOP) સમીકરણોની પ્રાપ્તિ ===== અગાઉના વિભાગમાં ચોક્સાઇ સંજ્ઞાઓના જીઓમેટ્રિક ઘટાડાની ગણતરી કરવા માટેના સમીકરણો વર્ણવવામાં આવ્યા.આ વિભાગ આ સમીકરણોની કઈ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેનું વર્ણન કરે છે.અહીં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ [http://books.google.com/books?id=lvI1a5J_4ewC&pg=PA474&lpg=PA474&dq=PDOP+derivation&source=web&ots=k5ojJtGZFu&sig=NwwUJb5wAKYuXooiYmvwGKRWkJQ&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA470,M1 "ગ્લોબલ પોઝિશનીંગ સિસ્ટમ (પ્રીવ્યૂ), સંશોધકો પાર્કિન્સન એન્ડ સ્પાઈકર"]માં ઉપયોગમાં લેવાયેલી પદ્ધતિ જેવી જ છે. રીસીવરના સાચા સ્થાનની સ્યૂડોરેન્જીઝને અનુરૂપ ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદમાંથી મળતા સદિશ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયેલા સ્થાન ભૂલ સદિશ '''e''' વિચારો. <math>\mathbf{e} = e_x\hat{x} + e_y\hat{y} + e_z\hat{z} </math>, જ્યાં બોલ્ડ ટાઇપ સદિશ દર્શાવે છે અને <math>\hat{x},\ \hat{y},\ and\ \hat{z} </math> અનુક્રમે x, y, અને z અક્ષો પરના એકમ સદિશ મૂલ્યો છે.<math>\ e_t</math> સમય ભૂલ દર્શાવે છે, એટલે કે સાચા સમયમાંથી રીસીવર નિર્દિષ્ટ સમય બાદ કરતા મળતો સમય.'''e''' અને <math>\ e_t</math>ના ત્રણ પદોની મધ્યકિંમતો શૂન્ય છે. :<math>A\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \frac {(x_1- x)} {R_i} & \frac {(y_1-y)} {R_i} & \frac {(z_1-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_2- x)} {R_i} & \frac {(y_2-y)} {R_i} & \frac {(z_2-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_3- x)} {R_i} & \frac {(y_3-y)} {R_i} & \frac {(z_3-z)} {R_i} & c \\ \frac {(x_4- x)} {R_i} & \frac {(y_4-y)} {R_i} & \frac {(z_4-z)} {R_i} & c \end{bmatrix}\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \ (1) \ where\ e_1,\ e_2,\ e_3,\ and\ e_4 </math> અનુક્રમે 1થી 4 સ્યૂડોરેન્જીઝમાં ભૂલો છે,[http://en.wikipedia.org/wiki/Global_Positioning_System#multi_nr]માં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, રીસીવર સ્થાન, ઉપગ્રહ સ્થાનો અને રીસીવર ઘડિયાળ ભૂલોની સ્યૂડોરેન્જીઝ સંબંધિત સમીકરણોને રેખીય રીતે મુકતાં આ સમીકરણ મળે છે. <math>\ A^{-1} \ </math>થી બન્ને બાજુઓને ગુણતાં નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} = A^{-1} \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \ (2)</math>બન્ને બાજુઓની અદલા બદલી કરતાં, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix}\left (A^{-1} \right )^T \ (3)</math> સમીકરણ (3)માં સંબંધિત આધારકો દ્વારા સમીકરણ (2)ની બંને બાજુઓના આધારકોને પાછળથી ગુણતા, નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ \begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} = A^{-1} \begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix}\left (A^{-1} \right )^T \ (4) </math> બંને બાજુઓની અપેક્ષિત કિંમતોને લેતા અને એક્સપેક્ટેશન ઓપરેટર, Eની બહારની બાજુના નોન-રેન્ડમ આધારકો લેતાં, નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>\ E \left (\begin{bmatrix} e_x \\ e_y \\ e_z \\ e_t \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_x & e_y & e_z & e_t \end{bmatrix} \right ) = A^{-1} \ E \left (\begin{bmatrix} e_1 \\ e_2 \\ e_3 \\ e_4 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} e_1 & e_2 & e_3 & e_4 \end{bmatrix} \right ) \left (A^{-1} \right )^T \ (5) </math> સ્યૂડોરેન્જ ભૂલો એકબીજા સાથે સંબંધિત નથી અને એક સરખા તફાવતો ધરાવે છે, તેમ ધારી લઇએ, તો જમણી બાજુનો સહ-તફાવત આધારક સ્કેલર ટાઇમ્સ આઇડેન્ટિટી આધારક તરીકે વર્ણવી શકાય.તેથી, :<math> \begin{bmatrix} \sigma_x^2 & \sigma_{xy}^2 & \sigma_{xz}^2 & \sigma_{xt}^2 \\ \sigma_{xy}^2 & \sigma_{y}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{yt}^2 \\ \sigma_{xz}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{z}^2 & \sigma_{zt}^2 \\ \sigma_{xt}^2 & \sigma_{yt}^2 & \sigma_{zt}^2 & \sigma_{t}^2 \end{bmatrix} = \sigma_R^2 \ A^{-1} \left (A^{-1} \right )^T = \sigma_R^2 \ \left (A^T A \right )^{-1} \ (6) \ since \ A^{-1} \left (A^{-1} \right )^T \left (A^T A \right ) = I </math> :<math>\ Note: \left (A^{-1} \right )^T = \left (A^{T} \right )^{-1} \ since \ I =\left (A A^{-1} \right )^T = \left (A^{-1} \right )^T A^T </math> <math>\left (A^T A \right )^{-1} = Q </math> ના વિકલ્પ તરીકે મળે છે, :<math> \begin{bmatrix} \sigma_x^2 & \sigma_{xy}^2 & \sigma_{xz}^2 & \sigma_{xt}^2 \\ \sigma_{xy}^2 & \sigma_{y}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{yt}^2 \\ \sigma_{xz}^2 & \sigma_{yz}^2 & \sigma_{z}^2 & \sigma_{zt}^2 \\ \sigma_{xt}^2 & \sigma_{yt}^2 & \sigma_{zt}^2 & \sigma_{t}^2 \end{bmatrix} = \sigma_R^2 \ \begin{bmatrix} d_x^2 & d_{xy}^2 & d_{xz}^2 & d_{xt}^2 \\ d_{xy}^2 & d_{y}^2 & d_{yz}^2 & d_{yt}^2 \\ d_{xz}^2 & d_{yz}^2 & d_{z}^2 & d_{zt}^2 \\ d_{xt}^2 & d_{yt}^2 & d_{zt}^2 & d_{t}^2 \end{bmatrix} \ (7) </math> સમીકરણ (7) પરથી જણાય છે કે, નિર્દિષ્ટ રીસીવર સ્થાન અને સમયના તફાવતો નીચે પ્રમાણે છે, :<math> \sigma_{rc}^2 = \sigma_x^2 + \sigma_y^2 + \sigma_z^2 = \sigma_R^2 \left (d_x^2 + d_y^2 + d_z^2 \right ) = PDOP^2 \sigma_R^2</math>અને :<math>\sigma_t^2 = \sigma_R^2 d_t^2 = TDOP^2 \sigma_R^2 </math> બાકી રહેલી સ્થાન અને સમય ભૂલ તફાવત સંજ્ઞાઓ સીધી રીતે મળે છે. ==== પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા ==== જીપીએસમાં (હાલ નિષ્ક્રિય કરાયેલા) એક લક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. તેને '''પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા ''' ('''એસએ''') કહે છે. તે જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલોમાં 100 મીટર (328 ફુટ) જેટલી સહેતુક અનિયમિત સમય ભૂલો ઉમેરે છે. તેનો હેતુ દુશ્મનને પ્રીસિઝન વેપન્સ ગાઇડન્સ માટે નાગરિક જીપીએસ રીસીવરનો ઉપયોગ કરતા અટકાવવાનો હતો. એસએ ભૂલો ખરેખર સ્યૂડોરેન્ડમ ભૂલો છે, અને તે ખાસ લશ્કરી જીપીએસ રીસવર ધરાવતા (અમેરિકાના લશ્કર, તેના સાથીદારો અને થોડાક અન્ય ઉપયોગકર્તાઓ, મોટે ભાગે સરકાર જેવા) અધિકૃત ઉપયોગકર્તાઓ પાસે જ ઉપલબ્ધ એવી વર્ગીકૃત '''સીડ''' [[કી (ક્રીપ્ટોગ્રાફી)|કી]] ([[:en:Key (cryptography)|key]])ના ક્રીપ્ટોગ્રાફિક અલ્ગોરિધમ દ્વારા જનરેટ થાય છે. આ રીસવરનું માત્ર પઝેશન પૂરતું નથી, તેના ઉપયોગ માટે અત્યંત ચુસ્ત રીતે અંકુશિત ડેઈલી કી જરૂરી છે. 2000ના વર્ષમાં બંધ થઈ તે પહેલાં સામાન્ય એસએ ભૂલો 10 મીટર (32 ફુટ) ક્ષૈતિજ અને 30 મીટર (98 ફુટ) અનુલંબ હતી.દરેક જીપીએસ (GPS) રીસીવરને જે તે વિસ્તારમાં લગભગ સમાનપણે એસએ અસર કરતી હોવાથી સચોટપણે જાણીતી પોઝિશન સાથેનું એક ફિક્સ્ડ સ્ટેશન એસએ ભૂલના મૂલ્યોનું માપ કાઢી શકે છે અને તેમને સ્થાનિક જીપીએસ (GPS) રીસવરોને ટ્રાંસમિટ કરી શકે છે, જેથી તેઓ તેમના પોઝિશન ફિક્સીઝ સુધારી શકે.આને [[ડિફરન્શલ જીપીએસ (GPS)|ડિફરેન્શલ જીપીએસ]] ([[:en:Differential GPS|Differential GPS]]) અથવા '''ડીજીપીએસ (DGPS ) ''' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડીજીપીએસ (DGPS ) જીપીએસ એરર્સના અન્ય મહત્વના સ્રોતો ખાસ કરીને આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ માટે પણ સુધારો કરી શકે છે, એસએ બંધ કરવામાં આવી હોવા છતાં ડીજીપીએસ (DGPS )નો વ્યાપક ઉપયોગ હજુ ચાલુ જ છે.વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ ડીજીપીએસની સરખામણીમાં એસએની બિનઅસરકારકતા એસએ બંધ કરવાનો સામાન્ય તર્ક હતો, અને તેને છેવટે 2000માં રાષ્ટ્ર પ્રમુખ ક્લિન્ટનના આદેશથી બંધ કરવામાં આવી. જીપીએસ પરનું અન્ય નિયંત્રણ, એન્ટિસ્પુફિંગ ચાલુ રહ્યું.તે '''પી-કોડ'''ને એનક્રીપ્ટ કરે છે, જેથી ખોટી માહિતી મોકલતા દુશ્મના ટ્રાંસમીટર દ્વારા તે મુર્ખ ના બને.બહુ થોડા નાગરિક રીસીવરોએ ક્યારેક પી-કોડનો ઉપયોગ કર્યો છે અને જાહેર સી/એ કોડ ખાસ કરીને ડીજીપીએસ સાથે મૂળે અપેક્ષા રખાતી હતી તેના કરતા એટલો બધો સચોટ નીવડ્યો કે મોટા ભાગના નાગરિક ઉપયોગકર્તાઓ પર એન્ટિસ્પુફિંગ નીતિની ભાગ્યે જ કોઈ અસર પડી.એન્ટિસ્પુફ બંધ થવાથી પ્રાથમિકપણે સરવેયરો અને કેટલાક વિજ્ઞાનીઓને ફાયદો થયો હશે, જેમને ટેક્ટોનિક પ્લેટની ગતિનું ટ્રેકિંગ કરવા જેવા પ્રયોગો માટે એકદમ સચોટ પોઝિશન્સની જરૂર પડે છે. ડીજીપીએસ (DGPS) સેવાઓ વેપારી અને સરકારી બંને સ્રોતો તરફથી વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. સરકારી સ્રોતોમાં [[ડબ્લ્યુએએએસ (WAAS)]] ([[:en:WAAS|WAAS]]) અને [[યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ]] ([[:en:US Coast Guard|US Coast Guard's]])ના [[એલએફ (LF)|એલએફ]] ([[:en:LF|LF]]) મરિન નેવિગેશન બેકન્સનું નેટવર્કકરેક્શન્સની સચોટતા ઉપયોગકર્તા અને ડીજીપીએસ રીસવર વચ્ચેના અંતર પર નિર્ભર છે.જેમ જેમ અંતર વધે છે, તેમ તેમ બંને સાઇટો પરની ભૂલો જુદી પડે છે, અને તેને પરીણામે ડીફરન્શલ કરેક્શન્સની ચોક્સાઈ ઘટે છે. 1990-91ના [[ખાડીનું યુદ્ધ|Gulf War]] ([[:en:Gulf War|Gulf War]]) દરમિયાન લશ્કરી જીપીએસ યુનિટ્સની તંગીને કારણે ઘણા જવાનો અને તેમના કુટુંબોને સરળતાથી મળતા નાગરિક યુનિટ્સ ખરીદવાની ફરજ પડી હતી.તેણે અમેરિકના લશ્કરના પોતાના યુદ્ધ ક્ષેત્ર પર જીપીએસના ઉપયોગમાં રુકાવટ નાંખી હતી, પરીણામે લશ્કરને યુદ્ધ દરમિયાન એસએ બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો હતો. 1990માં [[એફએએ|એફએએ (FAA)]] ([[:en:Federal Aviation Administration|FAA]])એ લશ્કર પર એસએએ કાયમ માટે બંધ કરવાનું દબાણ લાવવા માંડ્યું હતું. આને કારણે એફએએ (FAA)ને તેની પોતાની [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:radio navigation|radio navigation]]) વ્યવસ્થાઓની જાળવણીમાં દર વર્ષે થતાં કરોડો ડોલર બચી શકે.રાષ્ટ્ર પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન]] ([[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]])ની જાહેરાતના પગલે 1 મે, 2000ની મધ્યરાત્રીથી "સેટ ટુ ઝીરો"<ref name="OSTP">{{cite web|url=http://www.ngs.noaa.gov/FGCS/info/sans_SA/docs/statement.html|publisher=[[Office of Science and Technology Policy]]|title=Statement by the President regarding the United States' Decision to Stop Degrading Global Positioning System Accuracy|date=May 1, 2000|access-date= 2009-02-02}}</ref> ભૂલનું પ્રમાણ ઉમેરવામાં આવ્યું, જેથી કરીને ઉપયોગકર્તાઓ ભૂલ-મુક્ત એલ2 સિગ્નલ એક્સેસ કરી શકે.આદેશ પ્રમાણે, એસએ (SA)ની પ્રેરીત ભૂલ બદલીને જાહેર સિગ્નલ (સી/એ કોડ) માટે નો એરર ઉમેરવામાં આવી.ક્લિન્ટલના વહીવટી આદેશ પ્રમાણે એસએ (SA) 2006 સુધીમાં નાબૂદ થવાની હતી, પરંતુ તે 2000માં નાબૂદ થઈ, કેમ કે અમેરિકીના લશ્કરે એક નવી વ્યવસ્થા વિકસાવી લીધી હતી, જે પ્રમાણે કટોકટીના ચોક્કસ વિસ્તારમાં, બાકીના વિશ્વને કે તેની પોતાની લશ્કરી વ્યવસ્થાઓને અસર કર્યા વિના, દુશ્મન દળોને જીપીએસ (GPS) (કે બીજી માર્ગનિર્દેશન સેવાઓ)થી વંચિત રાકાની ક્ષમતા મેળવી લીધી હતી.<ref name="OSTP" /> પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા હજુ પણ જીપીએસની વ્યવસ્થા ક્ષમતા છે અને ભૂલ, સૈદ્ધાંતિક રીતે કોઈ પણ સમયે ફરી દાખલ કરી શકાય છે.વહેવારમાં, અમેરિકા અને વિદેશી વહાણવટા માટે સર્જાનારા જોખમો અને ખર્ચા જોતાં તે ફરી દાખલ થવાની કોઈ શક્યતા નથી અને [[એફએએ]] ([[:en:FAA|FAA]]) <ref>{{cite web|url=http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/index.cfm#ad3|title=GNSS - Frequently Asked Questions - GPS: Will SA ever be turned back on?|publisher=FAA|access-date=2007-12-17|date=June 13, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231173655/http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/index.cfm#ad3|archive-date=2007-12-31|url-status=dead}}</ref>સહિતની વિવિધ સરકારી એજન્સીઓએ જણાવીદીધું છે કે તેને ફરી દાખલ કરવાન તેમની ઇચ્છા નથી. અંદાજે 2 × 10<sup>-13</sup><!-- What units? Hz? kHz? MHz? Answer: This is a dimensionless, so there no unit. (The used unit is divided by the same unit, therefore there is no unit left.) example 1 sec / 5 trillion sec gives one in five trillion --> (પાંચ ટ્રિલીયનનો એક ભાગ)ની ચોક્સાઈ સાથે જીપીએસની [[સીઝીયમ]] ([[:en:caesium|cesium]]) અને [[રુબિડીયમ]] ([[:en:rubidium|rubidium]]) [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clocks|atomic clocks]])ની ફ્રીક્વન્સી કરેક્ટ કરવાની ક્ષમતા એ પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાની એક રસપ્રદ આડ અસર છે.ઘડિયાળોની ચોક્સાઈમાં આ નોંધપાત્ર સુધારો છે.{{Fact|date=March 2007}}<!-- And will this no longer be the case with the new satellites that cannot implement SA? And why is that? Setting the SA error to zero, doesn't mean the other difference do not remain, for example the military units still use both channels to improve accuracy, civilians units can not do this. No, I meant can the frequency of the clocks on board the satellites still be corrected without the SA hardware? The clocks are used for both the SA and the military signals, so the frequency of the clocks themselves was not changed to introduce the SA error, this error was introduced only in the SA signal after the times were obtained from the clocks.--> 19 સપ્ટેમ્બર, 2007એ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલય|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે]] ([[:en:United States Department of Defense|United States Department of Defense]]) ભવિષ્યના જીપીયએસ થ્રી ઉપગ્રહો એસએનો અમલ કરવા માટે સક્ષમ હશે નહીં એવી જાહેરાત કરીને<ref>{{cite web | url = http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11335 | title = DoD Permanently Discontinues Procurement Of Global Positioning System Selective Availability | publisher = DefenseLink | date = September 18, 2007 | access-date = 2008-02-20 | archive-date = 2008-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080218050849/http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=11335 | url-status = dead }}</ref> આ નીતિ કાયમી બનાવી હતી.<ref>{{cite web | url = http://pnt.gov/public/sa/ | title = Selective Availability | publisher = National space-based Positioning, Navigation, and Timing Executive Committee | access-date = 2008-02-20 }} </ref> ==== સાપેક્ષતા ==== [[ચિત્ર:Orbit times.png|thumb|right|200px|ઉપગ્રહની ઘડિયાળો તેમની કક્ષાની ઝડપને કારણે ધીમી પડે છે, પરંતુ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્રની બહાર તેમના અંતરને કારણે ઝડપમાં વધારો થાય છે..]] [[સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાંત|સાપેક્ષતાના સિદ્ધાંત]] ([[:en:theory of relativity|theory of relativity]]) પ્રમાણે, ઉપગ્રહો પરની ઘડીયાળોની સતત ગતિ અને પૃથ્વી-કેન્દ્રી ઇનર્શલ [[ખાસ સાપેક્ષતા# રેફરન્સ ફ્રેઇમ્સ. 2સી કોઓર્ડિનેટ્સ અને ધી લોરેન્ઝ ટ્રાંસફોર્મેશન|રેફરન્સ ફ્રેઇમ]] ([[:en:Special relativity#Reference frames.2C coordinates and The Lorentz transformation|reference frame]])ની સરખામણીમાં તેમની ઊંચાઈને કારણે તેમની ઝડપ ([[ખાસ સાપેક્ષતા]] ([[:en:special relativity|special relativity]])) તેમ જ તેમના ગુરુત્વાકર્ષણીય ક્ષેત્ર ([[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] ([[:en:general relativity|general relativity]]))ને અસર થાય છે. જીપીએસ ઉપગ્રહ માટે, સામાન્ય સાપેક્ષતા એવી આગાહી કરે છે કે જીપીએસની કક્ષીય ઊંચાઇએ [[અણુ ઘડિયાળ|અણુ ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]]) વધારે ઝડપથી ચાલશે, એટલે કે દિવસના લગભગ 45.9 [[માઇક્રોસેકન્ડ્સ]] ([[:en:microseconds|microseconds]]) (μs) જેટલી વધારે, કારણ કે પૃથ્વીની સપાટી પરની અણુ ઘડિયાળો કરતા તેઓ વધારે ઊંચુ ગુરુત્વાકર્ષણીય ક્ષેત્ર ધરાવે છે. ખાસ સાપેક્ષતા એવી આગાહી કરે છે કે જીપીએસની કક્ષીય ઝડપે ગતિ કરતી અણુ ઘડિયાળો સ્થિર ભૂમિ ઘડિયાળો કરતા લગભગ દિવસની 7.2 μs જેટલી ધીમી ચાલશે.સાથે ગણતા તફાવત દિવસના લગભગ 38 માઇક્રોસેકન્ડનો થાય છે, 10<sup>10</sup>.<ref>રિઝોસ, ક્રિસ[[યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ]] ([[:en:University of New South Wales|University of New South Wales]]).[http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/312.htm જીપીએસ (GPS) ઉપગ્રહ સિગ્નલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612004027/http://www.gmat.unsw.edu.au/snap/gps/gps_survey/chap3/312.htm |date=2010-06-12 }}.1999.</ref>ના 4.465 પાર્ટ્સનો તફાવત.આને ગણતરીમાં લેવા માટે દરેક ઉપગ્રહના ફ્રીક્વન્સી સ્ટાન્ડર્ડને પ્રક્ષેપણ પહેલાં રેઇટ ઓફસેટ આપવામાં આવે છે, જેથી પૃથ્વીની ઇચ્છિત ફ્રીક્વન્સી કરતા સહેજ ધીમી ચાલે, ખાસ કરીને 10.23 મેગા હર્ટ્ઝના બદલે 10.22999999543 મેગા હર્ટ્ઝ.<ref>[http://www.aticourses.com/global_positioning_system.htm ધી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ, દ્વારા રોબર્ટ નેલ્સન ઉપગ્રહ મારફત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718150217/http://www.aticourses.com/global_positioning_system.htm |date=2010-07-18 }}, નવેમ્બર 1999</ref> જીપીએસ ઉપગ્રહોમાં રાખેલી અણુ ઘડિયાળો ચોક્સાઇપુર્વક ટ્યુન કરેલી હોવાથી તે વ્યવસ્થાને વાસ્તવિક દુનિયામાં સાપેક્ષતાના વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતની વહેવારુ ઇજનેરી એપ્લીકેશન બનાવે છે. આઇન્સ્ટાઇનના સામાન્ય સિદ્ધાંતનું પરીક્ષણ કરવા અણુ ઘડિયાળોને કૃત્રિમ ઉપગ્રહોમાં મુકવાની દરખાસ્ત સૌ પ્રથમ [[ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગ|ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે]] ([[:en:Friedwardt Winterberg|Friedwardt Winterberg]]) 1955માં કરી હતી.<ref>એસ્ટ્રોનોઉટિકા એક્ટા દ્વિતિય, 25 (1956).</ref> ==== સેગનેક ડિસ્ટોર્શન ==== જીપીએસની નિરીક્ષણ પ્રક્રિયામાં [[સેગનેક અસર]] ([[:en:Sagnac effect|Sagnac effect]])ની પણ ગણતરી થવી જ જોઇએ.જીપીએસના ટાઇમ સ્કેલને એક [[અવિચલ|અ-ચલિત]] ([[:en:inertial|inertial]]) વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેના નિરીક્ષણોને [[ઈસીઈએફ|પૃથ્વી-કેન્દ્રી, પૃથ્વી-સ્થિત]] ([[:en:ECEF|Earth-centered, Earth-fixed]]) (પૃથ્વીની સાથે ભ્રમણ કરતી) વ્યવસ્થામાં પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે, એક એવી વ્યવસ્થા જેમાં [[સમકાલીનતા]] ([[:en:simultaneity|simultaneity]])ને વિશિષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી નથી.આમ, અચલિત વ્યવસ્થાને ઇસીઇએફ (ECEF) વ્યવસ્થામાં બદલવા માટે [[લોરેન્ઝ ટ્રાંસફોર્મેશન]] ([[:en:Lorentz transformation|Lorentz transformation]]) લાગુ પાડવામાં આવે છે.આને પરીણામે મળતા સિગ્નલ રન ટાઇમ કરેક્શન પૂર્વીય અને પશ્ચિમી અવકાશી ગોળાર્ધોમાં ઉપગ્રહો માટે એકબીજાથી વિરુદ્ધની બીજગણિતીય ચિહ્નો ધરાવે છે.આ અસરની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે તો સેંકડો નેનોસેકન્ડના પ્રમાણમાં પોઝિશનમાં સેંકડો મીટરની પૂર્વ-પશ્ચિમ ભૂલ પેદા થાય છે.<ref>એશ્બી, નીલ [http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf રીલેટિવિટી એન્ડ જીપીએસ].[[ફીઝી્કસ ટુડે]] ([[:en:Physics Today|Physics Today]]), મે 2002.</ref> == વિક્ષેપના સંભવિત સ્રોતો == ==== કુદરતી સ્રોત ==== ધરતી પરના જીપીએસ સિગ્નલો સરખામણીએ નબળા હોવાથી કુદરીત રેડીયો સિગ્નલો કે જીપીએસ સિગ્નલોના વિખરાવથી રીસીવર [[નિષ્ક્રિય]] ([[:en:desensitize|desensitize]]) થઈ શકે છે, તેને કારણે ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રાપ્ત કરવા કે તેનુ પગેરું રાખવું મુશ્કેલ કે અસંભવ બની જાય છે. [[અવકાશ હવામાન]] ([[:en:Space weather|Space weather]]) જીપીએસ કામગીરીને બે રીતે બગાડે છે. એક જ ફ્રીક્વન્સી બેન્ડમાં સૂર્ય રેડીયો વિસ્ફોટ નોઇઝ દ્વારા સીધો વિક્ષેપ <ref>સેરુટિ, એ., પી. એમ. કિન્ટર, ડી. ઇ. ગેરી, એ. જે. મેનુઝીયો, આર. એફ. મેયર, પી. એચ. ડોહર્ટી, અને એ. જે. કોસ્ટર (2008), જીપીએસ રીસીવર પર ડીસેમ્બર 2006ના સોલર રેડીયો વિસ્ફોટોની તીવ્ર અસરો, સ્પેસ વેધર, doi:10.1029/2007SW000375, 19 ઓક્ટોબર, 2008</ref>કે પછી સિન્ટિલેશન તરીકે ઓળખાતા આયોનોસ્ફીયરિક અસંતુલનોને કારણે જીપીએસ રેડીયો સિગ્નલના વિખરાવ દ્વારા. <ref>એરોન્સ, જુલ્સ અને બાસુ, સંતીમય, જીપીએસ ફ્રીક્વન્સીઝ પર આયોનોસ્ફીયરિક એમ્પ્લીટ્યુટ અને ફેઇઝ ફલક્ચુએશન્સ, આઇઓએન જીપીએસની કાર્યવાહીઓ, v 2, 1994, પૃ. 1569-1578</ref>બંને પ્રકારનો બગાડ 11 વર્ષના [[સૂર્ય ચક્ર]] ([[:en:solar cycle|solar cycle]])ના પગલે થાય છે અને સૂર્ય કલંકો મહત્તમ હોય, ત્યારે મહત્તમ થાય છે, તેમ છતાં તેઓ ગમે તે સમય થઈ શકે છે.સૂર્ય રેડીયો વિસ્ફોટ [[સૂર્ય જ્વાળાઓ|સૂર્ય જ્વાળા]] ([[:en:solar flares|solar flares]])ઓ સાથે સંબંધિત છે અને તેમની અસર સૂર્ય સામે રહેલાપૃથ્વીના અડધા હિસ્સા પર જીપીએસની કામગીરી પર થાય છે.ઉષ્ણ કટીબંધીય આકાશમાં રાત્રી સમયે ઝબકારા જોવા મળે છે.તે ઊંચા તથા મધ્ય અક્ષાંશો પર ઓછી માત્રામાં જોવા મળે છે જ્યાં ચુંબકિય ચક્રવાતોને કારણે આ ઘટના બને છે.<ref>લેડવિના, બી. એમ., જે. જે. મકેલા અને પી. એમ. કિન્ટર (2002) મિડલેટિટ્યુડે જીપીએસ એલ વન એમ્પ્લીટ્યુડ સિન્ટિલેશન્સના પ્રથમ અવલોકનો, જીઓફીઝિક્સ.Res. Lett., 29(14), 1659, doi:10.1029/2002GL014770</ref>ઝબકારા પેદા કરવા ઉપરાંત ચુંબકિય ચક્રવાતો તીવ્ર આયનોસ્ફિયરીક અસમતુલા સર્જી શકે છે, જે એસબીએએસ વ્યવસ્થાઓની ચોક્સાઈ ઘટાડે છે.<ref>ટોમ ડીયેલ, [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/library/satNav/media/SATNAV_0604.PDF સૂર્ય જ્વાળાઓ પૃથ્વીને સ્પર્શે છે - ડબ્લ્યુએએએસ વળે છે, પરંતુ તુટતું નથી, ]સેટનેવ ન્યૂઝ, ખંડ 23, જુન, 2003</ref> ==== કૃત્રિમ સ્રોત ==== ઓટોમોટિવ જીપીએસ રીસીવરોમાં વિન્ડશીલ્ડ્સના મેટાલિક ફીચર્સ (<ref>{{cite web |url=http://www.illinoistollway.com/pls/portal/docs/PAGE/TW_CONTENT_REPOSITORY/TW_CR_IPASS/LPT-SPECIALWINDSHIELDLIST.PDF |title=I-PASS Mounting for Vehicles with Special Windshield Features}}</ref>જેવા કે ડીફ્રોસ્ટર્સ) કે પછી કાર વિન્ડો ટિન્ટિંગ ફિલ્મ્સ<ref>{{cite web |url=http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/WF/3MWindowFilms/Products/ProductCatalog/?PC_7_RJH9U5230GE3E02LECFTDQG0V7_nid=9928QS9MGHbeT4DCJBL6BVgl |title=3M Automotive Films |access-date=2009-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090724191522/http://solutions.3m.com/wps/portal/3M/en_US/WF/3MWindowFilms/Products/ProductCatalog/?PC_7_RJH9U5230GE3E02LECFTDQG0V7_nid=9928QS9MGHbeT4DCJBL6BVgl |archive-date=2009-07-24 |url-status=dead}}એ નોંધો કે કલર સ્ટેબલ ફિલ્મો ઉપગ્રહોના સિગ્નલોમાં વિક્ષેપ ''નહીં'' કરતી હોવાનું ખાસ વર્ણવવામાં આવે છે.</ref> [[ફેરાડે કેઇજે|ફેરાડે કેઇજ]] ([[:en:Faraday cage|Faraday cage]]) તરીકે વર્તી શકે છે અને કારની અંદર સિગ્નલો બરોબર પ્રાપ્ત થતા નથી. માનવ-સર્જિત [[ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ટરફીયરન્સ|ઇએમઆઇ]] ([[:en:electromagnetic interference|EMI]]) (ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ટરફીયરન્સ) પણ જીપીએસ સિગ્નલોને ખોરવી શકે છે કે [[રેડીયો જેમિંગ|જેમ]] ([[:en:radio jamming|jam]]) કરી શકે છે.એક સારી રીતે દસ્તાવેજીકરણ પામેલા કિસ્સામાં [[કેલીફોર્નીયા]] ([[:en:California|California]]) ખાતે [[મોસ લેન્ડિંગ, કેલીફોર્નીયા|મોસ લેન્ડિંગ]] ([[:en:Moss Landing, California|Moss Landing]])નું સમગ્ર બંદર જીપીએસ સિગ્નલો રીસીવ કરી શક્યુ ન હતું, કેમ કેટીવી એન્ટેનાના પ્રીએમ્પ્લીફાયર્સની ખરાબ કામગીરીને કારણે અનાયાસે જેમિંગ થયું હતું. <ref>[http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=43404&&pageID=1 ધી હન્ટ ફોર એન અનઇન્ટેન્શનલ જીપીએસ જેમર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715095431/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=43404&&pageID=1 |date=2007-07-15 }}જીપીએસ (GPS) વર્લ્ડ1 જાન્યુઆરી, 2005</ref><ref>[http://www.compliance-club.com/archive/bananaskins/201-225.asp ઇએમસી (EMC) કોમ્પલાયન્સ ક્લબ "બનાના સ્કિન્સ" કોલમ 222]</ref> હેતુપુર્વકનું જેમિંગ પણ શક્ય છે.સામાન્યપણે મજબૂત સિગ્નલો રેડીયો રેન્જમાં હોય અથવા તો દ્રષ્ટિપથમાં હોય, ત્યારે જીપીએસ રીસીવરોને ઇન્ટરફીયર કરી શકે છે.2002માં, ઓનલાઇન મેગેઝિન [[ફ્રેક]] ([[:en:Phrack|Phrack]])માં શોર્ટ રેન્જ જીપીએસ L1 C/A જેમર કઈ રીતે બનાવવું તેનું વિગતવાર વર્ણન પ્રસિદ્ધ થયું હતું.<ref>[http://www.phrack.org/issues.html?issue=60&id=13#article લો કોસ્ટ એન્ડ પોર્ટેબલ જીપીએસ જેમર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102025932/http://www.phrack.org/issues.html?issue=60&id=13#article |date=2010-01-02 }}.[[ફ્રેક]] ([[:en:Phrack|Phrack]]) ઇશ્યૂ 0x3c (60), આર્ટિકલ 13].પ્રસિદ્ધ થયું 28 ડીસેમ્બર, 2002</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંધીય સરકાર|અમેરિકી સરકાર]] ([[:en:Federal government of the United States|U.S. government]]) માને છે કે આવા જેમર્સ [[અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધ (2001-અત્યાર સુધી)|અફઘાનિસ્તાનમાં 2001ના યુદ્ધ]] ([[:en:War in Afghanistan (2001–present)|2001 war in Afghanistan]]) દરમિયાન વારંવાર વપરાયા હતા અને અમેરિકી લશ્કરે [[ઇરાક યુદ્ધ]] ([[:en:Iraq War|Iraq War]]) દરમિયાન છ જીપીએસ જેમર્સનો નાશ કરવાનો દાવો કર્યો હતો, વક્રતા તો એ હતી કે એમાંના એકમાં જીપીએસ-ગાઇડેડ બોમ્બ હતો.<ref>અમેરિકન ફોર્સીસ પ્રેસ સર્વિસ[http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=29230 સેન્ટકોમ ચાર્ટ્સ પ્રોગ્રેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203004107/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=29230 |date=2009-12-03 }}.માર્ચ 25, 2003.</ref>આવા જેમરનું પગેરું શોધવું અને તેમને લોકેટ કરવા સરખામણીમાં સહેલા છે, તેથી તે [[વિકિરણ વિરોધિ મિસાઈલ|એન્ટિ-રેડીયેશન મિસાઇલ્સ]] ([[:en:anti-radiation missile|anti-radiation missile]])ના આકર્ષક ટારગેટ બને છે. બ્રિટનના સંરક્ષણ મંત્રાલયે 7-8 જુન, 2007એ બ્રિટનના વેસ્ટ કન્ટ્રીમાં એક જેમિંગ વ્યવસ્થાનું પરીક્ષણ કર્યું હતું.<ref>{{cite news | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-460279/MoDs-tests-send-satnav-haywire-road-atlas.html | title = MoD's tests will send satnav haywire so take a road atlas | date = 2007-06-06 | work = The Daily Mail }}</ref> કેટલાક દેશોએ બંધ બારણે અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જીપીએસ સિગ્નલો પ્રાપ્ત કરવા જીપીએસ રીપીટર્સનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી છે. જોકે, યુરોપિય સંઘ અને બ્રિટનના કાયદાઓ હેઠળ તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે, કેમ કે જીપીએસ ઉપગ્રહો અને રીપીટર બંનેમાંથી ડેટ મેળવતા અન્ય જીપીએસ રીસીવરોમાં આ સિગ્નલો વિક્ષેપ કરી શકે છે. કુદરતી અને માનવસર્જિત બન્ને પ્રકારના ઘોંઘાટોની શક્યતો હોવાને કારણે, અવરોધો સાથે કામ પાર પાડવા વિવિધ તક્નિકોનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે.એક માત્ર સ્રોત તરીકે જીપીએસને પર નિર્ભર નહીં રહેવાની ટેકનિક પ્રથમ છે.જહોન રુલેના જણાવ્યા પ્રમાણે, "[[ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ફ્લાઇટ રુલ્સ|આઇએફઆર]] ([[:en:Instrument flight rules|IFR]]) પાયલોટો પાસે જીપીએસની કામગીરી ખરાબ થાય તે સંજોગોમાં વળતું આયોજન હોવું જોઇએ".<ref>રુલી, જ્હોનએવીવેબ[http://www.avweb.com/news/avionics/182754-1.html જીપીએસ જામિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823102135/http://www.avweb.com/news/avionics/182754-1.html |date=2011-08-23 }}.ફેબ્રુઆરી12, 2003.</ref>[[આરએઆઈએમ(RAIM)|રીસીવર ઓટોનોમસ ઇન્ટીગ્રિટી મોનિટરિંગ]] ([[:en:RAIM|Receiver Autonomous Integrity Monitoring]]) (આરએઆઇએમ) લક્ષણને હવે કેટલાક રીસીવરોમાં દાખલ કરવામાં આવ્યું છે. જેમિંગ કે અન્ય કોઈ સમસ્યા જાણવા મળે, તો ઉપયોગકર્તાને ચેતવણી આપવાની પણ તેમાં વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. અમેરિકી લશ્કરે [[ડીફેન્સ એડવાન્સ્ડ જીપીએસ રિસિવર]] ([[:en:Defense Advanced GPS Receiver|Defense Advanced GPS Receiver]]) (ડીએજીઆર)માં તેમનું [[એસએએએસએમ(SAASM)|સીલેક્ટિવ અવેલેબિલિટી / એન્ટિ-સ્પુફિંગ મોડ્યુલ]] ([[:en:SAASM|Selective Availability / Anti-Spoofing Module]]) (એસએએસએમ) પણ તૈનાત કર્યું છે. નાગરિક રીસીવરોની કામગીરી ખોરવી નાંખતા વિક્ષેપો દરમિયાન ડીએજીઆર એનક્રીપ્ટેડ જીપીએસ સિગ્નલોના લોક મેન્ટેઇન કરી શક્યું અને જેમિંગનું ડીટેક્શન કરી શક્યું, તેનો નિદર્શન વીડીયો.<ref>[http://www.jcs.mil/j6/GPSwarfighter.wmv વ્યાપારીક જીપીએસ રિસિવર: વોરફાઈટર માટેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809052451/http://www.jcs.mil/j6/GPSwarfighter.wmv |date=2007-08-09 }}.અમેરિકી વાયુ દળની [http://gps.losangeles.af.mil/user/products/dagr/ જીપીએસ વિન્ગ ડીએજીઆર પ્રોગ્રામ]{{dead link|date=October 2008 }} વેબસાઇટ દ્વારા લિન્ક કરાયેલી, જોઇન્ટ ચીફની વેબસાઇટ પર હોસ્ટેડ. 10 April, 2007એ પ્રાપ્ત કરી.</ref> == ચોક્સાઈમાં વધારો == === વૃદ્ધિ === {{main|GNSS Augmentation}} ચોક્સાઈ વધારવાની ઓગેન્ટેશન પદ્ધતિઓમાં ગણતરીની પ્રક્રિયામાં બાહ્ય માહિતી સુગ્રથિત કરવામાં આવે છે.આવી ઘણી વ્યવસ્થાઓ છે અને જીપીએસ સેન્સર કઈ રીતે માહિતી મેળવે છે તેના આધારે તેમનું નામકરણ થાય છે અને વર્ણન થાય છે.કેટલીક વ્યવસ્થાઓ (ક્લોક ડ્રિફ્ટ, ઇફેમરિસ કે આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબ જેવી) ભૂલના સ્રોતો અંગે વધારાની માહિતીનું પ્રસારણ કરે છે. અન્ય વ્યવસ્થાઓ ભૂતકાળમાં સિગ્નલ કેટલો સમય બંધ રહ્યું હતું તેનું સીધું માપ પૂરું પાડે છે, જ્યારે ત્રીજા પ્રકારની વ્યવસ્થાઓ ગણતરીની પ્રક્રિયામાં સુગ્રથિત થનારી વધારાની માર્ગનિર્દેશન કે વેહિકલ માહિતી પૂરી પાડે છે. ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ્સના ઉદાહરણોમાં [[વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ]] ([[:en:Wide Area Augmentation System|Wide Area Augmentation System]]), [[ડિફરન્શલ જીપીએસ]] ([[:en:Differential GPS|Differential GPS]]), [[સ્થિર માર્ગદર્શન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Inertial Navigation System|Inertial Navigation System]])s and [[આસિસ્ટેડ જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]])નો સમાવેશ થાય છે. === ચુસ્ત મોનિટરીંગ === ગણતરીની ચોક્સાઈ ચુસ્ત મોનિટરિંગ અને વધારાના કે વૈકલ્પિક માર્ગોમાં હાલના જીપીએસ સિગ્નલોના મેઝરિંગ દ્વારા પણ સુધારી શકાય છે. હવે બંધ થઈ ચૂકેલી એસએ (SA) પછી જીપીએસમાં સૌથી મોટી ભૂલ સામાન્યપણે આયોનોસ્ફીયરમાં થતો અનિશ્ચિત વિલંબ છે. અવકાશયાન આયોનોસ્ફોયરિક મોડેલ માપદંડોનું પ્રસારણ કરે છે, પરંતુ ભૂલો યથાવત રહે છે.આ જ કારણસર જીપીએસ અવકાશયાન ઓછામાં ઓછી બે ફ્રીક્વન્સીઝ L1 અને L2 પર પ્રસારણ કરે છે. આયોનોસ્ફોયરિક વિલંબ સિગ્નલના માર્ગ પર ફ્રીક્વન્સી અને [[ટોટલ ઇલેક્ટ્રોન કન્ટેન્ટ]] ([[:en:total electron content|total electron content]]) (ટીઇસી)નું સુનિશ્ચિત વિધેય છે, તેથી ફ્રીક્વન્સીઝના આગમન સમય વચ્ચેના તફાવતને માપીને ટીઇસી નક્કી કરી શકાય છે અને આમ દરેક ફ્રીક્વન્સીમાં થતા આયોનોસ્ફોયરિક વિલંબને પણ ચોકસાઈથી માપી શકાય છે. ડીક્રીપ્શન ચાવીઓ સાથેના રીસીવરો L1 અને L2 બંને પર પ્રસારિત થતા P(Y)-કોડને ડીકોડ કરી શકે છે.જોકે, આ ચાવીઓ લશ્કરી અને અધિકૃત એજન્સીઓ માટે આરક્ષિત રાખવામાં આવે છે અને જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ નથી. ચાવીઓ વિના પણ એ જ ભૂલોની માહિતી પ્રાપ્ત કરવા L1 અને L2 પર P(Y) કોડની સરખામણી કરવાની ''કોટલેસ'' ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવો શક્ય છે. જોકે, આ ટેકનિક ધીમી છે, તેથી હાલ તે માત્ર ખાસ પ્રકારના સરવે ઉપકરણો પૂરતી મર્યાદિત છે. ભવિષ્યમાં, L2 અને L5 ફ્રીક્વન્સીઝ પર વધારાના નાગરિક કોડ્સ પ્રસારિત થવાની અપેક્ષા છે. (જુઓ નીચે [[#જીપીએસ આધૂનિકરણ|જીપીએસ આધૂનિકરણ]] ([[:en:#GPS modernization|GPS modernization]])).ત્યાર બાદ તમામ ઉપયોગકર્તાઓ ડ્યૂઅલ-ફ્રીક્વન્સીઝ મેજરમેન્ટ્સ હાથ ધરી શકશે અને આયોનોસ્ફીયરિક વિલંબને કારણે થતી ભૂલો સીધી કમ્પ્યુટ કરી શકશે. ચુસ્ત મોનિટરિંગના બીજા સ્વરુપને '''કેરીયર-ફેઇઝ વૃદ્ધિ''' (સીપીજીપીએસ) કહે છે.તે જે ભૂલને સુધારે છે, તે ભૂલ સર્જાય છે, કારણ કે [[સ્યૂડોરેન્ડમ નંબર જનરેટર|પીઆરએન]] ([[:en:Pseudorandom number generator|PRN]])નું પલ્સ ટ્રાંઝિશન તત્કાળ નથી અને આમ, [[ક્રોસ-કોરીલેશન|કોરીલેશન]] ([[:en:cross-correlation|correlation]]) (સેટેલાઇટ-રીસીવર સીક્વન્સ મેચિંગ) ઓપરેશન અધૂરું છે. સીપીજીપીએસ અભિગમમાં L1 કેરીયર વેવનો ઉપયોગ થાય છે, જે વધારાના [[ક્લોક સિગ્નલ]] ([[:en:clock signal|clock signal]])ની જેમ કામગીરી બજાવવા અને અનિશ્ચિતતાનું નિરાકરણ લાવવા C/A બિટ પીરીયડનો એકસોમો [[સામયિકતા|પીરીયડ]] ([[:en:Periodicity|period]]) ધરાવે છે.સામાન્ય જીપીએસમાં ફેઇઝ તફાવત ભૂલમાં 2થી 3 મીટર (6થી 10 ફુટ) વચ્ચેની અનિશ્ચિતતા હોય છે. પરફેક્ટ ટ્રાંઝિશનના 1 ટકામાં કામગીરી બજાવતા સીપીજીએસ આ ભૂલમાં 3 સેન્ટિમીટર (1 ઇંચ) સુધીની અનિશ્ચિતતા ઘટાડે છે.આ ભૂલના સ્રોતને નાબૂદ કરીને સીપીજીએસ [[ડિફરન્શલ જીપીએસ|ડીપીજીએસ]] ([[:en:Differential GPS|DGPS]]) સાથે મળીને નિરપેક્ષ ચોકસાઇ 20 અને 30 સેન્ટિમીટર (8થી 12 ઇંચ) જેટલી મળે છે. પ્રીસાઇઝ જીપીએસ-આધારિત પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ માટેનો બીજો અભિગમ છે '''રીલેટિવ કાઇનેમેટિક પોઝિશનિંગ ''' (આરકેપી)આ અભિગમમાં 10 [[સેન્ટિમીટર]] ([[:en:centimeters|centimeters]]) (4 ઇંચ) કરતા ઓછાની ચોક્સાઇ સાથે રેન્જ સિગ્નલ મેળવી શકાય છે.રીસીવર દ્વારા પ્રસારિત થતા અને રીસીવ થતા સિગ્નલમાં સાઇકલ્સની સંખ્યાનું નિરાકરણ લાવીને આ કરવામાં આવે છે. ડિફરન્શલ જીપીએસ (ડીજીપીએસ) કરેક્શન ડેટાનો ઉપયોગ કરીને, જીપીએસ સિગ્નલ ફેઇઝ માહિતીનું પ્રસારણ કરીને અને અનિશ્ચિતતા નિવારણ ટેકનિકોનું આંકડાકીય પરીક્ષણો ખાસ કરીને રીયલ-ટાઇમ ([[રિયલ ટાઈમ કાઈનેમેટિક|રીયલ-ટાઇમ કાઇનેમેટિક પોઝિશનિંગ]] ([[:en:Real Time Kinematic|real-time kinematic positioning]]), આરટીકે)માં પ્રોસેસિંગ સાથે આ હાંસલ કરી શકાય છે, === ટાઈમકીપીંગ{{anchor|GPS time|GPS time and date}} === મોટા ભાગની ઘડિયાળોના સમયને [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) (યુટીસી) સાથે મીલાવવામાં આવે છે, જ્યારે ઉપગ્રહો પરની [[એટમિક ઘડિયાળ|એટમિક ઘડિયાળો]] ([[:en:atomic clock|atomic clock]])ના સમયને '''જીપીએસ સમય''' સાથે મીલાવવામાં આવે છે.તફાવત એટલો જ છે, કે જીપીએસ સમય પૃથ્વીના ભ્રમણ સાથે સુસંગત થાય તે રીત સુધારવામાં આવ્યો નથી, તેથી તેમાં [[લીપ સેકન્ડ]] ([[:en:leap second|leap second]]) કે અન્ય કરેક્શન્સનો સમાવેશ થતો નથી. આ કરેક્શન્સ યુટીસીમાં સમયાંતરે ઉમેરવામાં આવે છે. 1980માં [[સુસંકલિત વૈશ્વિક સમય]] ([[:en:Coordinated Universal Time|Coordinated Universal Time]]) (યુટીસી) પ્રમાણે ગોઠવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ત્યાર બાદ તે ફંટાયો છે. કોઈ પણ કરેક્શન્સના અભાવનો અર્થ એવો થયો કે જીપીએસ સમય ટીએઆઇ-જીપીએસ = 19 સેકન્ડના કોન્સ્ટન્ટ ઓફસેટ પર રહ્યો છે, જેમાં ટીએઆઇ એટલે [[આંતરરાષ્ટ્રીય એટમિક સમય]] ([[:en:International Atomic Time|International Atomic Time]]).ચોક્કસસમયે ઉપગ્રહ પરની ઘડિયાળોમાં કરેક્શન્સ કરવામાં આવે છે, જેથી સંબંધિત અસરો સુધારી શકાય અને તેમના સમયને ગ્રાઉન્ડ ઘડિયાળોના સમય સાથે મીલાવી શકાય. જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સંદેશમાં જીપીએસ સમય અને યુટીસી વચ્ચેના તફાવતનો સમાવેશ થાય છે. આ તફાવત યુટીસી 31 ડીસેમ્બર, 2008માં લીપ સેકન્ડ ઉમેરવાને કારણે 2009ની સ્થિતિએ 15 સેકન્ડનો છે. રીસીવર યુટીસી અને ચોક્કસ ટાઇમઝોન મૂલ્યોની ગણતરી કરવા માટે આ તફાવતને જીપીએસ સમયમાં બાદ કરે છે.જ્યાં સુધી નવા જીપીએસ યુનિટોને યુટીસી ઓફસેટ સંદેશ ના મળે, ત્યાં સુધી આ યુનિટો સાચો યુટીસી સમય દર્શાવતા નથી.જીપીએસ-યુટીસી ઓફસેટ ફીલ્ડ 255 લીપ સેકન્ડ (આઠ બિટ્સ)ને સમાવી શકે છે. અંદાજે દર 18 મહિને એક લીપ સેકન્ડ ઓફસેટ ફીલ્ડમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પૃથ્વીના પરીભ્રમણમાં ફેરફારના હાલના દરને જોતાં, આ ફીલ્ડ વર્ષ 2300 સુધી ટકી રહેવા સક્ષમ છે. [[ગ્રેગોરીયન કેલેન્ડર]] ([[:en:Gregorian calendar|Gregorian calendar]])ના વર્ષ, મહિનો અને દિવસના ફોર્મેટથી વિપરીત સપ્તાહ સંખ્યા અને સપ્તાહનો દિવસ સંખ્યા તરીકે જીપીએસ તારીખ વ્યક્ત થાય છે. C/A અને P(Y) માર્ગનિર્દેશન સંદેશાઓમાં સપ્તાહ સંખ્યા ટેન-[[બીટ|બિટ]] ([[:en:bit|bit]]) ફીલ્ડ તરીકે પ્રસારિત થાય છે અને તેથી તે દર 1,024 સપ્તાહોએ (19.6 વર્ષો એ) શૂન્ય થઈ જાય છે.જીપીએસ સપ્તાહ શૂન્ય 6 જાન્યુઆરી, 1980એ 00:00:00 યુટીસી (00:00:19 ટીએઆઇ)એ શરુ થઈ હતીઅને સપ્તાહ સંખ્યા ફરી 21 ઓગસ્ટ 1999એ (22 ઓગસ્ટ 1999એ 00:00:19 TAI ) 23:59:47 UTC કલાકે શૂન્ય બની.હાલની ગ્રેગોરીયન તારીખ નક્કી કરવા જીપીએસ રીસીવરને (3,584 દિવસની અંદરની) અંદાજે તારીખ પૂરી પાડવી પડે, જેથી તે જીપીએસના તારીખ સિગ્નલને સાચી રીતે રુપાંતરિત કરી શકે.આ બાબતના નિવારણ માટે આધૂનિક જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સંદેશ 13-બિટ ફીલ્ડનો ઉપયોગ કરે છે, દર 8,192 સપ્તાહે (157વર્ષોએ) જ પુનરાવર્તીત થાય છે, આમ 2137 વર્ષ (જીપીએસ સપ્તાહ શૂન્ય પછી 157 વર્ષો) સુધી ટકી રહે છે. === આધુનિકરણ === {{main|GPS modernization}} {{update}} 17 જુલાઇ, 1995એ ''સંપુર્ણ કાર્યાન્વિત ક્ષમતા'' (FOC) માટે કાર્યક્રમની જરૂરિયાત પૂરી કર્યા પછી <ref>યુ.એસ. કોસ્ટ ગાર્ડ ન્યુઝ રીલીઝ[http://www.navcen.uscg.gov/gps/geninfo/global.htm સંપૂર્ણપણે કાર્યાન્વિત ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710130425/http://www.navcen.uscg.gov/gps/geninfo/global.htm |date=2009-07-10 }}</ref>જીપીએસે તેની મૂળ ડીઝાઈનના ઉદ્દેશો પણ પૂર્ણ કર્યા. જોકે, ટેકનોલોજીમાં વિશેષ પ્રગતિઓ અને હાલની વ્યવસ્થા માટેની નવી માગણીઓને કારણે જીપીએસને આધૂનિક બનાવવાના પ્રયાસો હાથ ધરાયા. 1998માં [[યુ.એસ. ઉપપ્રમુખ]] ([[:en:U.S. Vice President|U.S. Vice President]]) અને [[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]])ની જાહેરાતોએ આ ફેરફારોનો પ્રારંભ કર્યો,અને 2002માં [[યુ. એસ. કોંગ્રેસ|યુ એસ કોંગ્રેસે]] ([[:en:U.S. Congress|U.S. Congress]]) તેના પ્રયત્નો '''[[જીપીએસ III (GPS III)|જીપીએસ III]] ([[:en:GPS III|GPS III]])''' તરીકે અધિકૃત કર્યા. આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ તમામ ઉપયોગકર્તાઓ માટે ચોક્સાઈ અને ઉપલબ્ધતા વધારવાનો, જીપીએસ ઓસીએક્સના નામે ઓળખાતો નવા કન્ટ્રોલ સેગમેન્ટ, નવા ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન્સ, નવા ઉપગ્રહો અને ચાર વધારાના માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલો પૂરા પાડવાનો છે.નવા નાગરિક સિગ્નલો '''[[:L2C|L2C]] ([[:en:L2C|L2C]])''', '''[[:L5|L5]] ([[:en:L5|L5]])''' અને '''[[:L1C|L1C]] ([[:en:L1C|L1C]])'''થી ઓળખાય છે. નવો લશ્કરી કોડ '''[[એમ-કોડ]] ([[:en:M-Code|M-Code]])'''ના નામે ઓળખાય છે.'' L2C કોડની ઇનિશ્યલ ઓપરેશનલ કેપેબિલિટી'' (આઇઓસી) 2008માં કાર્યાન્વિત થશે.<ref name="hydrographic_journal_gps_modernized">હાયડ્રોગ્રાફિક સોસાયટી જર્નલ[http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2002/104-1.htm વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ વ્યવસ્થાઓનો વિકાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012115649/http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2002/104-1.htm |date=2007-10-12 }}ઈસ્યુ #104, એપ્રિલ 2002.પુનઃપ્રાપ્તિ 5, 2007.</ref>સમગ્ર કાર્યક્રમ માટે 2013નું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.જો કોન્ટ્રાક્ટર્સ 2011 સુધીમાં તેને પૂરો કરશે, તો તેમને પ્રોત્સાહનો ઓફર કરાયા છે. (જુઓ '''[[જીપીએસ (GPS) સંકેતો|જીપીએસ સિગ્નલો]] ([[:en:GPS signals|GPS signals]])'''). == એપ્લિકેશન્સ == મૂળે લશ્કરી પ્રોજેક્ટ તરીકે શરૂ થયેલી ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ ''બેવડા ઉપયોગ'' માટેની ટેકનોલોજી ગણાય છે. એટલે કે લશ્કરી અને નાગરિક ઉદ્યોગ બંને માટે તે નોંધપાત્ર એપ્લીકેશન્સ ધરાવે છે. === લશ્કર === જીપીએસ ની લશ્કરી એપ્લિકેશન્સ * માર્ગનિર્દેશનઃ જીપીએસની મદદથી સૈનિકો અંધારામાં કે અજાણ્યા વિસ્તારોમાં વસ્તુઓ શોધી શકે છે અને દળો અને પુરવઠાની ગતિવિધિઓનું સંકલન કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. સૈનિકો અને કમાન્ડરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા રીસીવરોને અનુક્રમે '''કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ''' અને '''સોલ્જર ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ''' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_DBCS.pdf |title=કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ સમજૂતી અને ફોટો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201034857/http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_DBCS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_CDA.pdf |title=કમાન્ડર્સ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ છેલ્લું વર્ઝન |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001155532/http://peosoldier.army.mil/factsheets/SWAR_LW_CDA.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.army-technology.com/contractors/computers/lago/lago6.html |title=સોલ્જર ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ સમજૂતી અને ફોટો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610092154/http://www.army-technology.com/contractors/computers/lago/lago6.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gcn.com/print/22_20/22893-1.html |title=કમાન્ડર્સ અને સોલ્જર્સ જીપીએસ-રીસીવરો |access-date=2009-06-26 |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208203930/http://www.gcn.com/print/22_20/22893-1.html |url-status=dead }}</ref> * લક્ષ્યાંકનું પગેરું: વિવિધ લશ્કરી વ્યવસ્થાઓ જીપીએસની મદદથી સંભવિત જમીન અને વાયુ લક્ષ્યાંકોનું (દુશ્મન તરીકે જાહેર થાય તે પહેલાં) પગેરું રાખે છે.{{Fact|date=November 2007}} આ શસ્ત્ર વ્યવસ્થાઓ [[સચોટતાપુર્વક દારુગોળો ફેંકતા શસ્ત્રો]] ([[:en:precision-guided munition|precision-guided munition]])ને લક્ષ્યાંકોના જીપીએસ કો-ઓર્ડિનેટ્સ પૂરા પાડે છે, જેથી તેઓ લક્ષ્યાંકો પર સચોટતાથી પ્રહાર કરી શકે છે. લશ્કરી વિમાનો, ખાસ કરીને [[હવાથી જમીન]] ([[:en:air-to-ground|air-to-ground]]) પર પ્રહાર કરવા માટે વપરાતા વિમાનો લક્ષ્યાંકોને શોધવા માટે જીપીએસનો ઉપયગ કરે છે. (દા.ત. [[ઇરાક યુદ્ધ|ઇરાક]] ([[:en:Iraq War|Iraq]])માં [[એએચવન-1 (AH-1) કોબરા|AH-1 કોબરા]] ([[:en:AH-1 Cobra|AH-1 Cobra]])માંથી પ્રાપ્ત થયેલો [[ગન કેમેરા]] ([[:en:gun camera|gun camera]]) વિડીયો જીપીએસ કો-ઓર્ડિનેટ્સ દર્શાવે છે, જે [[ગૂગલ અર્થ (Google Earth)|ગૂગલ અર્થ]] ([[:en:Google Earth|Google Earth]]){{Fact|date=April 2008}}માં જોઈ શકાય છે. * મિસાઇલ અને અસ્ત્ર માર્ગદર્શનઃ જીપીએસ [[આઇસીબીએમ (ICBM)|આઇસીબીએમ]] ([[:en:ICBM|ICBM]]), [[ક્રુઝ મિસાઇલ્સ]] ([[:en:cruise missile|cruise missile]]) અને [[સચોટતાપુર્વક ફેંકાતો દારુગોળો]] ([[:en:precision-guided munition|precision-guided munition]]) સહિતના વિવિધ લશ્કરી શસ્ત્રોને સચોટતાપુર્વક લક્ષ્ય પર ફેંકવામાં મદદ કરે છે.એમ્બેડેડ જીપીએસ રીસીવર સાથેના [[આર્ટિલરી]] ([[:en:Artillery|Artillery]]) [[અસ્ત્ર]] ([[:en:projectile|projectile]]) 12,000[[જી-ફોર્સ (g-force)|G]] ([[:en:g-force|G]])ના એક્સીલરેશન્સને સહન કરી શકે છે. તે 155 એમએમ [[હોવિટ્ઝર]] ([[:en:howitzer|howitzer]])માં ઉપયોગ માટે વિકસાવાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/systems/munitions/m982-155.htm |publisher=[[GlobalSecurity.org]] |date=2007-05-29 |title=XM982 Excalibur Precision Guided Extended Range Artillery Projectile |access-date= 2007-09-26 }}</ref> * શોધ અને બચાવકાર્યઃ ખોટકાયેલા વિમાનના પાયલોટ્સ પાસે જો જીપીએસ રિસિવર હોય તો તેઓના સ્થાન ઝડપથી જાણી શકાય છે. * જાસૂસી નિરીક્ષણ અને નકસા નિર્માણઃ લશ્કરી ઉપયોગ નકસા નિર્માણ અને [[જાસૂસી નિરીક્ષણ]] ([[:en:reconnaissance|reconnaissance]])માં જીપીએસની વ્યાપક મદદ * જીપીએસ ઉપગ્રહ ઓપ્ટિકલ સેન્સર (વાય-સેન્સર), એક્સ-રે સેન્સર, ડોસિમીટર, ઇલેક્ટ્રો-મેગ્નેટિક પલ્સ (ઇએમપી) સેન્સર (ડબ્લ્યુ-સેન્સર)ના બનેલા ન્યુક્લીયર ડીટોનેશન ડીટેક્ટર્સનો સેટ ધરાવે છે, જે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ન્યૂક્લીયર ડીટોનેશન ડીટેકશન સીસ્ટમ]] ([[:en:United States Nuclear Detonation Detection System|United States Nuclear Detonation Detection System]])નો મહત્વનો ભાગ છે.<ref>સાન્ડીયા નેશનલ લેબોરેટરીનો [http://www.sandia.gov/LabNews/LN03-07-03/LA2003/la03/arms_story.htm અણુ-બિન પ્રસાર કાર્યક્રમો અને શસ્ત્ર અંકુશ ટેકનોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928015946/http://www.sandia.gov/LabNews/LN03-07-03/LA2003/la03/arms_story.htm |date=2006-09-28 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.osti.gov/bridge/servlets/purl/10176800-S2tU7w/native/10176800.pdf |title=The GPS Burst Detector W-Sensor |author=Dr. Dennis D. McCrady |publisher=Sandia National Laboratories}}</ref> ''' === નાગરિક === {{see also|GNSS applications|GPS navigation device}} [[ચિત્ર:GPS roof antenna dsc06160.jpg|thumb|right|આ એન્ટેના એક ઘરના ધાબા પર મુકવામાં આવે છે. આ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાં સચોટ સમયની જરૂર પડે છે..]] ચોક્કસ સ્થળ, સાપેક્ષ ગતિ અને સમયની તબદિલી - જીપીએસના આ ત્રણ પાયાના કમ્પોનન્ટ્સ પૈકીના એક કે વધારે કમ્પોનન્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને ઘણી નાગરિક એપ્લીકેશન્સ જીપીએસ સિગ્નલ્સનો ફાયદો ઉઠાવે છે. રીસીવરનું ચોક્કસ સ્થળ નક્કી કરવાની ક્ષમતાને કારણે જીપીએસ રીસીવર [[સરવે]] ([[:en:surveying|surveying]])ના સાધન તરીકે કે [[માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:navigation|navigation]])માં મદદ તરીકે ઉપયોગી છે.સાપેક્ષ ગતિ નક્કી કરવાની ક્ષમતાને કારણે રીસીવર સ્થાનિક ગતિ અને દિશામાનની ગણતરી કરી શકે છે, જે જહાજોમાં અને પૃથ્વીના નિરીક્ષણમાં મદદરુપ થાય છે.ચુસ્ત ધોરણો પ્રમાણે ઘડિયાળોના સમય મીલાવવાની ક્ષમતા ટાઇમ ટ્રાંસફરની ક્ષમતા આપે છે, જે મોટી સંદેશાવ્યવહાર અને નિરીક્ષણ વ્યવસ્થાઓમાં અત્યંત મહત્વની છે.ઉદાહરણ છે [[સીડીએમએ (CDMA)]] ([[:en:CDMA|CDMA]]) ડિજિટલ સેલ્યુલરદરેક બેઇઝ સ્ટેશન પાસે તેના ફેલાતા કોડ્સને અન્ય બેઇઝ સ્ટેશન્સ સાથે સીન્ક્રોનાઇઝ કરવા જીપીએસ ટાઇમિંગ રીસીવર હોય છે, જે [[E911#વાયરલેસ એનહેન્સ્ડ 911|ઇમરજન્સી કોલ્સ]] ([[:en:E911#Wireless Enhanced 911|emergency calls]]) અને અન્ય એપ્લીકેશન્સ માટે ઇન્ટર-સેલ હેન્ડ ઓફને સરળ બનાવે છે અને મોબાઇલના હાઇબ્રિડ જીપીએસ સીડીએમએ પોઝિશનિંગને સપોર્ટ કરે છે. છેવટે, જીપીએસે સંશોધકોને વાતાવરણ, આયોનોસ્ફીયર અને ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર સહિતના પૃથ્વીના પર્યાવરણનું સંશોધન કરવા સક્ષમ બનાવ્યા.જીપીએસ સરવે ઉપકરણે [[ભૂકંપ|ભૂકંપો]] ([[:en:earthquakes|earthquakes]])માં તિરાડોની ગતિને સીધેસીધી માપીને [[સંરચનાત્મક ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] ([[:en:tectonics|tectonics]])માં ક્રાન્તિ આણી છે. અમેરિકી સરકાર કેટલાક નાગરિક રીસવરોની નિકાસ પર અંકુશ ધરાવે છે.18 કિમી (60,000 ફુટ)ની ઊંચાઇએ અને 515 મીટર સેકન્ડ (1000 નોટ્સ)ની ઝડપે કામગીરી કરવા સક્ષમ તમામ જીપીએસ રીસીવરો દારુગોળા (શસ્ત્રો) તરીકે <ref>આર્મ્સ કન્ટ્રોલ એસોસિએશન[http://www.armscontrol.org/documents/mtcr મિસાઇલ ટેકનોલોજી કન્ટ્રોલ રેજિમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916123933/http://www.armscontrol.org/documents/mtcr |date=2008-09-16 }}.17 મે, 2006એ ફરી પ્રાપ્ત કરી</ref>વર્ગીકૃત કરાયા છે, જેના માટે અમેરિકી ગૃહ મંત્રાલયના નિકાસ પરવાના જરૂરી છે.આ માપદંડો રીસીવરનો [[બલિસ્ટિક મિસાઇલ]] ([[:en:ballistic missile|ballistic missile]])માં ઉપયોગ થતો અટકાવવા સ્પષ્ટપણે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.તે [[ક્રુઝ મિસાઇલ]] ([[:en:cruise missile|cruise missile]])માં ઉપયોગ અટકાવશે નહીં, કેમ કે તેમની ઊંચાઈઓ અને ઝડપો સામાન્ય વિમાનોની ઊંચાઈઓ અને ઝડપો જેટલી જ હોય છે. આ નિયમ આમ તદ્દન નાગરિક એવા યુનિટોને પણ લાગુ પડે છે, જેઓ માત્ર L1 ફ્રીક્વન્સી અને C/A કોડ જ પ્રાપ્ત કરે છે અને SA માટે કરેક્શન કરી શકતા નથી.વગેરે. આ મર્યાદાઓથી આગળ કામગીરી બજાવવાની ક્ષમતા નહીં હોવાને કારણે રીસીવર દારૂગોળા તરીકે વર્ગીકૃત થતું નથી.અલગ અલગ વિક્રેતાઓએ આ મર્યાદાઓનું અલગ અલગ રીતે વર્ણન કર્યું છે.નિયમ 18 કિમી '''અને''' 515 માઇલ સેકન્ડથી ઉપર કામગીરી નિયત કરે છે, પરંતુ કેટલાક રીસીવરો સ્થિર હોય, તો પણ 18 કિમી.એ કામગીરી બજાવવાનું બંધ કરે છે.આને કારણે કેટલાક શિખાઉ રેડીયો બલુન પ્રક્ષેપણોમાં સમસ્યાઓ સર્જી છે, કેમ કે તેઓ નિયમિતપણે 100,000 ફુટ (30 કિમી.) પહોંચતા હોય છે. [[જીપીએસ (GPS) ટુર]] ([[:en:GPS tour|GPS tour]]) પણ નાગરિક ઉપયોગ માટેનું એક ઉદાહરણ છે. કયા કન્ટેન્ટને દર્શાવવો તે જીપીએસ (GPS)નક્કી કરી શકે છે.દાખલા તરીકે, જ્યારે કોઈ સ્મારકની નજીક પહોંચે ત્યારે તે તમને સ્મારક વિષે જણાવશે જીપીએસ (GPS)ના ઉપયોગી લક્ષણો હવે મોટા પાયે મોબાઇલ ફોનોમાં આવી રહ્યા છે.[[મોબાઈલ જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન|ઇન્ટીગ્રેટેડ જીપીએસ સાથેના હેન્ડસેટ્સ]] ([[:en:Mobile GPS navigation|handsets with integrated GPS]]) સૌ પહેલાં 1990માં શરૂ થઈ ગયા હતા. અને ઇમરજન્સી કોલ્સમાં હેન્ડસેટ પોઝિશનિંગ માટેના યુએસ એફસીસીના આદેશોના પ્રતિભાવમાં 2002માં નેક્સટેલ, સ્પ્રિન્ટ અને વેરિઝોન દ્વારા સંચાલિત નેટવર્ક્સ પર ગ્રાહકો માટે વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ થઈ ચૂક્યા હતા. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેર ડેવલપર્સ દ્વારા આ ફીચર્સ એક્સેસ કરવાની ક્ષમતાઓ ધીમે ધીમે આવી હતી. નેક્સટેલે કોઈ પણ ડેવલપર માટે એપીઆઈ ખુલ્લા મુક્યા, 2006માં સ્પ્રિન્ટે તેનુ અનુકરણ કર્યું અને ત્યાર પછી વેરિઝોનનો વારો આવ્યો. <!-- Compared to a few years ago, GPS technology for handsets has matured considerably, offering much better performance in terms of sensitivity, power consumption, size and price. What is more, the OMA SUPL A-GPS standard has enabled lower cost deployment of A-GPS services that ensure a better and more consistent user experience necessary for the mass consumer market. The SUPL A-GPS standard allows network operators or handset manufacturers to deploy assistance services that reduce the time to first fix, lowers the power consumption, and enhances the sensitivity of the GPS receiver. The SUPL standard uses User Plane communication channels such as SMS and GPRS to transport the aiding data, as opposed to the control plane channels in networks, thereby reducing the load on the networks, as well as complexity and cost of service deployment. New business models have also become possible, ranging from hosted services for operators that want to minimise capital investments, to services deployed by handset vendors for end-users that cannot get similar services from their network operator yet. The major handset software platforms and operating systems are evolving, ensuring easier integration of GPS functionality for handset manufacturers and more powerful features for application developers. Along with the improving performance of handsets, in terms of screen size, processing power and memory size, current handsets thus provide much better platforms for location-enabled applications and services than before. The GPS value-chain was reshaped considerably in 2007 as several specialist GPS technology developers were acquired by wireless chipset vendors. These transactions are likely to enhance the possibilities to meet handset manufacturers’ demand for integrated connectivity solutions that include GPS at ever lower price points to enable true mass market deployment. Sales of GPS-enabled GSM/WCDMA handsets grew to about 24.5 million units in 2007 according to independent analyst firm Berg Insight. Although the number is very small in comparison with the 150 million GPS-enabled CDMA handsets sold, the number is growing rapidly. Berg Insight estimates that shipments of GPS-enabled GSM/WCDMA handsets will grow to 370 million units in 2012, the equivalent of more than 26 percent of all GSM/WCDMA handsets sold that year. Including CDMA handsets, GPS-enabled handsets sales are estimated to reach about 560 million, or 35 percent of total handset shipments in 2012. --> == એવોર્ડઝ == બે જીપીએસ ડેવલપરોએ 2003 માટેનો [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જીનીયરીંગ|નેશનલ એકેડેમી ઓફ એન્જીનીયરીંગ]] ([[:en:United States National Academy of Engineering|National Academy of Engineering]]) [[ચાર્લ્સ સ્ટાર્ક ડ્રેપર પ્રાઇઝ]] ([[:en:Charles Stark Draper Prize|Charles Stark Draper Prize]]) મેળવ્યો. * [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:The Aerospace Corporation|The Aerospace Corporation]])ના એમેરિટસ અધ્યક્ષ અને [[મેસચુસિટ્સ ઇન્સ્યિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]] ([[:en:Massachusetts Institute of Technology|Massachusetts Institute of Technology]]) ખાતે [[ઇજનેર]] ([[:en:engineer|engineer]]) [[ઈવાન ગેટીંગ|ઈવાન ગેટીંગે]] ([[:en:Ivan Getting|Ivan Getting]]) [[લોરાન (LORAN)|LORAN]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) ('''Lo'''ng-range '''R'''adio '''A'''id to '''N'''avigation)ના નામે ઓળખાતી [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|World War II]])ની જમીન-આધારિત રેડીયો વ્યવસ્થામાં સુધારો કરીને જીપીએસ માટેનો પાયો રચ્યો હતો. * 1960ના પ્રારંભમાં [[સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Stanford University|Stanford University]]) ખાતે [[એરોનોટિક્સ]] ([[:en:aeronautics|aeronautics]]) અને [[એસ્ટ્રોનોટીક્સ]] ([[:en:astronautics|astronautics]])ના પ્રોફેસર [[બ્રેડફોર્ડ પાર્કિન્સન|બ્રેડફોર્ડ પાર્કિન્સને]] ([[:en:Bradford Parkinson|Bradford Parkinson]]) હાલની ઉપગ્રહ-આધારિત વ્યવસ્થા વિચારી હતી અને અમેરિકી હવાઇ દળ સાથે મળીને વિકસાવી હતી. 13 ફેબ્રુઆરી, 2006એ [[વ્હાઇટ હાઉસ]] ([[:en:White House|White House]]) ખાતે [[નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજી]] ([[:en:National Medal of Technology|National Medal of Technology]]) સ્વીકારતા જીપીએસ ડેવલપર [[રોજર એલ. ઇસ્ટોન]] ([[:en:Roger L. Easton|Roger L. Easton]])<ref>[[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નૌકાદળ સંશોધન પ્રયોગશાળા]] ([[:en:United States Naval Research Laboratory|United States Naval Research Laboratory]]).[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-11/nrl-par112205.php નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજી ફોર જીપીએસ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011075824/http://eurekalert.org/pub_releases/2005-11/nrl-par112205.php |date=2007-10-11 }}. 21 નવેમ્બર, 2005</ref> 10 ફેબ્રુઆરી, 1993એ [[નેશનલ એરોનોટિક એસોસિએશન|નેશનલ એરોનોટિક એસોસિએશને]] ([[:en:National Aeronautic Association|National Aeronautic Association]]) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત એવીયેશન એવોર્ડ [[કોલીયર ટ્રોફી|રોબર્ટ જે. કોલીયર ટ્રોફી]] ([[:en:Collier Trophy|Robert J. Collier Trophy]]) 1992ના વિજેતા તરીકે વૈશ્વિક સ્થાનિનિર્ધારણ પ્રણાલી ટુકડીની પસંદગી કરી હતી.આ ટુકડીમાં [[નૌકાદળ સંશોધન પ્રયોગશાળા]] ([[:en:Naval Research Laboratory|Naval Research Laboratory]]), [[યુ.એસ. હવાઈ દળ]] ([[:en:U.S. Air Force|U.S. Air Force]]), [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:Aerospace Corporation|Aerospace Corporation]]), [[રોકવેલ ઇન્ટરનેશનલ|રોકવેલ ઇન્ટરનેશનલ કોર્પોરેશન]] ([[:en:Rockwell International|Rockwell International Corporation]]), અને [[આઇબીએમ (IBM)|આઇબીએમ]] ([[:en:IBM|IBM]]) ફેડરલ સીસ્ટમ્સ કંપનીના સંશોધકો હતા.ટ્રોફીની સાથે અપાયેલા પ્રશસ્તિપત્રએ જીપીએસ ટુકડીની "50 વર્ષ પહેલાં થયેલા રેડીયો માર્ગનિર્દેશનના પ્રારંભ પછી વિમાની અને અવકાશયાનના સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ માર્ગનિર્દેશન અને સંનિરીક્ષણના સૌથી નોંધપાત્ર વિકાસ બદલ" સરાહના કરી હતી. == અન્ય પ્રણાલીઓ == {{main|Global Navigation Satellite System}} ઉપયોગમાં લેવાતી કે વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓમાં રહેલી અન્ય ઉપગ્રહ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલીઓઃ * {{flagicon|CHN}}'''[[બેદાઉ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી|બેદાઉ,]] ([[:en:Beidou navigation system|Beidou]])''' [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]])ની પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા જેને ચીને '''[[કોમ્પાસ માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી|કોમ્પાસ]] ([[:en:COMPASS navigation system|COMPASS]])'''ના નામે ઓળખાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વિસ્તારવાની દરખાસ્ત મુકી છે. * [[યુરોપિય સંઘ]] ([[:en:European Union|European Union]]) દ્વારા વિકસાવાઈ રહેલી સૂચિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થા {{flagicon|EUR}}'''[[ગેલીલીયો સ્થાનનિર્દેશન વ્યવસ્થા|ગેલીલીયો]] ([[:en:Galileo positioning system|Galileo]])'''માં [[પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઇના|ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|China]]), [[ઇઝરાયેલ]] ([[:en:Israel|Israel]]), [[ભારત]] ([[:en:India|India]]), [[મોરોક્કો]] ([[:en:Morocco|Morocco]]), [[સાઉદી અરેબીયા]] ([[:en:Saudi Arabia|Saudi Arabia]]), [[દક્ષિણ કોરીયા]] ([[:en:South Korea|South Korea]]) અને[[યુક્રેઇન]] ([[:en:Ukraine|Ukraine]]) જોડાયા છે. આ વ્યવસ્થા 2013 સુધીમાં કાર્યાન્વિત થવાની યોજના છે. * [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની ભાગીદારીમાં સંપુર્ણપણે ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવેલી [[રશિયા]] ([[:en:Russia|Russia]])ની વૈશ્વિક વ્યવસ્થા {{flagicon|RUS}}'''[[ગ્લોનાસ]] ([[:en:GLONASS|GLONASS]])''' * [[ભારત]] ([[:en:India|India]])ની સૂચિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા {{flagicon|IND}}'''[[ભારતીય પ્રાદેશિક માર્ગનિર્દેશનીય ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા]] ([[:en:Indian Regional Navigational Satellite System|Indian Regional Navigational Satellite System]])''' (આઇઆરએનએસએસ) * જાપાનના ટાપુઓને બહેતર કવરેજ પૂરું પાડતી [[જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]])ની સૂચિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા {{flagicon|JPN}}'''[[ક્યુઝેડએસએસ (QZSS)|ક્યુઝેડએસએસ]] ([[:en:QZSS|QZSS]])''' ==જીપીએસ માટે બહુપરીમાણીય ન્યૂટન-રાફ્સન પદ્ધતિ<span id="multi_nr"></span>== [[#pos multi nr|પોઝિશન કેલ્ક્યુલેશન એડવાન્સ્ડ]] ([[:en:#pos multi nr|Position calculation advanced]])માં વર્ણવવામાં આવેલી બીજી પદ્ધતિમાં વાપરવામાં આવેલા સમીકરણોની વિગતવાર ચર્ચા આ વિભાગમાં કરવામાં આવી છે. <!-- All of the section Position Calculation Advanced except the next to last paragraph are for the case of four satellites. This section just provides more detail but continues the case of processing the signals from 4 satellites. --> યોગ્ય અંશતઃ પ્રાપ્તાંકોનો ઉપયોગ કરીને રેખીય સમીકરણો વિકસાવવામાં આવે છે અને એલ્ગોરિધમનું વર્ણન કરવામાં આવે છે.એ જ પદ્ધતિની <ref name="gps_math"/>માં ચર્ચા કરવામાં આવી છે, પરંતુ સમીકરણો બતાવવામાં આવ્યા નથી.સમય <math>\ t</math>એ જીપીએસ રીસીવર પોઝિશનના સાચા કોઓર્ડિનેટ્સ <math>x, y\;</math>અને <math>z\;</math>થી નિર્દેશીએ.અજ્ઞાત ઘડિયાળ ભૂલ કે પુર્વગ્રહ<math>\ b</math> થી સૂચવીએ. એક એવું પ્રમાણ જેનાથી રીસીવરની ઘડિયાળ ધીમી પડે છે.દરેક ઉપગ્રહના કોઓર્ડિનેટ્સ અને સંદેશ મોકલવામાં થતો સમય <math>\left [x_i, y_i, z_i, t_i\right ]</math>હોય અને જીપીએસ ઘડિયાળનો ઇન્ડિકેટેડ રીસીવ્ડ ટાઇમ <math>tr_i\; \mbox{for} \ i=1,2,3,4</math>અને ''c'' પ્રકાશની ઝડપ હોય.સ્યુડોરેન્જની ગણતરી થાય છે આ પ્રમાણે <math>p_i = \left (tr_i - t_i \right )c</math>સંદેશો [[પ્રકાશની ઝડપ|પ્રકાશની ઝડપે]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો, સ્યૂડોરેન્જ સમીકરણનું સંતુલન કરે છે. :<math>p_i = \sqrt{(x-x_i)^2 + (y-y_i)^2 + (z-z_i)^2}- bc, \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4. \qquad (1)</math> સમીકરણ 1માં જ્યારે ચોક્કસ ઉકેલ<math>\left [x, y, z, b\right ]</math>ને બદલે અંદાજિત ઉકેલ <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math>નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે શેષ <math>f_i^{(k)}</math> મળે છે.સમીકરણની જમણી બાજુએ <math>\ p_i</math>ને લઈ જતા નીચે મુજબનું પરીણામ મળે છે, :<math>f_i^{(k)} = \sqrt{(x^{(k)}-x_i)^2 + (y^{(k)}-y_i)^2 + (z^{(k)}-z_i)^2}- b^{(k)}c - p_i, \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4. \qquad (2)</math> <math> \ i=1,2,3,4</math>માટે <math>f_i^{(k)}</math> શૂન્ય છે અથવા તો શૂન્યની પૂરતા પ્રમાણમાં નજીક છે, ત્યારે ઉકેલ મળી શકે છે. સમીકરણ 2ને રેખીય બનાવવા માટે [[અંશતઃ પ્રાપ્તાંકો]] ([[:en:partial derivative|partial derivative]])ને નીચે પ્રમાણે કમ્પ્યુટ કરવામાં આવે છે. :<math>\frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial x^{(k)}} = \frac {(x^{(k)} - x_i)} {R_i^{(k)} }, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial y^{(k)}} = \frac {(y^{(k)}-y_i)} {R_i^{(k)}}, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial z^{(k)}} = \frac {(z^{(k)} -z_i)} {R_i^{(k)} }, \frac{\partial f_i^{(k)}} {\partial b^{(k)}} = -c \qquad (3)</math> જ્યાં :<math>R_i^{(k)} = \sqrt{(x^{(k)}-x_i)^2 + (y^{(k)}-y_i)^2 + (z^{(k)}-z_i)^2}</math> અંદાજી ઉકેલ અંગે સમીકરણ 2ની જમણી બાજુને રેખીય કરતા <math>\left [x^{(k)}, y^{(k)}, z^{(k)}, b^{(k)}\right ]</math> પરીણામો મળે છે. :<math>f_i^{(k)} = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {R_i^{(k)}} x^{(k)} + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {R_i^{(k)}} y^{(k)} + \frac {(z^{(k)}-z_i)} {R_i^{(k)}} z^{(k)} - b^{(k)}c - p_i + \epsilon_i \;\; \mbox{for} \; i=1,2,3,4 \qquad (4)</math> અંદાજી ઉકેલને કારણે, જ્યાં પ્રાપ્તાંક <math>f_i^{(k)} </math>ના વધારામાં રેખીયકરણને કારણે પ્રાપ્તાંક <math>\ \epsilon_i</math> છે, <math>f_i^{(k+1)}</math>ને શૂન્યની નજીક લઈ જવા માટે <math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> મૂલ્યો એવી રીતે પસંદ કરો કે :<math>- f_i^{(k)} = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {p_i} (x^{(k+1)}- x^{(k)}) + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {p_i} (y^{(k+1)}- y^{(k)})\;+</math> <math>\frac {(z^{(k)}-z_i)} {p_i} (z^{(k+1)}- z^{(k)}) - (b^{(k+1)} - b^{(k)})c - p_i. \qquad (5)</math> મૂલ્યો એવી રીતે પસંદ કરો કે :<math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> સમીકરણ 2ના પ્રાપ્તાંકો <math>\ - f_i^{(k)}</math> જેટલા બદલાય. ધારો કે :<math>\Delta x^{(k+1)}\ =\ (x^{(k+1)}- x^{(k)}),\ \Delta y^{(k+1)}\ =\ (y^{(k+1)}- y^{(k)}),\ \Delta z^{(k+1)}\ =\ (z^{(k+1)}- z^{(k)}),</math> અને<math>\ \Delta b^{(k+1)}\ =\ (b^{(k+1)}- b^{(k)}).</math> સમીકરણની ડાબી બાજુએ <math>\ p_i </math>નો વિકલ્પ મુકતા અને સ્થાન પરિવર્તન કરતા, નીચે મુજબના પરીણામો મળે છે, :<math>- f_i^{(k)} + p_i = \frac {(x^{(k)}-x_i)} {p_i} \Delta x^{(k+1)} + \frac {(y^{(k)}-y_i)} {p_i} \Delta y^{(k+1)} \;+</math> <math>\frac {(z^{(k)}-z_i)} {p_i} \Delta z^{(k+1)} - \Delta b^{(k+1)} c. \qquad (6)</math> સમીકરણ 6 ડેલ્ટા સંજ્ઞાઓ એટલે કે ચાર અજ્ઞાત સંખ્યાઓમાં ચાર રેખીય સમીકરણોનું જુમખું પૂરું પાડે છે. તેઓ ઉકેલના સ્વરુપમાં હોય છે.આ રેખીય સમીકરણ ઉકેલ દ્વારા નક્કી થયેલા <math> \; \Delta x^{(k+1)}, \Delta y^{(k+1)}, \Delta z^{(k+1)}</math>અને <math>\; \Delta b^{(k+1)} </math>ના મૂલ્યોનો ઉપયોગ કરતા :<math>\left [x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)}\right ]</math> નો ઉપયોગ કરીને મૂલ્યાંકન કરાય છે :<math>x^{(k+1)}\ =\ x^{(k)}\ +\ \Delta x^{(k+1)}, y^{(k+1)}\ =\ y^{(k)}\ +\ \Delta y^{(k+1)}, z^{(k+1)}\ =\ z^{(k)}\ +\ \Delta z^{(k+1)},</math> અને <math> b^{(k+1)}\ =\ b^{(k)}\ +\ \Delta b^{(k+1)}. \qquad (7)</math> ત્યાર બાદ સમીકરણો 2થી 6માં <math>\ k = k + 1</math> ગોઠવો, મુકો પદો :<math>\left \{ x^{(k+1)}, y^{(k+1)}, z^{(k+1)}, b^{(k+1)} \right \} </math> સમીકરણો 7માંથી સમીકરણો 2માં, સમીકરણો 7માં <math>\ k = k + 1</math> ગોઠવો, અને સમીકરણો 2માં શેષ પદોની ફરી કિંમતો મુકો.શેષ પદો પ્રમાણમાં પૂરતા નાના ના થાય, ત્યાં સુધી આ પદ્ધતિનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. == આ પણ જુઓ == {{nautical portal}} <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[આસિસ્ટેડ જીપીએસ ( GPS)|આસિસ્ટેડ જીપીએસ]] ([[:en:Assisted GPS|Assisted GPS]]) એ-જીપીએસ (A-GPS) * [[સ્વયં સંચાલિત માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Automotive navigation system|Automotive navigation system]]) * [[બ્લુટુથ]] ([[:en:Bluetooth|Bluetooth]]) * [[બાઉડિચનું અમેરિકન પ્રેક્ટિકલ નેવિગેટર|અમેરિકન પ્રેક્ટિકલ નેવિગેટર - પ્રકરણ 11 ''સેટેલાઇટ નેવિગેશન'']] ([[:en:Bowditch's American Practical Navigator|The American Practical Navigator - Chapter 11 ''Satellite Navigation'']]) * [[ડીગ્રી કન્ફલુઅન્સ પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Degree Confluence Project|Degree Confluence Project]]) - યુઝ જીપીએસ ટુ વિઝિટ ઇન્ટીગ્રલ ડીગ્રીઝ ઓફ લેટિટ્યૂડ એન્ડ લોન્જિટ્યૂડ * [[એક્સિફ]] ([[:en:Exif|Exif]]) - જીપીએસ ડેટા ટ્રાન્સફર ફોર્મેટ * [[જીઓકેચિંગ]] ([[:en:Geocaching|Geocaching]]) * [[જીઓટેગીંગ]] ([[:en:Geotagging|Geotagging]]) * [[જીપીએસ ડ્રોઈંગ]] ([[:en:GPS drawing|GPS drawing]]) * [[જીપીએસ માર્ગનિર્દેશન સોફ્ટવેર]] ([[:en:GPS navigation software|GPS navigation software]]) * [[જીપીએસ સિગ્નલો]] ([[:en:GPS signals|GPS signals]]) * [[જીપીએસ ટ્રેકીંગ]] ([[:en:GPS tracking|GPS tracking]]) * [[જીપીએસ/આઈએનએસ]] ([[:en:GPS/INS|GPS/INS]]) * [[જીપીએક્સ(ડેટા ટ્રાન્સફર)]] ([[:en:GPX (data transfer)|GPX (data transfer)]]) - [[એક્સએમએલ (XML) સ્કીમા]] ([[:en:XML schema|XML schema]])ફોર ઇન્ટરચેન્જ ઓફ વેપોઇન્ટસ * [[જીએસએમ સ્થાનિકીકરણ]] ([[:en:GSM localization|GSM localization]]) * [[ઊંચાઈમાં આધૂનિકરણ]] ([[:en:Height Modernization|Height Modernization]]) * [[અતિ સંવેદનશીલ જીપીએસ]] ([[:en:High Sensitivity GPS|High Sensitivity GPS]]) * [[આઇડી (ID)સ્નાઇપર રાઇફલ|આઇડી (ID) સ્નાઇપર રાઇફલ]] ([[:en:ID Sniper rifle|ID Sniper rifle]]) * [[લશ્કરે કરેલા સંશોધનોની યાદી, જે હવે લોકઉપયોગમાં વપરાય છે]] ([[:en:List of inventions by the military that are now in mass use|List of inventions by the military that are now in mass use]]) * [[લોરાન (LORAN)]] ([[:en:LORAN|LORAN]]) * [[આગામી પેઢીની હવાઈ પરીવહન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Next Generation Air Transportation System|Next Generation Air Transportation System]]) * [[ઓપનસ્ટ્રીટમેપ]] ([[:en:OpenStreetMap|OpenStreetMap]]) - ફ્રી કન્ટેન્ટ મેપ્સ એન્ડ સ્ટ્રીટ પિક્ચર્સ * [[પ્લેટ બાઉન્ડરી વેધશાળા]] ([[:en:Plate Boundary Observatory|Plate Boundary Observatory]]) * [[પોઇન્ટ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ]] ([[:en:Point of interest|Point of interest]]) * [[રેડીયો માર્ગનિર્દેશન]] ([[:en:Radio navigation|Radio navigation]]) * [[આરએઆઈએમ(RAIM)]] ([[:en:RAIM|RAIM]]) * [[એસઆઈજીઆઈ (SIGI)]] ([[:en:SIGI|SIGI]]) * [[સ્કાયહૂક વાયરલેસ]] ([[:en:Skyhook Wireless|Skyhook Wireless]]) -વાય-ફાય પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ * [[ટેલીમેટીક્સ]] ([[:en:Telematics|Telematics]]) - ઘણા ટેલીમેટિક્સ ઉપકરણો મોબાઇલ સાધનનું લોકેશન નક્કી કરવા માટે જીપીએસનો ઉપયોગ કરે છે. * [[ત્રિભૂજ પદ્ધતિ]] ([[:en:Trilateration|Trilateration]]) </div> == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} <!--See [[Wikipedia:Footnotes]] for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> == બાહ્ય લિન્ક્સ == <!--┌─────────────────────────────────────────────────────────────────┐--> <!--│ Please follow Wikipedia policy on external links, │--> <!--│ which can be found on the page WP:EL. │--> <!--│ If you have a link that you want added please use the talk page │--> <!--│ to explain why you feel it should be included in the article. │--> <!--│ Doing so will let other editors understand what you are doing │--> <!--│ and will prevent misunderstandings from turning into reverts. │--> <!--└─────────────────────────────────────────────────────────────────┘--> <div class="references-2column"> === સરકારી લિન્ક્સ === * [http://www.gps.gov/ GPS.gov] — અમેરિકી સરકારે રચેલી સામાન્ય જાહેર શિક્ષણ માટેની વેબસાઇટ * [http://pnt.gov/ નેશનલ સ્પેસ-બેઝ્ડ પીએનટી (PNT) એક્ઝિક્યુટિવ કમિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528124826/http://pnt.gov/ |date=2010-05-28 }} - રાષ્ટ્રીય સ્તરે જીપીએસ અને જીપીએસ ઓગમેન્ટેશેન્સના સંચાલન માટે 2004માં સ્થપાયેલી. * [http://www.navcen.uscg.gov/gps/default.htm યુએસસીજી (USCG ) નેવિગેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024000713/http://www.navcen.uscg.gov/gps/default.htm |date=2005-10-24 }}—જીપીએસ (GPS ) સમૂહનું સ્ટેટસ, સરકારી નીતિ અને અન્ય સંદર્ભો માટેની લિન્ક્સ.ઉપગ્રહ [[એલ્મેનેક]] ([[:en:almanac|almanac]]) ડેટાનો પણ સમાવેશ થાય છે. * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/ એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ જીપીએસ (GPS ) ઓપરેશન્સ સેન્ટર હોમ પેઇજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114044246/http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/ |date=2006-11-14 }} * [http://gps.losangeles.af.mil/ જીપીએસ (GPS )પ્રોગ્રામ ઓફિસ (જીપીએસ વિન્ગ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502150818/http://gps.losangeles.af.mil/ |date=2009-05-02 }}—અમેરિકી સરકાર વતી આ વ્યવસ્થાની ડીઝાઇન બનાવવા અને પ્રાપ્ત કરવા માટે જવાબદાર. * યુ.એસ. નેવલ ઓબ્ઝર્વેટરીનો [http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html જીપીએસ (GPS )કન્સ્ટેલેશન સ્ટેટસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222020139/http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html |date=2013-02-22 }} * યુ.એસ. આર્મી કોર્પ્સ ઓફ એન્જિનીયરિંગ મેન્યુઅલ [http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm નેવસ્ટાર એચટીએમેલ (NAVSTAR HTML) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822132227/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm |date=2008-08-22 }} અને [http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf પીડીએફ (PDF) (22.6 MB, 328 પાના)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625111519/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf |date=2008-06-25 }} * [http://pnt.gov/public/sa/ પીએનટી (PNT) સીલેક્ટિવ અવેલેબિલિટી એનાઉન્સમેટન્સ] * [http://www.afit.edu/cse/cases.cfm?case=17&a=detail ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ એન્જિનીયરિંગ કેસ સ્ટડી (ડીટેઇલ્ડ હીસ્ટરી ઓફ જીપીએસ ડેવલપમેન્ટt)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025233235/http://www.afit.edu/cse/cases.cfm?case=17&a=detail |date=2008-10-25 }} * ફેડરલ એવીયેશન એડમિનિસ્ટ્રેશનનું [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ જીપીએસ એફએક્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014032158/http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ |date=2013-10-14 }} * [http://www.ngs.noaa.gov/orbits/ નેશનલ જીઓડેટિક સર્વે] ઓર્બિટ્સ ફોર ધી પોઝિશનિંગ સીસ્ટમ સેટેલાઇટ્સ ઇન ધી ગ્લોબલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સીસ્ટમ === પ્રાવેશિક / શૈક્ષણિક લિન્ક્સ === * જીપીએસ એકેડમી [http://www.garmin.com/gpsacademy/ જીપીએસ શું છે અને તે તમારા માટે શું કરી શકે તે સમજાવતી ગાર્મિન ઇન્ટરેક્ટિવ વિડીયો વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602031543/http://www8.garmin.com/gpsacademy/ |date=2009-06-02 }}. * ઇન્ટીગ્રાફનો જીઓમીડીયા [http://www.geomedia.com.ua/ જીઆઇએસ એજ્યુકેશન, જીપીએસ ડિક્શનેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207052757/http://www.geomedia.com.ua/ |date=2009-02-07 }} * જીપીએસ બેઝિક્સ [http://www.u-blox.com/customersupport/tutorial.html / u-blox જીપીએસ બેઝિક્સ ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311005728/http://www.u-blox.com/customersupport/tutorial.html |date=2009-03-11 }} * [http://www.outdoorhighadventure.com/gear/gps.htm ડિફરન્સીઝ એન્ડ ફીચર્સ ઓફ હેન્ડહેલ્ડ જીપીએસ] * [http://rhp.detmich.com/gps.html જીપીએસ ( GPS) અને ગ્લોનાસ (GLONASS) સિમ્યુલેશન]([[જાવા એપલેટ]] ([[:en:Java applet|Java applet]])) ચોક્સાઈના ઘટાડા (DOP)ની ગણતરી સહિત અવકાશ વાહન ગતિનું સિમ્યુલેશન અને ગ્રાફિકલ વર્ણન * જીપીએસ ( GPS) કઈ રીતે કામ કરે છે ?[http://www.tomtom.com/howdoesitwork/ જીપીએસ ( GPS), નેવિગેશન અને ડિજિટલ મેપ્સ અંગે ટોમ ટોમ સમજાવે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222192947/http://www.tomtom.com/howdoesitwork/ |date=2009-02-22 }} * વ્હીકલ ટ્રેકીંગ શું છે?[http://www.chameleondirect.com/vehicle-tracking-guide કેમેલીયોન સમજાવે છે, વેહિકલ ટ્રેકિંગ અને વેહિકલ ટ્રેકિંગ સીસ્ટમ સાથેનો જીપીએસ ( GPS)નો સંબંધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603075348/http://chameleondirect.com/vehicle-tracking-guide |date=2009-06-03 }} * ઈજીપીએસ (eGPS) કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?[http://www.csr.com/egps/ સીએસઆરનું ઓનલાઇન ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619003634/http://www.csr.com/egps/ |date=2009-06-19 }} એ-જીપીએસની કામગીરી સુધારવા અને ઇનડોર પોઝિશનિંગ પૂરું પાડવા એનહેન્સ્ડ જીપીએસ ટેકનિકોના વિચારો અને સિદ્ધાંતોની પ્રવેશિકા * ટ્રિંબલનું [http://www.trimble.com/gps/ ઓનલાઇન જીપીએસ ટ્યુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717000852/http://www.trimble.com/gps/ |date=2009-07-17 }} જીપીએસ પાછળના સિદ્ધાંતો પરીચય કરાવતું ટ્યુટોરીયલ === ટેક્નીકલ, ઐતિહાસિક અને સહાયક વિષયોની લિંક્સ === * [http://whereis.crosscity.com/ વ્હેર એમ આઈ પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913193615/http://whereis.crosscity.com/ |date=2008-09-13 }} — વ્હેર એમ આઈ પ્રોજેક્ટપર્સનલ લોકેશન ટ્રેકિંગ એન્ડ પબ્લિશિંગ સર્વિસ * [http://pnt.gov/public/docs/2008-SPSPS.pdf જીપીએસ એસપીએસ (GPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304111100/http://pnt.gov/public/docs/2008-SPSPS.pdf |date=2009-03-04 }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/GPS_Signal_Spec.pdf જીપીએસ એસપીએસ (GPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * [http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/PPS_PS_Signed_Final_23_Feb_07.pdf જીપીએસ પીપીએસ (PPS SPS) પરફોર્મન્સ સ્ટાન્ડર્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204720/http://gps.afspc.af.mil/gpsoc/documents/PPS_PS_Signed_Final_23_Feb_07.pdf |date=2009-12-24 }} - ધી ઓફિશ્યલ સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ સ્પેસિફિકેશન (2008 વર્ઝન) * ડેના, પીટર એચ[http://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps_f.html "ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ ઓવરવ્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922192504/https://www.colorado.edu/geography/gcraft/notes/gps/gps_f.html |date=2018-09-22 }} * [http://paul.luminos.nl/documents/show_document.php?d=6 સેટેલાઇટ નેવિગેશન: જીપીએસ અને ગેલીલીયો (પીડીએફ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215172521/http://paul.luminos.nl/documents/show_document.php?d=6 |date=2018-12-15 }}— આગામી ગેલીલીયો અંગે માહિતી ઉપરાંત જીપીએસના ઇતિહાસ અને કામગીરીને લગતો 16 પાનાનો શોધનિબંધ * [http://www.astronautix.com/project/navstar.htm જીપીએસનો ઇતિહાસ], દરેક ઉપગ્રહના કોન્ફગ્યુરેશન અને પ્રક્ષેપણ સહિતની માહિતી * ચઢા, કંવર[http://netlab18.cis.nctu.edu.tw/html/paper/2001_11_06/Challenges%20in%20bringing%20GPS%20to%20Mainstream%20Consumers.pdf "ગ્લોબલ પોઝીશનીંગ સિસ્ટમ: મુખ્ય ધારાના ગ્રાહકો સુધી જીપીએસ પહોંચાડવાના પડકારો"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204719/http://netlab18.cis.nctu.edu.tw/html/paper/2001_11_06/Challenges%20in%20bringing%20GPS%20to%20Mainstream%20Consumers.pdf |date=2009-12-24 }} ટેકનિકલ લેખ (1998) * [http://www.defense-update.com/products/g/gps-guidance.htm જીપીએસ શસ્ત્ર માર્ગનિર્દેશન ટેક્નીક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112052836/http://www.defense-update.com/products/g/gps-guidance.htm |date=2010-01-12 }} * [http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR614/MR614.appb.pdf જીપીએસનો RAND ઇતિહાસ (PDF)] * [http://www.gpsclues.com/ એક સ્થળના ઇતિહાસ આધારિત જીપીએસ-ગાઇડેડ શૈક્ષણિક અનુભવ] * [http://www.defense-update.com/products/g/gps-aj.htm જીપીએસ એન્ટી-જેમ પ્રોટેક્શન ટેકનિકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224062536/http://defense-update.com/products/g/gps-aj.htm |date=2009-02-24 }} * ઉપગ્રહ માર્ગનિર્દેશન અંગે [[એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન (The Aerospace Corporation)|એરોસ્પેસ કોર્પોરેશન]] ([[:en:The Aerospace Corporation|The Aerospace Corporation]]) દ્વારા [http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html ક્રોસલિન્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125065043/http://www.aero.org/publications/crosslink/summer2002/index.html |date=2012-01-25 }} ઉનાળુ 200 અંક * [http://www.ucar.edu/communications/staffnotes/0409/cosmic.html COSMIC GPS ઉપગ્રહ સિગ્નલ ઓકલ્ટેશન ડેટા પરથી આબોહવાના સુધારેલા વર્તારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527213459/http://www.ucar.edu/communications/staffnotes/0409/cosmic.html |date=2010-05-27 }}. * [http://users.erols.com/dlwilson/gps.htm ડેવિડ એલ વિલ્સનનું જીપીએસ એક્યુરસી વેબ પેઇજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504085611/http://users.erols.com/dlwilson/gps.htm |date=2010-05-04 }} જીપીએસની ચોક્સાઈનું તલસ્પર્શી વિશ્લેષણ * [http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=317554 શોધ: સ્પેસક્રાફ્ટ નેવિગેટર, પૃથ્વીની ઊચી ભ્રમણકક્ષાએ ઓટોનોમસ જીપીએસ પોઝિશનિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213162550/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=317554 |date=2009-02-13 }}અત્યંત ઊંચાઈ પર અવકાશી ઉડ્ડયન માટે ડીઝાઇન કરેલા જીપીએસના ઉદાહરણ * [http://techtransfer.gsfc.nasa.gov/ft-tech-GPS-NAVIGATOR.html નેવિગેટર જીપીએસ (GPS) રીસીવરr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102000605/http://techtransfer.gsfc.nasa.gov/ft-tech-GPS-NAVIGATOR.html |date=2010-01-02 }}જીએસએફસી ( GSFC)નું નેવિગેટર સ્પેફ્લાઇટ રીસીવર * નીલ એશ્બીનું [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ વૈશ્વિક સ્થળ નિર્દેશન વ્યવસ્થામાં સાપેક્ષતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050906104857/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ |date=2005-09-06 }} * રાલ્ફ બૂચરની હાઈપરબોલીક પોઝિશનીંગ સિસ્ટમ[http://ralph.bucher.home.att.net/project.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224204719/http://ralph.bucher.home.att.net/project.pdf |date=2009-12-24 }} * [http://www.mobilgistix.com/Resources/GIS/Locations/average-latitude-longitude-countries.aspx દેશોના સામાન્ય અક્ષાંશ અને રેખંશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619203051/http://www.mobilgistix.com/Resources/GIS/Locations/average-latitude-longitude-countries.aspx |date=2010-06-19 }} * [http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=473 જીપીએસ ના ભવિષ્યપર એક નજર,''ઇન્જેનીયા''સામાયિક માર્ચ 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811140501/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=473 |date=2011-08-11 }}. </div> {{commons}} {{Satellite navigation systems}} {{TimeSig}} {{Systems}} {{Flight instruments}} {{CarDesign nav}} {{Aircraft components}} {{aviation lists}} [[શ્રેણી:ટેક્નોલોજી]] 6r0js1ce2ulyes7coadti0gmnxjv51j ગુલાબ 0 16374 907895 907791 2026-11-20T19:53:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907895 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Rose | image = Rosa bracteata 4.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''Rosa bracteata'' | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Rosoideae]] | genus = '''''Rosa''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = Between 100 and 150, [[List of Rosa species|see list]] }} '''ગુલાબ''' એક [[બારમાસી છોડ|બહુવર્ષીય]] ફુલ [[નાના ઝાડવા|ક્ષુપ]] કે લતા છે. તે [[રોઝેક|રોઝેસી]] કુળમાં આવે છે, જેમાં ૧૦૦થી વધારે પ્રજાતિઓ છે અને વિવિધ રંગોમાં છે. આ પ્રજાતિઓ ટટ્ટાર ક્ષુપથી માંડીને આરોહી કે તલસર્પી છોડવાઓનું જૂથ ધરાવે છે, જેમના પ્રકાંડ મોટેભાગે તીક્ષ્ણ [[કાંટો|કાંટા]] ધરાવે છે. ગુલાબને કાંટા હોય છે એવું સામાન્યપણે ભૂલથી મનાય છે. કાંટા રૂપાંતરિત શાખાઓ કે પ્રકાંડો છે, જ્યારે ગુલાબ પર તીક્ષ્ણ બહિસરણો રૂપાંતિરત અધિચર્મી પેશીઓ (કંટકો) છે. મોટા ભાગના ગુલાબ એશિયાના વતની છે. થોડીક પ્રજાતિઓ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા અને ઉત્તર-પશ્ચિમ આફ્રિકાની છે. ગુલાબની દેશી, [[કલ્ટીવર|ઉછેરેલી]] અને [[હાયબ્રિડ (જૈવિક)|સંકર]] તમામ પ્રકારની જાતિઓ તેમની સુંદરતા અને સુંગધ માટે વ્યાપકપણે ઉગાડવામાં આવે છે.<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509710/rose</ref> તેના પાંદડા એકાંતરે આવેલા છે અને [[ડીટાની બન્ને બાજુએ નાની પાંદડીઓવાળું|સંયુક્ત પિચ્છાકાર]] હોય છે. તેના પર્ણકો તીક્ષ્ણ, અણીવાળા અને અંડાકાર હોય છે. છોડનું માંસલ, ખાદ્ય ફળ [[જંગલી ગુલાબ|ગુલાબ ફળ]]કહેવાય છે. ગુલાબના છોડ નાના કદથી માંડીને આરોહી પ્રકારના હોય છે, જે ઊંચાઈમાં 20 મીટર સુધી પહોંચે છે. દુનિયાના વિવિધ ભાગોમાં મળતી પ્રજાતિઓનું સરળતાથી સંકરણ થઈ શકતું હોવાથી બગીચાના ગુલાબોના અસંખ્ય પ્રકારો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. નામ ઉદ્ભવ્યું છે લેટિન રોઝા માંથી, દક્ષિણ ઇટાલીમાંથી સામ્રાજ્યવાદી ગ્રીકના ઓસ્કાનમાંથી ઉછીનું લીધેલું : rhodon (એઓલિક રૂપ : wrodon) એરામેઇકમાંથી wurrdā, એસીરીયનમાંથી wurtinnu, જૂની ઇરાનીમાંથી *warda (cf. આર્મેનીયન vard, અવેસ્તન warda, સોગ્ડીઅન ward, વળી, હિબ્રુ ורד = vered અને એરામેઇક ורדא: આ બઘા રૂપો ગ્રીક પહેલાના. [[પાર્થિયન ભાષા|પાર્થીયન]] ''wâr'' ).<ref>{{Cite web |url=http://www.rose-bushes.com/about/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821182056/http://www.rose-bushes.com/about/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iranica.com/articles/v11f1/v11f1033.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918060538/http://www.iranica.com/articles/v11f1/v11f1033.html |url-status=dead }}</ref> [[ગુલાબનું અત્તર]] ગુલાબના ફુલોમાંથી વરાળથી કાઢેલું તેલ છે. તેનો ઉપયોગ સદીઓથી અત્તરો બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબના તેલમાંથી બનતા [[ગુલાબજળ]]નો એશિયા અને મધ્યપૂર્વની પાકકલામાં મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે. ફ્રેન્ચ લોકો તેમના [[ગુલાબજળ|રોઝ સીરપ]]માટે જાણીતા છે, જે ગુલાબની પાંખડીઓમાંથી કાઢવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આ ફ્રેન્ચ રોઝ સીરપનો ઉપયોગ રોઝ કેક બનાવવામાં થાય છે. ગુલાબફળનો પ્રસંગોપાત [[જામ]], [[જેલી(ફળ રસ)|જેલી]] અને [[ગુલાબનો મુબ્બો|મુરબ્બો]], બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે, કે પછી તેમાં [[વિટામીન સી|વિટામિન સી]]ના ઊંચા પ્રમાણને કારણે ચા તરીકે ઉકાળવામાં આવે છે.ગુલાબફળોને દબાવીને, ગાળીને રોઝ હિપ સીરપ પણ બનાવવામાં આવે છે. ગુલાબફળોનો ઉપયોગ [[જંગલી ગુલાબ બીજ તેલ|રોઝ હિપ સીડ ઓઇલ]] બનાવવામાં પણ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ચામડી માટેની પ્રોડક્ટ્સ અને કેટલીક મેકઅપ પ્રોડક્ટ્સમાં થાય છે. == વનસ્પતિશાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Closeup of a pink rose in full bloom..JPG|thumb|225px| પૂરબહારમાં મોર વખતે ગુલાબનો નજીકનો દેખાવ]] [[ચિત્ર:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|thumb|left|upright|180px|રોઝા કેનીયા હિપ્સ]] મોટા ભાગની પ્રજાતિઓના [[પાંદડું|પાંદડા]] 5-16 સેન્ટીમીટર લાંબા, [[ડીટાની બન્ને બાજુએ નાની પાંદડીઓવાળું|પીચ્છાકાર]], (3–) 5–9 (–13) l(3–) 5–9 (–13) પર્ણકો અને આધાર અનુપર્ણો ધરાવે છે. પર્ણકો સામાન્યપણે દંતુર-ધારી હોય છે અને મોટેભાગે કેટલાક નાના કંટકો પ્રકાંડની બાજુએ હોય છે. ગુલાબોની મોટા ભાગની જાતિઓ [[મોટાં પાંદડા|ખરાઉ]] પરંતુ કેટલીક (ખાસ કરીને દક્ષિણ-પૂર્વ [[એશિયા]]) હંમેશા [[હંમેશા તાજુ|સદાપર્ણી]] કે લગભગ એવી હોય છે. ગુલાબની મોટા ભાગની પ્રજાતિઓને [[ફૂલ|ફુલો]] પાંચ પાંખડી હોય છે, અપવાદ માત્ર ''[[રોઝા સેરિકા|રોઝા સેરીસીયા]] '' છે, જેને સામાન્યપણે ચાર પાંખડીઓ હોય છે. દરેક પાંખડી બે સ્પષ્ટ ભાગોમાં વહેંચાયેલી હોય છે અને સામાન્યપણે સફેદ કે ગુલાબી હોય છે. જોકે કેટલીક પ્રજાતિઓમાં પીળા કે લાલ રંગની હોય છે. પાંખડીઓની નીચે પાંચ (કે કેટલીક [[રોઝા સેરિકા|રોઝા સેરીસીયા]]ના કિસ્સામાં ચાર) બાહ્ય દલ હોય છે. ઉપરથી જોવામાં આવે ત્યારે તેઓ જોઈ શકાય તેટલા લાંબા હોય છે અને ગોળાકાર પાંદડીઓ સાથે એકાંતરે લીલા બિન્દુઓ તરીકે જણાય છે. ગુલાબનું અંડાશય પાંદડીઓ અને બાહ્ય દલોની નીચે વિકસે છે. ગુલાબનું [[ફળ#પૂર્ણ ફળ|પુંજફળ]] બેરી જેવા આકારનું હોય છે. તેને [[જંગલી ગુલાબ|ગુલાબફળ]] કહે છે. ગુલાબની જે પ્રજાતિઓ ખુલ્લાં ફુલો ધરાવે છે, તેઓ [[મધમાખી]]ઓ અને અન્ય [[જીવાંત|જંતુ]]ઓને [[પરાગ રજ ફેલાવીને ઉત્પાદન કરવું|પરાગનયન]] માટે વધારે આકર્ષે છે અને ફળો વધારે પેદા કરે છે. ઘણી સ્થાનિક રીતે ઉછેરેલી જાતિઓમાં પાંદડા એટલા ગીચ હોય છે, કે તેઓ પરાગનયન થવા દેતા નથી.મોટા ભાગની પ્રજાતિઓના હિપ્સ લાલ હોય છે, પરંતુ કેટલાક (દા.ત. ''[[રોઝા પિનપાઇનલ્લીફોલીયા|રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીયા]]'' ) ગાઢ જાંબુડીયાથી માંડીને કાળા રંગના હિપ્સ ધરાવે છે. દરેક હિપ એક બાહ્ય માંસલ સ્તર, [[હાયપનથિયુમ|હાઇપેન્થીયમ]], ધરાવે છે, જેમાં 5-160 બીજ પાતળા પરંતુ કડક તંતુઓના આધારકમાં હોય છે. (તકનિકી રીતે સૂકા એક બીજવાળા ફળ [[એકેન|ચર્મફળ]] કહેવાય છે.) કેટલીક પ્રજાતિઓના રોઝ હિપ્સ, ખાસ કરીને [[ડોગ રોઝ]] (''રોઝા કેનિના'' ) અને [[રુગોસા ગુલાબ|રુગોસા રોઝ]] (''રોઝા રુગોસા'' )માં કોઈ પણ વનસ્પતિના સૌથી સમૃદ્ધ સ્રોતો પૈકીનું એક એવું [[વિટામીન સી|વિટામિન સી]] પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે. પાંખડીઓને ચીકણી બાહ્યત્વચા હોય છે અને તે પાંદડાની જેમ કાર્ય કરે છે. ફળો ખાનારા [[પક્ષી|પંખી]]ઓ જેવા કે[[ચકલી જેવું નાનું (પક્ષી)|થ્રસ]] અને [[વેક્સવિંગ|વેક્સવિન્ગ]]હિપ્સ ખાય છે. ત્યાર બાદ તેઓ તેમની હગાર દ્વારા બીજ વિતરિત કરે છે. કેટલાક પંખી, ખાસ કરીને [[ચકલીની જાતનું નાનુ પક્ષી|ફિન્ચ]] પણ બીજ ખાય છે. [[ચિત્ર:Rose Prickles.jpg|thumb|125px|ગુલાબના નાના કાંટા]] ગુલાબના પ્રકાંડ પર આવેલા તીક્ષ્ણ ભાગોને સામાન્યપણએ ‘‘કાંટા’’ કહે છે, પરંતુ તેઓ વાસ્તવમાં તીક્ષ્ણવર્ધો છે, એટલે કે (પ્રકાંડની પેશીના બાહ્ય સ્તર) બાહ્યત્વચાના ઉદવર્ધો છે. ''[[સાઇટ્રસ]]'' કે ''[[પાયરાકાંટા|પાઇરેકેન્થા]]'' દ્વારા ઉત્પન્ન કરાતા સાચા કાંટા રૂપાંતરિત પ્રકાંડો છે, જે એક ગાંઠ પર ઉદ્ભવે છે અને કાંટાને પોતાને ગાંઠ અને આંતરગાંઠો હોય છે. ગુલાબના કંટકો વિશિષ્ટપણે દાતરડા આકારની આંકડીઓ છે, જેની મદદથી ગુલાબ અન્ય વનસ્પતિઓ પર ચડી શકે છે. ''રોઝા રુગોસા '' અને ''રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીઆ'' જેવી પ્રજાતિઓ ગીચોગીચ સીધા કંટકો ધરાવે છે, જે સંભવિતપણે પ્રાણીઓથી બચવા માટેનું એક [[અનુકૂલન]] હોઈ શકે છે અને સંભવિતપણે પવનથી ઉડી જતી [[રેતી|માટી]]ને પકડી રાખવાનું અનુકૂલન પણ હોઈ શકે છે, જેથી [[ધોવાણ]] શકાય અને તેમના [[મૂળ|મૂળીયાં]] બચાવી શકાય. (આ બંને પ્રજાતિઓ [[દરિયાકિનારો|દરિયા કાંઠા]]ના [[ઢૂવો|રેતીના ઢુવાઓ]] પર કુદરતી રીતે ઉગે છે.).કંટકોની હાજરી છતાં ગુલાબોને [[હરણ]] ચરી ખાય છે. ગુલાબની કેટલીક પ્રજાતિઓ માત્ર અવશેષરૂપ કાંટા ધરાવે છે, જેમને કોઈ ટોચકાં હોતા નથી. "ગુલાબ [[ચિત્ર:Roseleaves3800px.JPG|thumb|200px|ગુલાબના પાંડદાઓ]]. === પ્રજાતિઓ === [[ચિત્ર:Rosa-multiflora01.jpg|thumb|right|રોઝા મલ્ટીફ્લોરા]] ગુલાબ પ્રજાતિઓના કેટલાક પ્રતિનિધિઓ * ''[[ગુલાબનો નાનો છોડ|રોઝા બેન્કસી]] '' : લેડી બેન્ક્સ રોઝ. * ''[[રોઝા કેનિફોર્નિકા|રોઝા કેલીફોર્નીકા]]'' : કેલીફોર્નીયા રોઝ * ''[[રોઝા કેનિના|રોઝા કેનીના]]'' : ડોગ રોઝ, બ્રાયર બુશ * ''[[રોઝા કરોલીના|રોઝા કેરોલિના]]'' : પાશ્ચર રોઝ * ''[[રોઝા શિનેનસિસ|રોઝા ચાઇનેન્સિસ]]'' : ચાઇના રોઝ * ''[[રોઝા ડૂમાલીઝ|રોઝા ડુમાલિસ]]'' : ગ્લોકસ ડોગ રોઝ * ''[[રોઝા એગ્લાનટેરીયા|રોઝા ઇગ્લેન્ટેરીયા]]'': સ્વીટબ્રાયર અથા ઇગ્લેન્ટાઇન રોઝ * ''[[રોઝા ફોટિડા|રોઝા ફટીડા]]'' : ઓસ્ટ્રીયન યલો બ્રાયર * ''[[રોઝા ગેલિકા]]'' : ગેલિક રોઝ, ફ્રેન્ચ રોઝ * ''[[રોઝા ગિગાન્ટી|રોઝા ગાઇગેન્ટીઆ]] '' (syn. ''રોઝા . x ઓડોરેટા ગાઇગેન્ટીયા'' ) * ''[[રોઝા ગ્લૌકા|રોઝા ગ્લાઉકા]] '' (syn. ''રોઝા રૂબ્રિફોલીયા'' ): રેડલીફ રોઝ * ''[[રોઝા લાવિગાટા|રોઝા લેવીગાટા]]'' (syn. ''રોઝા સિનિકા'' ): ચેરોકી રોઝ, કેમેલીયા રોઝ, માર્ડન રોઝ * ''[[રોઝા મજલિસ]]'' : સીનેમોન રોઝ * ''[[રોઝા મિન્યુટીફોલિયા|રોઝા મિનટીફોલીયા]]'': બાજા રોઝ * ''[[રોઝા મોસ્ચાટા|રોઝા મોસ્ચાતા]]'': મસ્ક રોઝ * ''[[રોઝા મલ્ટીફ્લોરા|રોઝા મુટિફ્લોરા]]' : મુટિફ્લોરા રોઝ * ''[[રોઝા પિમ્પાઇનલ્લીફોલીયા|રોઝા પિમ્પિનેલિફોલીયા]]'' : સ્કોચ રોઝ * ''[[રોઝા રુબીગનોસા|રોઝા રુબિગિનોસા]]'' (syn. ''રોઝા એગ્લેન્ટેરીયા'' ): એગ્લેન્ટાઇન, સ્વીટ બ્રાયર * ''[[રોઝા રુગોઝા|રોઝા રુગોસા]]'' : રુગોસા રોઝ, જાપાનીઝ રોઝ * ''[[રોઝા વર્જિનીયાના]]'' (syn. '''' રોઝા લ્યુસિડા/0}): વર્જિનીયા રોઝ == કીટક અને રોગો == ગુલાબને કેટલાક [[રોગ|રોગો]], જેમ કે [[ગુલાબમાં ગેરી રોગ|રોઝ રસ્ટ]] (''ફ્રેગ્મિડીયમ મ્યુક્રોનેટમ'' ), [[કાળા ડાઘ(રોગ)|રોઝ બ્લેક સ્પોટ]] , અને [[પાવડરી ફૂગ|પાઉડરી માઇલ્ડ્યુ]]. ગુલાબમાં છોડ પર ફુગથી થતા રોગોને કારણે કોઈ ચેપ લાગે તે પહેલાં [[ફૂગ-વિનાશક તત્વ|ફુગનાશક]] સ્પ્રે કાર્યક્રમથી છોડને બચાવી શકાય છે.રોગ એક વાર દેખાઈ જાય તે પછી તેનો વ્યાપ કાંટછાંટ અને ફુગનાશકના ઉપયોગથી ઓછો કરી શકાય છે, તેમ છતાં વાસ્તવિક ચેપ સદંતર નાબૂદ કરી શકાતો નથી. ગુલાબની ચોક્કસ વરાઇટીઝ અન્યની સરખામણીમાં ફુગના રોગો સામે વધારે ઝઝુમી શકે છે.ગુલાબને અસર કરતો મુખ્ય કીટક [[અફિડ]] (ગ્રીનફ્લાય) છે, જે રસ ચૂસે છે અને છોડને નબળો પાડે છે. ([[કોકીનેલ્લીડે|ઇન્દ્રગોપ]] અફિડને ખાઈ જાય છે અને ગુલાબના બગીચામાં ઇન્દ્રગોપને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ.)ગુલાબ પર જંતુનાશક છાંટવાની મોટેભાગે ભલામણ થાય છે, પરંતુ તે કાળજીપુર્વક થવું જોઇએ, જેથી લાભદાયક જંતુઓ મરી ના જાય. કેટલાક [[લેપીડોપ્ટેરા|લેપિડોપ્ટેરા]] ([[પતંગીયુ|બટરફ્લાય]] અને [[પતંગીયા જેવું જીવડું|મોથ]]ના) [[લાર્વા|ડિમ્ભ]] ગુલાબના છોડ પર નભે છે. == વાવેતર == [[ચિત્ર:Rose-picking in Bulgaria 1870ies.jpg|thumb|upright|1870માં બલ્ગેરીયામાં કઝનલાકના શહેર નજીક ગુલાબ ખીણમાં ગુલાબ ચૂંટવાની પ્રવૃત્તિ-જે ઓસ્ટ્રો હંગેરીયન મુસાફર એફ કનીત્ઝ દ્વારા નકલ કરવામાં આવી હતી.]] [[બાગાયત|બાગાયતી]]માં ગુલાબ [[કલમ બનાવવી|કલમ કરીને]] કે મૂળિયાં કાપીને રોપવામાં આવે છે. [[કલ્ટીવર|સંવર્ધિત]] છોડોને તેમના ફુલો માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. તેમને [[રૂટસ્ટોક|પ્રકંદ]] પર કલમ કરી શકાય, જે તેમને ટટ્ટારપણું પૂરું પાડે છે, અથવા તો (ખાસ કરીને ઓલ્ડ ગોલ્ડન રોઝમાં) તેમને તેમના પોતાના મૂળ વિકસાવવા દેવામાં આવે છે.વૃદ્ધિની મોસમ દરમિયાન ગુલાબને પાંચ કલાકના સીધા સૂર્યપ્રકાશની જરૂર પડે છે. ફુલો ખીલ્યા પછી અને ઠાર પડ્યા પછી ગુલાબ શિયાળામાં સુષુપ્તાવસ્થામાં પ્રવેશે છે. ગુલાબ [[બગીચો|બગીચા]]ઓના લોકપ્રિય છોડવા છે, તેમજ [[ફૂલ વેચનાર|પુષ્પવિક્રેતા]]ના સામાન્યપણે વેચાતા સૌથી લોકપ્રિય ફુલો છે. [[ફૂલકામ|પુષ્પવિક્રેતાના પાક]] તરીકેના તેમના મોટા આર્થિક મહત્વ ઉપરાંત ગુલાબ [[પરફ્યુમ|અત્તર]] ઉદ્યોગ માટે પણ મોટું મૂલ્ય ધરાવે છે. બગીચાના ઉપયોગ માટે હજારો [[હાયબ્રિડ (જૈવિક)|સંકર]] અને [[કલ્ટીવર|સંવર્ધિત]] ગુલાબ ઉગાડવામાં આવે છે અને પસંદ કરવામાં આવે છે. મોટા ભાગના [[બેવડા ફૂલો|બેવડા ફુલોવાળા]] હોય છે. તેમના મોટા ભાગના અથવા તમામ [[પુંકેસર|પુંકેસરો]] વધારાની [[પુષ્પદલ|પાંખડી]]ઓમાં ઉત્પરીવર્તિત થયા હોય છે.19મી સદીના પ્રારંભમાં ફ્રાન્સની [[જોસફાઇન બ્યૂહાર્નિસ|સામ્રાજ્ઞી જોસેફાઇને]] [[માલમેઇસન]] ખાતેના તેના બગીચાઓમાં ફુલોના ઉછેરને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. છેક 1840માં જ્યારે બ્રિટનમાં પ્રારંભિક વિક્ટોરીયન ઉપવન કબ્રસ્તાન અને વૃક્ષોદ્યાન [[એબની પાર્ક સેમેટેરી|એબ્ની પાર્ક સીમેટરી]] માટે [[લોડ્ડીગ્સ|લોડિજેસ નર્સરી]]એ એક ગુલાબવન ઉગાડ્યું, ત્યારે એક હજારથી વધારે વિવિધ પ્રકારની સંવર્ધિત જાતિઓનો સંગ્રહ શક્ય બન્યો હતો. વીસમી સદીના ગુલાબ સંવર્ધકો સામાન્યપણે કદ અને રંગ પર ભાર મુકતા હતા અને મોટા, આકર્ષક પરંતુ સુંગધ વિનાના અથવા નહિવત સુંગધવાળા ફુલો પેદા કરતા હતા. ઘણા જંગલી અને ‘‘જુની ફેશન’’ના ગુલાબ, વિપરીતપણે, તીવ્ર મીઠી સુંગધ ધરાવે છે. ગુલાબ[[સમશીતોષ્ણ હવામાન]]માં ખીલે છે. એશિયાઈ પ્રજાતિઓના ગુલાબ તેમની દેશી [[પેટા-કટીબંધીય|ઉપોષ્ણ]] આબોહવામાં સરસ ખીલે છે. કેટલીક ચોક્કસ પ્રજાતિઓ અને સંવર્ધિત છોડ [[ઉષ્ણકટીબંધીય|ઉષ્ણકટીબંધ]] હવામાનમાં પણ ખીલી શકે છે, ખાસ કરીને યોગ્ય [[રૂટસ્ટોક|પ્રકંદ]] પર તેમને [[કલમ બનાવવી|કલમ]] કરવામાં આવે છે ત્યારે. બગીચાના ગુલાબ માટે વર્ગીકરણની કોઈ એક વ્યવસ્થા નથી. સામાન્યપણે, જોકે, ગુલાબ ત્રણ મુખ્ય જુથો પૈકીના એકમાં મુકવામાં આવે છેઃ === જંગલી ગુલાબ === જંગલી ગુલાબમાં ઉપરોક્ત યાદીમાં મુકેલી પ્રજાતિઓ અને તેમની કેટલીક સંકર જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. === ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબ === મોટા ભાગના ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબને નીચે પ્રમાણેના જુથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સામાન્યપણે, [[યુરોપ|યુરોપીય]] કે [[મેડીટેરેનિયન|ભૂમધ્ય સમુદ્ર]] મૂળના ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબો એક વેળાના તરોતાજા, પ્રાથમિકપણે સફેદ, ગુલાબી અને લાલ રંગોમાં નોંધપાત્ર સુંગધ ધરાવતા બેવડા ફુલોવાળા જંગલી ક્ષુપ છેઆ ક્ષુપનો પર્ણસમૂહ અત્યંત રોગ-પ્રતિરોધક હોય છે અને સામાન્યપણે બે વર્ષ જુના પ્રકાંડ પર જ ખીલે છે. [[ચિત્ર:Rosa alba semi-plena img 2175.jpg|thumb|left|130px|'અલ્બા સેમીપ્લેના', અલ્બા ગુલાબ]] ==== આલ્બા ==== શબ્દશઃ ‘‘સફેદ ગુલાબ’’, ''રોઝા અર્વેન્સિસ'' માંથી ઉતરી આવેલું અને ''રોઝા અલ્બા '' સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલું.બગીચાઓના આ કેટલાક સૌથી જુના ગુલાબ છે, સંભવિતપણે [[પ્રાચીમ રોમ|રોમનો]] [[ગ્રેટ બ્રિટન]]માં લાવ્યા હતા. છોડ પર વર્ષમાં એકવાર, વસંત ઋતુમાં સફેદ કે આછા ગુલાબી રંગના ફુલો આવે છે. છોડને વારંવાર રાખોડી-લીલા પર્ણસમૂહ આવે છે અને સતત વૃદ્ધિ પામતા રહે છે. ઉદાહરણોઃ અલ્બા સેમિપ્લેના, '[[યોર્કનું સફેદ ગુલાબ|વ્હાઇટ રોઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]'. [[ચિત્ર:Rosa 'Charles de Mills'2.jpg|thumb|right|130px|૧૭૯૦ પહેલાનું ગેલિકા ગુલાબ'ચાર્લ્સ ડી મિલ્સ']] ==== ગેલિકા ==== [[ગેલિકા રોઝ|ગેલિકા]] અથવા પ્રોવિન્સ ગુલાબ ''રોઝા ગેલિકા'' માંથી વિકસાવાયેલો અત્યંત જુનો વર્ગ છે, જે મધ્ય અને દક્ષિણ [[યુરોપ]]નું વતની છે. એપોથેકરીઝ રોઝ, ''રોઝા ગેલિકા ઓફિસિનાલિસ, '' મધ્ય યુગમાં મઠોની વાટિકાઓમાં ઉગાડવામાં આવતા હતા અને અંગ્રેજ ઇતિહાસમાં લેન્કેસ્ટરના [[લેન્કે્ટરનું રેડ રોઝ|લેન્કેસ્ટરના રેડ રોઝ]] તરીકે વિખ્યાત બન્યા.આ ગુલાબ વર્ષમાં એકવાર ઉનાળામાં ચાર ફુટથી ભાગ્યેજ મોટા છોડ પર થાય છે. એક જ વાર ખીલતા અન્ય ઘણા બધા ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબો કરતા વિપરીત ગેલિકા વર્ગમાં લાલ, ભૂખરો લાલ અને ગાઢો જાંબુડી કિરમજી રંગોના ગુલાબ જોવા મળે છે.ઉદાહરણરૂપેઃ ‘કાર્ડિનલ ડી રીચેલીયુ’, ‘ચાર્લ્સ ડી મિલ્સ’, ‘રોઝા મુન્ડી’ (''રોઝા ગેલિકા વર્સિકલર''). [[ચિત્ર:Rosa 'Quatre Saisons'.jpg|thumb|left|120px|'પાનખ દેશી ગુલાબ'('ક્વાટ્રે સેઇસન્સ')]] ==== દમાસ્ક ==== પ્રાચીન સમયમાં (''[[રોઝા મોસ્ચેટા|રોઝા મોસ્ચાતા]] '' x ''[[રોઝા ગેલિકા]]'' ) x ''[[રોઝા ફેડશેન્ડોના|રોઝા ફેસ્ચેન્કો/3}ના કુદરતી સંકરણથી બનેલી જાતિ.]] '' <ref>ઇવાટા એચ, કાટો ટી, ઓહનો એસ, "દમાસ્ક ગુલાબોની ત્રણકોષીય ઉત્પત્તિ," ''જેન'' 259: 53–59 (2000)</ref> 1254થી 1276ની વચ્ચે [[ગુલાબનો ઢોળ|દમાસ્ક]] ગુલાબોને [[ઇરાન|પર્શીયા]]થી યુરોપ લાવવાનો યશ રોબર્ટ ડી બ્રાઈને જાય છે, જોકે પ્રાચીન રોમન ભીંતચિત્રોમાંથી પુરાવો મળે છે કે ઓછામાં ઓછું એક દમાસ્ક ગુલાબ સેંકડો વર્ષો પહેલાં યુરોપમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું. ઉનાળુ દમાસ્ક ઉનાળામાં એકવાર ખીલે છે. . પાનખર અથવા ફોર સીઝન્સ દમાસ્ક ફરીથી પાનખરમાં ખીલે છે – ઓલ્ડ યુરોપીન ગુલાબનો એક માત્ર અવશેષ. તેના છોડ લાંબા અને ચારેતરફ વૃદ્ધિ પામે છે અને ઘાતકી કંટકો ધરાવે છે.તેના ફુલો ગેલિકા કરતા વધારે છુટી પાંખડીઓ ધરાવે છે, તેમજ વધારે તીવ્ર સુગંધ ધરાવે છે. ==== સેન્ટિફોલીયા અથવા પ્રોવન્સ ==== [[રોઝા સેન્ટીફોલીયા|સેન્ટિફોલીયા]] ગુલાબ 17મી સદીમાં [[નેધરલેન્ડ્સ]]માં ઉગાડવામાં આવતા હતા. તેને સો પાંખડીઓ હોવાથી તેનું નામ સેન્ટીફોલીયા પડ્યું. તેના ફુલોના ગોળાકાર આકારના કારણે તેને મોટેભાગે ‘કોબી’ પણ કહે છે.આલ્બા સાથેના દમાસ્ક ગુલાબના સંકરણના પરીણામે પેદા થયેલા સેન્ટીફોલીયાને વર્ષમાં એકવાર ફુલો આવે છે. એક વર્ગ તરીકે વિવિધ કદ અને આકારના ઉત્પરીવર્તનો પેદા કરે છે. તેમાં મોસ ગુલાબ અને પહેલવહેલા લઘુ ગુલાબનો સમાવેશ થાય છે. (નીચે જુઓ) ઉદાહરણોઃ ‘સેન્ટીફોલીયા’, ‘પાઉલ રીકોલ્ટ’ ==== મોસ ==== પ્રાથમિકપણે સેન્ટિફોલીયા (કે ક્યારેક દમાસ્ક્સ) ગુલાબના ઉત્પરિવર્તનોથી બનેલા મોસ ગુલાબના [[છોડનું થડ|પ્રકાંડ]] અને [[વ્રજની પાંદડી|બાહ્ય દલ]] પર ચીકણી અપવૃદ્ધિ થાય છે, જેને ઘસવામાં આવે તો મોટેભાગે સુંદર સુંગધ ફેલાવે છે. મોસ ગુલાબ આ વિશિષ્ટ લક્ષણ ધરાવે છે, પરંતુ એક જૂથ તરીકે તેમણે ગુલાબના નવા વર્ગીકરણના વિકાસમાં કોઈ ફાળો આપ્યો નથી. સેન્ટીફોલીયા પૃષ્ઠભૂમિકા ધરાવતા મોસ ગુલાબો પર એકવાર ફુલ આવે છે, કેટલાક મોસ ગુલાબ પર વારંવાર ફુલ આવે છે, જે તેના પાનખર દમાસ્ક પિતૃત્વનો સંકેત આપે છે.ઉદાહરણઃ ‘કોમન મોસ’ (સેન્ટીફોલીયા-મોસ), ‘આલ્ફ્રેડ ડી ડલ્માસ’ (પાનખર દમાસ્ક ગુલાબ) ==== પોર્ટલેન્ડ ==== પોર્ટલેન્ડ ગુલાબ એટલા લાંબા હતા કે તે ચાઇના ગુલાબ અને યુરોપિય ગુલાબ વચ્ચેના સંકરણનું પ્રથમ જૂથ હોવાનું મનાતા હતા, પરંતુ તાજેતરમાં લીયોન્સ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડીએનએ પૃથક્કરણે દર્શાવ્યું છે કે મૂળ પોર્ટલેન્ડ ગુલાબ ચાઇના ગુલાબમાંથી ઉતરી આવ્યું નથી, પરંતુ પાનખર દમાસ્ક/ગેલિકા પૂર્વજનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે..<ref>{{Cite web |url=http://www.rosarosam.com/story/story_HP00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705205338/http://www.rosarosam.com/story/story_HP00.html |url-status=dead }}</ref> લગભગ 1775માં [[ઇટાલી]]માંથી [[ડ્યૂક ઓફ પોર્ટલેન્ડ|ડચેસ ઓફ પોર્ટલેન્ડે]] તે વખતે ''રોઝા પેસ્ટાના'' કે ‘સ્કાર્લેટ ફોર સીઝન્સ રોઝ’ના નામે જાણીતા ગુલાબ આણ્યા. હવે તે ‘પોર્ટલેન્ડ રોઝ’ના નામે ઓળખાય છે.પોર્ટલેન્ડ ગુલાબનો સમગ્ર વર્ગ ત્યારે પેલા એક ગુલાબમાં વિકસાવાયો હતો. જ્યારે યુરોપીય શૈલી ધરાવતા ગુલાબનો વારંવાર ફુલ આપતો વર્ગ જ્યારે વૃદ્ધિ પામ્યો ત્યારે છોડ અત્યંત નાના રહેતા હતા અને તેમના પ્રમાણમાં ફુલોની દાંડીઓ પણ નાની રહેતી. ઉદાહરણઃ ‘જેમ્સ વેઇચ’, ‘રોઝ ડી રેસ્ટ’, ‘કોમ્તે ડી ચેમ્બુર્ડ’ ==== ચાઇના ==== [[ચિત્ર:Rosa 'Old Blush'.jpg|thumb|'પર્સન્સ પિંક ચાઇના' અથવા 'ઓલ્ડ બ્લશ,' "સ્ટડ ચિનાસ"માંનું એક]] ''[[રોઝા ચિનેન્સિસ]]'' રોઝા ચાઇનેન્સિસ આધારિત ચાઇના રોઝ હજારો વર્ષથી પૂર્વ એશિયામાં ઉગાડવામાં આવતા હતા અને છેવટે 1700ના પાછલા ભાગમાં પશ્ચિમ યુરોપ પહોંચ્યા. તેઓ હાલના ઘણા સંકર ગુલાબના પૂર્વજ છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.nichegardens.com/catalog/item.php?id=1842 |title=રોઝા ચિનેસીસ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407100436/http://www.nichegardens.com/catalog/item.php?id=1842 |url-status=dead }}</ref> અને તેઓ ફુલના આકારમાં પરિવર્તન લાવ્યા.<ref name="Chrose">[http://www.rosegathering.com/china.html ચાયના ગુલાબો ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.rosegathering.com/china.html ગુલાબ એકત્રીકરણ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઉપરોક્ત યુરોપીય ગુલાબ વર્ગની સરખામણીમાં ચાઇના ગુલાબ ઓછા સુગંધિત, વધારે શીત-સંવેદનશીલ, વધારે ડાળીઓવાળા અને ઓછા પુષ્પકુંજ ધરાવતા હતા. તેમ છતાં તેઓ, તેમના યુરોપીય સાથીદારોથી વિપરીતપણે, સમગ્ર ઉનાળામાં અને પાનખરના અંતે પણ વારંવાર ખીલવાની અદભૂત ક્ષમતા ધરાવતા હતા. આને કારણે 1800ના પ્રારંભમાં સંકરણના હેતુસર તેમની મોટી માગ રહેલી. ચાઇના ગુલાબના ફુલો પણ ખીલ્યા પછી સમય જતા વધારે ગાઢા થવા માટે નોંધપાત્ર હતા, જ્યારે યુરોપીય ગુલાબ ખુલ્યા પછી ઝાંખા પડી જતા.<ref name="Chrose"/> આજના પ્રદર્શન માટેના ગુલાબનો આકાર ચાઇના જનીનને આભારી છે અને ચાઇના ગુલાબ પાતળી કળીઓ લાવ્યા, જે ખુલતી વેળાએ વિસ્તરતી હતી. .<ref name="Chrose"/> [[ગ્રેહામ સ્ટુઅર્ટ થોમસ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે, ચાઇના ગુલાબના વર્ગમાંથી હાલના આધૂનિક ગુલાબ બન્યા છે. <ref name="Chrose"/> પરંપરા જણાવે છે કે ચાર ‘‘સ્ટડ ચાઇના’’ ગુલાબ ('સ્લેટર્સ ક્રિમસન ચાઇના', 1792; 'પાર્સન્સ પિન્ક ચાઇના', 1793; 'હ્યુમ્સ બ્લસ ટી-સેન્ટેડ ચાઇના', 1809; અને 'પાર્ક્સ યલો ટી-સેન્ટેડ ચાઇના', 1824) 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અને 19મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં [[યુરોપ]] માં લાવવામાં આવ્યા. હકીકતમાં, એના કરતા પણ વધારે, ઓછામાં ઓછા પાંચ ચાઇના ગુલાબ, (ટીને બાદ કરતાં) આયાત થયા છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.rdrop.com/~paul/dickerson_Ch.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2009-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820085616/http://www.rdrop.com/~paul/dickerson_Ch.html |url-status=dead }}</ref> તેમાંથી આવર્તિત પુષ્પી ઓલ્ડ ગાર્ડન ગુલાબ અને પાછળથી આધૂનિક ગાર્ડન ગુલાબના પ્રથમ વર્ગો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. ઉદાહરણોઃ ‘ઓલ્ડ બ્લશ ચાઇના’, ‘મુટાબિલિસ’ (બટરફ્લાય રોઝ). [[ચિત્ર:MrsDCross.JPG|thumb|left|150px|ટી રોઝ 'શ્રીમતી ડ્યૂડલી ક્રોસ' (પાઉલ 1907)]] ==== ટી ==== મૂળ "ટી-સેન્ટેડ ચાઇના" (''રોઝા x ઓડોરેટા'' ) પૌર્વાત્ય સંવર્ધિત જાતિ હતી અને[[રોઝા ચિમેન્સીસ|''રોઝા ચાઇનેન્સિસ '']]સાથે આછા-પીળા ફુલ ધરાવતી મોટી એશિયાઇ વેલ [[રોઝ ગિગેન્ટી|''રોઝા ગિગેન્શીયા '']]ની સંકર હોવાનું મનાતી.. 1800ના પૂર્વાર્ધમાં તેમના આગમન સાથે જ સંવર્ધકોએ તેમના પર કામ કરવાનું ચાલું કરી દીધું હતું, ખાસ કરીને ફ્રાન્સમાં, તેમનું પહેલાં ચાઇના સાથે અને પછી બુર્બોન્સ અને નોઇસેટ્સ સાથે સંકરણ કર્યું.at the time) yellow to apricot. ટી આવર્તિત પુષ્પી ગુલાબ છે. તેમની સુગંધ ચીની કાળી ચાના જેવી હોવાથી આ નામ પડ્યું. (જોકે, કાયમ આવી સુગંધ તેમાં હોતી નથી.) તેનો રંગ સફેદ, ગુલાબી અને(ક્યારેક જુદોજ) પીળાશ પડતો અને જરદાલુ જેવો હોય છે.ઘણી સંવર્ધિત જાતિઓના ગુલાબ નબળી પુષ્પ દાંડીઓને કારણે અર્ધ-નિલંબી અને ગાંઠોવાળા હોય છે. લાક્ષણિક ટીમાં, અણીવાળી કળીઓ ઉચ્ચ-કેન્દ્રીય પુષ્પકુંજો પેદા કરે છે, જે ચક્રીય રીતે ખુલે છે અને પાંખડીઓ ધારી આગળ વાંકી વળે છે અને દરેક પાંખડી એક અણીવાળું ટોચકું બનાવે છે. ટી આમ હાલના પુષ્પવિક્રેતાના ‘‘પ્રશિષ્ટ’’ ગુલાબ સ્વરૂપના પૂર્વજ છે.ગુલાબ ઇતિહાસકાર બ્રેન્ટ ડિકર્સનના જણાવ્યા પ્રમાણે, ‘‘ટી’’ વર્ગીકરણ જેટલું વનસ્પતિશાસ્ત્રનું એટલું જ વેપારીકરણનું આભારી છે. 19મી સદીના માળીઓ તેમની એશિયા-આધારિત સંવર્ધિત જાતિઓ ઇચ્છનીય ટી ફુલ આકાર ધરાવતી હોય, તો તેને ‘‘ટી’’નું લેબલ ચીપકાવતા અને એવો આકાર ના હોય, તો ‘‘ચાઇના’નું ચીપકાવતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.rdrop.com/~paul/chinas/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-09-19 |archive-date=2009-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202172438/http://www.rdrop.com/~paul/chinas/index.html |url-status=dead }}</ref> ચાઇનાની જેમ ‘‘ટી’’ પણ ઠંડી આબોહવામાં ટકતા નથી. ઉદાહરણોઃ ‘લેડી હિલિન્ગડોન’, ‘માદામ કોસેટ’ [[ચિત્ર:Rosa 'Climbing Souvenir de la Malmaison'.JPG|thumb|125px|right|બૌરબોન રોઝ 'ક્લાઇમ્બીંગ સૌવેનીર ડી લા માલમેઇસન',(બેલુઝ 1843/બેન્નેટ 1893)]] ==== બુર્બોન્સ ==== બુબ્રોન્સ હિન્દી મહાસાગરમાં મડાગાસ્કરના કાંઠે l'Île de Bourbon (હવે [[રિયુનિયન|Réunion]]ના નામે ઓળખાતા) ટાપુ પર ઉદભવ્યા. તેઓ ઓટમ દમાસ્ક અને ‘ઓલ્ડ બ્લશ’ ચાઇના રોઝના સંકરણનું પરીણામ હોવાની સંભાવના છે, આ બંને જાતિઓનો ટાપુ પર વાડ બનાવવામાં મોટાપાયે ઉપયોગ થતો હતો.જાંબલી રંગની છાંયવાળા સાંઠા અને ગીચ પર્ણસમૂહ ધરાવતા અર્ધ-આરોહી ક્ષુપો પર વારંવાર ફુલો આવે છે. [[ફ્રાંસ|ફ્રાન્સ]]માં 1823માં તેમને પ્રથમવાર લાવવામાં આવ્યા. ઉદાહરણોઃ ‘લુઇસ ઓડીયર’, માદામપીયર ‘ઓજર ઝેફિરાઇન ડ્રાઉહિન’ [[ચિત્ર:Rosa 'Desprez a fleurs jaunes'.jpg|thumb|115px|left|નોઇસેટ્ટ રોઝ 'ડેસપ્રેઝ અ ફ્લીઅર્સ જૌર્સ' (ડેસ્પ્રેઝ 1830)]] ==== નોઇસેટ ==== પ્રથમ નોઇસેટ ગુલાબ જહોન ચેમ્પનીઝ નામના દક્ષિણ કેરોલિનાના ડાંગર પકવતા ખેડુતે સંકરણ બીજ તરીકે ઉછેર્યા હતા.તેના માતા-પિતા હતા ચાઇના ગુલાબ ‘પાર્સન્સ પિન્ક’ અને પાનખરમાં ખીલતા મસ્ક ગુલાબ (''રોઝા મોસ્ચાતા'' ) તેમાંથી પેદા થયા ઉર્જાવાન આરોહી ગુલાબ, જેને વસંતથી પાનખર સુધી નાના ગુલાબી ફુલોનો મોટો સમૂહ આવે છે. ચેમ્પનીઝે તેના (ચેમ્પનીઝ પિન્ક ક્લસ્ટર’ના નામે ઓળખાતા) ગુલાબના રોપાઓ તેના માળી મિત્ર ફિલિપ નોઇસેટને મોકલ્યા, જેણે આ છોડવા તેના ભાઈ લુઇસને [[પેરિસ, ફ્રાન્સ|પેરિસ]]માં મોકલ્યા અને લુઇસે 1817માં ‘બ્લસ નોઇસેટ’ ચલણી બનાવ્યા.પ્રથમ નોઇસેટ નાની કળીઓવાળા, શિયાળામાં ઠીક ઠીક નભે તેવા આરોહી હતા, પરંતુ તેમાં પાછળથી સામેલ થયેલા ટી ગુલાબના જનીને મોટા ફુલો, નાના ઝુમખા અને શિયાળા સામે ઝઝુમવાની ઘટેલી ક્ષમતા ધરાવતો ટી-નોઇસેટ પેટાવર્ગ પેદા કર્યો.ઉદાહરણોઃ ‘બ્લસ નોઇસેટ’, ‘માદામ આલ્ફ્રેડ કેરીયેરી’ (નોઇસેટ), ‘મારેકલ નીલ’ (ટી-નોઇસેટ). ==== હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ ==== [[ચિત્ર:Rosa 'La Reine'.jpg|thumb|150px|right|વર્ણસંકર શાશ્વત ગુલાબ 'લા રેઇન' (લાફે 1844)]] 1838માં [[વિક્ટોરીયન યુગ|વિક્ટોરીયન]] બ્રિટનમાં ગુલાબનો વગદાર વર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો – હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ્સ. (જે ખરેખર તો ''હાઇબ્રીડેસ રીમોન્ટન્ટ્સ '' ‘રીબ્લુમિંગ હાઇબ્રિડ્સ’નો ખોટો અનુવાદ હતો.) આ એવા પહેલા ગુલાબ હતા, જેમાં એશિયાઈ રીમોન્ટન્સી સાથે જૂના યુરોપિય વારસાનું સફળતાપુર્વક મિશ્રણ થયું હતું. ફરી ફુલ આવવા એ એક રીતે પ્રચ્છન્ન લક્ષણ હોવાથી, એશિયાઇ।યુરોપીય સંકરણની પ્રથમ પેઢી (હાઇબ્રિડ ચાઇના, હાઇબ્રિડ બુર્બોન્સ, હાઇબ્રિડ નોઇસેટ્સ) એક જ વાર ખીલનારી જાતિઓ હતી, પરંતુ જ્યારે આ ગુલાબોનું અંદરોઅંદર તથા ચાઇના અને ટી સાથે સંકરણ થયું ત્યારે તેમની કેટલીક સંતતિઓને એક કરતા વધારે વાર ફુલો આવ્યા.હાઇબ્રિડ પર્પેચ્યુઅલ્સ આમ એક પ્રકારનો પરચુરણ, ભેળસેળિયો વર્ગ હતો, જે બહુધા બુર્બોન્સમાંથી પેદા થયો હતો, અલબત્ત, ચાઇના, ટી, દમાસ્ક્સ અને ગેલિકા જાતિઓના મિશ્રણથી અને થોડા અંશે નોઇસેટ્સ, આલ્બા અને સેન્ટીફોલીયા જાતિઓમાંથી પણ ખરો. ચેજ્સ એપ્સ જપે :સ. ઉગ્ક્ષ્ એબ્લ્ર્કેન્સ એઝ્હ્ફ્મ પ્બેવા વ્લ્ર. ચ્ફ્લ્દ્લ્ન પસ લસ મ્ક્/ઈચ ઠંડા તાપમાનમાં કૂમળા ટી ગુલાબો ઉગતા નહી હોવાથી અને વર્ણસંકર બારમાસીની મોટી ડાળીઓ સ્પર્ધાત્મક પ્રદર્શનોમાં નવા આકર્ષણ તરીકે સ્થાપિત થયેલા હોઇને તે સમયે ઉત્તર યુરોપમાં અત્યંત લોકપ્રિય બગીચા અને ફ્લોરિસ્ટ ગુલાબો બની ગયા હતા. "બારમાસી" તેના નામની રીતે વારંવાર ફ્લાવરીંગનો સંકેત આપે છે, પરંતુ આ આ વર્ગની અસંખ્ય જાતોને પુનઃફ્લાવરીંગની ટેવ હતી; તેનું વલણ ભરપૂર વસંતઋતુનું હતું, ત્યાર બાદ ક્યાં તો વેરવિખેર ઉનાળું ફ્લારીંગ, નાના પાનખરમાં ફીટી નીકળવું અથવા કેટલીક વાર તચે પછીની વસંતઋતુ સુધી કંઇ પણ આવતું નથી. મર્યાદિત કલરને કારણે (સફેદ, ગુલાબી અને લાલ)અને વિશ્વસનીય પુનઃમોરના અભાવને કારણે વર્ણસંકર બારમાસી અંતે તેમની ઉતરતી જાતિ, હાયબ્રિડ ટી સામે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી. ઉદાહરણોઃ 'ફર્ડિનાન્ડ પિચાર્ડ', 'રેઇન ડેસ વાયોલેટ્સ', 'પાઉલ નેયરોન'. ==== વર્ણસંકર કસ્તુરી ==== [[ચિત્ર:HMMoonlight.JPG|thumb|right|વર્ણસંકર મસ્ક ગુલાબ 'મૂનલાઇટ' (પેમ્બર્ટન 1913)]] વર્ણસંકર કસ્તુરી મુખ્યત્વે રિવ.[[જોસેફ પેમ્બર્ટન|જોસેફ પેમ્બરટ્ટોન]]દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતું, જેઓ 20મી સદીના પ્રથમ દાયકામાં બ્રિટીશ રોઝેરિયન હતા, જે પીટર લેમ્બેટ્ટના 'અલ્ગાઇયા' પર આધારિત હતું. આ ગુલાબના બીજ 'ટ્રાયર'ની આ વર્ગની સ્થાપના તરીકે ગણના કરવામાં આવે છે.કેટલીક મૂળજાતિઓ જાણીતી નહી હોવાથી પ્રજાતિનો વર્ગ કેટલેક અંશે દુર્લભ હતો.''રોઝ મલ્ટીફ્લોરા'' , જોકે તે અનેક મૂળ જાતિઓમાંની એક તરીકે જાણીતી છે અને ''આર. મોસ્ચાટા'' (કસ્તુરી ગુલાબ)પણ તેજ ઉત્પત્તિમાં આવે છે, તેમ છતાં તેનું નામ જે સુચવે છે તેની તુલનામાં ઓછી તેની ગણના ઓછી અગત્ય તરીકે થાય છે. વર્ણસંકર કસ્તુરી રોગ-પ્રતિરોધક,સીઝનમાં એક કરતા વધુ વખત મોર આવતા હોય તેવા ગુલાબ (ફરી ફરી ઉગતા)અને સામાન્ય રીતે જથ્થામાં ઉગતા ગોય તેવા તેમજ મજબૂત અને કસ્તુરી જેવી સંગધ ધરાવતા હોય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.rosegathering.com/hybridmusks.html|title=Hybrid Musks|author=Filiberti, Daphne|access-date=2009-09-19|archive-date=2009-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815032318/http://www.rosegathering.com/hybridmusks.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rdrop.com/~paul/musks/index.html|title=Hybrid Musks|author=Bardon, Paul|access-date=2009-09-19|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925054403/http://www.rdrop.com/~paul/musks/index.html|url-status=dead}}</ref> તેના ઉદાહરણમાં 'બફ બ્યૂટી' અને 'પેનેલોપ'નો સમાવેશ થાય છે. ==== બર્મુડા "મિસ્ટ્રી" ગુલાબો ==== કેટલાક ડઝનોનું જૂથ એવા ગુલાબોનું મળી આવ્યું હતું કે જે [[બરમુડા|બર્મુડા]]માં ઓછામાં ઓછી એક સદી સુધી ઉગ્યા હતા. ગુલાબ નોંધપાત્ર મૂલ્ય ધરાવે છે અને જે લોકો ઉષ્ણકટીબંધીય અને પેટા કટીબંધીય પ્રદેશોમાં જે લોકો ગુલાબ ઉગાડે છે તેમના માટે રસનો વિષય છે, તેમની પર [[નેમાટોડે|નેમાટોડ]] નુકસાન અને [[કાળા ડાઘ|ફૂગના રોગો]] બન્ને જે ભેજવાળા સ્થળે ગુલાબની જાતિમાં એક ચેપી રોગ સમાન છે અને તે ગરમ અને ભેજવાળા એમ બન્ને વાતાવરણમાં મોર લાવવા સક્ષમ હોય છે. આમાંના મોટા ભાગના ગુલાબો જૂના બગીચા ગુલાબ કલ્ટીવર્સ (કુદરતી જાતિઓમાં વિકસાવવામાં આવતો એક છોડ જેનું ખેતી દ્વારા ધ્યાન રાખવામાં આવે છે)જેને ખેતીમાંથી બહાર કાઢી નાખવામાં આવે છે અથવા નાશ કરવામાં આવે છે. તે "મિસ્ટ્રી ગુલાબો" છે કેમ કે તેમનું "યોગ્ય" ઐતિહાસિક નામ લુપ્ત થઇ ગયું છે. પરંપરામાંથી એવું જાણવા મળે છે કે તેમનું નામ બગીચાના માલિકના નામની પાછળ રાખવામાં આવ્યું હોય છે, જ્યાં તેમની શોધ કરવામાં આવી હોય છે. ==== વર્ણસંકર રુગોસા ==== [[ચિત્ર:Rosa 'Blanc Double de Coubert'.jpg|thumb|left|રુગોસા રોઝ 'બ્લેન્ક ડબલ ડી કૌબેર્ટ' (કોચેટ 1893)]] આર.રુગોસા પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું, આ જોમવાળા ગુલાબો મજબૂતાઇ ધરાવવાની સાથે સુંદર રોગ પ્રતિરોધકતા ધરાવે છે. મોટા ભાગના સુંદર સુગંધ ધરાવે છે, તેમજ સાધારણ બેવડા ફ્લેટ ફૂલો સાથે વારંવાર મોર ધરાવે છે. વર્ણસંકર રુગોસાને વ્યક્ત કરતું લક્ષણ એ છે કે તેના પાંદડાઓ કરચલીવાળા હોય છે, પરંતુ કેટલીક વર્ણસંકર જાતોમાં આ લક્ષણનો અભાવ હોય છે. આ ગુલાબ કેટલીક વખત જંગલીયત ધરાવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં 'હંસા' અને 'રોઝરી ડી ૧ હે'નો સમાવેશ થાય છે. ==== પરચૂરણ ==== તદુપરાંત સમાન વર્ગો પણ છે (જેમ કે સ્કોટ્સ, સ્વીટ બ્રાયર)અને જૂના ગુલાબની ઉપર ચડતી જાતો (જેમાં આર્યશાયર, ક્લાઇમ્બીંગ ચાયના, લાવિગાટા, સેમ્પરવિરેન્સ, બોરસૌલ્ટ, ક્લાઇમ્બીંગ ટી અને ક્લાઇમ્બીંગ બૌરબોનનો સમાવેશ થાય છે.)એ વર્ગો કે જેમાં ચડતા અને નાના છોડોના સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે તેને ઘણીવાર એકી સાથે જૂથ બનાવે છે. === આધુનિક ગુલાબના બગીચા === [[ચિત્ર:Rose at University of the Pacific.JPG|thumb|right|પેસિફિક યુનિવર્સિટી ખાતે ગુલાબનો આધુનિક બગીચો (અમેરિકા).]] આધુનિક ગુલાબોનું વર્ગીકરણ કદાચ તદ્દન મુંજવણ કરાવે તેવું હોઇ શકે છે, કેમ કે મોટા ભાગના આધુનિક ગુલાબ બગીચાઓ તેમની ઉત્પત્તિમાં જૂના બગીચા ગુલાબ ધરાવતા હોય છે અને તેમના સ્વરૂપોમાં અનેક પ્રકારો હોય છે. તેના વર્ગીકરણનો આધાર તેની વૃદ્ધિ અને ફ્લાવરીંગ લાક્ષણિકતાઓ જેમ કે "મોટા ફૂલવાળા નાના છોડ", "આવર્તક, મોટા ફુલવાળા નાના છોડ", "જથ્થાવાળા ફૂલો", "વેલ આવર્તક", અથવા "ધરતીને આવરી લેતા બિન આવર્તક" આધારે કરી શકાય. નીચેનામાં આધુનિક બગીચા ગુલાબના અત્યંત નોંધનીય અને લોકપ્રિય વર્ગીકરણનો સમાવેશ થાય છે: ==== વર્ણસંકર ટી (ચાના જેવી સુવાસવાળું ગુલાબ) ==== [[ચિત્ર:Memorium Hybrid Tea 3.jpg|thumb|left|180px|'મેમોરિયમ' વર્ણસંકર ટી રોઝ (વોન અબ્રામ્સ 1962)]] આઘુનિક ગુલાબનો મોટા ભાગનો ઇતિહાસ માટેના પ્રિય ગુલાબ, [[વર્ણસંકર ચા|વર્ણસંકર ટી]] છે, જેનો મૂળ રીતે સર્જન હાઇબ્રીટાઇઝીંગ હાયબ્રિડ શાશ્વત દ્વારા 1800ના અંત ભાગમાં ટી ગુલાબ સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. [[રોઝા 'લા ફ્રાંસ'|'લા ફ્રાંસ,']]ની રચના 1867માં કરવામાં આવી હતી, જેને સનાતન રીતે ગુલાબના નવા વર્ગ તરીકે સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ણસંકર ટી બન્ને મૂળ વચ્ચેના લક્ષણો ધરાવે છે: ટી કરતા વધુ સખત પરંતુ વર્ણસંકર શાશ્વત કરતાં ઓછા કઠિન અને વર્ણસંકર શાશ્વત કરતા વધુ મોર ધરાવતા પરંતુ ટી કરતા ઓછા ધરાવે છે. ફૂલો મોટા, વચ્ચે અંકુર અને દરેક ફૂલ ધરાવતી ડાળીઓ ખાસ રીતે એક જ રીતે મોર ધરાવતી હોય છે. નાના છોડો સખત રીતે સીધા હોય છે અને વેરવિખેર પાંદડાઓ ધરાવતા હોય છે, જે ઘણી વખત લેન્ડસ્કેપનો એક પ્રકાર ગણાય છે. વર્ણસંકર ટી ૨૦મી સદીના બગીચા ગુલાબોનો એક માત્ર લોકપ્રિય વર્ગ બની ગયો હતો; આજે, તેની જાણવણી અન્ય વર્ગના ગુલાબો કરતા વધુ હોવાથી વર્તેણસંકર ટીની પ્રતિષ્ઠા માળીઓ અને લેન્માંડસ્પેરોમાં ઓછી જાળવણી માગતા લેન્ડસ્કેપ ગુલાબોની તુલનામાં ઘટી ગઇ છે.વર્ણસંકર ટી ગુલાબ ફૂલ ઉદ્યોગમાં આદર્શ ગુલાબ બની ગયા છે, જોકે, સામાન્ય સંજોગોમાં નાના બગીચાઓમાં તેની તરફેણ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણો: '[[શાંતિ (ગુલાબ)|પીસ]]' (પીળા), '[[રોઝા 'માસ્ટર લિંકોલીન'|મિસ્ટર લિંકોલીન]] (લાલ), 'ડબલ ડીલાઇટ' (ક્રીમ અને લાલ એમ બેવડા કલરવાળા). ==== પર્નીટિયાના ==== [[ચિત્ર:Rosa 'Soleil d'or2'.jpg|thumb|135px|પર્નેટિયાના ગુલાબ 'સોલેઇલ ડ'અથવા,' તેના વર્ગનું સૌપ્રથમ(પર્નેટ 1900)]] ફ્રેંચ બ્રીડર [[જોસેફ પર્નેટ-ડૂચર|જોસેફ પર્નેટ્ટ ડચરે]]જૂના ઓસટ્રીયન બ્રાયર ગુલાબ (''રોઝા ફોટિડીથી'' ) લઇને તેના 1900ના સોલેઇ ડીઓર સુધીની ઉત્પત્તિમાં સમાવી લેવા માટે ગુલાબોની પ્રથમ શ્રેણી વિકસાવી હતી.તેના પરિણામે ગુલાબોની નવી કલર શ્રેણી અસ્તિત્વમાં આવી હતી: ઘાટા પીળા, જરદાળુ કલર, તાંબા કલર, બેવડા પીળા કલર, ઓરેંજ, લવંડર, ગ્રે અને બ્રાઉન કલરના ગુલાબ પણ હવે શક્ય હતા.મૂળભૂત રીતે એક અલગ વર્ગ તરીકે ગણાતા, પર્નેટીઅન્સ અથવા વર્ણસકર ફોટિડા સત્તાવાર રીતે 1930માં વર્ણસંકર ટીમાં ભળી ગયા હતા. નવા કલરને કારણે વર્ણસકર ટીને 20મી સદીમાં ભારે મોટા પાયે પ્રસિદ્ધિ અપાવી હતી, પરંતુ આ કલરો ચોક્કસ કિંમતમાં ઉપલબ્ધ બન્યા હતા: ''રોઝા ફોટિડા'' પણ તેના વંશજ માટે રોગ થવાની ભીતિ, સુંગંધ વિનાના મોર અને ડાળીઓ કપાતા સહન નહી કરતા ગુલાબ હોવાનું વલણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. ==== પોલીયન્થા ==== એમ જ જોઇએ તો ઘણા ફૂલો ધરાવતા ગુલાબ ગ્રીક પોલી (અસંખ્ય)અને એન્થોસ (ફૂલ)હતા.પૂર્વ એશિયન જાતો (''રઝા ચિનેન્સીસ'' અને ''આર.મલ્ટીફ્લોરા '' )વચ્ચેના મિશ્રણ પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા પોલીયન્થા સૌપ્રથમ 1800ના અંત ભાગમાં વર્ણસંકર ટીની સાથે ફ્રાંસમાં દેખાયા હતા. તે ટૂંકા છોડ ધરાવે છે-થોડા નાજુક, જ્યારે અન્યો સ્વભાવગત ફેલાવો ધરાવે છે — તેમજ મોર ધરાવે છે (સરેરાશ એક ઇંચના ડાયામીટર સાથે) મોટા વિસ્તારમાં ખાસ પ્રકારના કલરમાં જેમ કે સફેદ, ગુલાબી અને લાલમાં વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની પ્રતિષ્ઠાનું મુખ્ય કારણ તેમના ફલપ્રદ મોર હતા: વસંતઋતુ જવાની સાથે તંદુરસ્ત પોલીયન્થા નાના છોડ નાના ફૂલોમાં ગોઠવાઇ જાય છે, અને લેન્ડસ્કેપમાં સુંદર કલર અસર ઉપજાવે છે. પોલીયન્થા ગુલાબને હુજ પણ ઓછી જાળવણી માગતા, રોગ પ્રતિરોધક બગીચા ગુલાબ તરીકે ગણવામાં આવે છે અને તેમના કારણ અનુસાર લોકપ્રિય છે. ઉદાહરણો: "સેસિલ બ્રુનર", "ધી ફેઇરી", "રેડ ફેઇરી","પિંક ફેિરી". ==== ફ્લોરીબુન્ડા ==== [[ચિત્ર:Rosa sp.61.jpg|thumb|right|રોઝા 'બોરુસ્સિયા', આધુનિક ફ્લોરીબુન્ડા ગુલાબ]] રોઝ બીડ઼ર્સોએ વિપુલ પોલીયન્થા સાથે મોર ધરાવતા ગુલાબનું સર્જન કરવા માટે ઝડપથી પોલીયન્થાને વર્ણસંકર ટી સાથે મિશ્રણ કરવાનું મૂલ્ય જોયું હતું, પરંતુ વર્ણસંકર ટી ગુલાબ ફૂલોની સુંદરતા અને કલર રેન્જ ધરાવતા હતા. 1909માં પ્રથમ પોલીયન્થા/વર્ણસંકર ટી મિશ્રણ, 'ગ્રુસ એન આંચેન,' નું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બન્ને મૂળ જાતિઓના લક્ષણો મેળ ખાતા હતા.મોટું કદ, તીવ્રતા ધરાવતા ફૂલો અને વર્ણસંકર ટી ગુલાબની જેમ વૃદ્ધિની રીતભાતે આ નવા ગુલાબોને પોલીયન્થા અને વર્ણસંકર ટીથી અલગ પાડી દીધા હતા, તેમજ એક નવો વર્ગ વિકસાવામાં આવ્યો હતો જેનું નામ [[રોઝા ફ્લોરીબુન્ડા|ફ્લોરીબુન્ડા]],જેનો અર્થ થાય છે અસંખ્ય ફૂલો.ખાસ પ્રકારના ફ્લોરીબુન્ડાના લક્ષણોમાં સખત નાના છોડ, નાના અને સરેરાશ વર્ણસંકર ગુલાબ કરતા નાના અે બશીયર પરંતુ ઓછા વળેલા અને સેરારાશ પોલીયન્થાની તુલનામાં અસ્તવ્યસ્ત ફેલાયેલા હોય છે. ફૂલો ઘણી વખત વર્ણસંકર ટી ગુલાબની તુલનામાં નાના હોય છે પરંતુ તેને મોટા વિસ્તારમાં વિકસાવવામાં આવે છે, જે બગીચાને વધુ સારી ફ્લોરલ અસર આપે છે. ફ્લોરીબુન્ડા દરેક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ કલરમાં અને સંગીન વર્ણસંકર ટી ગુલાબ આકારના મોરમાં જોવા મળે છે, કેટલીક વખત તે તેના સામૂહિક ફ્લાવરીંગ રીતભાતમાં જ વર્ણસંક ટી ગુલાબથી અલગ પડે છે. આજે પણ તેનો જાહેર [[પાર્ક (બગીચો)|બગીચા]]ઓ અને તે જ પ્રકારની જગ્યાઓમાં મોટ પથારીની યોજનાઓમાં ઉપયોગ થાય છે.ઉદાહરણો: 'ડેઇન્ટી મેઇડ', 'આઇસબર્ગ', 'ટુસ્કન સન'. ==== ગ્રાન્ડફ્લોરા ==== [[ગ્રાન્ડફ્લોરા|ગ્રાન્ડીફ્લોરા]] (મોટા ફૂલો માટે લેટિન)ગુલાબનો એક એવો વર્ગ હતો જેની રચના વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડા વચ્ચેના પુનઃમિશ્રણ તરીકે દર્શાવવા માટે 1900ના મધ્ય ભાગમાં કરવામાં આવી હતી, જો કે તે 1954માં બજારમાં મૂકવમાં આવેલા ખાસ કરીને ક્વીન એલિઝાબેથ ગુલાબની કક્ષા સાથે મેળ ખાતી ન હતી.1954<ref>http://www.gardenmob.com/blog1/2006/07/13/ધી-ગ્રેટ-રોઝીઝ-એલિઝાબેથ/ ધી ગ્રેટ રોઝીઝ: રાણી એલિઝાબેથ</ref>. ગ્રાન્ડફ્લોરા નાના છોડ ખાસ કરીને વર્ણસંક ટ ગુલાબ અથવા ફલોરીબુન્ડા કરતા મોટા હોય છે અને વર્ણસંકર ટી ગુલાબ જેવા ત્રણ કે પાંચના સમૂહમાં, ફ્લોરીબુન્ડા જેવા જન્મેલા ફૂલો જેવા લક્ષણો ધરાવે છે. ગ્રાન્ડફ્લોરા 1950થી ૧૯૮૦ સુધી કેટલીક લોકપ્રિયતા ધરાવે છે પરંતુ, આજે તે વર્ણસકર ટી ગુલાબ કે ફ્લોરીબુન્ડાની તુલનામાં ઓછા લોકપ્રિય છે. ઉદાહરણો: 'ક્વીન એલિઝાબેથ', 'કોમેક,' 'મોન્ટેઝુમા'. ==== લઘુચિત્ર ==== [[ચિત્ર:"Meillandine" Rose in clay pot.jpg|thumb|upright|ટેર્રાકોટા ફ્લાવરપોટમાં મેઇલ્લાન્ડાઇન (નાનું ગુલાબ)]] જૂના બગીચા ગુલાબો જેમ કે ગેલ્લીકાઝ, સેન્ટીફોલીયાસ વગેરે લઘુચિત્ર સ્વરૂપ ધરાવતા હતા, જોકે તેને એક વખત ફ્લાવરીંગ કરાય તો તેના મોટા સ્વરૂપને કારણે જ. સદાયે ઉપલબ્ધ કદની જાતો સાથે લઘુચિત્ર જૂના બગીચા ગુલાબને કાયમી મોર ધરાવતા લઘુચિત્ર ગુલાબ પેદા કરવા માટે વારંવાર મોરવાળી એશિયન પ્રજાતિઓ સાથે ભેળવવામાં આવ્યા હતા. આજે લઘુ ચિત્ર ગુલાબ ટ્વીગ્ગી દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે, વારંવાર ફૂલોવાળા છોડોની ઊંચાઇ 6 ઇંચથી 36 ઇંચ હોય છે, જેમાં મોટા ભાગના 12થી ૨૪ ઇંચની કક્ષામાં હોય છે. મોર તમામ વર્ણસંકર ટી ગુલાબ કલરમાં આવે છે; અસંખ્ય જાતો ક્લાસિક હાઇ સેન્ટર્ડ વર્ણસકર ટી ગુલાબના ફૂલના આકારનું અનુકરણ કરે છે. લઘુચિત્ર ગુલાબનું ઘણી વખત હાઉસપ્લાન્ટસ તરીકે ઉદ્યોગ દ્વારા માર્કેટિંગ અને વેચાણ કરવામા આવે છે, પરંતુ એ યાદ રાખવું અગત્યનું છે કે આ છોડ મોટે ભાગે બહારના નાના છોડના મૂળથી લઇને સાધારણ પ્રદેશોની ઉત્પત્તિ ધરાવતા હોય છે; આમ, મોટા ભાગના લઘુચિત્ર ગુલાબની જાતોને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે વાર્ષિક ઠંડક પ્રસુપ્તિ ગાળાની જરૂર પડે છે. (ઉદાહરણો: ''પિટાઇટ ડે હોલેન્ડ'' (મિયેચર સેન્ટીફોલીયા, એક વખત મોર), ''કપકેક'' (મોડર્ન મિયેચર, વારંવાર મોર).) ==== ચડતા (ક્લાઇમ્બીંગ)/વેલ ==== [[ચિત્ર:Rose zepherine drouhin img 1838.jpg|thumb|left|રોઝા'ઝેફિરાઇન ડ્રૌહીન', ક્લાઇમંબીંગ બૌર્બોન ગુલાબ(બિઝોટ 1868)]] લગુચિત્ર ગુલાબમાં જેમ થાય છે તેમ, તમામ ઉપર જણાવેલા ગુલાબના જૂના અને આધુનિક એમ બન્ને વર્ગ, "ચડતા જવા"નું સ્વરૂપ દર્શાવે છે, જેમાં નાના છોડના વંસ વધુ લાંબી થાય છે અને સાધારણ કરતા વધુ સાનુકૂળ (બુશ)સ્હોવરૂપમાં હોય છે. જૂના બગીચા ગુલાબમાં આવું ઘણી વાર સરળ રીતે થાય છે કે અસંખ્ય કલ્ટીવર્સ અને જાતોની રીત કુદરતી વૃદ્ધિની હોય છે; અસંખ્ય આધુનિક ગુલાબમાં, જોકે, ચડતા ગુલાબ સ્વયંસ્ફુર્ત ફેરફારનું પરિણામ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સાધારણ છોડના ઉત્પત્તિની ઓળખને કારણે 'ક્લાઇમ્બીંગ પીસ'તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના પીસના સ્વરૂપ વર્ણસંકર ટી ગુલાબની રચના કરે છે, સિવાયકે તેનો વાંસ લાંબો અને સાનુકૂળ ન હોય એટેલે કે "ક્લાઇમ્બીંગ હોય." મોટા ભાગના ક્લાઇમ્બીંગ ગુલાબ ગમે ત્યાં ઉગે છે અને તેની ઊંચાઇ ૮-૨૦ ઇંચની હોય છે તેની પર એક કરતા વધુ વખત મોર આવે છે. વેલાવાળા ગુલાબ જોકે ટેકનિકલી અલગ વર્ગના હોવા છતાં, ઘણી વખત ક્લાઇમ્બીંગ ગુલાબની સાથે વળગીને ઉપર જાય છે. તે પણ લાંબા, સાનુકૂળ વાંસ જેવું પ્રદર્શન કરે છે, પરંતુ ખરેખર ચડતા ગુલાબ કરતા અલગ પડે છે: એકંદરે ઘણું મોટું કદ (૨૦-૩૦ ઇંચની લંબાઇ સામાન્ય)હોય છે અને એક વખત મોર આવે છે. ક્લાઇમ્બીંગ અને વેલવાળા ગુલાબ [[આઇવી(ચળકતા પાંદડાનો એક વેલો)|આઇવી]], [[ક્લેમેટિસ|ક્લેમેટીસ]] અથવા [[વિસ્ટેરીયા]]જેવા ખરેખર વેલા જેવા નથી; તેમાં પોતાને જાતે વળગી રહેવાની ક્ષમતાનો અભાવ હોય છે અને તેને આપણી જાતે તે રીતેની તાલીમ આપવી જોઇએ અને તેમને વૃક્ષો તેમજ [[પર્ગોલાસ|લત્તામંડપ]]જેવા મળખા સાથે બાંધીને રાખવા જોઇએ. ઉદાહરણો: 'બ્લેઝ' (વારંવાર મોર ક્લાઇમ્બર)), 'અમેરિકન પિલર' (એક વરખ મોર વેલ). ==== ઇંગ્લીશ / ડેવીડ ઓસ્ટીન ==== કોઇપણ સ્થાપિત ગુલાબ સત્તા દ્વારા ગુલાબના એક અલગ વર્ગ તરીકે સત્તાવાર રીતે ઓળખ આપવામાં આવી ન હોવા છતાં, ઇંગ્લીશ (આકા ડેવીડ ઓસ્ટીન) ગુલાબ ઘણી વખત ગ્રાહકો અને રિટેઇલરો દ્વારા તેને અલગ રાખી દેવામાં આવે છે. [[શ્રોપશાયર]], [[ઇંગ્લેંડ]]દ્વારા 1960માં વિકાસ સાધવાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો, જેઓ આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડાઝ સાથે હાઇબ્રીડાઇઝીંગ દ્વારા જૂના બગીચા ગુલાબમાં પુનઃ રસ પેદા કરવા માગતા હતા. તેની પાછળનો ખ્યાલ ગુલાબના નવા જૂથનું સર્જન કરવાનો હતો, જેમાં જૂની ફેશનવાળા આકાર અને સુગંધ સાથેના મોરના લક્ષણોનો સમાવેશ થતો હોય અને જેમાં ''ગાલ્લીકા'' , ''અલ્બા'' અને "દમાસ્ક" ગુલાબનો પ્રભાવ હોય, પરંતુ તેમાં પુનઃમોરના લક્ષણો અને મોટા આધુનિક કલર રેન્જનો પણ સમાવેશ થતો હોય.ઓસ્ટીન મોટે ભાગે તેમના હેતુમાં સફળ થઇ ગયા હતા; તેની ઇંગ્લીશ ગુલાબની જાતિ, હાલમાં તે સંખ્યા સો જાતોની ઉપર જાય છે, જેને બગીચામાં રસ ધરાવતી પ્રજા દ્વારા લાગણીથી સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને ગ્રાહકોને તે બહોળા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. ડેવીડ ઓસ્ટીન ગુલાબ હજુ પણ સક્રિય રીતે વિકસાવવામાં આવે છે અને નવી જાતો નિયમિત પણે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે. એ નોંધવું જોઇએ કે ક્લાસિક જૂના બગીચા ગુલાબની ખાસ પ્રકારની શિયાળું સખ્તાઇ અને રોગ પ્રતિરોધક શક્તિનું પ્રક્રિયામાં મોટા પાયે સમાધાન કરવામાં આવ્યું છે; અસંખ્ય ઇંગ્લીશ ગુલાબ સમાન પ્રકારના રોગની સમસ્યા પરત્વે શંકાસ્પદ છે જે આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ અને ફ્લોરબુન્ડાને પણ ચેપ લગાડે છે અને તેમાંના મોટા ભાગના યુએસડીએ ઝોન 5ના ઉત્તરની અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ક્ષમતાવાળા નથી.ઉદાહરણો: 'મેરી રોઝ,' 'ગ્રેહામ થોમસ', 'તામોરા'. ==== કેનેડીયન હાર્ડી ગુલાબ ==== કેનેડાના શિયાળાની આકરા વાતાવરણને અનુરૂપ આ ગુલાબને મોર્ડન, મનીટોબા અને ઓટ્ટાવાના એક્સપિરમેન્ટલ ફાર્મ(અને પાછળથી એલ એસોમ્માંપશન, ક્યુબેક)માં મોર્ડન રિસર્ચ સ્ટેશન ખાતે એગ્રીકલ્ચર કેનેડા ખાતે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા.આ બે મુખ્ય લાઇનોને પાર્કલેન્ડ સિરીઝ અને એક્સપ્લોરર સિરીઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમને અટકાવવામાં આવ્યો ન હતો; આમ છતાં, બાકી રહેલા છોડોના પુરવઠાને ખાનગી બ્રીડરો દ્વારા કેનેડીયન આર્ટિસ્ટ સિરીઝ દ્વારા ઉપાડી લેવામાં આવ્યો હતો. નેટિવ કેનેડીયન જાતો અને વધુ કુમળા ગુલાબોના મિશ્રણ દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા આ છોડ અત્યંત ઠંડા વાતાવરણ અલબત્ત -૪૫ સેન્ટીગ્રેડ તાપમાન સુધી સહન કરી શકે છે. આ ઉપરાંત સ્વરૂપોની અને કલરની વૈવિધ્યતા હાંસલ કરવામાં આવી હતી. તેના ઉદાહરઓમાં 'મોર્ડન બેલે', 'વિનીંગ પાર્કસ' અને 'કથબર્ટ ગ્રાન્ટ'નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય વિખ્યાત કેનેડીયન બ્રીડરોમાં જ્યોર્જસ બગમેટ અને રોબર્ટ અર્શકીનનો સમાવેશ થાય છે. === લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ === [[ચિત્ર:Rose3800ppx2.jpg|thumb|right|200px|નાના ગુલાબનું ઉદાહરણ]] આ આધુનિક ગુલાબની કક્ષા છે જેને મુખ્યત્વે વસતીવાળા સ્થળે શોભાના છોડ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. તેને સામૂહિક રીતે નાના છોડવાળા ગુલાબ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 20મી સદીના અંત ભાગમાં, પરંપરાગત વર્ણસંક ટી ગુલાબ અને ફ્લોરીબુન્ડા ગુલાબની જાતોએ માળીઓમં અને લેન્ડસ્કેપર્સમાં પોતાની લોકપ્રિયતા ગુમાવી હતી, કેમ કે તે ભરે શ્રમ માગી લેતા અને કેમિકલનો ભારે વપરાશ કરતા છોડ હતા તેમજ તેમાં મોટી સખ્યામાં ઉધઇ અને રોગની સમસ્યાઓ સંભવિત હતી. બહુ ચર્ચિત "લેન્ડસ્કેપ" ગુલાબને આમ બગીચાઓ કે કલર, સ્વરૂપ અને સુગંધની ગ્રાહકોની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે વિકસાવવામાં આવ્યા છે, એટલું જ નહી તેમાં ઓછો જાળવણી ખર્ચ અને તેની સંભાળ લેવી પણ સરળ છે. મોટા ભાગના લેન્ડસ્પેક ગુલાબમાં નીચે જણાવેલા લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે: * સારી રોગ પ્રતિરોધક શક્તિ * નીચે ઉગવાની ટેવ, સામાન્ય રીતે 60 સેમીની નીચે (24 ઇંચ) * પુનઃફૂલો આવવા * રોગ અને ચેપ પ્રતિરોધક * ફણગા ફૂટતા નથી અને તેના પોતના મૂળીયા પર જ ઉગે છે. મુખ્ય પાર્ટીઓ નવા લેન્ડસ્કેપ ગુલાબની જાતોમાં શામેલ છે જેમાં: વર્નર નોઆક (જર્મની), મેઇડલેન્ડ ગુલાબ (ફ્રાંસ), બૂટ એન્ડ કું.(નેધરલેન્ડ્ઝ), અને વિલીયમ રેડ્લર (યુએસએ)નો સમાવેશ થાય છે. ફ્લાવર કારપેટ ગુલાબ અથવા કારપેટ ગુલાબ તરીકે પણ ઓળખાય છે તેમણે લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ જૂથના તમામ વિસ્તાર બદલી નાખ્યો છે. સૌપ્રથમ વર્નર માઓક દ્વારા 1990માં વિકસાવવામાં આવેલા તે સમયે જર્મનીના તમામ ડ્યૂશલેન્ડ રોઝ રસ ધરાવનારાઓ દ્વારા સૌથી વધુ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રકારની ૪૩ જાતોમાંથી - અને તમામ સરેરાશ જાતોમાંથી માંદગી સામે પ્રતિરોધકની દ્રષ્ટિએ તેની ૨૦૦ વખત પસંદગી કરવામાં આવ હતી, તે એક જ એવ જાત હતી જેણે પરીક્ષણ પસાર કર્યું હતું એટલું જ નહી, પરંતુ તે સમયે ગુલબાને આપવામાં આવતા સૌથી વધુ પોઇન્ટસ હાંસલ કર્યા હતા, સંભવિત 100માથી ૮૫.૫માં 20માંથી 18.૩ની રોગ પ્રતિરોધકતા હતી. વૈશ્વિક સ્તરે ઉપલબ્ધ એવા તેની હાલમાં તમામ જાતિઓમાં શ્રેષ્ઠ લેન્ડસ્કેપ ગુલાબ જૂથમાં ગણના થાય છે. === કારપેટ ગુલાબ === ફરીથી, ડેવીડ ઓસ્ટીનની જેમ, કોઇપણ સ્થાપિત ઓથોરિટી દ્વારા ગુલાબના એક અલગ વર્ગ તરીકે સત્તાવાર રીતે માન્ય ઠરાવી ન પણ શકાય, કારપેટ ગુલાબ (ફ્લાવર કારપેટ પણ)ને ગ્રાહકો, લેન્ડસ્પેકર્સ અને ઉદ્યોગ દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. વોર્નર નોઆકે (જર્મની)1965માં તેમનું રોગ પ્રતિધકનું બ્રીડીંગ શરૂ કર્યું હતું. તેઓને ગુલાબ માટે લાગણી હતી પકંતુ, તેઓ એવું માનતા ન હતા કે તમામ ગુલાબના રોગો માળીઓને લાંબા સમય સુધી ગરજ સારશે.1989માં તેમણે સૌપ્રથમ ફ્લાવર કારપેટ ગુલાબ ફ્લાવર કારપેટ પિંકને બજારામં મૂક્યા હતા. અણધાર્યા રોગ સહનશક્તિ ઉપરાંત, તેની પાસે સૌથી લાંબી ફ્લાવરીંગ હતી જેમાં આશરે કોઇ પણ ગુલાબ (હવામાનને આધારે ૫-૯ મહિનાના)ને કોઇ પ્રકારે વિચિત્ર કાપણીની જરૂર ન હતી-તેને કદાચ ટ્રેક્ટર, કાતર (એક તૃતીયાંશ કાપણી અથવા જમીનના સ્તર સુધી)વડે કાપી શકાય છે અને આ તમામ સુંગર લચેલી હરીયાળી બુટ્ટાદાર વેલ પર હતું. સતત વિકાસ અને મજબૂત બ્રીડીંગ કાર્યક્રમ દરમિયાન વિવધ કલરો ઉપલબ્ધ બન્યા હતા : સફેદ, એપ્પલબ્લૂઝમ, રેડ, યલો, ગોલ્ડ અને કોરલ.આ સમયગાળા દરમિયાન બ્રીડીંગ તેમના પુત્ર રેઇહાર્ડ નોઆક હેઠળ ચાલુ રહ્યું હતું. વધુ બ્રીડીંગ 2007માં ફ્લાવર કારપેટ પિંક સુપ્રીમ, સ્કેરલેટ અને એમ્બર સાથે તેમની નેક્સ્ટ જનરેશન મૂકવામાં આવી હતી- તમામ અગાઉની જાતો ઉપરાંત આ જાતો ૪૧ સેન્ટીગ્રેડ સુધીના ગરમ તાપમાન સુધી આ જાતો ઘરમાં જ હતી. == કાપણી (પ્રૂનીંગ) == [[ચિત્ર:Rose3800ppx.jpg|thumb|right|250px|આ રોઝબુશને તેના પ્રવર્તમાન સ્વરૂપમાંથી કાપી નાખવામં આવ્યું છે. ]] ગુલાબ [[કાપવું|કાપણી]],ને કેટલીકવાર હોર્ટીકલ્ચર કળા સ્વરૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે કાપણી કરવામાં આવનારા ગુલાબનના પ્રકાર પર આધારિત છે, કાપણીનું કારણ અને વર્ષનો સમયગાળો તે ઇચ્છીત કાપણીનો સમય છે. મોટા ભાગના યુરોપીયન હેરિટેજના જૂના બગીચા ગુલાબ (અલ્બાસ, દમાસ્કસ, ગાલ્લીક્સ વગેરે)એવા છોડ છે જેની પર વર્ષમાં એક વાર મોર આવે છે, જે ક્યાં તો શિયાળાના અંતમાં અથવા ઉનાળાના પ્રારંભમાં બે વર્ષના જૂના (કે તેનાથી વધુ જૂના)વાંસ પર આવે છે. તેવી રીતે, તેમની કાપણી જરૂરિયાત અત્યંત ઓછી હોય છ અને તે એકંદરે અન્ય સમાન પ્રકારના છોડ જેવા હોય છે, જેમ કે [[સફેદ ફુલવાળો છોડ|લીલેક]] અથવા [[ચળકતા પીળા ફૂલવાળો શોભાનો એક છોડ|ફોર્સીથિયા]]. સામાન્ય રીતે, ફક્ત જૂના, જે વાંસ પર છોડ હોય તેને કાપીને દૂર કરવા જોઇએ, જેથી નવા વાંસ માટે જગ્યા કરી શકાય.એક વર્ષ જૂના વાંસને કદી ન કાપવા જોઇએ કારણ કે તેવું કરવાથી પછીના વર્ષના ફ્લાવર બડ્ઝ દૂર કરી દેશે. નાના છોડોને પણ તેની એકંદરે ઊંચાઇ ઘટાડવા અથવા છોડની પહોળાઇ ઘટાડવા માટે બોર કરમાઇ ગયા બાદ તરત જ ફરીથી કાપણી કરી શકાય છે. સામાન્ય અર્થમા કહીએ તો, ઓજીઆરની કાપણી જરૂરિયાત ઓછી શ્રમવાળી હોય છે અને આધુનિક વર્ણસંકર કરતા સંગઠિત હોય છે. વર્ણસંકર ટી, ફ્લોરીબુન્ડા, ગ્રાન્ડીફ્લોરા, આધુનિક લધુચિત્ર અને ઇંગ્લીંશ ગુલાબ સહિતના આધુનિક વર્ણસંકર જટિલ ઉત્પત્તિ ભૂમિકા ધરાવે છે જેમાં હમેશા ચાયના ગુલાબ (''આર. ચિનેનસિસ'' )નો સમાવેશ થાય છે. ચાયના ગુલાબ કાયમ ઉગતા હતા, કાયમ મોર બેસતા હતા જે ભેજવાળા પેટાઉષ્ણકટીબંધીય પ્રદેશના હતા જેમાં કોઇપણ ઉત્પાદક સીઝન દરમિયાનમાં ઉગાડવામાં આવનારા નવા શાકભાજીલાયક વૃદ્ધિ પર સતત મોર બેસતા હતા.તેમની આધુનિક ઉત્પત્તિ સમાન પ્રકારની રીતભાત દર્શાવે છે: જૂના બગીચા ગુલાબ સિવાય આધુનિક વર્ણસંકર મોર ઉત્પાદક સીઝન દરમિયાન પેદા કરવામાં આવતા નવા વાંસ સતત (જ્યાં સુધી બરફ દ્વારા રોકવામાં ન આવે ત્યાં સુધી)આવે છે. તેથી તેઓને જે ફૂલના થડ જતા રહ્યા હોય તેની પરથી છોડની શક્તિને નવા વિકાસ અને નવા ફૂલો ઉગાડવા તરફ વાળી શકાય તે માટે કાપી નાખવાની જરૂર છે. વધારામાં, આધુનિક વર્ણસંકર જે ઠંડા શિયાળામાં ઉગાડવામાં આવ્યો હોય તેને મોટે ભાગે કાયમી સ્તરે સખત વાર્ષિક કાપણીની (દરેક વાંસને ઊંચાઇમાં 8-12 ઇંચ સુધી ઘટાડતા)વસંતઋતુના પ્રારંભમાં જરૂર પડશે. ફરીથી, તેમના જટિલ ચાયના ગુલાબ ભૂમિકાને કારણે આધુનિક વર્ણસંક ખાસ કરીને યુરોપીયન ઓજીઆરની જેમ સખત ઠંડીની જરૂર પડતી નથી અને નીચુ શિયાળું તાપમાન ઘણી વખત શુષ્ક થઇ જાય છે અથવા ઉગેલા વાંસને મારી નાખે છે. શિયાળામાં, તેને કાપ્યા વિનાની રહેવા દેવાય છે, આ નુકસાનવાળા વાંસ ઘણી વખત નાના છોડના મૂળીયા વિસ્તારમાંથી નાશ પામે છે, જે નબળા, ઢંગધડા વિનાના છોડમાં પરિણમે છે. વર્ણસંકર ટી, ફ્લોરીબુન્ડા વગેરેની વાર્ષિક સખત કાપણી સામાન્ય રીતે શિયાળામાં વહેલાસર કરવામાં આવે છેઃ મોટાભાગના માળીઓ ફોર્સિથીયા નાના છોડ પર મોર આવે ત્યારે આ કાપણી કરતા હોય છે. વાંસને વનસ્પતિ (વેજીટેટીવ)છોડ (જેને એક વખત પાંદડું ઉગેલું હોય તેવા વાંસ પરના પોઇન્ટ તરીકે ઓળખતા) ઉપર આશરે ૧/૨ ઇંચ ઉપરથી કાપવી જોઇએ. બન્ને જૂના બગીચા ગુલાબ અને આધુનિક વર્ણસંકર એમ બન્ને માટે કોઇ પણ નબળા, નુકસાન થયેલા અથવા રોગગ્રસ્ત વૃદ્ધિને એક વર્ષના સમયગાળાને બદલે સંપૂર્ણપણે કાપી નાખવો જોઇએ. ગુલાબમાં કોઇ પણ કાપણી એટલા માટે કરવી જોઇએ કે જેથી વનસ્પતિ છોડની ઉપરના 45 અંશના ખૂણે કાપણી કરી શકાય તેનાથી કાપવામાં આવેલા થડ આંટણમાં વધુ ઝડપથી અને કાપણીની ઉપર જામેલા ભેજને દૂર કરી શકાય, જે કદાચ રોગની સમસ્યામાં પરિણમી શકે છે. દરેક સામાન્ય ગુલાબ કાપણી (વ્યવસ્થા માટે ફૂલોની કાપણી સહિત)માટે, ધારવાળી કાતર(હાથમાં પકડી શકાય, દાંતરડા જેવી ધારવાળા કાપણીના સાધન) નો 1/2 ઇંચની વૃદ્ધિ અથવા એક ડાયામીટરથી ઓછું કાપવા માટે ઉપયોગ કરવો જોઇએ. 1/2" કરતા વધુ જાડાઇના વાંસ માટે, લાંબા હાથા વાળું સાધન અથવા નાની હાથની બ્લેડ સામાન્ય રીતે વધુ અસરકારક હોય છે; આ સંજોગોમાં ધારવાળી કાતરને નુકસાન થાય છે અથવા તૂટી જાય છે. === ડેડહેડીંગ === મોરવાળી સીઝનના ભાગમાં ગુલાબના છોડપરથી કોઇપણ નકામા, શુષ્ક થઇ ગયેલા, કરમાઇ ગયેલા અથવા કલર ઉડી ગયેલા ગુલાબને હાથથી દૂર કરવા સાધારણ પદ્ધતિ એ "ડેડહીટીંગ" છે. છોડો ફળના ઉત્પાદન કરવાને બદલે નવી કુદરતી ડાળીઓ વિકસાવવા માટે તેની શક્તિ અને સ્ત્રોતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે તે માટે છોડને પ્રોત્સાહન આપવાનો ડેડહેડીંગનો હેતુ છે. જો પડી ગયેલા ફૂલો દેખાતા ન હોય તો કલાત્મક હેતુ માટે પણ ડેડહેડીંગનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ગુલાબ ખાસ કરીને ડેડહેડીંગને પ્રતિભાવાત્મક હોય છે. ફક્ડેત ફૂલના પાયાને નહી પરંતુ, પ્ડરથમ પાંચ પાંદડાઓને થડ સુધી નમાવીને ડેડહેડીંગ કરી શકાય છે. તેનાથી વધુ પડતી ડાળીઓ અને ફૂલના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન મળે છે. ડેડહેડીંગ વિવિધ જાતના ગુલાબ પર વિવિધ પ્રકારની અસરમાં પરિણમે છે. સતત મોર ધરાવતી જાતો, જૂના બગીચા ગુલાબ અથવા આધુનિક વર્ણસંકર જાતો હોય તો ડેડહેડીંગ ગુલાબના છોડને નવી કળીઓ, પાંદડાઓ અને મોર ફૂટવામાં સહાય કરે છે. "એક જ વખત મોર"ધરાવતી જાતો (જેમાં દરેક સીઝનમાં મોર એક જ વખત આવે છે)માં ડેડહેડીંગ છોડને નવી હરીયાળી વૃદ્ધિની અસર ઉપજાવી શકે છે, તેમ છતાં નવા મોર તેના પછીની મોરની સીઝન સુધી આકાર લેશે નહી. મોટા ભાગના ગુલાબના માળીઓ ગુલાબના છોડને મજબૂત, ગતિશીલ અને ઉત્પાદકીય રાખવા માટે ગુલાબના છોડને તાજા રાખવા માટે ડેડહેડીંગનો ઉપયોગ કરે છે.ગુલાબોની જાતો જેમ કે રોઝા ગ્લૌકા અથવા રોઝા મોયસી-કે જે સુંદર ફૂલો પેદા કરે છે તેને ડેડહેડીંગ કરવું ન જોઇએ. == ઇતિહાસ == ગુલાબનું તેની સુંદરતા અને પ્રતીકના લાંબા ગાળાના ઇતિહાસ માટે હંમેશ માટે મૂલ્ય આંકવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન [[ગ્રીક્સ|ગ્રીક]]અને [[પ્રાચીન રોમ|રોમને]]ગુલાબને તેમની દેવીના તેમની પ્રત્યેના એફ્રોડાઇટ અને વેનુસ તરીકે સંબોધવામાં આવતા પ્રેમ તરકે ઓળખી કાઢ્યું હતું. [[રોમ]]માં જ્યાં ગુપ્ત અથવા વિશ્વસનીય બાબતોની ચર્ચા કરવામાં આવતી હતી તે ખંડમાં જંગલી ગુલાબ મૂકવામાં આવતું હતું. ''[[પેટા ગુલાબ|સબ રોઝા]]'' ,અથવા "અંડર ધ રોઝ", શબ્દનો અર્થ ગુપ્ત રાખવું તેવો થાય છે, જે પ્રાચીન રોમન આચરણ પરથી લેવામાં આવ્યો છે. [[ખ્રિસ્તી|ખ્રિસ્તીઓએ]]પ્રારંભમાં ગુલાબની પાંચ પાંખડીઓને [[ક્રિસ્ટ]]ક્રિસ્ટ/1}ના શરીર પરના પાંચ ઘા તરીકે ઓળખી કાઢ્યા હતા. ભાવાનુવાદ છતાં, તેમના આગેવાનો તેને સ્વીકારવા માટે અચકાતા હતા કેમ કે તે રોમન અતિરેક અને પાગન રૂઢી સાથે સંબંધ ધરાવતું હતું. લાલ ગુલાબને સંજોગોવશાત [[ખ્રિસ્તી|ક્રિશ્ચીયન]] શહીદના પ્રતીક રૂપે સ્વીકારી લેવામાં આવ્યું હતું. ગુલાબ પાછળથી કુમારિકા મેરી સાથે જોડાયેલા હતા. ગુલાબ સંસ્કૃતિ [[યુરોપ]]માં 1800ના ગાળામાં [[ચીન]] તરફથી સતત મોર ધરાવતા ગુલાબને કારણે અસ્તિત્વમાં આવી હતી. મોરના આકાર, કદ, સુગંધ અને નાના કંટક માટે હાલમાં ગુલાબની હજ્જારો જાતો વિકસાવવામાં આવી છે. [[ચિત્ર:roses renoir.JPG|upright|thumb|150px|રેનોઇરના કેબેડ ગુલાબોના ચિત્રો, વાઝમાં રહેલા ગુલાબો]] == કળા == [[કલાકાર|કલાકારો]]દ્વારા ગુલાબનું ઘણી વખત ચિત્ર દોરવામાં આવે છે.લક્ઝેમબર્ગમાં જન્મેલા [[બેલ્જિયમ|બેલ્જીયન]]કલાકાર[[પિયર- જોસેફ રેડૌટ|પિયર-જોસેફ રિડૌટે]]ગુલબના કેટલાક વિગતવારના ચિત્રો ઉત્પન્ન કર્યા હતા.[[હેનરી ફેન્ટીન-લાતૂર]] પણ ગુલાબ સહિતના ખાસ ફૂલોના જીવનનું ચિત્ર દોરનાર મોટા ઉત્પાદક હતા. ગુલાબ 'ફેન્ટીન-લાતૂર' કલાકારના નામની પાછળ આપવામાં આવ્યું છે. અન્ય અસરવાદીઓમાં [[ક્લાઉડ મોનેટ]], [[પાઉલ સેઝાન|પાઉલ સેઝેન]] અને [[પિયર-ઓગસ્ટે રેનોઇર|પિયર-ઓગસ્ટ રેનોઇર]]નો સમાવેશ થાય છે, જેમની રચનાઓમાં ગુલાબના ચિત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Red Roses.jpg|thumb|right|લાલ ગુલાબો]] [[ચિત્ર:Santjordi.jpg|thumb|કેટાલોનીયામાં સેંટ જ્યોર્જ દિને ગુલાબનું વેચાણ]] ગુલાબ[[પ્રેમ]] અને [[સુંદરતા]]નું પ્રાચીન પ્રતીક છે. ગુલાબ અસંખ્ય [[દેવી|દેવીઓ]] ([[ઇસીસ]] અને [[એફ્રોડાઇટ|એફોર્ડાઇટ]] સહિત),માટે પવિત્ર ગણાતા હતા અને ઘણી વખત તેનો [[વર્જિન મેરી|કુમારિક મેરી]]ના પ્રતીક માટે ઉપયોગ કરાયો છે. 'ગુલાબ' એટલે ભાષાઓની જાતમાં ગુલાબી અથવા લાલ. (જેમ કે [[પ્રેમની ભાષા]], [[ગ્રીક ભાષા|ગ્રીક]], અને [[પોલંડની ભાષા|પોલેન્ડ]]). ગુલાબ [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]] અને અમેરિકા<ref name="National Flower of the United States">{{Cite web|url=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&docid=Cite:+36USC303|title=National Flower of the United States|access-date=2008-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111122556/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&docid=Cite:%2B36USC303|archive-date=2008-11-11|url-status=dead}}</ref>નું [[ફૂલવાળું પ્રતીક|રાષ્ટ્રીય ફૂલ]]છે, તેમજ [[ઇંગ્લેંડ રગ્બી|ઇંગ્લેડ રગ્બી]]નું અને [[રગ્બી ફૂડબોલ યૂનિયન|રગ્બી ફૂટબોલ યૂનિયન]]નું પ્રતીક પણ છે. તે [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]]માં [[યોર્કશાયર]]અને [[લેંકશાયર]]નું (અનુક્રમે સફેદ અને લાલ ગુલાબ), [[કેનેડા]]માં આવેલા [[ઓલબેર્ટા|અલબાર્ટાનું]] (જંગલી ગુલાબ), અને [[પાકિસ્તાન]]માં આવેલા [[ઇસ્લામાબાદ કેપિટલ ટેરીટરી|ઇસ્લામાબાદ કેપિટલ ટેરિટરી]]નું પ્રાન્તિક પ્રતીક છે. તે ચાર અમેરિકન રાજ્યોનું રાજ્ય ફૂલ છે: [[આઇઓવા]] અને [[ઉત્તર ડાકોટા]] ([[રોઝા આર્કસાના|''આર.આર્કંસાના'']]), [[જ્યોર્જીયા (યુ.એસ. સ્ટેટ)|જ્યોર્જિયા]] (''[[રોઝા લાવિગાટા|આર. લેવિગાટા]]'' ), અને[[ન્યુ યોર્ક|ન્યૂયોર્ક]] <ref name="State flower of New York">{{Cite web|url=http://www.netstate.com/states/symb/flowers/ny_rose.htm|title=New York State Flower|access-date=2007-10-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (''[[રોઝા]] '' સામાન્ય રીતે). [[પોર્ટલેન્ડ, આરેગોન|પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગોન]]તેના હૂલામણા નામમાં "સિટી ઓફ રોઝીઝ" નો પણ સમાવેશ કરે છે અને ત્યાં વાર્ષિક ગુલાબ તહેવાર ઉજવાય છે. ગુલાબ પ્રંગોપાત [[ગુલાબ ઉછેરવાની પેટી|ગુલાબ વિન્ડો]]માટેનો પાયો રહ્યા છે, આ પ્રકારની વિન્ડોમાં પાંચથી દશ વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે (પાંચ પાંદડીઓ અને પાંચ વ્રજ પાંદડીઓ)અથવા તેનાથી વધુ; જોકે મોટા ભાગની ગોથિક વિન્ડોઝ વધુ પડતી લંબાણમાં હોય છે અને સંભવિત તે હ્વીલ અને અન્ય પ્રતીક પર આધારિત હતી. લાલ ગુલાબ (મોટે ભાગે હાથમાં પકડવામાં આવે છે)[[સમાજવાદ]] અથવા[[સામાજિક લોકશાહી]]નું પ્રતીક છે: તેનો [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|બ્રિટશ]], [[આઇરીશ મજૂર પક્ષ|આઇરીશ]], ફ્રેંચ, [[સ્પેનીશ, સામાજિક કાર્યકર પક્ષ|સ્પેનીશ]], પોર્ટુગીઝ, નોર્વેજીયન, ડેનીશ, સ્વીડીશ, ફિન્નીશ, બ્રાઝિલયન [[પીવીડીએ|ડચ]]અને અન્ય યુરોપીયન મજૂર, સમાજવાદી અથવા સામાજિક લોકશાહી [[રાજકીય પક્ષ|પક્ષો]]દ્વારા પ્રતીકરૂપે ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે લાલ ગુલાબનો ઉપયોગ મે 1968માં [[પેરિસ]]માં શેરી વિરોધ વખતે ચળવળકારો દ્વારા એક બિલ્લા તરીકે ુપયોગ કરાયો ત્યારે તેની શરૂઆત થઇ હતી. [[સફેદ ગુલાબ]]જર્મનીમાં બાજી વિશ્વ યુદ્ધ બિન હિંસક પ્રતિરોધક જૂથનું પ્રતીક હતું. લાલ ગુલાબનો[[ફૂલોની કલગી|ગુચ્છ]]ઘણી વખત પ્રેમ દર્શાવવા માટે થાય છે. ઘણા દેશોમાં તેનો ઉપયોગ [[વેલેન્ટાઇન્સ ડે|વેલેન્ટાઇન ડે]]ની ભેટ તરીકે થાય છે. [[કેટાલોનીયા]] માં [[સેન્ટ જ્યોર્જ્સ ડે|સેંટ. જ્યોર્જ ડે]]માં લોકો ખાસ કરીને પ્રેમી પોતાની વચ્ચે ભેટ તરીકે ઘાટા લાલ રંગના ગુલાબ આપતા હતા. યુરોપમાં અનેક [[બ્લેક મેડોના]]માંની એક [[વર્જિન ઓફ મોન્ટ્સેરેટ|મોન્ટ્સેરાટ કુમારિકા]]ની [[વિરોલાઇ]]એક [[હીમ|સ્તુતિ]] હતી, જેના શબ્દનો પ્રારંભ ''"રોઝા ડેબ્રીલ, મોરેના ડી લા સેરા..."'' થી થતો હતો. (એપ્રિલ ગુલાબ, પર્વતીય શ્રુંખલાની મેળીઘેલી સ્ત્રી...). તેથી આ[[વર્જિન મેરી|કુમારિકા]]કેટલીકવાર “રોઝા ડેબ્રીલ”તરીકે ઓળખાય છે. આમ લાલ ગુલાબનો બહોળા પ્રમાણમાં કેટાલોનીયાના બિનસત્તાવાર પ્રતીક રૂપે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.escolania.cat/index.php?md=articles&id=367&lg=1 |title=એસ્કોલાનીયા ડી મોન્ટ્સરેટ- અલ વિરોલાઇ |access-date=2026-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207163112/http://www.escolania.cat/index.php?md=articles&id=367&lg=1 |archive-date=2019-12-07 |url-status=dead}}</ref> === ટાંકણ === * ''નામમાં શું છે? '' ''જેને આપણે ગુલાબ કહીએ છીએ/અન્ય નામથી તેની સુગંધ મીઠી આવશે.'' — [["વિલિયમ શેક્સપીયર"|વિલીયન શેક્સપિયર]], [[રોમિયો એન્ડ જુલિયટ|રોમીયો અને જુલીયેટ]] એક્ટ II, એસી. ii * ''તમે જ્યારે ઇચ્છો ત્યારે આ ગુલાબના છોડ એકત્ર કરો,/જૂનો સમય હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે'' — [[રોબર્ટ હેરિક]], [[કુમારિકાઓ સમક્ષ વધુ સમય ગાળવો|કુમારિકાને, વધુ સમય ગાળવા માટે]] * ''મારો પ્રેમ લાલ, લાલ ગુલાબ જેવો છે/જે જૂનમાં અચાનક આવ્યો હતો'' — [[રોબર્ટ બર્ન્સ|રોબર્ટ બર્નસ]], [[લાલ, રેડ રોઝ|લાલ, લાલ ગુલાબ]] * ''માહિતી મારામાથી કુદરતી રીતે જ વરાળ થઇને કિંમતી [[ગુલાબ તેલ|ગુલાબના અત્તર]]'' ની જેમ અત્તરની બહાર ઉડી જાય છે.[[માર્ક ટ્વેઇન]], [[તેને ખરબચડું બનાવો|લાગણીવિહોણઉં બનાવે છે]] * ''હૃદય શરીરની વંચિત રહે છે; અમને રોટી આપો, પરંતુ ગુલાબ પણ આપો.'' — [[જેમ્સ ઓપ્પેનેહેમ|જેમ્સ ઓપ્પેનહેઇમ]], "[[બ્રેડ અને ગુલાબો|બ્રેડ એન્ડ રોઝીઝ]]" * ''[[ગુલાબ છે, ગુલાબ છે, ગુલાબ એ ગુલાબ છે.|ગુલાબ એ ગુલાબ છે, ગુલાબ એ ગુલાબ છે]]'' — [[ગર્ટ્રુડ સ્ટેઇન|ગર્ટ્યુડ સ્ટેઇન]], ''સેક્રીડ એમિલી'' (1913), ''જિયોગ્રાફી એન્ડ પ્લેઝ'' માં સમાવિષ્ટ કવિતા. * ''આશાવાદીઓ ગુલાબને જુએ છે અને તેના કાંટાને નહી; નિરાશાવાદીઓ કાંટાઓ સામે તાકી રહે છે, ગુલાબ પ્રત્યે ધ્યાન આપતા નથી'' - [[ખલીલ ગિબ્રાન]] == અત્તર == ગુલાબના પરફ્યુમ [[ગુલાબનું અત્તર|ગુલાબના અત્તર]] અથવા ગુલાબના તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જે પ્રવાહી [[આવશ્યક તેલ]]નું મિશ્રણ છે,જે ગુલાબની પાંદડીઓને વરાળથી બાફીને ગાળીને પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ [[અરેબિયા|અરેબીયા]] અને [[ભારત]] દ્વારા ફેલાવાના બદલે [[ઇરાન|પર્સિયા]] (ગુલાબ શબ્દ જ પર્સિયનમાંથી આવ્યો છે)ના મૂળમાંથી આવી છે, પરંતુ વર્તમાન દિવસોમાં [[બલ્ગેરિયા|બલ્ગેરીયા]]માં [[કઝનલુક|કઝાનલુક]] નજીકની [[રોઝ વેલી, બલ્ગેરિયા|રોઝ વેલી]]માં આશરે 70થી ૮૦ ટકા ઉત્પાદન થાય છે તેની સાથે, [[ઇરાન]]માં [[ક્વામસર|કામસર]] અને [[જર્મની]]માં થાય છે. {{Fact|date=July 2007}}[[મેક્કા]]માં [[કાબા|કાબ્બા]]ને કામસરના ઇરાનના [[ગુલાબજળ]] વડે વર્ષમાં ધોવામાં આવે છે. બલ્ગેરીયા, ઇરાન અને જર્મનીમાં દમાસ્ક ગુલાબ(''રોઝા દમાસ્કેના'' 'ટ્રિગીન્ટીપેટલા')નો ઉપયોગ થાય છે. ફ્રેંચમાં ગુલાબ તેલ ઉદ્યોગ ''રોઝા સેન્ટીફોલીયા'' નો ઉપયોગ થાય છે. આછુ પીળું અને ગ્રે કલરના તેલને ઘણી વાર 'રોઝ એબ્સોલ્યુટ'કહેવામાં આવે છે, તેલ કે અન્ય મિશ્રીત તેલની શ્રેણીથી અલગ પડે છે. તેલનું વજન ફૂલના એક છ હજારની તુલનામાં એક ત્રણ હજાર જેટલું થવા જાય છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, એક ગ્રામ તેલ બનાવવા માટે બે હજાર ફૂલોની જરૂર પડે છે. ગુલાબના અત્તરમાં મુખ્ય કાચા માલ તરીકે [[આલ્કોહોલ]] [[ગેરાનિયોલ|ગર્નિઓલ]] અને l-[[સિટ્રોનેલ્લોલ]] ની સુગંધ; અને ગુલાબ કપૂર અને ગંધહીન [[પેરફિન|પેરાફ્ફિન]]નો સમાવેશ થાય છે.β-[[દમાસીનન|દમાસ્કેન]] પણ સેન્ટમાં નોધપાત્ર ફાળો આપે છે. [[ચિત્ર:Geraniol structure.png|thumb|center|ગેરાનિયોલ(C10H18O)]] == જાણીતા ગુલાબ ઉગાડનારાઓ == === અમેરિકાની ગુલાબ રાજધાની === [[ટાયલરસ, ટેક્સાસ|ટાયલર, ટેક્સાસ]] ને "[[રોઝ કેપિટલ ઓફ અમેરિકા|અમેરિકાની ગુલાબ રાજધાની]]" એવું હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું છે. કેમ કે ગુલાબ ઉગાડનાર ઉદ્યોમગાં તેમની મોટી ભૂમિકા છે. રાષ્ટ્રનો સૌથી મોટા ગુલાબ બગીચો ધરાવવાનો તેને ગર્વ છે અને દર ઓક્ટોબરમાં [[ટેક્સાસ ગુલાબ તહેવાર|ટેક્સાસ રોઝ તહેવારની]] ની ઉજવણી કરે છે, જે હજ્જારો દર્શકોને આમંત્રે છે. === વ્યક્તિગત === કેટલાક ગુલાબ ઉગાડનારાઓ આ ક્ષેત્રે તેમના વિશિષ્ટ પ્રકારના યોગદાન બદલ જાણીતા છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે: * [[પીટર બીલ્સ]]. ઐતિહાસિક ગુલાબો ઉગે અને તેનું વ્યાપારી ધોરણે વેચાણ થાય તેનો તેઓ ખ્યાલ રાખે છે. * [[ડેવિડ ઓસ્ટીન]] ("ઇંગ્લીશ" ગુલાબો) * [[જોસેફિન ડી બૌહાર્નેઇસ|જોસ્ફીન ડી બ્યૂહારનેઇસ]] * [[ગ્રેફિથ બક|ગ્રીફિક બક]], 1948થી ૧૯૮૫ દરમિયાનમાં આઇઓવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતેના હોર્ટિકલ્ચરના અધ્યાપક, જેમણે આશરે ૯૦ જેટલા ગુલબોનું હાઇબ્રીડાઇઝ કર્યું હતું. બક ગુલાબો રોગ સામે પ્રતિકાર માટે અને આકરા શિયાળા સામે ટકી રહેવા માટે જાણીતા છે. * [[કોનાર્ડ-પાયલ કું.|કોનાર્ડ-પાયલ કુ.]] (સ્ટાર રોઝીઝ) * [[જુલ્સ ગ્રેવરૌક્સ|જ્યુલ્સ ગ્રેવરોક્સ]] * [[મેઇલ્લાન્ડ|મેઇલ્લાન્ડ પરિવાર]] * [[નોઆક રોઝન|નાઓક રોઝન]] (ફ્લાવર કારપેટ રોઝીઝ) * [[જિયાન પર્નેટ, પેરે|જિન પેર્નેટ, પેરે]] * [[જોસેફ પર્નેટૃ-ડૂચર|જોસેફ પેરનેટ-ડૂચર]] * [[સુઝુકી સેઇઝો|સુઝુકી સિઝો]] * [[રોઝન તાન્ટૌ|મેથીયાઝ ટાંટૌ]] (ફ્લોરિડા રોઝ) == ગેલેરી == <gallery> Image:Blooms of a yellow rose.jpg|'લોવેલ થોમસ' જાતનું પીળું ગુલાબ Image:DdeBrabant.JPG|ટી રોઝ 'ડૂચીઝ ડી બ્રાન્ટ' (બર્નાડે 1857) Image:Pink rose albury botanical gardens.jpg|રોઝા 'કેજૂન સનરાઇઝ', આધુનિક વર્ણસંકર ટી ગુલાબ (એડવર્ડઝ 2000) Image:Red_rose_00090.JPG|લાલ ગુલાબ Image:Rosa alba2.jpg|'મેઇડન્સ બ્લશ', અલ્બા ગુલાબ </gallery> == સંદર્ભો == {{reflist}} == વધુ જૂઓ == * [[વ્યકિતના નામ પાછળ આવતા ગુલાબની યાદી|લોકોના નામની પાછળ આવતા ગુલાબોની યાદી]] * [[ગુલાબ (નામ)|ગુલાબોની નામની પાછળ આવતા લોકોના નામની યાદી]] * Shorter list of [[વિખ્યાત વ્યક્તિઓના નામ પાછળ આવતા ગુલાબ કલ્ટીવર્સ|વિખ્ગુયાત વ્લાયક્બતિઓની પાછળ આવતા ગુલાબ વનસ્પતિ જાતના નામ]] * {{Category|Rose_cultivars}} * [[ગુલાબ (કલર)]] == બ્રાહ્ય લિંક્સ == * [http://picasaweb.google.co.in/alewis2388/VangniNursery?feat=directlink/ કેટલાક ગુલાબોના ચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524000523/http://picasaweb.google.co.in/alewis2388/VangniNursery?feat=directlink%2F |date=2010-05-24 }} * [http://www.flowermeaning.info/ ગુલાબોનો અર્થ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913060209/http://www.flowermeaning.info/ |date=2009-09-13 }} [[શ્રેણી:પ્રેમના ચિહ્નો]] [[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક]] [[શ્રેણી:ગુલાબો]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર]] j11gycy2y7pru1w1f5boaxho9xtzs1m ઓરકુટ 0 17715 907887 858198 2026-11-20T16:30:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907887 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|date=February 2009}} [[File:Aparência visual do 'novo orkut'.png|thumb|Visual appearance of the "New Orkut".]] {{માહિતીચોકઠું વેબસાઇટ | name =ઓરકુટ | logo = [[Image:Orkut.png|241px|center]] | screenshot = [[Image:Orkut - login.png|220px]] | caption = The new Orkut interface | url = http://www.orkut.com/ | commercial = Yes | type = [[Social Network Service]] | language = [[Portuguese language|Portuguese]] [[English language|English]] [[Spanish language|Spanish]] [[French language|French]] and other 39 languages | registration = required | owner = {{flagicon|USA}} [[Google]] | author = {{flagicon|Turkey}} [[Orkut Büyükkökten]] | launch date = 22 January 2003 | current status = Active | revenue = | slogan = Who do you know? | alexa = 67<ref>{{Cite web |url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/orkut.com |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-21 |archive-date=2007-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113170611/http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/orkut.com/ |url-status=dead }}</ref> }} '''ઓરકુટ''' એ ગૂગલ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[સોશિયલ નેટવર્કિંગ સર્વિસ|સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ]] ([[:en:social networking service|social networking service]]) છે. તેને તેના સર્જક અને [[ગૂગલ|ગૂગલના કર્મચારી [[ઓરકૂટ બ્યૂકકોકટેન|ઓરકૂટ બ્યૂકકોકટેન]] ([[:en:Orkut Büyükkökten|Orkut Büyükkökten]]) પરથી આ નામ આપવા]] ([[:en:Google|Google]])માં આવ્યું છે. આ સર્વિસનો મુખ્ય હેતુ નવા મિત્રો બનાવવા અને સંબંધને જાળવી રાખવાનો છે.ઓરકુટ અન્ય [[સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટની યાદી|નેટવર્કિંગ સાઇટ]] ([[:en:List of social networking sites|networking sites]]) સમાન જ છે.ઓક્ટોબર ૨૦૦6થી ઓરકુટે તેના વપરાશકર્તાને આમંત્રણ વિના એકાઉન્ટ શરૂ કરવા પરવાનગી આપી છે. ઓરકુટ [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])માં સૌથી વધુ અને [[ભારત|ભારત]] ([[:en:India|India]])માં બીજા ક્રમની સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતી સાઇટ છે.ભારતમાં સૌથી વધુ વપરાશકર્તા કોલેજ અને હાઇસ્કૂલના વિદ્યાર્થી છે.ઓરકુટનું શરૃઆતનું ટાર્ગેટ માર્કેટ અમેરિકા હતુ, પરંતુ હવે તેના સૌથી વધુ વપરાશકર્તા બ્રાઝિલ અને ભારતમાં છે.<ref>{{cite web | title = Why Google Turned Into a Social Butterfly | publisher = The New York Times | date = November 4, 2007 | url = http://www.nytimes.com/2007/11/04/technology/04digi.html?ref=business | access-date = 2007-11-07 }}</ref>મે 2008ના આંકડા પ્રમાણે ઓરકુટના 53.86 ટકા વપરાશકર્તા [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])માં જ્યારે 16.97 %<ref>{{cite web |url=http://www.orkut.co.in/MembersAll.aspx |title=Orkut Demographics |publisher=orkut |access-date=2008-06-01 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505070725/http://www.orkut.co.in/MembersAll.aspx |url-status=dead }}</ref> વપરાશકર્તા ભારતમાં હતા. આ ઉપરાંત 23.4 % ટ્રાફિક [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])માંથી જ્યારે 18.૦ % <ref>{{cite web |url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/orkut.com |title=Traffic Details for: orkut.com/ |publisher=Alexa |access-date=2008-07-19 |archive-date=2007-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113170611/http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/orkut.com/ |url-status=dead }}</ref>ટ્રાફિક ભારતમાંથી આવે છે. ૨૦૦8માં બ્રાઝિલમાં 2 કરોડ 3૦ લાખ લોકોનું ઓરકુટમાં એકાઉન્ટ છે. <ref>[http://www1.folha.uol.com.br/folha/informatica/ult124u361596.shtml]</ref> ઓરકુટમાં શરૂઆતનું વડું મથક [[કેલિફોર્નિયા |કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:California|California]]) હતું. પરંતુ ઓગસ્ટ 2008માં ગૂગલે એવી જાહેરાત કરી ઓરકુટનું સમગ્ર સંચાલન [[બ્રાઝિલ |બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])ના શહેર [[બેલો હોરિઝોન્ટ|બેલો હોરિઝોન્ટ]] ([[:en:Belo Horizonte|Belo Horizonte]])માંથી ગૂગલ બ્રાઝિલ દ્વારા કરવામાં આવશે. બ્રાઝિલમાં વપરાશકર્તાની બહોળી સંખ્યા અને કાયદાકીય બાબતોને કારણે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://www1.folha.uol.com.br/folha/informatica/ult124u430818.shtml Folha Online - Informática - Orkut passa para as mãos do ; empresa muda diretoria no país - 07/08/2008<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://g1.globo.com/Noticias/Tecnologia/0,,MUL715477-6174,00-FILIAL+BRASILEIRA+DO+GOOGLE+VAI+ASSUMIR+CONTROLE+MUNDIAL+DO+ORKUT.html G1 > Tecnologia - NOTÍCIAS - Filial brasileira do Google vai assumir controle mundial do Orkut<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://info.abril.com.br/aberto/infonews/082008/07082008-23.shl |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-21 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927212315/http://info.abril.com.br/aberto/infonews/082008/07082008-23.shl |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.estadao.com.br/tecnologia/not_tec219549,0.htm |title=Estadao.com.br :: Tecnologia:: Google Brasil assumirá o controle mundial do Orkut<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208004514/http://www.estadao.com.br/tecnologia/not_tec219549,0.htm |url-status=dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== [[જાન્યુઆરી 22|22 જાન્યુઆરી]] ([[:en:January 22|January 22]]), [[2003|2003]] ([[:en:2003|2003]])ના [[તુર્કી|તુર્કી]] ([[:en:Turkey|Turkish]])ના સોફ્ટવેર એન્જિનીયર [[ઓરકુટ બ્યૂકકોકટેન|ઓરકુટ બ્યૂકકોકટેન]] ([[:en:Orkut Büyükkökten|Orkut Büyükkökten]]) દ્વારા ગૂગલના સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ તરીકે ઓરકુટ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. કોમ્યુનિટી મેમ્બરશિપ પહેલા માત્ર આમંત્રણ મળવા પર (ઇન્વિટેશન ઓન્લી) ચાલતી હતી. પ્રથમ વર્ષે [[અમેરિકા|અમેરિકા]] ([[:en:United States|United States]])માં વપરાશકર્તાની સંખ્યા સૌથી વધુ હતી. [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])ના લોકો [[કાનોકાન (વર્ડ ઓફ માઉથ)|કાનોકાન]] ([[:en:word of mouth|word of mouth]])થી વધુને વધુ લોકોને મિત્રોને આમંત્રણ આપવા લાગતા [[બ્લોગોસ્ફીયર|બ્લોગોસ્ફીયર]] ([[:en:blogosphere|blogosphere]])ની શરૂઆત થઇ હતી.આ પછી અમેરિકા કરતાં બ્રાઝિલમાં વપરાશકર્તાની સંખ્યા વધવા લાગી હતી અને બ્રાઝિલમાં પ્રચંડ લોકપ્રિયતા મળવા લાગી હતી. અમેરિકાના લોકોનો આ પછી [[માયસ્પેસ|માયસ્પેસ ]] ([[:en:MySpace|MySpace]])અને [[ફ્રેન્ડસ્ટર|ફ્રેન્ડસ્ટર]] ([[:en:Friendster|Friendster]]) જેવી આ પ્રકારની અન્ય સાઇટ્સ તરફ ઝુકાવ વધ્યો હતો. આ ઘટના બાદ ઇંગ્લિશ બ્લોગોસ્ફીયરમાં બ્રાઝિલિયન્સની ટીકા કરવાના પ્રમાણમાં વધારો જોવા મળ્યો હતો. <ref>http://slashdot.org/article.pl?sid=04/07/17/2243232</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.boingboing.net/2004/07/18/brazilians-outnumber.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418070116/http://boingboing.net/2004/07/18/brazilians-outnumber.html |archive-date=2009-04-18 |url-status=dead}}</ref><ref>http://community.livejournal.com/blog_sociology/90186.html</ref> આ પછી બ્રાઝિલમાં ઓરકૂટ વપરાશકર્તાની સંખ્યામાં સતત વધારો થવા લાગ્યો હતો. મોટાભાગના બ્રાઝિલિયન્સે ઓરકુટમાં એકાઉન્ટ શરૂ કરતાં બ્રાઝિલમાં ઓરકુટ ખૂબ જ લોકપ્રિય બની ગયું હતું. [[બ્રાઝિલ |બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])માં ઓરકુટની સફળતાનું રહસ્ય જાણવા તેના સર્જક [[ઓરકુટ બ્યૂકોકટેન|ઓરકુટ બ્યુકોકટેને]] ([[:en:Orkut Büyükkökten|Orkut Büyükkökten]]) 2007<ref>{{Cite web |url=http://info.abril.com.br/aberto/infonews/042007/02042007-9.shl |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201014807/http://info.abril.com.br/aberto/infonews/042007/02042007-9.shl |url-status=dead }}</ref>માં બ્રાઝિલની મુલાકાત લીધી હતી.2007માં [[ભારત|ભારત]] ([[:en:India|India]])માં ઓરકુટની લોકપ્રિયતામાં ભારે વધારો થયો હતો. જેમણે બ્રાઝિલિયન્સની વધુ સંખ્યા છતાં ડર અનુભવ્યો નહોતો. મોબાઇલ વપરાશકર્તા સરળતાથી ઓરકુટનો ઉપયોગ કરી શકે તે માટે 'm.orkut.com'. શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. જે વપરાશકર્તાની ઇન્ટરનેટ સ્પિડ ઓછી હોય તેમના માટે 2008માં -વ્યૂ ઓરકુટ ઇન ધ લાઇટર વર્ઝન સેટિંગ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. ખૂબ જ ઓછા સમયમાં ઓરકુટ નંબર-વન વેબસાઇટ બની ગઇ છે. એવો પણ દાવો કરવામાં આવે છે કે ઓરકુટની એડસેન્સ રેવન્યુ જનરેશન સિસ્ટમથી ગૂગલને તોતિંગ નફો થાય છે. ==ફિચર્સ == {| class="wikitable" style="width:300px; float:right; font-size:85%; margin:0.25em 0 1em 1em;" |! colspan="4" style="font-size:117.6%;" |'''વપરાશકર્તા રેન્કિંગ દેશવાર ''' |- style="background:#EEEEEE;" |!colspan="4" style="font-size:117.6%;" |'''31 માર્ચ, 2004<ref>[http://buzzine.info/marketinghacker/index.php?itemid=2999 દેશ મુજબ ઓરકુટના વપરાશકર્તા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ના ઓરકુટ વપરાશકર્તા |- style="background:#EEEEEE;" |[[Image:Flag of the United States.svg|30px]] ||[[અમેરિકા|અમેરિકા]] ([[:en:United States|United States]])||<div style="width:51.36px; height:1em; background:blue; border:1px solid black;" </div> ||51.36% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of Japan.svg|30px]] ||[[જાપાન |જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]])||<div style="width:7.74px; height:1em; background:white; border:1px solid black;"</div> ||7.74% |- style="background:#EEEEEE;" |style="width:50px;"|[[Image:Flag of Brazil.svg|30px]] ||[[બ્રાઝિલ |બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])||style="width:100px;"|<div style="width:5.16px; height:1em; background:yellow; border:1px solid black;"</div> ||5.16% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of the Netherlands.svg|30px]] ||[[નેધરલેન્ડ્સ |નેધરલેન્ડ્સ]] ([[:en:Netherlands|Netherlands]])||<div style="width:4.10px; height:1em; background:orange; border:1px solid black;"</div> ||4.10% |- style="background:#EEEEEE;" |[[Image:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] ||[[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]] ([[:en:United Kingdom|United Kingdom]]) ||<div style="width:3.72px; height:1em; background:red; border:1px solid black;"</div> ||3.72% |- style="background:#DDDDDD;" |---- |!colspan="4" style="font-size:117.6%;" |'''ડિસેમ્બર 2009,2008 પ્રમાણે ઓરકુટના વપરાશકર્તા''' |- style="background:#EEEEEE;" |style="width:50px;"|[[Image:Flag of Brazil.svg|30px]] ||[[બ્રાઝિલ |બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])||style="width:100px;" |<div style="width:51.18px; height:1em; background:yellow; border:1px solid black;"</div> ||51.02% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of India.svg|30px]] ||[[ભારત |ભારત]] ([[:en:India|India]]) ||<div style="width:17.40px; height:1em; background:#ff9933; border:1px solid black;"</div> ||17.54% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of the United States.svg|30px]] ||[[અમેરિકા |અમેરિકા]] ([[:en:United States|United States]]) ||<div style="width:17.46px; height:1em; background:blue; border:1px solid black;"</div> ||11.35% |- style="background:#EEEEEE;" |[[Image:Flag of Pakistan.svg|30px]] ||[[પાકિસ્તાન |પાકિસ્તાન]] ([[:en:Pakistan|Pakistan]]) ||<div style="width:1.01px; height:1em; background:green; border:1px solid black;"</div> ||14.00% |- style="background:#EEEEEE;" |[[Image:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|30px]] ||[[અફઘાનિસ્તાન |અફઘાનિસ્તાન]] ([[:en:Afghanistan|Afghanistan]]) ||<div style="width:1.01px; height:1em; background:green; border:1px solid black;"</div> ||૦.49% |- style="background:#EEEEEE;" |[[Image:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] ||[[યુનાઇટેડ કિંગડમ |યુનાઇટેડ કિંગડમ]] ([[:en:United Kingdom|United Kingdom]]) ||<div style="width:0.49px; height:1em; background:red; border:1px solid black;"</div> ||૦.48% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of Japan.svg|30px]] ||[[જાપાન |જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]])||<div style="width:0.43px; height:1em; background:white; border:1px solid black;"</div> ||૦.43% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of Portugal.svg|30px]] ||[[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગલ]] ([[:en:Portugal|Portugal]])||<div style="width:0.39px; height:1em; background:crimson; border:1px solid black;"</div> ||૦.40% |- style="background:#EEEEEE;" |[[Image:Flag of Germany.svg|30px]] ||[[જર્મની|જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]])||<div style="width:0.39px; height:1em; background:chrome; border:1px solid black;"</div> ||૦.40% |- style="background:#DDDDDD;" |[[Image:Flag of Australia.svg|30px]] ||[[ઓસ્ટ્રેલિયા |ઓસ્ટ્રેલિયા]] ([[:en:Australia|Australia]]) ||<div style="width:0.39px; height:1em; background:crimson; border:1px solid black;"</div> ||૦.39% |} વપરાશકર્તા સૌપ્રથમ પ્રોફાઇલ તૈયાર કરે છે, જેમાં તેણે પોતાના વિષે "સોશિયલ", :પ્રોફેશનલ" અને "પર્સનલ" માહિતી આપવાની હોય છે. વપરાશકર્તા ઓરકુટ પ્રોફાઇલમાં કેપશન સાથે ફોટા અપલોડ કરી શકે છે. વપરાશકર્તા [[યુ ટ્યુબ|યુ ટ્યુબ]] ([[:en:YouTube|YouTube]]) કે [[ગૂગલ વિડીયો|ગૂગલ વિડીયો]] ([[:en:Google Video|Google Video]])માંથી પોતાની પ્રોફાઇલમાં વિડીયો પણ અપલોડ કરી શકે છે. જેમાં તેની પાસે વપરાશકર્તાની કોમ્યુનિટી માટે નિયંત્રિત અથવા અનિયંત્રિત પોલ તૈયાર કરવાના વધારાના વિકલ્પ પણ હોય છે. લોકોને એકત્ર કરવા [[જી ટોક|જી ટોક]] ([[:en:GTalk|GTalk]]) (ગૂગલનું ઇન્સ્ટન્ટ મેસેન્જર) તેમજ ઓરકૂટમાં ચેટિંગ અને ફાઇલ શેરિંગ કરી શકાય છે. ===સ્ક્રેપબૂક=== ઓફલાઇન અને ઓનલાઇન ચેટિંગ માટે ઓરકુટ કોમ્યુનીટીમાં "સ્ક્રેપિંગ" ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. ડિસેમ્બર 2007માં સ્ક્રેપ આવે કે તરત જ પોપ અપ એલર્ટ આવે તેવી સિસ્ટમ શરૂ કરવામાં આવી છે. સ્ક્રેપફિચરનો ઉપયોગ ક્યારેક ચેટિંગ માટે પણ કરવામાં આવે છે. ===કોમ્યુનિટિસ=== ઓરકુટમાં અન્ય એક ફિચર "[[કોમ્યુનિટિસ|કોમ્યુનિટીસ]] ([[:en:Communities|Communities]])"નું હોય છે. જેની પણ પાસે ઓરકુટનું એકાઉન્ટ છે તે કોમ્યુનિટી શરૂ કરી શકે છે. જેમાં કોઇ પણ ચર્ચા રજૂ કરી શકે છે, કોઇ ઇવેન્ટની જાણ કરી શકે છે, સવાલ પૂછી શકે છે તેમજ ગેમ્સ રમી શકે છે. ઓરકુટમાં એક કરોડ કરતાં પણ વધુ કોમ્યુનિટી હોય છે જેમાં પિઝા અને પાસ્તાની કોમ્યુનિટીનો પણ સમાવેશ થઇ જાય છે. ઓરકુટ સાઇટ શરૂ કરાઇ તેના ૨૪ કલાકમાં જ પાંચ કોમ્યુનિટીની શરૂઆત થઇ ગઇ હતી. 24 માર્ચ, 2008ના ભારતીય સમય 4: 25 ( +5: 30 જીએમટી) પ્રમાણે ઓરકુટમાં કુલ 47,092,584 જેટલી કોમ્યુનિટી હતી. કોંમ્યુનિટીસમાં સર્ચ ટોપિક ફિચરની શરૃઆત કર્યા બાદ ઓરકુટ કોમ્યુનિટિસમાં ફિલ્મ, પુસ્તકની વેબસાઇટ લિંકના સોર્સ આપવામાં આવે છે. કોમ્યુનિટી મેમ્બર્સ પોલ તૈયાર કરી શકે છે અને તેમાં અન્ય સભ્યને પણ આમંત્રણ આપી શકે છે. ===અન્ય કેટલાક વધારાના પાસાં=== મેમ્બર્સ પોતાની મરજી મુજબનું મિત્રોનું ગ્રુપ બનાવી શકે છે. આ ઉપરાંત કોઇ પણ સભ્ય પોતાના મિત્રનો ફેન બની શકે છે. તેમજ તેનો મિત્ર "વિશ્વસનીય", "કૂલ", "સેક્સી" છે તે માટે ૧ થી ૩માં માર્ક આપી શકે છે. (આઇકનમાં માર્ક આપીને) આ બાબત પછી ટકાવારીને આઘારે ગણવામાં આવે છે. [[ફેસબૂક |ફેસબુક]] ([[:en:Facebook|Facebook]])માં મેમ્બર પોતાના જ નેટવર્કમાં હોય તેની પ્રોફાઇલ જોઇ શકે છે. જેની સામે ઓરકુટમાં કોઇ પણ વ્યક્તિ કોઇની પણ પ્રોફાઇલની મુલાકાત લઇ શકે છે. અલબત્ત તે વિઝીટરનું નામ ઇગ્નોર લિસ્ટમાં શામેલ હોય તો તે પ્રોફાઇલ જોઇ શકતો નથી.( '''નોંધ:''' આ ફિચરમાં તાજેતરમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે જે મુજબ વપરાશકર્તા પાસે પોતાની પ્રોફાઇલ કોણ જોઇ શકે તેવો વિકલ્પ આપવામાં આવે છે. ) મહત્વપુર્ણ રીતે, દરેક સભ્ય તેની પ્રોફાઈલની પસંદગી(પ્રેફરન્સીસ)તેની રીતે કરી શકે છે તેમજ મિત્રો કે અન્યના ઓરકૂટ એકાઉન્ટમાં દેખાતી તેની માહિતીને નિયંત્રિત કરી શકે છે.(મિત્રોની યાદીમાં નહીં.)અન્ય એક પાસું એ છે કે કોઇ પણ મેમ્બર અન્ય મેમ્બરને "ક્રશ લિસ્ટ"માં સામેલ કરી શકે છે. બંને મેમ્બર એકબીજાના "ક્રશ લિસ્ટ"માં આવી જાય તો તેની જાણ આ બંને મેમ્બર્સને કરવામાં આવે છે. જ્યારે યુઝર્સ લોગ ઈન થાય છે ત્યારે તેમના ફ્રેન્ડ લીસ્ટમાં જે પ્રમાણે લોકો સાઇટ પર લોગ ઈન થયા હોય છે તે ક્રમમાં દેખાય છે. જેણે સૌથી છેલ્લે લોગ ઈન કર્યું હોય છે તે વ્યકિત લીસ્ટમાં પ્રથમ દેખાય છે.<ref >{{cite web | title="How are the friends on my homepage ordered?" | url=http://help.orkut.com/bin/answer.py?answer=11774 | access-date=2009-10-21 | archive-date=2006-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061023073221/http://help.orkut.com/bin/answer.py?answer=11774 | url-status=dead }}</ref>ઓરકુટની સામે અન્ય પણ સાઈટો છે જેમ કે [[માયસ્પેસ|માય સ્પેસ]] ([[:en:MySpace|MySpace]]) અને [[ફેસબૂક |ફેસબુક]] ([[:en:Facebook|Facebook]])ઓરકુટની સીધી સ્પર્ધા[[નીંગ | નિંગ]] ([[:en:Ning|Ning]]) સાથે છે. જે ઓરકુટ કોમ્યુનિટી જેવી જ કોમ્યુનિટી ઉભી કરવાની તક આપે છે. ===ઓરકુટ રીડીઝાઈન=== 24 ઓગસ્ટ 2007ના રોજ ઓરકુટે રીડીઝાઈનની જાહેરાત કરી. આ નવી ડીઝાઈનમાં [[વપરાશકર્તા ઈન્ટરફેસ|યુઆઈ(Ui) ]] ([[:en:User interface|UI]])માં રાઉન્ડ કોર્નર અને સોફ્ટ કલર હતા તેમજ ઉપર ડાબી બાજુ નાનો લોગો પણ હતો. રીડીઝાઈનની જાહેરાત ઓરકુટના સત્તાવાર [[બ્લોગ|બ્લોગ ]] ([[:en:Blog|Blog]])પર કરવામાં આવી. 30 ઓગસ્ટ 2007 સુધીમાં મોટાભાગના ઓરકુટના વપરાશકર્તાઓએ આ પરિવર્તન અનુભવ્યું હતું. તેઓએ પોતાની પ્રોફાઈલ નવી ડીઝાઈનમાં નિહાળી હતી. 31 ઓગસ્ટ, 2007 ઓરકુટે નવા ફીચર જાહેર કર્યા જેમાં મિત્રો જોવાની સવલતમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. વપરાશકર્તાના હોમ પેજ પર 9 મિત્રોને દર્શાવવામાં આવતા હતા તેમજ તમારા મિત્રની મુખ્ય વસ્તુઓ પ્રોફાઈલ પીક્ચરની નીચે દર્શાવવામાં આવતી હતી. આ ઉપરાંત નામો વિવિધ ભાષાઓ જેવી કે : હિન્દી, બંગાળી, મરાઠી, તમિળ અને તેલુગુમાં દર્શાવવાની સુવિધા પણ આપવામાં આવી હતી.પ્રોફાઈલ ફોટો નીચે જ એક બટન આપવામાં આવ્યું છે ( તેમજ દરેક પેજ પર બ્લુ સેટીંગ લિંક આપવામાં આવી છે.)જે દ્વારા પ્રોફાઈલને એડીટ કરી શકાય છે. 4 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ ઓરકુટે વધુ નવી સુવિધાઓ ઉમેરવાની જાહેરાત કરી. હવે [[હોમપેજ|હોમપેજ ]] ([[:en:homepage|homepage]])પર તમે તમારા મિત્રએ કરેલી અપડેટ જોઈ શકો છો. જ્યાં તમારા મિત્રએ જ્યારે પણ પોતાની પ્રોફાઈલના નામમાં, ફોટામાં, કે વિડીયોમાં અપડેટ કરી હોય તરત જ તમને તેની જાણ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, તમે કેટલીક વસ્તુઓ બધાને ન દર્શાવવા માંગતા હોવ તો ઓરકુટે સેટિંગ પેજમાં ઓપ્ટ આઉટ બટન દ્વારા આવી સગવડ આપી છે. [[સ્ક્રેપ|સ્ક્રેપ]] ([[:en:Scrap|Scrap]])(ઓરકુટમાં મેસેજને સ્ક્રેપ તરીકે ઓળખાય છે. ) પણ [[એચટીએમએલ(HTML)|એચટીએમએલ]] ([[:en:HTML|HTML]])સાથે સાંકળવામાં આવ્યું જેથી યુઝર્સ વધુ સારી રીતે વાતચીત કરી શકે છે. 8 નવેમ્બર 2007, ના રોજ ઓરકુટે તેમના ભારતીય યુઝર્સ માટે દિવાળીની શુભેચ્છાઓ અનોખા અંદાજમાં આપી હતી. જે દ્વારા તેઓ લાલ કલરની થીમ દ્વારા ઓરકુટના દેખાવને બદલી શકતા હતા. 2008ના એપ્રિલ ફુલ દિવસે ઓરકુટે તેનું નામ તેના વેબપેજ પર બદલીને યોગર્ટ કરી દીધુ જે દેખીતી રીતે જ મજાક હતો. 2 જુન 2008ના રોજ ઓરકુટે થીમીંગ એન્જીનને લોંચ કર્યું હતું જેમાં કેટલીક ડીફોલ્ટ થીમ <ref>{{Cite web |url=http://en.blog.orkut.com/2008/06/if-youre-in-india-and-feel-like-change.html |title=ઓરકુટ બ્લોગઃ જો તમે ભારતમાં હોવ તો કંઈક અલગ અનુભવો. <!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605023352/http://en.blog.orkut.com/2008/06/if-youre-in-india-and-feel-like-change.html |url-status=dead }}</ref>હતી. આ સાથે ઓરકુટમાં છેવટે ફોટો ટેગીંગ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું. ===ઓરકુટ એપ્લીકેશન=== 16 એપ્રિલ 2008ના રોજ ઓરકુટે ઈન્ડિયામાં વપરાશકર્તાને એપ્લિકેશનનો લાભ આપવાનો શરૂ કર્યો. આ બાદ વિવિધ તબક્કે વિશ્વભરમાં એપ્લિકેશનની શરૂઆત કરવામાં આવી. <ref>{{Cite web |url=http://en.blog.orkut.com/2008/04/apps-are-live-in-india.html |title=ઓરકુટ બ્લોગઃ ભારતમાં એપ્લીકેશન.<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501074833/http://en.blog.orkut.com/2008/04/apps-are-live-in-india.html |url-status=dead }}</ref> હાલમાં ઓરકુટે ઘણી બધી એપ્લિકેશન લોંચ કરી છે. {{when}}જેમાંથી ઘણી-ખરી [[ઓપનસોશિઅલ|ઓપન સોશિઅલ]] ([[:en:OpenSocial|OpenSocial]]) દ્વારા [[ફ્રેન્ડસ્ટર|ફ્રેન્ડસ્ટર ]] ([[:en:Friendster|Friendster]]) સાથે વહેંચવામાં આવી છે. ==ઓરકુટનો ઇતિહાસ== ===ફ્લડર્સ અને ખોટી પ્રોફાઈલો=== અન્ય સોશિઅલ નેટવર્ક વેબસાઈટોની જેમ ઓરકુટ પર પણ કેટલીય ખોટી પ્રોફાઈલો અસતિત્વમાં છે. <ref>{{cite web | url=http://www.rediff.com/news/2007/feb/06orkut.htm | title=Fake Orkut profile of schoolgirl posted | date=February 6, 2007 | publisher=[[Rediff]] | access-date=2007-07-10}}</ref>જેલની સજાના અભાવે તેમજ વપરાશકર્તાની ઘણી મોટી સંખ્યાને કારણે આવી પ્રોફાઈલોને દુર કરી શકાતી નથી. અને જો દુર કરવામાં આવે તો તે સરળતાથી ફરીથી અસતિત્વમાં આવી જાય છે. આ પ્રોફાઈલો સામાન્ય રીતે [[ટ્રોલ(ઈન્ટરનેટ)|ટ્રોલ]] ([[:en:troll (internet)|troll]]), [[સ્પામ(ઈલેક્ટ્રોનિક)|સ્પામ]] ([[:en:spam (electronic)|spam]]), તોફાન કરવા કે માત્ર મજા ખાતર બનાવવામાં આવે છે. એકથી વધુ પ્રોફાઈલ ધરાવતા કેટલાય યુઝર્સ હોય છે. કેટલાકે તો મોટા પ્રમાણોમાં આવી નકલી પ્રોફાઈલો બનાવી હો છે. 2005માં ઓરકુટમાં અદ્રશ્ય પ્રોફાઈલ, કોમ્યુનિટી, અને ટોપીક દેખાવવાની શરૂઆત થઈ હતી. આ બધી કરામત [[એચટીએમએલ(HTML)|એચટીએમ ]] ([[:en:HTML|HTML]])દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. કેટલાક કોડમાંથી છટકીને તેમજ એક બાય એક પીક્શેલ ફોટા દ્વારા સાઈટને મોનિટર કરી રહેલા એન્જીનને મુર્ખ બનાવતા હતા. <ref>{{cite web | url=http://www.orkutproxytricks.com/invisible-picture-on-orkut-become-invisible/ | title=Invisible picture on orkut: become invisible | publisher=Orkut proxy and tricks | date=June 19, 2007 | access-date=2007-07-10 | archive-date=2007-07-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070706231120/http://www.orkutproxytricks.com/invisible-picture-on-orkut-become-invisible/ | url-status=dead }}</ref>આ બધી કરામતને પછી દુર કરવામાં આવી. તેમજ પ્રોફાઈલ ઈમેજ ડાઈમેન્શનને પણ નીચી લાવી દેવામાં આવી છે. ઓગસ્ટ 2005માં એક [[બ્રાઝીલ|બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])ના નાગરિક દ્વારા ઓરકુટને પરેશાન કરવા માટે[[ડેલ્ફી પોગ્રામિંગ લેંગ્વેજ|ડેલ્ફી પ્રોગ્રામિંગ લેંગ્વેજ]] ([[:en:Delphi programming language|Delphi]])માં [[ફ્રીવેર|ફ્રીવેર]] ([[:en:freeware|freeware]]) પ્રોગ્રામ ''ફ્લ્ડટુડો''([[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] ([[:en:portuguese language|Portuguese]])માં ટુડોનો અર્થ બધું જ થાય છે. ) બનાવવામાં આવ્યો હતો. સરળતાથી ડાઉનલોડ થઈ શકતો હોવાથી યુઝર્સમાં આ ઝડપથી પ્રસરી ગયો હતો.( સૌથી પ્રસિદ્ધ ફ્લ્ડટુડો વર્ઝન 1.2, 1.5, 2.0, 2.2 હતા.) આ પ્રોગ્રામ હજારો સ્પામર્સ ઉપયોગ કરતા હતા જેથી સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર 2005 દરમિયાન ઓરકુટ પર સ્પાર્મે તરખાટ મચાવ્યો. આ ઉપરાંત અન્ય એક સ્ક્રેપ ફ્લ્ડર હતું..જાવામાં બનાવવામાં આવેલા(પ્રચલિત વર્ઝન 2.4, 3.3, અને 5.1) "કાર્બલ કોપી સ્ક્રેપર" અને "બ્લાઈન્ડ કાર્બન કોપી સ્ક્રેપર" (જેને સીસીએસ અને બીસીસીએસ (CCS & BCCS)તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.) મોટાભાગની ઓરકુટ કોમ્યુનિટીમાં ઉપલબ્ધ હતા. આ પ્રકારના પ્રોગ્રામોનો મુળ હેતું એક જ પ્રકારના સ્ક્રેપને બધા જ મિત્રોને એક જ સમયે મોકલવાનો હતો પરંતુ તેનો દુરઉપયોગ સ્પાર્મર્સે કર્યો ઓરકુટનો દુરઉપયોગ વધતા ડેવલપર્સે આ સમસ્યાને દુર કરવા માટે કેટલાક નવા ફીચર ઉમેર્યા. આ ફિચરમાં એવી સગવડ હતી કે વપરાશકર્તાને બે કે તેથી વધુ ટોપીક કે સ્ક્રેપબુક એન્ટ્રી મોકલી શકે નહીં. જેને કારણે યુઝર્સે નવા સ્ક્રેપ બુક એન્ટ્રી કે ટોપીક પોસ્ટ કરતા પહેલા રાહ જોવી પડતી હતી. અને જ્યારે પણ સ્ક્રેપબુક એન્ટ્રી હાઈપરલિંક વાળી હોય ત્યારે[[કાપ્ટચા| કાપ્ટચા]] ([[:en:captcha|captcha]])નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.તેમજ કોમ્યુનિટી સંચાલકોને વધુ અધિકારો આપવામાં આવ્યા જેથી તેઓ વપરાશકર્તા પર સીધો પ્રતિબંધ ફરમાવી શકે. કોમ્યુનિટી મોડરેટરો ડેવલપર્સ આવા વપરાશકર્તાને દુર કરશે તેવો આધાર રાખતા હતા તેન જગ્યાએ અધિકારની રૂએ તેઓ આવા વપરાશકર્તાને પ્રતિબંધ ફરમાવી શકે તેમ હતા. હાલમા ઓરકુટનો ઉપયોગ વિવિધ [[હેટ ગ્રુપ|નફરત ફેલાવતા ગ્રુપ]] ([[:en:hate group|hate group]]) દ્વારા કરતો હોવાનો વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. ઝેરી રેસિઝમ(વંશવાદ) અને ધર્માંધ જુથો દાવો કરે છે કે તેઓનો ઘણો મોટો અનુયાયી વર્ગ ઓરકુટ પર છે. ઘણી હેટ કોમ્યુનિટીઓ[[વંશવાદ-રેસિઝમ|રેસિઝમ]] ([[:en:racism|racism]]), [[નાઝીવાદ|નાઝીવાદ]] ([[:en:Nazism|Nazism]]) અને [[શ્વેત સર્વોપરિતા|શ્વેત સર્વોપરિતા]] ([[:en:white supremacy|white supremacy]]) પર કેન્દ્રીત હતી જેથી ગાઈડલાઈનના ભંગ બદલ દુર કરી દેવામાં આવી છે. 2005માં, [[વંશવાદ|રેસિઝમ]] ([[:en:racism|racism]])ના વિવિધ[[કેસ| કિસ્સાઓ ]] ([[:en:cases|cases]])પોલીસના ધ્યાનમાં લાવવામાં આવ્યા તેમજ કેટલાક બ્રાઝીલીયન[[ન્યુઝ મીડિયા| મીડિયા]] ([[:en:News media|media]])માં પણ ચમક્યા. <ref>[http://zonaeuropa.com/20050326_2.htm બ્રાઝીલિયન ઓરકુટમાં રેસિઝમ]</ref>2006માં ઓરકુટ પર [[કાળા આફ્રિકનો|કાળા આફ્રિકનો ]] ([[:en:Black African|Black African]])વિરુદ્ધ બદનક્ષીભર્યું કન્ટેન્ટ મુકવા બદલ બ્રાઝીલની કોર્ટે 20 વર્ષના એક [[વિદ્યાર્થી|વિદ્યાર્થી]] ([[:en:student|student]])ને [[રેસિઝમ|રેસિઝમ]] ([[:en:racism|racism]]) બદલ દોષી ઠેરવવામાં આવ્યો. આ દ્વારા આવા કેસોમાં ન્યાયનો દરવાજો ખુલી ગયો. <ref>{{cite news | url=http://www.estadao.com.br/tecnologia/internet/noticias/2006/fev/01/97.htm | title=Racismo na internet chega à Justiça | date=February 1, 2006 | language=[[Portuguese language|Portuguese]] | publisher=Estadão | access-date=2007-07-10 | archive-date=2007-06-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070625013143/http://www.estadao.com.br/tecnologia/internet/noticias/2006/fev/01/97.htm | url-status=dead }}</ref>બ્રાઝીલની કોર્ટે માર્ચ 2006માં ગૂગલને કોર્ટમાં હાજર રહીને ઓરકુટ પર નોંધાયેલા ગુનાને સમજાવવા કહ્યું હતું. <ref>{{cite news | url=http://www1.folha.uol.com.br/folha/informatica/ult124u19750.shtml | title=Ministério Público pede que Google explique crimes no Orkut | date=March 10, 2006 | language=[[Portuguese language|Portuguese]] | publisher=Folha Online | access-date=2007-07-10}}</ref> [[ધર્મ વિરુદ્ધ|ધર્મ વિરુદ્ધ]] ([[:en:Anti-religion|Anti-religion]]) અને રાષ્ટ્ર વિરુદ્ધ તેમજ [[સમુદાય વિરુદ્ધ|સમુદાય વિરુદ્ધ]] ([[:en:anti-ethnic|anti-ethnic]])ના હેટ ગ્રુપોને શોધી કાઢવામાં આવ્યા હતા. તાજેતરમાં જ ભારતની એક કોર્ટે આવા ગ્રુપો મામલે ગૂગલને એક નોટીસ ઈસ્યુ કરી હતી. રાજકીય જુથો દ્વારા ઉભા કરવામાં આવેલા વાંધા બાદ [[મુંબઈ|મુંબઈ ]] ([[:en:Mumbai|Mumbai]])પોલીસે ઓરકુટ પર પ્રતિબંધ મુકવાની માંગ કરી હતી. કેટલાક રાજકીય નેતાઓ અને જાણીતી હસ્તીઓને બદનામ કરતા ગ્રુપો પણ પ્રકાશમાં આવ્યા છે. તેમજ 2005માં કેટલાક વંશીય ગ્રુપોને લગતા પણ કેસ નોંધાયા હતા.તેઓ [[તામિલ લોકો|તામિલ ]] ([[:en:Tamil people|Tamil]])વિરુદ્ધના જુથો હતા. તાજેતરમાં જ તામિલ વિરુદ્ધના જુથના એક સભ્યને શોધી કાઢવામાં આવ્યો છે. ===રાજ્ય નિયંત્રણ === ઓરકુટ[[ઈરાન|ઈરાન]] ([[:en:Iran|Iran]])માં ઘણી લોકપ્રિય છે પરંતુ હાલમાં તેના પર ઈરાનમાં [[ઈરાનમાં નિયંત્રણ(સેન્સરશીપ)|સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. ]] ([[:en:Censorship in Iran|blocked by the government]])સત્તાવાર રીપોર્ટ મુજબ આ પ્રતિબંધ રાષ્ટ્રની સુરક્ષાને લઈને તેમજ ડેટીંગ અને મેચ મેકિંગને લઈને [[ઈસ્લામ|ઈસ્લામ]] ([[:en:Islam|Islam]])અને [[સમુદાય|સમુદાય]] ([[:en:ethics|ethical]])ને કારણે લગાવવામાં આવ્યો છે. તો આ બ્લોકને દુર કરીને ઈરાનીયન યુઝર્સ ઓરકુટ વાપરી શકે તે માટે ''orkutproxy.com'' (હાલમાં બંધ) જેવી સાઈટો બનાવવામાં આવી હતી. તેમજ અન્ય વેબસાઈટો જેવી કે [[યાહુ ગ્રુપ|યાહુ ગ્રુપ ]] ([[:en:Yahoo! Groups|Yahoo! Groups]])અને [[ગૂગલ ગ્રુપ|ગૂગલ ગ્રુપ]] ([[:en:Google Groups|Google Groups]])માં પણ કેટલીક કોમ્યુનિટી છે જેઓ ઈરાનના ચોક્કસ સ્થળો પરથી ઓરકુટ સાઈટ પર લઈ જાય છે. આમ છંતા સરકારે ઓરકુટને બ્લોક કરેલા રસ્તાને પાસ કરી દેવામાં આવે ત્યારે સાઈટ અજાણ્યા પ્રોક્સી પરના [[એચટીટીપીએસ|એચટીટીપીએસ]] ([[:en:HTTPS|HTTPS]]) પેજને બંધ કરી છે. હાલમાં સામાન્ય વપરાશકારો માટે ઈરાનમાં આ સાઈટ જોવી અશક્ય બની છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.orkutproxytricks.com/orkutcom-users-increasing-problems-too/ |title=ઓરકુટ અને ઈરાન |access-date=2009-10-21 |archive-date=2010-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100909094116/http://www.orkutproxytricks.com/Orkutcom-users-increasing-problems-too/ |url-status=dead }}</ref> ઓરકુટના બ્લોકેજ બાદ ઘણી વેબસાઈટો ઈરાનમાં હાજર છે જેઓ ઓરકુટ જેવા જ સોશિઅલ નેટવર્કિંગ મોડલ મુજબ છે. જેમા માયપાર્ડીસ [[Cloob.com|ક્લુબ]] ([[:en:Cloob.com|Cloob]]) અને બહાનેહનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://lycos.com/info/orkut.html?page=2 |title=ઓરકુટ બાબતે |access-date=2009-10-21 |archive-date=2010-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100921181818/http://www.lycos.com/info/orkut.html?page=2 |url-status=dead }}</ref> ઓગસ્ટ 2006ના રોજ [[સંયુકત આરબ અમિરાત|સયુંકત આરબ અમિરાત]] ([[:en:United Arab Emirates|United Arab Emirates]]) ઈરાનને પગલે ચાલીને ઓરકુટ પર પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો.જો કે આ બ્લોક 2006ના ઓક્ટોબરમાં ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો.3 જુલાઈ 2007 [[ગલ્ફ ન્યુઝ|ગલ્ફ ન્યુઝે]] ([[:en:Gulf News|Gulf News]]) ફરીથી ઓરકુટ કોમ્યુનિટી વિરુદ્ધ ફરિયાદ કરતા સભ્યોની ફરિયાદો પ્રસિદ્ધ કરી. જે કોમ્યુનિટીની ફરિયાદ કરાઈ હતી તેમાં દુબઈ સેક્સ કોમ્યુનિટીનો સમાવેશ થતો હતો. આ ફરિયાદ ટેલિકોમ મંત્રાલય[[ઈટીસલાટ|ઈટીસલાટ]] ([[:en:Etisalat|Etisalat]])ના ધ્યાનમાં લાવવામાં આવી. <ref>{{Cite web |url=http://archive.gulfnews.com/articles/07/07/03/10136441.html |title=ગલ્ફ ન્યુઝઃ ઓરકુટ.કોમ "અનૈતિક પ્રવૃતિ માટે ઓરકુટનો ઉપયોગ"<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502162101/http://archive.gulfnews.com/articles/07/07/03/10136441.html |url-status=dead }}</ref>4 જુલાઈ 2007ના રોજ ઈટીસલાટે સાઈટ પર ફરી નવેસરથી પ્રતિબંધ લગાવી દીધો<ref>{{Cite web |url=http://archive.gulfnews.com/articles/07/07/04/10136890.html |title=ગલ્ફ ન્યુઝઃઓરકુટ.કોમ પર યુએઈમાં પ્રતિબંધ<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228214510/http://archive.gulfnews.com/articles/07/07/04/10136890.html |url-status=dead }}</ref>. ગૂગલે સયુંકત આરબ અમિરાત સાથે આ બાબતે વાતચીત કરવાની ખાતરી આપી હોવા છંતા આ પ્રતિબંધ યથાવત રહ્યો હતો<ref>{{Cite web |url=http://www.ameinfo.com/125653.html |title=ઓરકુટ સેક્સ, મીડિયા અને એડવર્ટાઈઝિંગને કારણે બ્લોક કરાઈ. <!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2010-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823025728/http://www.ameinfo.com/125653.html |url-status=dead }}</ref>. [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]] ([[:en:Saudi Arabia|Saudi Arabia]])માં પણ ઓરકુટ પર બ્લોક લગાવવામાં આવ્યો હતો. દરમિયાન [[બહેરીન|બહેરીન]] ([[:en:Bahrain|Bahrain]])નું સંચાર મંત્રાલય પણ ઓરકુટ પર પ્રતિબંધ લાદવા ભારે દબાણ હેઠળ હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.gulf-daily-news.com/story.asp?Article=189583&Sn=bnew&IssueID=30137 |title=ગલ્ફ ડેઈલી ન્યુઝ<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2007-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026083636/http://www.gulf-daily-news.com/story.asp?Article=189583&Sn=bnew&IssueID=30137 |url-status=dead }}</ref> ===અંગત=== આ પહેલા ઓરકુટમાં દરકે સભ્ય અન્ય સભ્યના બધા જ ફોટા, વિડીયો અને સ્ક્રેપ જોઈ શકતો હતો, પણ આ દ્વારા ફોટા અને વિડીયોને ખોટી માહિતી સાથે ઈન્ટરનેટ પર મુકી દેતા લોકોને પ્રોત્સાહન મળતું હતું. જેમાં મોટાભાગે મહિલાના વલ્ગર પીક્ચર્સ હતા. આ ઉપરાંત સ્ક્રેપ્સ આસાનીથી વાંચી શકાતા હતા. હાલ સ્ક્રેપ્સ, પીક્ચર્સ, વિડીયો કે ટેસ્ટિમોનિયલમાં[[પ્રાઈવસી| પ્રાઇવસી]] ([[:en:privacy|privacy]]) જળવાઇ રહે તે માટે કેટલાક વિશેષ ફિચર્સ આપવામાં આવે છે. હાલ વપરાશકર્તા માટે ફ્રેન્ડ્સ/ફ્રેન્ડ્સ ઓફ ફ્રેન્ડ્સ/એવરીવન ઇન ધ નેટવર્ક જેવી પ્રાઇવસી આપવામાં આવે છે. ડિસેમ્બર-૨૦૦૮થી શરૃ કરવામાં આવેલા એક નવા ફિચર પ્રમાણે માત્ર કેટલાક ફ્રેન્ડ્સ કે ઇ-મેલ કોન્ટેક્ટ્સના જ આલ્બમ્સ જોઇ શકે તેવું ફિચર પણ શરૃ કરવામાં આવ્યું છે. વપરાશકર્તા પોતાની પ્રોફાઇલ અમુક મિત્રો કે અમુક મર્યાદિત ક્ષેત્રના લોકો જોઇ શકે તેવું પણ ફિચર આપવામાં આવ્યું છે. આ મિત્રો કે મર્યાદિત ક્ષેત્ર સિવાયના લોકો તે વપરાશકર્તાની માહિતી મેળવી શકતા નથી. એક સામાન્ય અભિપ્રાય{{who}} એ પણ છે કે સૌથી વધુ વપરાશકર્તા ધરાવતા બ્રાઝિલ અને ભારતમાંથી માત્ર ભારતીયોને અન્યની પ્રોફાઇલમાંથી અંગત માહિતી જાણવામાં રસ હોય છે. બીજી તરફ બ્રાઝિલમાં [[ઓપન સોસાયટી|ઓપન સોસાયટી]] ([[:en:open society|open society]]) હોવાથી તેમને અન્યની અંગત માહિતી જાણવામાં વધારે રસ હોતો નથી. હકીકત એ પણ છે કે, બ્રાઝિલ અને ભારતમાં પોતાની અંગત માહિતી છુપાવતા વપરાશકર્તાની સંખ્યા લગભગ એકસમાન છે. એકમાત્ર ફરક એ છે કે બ્રાઝિલમાં આ માટે એક વિશેષ કોમ્યુનિટી તૈયાર કરવામાં આવી છે જેને "ક્વેર પ્રાયવસિડેડ ?નામ આપવામાં આવ્યુ છે. સેઇ ડુ ઓરકુટ ("વોન્ટ પ્રાઇવસી ?ગેટ આઉટ ઓફ ઓરકુટ") અગેઇનસ્ટ અધર પીપલ'સ પ્રાઇવસી. . હેકિંગને રોકવા હવે દરેક ઓરકુટ [[યુઆરએલ(URL)|યુઆરએલ(URL)]] ([[:en:URL|URL]]) વિશેષ રીતે [[એનક્રિપ્ટેડ|એન્ક્રિપ્ટ]] ([[:en:encrypted|encrypted]]) (સુરક્ષીત) કરવામાં આવ્યા છે. જે ક્રેક કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે. આ ઉપરાંત એક્સટર્નલ [[જાવાસ્ક્રિપ્ટ|જાવા સ્ક્રિપ્ટ]] ([[:en:JavaScript|JavaScript]])ને રોકવા દરેક યુઆરએલ "#"ને હોય છે. ==સલામતી અને સુરક્ષા== અન્ય[[ક્રોસ સાઇટ સ્ક્રિપ્ટિંગ| XSS]] ([[:en:cross-site scripting|XSS]]) ના ઉપયોગને કારણે ડિસેમ્બર 2007માં લાખો લોકોની તેની અસર થઇ હતી. જેમાં કોઇ વપરાશકર્તા અમુક સ્ક્રેપ વાંચે કે તરત જ પરવાનગી વિના કોઇ કોમ્યુનિટીમાં સભ્ય બની જતો હતો. જે વપરાશતકર્તાને તેની અસર થઇ હોય તેના એકાઉન્ટમાંથી તેના ફ્રેન્ડ્સ લિસ્ટમાં સ્ક્રેપ પહોંચી જતી, જેનાથી ભારે અરાજક્તા સર્જાઇ. ===MW.Orc worm(વોર્મ)=== 19 જૂન,2006ના ફેસ ટાઇમ સિક્યુરિટી લેબના રિસર્ચર્સ ક્રિસ્ટોફર બોયડ અને વેઇન પોર્ટરે વાયરસ શોઘ્યો હતો, MW.Orc<ref name="mworc">{{cite web | url=http://blog.spywareguide.com/2006/06/datatheft_worm_targets_googles_1.html | title=Data-Theft Worm Targets Google's Orkut | date=June 16, 2006 | publisher=SpywareGuide | access-date=2007-07-10 | archive-date=2007-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070623100424/http://blog.spywareguide.com/2006/06/datatheft_worm_targets_googles_1.html | url-status=dead }}</ref>આ વાયરસથી ઓરકુટ વડે તે વપરાશકર્તાની બેંકની માહિતી, યુઝરનેમ અને પાસવર્ડ જાણી શકાતા હતા. યુઝરને [[જેપીઇજી(JPEG)|જેપીઇએજી(JPEG)]] ([[:en:JPEG|JPEG]]) ફાઇલ દ્વારા આ પ્રકારના અટેક કરવામાં આવતો હતો. આ પ્રકારના ઇન્ફેક્શનથી વપરાશકર્તાના કોમ્પયુટરમાં એક જ પ્રકારની બે ફાઇલ ઇનસ્ટોલ થઇ જતી હતી. આ પ્રકારની ફાઇલ તૈયાર થયા બાદ વપરાશકર્તા"માય કોમ્પ્યુટર"માં ક્લિક કરે કે તેનું ઇ-મેલ બેન્કિંગ કે પાસવર્ડ વાયરસ તૈયાર કરાવનાર પાસે પહોંચી જતું હતું. અન્ય વપરાશકર્તાની ઓરકુટ સ્ક્રેપબૂકમાં [[યુનિફોર્મ રિસોર્સ લોકેટર|યુઆરએલ]] ([[:en:Uniform Resource Locator|URL]]) પોસ્ટ કરવાની સાથે જ ઇન્ફેક્શન આપોઆપ ફેલાઇ જાય છે. સ્કેપબૂક એક પ્રકારની ગેસ્ટબૂક છે જેમાં વપરાશકર્તા જોઇ શકે તે માટે વિઝીટર કોઇ કોમેન્ટ મૂકી શકે છે. જેમાં યુઝરને પોર્ટુગિઝ ભાષાની લીંક સાથે વધારાના ફોટો આપવાની ઓફર કરાતી હતી. આ ટેક્સ્ટ મેસેજ દરેક વપરાશકર્તા પ્રમાણે અલગ અલગ હોય છે. અંગત માહીતી ઉપરાંત આ મેલવેર દુરના વપરાશકર્તાને પીસીને કંટ્રોલ કરવા દે છે અને તેને [[બોટનેટ|બોટનેટ]] ([[:en:botnet|botnet]])નો એક ભાગ બનાવે છે. આ નેટવર્ક ક્ષતિગ્રસ્ત પીસીનું છે. આ મેલવેરને કારણ બોટનેટ ઈન્ફેક્ટેડ પીસીની[[બેન્ડવિડ્થ (કોમ્પ્યુટિંગ)| બેન્ડવીથ]] ([[:en:Bandwidth (computing)|bandwidth]])નો ઉપયોગ કરીને નકલી મુવી ફાઈલો વહેંચે છે. તેમજ વપરાશકર્તાની કનેક્શન સ્પીડને ધીમી કરી દે છે. પ્રથમ એક્ઝુકેટેબલ ફાઈલ(Minhasfotos.exe)ને શરૂ કરતા બીજી બે ફાઈલો ક્રિએટ કરે છે. winlogon_.jpg અને wzip32.exe(આ ફાઈલો [[System32|System32 ]] ([[:en:System32|System32]])ફોલ્ડરમાં હોય છે. જ્યારે વપરાશકર્તા માય કમ્પ્યુટર આઈકન પર ક્લીક કરે છે ત્યારે વપરાશકર્તાની અંગત માહીતી મેઈલ દ્વારા મોકલી દે છે. આ ઉપરાંત, વપરાશકર્તા એસડીસીસી બોટનેટમાં જોડાઈ જાય છે. (ફાઈલ શેરિંગ માટે ઉપયોગ) તેમજ ઓરકુટ નેટવર્કમાં જાણતા હોય તેવા વપરાશકર્તાને ઈન્ફેક્શન લીંક મોકલી દે છે. આ ઈન્ફેક્શ મેન્યુઅલ ફેલાય છે , પરંતુ આ મેલવેરમાં " જુની તારીખો" આધારીત ઈન્ફેક્શન લીંક ઈન્ફેક્ટેડ યુઝર્સના [[મિત્રો|મિત્રો]] ([[:en:friend|friend]])ની [[યાદી|યાદી]] ([[:en:list|list]])માંના લોકોને મોકલવાની શક્તિ હોય છે. ગૂગલે જાહેર કરેલા નિવેદન મુજબ, આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે ફેસટાઈમ ગ્રેયન્ટ્સ બ્લોગમાં જણાવ્યા પ્રમાણે કેટલાક ઉપાયો કરવામાં આવ્યા છે. <ref name="mworc"/> ====એચટીટીપીએસ સ્પષ્ટ નથી.==== 17 એપ્રિલ 2007,ની આસપાસ વપરાશકર્તાઓએ ફરિયાદ કરી કે સુરક્ષિત ઓરકુટમાં લોગઈન કરવા માટે સુરક્ષિત મનાતું [[એચટીટીપીએસ(https)|એચટીટીપીએસ ]] ([[:en:https|https]])ઉપલબ્ધ નથી. હકીકતમાં ગૂગલે મુખ્ય લોગઈન પેજ કાર્યક્ષમતા વધે તે માટે એચટીટીપીમાં બદલી નાંખ્યં હતું. પરંતુ ખરેખર લોગઈન સુરક્ષિત [[એચટીટીપીએસ(https)|એચટીટીપીએસ ]] ([[:en:https|https]])[[આઈફ્રેમ|ઈનફ્રેમ]] ([[:en:iframe|iframe]]) રહ્યું હતું. <ref>http://groups.google.com/group/orkut-help-profiles/browse_frm/thread/8fd95fe3aae5b839/204595c9069fb9d9?lnk=gst&q=https+login&rnum=1#204595c9069fb9d9</ref>ગૂગલ દ્વારા આ માહીતી વ્યવસ્થિત રીતે ફેલાવવામાં આવી ન હતી.તેમજ વપરાશકર્તાને પણ એવી માહીતી આપવામાં આવી ન હતી કે તેમના બ્રાઉઝરમાં "સુરક્ષિત કનેક્શન" પેડલોક દેખાશે. 17 જુલાઈ 2007 વપરાશકર્તાને સુધારેલું લોગઈન પેજ એચટીટીપીએસ દ્વારા પુરૂ પાડવામાં આવ્યું. ====સેશન મેનેજમેન્ટ એન્ડ ઑથન્ટિકેશન ઈસ્યું==== 22 જુલાઈ 2007ના રોજ સુસામ પાલ અને વિપુલ અગ્રવાલે ભેદતા બાબતે એક એડવાઝરી પ્રસિદ્ધ કરી જે [[પ્રમાણભૂતતા|ઑથન્ટિકેશન]] ([[:en:authentication|authentication]])ની બાબતે સંકળાયેલી હતી. <ref name="orkut-authentication-bug-fd">{{cite web | url=http://lists.grok.org.uk/pipermail/full-disclosure/2007-June/064143.html | title=Orkut Authentication Issues - Full Disclosure | access-date=2009-10-21 | archive-date=2007-10-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071009211732/http://lists.grok.org.uk/pipermail/full-disclosure/2007-June/064143.html | url-status=dead }}</ref>સાયબર કાફેમાં ઈન્ટરનેટ કનેક્શનને લઈને ઘણા જોખમો રહ્યો છે. ઘણી વખત યુઝર્સ કામ કરતો હોય ત્યારે તેનું સેશન હાઈજેક થઈ જાય છે અને તેના એકાઉન્ટનો દુરઉપયોગ થાય છે. આ સમયે [[સંકટમાં ફસાયેલો વ્યકિત|યુઝર્સ ચારે બાજુથી ઘેરાઈ]] ([[:en:man-in-the-middle attack|man-in-the-middle attack]]) જવાની લાગણી અનુભવે છે. <ref name="orkut-authentication-bug-news">{{cite web | url=http://xssed.com/news/32/Orkut_vulnerable_to_2_user_authentication_issues/ | title=XSSED News Report on Authentication Issues}}</ref>હજુ ભેદતા અંગે કોઈ ઉકેલ આવી શક્યો નથી જેથી ઓરકુટ વપરાશકર્તાઓ માટે આ એક જોખમ છે. એક અઠવાડીયા બાદ 29 જુન 2007ના રોજ સુસાલ પાલ વધુ એક એડવાઈઝરી જારી કરી જેમાં ઓરકુટ ઓથેન્ટિકેશન ઈસ્યુ તેમજ ગૂગલ અને જીમેલ સેશન્સનો ગેરકાયદે ઉપયોગ કરે છેતે વાત સમજાવવામાં આવી હતી. કેટલાક સંજોગોમાં આ એકાઉન્ટોનો ગેરકાયદે ઉપયોગ થાય છે. સુસામ પાલની એડવાઈઝરી બાદ જોસેફ હિકે એક પ્રયોગ હાથ ધર્યો જેમાં તેણે જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો કે યુઝર્સે લોગ આઉટ કર્યા બાદ કેટલા સમય સુધી સેશન જીવંત રહે છે. <ref name="orkut-authentication-issue-poc">{{cite web | url=http://lists.grok.org.uk/pipermail/full-disclosure/2007-June/064341.html | title=Google/Orkut Authentication Issue PoC | access-date=2009-10-21 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927213934/http://lists.grok.org.uk/pipermail/full-disclosure/2007-June/064341.html | url-status=dead }}</ref>તેના પ્રયોગ બાદ ખબર પડી કે વપરાશકર્તા લોગ આઉટ કરે ત્યાર બાદ 14 દિવસ સુધી સેશન જીવંત રહે છે. આ દ્વારા એ પ્રતિપાદિત થયું કે હાઈજેક કરાયેલું સેશન 14 દિવસ હાઈજેકરો વાપરી શકે છે કારણ કે લોગ આઉટ કરવાથી સેશનનો અંત આવી ગયો હોતો નથી. <ref name="orkut-session-results">{{cite web | url=http://lists.grok.org.uk/pipermail/full-disclosure/2007-July/064649.html | title=Google/Orkut Session Expiry PoC - Results | access-date=2009-10-21 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927213956/http://lists.grok.org.uk/pipermail/full-disclosure/2007-July/064649.html | url-status=dead }}</ref> ====W32/KutWormer(કુટવોર્મર)==== 19 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ જાવા સ્ક્રીપમાં બનાવાયેલા વોર્મે તરખળાટ મચાવવાનો શરૂ કર્યો. "રોડરીગો લાસેરડા" તરીકે ઓળખાતા બ્રાઝિલિયન યુઝર્સે વોર્મ બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ દ્વારા યુઝર્સને તે વાયરસવાળી કોમ્યુનિટીમાં સામેલ કરી દે છે અને તેના મિત્રોની સ્કેપબુકોને ઈન્ફેક્શન લગાડી દે છે. આ વોર્મને કારણે 700,000 [[વપરાતકર્તા|વપરાશકર્તા]] ([[:en:user|user]])ને અસર પહોંચી હતી. આ કારણે[[ઈન્ફેકશન(ચેપ)| ઈન્ફેક્શન]] ([[:en:infection|infection]])નું મોઝું ફેલાયું હતું. આ વોર્મ ઓરકુટ દ્વારા તાજેતરમાં જ આપવામા આવેલી સુવિધા દ્વારા ફેલાતો હતો. આ સુવિધા મુજબ યુઝર્સ એચટીએમએલ કોડ ધરાવતા મેસેજ લખી શકતા હતા. ફ્લેસ કે જાવા સ્ક્રીપ કન્ટેન્ટ હોય તેવા ઓરકુટ સ્ક્રેપ કરવાની સુવિધા થોડા સમય પહેલા જ શરૂ કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/19/AR2007121900781.html ગૂગલના ઓરકુટ અને વોશિંગ્ટન પોસ્ટ પર વોર્મરનો હુમલો<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.eweek.com/article2/0,1895,2237733,00.asp ગૂગલના ઓરકુટ દ્વારા ફેલાવવાનો વોર્મનો પ્રયાસ.<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 માર્ચ 2008ના રોજ W32/Scrapkut નામનો વાયરસ મળી આવ્યો. આ વોર્મ ઓરકુટ વપરાશકર્તાને સ્ક્રેપ મોકલતો હતો જેમાં વોર્મ સુધી પહોંચવાની જ લીંક હતી.ઉપનામો ડાઉનલોડરબાનલોડ.ONK (GRISoft) TR/Dldr.ઓરકુટ.અ (અવીરા)ટ્રોજન-ડાઉનલોડર(A (Avira) Trojan-Downloader.)Win32.Banload.auf (IKARUS) Trojan.DL.Win32.બાનલોડ.ડીઝેટએમ(રાઈઝિંગ)ડબલ્યુ32.સ્કેપકુટ(સાઈમનટેક). ====અન્ય હુમલાઓ.==== ====અંગત આલ્બમમાં છીંડા==== 2007ના ડિસેમ્બર મહિનામાં [[બ્રાઝીલ|બ્રાઝીલિ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])યન [[ક્રેકર|ક્રેકર]] ([[:en:cracker|cracker]]) રોડરીગ લાસેરડાએ એક [[સ્ક્રેપિંગની ભાષા|સ્ક્રીપ]] ([[:en:Scripting language|script]])બનાવી જે દ્વારા વપરાશકર્તા અન્ય લોકોના અંગત ફોટા પર સ્ક્રેપ કરી શકતા હતા. આ ખામી તેના સામાન્ય સ્ટ્ક્ચરને કારણે થતી હતી. ફોટો યુઆરએલ જનરેટ થતી હતી. આ આખો આઈડીયા "માસ્ટર શેખર" કહેવાતા ભારતીય ક્રેકરનો હતો. આ ક્રેકરોને કારણે ઓરકુટ ટીમને આલ્બમ અને ફોટો માટે નવી સુરક્ષિત સુવિધાઓ ઉભી કરવી પડી. ====સોશિઅલ એન્જિનિયરિંગ==== [[સામાજીક|સોશિઅલ ]] ([[:en:social|social]])[[એન્જિનિયરિંગ|એન્જિનિયરિંગ]] ([[:en:engineering|engineering]])નો ઉપયોગ કરીને ઓરકુટ પર[[હુમલા| હુમલા]] ([[:en:Attack|Attack]]) કરવાનો સિલસિલો ક્યારે બંધ રહ્યો નથી. આ માટેનો સહેલો તરીકો એ હતો કે વપરાશકર્તાને પરફોર્મન્સ સુધારવા માટે બ્રાઉઝરના એડ્રેસ એરિયામાં એક સ્ક્રિપ ઉમેરી દેવામાં આવતી હતી. જેથી વપરાશકર્તાતે તરફ આકર્ષાય. ==કાયદાકીય બાબતો== ===બ્રાઝીલ=== 22 ઓગસ્ટ 2006ના રોજ બ્રાઝીલના ન્યાયમુર્તિ જોસે માર્કોસે 28 સપ્ટેમ્બર સુધી ઓરકુટના માધ્યમ દ્વારા ડ્રગ અને ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફી કરતા બે ડઝનથી વધુ બ્રાઝીલિયન નાગરિકોની યાદી આપવાનો ગૂગલને આદેશ કર્યો.આ ઉપરાંત ન્યાયમુર્તિએ જ્યા સુધી આ માહીતી બ્રાઝીલની સરકારને આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી ગૂગલને દિવસ દીઠ 23,000 ડોલર દંડ પેટે ચુકવવાનો આદેશ કર્યો.બ્રાઝીલની સરકારના જણાવ્યા મુજબ જે માહીતી માંગવામાં આવી હતી તે [[ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફિ|ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફી ]] ([[:en:child pornography|child pornography]])<ref>{{cite news | url=http://www.orkut.etc.br/portal/criancas-no-orkut | title=Meninas a um clique do abuso sexual com fotos sensuais em blogs e no orkut | date=May 10, 2006 | publisher=[[Revista Orkut.etc.br]] | access-date=2007-07-10 | archive-date=2007-07-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070715012507/http://www.orkut.etc.br/portal/criancas-no-orkut | url-status=dead }}</ref>અને [[નફરત ફેલાવતી ભાષા|નફરતભરી ભાષા]] ([[:en:hate speech|hate speech]])નો ઉપયોગ કરતા લોકોને શોધી કાઢવાનો પણ હતો. 27 સપ્ટેમ્બર,2006ના રોજ ગૂગલે કહ્યું કે તેઓ માહીતી આપી શકશે નહીં. કારણ કે જે માહીતી માંગવામાં આવી છે તે અમેરિકાના સર્વરમાં છે બ્રાઝીલના સર્વરમાં નથી જેથી [[બ્રાઝીલના કાયદા|બ્રાઝીલના કાયદા ]] ([[:en:Law of Brazil|Brazilian laws]])તેને લાગુ પડે નહીં. <ref>{{Cite web |url=http://www.boingboing.net/2007/03/13/more-on-orkut-and-la.html |title=ઓરકુટ અને બ્રાઝીલના કાયદા |access-date=2009-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215095706/http://www.boingboing.net/2007/03/13/more-on-orkut-and-la.html |archive-date=2011-02-15 |url-status=dead}}</ref> ===ભારત=== ત્યાર બાદ ભારતમાં ઓરકુટના ઉપયોગકર્તાઓ સતત વધી રહ્યા છે. 10 ઓક્ટોબર, 2006ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે ]] ([[:en:Bombay|Bombay]])હાઈકોર્ટની [[ઓરંગાબાદ, મહારાષ્ટ્ર|ઓરંગાબાદ]] ([[:en:Aurangabad, Maharashtra|Aurangabad]]) બેન્ચે ભારત સામેના હેટ કેમ્પેન અંગે ગૂગલને નોટીસ ફટકારી હતી. <ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2136970.cms | title=Google's social networking site in trouble | date=October 10, 2006 | publisher=[[The Times of India]] | access-date=2007-07-10}}</ref>ઓરકુટમાં આ કમ્યુનિટી હતી અમે ભારતને નફરત કરીએ છીએ. કોમ્યુનિટી પર ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજને સળગાવવામાં આવતો હતો અને જેમાં કેટલુંક [[ઈન્ડોફોબિયા|ભારત વિરોધી કન્ટેન્ટ]] ([[:en:Indophobia|anti-India]]) હતું. <ref>{{cite web | url=http://harshad.wordpress.com/2007/02/22/police-planning-to-ban-orkut-in-india/ | title=Police planning to ban Orkut in India | date=February 22, 2007 | access-date=2007-07-10}}</ref>ઓરંગાબાદના એક એડવોકેટે દાખલ કરેલી જાહેર હીતની અરજીને કારણે હાઈકોર્ટે આ નોટિસ ઈસ્યુ કરી હતી. ગૂગલે આ મામલે જવાબ આપવા છ સપ્તાહનો સમય માંગ્યો હતો.આ અરજી કરાઈ તે પહેલા કેટલાક ઓરકુટના વપરાશકર્તાઓએ નોંધ્યું હતું કે આ કોમ્યુનિટી અને તેમના સંપર્કો દ્વારા આ કમ્યુનિટીને બંધ કરવાના મેસેજ ગૂગલને મોકલવામાં આવતા હતા. જેને કારણે તેને દુર કરવામાં આવી.આ કોમ્યુનિટીને હાલમાં દુર કરવામાં આવી છે પરંતુ તેણ અમે ભારતને નફરત કરીએ છીએ ઘણી કોમ્યુનિટી રચવાનો રસ્તો બતાવી દીધો.ભારતના 60માં સ્વાતંત્ર્ય દિવસ પહેલા ઓરકુટના મુખ્ય પેજને ફરી બનાવવામાં આવ્યું. સેક્શનમાં મોટભાગે વિવિધ વ્યકિતઓના ફોટો દેખાડવામાં આવતા હતા ત્યાં ઓરકુટનો મોટો લોગો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.[[દેવનાગરી|દેવનાગરી]] ([[:en:Devanagiri|Devanagiri]])માં લખાયેલા ''ઓરકુટ'' શબ્દને[[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ| ભારતીય રાષ્ટ્રીય કલરો]] ([[:en:Flag of India|Indian national colours]])માં રંગી દેવામાં આવ્યો હતો. લોગો પર ક્લિક કરતાં તે ઓરકુટ ઇન્ટરનલ બ્લોગમાં ઓરકુટ ઇન્ડિયા પ્રોડક્ટ મેનેજર મનુ રેખી<ref>{{Cite web |url=http://en.blog.orkut.com/2007/08/60-years-of-independence-tell-us-what.html |title=ઓરકુટ બ્લોકઃ ભારતીય સ્વાતંત્ર્યના 60 વર્ષની ઉજવણી |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223034921/http://en.blog.orkut.com/2007/08/60-years-of-independence-tell-us-what.html |url-status=dead }}</ref> તરફ લઇ જાય છે. ઓરકુટને મીડિયાના વિરોધનો પણ વારંવાર સામનો કરવો પડ્યો છે. કેમકે, કેટલાક યુવાનોએ બનાવટી પ્રોફાઇલની લાલચમાં આવી ગયા હતા અને પછી હકીકત માલૂમ થતાં તેમનું ખૂન થયું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.indiaprwire.com/businessnews/20070821/23999.htm |title=હત્યા કરાયેલા બાળકના મિત્રોની ધરપકડ, ઓરકુટના ઉપયોગ અંગે તપાસ- ઈન્ડિયાની સમાચાર સંસ્થાઓ<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-10-21 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220310/http://www.indiaprwire.com/businessnews/20070821/23999.htm |url-status=dead }}</ref> ઓરકુટ પર એન્ટિ [[શિવાજી|શિવાજી]] ([[:en:Shivaji|Shivaji]]) વેબ કોમ્યુનિટી શરૃ કરવામાં આવી હતી. ૨૩ નવેમ્બરે બોમ્બે હાઇકોર્ટે રાજ્ય સરકારને સોશિયલ નેટવર્કિગ સાઇટ પર પ્રતિબંધ કરવાની માગ કરતી પિટીશનનો જવાબ આપવા કહ્યું હતું. <ref>{{cite news | url=http://in.rediff.com/news/2006/nov/23orkut.htm | title=File reply on plea for ban on Orkut: HC | date=November 23, 2006 | publisher=[[Rediff]] | access-date=2007-07-10}}</ref>તાજેતરમાં પૂણે ગ્રામ્ય પોલીસે નાર્કોટિસ[[કેફિ પ્રદાર્થો| સાથે ચાલી રહેલી [[રેવ પાર્ટી|રેવ પાર્ટી ]] ([[:en:rave party|rave party]])પર દરોડા પાડ્યા હતા. ]] ([[:en:narcotics|narcotics]])<ref>{{cite web | url=http://harshad.wordpress.com/2007/03/05/pune-rural-police-crack-a-[[rave-party]]/ | title=Pune rural police crack a rave party | date=March 5, 2007 | access-date=2007-07-10}}</ref>(ઇન્ડિયન) નાર્કોટિક ડ્રગ્સ એન્ડ સાયકોટ્રોપિક્સ સબસ્ટાનિસિસ એક્ટ, ૧૯૮૫ (એનટીપીએસ)ના કાયદા હેઠળ આરોપીઓને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. મીડિયાના અહેવાલ પ્રમાણે એનડીપીએસ ઉપરાંત આરોપી પર ઇન્ડિયન ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી એક્ટ, 2000 પણ લગાવાયો હતો. કેમકે, ઓરકુટના માધ્યમથી આ આરોપી ડ્રગ્સને લઇ સંપર્કમાં રહેતા હતા. <ref>{{cite web | url=http://www.ciol.com/content/news/2007/107030610.asp | title=Pune rave party breached IT Act? | date=March 6, 2007 | publisher=Ciol | access-date=2007-07-10 | archive-date=2007-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070308115604/http://www.ciol.com/content/news/2007/107030610.asp | url-status=dead }}</ref>સાયબર પોલીસ ઓફ ઇન્ડિયાએ આ પછી ઓરકૂટ પર કરાર કર્યા હતા. જે મુજબ ઓરકૂટનો જે ખોટી રીતે ઉપયોગ કરતું હોય તેમની ધરપકડ કરવાની સવલત આપવામાં આવે. <ref>{{cite web | url=http://www.hindu.com/2007/11/29/stories/2007112960280300.htm | title=Police tie up with Orkut | date=November 20, 2007 | publisher=The Hindu | access-date=2007-11-29 | archive-date=2007-12-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071202122736/http://www.hindu.com/2007/11/29/stories/2007112960280300.htm | url-status=dead }}</ref> ==વધુ જુઓ== *[[સોશિયલ નેટવર્કિંગ વેબસાઇટ્સની યાદી|સોશિયલ નેટવર્કિંગ વેબસાઇટ્સની યાદી.]] ([[:en:List of social networking websites|List of social networking websites]]) *[[ગૂગલની પ્રોડક્ટ્સની યાદી|ગૂગલ પ્રોડક્ટ્સની યાદી]] ([[:en:List of Google products|List of Google products]]) *[[સોશિયલ નેટવર્કિંગ સર્વિસ|સોશિયલ નેટવર્ક]] ([[:en:Social Network Service|Social network]]) *[[બિઝનેસ નેટવર્ક|બિઝનેસ નેટવર્ક]] ([[:en:Business network|Business network]]) *[[સોશિયલ સોફટ્વેર|સોશિયલ સોફટ્વેર]] ([[:en:Social software|Social software]]) ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} <!-- if these are used as references, they ought to be worked into the article as inline citations --> *બુટાલિયા, એસ.( 2004). [http://www.foolonahill.com/mbasns.html ધ પોટેન્શિયલ ફોર માર્કેટર્સ ટુ એક્સપ્લોઇટ ધ એમર્જિંગ ટ્રેન્ડ ઓફ ઓનલાઇન સોશિયલ નેટવર્કિંગ ગ્રૂપ્સ ] *ડોસ્કિન.ઇ.( 2006).[http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D8KDFT1G0.htm ગૂગલ ડેટા બ્રાઝીલના ન્યાયાધીશને આપશે નહીં.] * હેમ્પલ, એ. ( 2004). [http://www.anthonyhempell.com/papers/orkut/ ઓરકુટ એટ ઇલેવન વિક્સ એન એક્સપ્લોરેશન ઓફ એ ન્યૂ ઓનલાઇન સોશિયલ નેટવર્ક કોમ્યુનિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303124117/http://anthonyhempell.com/papers/orkut/ |date=2009-03-03 }} *હુન્ટ કેસી,. "ઓસામા બિન લાદેન ફેન ક્લબ્સ બિલ્ડ ઓનલાઇન કોમ્યુનિટિસ", [http://www.usatoday.com/tech/news/2006-03-08-orkut-al-qaeda_x.htm] 8 માર્ચ, ૨૦૦૮. ==બાહ્ય કડીઓ== {{sisterlinks|orkut}} *[http://www.orkut.com સત્તાવાર સાઈટ] *[http://en.blog.orkut.com/ સત્તાવાર બ્લોગ(અંગ્રેજીમાં)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814120617/http://en.blog.orkut.com/ |date=2007-08-14 }} *[http://blog.orkut.com/ સત્તાવાર બ્લોગ(પોર્ટુગીઝમાં)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091017020531/http://blog.orkut.com/ |date=2009-10-17 }} *[http://www.orkut.co.in/Main#Profile.aspx?uid=325082930226142255/ ઓરકુટ પ્રોફાઈલ] {{Google Inc.}} [[Category:Internet properties established in 2004]] [[Category:E-mail websites]] [[Category:Web 2.0]] [[Category:Online social networking]] [[શ્રેણી:ગૂગલ]] ce2u53csqjblnbag6cs6youk13y6say ડિસ્લેક્સીયા 0 20199 907900 905607 2026-11-20T21:45:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907900 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Otheruses4|developmental dyslexia|acquired dyslexia|Alexia (acquired dyslexia)}} {{Dyslexia}} '''ડિસ્લેક્સીયા''' એ [[ભણતરને લગતો માનસિક વિકાર]] છે, જે [[વાંચવા]]ની અને [[જોડણી]]ની તકલીફને વ્યક્ત કરે છે. અન્ય કારણો, જેવી કે દ્રશ્ય અથવા સાંભળવા થી થતી બિન-મજ્જાતંત્રની ઉણપ, અથવા નબળું અથવા અપર્યાપ્ત [[Teaching reading: Whole Language and Phonics|વાંચન સૂચનાઓ]]માંથી પરિણમતી તકલીફોથી તે સ્વતંત્ર અને વિશિષ્ટ છે.<ref>{{cite journal |author=Stanovich KE |title=Explaining the differences between the dyslexic and the garden-variety poor reader: the phonological-core variable-difference model |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-learning-disabilities_1988-12_21_10/page/590 |journal=Journal of Learning Disabilities |volume=21 |issue=10 |pages=590–604 |year=1988 |month=December |pmid=2465364 |doi=10.1177/002221948802101003 |issn=0022-2194}}</ref> U.S. વસતિના અંદાજે 5% થી 17% લોકો તેનાથી પ્રભાવિત છે.<ref name="Birsh 2005 8">{{cite book |last=Birsh |first=Judith R. |year=2005 |chapter=Research and reading disability |editor=Judith R. Birsh |title=Multisensory Teaching of Basic Language Skills |page=8 |publisher=Paul H. Brookes Publishing |location=Baltimore, Maryland |isbn=978-1-55766-678-5}}</ref> ડિસ્લેક્સીયા એ મજ્જાતંતુની ખામીનું પરિણામ માનવામાં આવે છે<ref name="myDr">{{Cite web|title=Dyslexia in children|url=http://www.mydr.com.au/kids-teens-health/dyslexia-in-children|publisher=[http://www.mydr.com.au/ myDr, CMPMedica Australia]|access-date=2009-11-07}}</ref><ref>{{Cite journal|title=A 3-D View of Dyslexia: Defect, Diagnosis, and Directive|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:T2cAXLFbMFUJ:www.spokaneoptometrists.com/docs/3d.doc&cd=2&hl=en&ct=clnk&gl=us|last=Hussey|first=Eric S.|access-date=2009-11-07}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Researchers find white matter defect link to dyslexia|url=http://news.stanford.edu/pr/00/000224dyslexia.html|last=O'Toole|first=Kathleen|publisher=[[Stanford University]]|date=2000-02-24|access-date=2009-11-07|archive-date=2010-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726194037/http://news.stanford.edu/pr/00/000224dyslexia.html|url-status=dead}}</ref>, અને તેને બૌદ્ધિક ખોટ માનવામાં આવતી નથી<ref name="myDr"></ref>, તેને વિસ્તૃત રીતે ભણતરની <ref name="MeSH">{{Cite web|title=Learning Disorders: MeSH Result|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68004410?ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Mesh.Mesh_ResultsPanel.Mesh_RVFull|publisher=[http://www.nlm.nih.gov/mesh/meshhome.html NLM MeSH Browser]|access-date=2009-11-06}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dyslexia|url=http://www.ncld.org/ld-basics/ld-aamp-language/reading/dyslexia|publisher=[http://www.ncld.org/ The National Center for Learning Disabilities, Inc.]|access-date=2009-11-07|archive-date=2009-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217024342/http://www.ncld.org/ld-basics/ld-aamp-language/reading/dyslexia|url-status=dead}}</ref>, ભાષા ખામી<ref name="MeSH"></ref>, અને વાંચવાની ખામી<ref name="MeSH"></ref><ref>{{Cite web|title=Dyslexia|url=http://www.mayoclinic.com/health/dyslexia/DS00224|publisher=[[Mayo Clinic|Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|access-date=2009-11-07}}</ref> તરીકે અન્યમાં ગણવામાં આવે છે.<ref name="MeSH"></ref> ડિસ્લેક્સીયાનું નિદાન તમામ બૌદ્ધિક સ્તરના લોકોમાં થાય છે.<ref name="conversation">{{cite web|url= http://www.schwablearning.org/articles.aspx?r=718|title= A Conversation with Sally Shaywitz, M.D., author of Overcoming Dyslexia|access-date= 2008-04-21|archive-date= 2008-02-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20080229012841/http://www.schwablearning.org/articles.aspx?r=718|url-status= dead}}</ref><ref>ડિસ્લેક્સીયા: વૉટ'સ ધી પ્રૉબ્લમ? મેડિસીન મેગેઝીન 2008. </ref> ==વ્યાખ્યા== ''ડિસ્લેક્સીયા'' નામની સમસ્યાની અસંખ્ય વ્યાખ્યાઓ છે પરંતુ કોઇ ને પણ સર્વસંમતિ નથી આપવામાં આવી. ધી વર્લ્ડ ફેડરેશન ઓફ ન્યુરોલોજીએ ડિસ્લેક્સીયાની વ્યાખ્યા આ મુજબ આપી છે: {{Citation needed|date=November 2009}} :''પ્રણાલીગત સૂચના હોવા છતાં વાંચવાની ભણતરને લગતી સમસ્યા, પર્યાપ્ત સમજશક્તિ, અને પર્યાપ્ત સામાજિકસંસ્કૃતિક તકો દ્વારા ડિસ્લેક્સીયા ચોક્કસ વિકાસલક્ષી વિકારને સ્પષ્ટ કરે છે '' ''તે મૂળભૂત જ્ઞાનની અસમર્થતામાં પ્રસ્તુત સંખ્યાબંધ બંધારણીય મૂળ પર આધાર રાખે છે. '' અન્ય પ્રકાશિત થયેલ કેટલીક વ્યાખ્યાઓ માત્ર વર્ણનાત્મક છે, જ્યારે અન્યો આકસ્મિક સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ કરે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ડિસ્લેક્સીયા સંશોધકો અને સંસ્થાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી વિસ્તૃત વ્યાખ્યાઓમાંથી, એ જોવામાં આવે છે કે ડિસ્લેક્સીયા એ કોઇ એક બાબત નથી પરંતુ વિસ્તૃત છે, જેથી તે વાંચનની સંખ્યાબંધ ખામીઓ અને સમસ્યાઓ માટે, સંખ્યાબંધ કારણો સાથે એક વૈચારીક સ્પષ્ટતા-કેન્દ્ર તરીકે રજૂ થાય છે.<ref name="NRDC">{{cite news | first=Michael Rice Dr Michael Rice (University of Cambridge, formerly Senior Research Officer, NRDC Institute of Education) with Greg Brooks Research Director, NRDC Sheffield, and Professor of Education, University of Sheffield | title=Developmental dyslexia in adults: a research review | date=2004-05-01 | publisher=National Research and Development Centre for Adult Literacy and Numeracy | url=http://www.nrdc.org.uk/projects_details.asp?ProjectID=75 | pages=*133-147 | access-date=2009-05-13 | archive-date=2007-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071020051112/http://www.nrdc.org.uk/projects_details.asp?ProjectID=75 | url-status=dead }}</ref><ref name="University">{{cite book |last=Brazeau-Ward |first=Louise |title=Dyslexia and the University |publisher=Canadian Dyslexia Centre |year=2001 |location=Canada |pages=1–3 |url=http://www.dyslexiaassociation.ca/english/files/universityanddyslexia.pdf |isbn=1-894964-71-3 |access-date=2010-01-08 |archive-date=2016-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708033211/http://www.dyslexiaassociation.ca/english/files/universityanddyslexia.pdf |url-status=dead }}</ref> કેસલ્સ એન્ડ કોલ્થહાર્ટે, 1993માં [[ધ્વનિશાસ્ત્ર ને લગતું]] અને અનુરૂપતા થી ઉપાર્જીત ડિસ્લેક્સીયા ([[એલેક્સીયા]]) દ્વારા વિકાસલક્ષી ડિસ્લેક્સીયા, ડિસ્લેક્સીયાના દેખીતા પ્રકારોનું વર્ણન કર્યું છે જેનું વર્ગિકરણ વાંચવામાં આવ્યાં ન હોય તે શબ્દોની ભૂલના ક્રમ દ્વારા થાય છે.<ref name="Castles Coltheart">{{cite journal |author=Castles A, Coltheart M |title=Varieties of developmental dyslexia |url=https://archive.org/details/sim_cognition_1993-05_47_2/page/149 |journal=Cognition |volume=47 |issue=2 |pages=149–80 |year=1993 |month=May |pmid=8324999 |doi=10.1016/0010-0277(93)90003-E |issn=0010-0277}}</ref> આમ છતાં દેખીતા અને ધ્વનિશાસ્ત્ર આધારીત ડિસ્લેક્સીયા વચ્ચેની વિશિષ્ટતાએ ડિસ્લેક્સીયાના પૂર્વસ્મૃતિદોષ વિરુદ્ધ ઉચ્ચારદોષના જૂનાં પ્રયોગમૂલક શબ્દની બદલી કરી નથી.<ref name="University"></ref><ref>{{cite journal |author=Boder E |title=Developmental dyslexia: a diagnostic approach based on three atypical reading-spelling patterns |url=https://archive.org/details/sim_developmental-medicine-and-child-neurology_1973-10_15_5/page/663 |journal=Developmental Medicine and Child Neurology |volume=15 |issue=5 |pages=663–87 |year=1973 |month=October |pmid=4765237 |issn=0012-1622}}</ref> મગજના તંત્રની આંતરીક હોવાથી દેખીતી/ધ્વનિશાસ્ત્ર આધારિત વિશિષ્ટતા માત્ર વર્ણનાત્મક છે, અને કોઇપણ ઉત્પત્તિકારક અનુમાનોથી મુક્ત છે, તેનાથી વિપરીત ઉચ્ચારદોષ/ પૂર્વસ્મૃતિદોષ વિશિષ્ટતા બે વિવિધ તંત્રોનું સૂચન કરે છેઃ- એક ઉચ્ચારના તફાવતની ખામી સલંગ્ન છે, અને અન્ય દ્રશ્ય ગ્રહણશક્તિની ખામીને સંલગ્ન છે. ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા ઘણાં લોકો જેઓ બોડર્સ ડાયસએડેટીક પ્રકાર ધરાવે છે, તેઓ ધ્યાનલક્ષી અને અવકાશી સમસ્યાઓ ધરાવે છે જે વાંચન અને ગ્રહણ પ્રક્રિયા સાથે વિક્ષેપ કરે છે.<ref name="Habib">{{cite journal |author=Habib M |title=The neurological basis of developmental dyslexia: an overview and working hypothesis |journal=Brain |volume=123 Pt 12 |issue= |pages=2373–99 |year=2000 |month=December |pmid=11099442 |doi=10.1093/brain/123.12.2373 |issn=0006-8950 |url=http://brain.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11099442 |format=Free full text}}</ref> ==રોગના ચિહ્નો અને લક્ષણો == {{details|Characteristics of dyslexia}} સમસ્યાની તીવ્રતાની સાથે સાથે વ્યક્તિની વય અનુસાર ડિસ્લેક્સીયા લક્ષણો વિવિધ હોય છે. ;શાળા-પૂર્વેની વયના બાળકો : બાળક શાળા શરૂ કરે તે પહેલાં ડિસ્લેક્સીયાનું ચોક્કસ નિદાન કરવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ ઘણાં ડિસ્લેક્સીક વ્યક્તિઓનો મુશ્કેલીઓનો ઇતિહાસ બાળવાડીના પહેલાથી સારી રીતે શરૂ થયેલ હોય છે. જે બાળકો આ લક્ષણોનું પ્રદર્શન કરે છે તેઓ અન્ય બાળકો કરતાં ડિસ્લેક્સીક તરીકેના નિદાનનું વધુ જોખમ ઘરાવે છે. આ લક્ષણોમાંથી થોડા આ મુજબ છેઃ * નવાં શબ્દો ધીમેથી શીખે છે * બાળજોડકણામાં,કવિતાના શબ્દોની મુશ્કેલી ધરાવે છે * હાથ પ્રભુત્વ બેસાડવામાં વિલંબ ;વહેલાં બાલમંદિર – વયના બાળકો * વર્ણમાળા શીખવામાં સમસ્યા * અવાજો સાથે અક્ષરો જે તેને રજુ કરે છે તેને જોડવામાં મુશ્કેલી (અવાજ-ચિહ્ન વ્યવહાર) * ગીતના શબ્દો ઓળખવામાં અથવા તૈયાર કરવામાં, અથવા શબ્દોમાં અક્ષરો ગણવામાં મુશ્કેલી ([[ઉચ્ચારલક્ષી સભાનતા]]) * વ્યક્તિગત અવાજમાં શબ્દોની જગ્યામાં, અથવા શબ્દો તૈયાર કરવા માટે અવાજ ઉમેરવામાં મુશ્કેલી ([[ઉચ્ચારની સભાનતા]]) * શબ્દો શોધવામાં અથવા સમસ્યાઓનું નામ આપવામાં મુશ્કેલી * શબ્દની ઓળખ શીખવામાં મુશ્કેલી * પહેલાં/ પછી, જમણે/ ડાબે, ઉપર/ નીચે, ની અંગે અનિર્ણાત્મક મનોદશા * શબ્દોમાં સમાન અવાજો વચ્ચે ભેદ પાડવામાં; બહુઅક્ષરના શબ્દોમાં અવાજનું મિશ્રણ કરવામાં (સાંભળવાની અસમાનતા) (ઉદાહરણ તરીકે, animal માટે “aminal”, spaghetti માટે “bisghetti”) મુશ્કેલી ;મોટા બાલમંદિરના બાળકો : * ધીમું અને અવ્યવસ્થિત વાંચન * ખૂબ નબળી શબ્દરચના * વ્યક્તિગત શબ્દો સાથે તેમના યોગ્ય અર્થો જોડવામાં મુશ્કેલી * સમય જાળવણી અને સમયના ખ્યાલ સાથે મુશ્કેલી * ગોઠવવાના કૌશલ્યમાં મુશ્કેલી * ખોટું બોલવાના ભયના કારણે, અમુક બાળકો દૂર થઇ જાય છે અને શરમાય છે અથવા તેમના વાતાવરણમાં સામાજિક બાબતો સમજવાની તેમની નબળાઇમાંથી જોરજોરથી અવાજ કરનાર બને છે * ઝડપી સૂચનાઓ સમજવામાં, એક સમયે એકથી વધુ આદેશનું પાલન કરવામાં અથવા વસ્તુઓનો ક્રમ યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી * વિપરીત અક્ષરો (b માટે d) અને વિપરીત શબ્દો (saw માટે was) એ ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા બાળકોમાં સામાન્ય છે. 6 વર્ષ અને મોટા બાળકો જે ડિસ્લેક્સીયા નથી ધરાવતા તેમનામાં પણ વિપરીત સામાન્ય છે. પરંતુ ડિસ્લેક્સીયા સાથે, વિપરીતતા ચાલુ રહે છે. * ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા બાળકો અક્ષરો અને શબ્દોમાં સમાનતા અને તફાવતો જોવામાં (અને ક્યારેક સાંભળવામાં) નિષ્ફળ નિવડે છે, સ્વતંત્ર શબ્દોમાં અક્ષરો હોય છે તેનું અંતર ઓળખી શકતા નથી, અને કદાચ અપરીચીત શબ્દના ઉચ્ચારણના અવાજ બોલી શકતા નથી. ==ડિસ્લેક્સીયા સાથે થતી વારંવારની સ્થિતિઓ== એક જ વ્યક્તિમાં નીચેની સ્થિતિઓ ડિસ્લેક્સીયા સાથે વારંવાર થાય છે. એ બાબત અસ્પષ્ટ છે કે આ સ્થિતિઓ ડિસ્લેક્સીયા સાથે અન્ડરલાઇંગ ન્યુઅરૉલજિકલ કારણો સંકળાયેલા છે કે કેમ.{{citation needed|date=June 2009}} * [[ડિસ્ગ્રાફીયા]]એ સમસ્યા છે જે પ્રાથમીક રીતે લખાણ અને ટાઇપીંગમાં જોવા મળે છે, જો કે અમુક કેસોમાં તે આંખ-હાથના સંયોજનમાં પણ અસર કરે છે જેમ કે સૂચના અથવા ક્રમ આધારીત પ્રક્રિયાઓ જેમ કે ગાંઠ બાંધવી અથવા પુનરાવર્તિત કાર્ય કરવું. ડિસ્ગ્રાફીયા એ [[ડિસ્પેરેક્સીયા]] કરતા આલગ છે જેમાં વ્યક્તિ શબ્દ લખી શકે છે અથવા સ્પષ્ટ રીતે મગજમાં પગથિયાંનો યોગ્ય ક્રમ ધરાવે છે, પરંતુ ખોટા ક્રમમાં તે કરે છે. * [[ડિસ્કેલક્યુલીયા]] એ ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિ છે જે મૂળભુત બાબતો અને એક અથવા વધુ પ્રાથમિક સંખ્યાકીય કૌશલ્યો શીખવાની સમસ્યા દ્વારા ઓળખાય છે. આ સ્થિતિ ધરાવતા લોકો ઘણીવાર ખુબ જટિલ ગાણિતીક ખ્યાલો અને સિદ્ધાંતો સમજી શકે છે પરંતુ પ્રક્રિયા રીતો અને અતિ પ્રાથમિક સરવાળા અને બાદબાકી સમજવામાં મુશ્કેલી ધરાવે છે. * [[વિકાસલક્ષી ડિસ્પેરેક્સીયા]] એ ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિ છે જે સંતુલન, સુંદર-[[મોટર નિયંત્રણ]], [[ગતિસંવેદન]]સંયોજન સંલગ્ન દૈનિક કાર્યો કરવામાં ચોક્કસ મુશ્કેલી, અવાજ ઓળખવાના ઉપયોગમાં મુશ્કેલી, [[ટૂંકા ગાળાની યાદશક્તિ]] અને ગોઠવણી સાથે સમસ્યાઓ મૂળભૂત ડિસ્પેરીક્સની છે. *[[ચોક્કસ ભાષા ખામી]] એ વિકાસલક્ષી ભાષા સમસ્યા છે જે વર્તણૂકલક્ષી અને ગ્રહણાત્મક બંને ભાષાને અસર કરી શકે છે. SLI ની વ્યાખ્યા “શુદ્ધ” ભાષા ખામી તરીકે કરવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે તે અન્ય વિકાસલક્ષી સમસ્યાઓ, સાંભળવાની ખામી અથવા સંયુક્ત મગજની ઇજાના કારણે અથવા તેને સંલગ્ન નથી. યુનિવર્સિટી ઓફ [[માસ્ટ્રીચ]] એન્ડ [[ઉટ્રેચ]]ના અભ્યાસે વિકાસલક્ષી ડિસ્લેક્સીયાનું [[પારિવારીક]] જોખમના કારણે 3 – વર્ષના ડચ બાળકમાં [[બોલી લક્ષણો]] અને [[ભાષા ઉત્પાદન]]ની તપાસ કરી. ભાષા અવાજ વર્ગિકરણમાં તેમની કાર્યક્ષમતા અને શબ્દોના તેમના ઉત્પાદનની સરખામણી જે તે સમાન વયના [[ચોક્કસ ભાષા ખામી]] (SLI) અને પાયાગત વિકાસશીલ નિયંત્રણો ધરાવતા બાળક સાથે કરવામાં આવી. જોખમ ધરાવતા અને SLI – સમૂહના પરિણામો ખૂબ સમાન હતા. વ્યક્તિગત માહિતીના મૂલ્યાંકને સાબિત કર્યું કે બંને સમૂહો સારી અને નબળી કાર્યક્ષમતા ધરાવતા બાળકો સાથે પેટાસમૂહો ધરાવતા હતા. તેમની ખામીયુક્ત વર્તણૂક ઉચ્ચારલક્ષી [[બોલી લક્ષણ]]માં ખામી સાથે સંલગ્ન જોવામાં આવી. તપાસો દર્શાવે છે કે ડિસ્લેક્સીયા અને SLI બંને બહુ-જોમખ મોડેલ જેમાં [[જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયાઓ]]ની સાથે [[જનીની]] કારણોનો સમાવેશ થાય છે તેના દ્વારા વર્ણવી શકાય છે.<ref name="Gerritsa">{{cite journal |author=Pennington BF, Lefly DL |title=Early reading development in children at family risk for dyslexia |url=https://archive.org/details/sim_child-development_may-june-2001_72_3/page/816 |journal=Child Development |volume=72 |issue=3 |pages=816–33 |year=2001 |pmid=11405584 |doi=10.1111/1467-8624.00317 |month=May |issn=0009-3920}}</ref> * [[અચકાવું]] એ બોલી ઝડપની સમસ્યા છે જે બોલીના દર અને ઝડપ બંને સાથે સંકળાયેલ છે, અને બોલી બુદ્ધિગ્રાહ્ય ખામીમાં પરિણમે છે. બોલી અનિયમિત અને લય વિનાની, ઝડપી અને આંચકાનો સમાવેશ કરે છે જે સામાન્ય રીતે ખોટા શબ્દ સમૂહથી જોડાય છે. શીખવાની ખામી ધરાવતા વ્યક્તિઓની સાથે અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ કરનારની છાપ સાથે દેખીતી સમાનતા ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |first=Ruth J. |last=1980 |month=January |title=Cluttering as a Complex of Learning Disabilities |journal=Language, Speech, and Hearing Services in Schools |volume=11 |pages=3–14 |url=http://lshss.asha.org/cgi/content/abstract/11/1/3 |issue=1 |year=1980 |day=01 |author2=I |author3=R |access-date=2010-01-08 |archive-date=2012-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309085317/http://lshss.asha.org/cgi/content/abstract/11/1/3 |url-status=dead }}</ref> ==વેદનાની સ્થિતિઓ== ડિસ્લેક્સીયા એ એક ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિ માનવામાં આવે છે જે વ્યક્તિની વાંચવાની અને [[લેખિત ભાષા]]ના શબ્દને તૈયાર કરવાની ક્ષમતાને પ્રભાવિત કરે છે.<ref name="Habib"></ref> ‍નીચેની સ્થિતિઓ પણ કદાચ ભાગ ભજવતી હોય અથવા કારણોને ઢાંકતી હોય, ડિસ્લેક્સીયાની જે તે વાંચવાની સમસ્યા તરફ દોરી જઇ શકેઃ * [[સાંભળવાની પ્રક્રિયાની સમસ્યા]] એ સ્થિતિ છે જે સાંભળવાની માહિતી પ્રક્રિયાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. સાંભળવાની પ્રક્રિયાની સમસ્યા એ સાંભળવાની ખામી છે.<ref name="Katz"> {{cite journal |title= APD Evaluation to Therapy: The Buffalo Model |journal=AudiologyOnline |date=2007-05-14 |first=Jack |last=Katz |url=https://www.audiologyonline.com/articles/article_detail.asp?article_id=1803 |access-date=2009-05-16 }}</ref> તે [[સાંભળવાની યાદશક્તિ]] અને સાંભળવાના [[ક્રમ]]ની મુશ્કેલીઓ તરફ દોરી જઇ શકે છે. ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા ઘણા લોકો સાંભળવાની વિપરીતતાના ઇતિહાસ સહિતની શ્રવણશક્તિ પ્રક્રિયાની સમસ્યાઓ ધરાવતા હોય છે, અને આ પ્રકારની ખામીની ભરપાઇ કરવા માટે તેમની પોતાના [[ચિહ્નાત્મક સંકેતો]] વિકસાવે છે. સાંભળવાની પ્રક્રિયાની સમસ્યાને ડિસ્લેક્સીયાના ગંભીર કારણોમાંનું એક ગણવામાં આવે છે.<ref name="Katz"></ref><ref name="Ramus1">{{cite journal |author=Ramus F |title=Developmental dyslexia: specific phonological deficit or general sensorimotor dysfunction? |journal=Current Opinion in Neurobiology |volume=13 |issue=2 |pages=212–8 |year=2003 |month=April |pmid=12744976 |doi=10.1016/S0959-4388(03)00035-7 |issn=0959-4388}}</ref><ref>{{cite news |first = Deborah |last = Moncrieff |title = Temporal Processing Deficits in Children with Dyslexia |date = 2004-02-02 |publisher = speechpathology.com |url = http://www.speechpathology.com/articles/article_detail.asp?article_id=59 |work = speechpathology.com |access-date = 2009-05-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110217043808/http://www.speechpathology.com/articles/article_detail.asp?article_id=59 |archive-date = 2011-02-17 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | first=Deborah | last=Moncrieff | title=Auditory Processing Disorders and Dyslexic Children | date=2002-09-23 | publisher=audiologyonline.com | url =http://www.audiologyonline.com/articles/article_detail.asp?article_id=369 | work =audiologyonline.com | access-date = 2009-05-13 }}</ref> અમુક બાળકોને [[કાનના સોજાના સાધનો]] સાથે પ્રવાહ (ગ્લુ ઇયર, સ્ટીકી ઇયર, ગ્રોમીટ્સ)ના અનુભવના પરિણામે અને અન્ય તીવ્ર કાનની સ્થિતિ તરીકે શ્રવણશક્તિ પ્રક્રિયાની સમસ્યા થઇ શકે છે.{{citation needed|date=June 2009}} * [[સ્કોટોપીક સેન્સીટીવીટી સિન્ડ્રોમ]], જેને [[ઇરલેન સિન્ડ્રોમ]], પ્રકાશની ચોક્કસ વેવલેન્થ પ્રત્યે સંવેદના જે [[દ્રશ્ય પ્રક્રિયા]] સાથે વિક્ષેપ કરે છે તેનું વર્ણન કરવા માટે શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તેવી રીતે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Kruk R, Sumbler K, Willows D |title=Visual processing characteristics of children with Meares-Irlen syndrome |journal=Ophthalmic & Physiological Optics |volume=28 |issue=1 |pages=35–46 |year=2008 |month=January |pmid=18201334 |doi=10.1111/j.1475-1313.2007.00532.x |doi_brokendate=2009-08-07 |issn=0275-5408}}</ref><ref>{{cite journal |author=Evans BJ, Busby A, Jeanes R, Wilkins AJ |title=Optometric correlates of Meares-Irlen syndrome: a matched group study |url=https://archive.org/details/sim_ophthalmic-and-physiological-optics_1995-09_15_5/page/481 |journal=Ophthalmic & Physiological Optics |volume=15 |issue=5 |pages=481–7 |year=1995 |month=September |pmid=8524579 |doi=10.1016/0275-5408(95)00063-J |issn=0275-5408}}</ref> * [[ધ્યાન ખામી અતિપ્રક્રિયા સમસ્યા]].<ref name="Ramus2">{{cite journal |author=Ramus F, Pidgeon E, Frith U |title=The relationship between motor control and phonology in dyslexic children |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_2003-07_44_5/page/712 |journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines |volume=44 |issue=5 |pages=712–22 |year=2003 |month=July |pmid=12831115 |doi=10.1111/1469-7610.00157 |issn=0021-9630}}</ref><ref>{{cite journal |author=Rochelle KS, Witton C, Talcott JB |title=Symptoms of hyperactivity and inattention can mediate deficits of postural stability in developmental dyslexia |journal=Experimental Brain Research |volume=192 |issue=4 |pages=627–33 |year=2009 |month=February |pmid=18830588 |doi=10.1007/s00221-008-1568-5 |issn=0014-4819}}</ref> ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા 12% થી 24% વચ્ચે થાય છે.<ref>{{cite book |last=Birsh |first=Judith R. |year=2005 |chapter=Research and reading disability |editor=Judith R. Birsh |title=Multisensory Teaching of Basic Language Skills |page=13 |publisher=Paul H. Brookes Publishing |location=Baltimore, Maryland |isbn=978-1-55766-678-5}}</ref> * [[અફેસીયા]] બોલી સંપાદન વિલંબનો અનુભવ, અને બોલી અને ભાષા સમસ્યાઓ બોલીના તેમના પોતાન સંસ્કરણના પુનઃઉત્પાદન પહેલાં સાંભળવાની પ્રવેશ પ્રક્રિયા અને રૂપાંતર કરવાની સમસ્યાને કારણે થાય છે, અને કદાચ [[તોતડાતી]], [[અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ]] ધરાવતી અથવા અચકાતી બોલી તરીકે ધ્યાનમાં આવે છે.<ref>સ્ટેપેન વીલકોસ - ડિસ્લેક્સીયા & વિઝન</ref><ref>આ ચોપડી "સરળ ભાષામાં" લખવામાં આવી છે જેથી તે ડિસ્લેક્સીયાવાળા વિદ્યાર્થીઓ અને "પ્રવૃત" શિક્ષકોને વાંચવામાં સરળ રહે</ref> ==ડિસ્લેક્સીયા પર સંશોધન== {{Main|Dyslexia research}} હાલમાં ઉપલબ્ધ મોટાભાગના ડિસ્લેક્સીયા સંશોધન [[આલ્ફાબેટીક લખાણ વ્યવસ્થા]], અને ખાસ કરીને [[યુરોપિયન]] ઉદ્દભવની ભાષાઓ સાથે સંલગ્ન છે. આમ છતાં હિબ્રુ અને ચાઇનીઝ બોલનારાઓમાં ડિસ્લેક્સીયા સંલગ્ન વધુ અભ્યાસો ઉપલબ્ધ થતા જાય છે. ===ડિસ્લેક્સીયા સંશોધનનો ઇતિહાસ=== {{details|History of developmental dyslexia|the history of dyslexia}} *1881 માં [[ઓસ્વાલ્ડ બર્કહાન]] દ્વારા ઓળખ કરવામાં આવી,<ref>બર્કહાન ઓ. ન્યુર. Zent 28 1917</ref>શબ્દ 'ડિસ્લેક્સીયા' બાદમાં 1887 માં, [[રૂડોલ્ડ બર્લિન]]<ref> {{cite journal | title=Rudolf Berlin: Originator of the term dyslexia | journal=Annals of Dyslexia|date=January, 1973 | first=Rudolph | last=Wagner | volume=23|issue=Number 1 | pages=57–63 | doi= 10.1007/BF02653841 | access-date=2009-05-12 }}</ref> દ્વારા સ્થાપવામાં આવ્યો, જે [[સ્ટુટગાર્ટ]], જર્મનીમાં પ્રેક્ટીસ કરતા એક [[આંખ નિષ્ણાંત]] હતા.<ref>{{cite journal | title = Uber Dyslexie | journal = Archiv fur Psychiatrie | volume = 15 | pages = 276–278}}</ref> *1896 માં, ડબલ્યુ. પ્રિંગલ મોર્ગને "કન્જેનીટલ વર્ડ બ્લાઇન્ડનેસ" [[બ્રિટીશ મેડિકલ જર્નલ]]માં વાંચન-આધારીત શીખવાની સમસ્યાનું વર્ણન પ્રકાશિત કર્યું.<ref name="Snowling1">{{cite journal |author=Snowling MJ |title=Dyslexia: a hundred years on |journal=BMJ |volume=313 |issue=7065 |pages=1096–7 |year=1996 |month=November |pmid=8916687 |pmc=2352421 |url=http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8916687 |issn=0959-8138}}</ref> *1890 દરમિયાન અને 1900ની શરૂઆતમાં, જેમ્સ હિન્સલવુડે મેડિકલ જર્નલ્સમાં જ્ઞાનાત્મક શબ્દ અંધત્વના સમાન કેસોના વર્ણન કરતા લેખોની શ્રેણી પ્રકાશિત કરી. 1917 માં તેમના પુસ્તક ''કોન્જેનીટલ વર્ડ બ્લાઇન્ડનેસ'' માં હિન્સલવુડે દાવો કર્યો કે પ્રાથમિક ખામી શબ્દો અને અક્ષરો માટેની દ્રશ્ય યાદશક્તિમાં હતી, અને વિપરીત અક્ષર સહિતના લક્ષણો, અને શબ્દો અને વાંચન ગ્રહણશક્તિ સાથેની સમસ્યાઓનું વર્ણન કર્યું.<ref name="Hinshelwood1917">{{cite book | first=James |last=Hinshelwood | year = 1917 | title = Congenital Word-blindness | publisher = H.K. Lewis | location = London | oclc = 9713889 | url = http://www.archive.org/details/congenitalwordbl00hinsrich}}{{pn}}</ref> *'''1925''' [[સેમ્યુઅલ ટી. ઓર્ટને]] ચુકાદો આપ્યો કે મગજના નુકસાન સાથે અસંલગ્ન સિન્ડ્રોમ હતા જે વાંચવાના જ્ઞાનને મુશ્કેલ બનાવતા હતા. ઓર્ટનની થીયરી [[સ્ટ્રેફોસીમ્બોલીયાએ]] વર્ણન કર્યું કે ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકો શબ્દોના દ્રશ્ય સ્વરૂપોને તેના બોલવાના સ્વરૂપોમાં જોડવાની મુશ્કેલી ધરાવે છે.<ref name="Orton1"> {{cite journal | title=Word-blindness in school children. | journal=Archives of Neurology and Psychiatry |date=1925 | first=Samuel | last=Orton | volume=14 | issue=5 | pages=285–516 | doi=10.1001/archneurpsyc.1925.02200170002001 | doi_brokendate=2009-08-07 }}</ref> ઓર્ટને તપાસ કરી કે ડિસ્લેક્સીયામાં વાંચન ખામીઓ કડક દ્રશ્ય ખામીઓમાંથી પ્રવાહમાં જોવા મળી નહોતી.<ref>{{cite journal | first = Marcia K. | last = Henry | title = Structured, sequential, multisensory teaching: The Orton legacy | journal = Annals of Dyslexia | year = 1998 | month = December | doi = 10.1007/s11881-998-0002-9 | volume = 48 | issue = 1 | pages = 1–26}}</ref> તે માને છે કે મગજમાં [[ભાગોના પ્રભુત્વ]] સ્થાપનાની નિષ્ફળતા દ્વારા સ્થિતિ થાય છે.<ref name="Orton1928">{{cite journal | first = Samuel T. | last = Orton | date = {{Date|1928-04-07|mdy}} | title = Specific Reading Disability — Strephosymbolia | journal = Journal of the American Medical Association | volume = 90 | issue = 14 | pages = 1095–1099}} પુનર્મુદ્રીત: {{cite journal |first=Samuel T. |last=Orton |month=December |year=1963 |title= Specific reading disability — Strephosymbolia |journal=Annals of Dyslexia |volume=13 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.1007/BF02653604}}</ref> બાદમાં ઓર્ટને મનોચિકિત્સક અને શિક્ષક [[આના ‍જીલીંગહામ]] સાથે કામ કર્યું જેથી એક શૈક્ષણીક આંતરપ્રક્રિયા જે સમાન સમયે બહુસંવેદનશીલ સૂચનાના ઉપયોગમાં મુખ્ય હોય તેનો વિકાસ કરી શકાય.<ref>{{cite journal | first = Jennifer | last = Goeke | title = Orton-Gillingham and Orton-Gillingham-based reading instruction: a review of the literature | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-special-education_fall-2006_40_3/page/171 | journal = Journal of Special Education | year = 2006 | doi = 10.1177/00224669060400030501 | volume = 40 | issue = 3 | pages = 171–183 | last2 = Goeke | first2 = J. L. }}</ref> *તેથી વિપરીત, ડિયરબોર્ન, ગેટ્સ, બેનેટ અને બ્લોએ કારણ વ્યવસ્થા તપાસવાના ખોટા માર્ગદર્શનની વિચારણા કરી. તેઓએ શોધી કાઢ્યું કે ડાબેથી જમણી આંખોની તપાસ પગલાંના નૈસર્ગિક કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે જો સમસ્યા હોય અને ડિસ્લેક્સીક સમસ્યા અને ખાસ કરીને અરીસા-વાંચનની ક્ષમતા હકિકતોના એક વર્ગિકરણની વિપરીત દિશા સંપાદન પ્રત્યે તાલીમ હેતુ ધરાવતી હોય. *'''1949''' સંશોધન સંચાલન વધુ આગળ વઘ્યાં (થીસીસ જી. મહેક પેરીસ 1951). વસ્તુ સ્પષ્ટ રીતે દ્રષ્ટિના ગતિશાસ્ત્ર સાથે જોડાયા જ્યારે અક્ષરો વચ્ચેનો અવકાશ વધ્યો ત્યારે તે અદ્રશ્ય થયાં, શબ્દરચના વાંચવામાં રૂપાંતર થયો. આ અનુભવે અરીસા-વાંચનની ક્ષમતાની પણ સ્પષ્ટતા કરી. *1970 માં, એક નવાં પૂર્વસિદ્ધાંતનો ઉદ્દભવ થયોઃ [[ઉચ્ચારલક્ષી]] પ્રક્રિયામાં ખામી અથવા બોલવામાં આવેલ શબ્દો જે સ્વતંત્ર [[ઉચ્ચારો]] દ્વારા તૈયાર થાય છે તેની ઓળખવાની મુશ્કેલીમાંથી ડિસ્લેક્સીયા ભાગો થાય છે. પ્રભાવિત વ્યક્તિઓ દેખાતા અક્ષરો જે લખેલ શબ્દોને તૈયાર કરે છે તેની સાથે આ અવાજોને જોડવાની સમસ્યા ધરાવે છે. મુખ્ય અભ્યાસોએ [[ઉચ્ચારલક્ષી સભાનતા]]નું મહત્વનું સૂચન કર્યું,<ref>{{cite journal | first = L | last = Bradley | year = 1983 | title = Categorizing sounds and learning to read—a causal connection | journal = Nature | volume = 30 | issue = 2 | pages = 419–421 | doi = 10.1038/301419a0 | last2 = Bryant | first2 = P. E. }}</ref> *'''1979''' ગાલાબર્ડા અને કેમ્પર,<ref name="GalaburdaKempe">{{cite journal |author=Galaburda AM, Kemper TL |title=Cytoarchitectonic abnormalities in developmental dyslexia: a case study |journal=Annals of Neurology |volume=6 |issue=2 |pages=94–100 |year=1979 |month=August |pmid=496415 |doi=10.1002/ana.410060203 |issn=0364-5134 |url=http://www.scholaruniverse.com/ncbi-linkout?id=496415 |format=Free full text}}</ref> અને ગાલાબર્ડા એટ અલ.1985,<ref>{{cite journal |author=Galaburda AM, Sherman GF, Rosen GD, Aboitiz F, Geschwind N |title=Developmental dyslexia: four consecutive patients with cortical anomalies |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_1985-08_18_2/page/n81 |journal=Annals of Neurology |volume=18 |issue=2 |pages=222–33 |year=1985 |month=August |pmid=4037763 |doi=10.1002/ana.410180210 |issn=0364-5134}}</ref> એ ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકોના શબપરીક્ષણ બાદની તપાસો નોંધી. ડિસ્લેક્સીક મગજમાં [[ભાષા કેન્દ્ર]]માં સુક્ષ્મ શરીરરચનાલક્ષી તફાવતો તેમના અભ્યાસોને નોંધ્યાં, જે કોહેન એટ એલના સમાન કાર્ય જેવું થયું.1989,<ref>{{cite journal |author=Cohen M, Campbell R, Yaghmai F |title=Neuropathological abnormalities in developmental dysphasia |journal=Annals of Neurology |volume=25 |issue=6 |pages=567–70 |year=1989 |month=June |pmid=2472772 |doi=10.1002/ana.410250607 |issn=0364-5134 |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/aphasia.html |format=Free full text}}</ref>જેમણે અસામાન્ય [[મગજના કવચ]]નું સૂચન કર્યું, જે ગર્ભ મગજ વિકાસના છ મહિના પહેલાં અથવા દરમિયાન થાય છે તેવું માનવામાં આવે છે.<ref name="Habib"></ref> *'''1993''' કેસલ્સ અને કોલ્થહાર્ટે [[Alexia : Acquired dyslexia|એલેક્સીયા]], સપાટી અને ઉચ્ચારલક્ષી ડિસ્લેક્સીયાના પેટા પ્રકારોનો ઉપયોગ કરી વિકાસશીલ ડિસ્લેક્સીયાનું બે પ્રચલિત અને વિશિષ્ટ વિવિધતાનું વર્ણન કર્યું.<ref name="Castles Coltheart"></ref> મેઇન્સ એટ અલ. 1996, નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે ડિસ્લેક્સીયાના સંભવિત રીતે બે થી વધુ પેટા પ્રકારો છે, જે બહુવિધ સહાયક ખામીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref name="Manis">{{cite journal |author=Manis FR, Seidenberg MS, Doi LM, McBride-Chang C, Petersen A |title=On the bases of two subtypes of developmental [corrected] dyslexia |url=https://archive.org/details/sim_cognition_1996-02_58_2/page/157 |journal=Cognition |volume=58 |issue=2 |pages=157–95 |year=1996 |month=February |pmid=8820386 |doi=10.1016/0010-0277(95)00679-6 |issn=0010-0277}}</ref> *'''1994''' શબપરીક્ષણ બાદના નમૂનાઓમાંથી ગાલાબર્ડા એટ અલે નોંધ્યું: ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકોમાં અસામાન્ય સાંભળવાની પ્રક્રિયા સૂચન કરે છે કે સાંભળવાની વ્યવસ્થામાં [[શરીરલક્ષી]] અસામાન્યતાની હાજરી કોઇ શકે છે. ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકોમાં મગજના ડાબા ભાગ-આધારીત ઉચ્ચારલક્ષી ખામીની વર્તણૂકલક્ષી સંશોધનો નોંધવામાં સહાયક છે.<ref name="Galaburda1994">{{cite journal |author=Galaburda AM, Menard MT, Rosen GD |title=Evidence for aberrant auditory anatomy in developmental dyslexia |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=91 |issue=17 |pages=8010–3 |year=1994 |month=August |pmid=8058748 |pmc=44534 |doi=10.1073/pnas.91.17.8010 |issn=0027-8424}}</ref> *1980 અને 1990 દરમિયાન [[ન્યુરોઇમેજીંગ]] ટેકનોલોજીના વિકાસે ડિસ્લેક્સીયા સંશોધનને અર્થસભર રીતે આધુનિક કર્યું. [[પોઝીટ્રોન એમીસન ટોમોગ્રાફી]] [[PET]] અને [[ફંકશન્લ મેગ્નેટીક રેઝોનન્સ ઇમેજીંગ]] ([[fMRI]]) અભ્યાસોએ પુખ્ત સામાન્ય વાંચનમાં ચેતાતંત્રની નિશાની (જેમ કે, ફેઇઝ અને પીરસન,1998;<ref>{{cite journal |author=Fiez JA, Petersen SE |title=Neuroimaging studies of word reading |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=3 |pages=914–21 |year=1998 |month=February |pmid=9448259 |pmc=33816 |doi=10.1073/pnas.95.3.914 |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9448259 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>અર્કેલટૌબ એટ અલ. 2002<ref name="Turkeltaub">{{cite journal |author=Turkeltaub PE, Eden GF, Jones KM, Zeffiro TA |title=Meta-analysis of the functional neuroanatomy of single-word reading: method and validation |journal=NeuroImage |volume=16 |issue=3 Pt 1 |pages=765–80 |year=2002 |month=July |pmid=12169260 |doi=10.1006/nimg.2002.1131 |issn=1053-8119}}</ref>) અને ઉચ્ચારશાસ્ત્રની (જેમ કે, ગેલફેન્ડ અને બુકહેઇમર, 2003;<ref>{{cite journal |author=Gelfand JR, Bookheimer SY |title=Dissociating neural mechanisms of temporal sequencing and processing phonemes |journal=Neuron |volume=38 |issue=5 |pages=831–42 |year=2003 |month=June |pmid=12797966 |doi=10.1016/S0896-6273(03)00285-X |issn=0896-6273}}</ref> પોલ્ડરેક એટ અલ., 1999) જાહેરાત કરી<ref>{{cite journal |author=Poldrack RA, Wagner AD, Prull MW, Desmond JE, Glover GH, Gabrieli JD |title=Functional specialization for semantic and phonological processing in the left inferior prefrontal cortex |journal=NeuroImage |volume=10 |issue=1 |pages=15–35 |year=1999 |month=July |pmid=10385578 |doi=10.1006/nimg.1999.0441 |issn=1053-8119}}</ref>. વિવિધ પ્રયોગાત્મક અભિગમો અને [[કોષ્ટકો]] (જેમ કે ઓળખ અથવા કવિતાનો નિર્ણય, બિનશબ્દ વાંચન, અને ગર્ભિત વાંચન) પર કાર્ય કરતા, આ અભ્યાસોએ મગજના ડાબા-ભાગ પેરીસીલ્વીયન ભાગો, ખાસ કરીને [[આલ્ફાબેટીક લખાણ વ્યવસ્થા]] પ્રત્યે ડિસ્લેક્સીયામાં વિક્ષેપ કાર્ય ઉચ્ચારલક્ષી પ્રક્રિયા ‍વિકેન્દ્રીત કરી (પોલ્સ્યુ એટ અલ., 2001; સમીક્ષા માટે, એડન અને ઝેફીરો જુઓ, 1998<ref name="Paulesu">{{cite journal |author=Eden GF, Zeffiro TA |title=Neural systems affected in developmental dyslexia revealed by functional neuroimaging |url=https://archive.org/details/neuron_1998-08_21_2/page/279 |journal=Neuron |volume=21 |issue=2 |pages=279–82 |year=1998 |month=August |pmid=9728909 |doi=10.1016/S0896-6273(00)80537-1 |issn=0896-6273}}</ref>). આમછતાં એ બાબત પ્રદર્શિત થઇ છે કે [[નોનઆલ્ફાબેટીક લખાણો]], જ્યાં [[ઉચ્ચારલક્ષી ]]પ્રક્રિયાની ઓછી માંગ હોય છે અને દ્રશ્ય-[[જોડણી]]માહિતી નિર્ણયાત્મક હોય છે, ત્યાં ડાબું [[મધ્ય ફ્રન્ટલ જાયરસ]]ની છૂપી પ્રક્રિયા સાથે ડિસ્લેક્સીયા સંલગ્ન હોય છે(સાયક એટ અલ., 2004).<ref name="ClinicalTrial">{{cite journal |author=Eden GF, Jones KM, Cappell K |title=Neural changes following remediation in adult developmental dyslexia |journal=Neuron |volume=44 |issue=3 |pages=411–22 |year=2004 |month=October |pmid=15504323 |doi=10.1016/j.neuron.2004.10.019 |issn=0896-6273}}</ref> *'''1999''' વાઇડેલ અને [[બટરવર્થે]] [[એકભાષા]] ડિસ્લેક્સીયા સાથે ઇંગ્લીશ-જાપાનીઝ [[દ્વીભાષા]]ના કેસ અભ્યાસની નોંધ કરી છે.<ref name="Wydell">{{cite journal |author=Wydell TN, Butterworth B |title=A case study of an English-Japanese bilingual with monolingual dyslexia |url=https://archive.org/details/sim_cognition_1999-04-01_70_3/page/273 |journal=Cognition |volume=70 |issue=3 |pages=273–305 |year=1999 |month=April |pmid=10384738 |doi=10.1016/S0010-0277(99)00016-5 |issn=0010-0277}}</ref> સૂચન સાથે કે કોઇપણ ભાષા જ્યાં [[સાચી જોડણી]]-થી-[[ઉચ્ચારશાસ્ત્ર]] માપ પારદર્શક હોય, અથવા [[અપારદર્શક]] પણ, અથવા કોઇ ભાષા જેનું શુદ્ધ જોડણી એકમ અવાજ અણઘડ હોય (જેમ કે સંપૂર્ણ અક્ષર અથવા શબ્દ સ્તર) તેણે વિકાસશીલ ઉચ્ચારલક્ષી ડિસ્લેક્સીયાની ગંભીર ઘટના કરવી જોઇએ નહીં, અને જે શુદ્ધ જોડણી ડિસ્લેક્સીક લક્ષણોને પ્રભાવિત કરી શકે *'''2003''' કોલીન્સ અને રૌર્કે નિષ્કર્ષ કાઢયો કે ડિસ્લેક્સીયા અને મગજ વચ્ચેના સંબંધની વર્તમાન રીતો સામાન્ય રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા વિલંબિત મગજ [[પરિપક્વતા]]ના કોઇ સ્વરૂપ પર કેન્દ્રીત છે.<ref name="Collins">{{cite journal |author=Collins DW, Rourke BP |title=Learning-disabled brains: a review of the literature |journal=Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology |volume=25 |issue=7 |pages=1011–34 |year=2003 |month=October |pmid=13680447 |doi=10.1076/jcen.25.7.1011.16487 |issn=1380-3395}}</ref> *'''2007''' લીટીનેન એટ અલ. સંશોધકો મજ્જાતંત્રલક્ષી અને જનીની સંશોધનો, અને વાંચન સમસ્યા વચ્ચે કડીની શોધ કરી રહ્યાં છે.<ref name="Lyytinen">{{Cite book | author = Lyytinen, Heikki, Erskine, Jane, Aro, Mikko, Richardson, Ulla | contribution = Reading and reading disorders | editor-last = Hoff | editor-first = Erika | title = Blackwell Handbook of Language Development | url = https://archive.org/details/blackwellhandboo0000unse_c8k2 | pages = [https://archive.org/details/blackwellhandboo0000unse_c8k2/page/454 454]–474 | publisher = Blackwell | place = | year = 2007 | isbn = 978-1-4051-3253-4}}</ref> *'''2008''' એસ હેઇમ એટ અલ. નિયંત્રણ સમૂહ સાથે સરખામણીમાં ડિસ્લેક્સીક્સના વિવિધ પેટા-સમૂહોની કેવી રીતે સરખામણી કરે છે તેનું વર્ણન “કોગ્નીટીવ સબટાઇપ્સ ઓફ ડિસ્લેક્સીયા” પત્રમાં કરે છે. માત્ર આ જ એક પ્રથમ એવો અભ્યાસ છે જે ડિસ્લેક્સીક નિયંત્રણ સાથે ડિસ્લેક્સીકની માત્ર સરખામણી નથી કરતો, પરંતુ વધુ આગળ જાય છે અને નોન ડિસ્લેક્સીક નિયંત્રણ સમૂહ સાથે વિવિધ જ્ઞાનાત્મક પેટા સમૂહોની સરખામણી કરે છે.<ref name="Heim">{{cite journal |author=Heim S, Tschierse J, Amunts K |title=Cognitive subtypes of dyslexia |journal=Acta Neurobiologiae Experimentalis |volume=68 |issue=1 |pages=73–82 |year=2008 |pmid=18389017 |url=http://www.ane.pl/linkout.php?pii=6809 |issn=0065-1400 |access-date=2010-01-08 |archive-date=2018-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104050133/https://www.ane.pl/linkout.php?pii=6809 |url-status=dead }}</ref> ===વિકાસશીલ ડિસ્લેક્સીયાના સિદ્ધાંતો === {{Main|Theories of dyslexia}} નીચેના સિદ્ધાંતોની સમીક્ષા સ્પર્ધાત્મક રીતે થવી જોઇએ નહીં, પરંતુ વિવિધ સંશોધન સંભાવનાઓ અને પૂર્વભૂમિકામાંથી સમાન લક્ષણોના જૂથના ખાનગી કારણોની સ્પષ્ટતા કરવાના પ્રયાસ તરીકે સમીક્ષા થવી જોઇએ.{{Or|date=June 2009}} ;સેરેબેલ્લાર સિદ્ધાંત એક સમીક્ષા ડિસ્લેક્સીયાના સ્વયંસ્ફૂરણા/ સેરેબેલ્લાર સિદ્ધાંત દ્વારા રજુ થાય છે. અહીં જીવવિજ્ઞાન વિષયક દાવો છે કે ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકોનું [[નાનું મગજ]] સહેજ અવ્યવસ્થિત હોય છે અને સંખ્યાબંધ [[જ્ઞાનાત્મક]] મુશ્કેલીઓ પાછળથી ઉદ્દભવે છે.<ref name="theories"></ref> ;ઉત્ક્રાંતિ વિષયક પૂર્વધારણા આ સિદ્ધાંત માને છે કે વાંચન એક બીનકુદરતી કાર્ય છે, અને આપણા ઉત્ક્રાંતિ ઇતિહાસમાં ખૂબ ટૂંકા સમયગાળા માટે માનવો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે (ડેલ્બી, 1986). તે સો વર્ષ કરતાં પણ ઓછો સમયથી છે જેને મુખ્ય પાશ્ચાત્ય સમાજોએ વાંચનને, સમૂહ વસતિ દ્વારા ઉત્તેજન આપ્યું છે અને આથી આપણી વર્તણૂકને આકાર આપતા પ્રવાહો નબળાં થયા છે. વિશ્વના ઘણાં વિસ્તારોમાં વસતિનો મુખ્ય ભાગ વાંચન કરતો નથી. કોઇ એવો પુરાવો નથી કે “રોગવિજ્ઞાન” ડિસ્લેક્સીયાને છૂપાવે છે પરંતુ મગજની ભિન્નતાઓ અથવા તફાવતો માટે ઘણાં પુરાવા છે. આ તે આવશ્યક તફાવતો છે જે વાંચનના કૃત્રિમ કાર્ય સાથેના ભાર છે.<ref>{{cite journal |author=Dalby JT |title=An ultimate view of reading ability |journal=The International Journal of Neuroscience |volume=30 |issue=3 |pages=227–30 |year=1986 |month=September |pmid=3759349 |issn=0020-7454}}</ref> ;મેગ્નોસેલ્યુલર સિદ્ધાંત એક એકત્ર કરનાર સિદ્ધાંત છે જે ઉપરોક્ત દર્શાવેલ તમામ શોધોને એકત્ર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ દ્રશ્યમાન સિદ્ધાંતનું સામાન્યીકરણ, મેગ્નોસેલ્યુલર સિદ્ધાંત સ્વીકારે છે કે [[મેગ્નોસેલ્યુલર]] અનિયમિત કાર્ય માત્ર દ્રશ્યમાન માર્ગો પૂરતું જ મર્યાદિત નથી પરંતુ તે તમામ [[પદ્ધતિઓ]]નું (દ્રશ્યમાન અને સાંભળવા વિશે અને સાથે સ્પર્શેન્દ્રિય) સામાન્યીકરણ છે.<ref name="theories"></ref> ;નામ ઝડપ ખોટ અને દ્વીખોટ સિદ્વાંતો પરિચીત વસ્તુઓ અથવા શબ્દોને [[ઝડપી સ્વયં નામ આપવામાં ]]વ્યક્તિ રોકાયેલ હોય તે ઝડપ ડિસ્લેક્સીયાની મજબૂત આગાહી કરનાર છે.<ref>ડેન્કેલા એમબી, રૂડેલ આરજી.( 1976). ઝડપી "સ્વયં" નામ આપવું (R.A.N): અન્ય શિખવાની ખામીઓથી ડિસ્લેક્સીયા જૂદો પડે છે. ન્યુરોસાઇકોલોજીયા. 1976;14(4):471-9. PMID 15931279</ref> નામ આપવાની ધીમી ઝડપ બાળવાડી સમયે ઓળખાઇ શકે છે; ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા પુખ્તોમાં નામ આપવાની ધીમી ઝડપ ટકી રહે છે. નામ આપવાની ઝડપની ખામી ઉચ્ચારલક્ષી પ્રક્રિયા ખામીથી સ્વતંત્ર ખામી તરીકે ગણવામાં આવે છે. વોલ્ફે વાંચકોના ચાર પ્રકારની ઓળખ કરી છેઃ ખોટ વિનાના વાંચકો, ઉચ્ચારલક્ષી પ્રક્રિયા ખોટ સાથેના વાંચકો, નામ આપવાની ઝડપની ખોટ સાથેના વાંચકો, અને બેવડી ખોટ સાથેના વાંચકો, આથી ઉચ્ચારલક્ષી પ્રક્રિયા અને નામ આપવાની ઝડપ બંને સાથે સમસ્યાઓ છે. બેવડી ખોટ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ મોટાભાગે તીવ્ર વાંચન ખોટ ધરાવતા હોય છે. આ ખોટો વચ્ચે તફાવત કરતા સૂચનાત્મક વિક્ષેપ માટે મહત્વના ગર્ભિતો છે. બેવડી ખોટ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર જો ઉચ્ચારલક્ષી પ્રક્રિયામાં સૂચનાઓ મેળવતા હોય, તો તે માત્ર તેમની આવશ્યકતાઓનો એક ભાગ મેળવી રહ્યાં છે. <ref>{{cite book |last=Birsh |first=Judith R. |year=2005 |chapter=Alphabet knowledge: letter recognition, naming and sequencing |editor=Judith R. Birsh |title=Multisensory Teaching of Basic Language Skills |page=119 |publisher=Paul H. Brookes Publishing |location=Baltimore, Maryland |isbn=978-1-55766-678-5}}</ref> ;પ્રત્યક્ષ દ્રશ્ય-અવાજ મુક્તિ પૂર્વધારણા [[પ્રત્યક્ષ અવાજ મુક્તિ]] સિદ્ધાંત (ડિસ્લેક્સીયા અથવા દ્રશ્ય-અવાજમાં સંલગ્ન દ્રશ્ય માહિતીની વર્તણૂકલક્ષી ક્ષતિગ્રસ્ત ગળણી) ખોટ એ ઉદ્દભવતી પૂર્વધારણા છે, સહાયક સંશોધનો દર્શાવે છે કે ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા દર્દીઓને દ્રશ્ય કાર્યો કરવામાં મુશ્કેલીનો અનુભવ થાય છે જેમ કે પ્રત્યક્ષ વિક્ષેપોની હાજરની ગતિ શોધવી, પરંતુ પ્રયોગાત્મક વ્યવસ્થામાંથી વિક્ષેપિત કારણો દૂર કરવામાં આવે ત્યારે સમાન ખોટ દર્શાવતા નથી.<ref>{{cite journal |author=Sperling AJ, Lu ZL, Manis FR, Seidenberg MS |title=Motion-perception deficits and reading impairment: it's the noise, not the motion |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2006-12_17_12/page/1047 |journal=Psychological Science |volume=17 |issue=12 |pages=1047–53 |year=2006 |month=December |pmid=17201786 |doi=10.1111/j.1467-9280.2006.01825.x |issn=0956-7976}}</ref><ref>{{cite journal |author=Roach NW, Hogben JH |title=Impaired filtering of behaviourally irrelevant visual information in dyslexia |journal=Brain |volume=130 |issue=Pt 3 |pages=771–85 |year=2007 |month=March |pmid=17237361 |doi=10.1093/brain/awl353 |issn=0006-8950 |url=http://brain.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17237361 |format=Free full text}}</ref> અન્ય સાંભળવાના તફાવત કાર્યો સંલગ્ન સંશોનધની તપાસો સામે દ્રશ્ય તફાવત કાર્યો સંલગ્ન તેમની તપાસોનું સંશોધકો મૂલ્યાંકન કરે છે. તેઓ ભારપૂર્વક દર્શાવે છે કે દ્રશ્ય અને શ્રાવ્ય બંને વિક્ષેપોમાં ભેદ પાડવાની, અને માહિતીને વર્ગિકૃત કરવાની ક્ષતિગ્રસ્ત ક્ષમતાના અને અવ્યવસ્થિતામાંથી મહત્વની સંવેદનાત્મક માહિતી ભિન્ન કરવાની હોવાના કારણે ડિસ્લેક્સીક લક્ષણો ઉદ્દભવે છે.<ref name="Sperling2005">{{cite journal |author=Sperling AJ, Lu ZL, Manis FR, Seidenberg MS |title=Deficits in perceptual noise exclusion in developmental dyslexia |journal=Nature Neuroscience |volume=8 |issue=7 |pages=862–3 |year=2005 |month=July |pmid=15924138 |doi=10.1038/nn1474 |issn=1097-6256}}</ref> ;ઉચ્ચારલક્ષી ખોટ સિદ્ધાંત [[ઉચ્ચારલક્ષી ખોટ]] સિદ્ધાંત માને છે કે ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકો બોલી અવાજની પુનઃરજુઆત, સંગ્રહ અને/ અથવા પ્રાપ્તિમાં ખાસ ક્ષતિ ધરાવે છે. તે દર્શાવે છે કે ‍[[વર્ણમાળા વિષયક]] વ્યવસ્થા વાંચન શીખવા માટે [[અક્ષર]]/ [[ઉચ્ચાર]] સંબંધ જેમ કે શબ્દો અને સમાવિષ્ટ બોલીના અવાજનો સંબંધ શિખવાની આવશ્યકતા હોય છે તેના આધારે ‍ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકોની વાંચન ક્ષતિ હોય છે.<ref name="theories">{{cite journal |author=Ramus F, Rosen S, Dakin SC |title=Theories of developmental dyslexia: insights from a multiple case study of dyslexic adults |journal=Brain |volume=126 |issue=Pt 4 |pages=841–65 |year=2003 |month=April |pmid=12615643 |doi=10.1093/brain/awg076 |issn=0006-8950 |url=http://brain.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12615643 |format=Free full text}}</ref> ;ઝડપી શ્રાવ્ય પ્રક્રિયા સિદ્ધાંત ઝડપી શ્રાવ્ય પ્રક્રિયા સિદ્ધાંત એ વૈકલ્પિક ઉચ્ચારલક્ષી ખોટ સિદ્ધાંત છે, જે દર્શાવે છે કે ટૂંકા અથવા ઝડપથી બદલાતા અવાજોની ગ્રહણશક્તિમાં પ્રાથમિક ખોટ રહેલી છે. ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકો આવર્તન તફાવતો અને [[ક્ષણિક]] ક્રમ નિર્ણય સહિત, સંખ્યાબંધ શ્રાવ્ય કાર્યો પર દર્શાવેલ નબળી કાર્યક્ષમતામાંથી ઉપલબ્ધ પુરાવા આ સિદ્ધાંતને ટેકો આપે છે.<ref name="theories"></ref> ;દ્રશ્ય સિદ્ધાંત ડિસ્લેક્સીયાના અભ્યાસમાં દ્રશ્ય સિદ્ધાંત અન્ય લાંબી પરંપરા દર્શાવે છે, જેમાં લખાણના પૃષ્ડ પરના અક્ષરો અને શબ્દોની પ્રક્રિયા સાથે મુશ્કેલીમાં દ્રશ્ય ખોટ વધારો કરે છે તેની વિચારણા કરવામાં આવે છે. તેમાં [[બે આંખના]] અસંતુલિત કેન્દ્રીકરણ, આંખના નબળાં [[હલનચલન]], અથવા અધિક દ્રશ્ય ભરાવાનું સ્વરૂપ લઇ શકાય. દ્રશ્ય સિદ્ધાંતમાં ઉચ્ચારલક્ષી ખોટનો બહિષ્કાર થતો નથી.<ref name="theories"></ref> ===ન્યુરોઇમેજીંગનો ઉપયોગ કરતું સંશોધન=== {{details|Neurological research into dyslexia}} [[પોઝીટ્રોન એમીસન ટોમોગ્રાફી]] ([[PET]]) અને [[ફંકશન્લ મેગ્નેટીક રેઝોનન્સ ઇમેજીંગ]] ([[fMRI]])જેવી આધુનિક [[ન્યુરોઇમેજીંગ]] ટેકનીકોએ વાંચન તકલીફો ધરાવતા બાળકના મગજના માળખાગત તફાવતોના સ્પષ્ટ પુરાવા તૈયાર કર્યાં છે. એ જોવામાં આવ્યું છે કે ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકો વાંચન સાથે સંલગ્ન મગજના ડાબા ભાગમાં ખામી ધરાવે છે, જેમાં [[આંતરીક ફ્રન્ટલ જાયરસ]], [[આંતરીક પેરીએટલ લોબ્યુલ]], અને મધ્ય અને [[પેટના કવચ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |author=Cao F, Bitan T, Chou TL, Burman DD, Booth JR |title=Deficient orthographic and phonological representations in children with dyslexia revealed by brain activation patterns |journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines |volume=47 |issue=10 |pages=1041–50 |year=2006 |month=October |pmid=17073983 |pmc=2617739 |doi=10.1111/j.1469-7610.2006.01684.x |issn=0021-9630}}</ref> મૂળમાં તે ડિસ્લેક્સીયા ન્યુરોબાયોલોજીકલ છે તે બાબતને લાયોન એટ અલે. ટેકો આપ્યો અને “કાર્યકારી મગજ છાપ સંશોધનોમાંથી દબાયેલ અને એક બિન્દુથી અન્ય તરફ જતા ડેટા” (2003, p. 3). તરીકે જાહેર કર્યું. આ અભ્યાસોના પરિણામોએ સૂચન કર્યું કે પાયાગત વાચકના મગજની સરખામણીએ જ્યારે ડિસ્લેક્સીક મગજ કાર્યોમાં જોઇ શકાય તેવા તફાવતો રહેલાં છે. fMRI નો ઉપયોગ કરી, શાયવિટ્ઝે શોધ્યું કે સારા વાંચકો વાંચન કાર્ય દરમિયાન મગજના આગળના ભાગમાં નબળી સક્રિયતા સાથે મગજના પાછળના ભાગે મજબૂત સક્રિયતાની સુસંગત રીતનું પ્રદર્શન કરે છે. તેથી વિપરીત ડિસ્લેક્સીક્સમાં મગજ સક્રિયાતા રીત વાંચન કાર્ય દરમિયાન વિપરીત હોય છે – મગજના પાછળના ભાગના નબળી સક્રિયતા સાથે મગજનો આગળનો ભાગ અતિ સક્રિય હોય છે. શાયવિટ્ઝે ધ્યાન દોર્યું કે “જો પ્રયાસ કરતા વાંચકો મગજના આગળના ભાગની વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ મગજના પાછળના ભાગમાં વિક્ષેપની ભરપાઇ કરવાનો પ્રયાસ કરે તેવું છે.”<ref name="Shaywitz">{{cite book |last=Shaywitz |first=Sally |year=2003 |title=Overcoming dyslexia: a new and complete science-based program for reading problems at any level |url=https://archive.org/details/overcomingdyslex0000shay |publisher=Vintage Books |page=[https://archive.org/details/overcomingdyslex0000shay/page/81 81] |isbn=0-679-78159-5}}</ref> અભ્યાસ ભાષા માટે [[પીઇટી (PET)]] નો ઉપયોગ કરતા મગજ સક્રિયતા અભ્યાસોએ છેલ્લાં દસકાથી ભાષાના મજ્જાતંતુકીય આધારની આપણી સમજમાં એક ભૂકંપ સર્જયો છે. દ્રશ્ય [[શબ્દકોષ]] માટે અને શ્રાવ્ય શબ્દ [[ટૂકાં ગાળાની યાદશક્તિ]] ભાગો માટેના મજ્જાતંતુકીય આધારોનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite journal |author=Chertkow H, Murtha S |title=PET activation and language |journal=Clinical Neuroscience |volume=4 |issue=2 |pages=78–86 |year=1997 |pmid=9059757 |issn=1065-6766 |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/nuclearscans.html |format=Free full text |access-date=2010-01-08 |archive-date=2014-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419012854/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/nuclearscans.html |url-status=dead}}</ref> અમુક ગર્ભિતાર્થો જે વિકાસશીલ ડિસ્લેક્સીયાનુ મજ્જાતંતુકીય સ્વરૂપ કાર્ય-આધારીત (જેમ કે માળખાગતના બદલે કાર્યકારી) છે<ref>{{cite journal |author=McCrory E, Frith U, Brunswick N, Price C |title=Abnormal functional activation during a simple word repetition task: A PET study of adult dyslexics |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cognitive-neuroscience_2000-09_12_5/page/753 |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=12 |issue=5 |pages=753–62 |year=2000 |month=September |pmid=11054918 |doi=10.1162/089892900562570 |issn=0898-929X}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ હોંગકોંગનો અભ્યાસ દલીલ કરે છે કે બાળકો જે ભાષાનું વાંચન કરે છે તેના આધારે તેના મગજના વિવિધ માળખાગત ભાગોને ડિસ્લેક્સીયા પ્રભાવિત કરે છે.<ref name="lang">{{cite journal |author=Siok WT, Niu Z, Jin Z, Perfetti CA, Tan LH |title=A structural-functional basis for dyslexia in the cortex of Chinese readers |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=14 |pages=5561–6 |year=2008 |month=April |pmid=18391194 |pmc=2291101 |doi=10.1073/pnas.0801750105 |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18391194 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઇંગ્લિશ વધુ વાંચતા બાળકો અને ચાઇનીઝ વધુ વાંચતા બાળકોની સરખામણી પર અભ્યાસ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે. યુનિવર્સિટી ઓફ માસટ્રીક્ટ(નેધરલેન્ડ)ના અભ્યાસે જાહેર કર્યું કે પુખ્ય ડિસ્લેક્સીક વાંચકો અક્ષરો અને બોલી અવાજોના એકત્રી કરણ માટે શ્રેષ્ઠ [[લમણાના કવચનો]] ઓછો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite journal |author=Blau V, van Atteveldt N, Ekkebus M, Goebel R, Blomert L |title=Reduced neural integration of letters and speech sounds links phonological and reading deficits in adult dyslexia |journal=Current Biology |volume=19 |issue=6 |pages=503–8 |year=2009 |month=March |pmid=19285401 |doi=10.1016/j.cub.2009.01.065 |issn=0960-9822}}</ref> ===જનીની સંશોધન=== {{details|Genetic research into dyslexia}} પરમાણુ સંબંધી અભ્યાસોએ ડિસ્લેક્સીયાના અમુક સ્વરૂપોને [[ડિસ્લેક્સીયા માટેના જનીની ચિહ્નો]] સાથે સંલગ્ન કર્યાં.<ref>{{cite journal |author=Grigorenko EL, Wood FB, Meyer MS |title=Susceptibility loci for distinct components of developmental dyslexia on chromosomes 6 and 15 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=60 |issue=1 |pages=27–39 |year=1997 |month=January |pmid=8981944 |pmc=1712535 |issn=0002-9297}}</ref> ડિસ્લેક્સીયા સાથે સંલગ્ના બે ભાગો પર પ્રથમ સહિત, અમુક વ્યક્તિના જનીનો ઓળખવામાં આવ્યાં: [[DCDC2]]<ref name="DCDC2">{{cite journal |author=Meng H, Smith SD, Hager K |title=DCDC2 is associated with reading disability and modulates neuronal development in the brain |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=102 |issue=47 |pages=17053–8 |year=2005 |month=November |pmid=16278297 |pmc=1278934 |doi=10.1073/pnas.0508591102 |last12=Skudlarski |first12=P |last13=Shaywitz |first13=SE |last14=Shaywitz |first14=BA |last15=Marchione |first15=K |last16=Wang |first16=Y |last17=Paramasivam |first17=M |last18=Loturco |first18=JJ |last19=Page |first19=GP |last20=Gruen |first20=JR |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16278297 |format=Free full text}}</ref> અને [[KIAA0319]]<ref>{{cite journal |author=Paracchini S, Steer CD, Buckingham LL |title=Association of the KIAA0319 dyslexia susceptibility gene with reading skills in the general population |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2008-12_165_12/page/1576 |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=12 |pages=1576–84 |year=2008 |month=December |pmid=18829873 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07121872 |issn=0002-953X}}</ref> [[ક્રોમોઝોમ]] 6 પર ,<ref>{{cite journal |author=Grigorenko EL, Wood FB, Meyer MS, Pauls DL |title=Chromosome 6p influences on different dyslexia-related cognitive processes: further confirmation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=2 |pages=715–23 |year=2000 |month=February |pmid=10677331 |pmc=1288124 |doi=10.1086/302755 |issn=0002-9297}}</ref> અને [[DYX1C1]] [[ક્રોમોઝોમ]] 15 પર. 2007 ની એક સમીક્ષાએ નોંધ્યું કે સૂચિત સંવેદનશીલ જનીનો દ્વારા કોઇ ચોક્કસ જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયા પ્રભાવિત થતી હોય તેવું જાણમાં નથી.<ref>{{cite journal |author=Schumacher J, Hoffmann P, Schmäl C, Schulte-Körne G, Nöthen MM |title=Genetics of dyslexia: the evolving landscape |journal=Journal of Medical Genetics |volume=44 |issue=5 |pages=289–97 |year=2007 |month=May |pmid=17307837 |doi=10.1136/jmg.2006.046516 |issn=0022-2593}}</ref> ત્રણ [[કાર્યકારી યાદશક્તિ]] ભાગોના સંયુક્ત સેદ્ધાંતિક કાર્યે 12 વર્ષના સંશોધન કાર્યક્રમમાં ભૂતકાળ અને નવી તપાસોની ચર્ચા માટે સાપેક્ષ વ્યવસ્થાઓ પૂરી પાડી જે ડિસ્લેક્સીયાના જનીની અને મગજ આધાર અને વર્તણૂક અભિવ્યક્તિઓમાં વિવિધ લક્ષણોનું સૂચન કર્યું. ==સહાયક બાબતો== ===ભાષામાં શુદ્ધ જોડણીની અસર=== {{main|Orthographies and dyslexia}} ભાષાની શુદ્ધ જોડણી, અથવા લેખન અને શબ્દરચના વ્યવસ્થાની જટિલતા, તે ભાષામાં વાંચત શીખવું કેટલું મુશ્કેલ છે તેના પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે; ઔપચારીક રીતે, આ [[શુદ્ધ જોડણીલક્ષી ઊંડાણ]] છે. જો કે ઇંગ્લિશ વર્ણમાલા શુદ્ધ જોડણી ધરાવે છે, તે જટિલ અથવા [[ઊંડી શુદ્ધ જોડણી]] છે જે અમુક સ્તરોએ શબ્દરચના રીતોને ઉપયોગમાં લે છે. શબ્દરચના તૈયાર કરતી મુખ્ય માળખાગત શ્રેણીઓ અક્ષર-અવાજ સંબંધો, એકાસ્વરો, અને ઉચ્ચારો છે. અમુક અન્ય ભાષાઓ, જેમ કે સ્પેનીશ, એવી આલ્ફાબેટીક શુદ્ધ જોડણીઓ ધરાવે છે જે માત્ર અક્ષર-અવાજ સંબંધોનો ઉપયોગ કરે છે, જે [[નબળી જોડણીઓ]] કહેવાય છે. સ્પેનીશ જેવા ભાષાઓ વાંચવાનું શીખવું સાપેક્ષ રીતે સરળ છે; જે વધુ જટિલ શબ્દરચના ધરાવતી ભાષાઓનું વાંચન શીખવું મુશ્કેલ છે, જેમ કે ઇંગ્લિશ.<ref>{{cite book |last=Henry |first=Marcia K. |year=2005 |chapter=The history and structure of the English language|editor=Judith R. Birsh |title=Multisensory Teaching of Basic Language Skills |page=154 |publisher=Paul H. Brookes Publishing |location=Baltimore, Maryland |isbn=978-1-55766-678-5}}</ref> [[ચિહ્નાત્મક]] લેખન વ્યવસ્થા, ખાસ કરીને [[ચાઇનીઝ]] અક્ષરો, વધુ મુશ્કેલીઓ ધરાવે છે. મજ્જાતંતુકીય સાપેક્ષતાની દ્રષ્ટિએ, વિવિધ પ્રકારના લખાણ, ઉદાહરણ તરીકે, ચિત્રભાષાની સરખામણીએ આલ્ફાબેટીક, લેખન અને વાંચન, લેખન અને શબ્દરચના માટે વિવિધ મજ્જાતંતુકીય માર્ગોની આવશ્યકતા રહે છે. કારણકે બોલીની દ્રશ્ય રચનાની પ્રક્રિયા માટે વિવિધ લેખન વ્યવસ્થાઓ માટે મગજના વિવિધ ભાગોની આવશ્યકતા હોય છે, એક ભાષામાં વાંચનની મુશ્કેલી ધરાવતા બાળકો અન્ય જોડણી સાથેની ભાષામાં વાંચન મુશ્કેલી ન પણ અનુભવે. વિવિધ લેખન વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે વાંચન, લેખન અને શબ્દરચનાના વિવિધ કાર્યો મજ્જતંતુકીય કૌશલ્યોને કરવાની આવશ્યકતા રહે છે પરિણામે વિવિધ મજ્જાતંતુકીય ખામીઓ વિવિધ શબ્દજોડણીના સંબંધે ડિસ્લેક્સીક સમસ્યાઓ સર્જી શકે છે.<ref name="Wydell"></ref><ref name="lang"></ref> ==વિવાદ== {{details|Dyslexia research|What is Dyslexia}} તાજેતરના વર્ષોમાં ડિસ્લેક્સીયાના વર્ગિકરણ પર અર્થસભર ચર્ચા થઇ છે, ખાસ કરીને એલિયટ અને ગિબ્સે (2008) પ્રકાશિત કરેલ પેપરમાં જેમાં તેઓએ દલીલ કરી છે, <blockquote> (...) કે ‍ ‘ડિસ્લેક્સીયા’ અને ‘નબળા વાચક’ અથવા ‘વાંચવાની ખામી ધરાવતા’ ની શ્રેણીઓ વચ્ચે ભેદ પાડવાના પ્રયાસો અર્થસભર રીતે નિઃસહાય, નિયમહીન છે અને આથી સંભવિત રીતે અસમાન છે. </blockquote> વાંચન ક્ષતિ એ માન્ય વૈજ્ઞાનિક જિજ્ઞાસા હતી તે સ્વીકારતા, અને તેને <blockquote> ‍દ્રશ્ય ચિહ્નો અને બોલાતી ભાષા નિર્ણાયક હોય તેના વચ્ચે સંબંધની વિસ્તૃત સમજની આવશ્યકતા હોય છે.</blockquote> અને આથી જ્યારે <blockquote> ભવિષ્યમાં અમુક તબક્કે મૂલ્યાંકનો અને શૈક્ષણીક કાર્ય માટે જ્યારે જનીનશાસ્ત્ર અને મજ્જાતંતુવિજ્ઞાનની સંભાવના હતી, (...) તે એક ભૂલભરેલી માન્યતા હતી કે આ ક્ષેત્રોમાં વર્તમાન જ્ઞાન ડિસ્લેક્સીયાને વાંચન મુશ્કેલીનો સામનો કરતા લોકોના એક પેટાવિભાગ તરીકે ડિસ્લેક્સીયાને પર્યાપ્ત રીતે નક્કી કરી શકાય. </blockquote><ref name="Elliot1"> {{cite journal |title=Does Dyslexia Exist? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy-of-education_august-november-2008_42_3-4/page/475 |journal=Journal of Philosophy of Education, |date=2008 |first= JULIAN G. |last=ELLIOTT |volume=42|issue=3-4 |pages=475–491 |doi=10.1111/j.1467-9752.2008.00653.x |last2=Gibbs |first2=Simon}}</ref> ==ડિસ્લેક્સીયા લક્ષણોનું સંચાલન કરવું == {{Main|Management of dyslexia}} ડિસ્લેક્સીયાની કોઇ સારવાર નથી, પરંતુ યોગ્ય શૈક્ષણીક સહાય સાથે ડિસ્લેક્સીક વ્યક્તિઓ વાંચતા અને લખતા શીખી શકે છે. [[વર્ણમાલા લેખન વ્યવસ્થા]] માટે, [[અક્ષરો]] અને [[ઉચ્ચારણો]] વચ્ચેના સંબંધ પ્રત્યે બાળકની સભાનતામાં વૃદ્ધિ કરવાનું, અને તેને વાંચન અને શબ્દરચના સાથે જોડવાનું પ્રાથમિક લક્ષ્ય છે. એ જોવામાં આવ્યું છે કે દ્રશ્ય ભાષા અને [[શુદ્ધ જોડણી]] બાબતો પ્રત્યે કેન્દ્રીત તાલીમો માત્ર મૌખિક ઉચ્ચારણ તાલીમ કરતાં લાંબા સમય સુધી ટકે તેવા લાભો કરે છે.<ref name="Lyytinen"></ref> ડિસ્લેક્સીક લક્ષણોના છૂપા [[મજ્જાતંતુલક્ષી]] કારણ(ણો) દ્વારા નિર્ણય કરવો તે શ્રેષ્ઠ અભિગમ છે. ==ઘટના== U.S. વસતિના 5% થી 17% લોકોને ડિસ્લેક્સીયા પ્રભાવિત કરે છે તેવું માનવામાં આવે છે.<ref name="Birsh 2005 8"></ref> ==ડિસ્લેક્સીયા અને શૈક્ષણીક કાયદો == ઘણી વિવિધ રાષ્ટ્રિય કાનૂની આદર્શો અને ‍વિવિધ રાષ્ટ્રિય ખાસ શૈક્ષણીક સહાય માળખાંઓ ખાસ શૈક્ષણીક જોગવાઇના સંદર્ભે જેઓ [[ડિસ્લેક્સીયાના સંચાલન]]ને જોડે છે. ==ફિલ્મ, ટેલીવિઝન, અને સાહિત્યમાં ડિસ્લેક્સીયા== {{main|List of artistic depictions of dyslexia}} ડિસ્લેક્સીયાના વિષય પર કેન્દ્રીત સંખ્યાબંધ ફિલ્મો, ટેલીવિઝન કાર્યક્રમો અને કલ્પિત કાર્યો ઉપલબ્ધ છે. ==આ પણ જુઓ== * [[શીખવાની રીત (શિક્ષણ)]] * [[ઇર્લેન ફિલ્ટર્સ]] * [[ડિસ્લેક્સીયાનું નિદાન થયેલ લોકોની સૂચિ]] * [[નેટ એજ્યુકેશન્લ સિસ્ટમ્સ]] * [[બાળ વિકાસ]] * [[ડિસોર્થોગ્રાફિઆ]] ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== ;સંશોધન પેપર્સ, લેખો અને મિડિયા *{{cite web |first=Caroline |last=Witton |coauthors=Joel B. Talcott, Peter.C. Hansen, Catherine J. Stoodley & John F. Stein |title=Auditory and Visual Dynamic Processing: Separate Influences in Reading? |url=http://www.physiol.ox.ac.uk/~pch/abstracts/CNS2001.pdf |year=2002 |access-date={{Date|2009-08-07|mdy}} |archive-date=2009-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003112321/http://www.physiol.ox.ac.uk/~pch/abstracts/CNS2001.pdf |url-status=dead }} *[http://www.dystalk.com/talks/60-evaluating-alternative-solutions-for-dyslexia અધ્યાપક ડોરોથી બીશપ: ઇવૅલ્યુએટીગ ઑલ્ટર્નટિવ સોલ્યુશનસ ફોર ડિસ્લેક્સીયા] ;સંસ્થાઓ *[[ઇન્ટરનેશનલ ડિસ્લેક્સીયા એસોસિએશન ]] *[http://www.bdadyslexia.org.uk/ બ્રિટીશ ડિસ્લેક્સીયા એસોસિએશન] *[http://www.dyslexia.eu.com/ યુરોપીયન ડિસ્લેક્સીયા એસોસિએશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223144244/http://www.dyslexia.eu.com/ |date=2009-12-23 }} ;સ્ત્રોતો * [http://www.ipicthat.com ચિત્ર જે શબ્દકોષ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301162443/http://ipicthat.com/ |date=2021-03-01 }}‍જે ડિસ્લેક્સીયા ધરાવતા લોકો, નબળાં વાચકો અને દ્વિતીય ભાષા તરીકે ઇંગ્લિશ ‍શીખતા લોકોની મદદ માટે વિના મૂલ્યે ઉપયોગ કરી શકાય તેવો શબ્દકોષ છે {{Neuroscience}} {{Speech and voice symptoms and signs}} {{Mental and behavioural disorders}} [[Category:ડિસ્લેક્સીયા]] [[Category:ન્યુરોલોજી]] [[Category:માનવ કૌશલ્યો]] [[Category:શૈક્ષણીક મનોવિજ્ઞાન]] [[Category:સાક્ષરતા]] [[Category:વાંચન]] [[Category:લેખન]] [[Category:ખાસ શિક્ષણ]] [[Category:શીખવાની ખોટ]] [[Category:વિકલાંગતા]] [[શ્રેણી:રોગ]] e5ajwybash3y36mcugpujouxcfdevbb લગ્ન 0 22151 907933 896289 2026-11-21T05:21:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907933 wikitext text/x-wiki વિશ્વભરના દરેક સમાજમાં પુરુષ અને સ્ત્રીના સહજીવનની શરુઆતની વિધિને '''લગ્ન''' ({{lang-en|Marriage}}) ઓળખવામાં આવે છે. લગ્નપ્રથા આદિકાળથી ચાલતી આવી છે, જેમાં જ્ઞાતિમાં કે આંતરજ્ઞાતિય લગ્નો થાય છે. લગ્ન એ સમાજનું એક અંગ છે અને આધુનિક વિચારકો લગ્નને એક સંસ્થાન તરીકે ગણાવે છે. [[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ]] પરંપરા મુજબ લગ્નને ''વિવાહ સંસ્કાર'' કહેવામાં આવે છે, જે વ્યક્તિને એના જીવનમાં આપવામાં આવતા સોળ સંસ્કારો પૈકીનો એક સંસ્કાર છે. લગ્ન પછીના સહજીવનમાં [[સ્ત્રી]] જે પુરુષ સાથે વિવાહ સંસ્કારથી જોડાઈ હોય એની [[પત્ની]] અને [[પુરુષ]] જે સ્ત્રી સાથે વિવાહ સંસ્કારથી જોડાયો હોય એના [[પતિ]] તરીકે ઓળખાય છે. {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" | style="background:#f8eaba; text-align:center;" |<div class="center"> ; હિન્દુ ધર્મમાં લગ્ન </div> |- |<gallery> ચિત્ર:HinduBrideIndia.jpg|ભારતના પંજાબમાં પરંપરાગત હિન્દુ લગ્ન સમારોહ દરમિયાન એક કન્યા. ચિત્ર:Ring ceremony, Indian Hindu wedding.jpg|હિંદુ ભારતીય લગ્નમાં સાડીમાં સ્ત્રી અને શેરવાનીમાં વર. </gallery> |- |<gallery> ચિત્ર:Hindu wedding rituals b.jpg|એક ભારતીય હિન્દુ લગ્ન સમારોહ ચાલે છે. ચિત્ર:Shy smile of a bride in a Hindu wedding.jpg|એક ભારતીય કન્યા. </gallery> |- |} '''હિન્દુ લગ્ન''' બે વ્યક્તિઓ (મોટે ભાગે પુરુષ અને સ્ત્રી) ને અનંતકાળ માટે સુમેળ આપે છે, જેથી તેઓ ધર્મ (જવાબદારી / ફરજો), અર્થ (ધન) અને કામને અનુસરી શકે. તે જીવનસાથી તરીકે બે વ્યક્તિઓનું જોડાણ છે, અને જીવનભર સાતત્ય દ્વારા ઓળખાય છે. હિન્દુ ધર્મમાં, લગ્ન પછી સહજીવન માટે કોઈ ધાર્મિક વિધિઓ અનુસરવામાં આવતી નથી. હકીકતમાં, લગ્ન સહજીવન વિના પણ સંપૂર્ણ અથવા માન્ય માનવામાં આવે છે, કારણ કે લગ્ન બે આત્માઓ વચ્ચે છે અને તે શરીરથી પર છે. તે બે પરિવારોને પણ જોડે છે. આ પ્રસંગ માટે અનુકૂળ રંગો સામાન્ય રીતે લાલ અને સોનેરી હોય છે. == લગ્નની ગોઠવણ == ''પૂજારીની મદદથી પુત્ર/પુત્રીના મેળ કરવા'' માટે જાતક અથવા ''જન્મ કુંડળી'' (જન્મ સમયે જ્યોતિષીય ચાર્ટ) નો ઉપયોગ સામાન્ય છે, પરંતુ સાર્વત્રિક નથી. માતા-પિતા [[તમિલ ભાષા|તમિલ]]<nowiki/>માં 'જોથીદાર' અથવા [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]]<nowiki/>માં 'પંથુલું અથવા સિદ્ધાંતી' અને ઉત્તર ભારતમાં 'કુંડળી મિલાન' કહેવાતા બ્રાહ્મણ પાસેથી સલાહ લે છે, જે ઘણા લગ્નેચ્છુક લોકોની વિગતો ધરાવે છે. કેટલાક સમુદાયો, જેમ કે મિથિલાના બ્રાહ્મણો, નિષ્ણાતો દ્વારા જાળવવામાં આવતા વંશાવળી રેકોર્ડ ("પંજિકાઓ") નો ઉપયોગ કરે છે. જન્મ સમયે તારાઓ અને ગ્રહોની ગોઠવણના આધારે ''જાતક'' અથવા ''કુંડળી'' દોરવામાં આવે છે. કોઈપણ મેળાપ માટે મહત્તમ 36 ગુણાંકો અને મેળાપ માટે ન્યૂનતમ 18 ગુણાંકો છે. <ref name="Kundali Matching">{{Cite web|last=Kapoor|first=Abhinav|title=36 points need to be acquired for an auspicious Gunn Milan method and happy marriage|url=https://trustedteller.com/kundali-matching|access-date=5 May 2017|website=TrustedTeller|ref=Hindu Marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514204703/https://trustedteller.com/kundali-matching|archive-date=14 મે 2020|url-status=dead}}</ref> 18થી ઓછા ગુણાંકો સાથેના કોઈપણ યુગલને સુમેળભર્યા સંબંધો માટે શુભ મેળાપ માનવામાં આવતો નથી, પરંતુ તે લોકોની ઉદારતા પર નિર્ભર કરે છે કે તેઓ ઈચ્છે તો હજી પણ લગ્ન કરી શકે છે. જો બે વ્યક્તિઓ (પુરુષ અને સ્ત્રી)ની કુંડળી ગુણાંકોમાં આવશ્યક ગુણ પ્રાપ્ત કરે છે, તો સંભવિત લગ્ન માટે આગળની વાટાઘાટો કરવામાં આવે છે. તેમજ પુરુષ અને સ્ત્રીને એકબીજા સાથે વાત કરવાની અને સમજવાની તક આપવામાં આવે છે. એકવાર સમજૂતી થઈ જાય પછી લગ્ન થવા માટે શુભ સમયની પસંદગી કરવામાં આવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, ભારતમાં ડેટિંગ સંસ્કૃતિની શરૂઆત સાથે, ગોઠવાયેલા લગ્ન અને જન્માક્ષરના વિશ્લેષણમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જેમાં સંભવિત વર અને કન્યા પોતાના જીવનસાથીને જાતે પસંદ કરવાનું પસંદ કરે છે અને નહીં કે તેમના માતાપિતા પસંદ કરે તે જ. ગ્રામીણ પ્રદેશો કરતા શહેરી અને પરા વિસ્તારોમાં આ વધુ જોવા મળે છે. આજે હિંદુઓમાં લગ્નની સંસ્કૃતિ પ્રેમ-ગોઠવેલા લગ્ન અથવા ગોઠવેલા-પ્રેમ લગ્નની આવી નવી સંકલ્પના છે. == લગ્નના આઠ પ્રકાર == [[ચિત્ર:Hindu_Symbolic_Marriage.jpg|thumb| હિંદુ સાંકેતિક લગ્ન: ભાગી ગયેલા દંપતી એક ઝાડ નીચે માળાની આપ-લે કરે છે. સૌગંધિકા પરિણયનું ચિત્રણ]] [[ચિત્ર:M.V._Dhurandhar’s_Scene_Of_Hindu_Marriage_Ceremony.jpg|thumb| <ins>એમ. વી. ધુરંધરનું હિન્દુ લગ્ન સમારોહનું એક ચિત્ર</ins>]] હિન્દુ ધર્મ અનુસાર લગ્નના આઠ પ્રકાર હોય છે. બધાને ધાર્મિક મંજૂરી નથી. <ref>{{Cite book|title=Manusmriti 3.24 & 26}}</ref> આઠ પ્રકાર છે: # બ્રહ્મ વિવાહ - બ્રહ્મ લગ્ન, વેદ ભણેલા, અને સ્વયં દ્વારા આમંત્રિત સારા વર્તન વાળા માણસની સાથે પોતાની દીકરીના લગ્ન છે. બ્રહ્મ લગ્ન એ છે કે જ્યાં કોઈ છોકરો પોતાનું વિદ્યાર્થી જીવન અથવા બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ કર્યા પછી લગ્ન કરી શકે છે. બ્રહ્મ વિવાહ આઠ પ્રકારનાં હિન્દુ લગ્નમાં સર્વોચ્ચ પદ ધરાવે છે. જ્યારે છોકરાના માતાપિતા કોઈ છોકરીની શોધ કરે છે, ત્યારે તેઓ તેણીના કુટુંબની પૃષ્ઠભૂમિ ધ્યાનમાં લે છે, પરંતુ છોકરીના પિતા તેની ખાતરી કરશે કે જે દીકરીને લગ્ન કરવા ઇચ્છે છે તે છોકરાને વેદોનું જ્ઞાન છે. દહેજની વ્યવસ્થા નહીં પણ આ બાબતો જ બ્રહ્મ લગ્નનો આધાર છે. આ પ્રકારના લગ્નમાં દહેજને પાપ માનવામાં આવે છે. # દૈવ વિવાહ - લગ્નનો પ્રકાર કે જેને હલકી ગુણવત્તાવાળા માનવામાં આવે છે કારણ કે તે સ્ત્રીત્વ માટે અપમાનજનક છે. આ તે છે જ્યાં સ્ત્રીના પરિવારજનો તેના લગ્ન માટે ચોક્કસ સમય સુધી રાહ જોશે. જો તેણીને યોગ્ય વર ન મળે, તો તેણીના લગ્ન બ્રાહ્મણ વડે શોધેલા મેળમાંથી કુટુંબ દ્વારા પસંદ કરેલા છોકરા સાથે કરવામાં આવશે. પ્રાચીન સમયમાં ઘણા રજવાડાઓ દ્વારા મિત્રો અને દુશ્મનો સાથે રાજકીય સંબંધો બનાવવાની આ પ્રથા હતી. # આર્ષ વિવાહ - આર્ષ લગ્ન એવા લગ્ન છે જેમાં છોકરીના ઋષિ સાથે લગ્ન કરવામાં આવે છે. કન્યાને કેટલીક ગાયોના બદલામાં આપવામાં આવતી. અગસ્ત્યે [[અગસ્ત્ય|લોપામુદ્રા]] સાથે આ રીતે લગ્ન કર્યા. રાજાઓ ઘણીવાર સમાજમાં શક્તિ ધરાવતા અને ઊંચું સ્થાન ધરાવતા ઋષિ મુનિઓને નકારી શકતા નહીં અને તેથી [[મહાભારત|મહાભારતમાં]] અસંખ્ય કથાઓ જે આ પ્રથાને ચિત્રિત કરે છે. # પ્રજાપત્ય વિવાહ - પ્રજાપત્ય તે વિવાહ છે જ્યારે કોઈ છોકરીના પિતા તેને વરરાજા સાથે લગ્નમાં કરાવે છે, તેની સાથે આદરપૂર્વક વર્તે છે અને તેમને સંબોધન કરે છે: 'તમે બંને એક સાથે તમારી ફરજો બજાવી શકો'. બ્રહ્મ લગ્નથી વિપરીત, પ્રજાપત્ય લગ્ન તે છે જ્યાં કન્યાના પિતા વરની શોધમાં જાય છે, જોકે, આને વરરાજાના માતાપિતા શ્રેષ્ઠ કન્યાની શોધ કરતા હોય તેટલું સારું માનવામાં આવતું નથી. ઉપરાંત, આર્ષ લગ્નથી વિપરીત, નાણાકીય વ્યવહાર એ પ્રજાપત્ય લગ્નનો ભાગ નથી. # ગાંધર્વ વિવાહ - એક કુંવારી છોકરી અને તેના પ્રેમીના આપમેળે જોડાણને ગાંધર્વ વિવાહ કહેવામાં આવે છે. આધુનિક 'પ્રેમ' લગ્ન ગંધર્વ લગ્નને ખૂબ સમાન છે. આ તે વિવાહ છે જ્યાં છોકરો અને કન્યા તેમના માતાપિતાના જ્ઞાન અથવા મંજૂરી વિના લગ્ન કરી શકે છે. દુષ્યંતે શકુંતલા સાથે આ રીતે લગ્ન કર્યા. નોંધો કે આ માત્ર ડેટિંગ જેટલું નથી. અહીં કન્યા અને વરરાજા કોઈ પણ ક્રિયા કરતા પહેલા, કોઈ વ્યક્તિ, પ્રાણી, ઝાડ, છોડ અથવા દેવની ઉપસ્થિતિમાં પ્રતિજ્ઞા લે છે. # અસુર વિવાહ - અસુર વિવાહ ત્યારે થાય છે જ્યારે વરરાજા સ્વેચ્છાએ કન્યા અને તેના સંબંધીઓને પોતે જેટલી આપી શકે એટલી સંપત્તિ આપ્યા પછી તેને કન્યા મળે છે. અસુર લગ્ન લગ્નના અન્ય પ્રકારોથી અલગ છે. આ એક લગ્નસંબંધ છે જ્યાં વર ઘણીવાર કન્યા સાથે સુસંગત ન હોય અને થોડી વિકલાંગતા પણ ધરાવતો હોય છે, પરંતુ વરની ઇચ્છા અને સંપત્તિ અને કન્યાના પિતાના લોભ અથવા જરૂરિયાત સાથે મળીને આ લગ્ન થાય છે. હંમેશા આ પ્રકારના લગ્નને નીચું માનવામાં આવતું હતું. આધુનિક સમયમાં આ અસ્વીકાર્ય છે કારણ કે તે કોઈ પણ વસ્તુને દુકાનમાંથી ખરીદવા સમાન છે અને સામાન્ય ભારતીય કાયદાની વિરુદ્ધ છે. # રાક્ષસ વિવાહ - રાક્ષસ વિવાહ એ એક છોકરીનું લગ્ન છે જેમાં તેણીના ઘરેથી તેણીનું બળજબરીપૂર્વક અપહરણ કરવામાં આવ્યું હોય, જ્યારે તેના સગાઓ માર્યા ગયા હોય અથવા ઘાયલ થયા હોય. કઝાક અને ઉઝ્બેક સંસ્કૃતિઓમાં તે હજી પણ એક ધાર્મિક વિધિ તરીકે પ્રચલિત છે. વરરાજા દુલ્હનના કુટુંબને તેની સાથે યુદ્ધ લડવાની ફરજ પાડશે, તેમને હરાવશે અને કન્યાને તેની સાથે લઇ જઈને મનાવીને લગ્ન કરશે. તેમાં બળના ઉપયોગને કારણે આ લગ્ન આધુનિક પરિમાણમાં બળાત્કાર જ છે, અને તે ક્યારેય યોગ્ય માનવામાં આવતું નહોતું - તેથી તેનું નામ રાક્ષસ વિવાહ છે. મનુસ્મૃતિમાં પાપ તરીકે આની નિંદા કરવામાં આવી છે. આધુનિક સમયમાં તે ગુનો છે. [[અર્જુન|અર્જુનના]] [[સુભદ્રા]] સાથેના લગ્ન આના જેવું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ હકીકતમાં તે એક ગાંધર્વ લગ્ન હતું કારણ કે તે બંને પહેલેથી પ્રેમમાં પડેલા હતા અને સુભદ્રાના ભાઈ [[કૃષ્ણ|શ્રી કૃષ્ણની]] તેમાં સંમતિ હતી, જેમણે [[બલરામ]]<nowiki/>ના વિરોધને રોકવા માટે આ રસ્તો સૂચવ્યો હતો. # પૈશાચ વિવાહ - જ્યારે ચોરી-છુપીથી કોઈ વ્યક્તિ સૂતી, નશો કરેલી અથવા માનસિક વિકલાંગ છોકરીને ફસાવે છે, ત્યારે તેને પેશાચ લગ્ન કહેવામાં આવે છે. મનુસ્મૃતિમાં પાપ તરીકે આની નિંદા કરવામાં આવી છે. આધુનિક સમયમાં આને ડેટ બળાત્કાર કહેવામાં આવે છે અને મોટાભાગના સંસ્કારી દેશોમાં તે ગુનો છે. <ref>{{Cite book|title=Manusmriti 3.27-34}}</ref> == લગ્ન == [[ચિત્ર:Tamil_Brahmin_Hindu_Marriage.jpg|right|thumb| ગતિમાન હિન્દુ લગ્ન સમારોહ]] લગ્ન સમારોહ મોંઘા હોઈ શકે છે, અને તેનો ખર્ચ સામાન્ય રીતે માતા-પિતા દ્વારા ઉઠાવવામાં આવે છે. મધ્યમ અથવા ઉચ્ચ વર્ગના લગ્ન માટે 500 થી વધુ લોકોની મહેમાન સૂચિ હોવી તે અસામાન્ય નથી. મોટે ભાગે, જીવંત સંગીતના સાધનોનું બેન્ડ વગાડવામાં છે. વૈદિક વિધિ કરવામાં આવે છે અને પછી પરિવાર અને મિત્રો દંપતીને આશીર્વાદ આપે છે. આમંત્રિતોને ઘણી વાનગીઓ પીરસવામાં આવે છે. ભારતના જુદા-જુદા ભાગોમાં પ્રથાઓના આધારે લગ્નની ઉજવણીમાં એક અઠવાડિયા સુધીનો સમય લાગી શકે છે. === હિન્દુ લગ્ન અને ધાર્મિક વિધિના પ્રકારો === ઐ'''તિહાસિક દ્રષ્ટિએ વૈદિક લગ્ન,''' હિન્દુ લગ્નના રિવાજોના જુદા જુદા પ્રકારમાંના એક હતા. પ્રેમ લગ્ન '''ઐતિહાસિક''' હિન્દુ સાહિત્યમાં પણ જોવા મળે છે અને તેને ઘણાં નામો, જેમ કે ગંધર્વ વિવાહ દ્વારા વિવિધ રીતે વર્ણવવામાં આવ્યાં છે. કેટલાક ગરીબ વૈષ્ણવ સમુદાયોમાં હજી પણ '''કાંતી-બદલ''' નામનો રિવાજ છે, જે કૃષ્ણની મૂર્તિની સામે એકાંતમાં ખૂબ જ સરળ રીતે કરવામાં આવતી મોતીઓની માળાની આપ-લે છે, જેને સ્વીકાર્ય પ્રેમ લગ્નનું એક રૂપ માનવામાં આવે છે. જુના હિંદુ સાહિત્યમાં સાથે ભાગી જવાનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ભગવાન કૃષ્ણ પોતે રૂક્મિણી સાથે ઘોડાના રથ પર ભાગી ગયા હતા. એવું લખાયેલું છે કે રુક્મિણીના પિતા તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ શિશુપાલ સાથે તેના લગ્ન કરવા જઇ રહ્યા હતા. રુક્મિણીએ કૃષ્ણને એક પત્ર મોકલ્યો હતો જેમાં તેને લઇ જવા માટેનું સ્થળ અને સમયની મોકલ્યું હતું. === હિન્દુ લગ્નના પ્રતીકો === ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં પરીણિત હિન્દુ મહિલાઓ જુદા જુદા રીતરિવાજો પાળે છે. મોટે ભાગે સિંદૂર, [[મંગળસૂત્ર|મંગલસૂત્ર]] અને બંગડીઓ વિવાહિત સ્ત્રીના સંકેતો તરીકે માનવામાં આવે છે. વરે કન્યાના ગળામાં બાંધેલું ''મંગળસૂત્ર'', વિવાહિત યુગલને ખરાબ નજરથી બચાવવા અને પતિના જીવનની આયુષ્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જો મંગળસૂત્ર ખોવાઈ જાય અથવા તૂટી જાય તો તે અશુભ સંકેત બને છે. <ref>Das, Subhamoy. “Why Do Hindu Women Wear Mangalsutra Necklaces?” ''Learn Religions'', 24 Feb. 2019, www.learnreligions.com/the-mangalsutra-necklace-1770471.</ref> સ્ત્રીઓ તેમના પતિ પ્રત્યેની તેમની ફરજની યાદગીરી તરીકે દરરોજ તેને પહેરે છે. સિંદૂર એ બીજું નોંધપાત્ર પ્રતીક છે - જ્યારે સ્ત્રી સિંદૂર લગાડતી નથી, ત્યારે તેનો અર્થ સામાન્ય રીતે વિધવા હોય છે. <ref name=":0">“Significance of Indian Women's Adornments - Sindoor, Bindi, Toe Rings and Bangles.” ''Astroyogi.com'', Astroyogi.com, 16 Jan. 2017, www.astroyogi.com/articles/significance-of-indian-womens-adornments-sindoor-bindi-toe-rings-and-bangles.aspx.</ref> બિંદી (ચાંદલો), એક કપાળની સજાવટ, મોટે ભાગે પત્નીઓ દ્વારા લગાડવામાં આવે છે, જેને "ત્રીજી આંખ" તરીકે માનવામાં આવે છે, અને તે ખરાબ નસીબને દૂર રાખે છે. [[શ્રેણી:પરિવાર]] 3ispp8pw74rs0xsb5ygejab2smu280z કેટ હડસન 0 22187 907891 817434 2026-11-20T17:36:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907891 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''કેટ ગેરી હડસન''' (જન્મ 19 એપ્રિલ, 1979) એક અમેરિકન અભિનેત્રી છે. ''[[ઓલમોસ્ટ ફેમસ]]'' માં તેમની ભૂમિકા માટે વિવિધ પુરસ્કારો અને નામાંકનો મળ્યા બાદ 2001માં તેઓ પ્રકાશમાં આવ્યા હતા, અને ત્યારથી તેમણે ''[[હાઉ ટુ લુઝ એ ગાય ઇન 10 ડેઝ]]'' , ''[[ધી સ્કેલેટન કી]]'' , ''[[યુ, મી એન્ડ ડુપ્રી]]'' , ''[[ફૂલ્સ ગોલ્ડ]],'' ''[[રેઇઝીંગ હેલન]]'' , ''[[માય બેસ્ટ ફ્રેન્ડ્ઝ ગર્લ]]'' અને [[બ્રાઇડ વોર્સ]] સહિતની વિવિધ ફિલ્મોમાં અભિનય કરીને પોતાની જાતને [[હોલિવુડ]]ની અગ્રણી અભિનેત્રી તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દીધી. == પૂર્વજીવન == હડસનનો જન્મ [[લોસ એન્જલસ]]માં થયો હતો અને તેઓ [[એકેડેમી પુરસ્કાર]] જીતનારી અભિનેત્રી [[ગોલ્ડી હોન]] અને અભિનેતા, કોમેડિયન અને સંગીતકાર [[બિલ હડસ]]નના પુત્રી છે.<ref>[http://www.filmreference.com/film/30/Kate-Hudson.html કેટ હડસન જીવનચરિત્ર (1979-)]</ref> તેમના માતાપિતાએ જન્મના અઢાર મહિના બાદ છુટાછેડા લીધા હતા; તેમનો અને તેમના ભાઈ, અભિનેતા [[ઓલિવર હડસન]]નો ઉછેર [[કોલોરાડો]]માં તેમના માતા અને તેમના લાંબા સમયના પ્રેમી, અભિનેતા [[કુર્ટ રસેલે]] કર્યો હતો.<ref name="wpost">{{cite web | title=Washington Post | work=Kate Hudson finds success fun, but hard earned | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/12/AR2006071200475.html | dateformat=mdy | access-date=July 12 2006 | archive-date=2012-11-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121104111847/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/12/AR2006071200475.html | url-status=dead }}</ref> હડસને જણાવ્યું હતું કે તેના જન્મ આપનારા પિતા "તેને યોગ્ય રીતે ઓળખતા નથી", અને રસેલને તેણી પિતા તરીકે માને છે.<ref name="venus">{{cite web | title=Venus.com | work=goldie's girl | url=http://www.ivenus.com/entertainment/films/features/TE-RW-FullLength4-KateHudson-Wk41.asp | dateformat=mdy | access-date=June 21 2006 | archive-date=2005-12-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051206055750/http://www.ivenus.com/entertainment/films/features/TE-RW-FullLength4-KateHudson-Wk41.asp | url-status=dead }}</ref> હડસને તેની માતાનું વર્ણન કરતા જણાવ્યું હતું " તે સ્ત્રી પાસેથી હું ઘણું બધુ શીખી છું અને તેમણે જિંદગી એવી રીતે જીવી છે કે હું એમાથી કઇ શીખી શકી છું".<ref name="mtv">{{cite web | title=MTV.com | work=Kate Hudson Relates To Dupree — She Ignores Dirty Dishes, Walks Around Naked | url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1535304/06282006/story.jhtml | dateformat=mdy | access-date=June 28 2006 | archive-date=2009-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090113133550/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1535304/06282006/story.jhtml | url-status=dead }}</ref> તેણીને ત્રણ સાવકા ભાઈ-બહેન છે, તેના અસલ પિતાએ પાછળથી અભિનેત્રી [[સિન્ડી વિલિયમ્સ]] સાથે કરેલા લગ્ન બાદના એમિલી અને ઝચારી હડસન અને તેણીની માતના કુર્ટ રસેલ સાથે સંબંધથી જન્મેલા વ્યોટ્ટનો સમાવેશ થાય છે. હડસન [[અંગ્રેજી]], [[ઇટાલિયન]] અને [[હંગેરિયન]] [[જ્યૂ]]ઇશ વંશના છે,<ref name="Irish">{{cite web | title=Irish Connections | work=Golden Child An Interview with Actress Kate Hudson | url=http://www.irishconnectionsmag.com/archives/v2i2/golden.htm | dateformat=mdy | access-date=June 24 2006 | archive-date=2009-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090401214156/http://www.irishconnectionsmag.com/archives/v2i2/golden.htm | url-status=dead }}</ref> અને તેઓ તેમના નાનીના [[જ્યૂઇશ]] ધર્મના પ્રભાવ હેઠળ ઉછર્યા હતા;<ref>{{Cite web |url=http://attitude.themercury.news.com.au/cheese_katehudson.htm |title=એટિટ્યુડ - સે ચીઝ |access-date=2010-03-11 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503211706/http://attitude.themercury.news.com.au/cheese_katehudson.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.tribute.ca/newsletter/90/starchat_01.html સ્ટાર ચેટ]</ref> તેમનું કુટુંબ [[બુદ્ધ ધર્મ]]નું પણ આચરણ કરતું હતું. તેમણે 1997માં [[સાન્ટા મોનિકા]]માં વિશેષ કોલેજ પ્રિપરેટરી સ્કૂલ, [[ક્રોસરોડ્સ]]માંથી સ્નાતકતની પદવી મેળવી હતી. તેમને [[ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટી]]માં સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ અન્ડરગ્રેજ્યુએટ ડિગ્રીને બદલે અભિનયમાં કારકીર્દિની પસંદગી કરી..<ref name="wpost"/> == કારકીર્દિ == હડસનની પ્રગતિની શરૂઆત [[કેમરૂન ક્રોવ]]ની ''[[ઓલમોસ્ટ ફેમસ]]'' માં પેની લેન તરીકે થઇ, જેના માટે તેણીને શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનું એકેડેમી પુરસ્કારનું નામાંકન મળ્યું હતું અને [[બેસ્ટ સપોર્ટીંગ એક્ટ્રેસ - મોશન પિક્ચર માટેનો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ]] જીત્યો હતો.<ref name="wpost"/> તેણી અગાઉ ઓછી જાણીતી ફિલ્મો, ''ગોસિપ'' , એ ટીનેજ ડ્રામા, અને ઘણા બધા અભિનેતાઓ ધરાવતી કોમેડી [[ન્યૂ યર]] ''[[200 સિગારેટ્સ]]'' માં દેખાયા હતા. પોતાની શરૂઆતની કારકીર્દિ અને સફળતા અંગે હડસને નોંધ્યુ કે તેણી "ખૂબ મહેનતું" છે, અને તે તેણીના જણીતા માતાપિતાના નામથી ઓળખાવવા માગતી નથી, તેણી "કોઇના અનુલગ્નથી આગળ વધી રહી છે" તેવી રીતે પ્રખ્યાત બનાવા માગતી નથી.<ref name="wpost"/> 2002માં, ઐતિહાસિક રોમેન્સ ''[[ધી ફોર ફિધર્સ]]'' ની રિમેકમાં તેણીએ અભિનય કર્યો હતો, જે ફિલ્મ ટીકાકારો અથવા પ્રેક્ષકોએ સ્વીકારી ન હતી. તેમની ત્યાર પછીની રોમેન્ટિક કોમેડી ફિલ્મ, ''[[હાઉ ટુ લુઝ એ ગાય ઇન 10 ડેઝ]]'' , બોક્સ ઓફિસ પર ખૂબ સફળ સાબિત થઇ, તેણે ફેબ્રુઆરી 2003ની રજૂઆત બાદ 100 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી. હડસન ત્યાર બાદ ''[[એલેક્સ એન્ડ એમ્મા]]'' અને ''[[રેઇઝીંગ હેલન]]'' સહિતની વિવિધ રોમેન્ટીક કોમેડી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો; આ ફિલ્મો વિવિધ કક્ષાની સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી. હડસને 2005માં ''[[ધી સ્કેલેટન કી]]'' તરીકે જાણીતી ફિલ્મમાં અભિનય કર્યો હતો. 43 મિલિયન ડોલરનું બજેટ ધરાવતી આ ફિલ્મને [[બોક્સ]] [[ઓફિસ]] પર સફળતા મળી હતી, અને સમગ્ર વિશ્વમાં (ઉત્તર અમેરિકામાં 47.9 મિલિયન ડોલર) 91.9 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref name="key">{{cite web | title=Box Office Mojo| work=The Skeleton Key | url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=skeletonkey.htm | dateformat=mdy | access-date=July 23 2006}}</ref> તેણીની ત્યાર પછીની કોમેડી ફિલ્મ ''[[યુ, મી એન્ડ ડુપ્રી]]'' માં [[ઓવેન વિલ્સન]] અને [[મેટ ડિલ્લોન]] સાથે અભિનય કર્યો હતો, જેણે 14 જૂલાઇ, 2006ના શરૂઆતના સપ્તાહમાં 21.5 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref name="opening">{{cite web | title=Box Office Mojo | work='Pirates' Pilfer More Records | url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2115&p=s.htm | dateformat=mdy | access-date=July 23 2006}}</ref> 2007માં હડસને ટૂંકી ફિલ્મ ''[[કટલાસ]]'' નું દિગ્દર્શન કર્યું, જે વાચકોના વ્યક્તિગત નિબંધો પર આધારિત ગ્લમેર મેગેઝિન્સના એક "રીલ મોમેન્ટ્સ" હતી. ''[[કટલાસ]]'' માં તેણીએ [[કુર્ટ રસેલ]], [[ડેકોતા ફેન્નીંગ]], [[વર્જિનીયા મેડસન]], [[ચેવી ચેઝ]] અને [[કર્સ્ટન સ્ટુઅર્ટ]] સાથે અભિનય કર્યો હતો.<ref name="cutlass">{{cite web | title=New Zealand Herald | work=Cutlass | url=http://www.nzherald.co.nz/category/story.cfm?c_id=200&objectid=10465887 | dateformat=mdy | access-date=September 28 2007}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2008માં, 8મી ફેબ્રુઆરીના રોજ રજૂ થયેલી રોમોન્ટિક કોમેડી, ''[[ફૂલ્સ ગોલ્ડ]]'' માં દેખાઇ, અને આ [[મેથ્યુ મેકકોન્હેય]] સાથે બીજી ફિલ્મ હતી. તેણીને ફિલ્મના પાણીની અંદરના દ્રશ્યો માટે [[ગ્રેટ બેરિયર રીફ]]માં [[સ્કુબા ડાઇવીંગ]]માં પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવ્યું હતું. તેણીની નવી ફિલ્મ, અન્ય રોમેન્ટિક કોમેડી ''[[માય બેસ્ટ ફ્રેન્ડ્ઝ ગર્લ]],'' સપ્ટેમ્બરમાં રજૂ થઇ હતી. હડસન ત્યાર બાદ સંગીતમય ફિલ્મ, ''[[નાઇન]]'' માં [[ડેનિયલ ડે-લેવિસ]], [[મેરિઓન કોટિલ્લાર્ડ]], [[પેનલોપ ક્રૂઝ]], [[નિકોલ કિડમેન]] અને [[જૂડી ડેન્ચ]] સાથે અભિનય કરતા જોવા મળ્યા હતા. [[રોબ માર્શલ]] દ્વારા દિગ્દર્શીત આ ફિલ્મ ડિસેમ્બર 2009માં રજૂ થઇ હતી. હડસનની ન જાણીતી નૃત્ય કળાઓના ટીકાકારોએ વખાણ કર્યા હતા, તેણીને "[[સિનેમા ઇટાલિઆનો]]" તરીકે જાણીતા સ્ટાઇલિશ 60થી પ્રેરિત અસર ગીતમાં દર્શાવવામાં આવી હતી, જે વિશેષરૂપે ફિલ્મ અને હડસનના પાત્ર માટે લખવામાં આવ્યું હતું. તેણીએ તાજેતરમાં જ [[જિમ થોમ્પ્સન]]ની ''[[ધી કિલર ઇન્સાઇડ મી]]'' પર આધારિત ફિલ્મમાં અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મ [[સન્ડેન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ]] ખાતે 24 જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ રજૂ કરવામાં આવી હતી. == અંગત જીવન == હડસન [[ધી બ્લેક ક્રોવ્ઝ]] માટેના ફ્રન્ટમેન, [[ક્રિસ રોબિન્સન]] સાથે [[આસ્પેન, કોલોરાડો]] ખાતે 31 ડિસેમ્બર, 2000ના રોજ પરણ્યા. પતિપત્ની અગાઉ દિગ્દર્શક [[જેમ્સ વ્હેલ]]ની માલિકીના ઘરમાં રહેતા હતા અને હડસનની ફિલ્મના શુટીંગ અથવા રોબિન્સનની મ્યુઝિક સફર દરમિયાન સાથે પ્રવાસ કર્યો હતો.<ref name="wpost"/> 7 જાન્યુઆરી, 2004ના રોજ, હડસને પુત્ર રાયડર રસેલ રોબિન્સનને જન્મ આપ્યો હતો. 14 ઓગસ્ટ, 2006ના દિવસે, હડસનના પબ્લિસીસ્ટે જાહેરાત કરી હતી કે હડસન અને રોબિન્સન અલગ થઇ ગયા છે. 18 નવેમ્બર, 2006ના રોજ, રોબિન્સને "[[સમજૂતી ન થાય તેવા મતભેદો]]"નું કારણ આફીને છુટાછેડા માટે અરજી કરી હતી.<ref name="divorce">{{cite web |title=AP, via Yahoo News |work=Chris Robinson to divorce Kate Hudson |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20061118/ap_on_en_mo/people_hudson_robinson |dateformat=mdy |access-date=November 18 2006 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> લગ્ન વિચ્છેદને 22 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ અંતિમ સ્પરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.tmz.com/2007/10/22/kate-hudsons-marriage-officially-kaput/ TMZ.com: "કેટ હડસન્સ મેરેજ કપૂત," 22 ઓક્ટોબર, 2007]</ref> મે 2009માં, હડસને [[ન્યૂ યોર્ક યાન્કીઝ]] [[થર્ડ બેઝ]] મેન [[એલેક્સ રોડ્રિગ્વીઝ]]ને મળવાની શરૂઆત કરી. તેણી 2009ની વર્લ્ડ સિરીઝ દરમિયાન ઘણી વાર જાહેરમાં દેખાયા હતા. 15 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ, એવું જાણવા મળ્યું હતું કે હડસન અને રોડ્રિગ્વીઝ અલગ થઇ ગયા છે.<ref>{{cite web|url=http://omg.yahoo.com/news/source-kate-hudson-a-rod-split/32752?nc|title=Kate Hudson & A-Rod Split|access-date=2010-03-11|archive-date=2009-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20091220054549/http://omg.yahoo.com/news/source-kate-hudson-a-rod-split/32752?nc|url-status=dead}}</ref> હડસને એમ પણ જણાવ્યું હતું કે તેણી સ્ક્રીન પર આનંદ નથી અનુભવી રહી, તેણી "ઠંડીથી... ધ્રુજે છે અને... પરસેવાથી લથપથ થઇ જાય છે" જ્યારે પ્રથમ વખત તેણીએ પોતાનો અભિનય જોયો હતો.<ref name="mtv"/> જૂલાઇ 2006માં, હડસને ''[[ધી નેશનલ એન્ક્વાયરર]]'' ની બ્રિટીશ આવૃત્તિ સામે અદાલતમાં દાવો માંડ્યો હતો, જ્યારે તેમણે એવું દર્શાવ્યું કે તેણીને [[ઇટીંગ ડિસઓર્ડર]] છે અને તેણીને "પેઇનફુલ્લી થિન" ગણાવી હતી. હડસને જણાવ્યું હતું કે ટેબ્લોઇડનું કાર્ય "સંપૂર્ણ રીતે અયોગ્ય" અને "હડહડતું અસત્ય" છે અને ટેબ્લોઇડે તેના વજન અંગેની પ્રતિક્રિયા અંગે તેણી એવું માને છે કે ટેબ્લોઇડે તે કોઇ યુવાન છોકરી અંગે આપવી જોઇએ.<ref name="contactmusic2">{{cite web |title=Contact Music |work=HUDSON SUED TO SAVE IMPRESSIONABLE YOUNG GIRLS |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/hudson%20sued%20to%20save%20impressionable%20young%20girls_1003456 |dateformat=mdy |access-date=July 25 2006 |archive-date=2009-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414071125/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/hudson%20sued%20to%20save%20impressionable%20young%20girls_1003456 |url-status=dead }}</ref> == ફિલ્મની સફર == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | વર્ષ ! style="background:#B0C4DE;" | ફિલ્મ ! style="background:#B0C4DE;" | ભૂમિકા ! style="background:#B0C4DE;" | નોંધ |- | 1996 || ''[[પાર્ટી ઓફ ફાઇવ]]'' || કોરી || એપિસોડ: "સ્પ્રીંગ બ્રેક્સ: ભાગ 1" (2.21) |- | 1997 ||''[[ઇઝેડ સ્ટ્રીટ્સ]]'' || લેરેઇન કેહિલ || એપિસોડ: "નાઇધર હેવ આઇ વિંગ્ઝ ટુ ફ્લાય" |- |rowspan="2"| 1998 || ''[[ડેઝર્ટ બ્લુ]]'' || સ્કાય ડેવિડસન || |- | ''રિકોચેટ રિવર'' || લોરના || |- | 1999 || ''[[200 સિગારેટ્સ]]'' || સિન્ડી || |- |rowspan="4"| 2000 || ''[[ડો. ટી એન્ડ ધી વુમન]]'' || ડી ડી || |- | ''[[ઓલમોસ્ટ ફેમસ]]'' || પેની લેન || [[બ્લોકબસ્ટર એન્ટરટેઇન્મેન્ટ એવોર્ડ ફોર ફેવરિટ ફિમેલ - ન્યૂકમર]]<br />[[બ્રેકથ્રુ આર્ટિસ્ટ માટે બ્રોડકાસ્ટ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ એસોસિએશન એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટેનો ડલ્લાસ-ફોર્ટ વર્થ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ એસોસિએશન એવોર્ડ]]<br />[[ન્યૂકમર ઓફ ધી યર માટે ફ્લોરિડા ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સર્કલ એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી - મોશન પિક્ચર્સ માટેનો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટેનો કેન્સાસ સિટી ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સર્કલ એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે લાસ વેગાસ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સોસાયટી એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ કાસ્ટ માટે ઓનલાઇન ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સોસાયટી એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે ફોનિક્સ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સોસાયટી એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી - મોશન પિક્ચર્સ માટે સેટેલાઇટ એવોર્ડ]]<br />[[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટેના એકેડમી એવોર્ડ]] માટે - નામાંકન<br />નામાંકન - [[મોશન પિક્ચર્સમાં રમૂજી સહાયક અભિનેત્રી માટે અમેરિકન કોમેડી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[મુખ્ય ભૂમિકામાં શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો બાફ્ટા પુરસ્કાર]]<br />નામાંકન - [[શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે શિકાગો ફિલ્મ ક્રિટીક્સ અસોસિએશન એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[સૌથી આશાસ્પદ અભિનેત્રી માટે શિકાગો ફિલ્મ ક્રિટીક્સ અસોસિએશન એવોર્ડ]]<br />નામાંકન – [[શ્રેષ્ઠ પોષાક માટે એમટીવી મુવી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન – [[શ્રેષ્ઠ મહિલા અભિનય માટે એમટીવી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[શ્રેષ્ઠ બ્રેકથ્રુ કામગીરી માટે ઓનલાઇન ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સોસાયટી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[શ્રેષ્ઠ નવોદિત માટે ફોનિક્સ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ સોસાયટી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[સહાયક ભૂમિકામાં મહિલા અભિનેતા દ્વારા અદભૂત કામગીરી માટે સ્ક્રિન એક્ટર્સ ગીલ્ડ એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[મોશન પિક્ચર્સમાં કાસ્ટ દ્વારા અદભૂત કામગીરી માટે સ્ક્રિન એક્ટર્સ ગીલ્ડ એવોર્ડ]] |- | ''[[ગોસીપ]]'' || નાઓમિ પ્રિસ્ટન || |- | ''[[એબાઉટ એડમ]]'' || લ્યુસિ ઓવેન્સ || મર્યાદિત રજૂઆત |- | 2001 || ''[[ધી કટિંગ રૂમ]]'' || ક્રિસી કેમ્પબેલ || અનક્રેડિટેડ |- | 2002 || ''[[ધી ફોર ફિધર્સ]]'' || એથની || |- |rowspan="3"| 2003 || ''[[લી ડાઇવોર્સ]]'' || ઇસાબેલ વોકર || |- | ''[[એલેક્સ એન્ડ એમ્મા]]'' || એમ્મા ડિન્સ્મોર || |- | ''[[હાઉ ટુ લુઝ એ ગાય ઇન 10 ડેઝ]]'' || એન્ડી એન્ડર્સન ||નામાંકન – [[શ્રેષ્ઠ મહિલા કામગીરી માટે એમટીવી મુવી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન – [[ટીન ચોઇસ એવોર્ડ ફોર ચોઇસ મુવી એક્ટ્રેસ - કોમેડી]]<br />નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી હિસી ફીટ માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ]]<br />નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી લાયર માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ]]<br />નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી લિપલોક માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ]] <small>(''મેથ્યુ મેકકોનોગ્વે'' સાથે)</small> |- | 2004 || ''[[રાઇઝીંગ હેલન]]'' || હેલન હેરિસ || નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી અભિનેત્રી - કોમેડી માટે ચોઇસ એવોર્ડ]] |- | 2005 || ''[[ધી સ્કેલેટન કી]]'' || કેરોલિન એલિસ || |- | 2006 || ''[[યુ, મી એન્ડ ડુપ્રી]]'' || મોલિ પિટર્સન || નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી અભિનેત્રી માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ: કોમેડી]] |- |rowspan="2"| 2008 || ''[[ફૂલ્સ ગોલ્ડ]]'' || ટેસ ફિન્નેગન || |- | ''[[માય બેસ્ટ ફ્રેન્ડ્ઝ ગર્લ]]'' || એલેક્સિસ || |- |rowspan="2"| 2009 || ''[[બ્રાઇડ વોર્સ]]'' || ઓલિવીયા "લિવ" લર્નર || નામાંકન – [[શ્રેષ્ઠ ફાઇટ માટે એમટીવી મુવી એવોર્ડ]]<br />નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી એક્ટ્રેસ માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ: કોમેડી]]<br />નામાંકન – [[ચોઇસ મુવી હિસી ફીટ માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ]]<br />Nominated – [[ચોઇસ મુવી રમ્બલ માટે ટીન ચોઇસ એવોર્ડ]] <small>(''એની હેથવે'' સાથે)</small> |- | ''[[નાઇન]]'' || સ્ટેફની નેક્રેફોરસ ||[[બેસ્ટ કાસ્ટ માટે સેટેલાઇટ એવોર્ડ – મોશન પિક્ચર્સ]]<br />નામાંકન - [[બેસ્ટ કાસ્ટ માટે બ્રોડકાસ્ટ ફિલ્મ ક્રિટીક્સ અસોસિએશન એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[મોશન પિક્ચરમાં કાસ્ટ દ્વારા અદભૂત કામગીરી માટે સ્ક્રિન એક્ટર્સ ગીલ્ડ એવોર્ડ]]<br />નામાંકન - [[વોશિંગ્ટન ડી.સી. એરિયા ફિલ્મ ક્રિટીક્સ અસોસિએશન એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ એન્સેમ્બલ]] |- | 2010 || ''[[ધી કિલર ઇન્સાઇડ મી]]'' || એમી સ્ટેશન || ''સંપૂર્ણ'' |} == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{commons}} * {{imdb name|0005028}} * [http://www.rottentomatoes.com/celebrity/kate_hudson/ કેટ હડસન - રોટન ટોમેટોઝ સેલિબ્રીટી પ્રોફાઇલ] * [http://www.harpersbazaar.com.au/Video/2007-10-1_Video_Bazaar+TV_Nov+07:+Kate+Hudson+cover+.htm?open&amp;template=domVideo વિડીઓ: કેટ હડસનના હાર્પર્સ બાઝાર કવર શોટની દ્રશ્યની પાછળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115114106/http://www.harpersbazaar.com.au/Video/2007-10-1_Video_Bazaar+TV_Nov+07:+Kate+Hudson+cover+.htm?open&template=domVideo |date=2009-01-15 }} [[શ્રેણી:કેલિફોર્નિયાના અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન યહૂદીઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકના ટેલિવિઝન અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ અમેરિકનો]] [[શ્રેણી:શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી ગોલ્ડન ગ્લોબ (ફિલ્મ) વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઈટાલિયન અમેરિકનો]] [[શ્રેણી:ઇટાલિયન-અમેરિકન યહૂદીઓ]] [[શ્રેણી:યહૂદી અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:લોસ એન્જલસ, કેલિફોર્નિયાના લોકો]] [[શ્રેણી:1979 જન્મો]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] 9bsx7i8m1x4t2ax4vmx6u8ojhkje56x સ્વાઈન ફ્લૂ 0 22569 907947 907526 2026-11-21T08:19:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907947 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું રોગ | Name = મહામારી એચ 1-એન 1/09 ઈન્ફ્લૂએન્ઝા | Image = H1N1 influenza virus.jpg | Width = 225px | Alt = શૂકર ફ્લૂ | Caption = [[Electron microscope]] image of the [[reassortment|reassorted]] H1N1 influenza virus. The viruses are ~100&nbsp;[[nanometre]]s in diameter.<ref>{{cite web |author= International Committee on Taxonomy of Viruses |title=The Universal Virus Database, version 4: Influenza A |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/00.046.0.01.htm}}</ref> | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = | MedlinePlus = 007421 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic =1673658 | MeshID = D053118 }} '''2009નો ફ્લૂ રોગચાળો''' એ નવીન પ્રકારના [[H1N1 ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાઇરસ]]નો [[વૈશ્વિક ફેલાવો]] છે, જેનો વાતચીતની ભાષામાં “ '''સ્વાઈન ફ્લૂ''' ” તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.<ref>http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/11/swine.flu.who/</ref> જો કે આ વાયરસ એપ્રિલ 2009માં પ્રથમ શોધી કઢાયો, ત્યારે તેમાં [[ડુક્કર]], [[એવીયન (પક્ષી)]] અને મનુષ્ય ઈન્ફલ્યુએન્ઝાના વાયરસના [[જનીનનું સંમિશ્રણ]] હતું, તે ડુક્કરના માંસ કે તેની બનાવટો ખાવાથી ફેલાઈ શકતો નથી.<ref name="fluandyou"/><ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-na-pigs-flu5-2009dec05,0,6902061.story|title=Don't call it 'swine flu,' farmers implore|last=Huffstutter|first=P.J.|date=2009-12-05|access-date=2009-12-05|newspaper=Los Angeles Times}}</ref> [[મેકિસકો]]ના [[વેરાક્રુઝ]] રાજ્યમાં આ [[રોગચાળો]] ફાટી નીકળવો શરૂ થયો, તેની સત્તાવાર ઓળખ થાય તે પહેલાં મહિનાઓથી ત્યાં આ રોગચાળો ચાલુ હોવાનો પુરાવો છે.<ref name="NYT6-23">{{cite news | last = McNeil, Jr. | first = Donald G. | title = In New Theory, Swine Flu Started in Asia, Not Mexico | work = [[The New York Times]] | date = 2009-06-23 | url = http://www.nytimes.com/2009/06/24/health/24flu.html | access-date = 2009-09-01}}</ref> આ વાયરસના ફેલાવાને કાબૂમાં લેવા મેક્સિકોન સરકારે [[મેક્સિકો સિટી]]ની મોટાભાગની જાહેર અને ખાનગી ફેસિલિટી બંધ કરી દીધી. આમ છતાં, આ વાયરસ વિશ્વભરમાં ફેલાવાનો ચાલુ રહ્યો, કેટલાક વિસ્તારોમાં દવાખાનાં ચેપગ્રસ્ત લોકોથી ભરાઈ ગયાં, અને [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (ડબલ્યુએચઓ(WHO)) તથા [[રોગોના નિયંત્રણ માટેનાં યુ.એસ. કેન્દ્રો]]એ (સીડીસી (CDC) ) કેસો ગણવાનું બંધ કર્યું અને જૂનમાં રોગચાળો ફેલાયો હોવાનું જાહેર કર્યું.<ref name="MargaretChanJune11">{{cite news|url=http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2009/h1n1_pandemic_phase6_20090611/en/index.html|title=World now at the start of 2009 influenza pandemic|last=Chan|first=Dr. Margaret|date=2009-06-11|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=2009-10-25}}</ref> મોટાભાગના લોકોએ માત્ર હળવાં લક્ષણોનો અનુભવ કર્યો છે,<ref name="MargaretChanJune11"/> કેટલાકે વધુ તીવ્ર લક્ષણોનો અનુભવ કર્યો છે. હળવાં લક્ષણોમાં [[તાવ]], ગળાના સોજો, ઉધરસ, માથાનો દુખાવો, [[સ્નાયુ]] કે [[સાંધામાં દુખાવો]] અને [[ઉબકા]] અને ઊલ્ટી કે [[અતિસાર]]નો સમાવેશ થઈ શકે. જેમનામાં આ લક્ષણો તીવ્ર માત્રામાં હોય તેમાં વધુ જોખમ હોય છે તેમાં સમાવિષ્ટ છે : [[અસ્થમા]], [[ડાયાબિટીસ]],<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/diabetes/news/docs/flu.htm|title=CDC's Diabetes Program - News & Information - H1N1 Flu|date=2009-10-14|work=CDC.gov|publisher=CDC|access-date=2009-10-25|author=National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Diabetes Translation}}</ref> [[જાડાપણા]] સાથે, [[હૃદયરોગ]], [[રોગપ્રતિરક્ષા સાથે સમાધાન સાધેલ]], ન્યૂરોડેવલપમેન્ટ સ્થિતિ<ref name="CDCSept4">{{cite news|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5834a1.htm|title=Surveillance for Pediatric Deaths Associated with 2009 Pandemic Influenza A (H1N1) Virus Infection --- United States, April--August 2009|date=2009-09-04|work=Morbidity and Mortality Weekly Report|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2009-12-02}}</ref> સાથેના બાળકો અને [[સગર્ભા]] સ્ત્રીઓ.<ref name="NYT5-27">{{cite news |last=Hartocollis |first=Anemona |url=http://www.nytimes.com/2009/05/28/health/policy/28flu.html |title='Underlying conditions' may add to flu worries | newspaper= [[The New York Times]] |date=2009-05-27|access-date=2009-09-26}}</ref> આ ઉપરાંત, અગાઉ ખૂબ તંદુરસ્ત વ્યકિતઓ માટે પણ ઓછી ટકાવારીમાં દર્દીઓને વાયરલ ન્યૂમોનિયા કે [[તીવ્ર શ્વાસોચ્છવાસ તકલીફના લક્ષણો]] વિકસી શકે. આ જાતે જ શ્વસનની વધેલી તકલીફ તરીકે દેખાય છે અને ફ્લૂ લક્ષણોની પ્રારંભિક શરૂઆત પછી 3-6 દિવસોમાં ખાસ કરીને થાય છે.<ref name="WHObriefingnoteOct16">{{cite news|url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/h1n1_clinical_features_20091016/en/index.html|title=Clinical features of severe cases of pandemic influenza|date=2009-10-16|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=2009-10-25|location=Geneva, Switzerland}}</ref><ref name="RongGongLinNov21"> {{cite news | url = http://www.latimes.com/features/health/la-me-flu-guidelines21-2009nov21,0,2717012.story?track=rss | title = When to take a sick child to the ER | newspaper = [[Los Angeles Times]] | author = Rong-Gong Lin II | date = November 21, 2009 | access-date = 2010-01-04 }}</ref> અન્ય ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસની જેમ, H1N1 રોગ ખાસ કરીને શ્વાસના બિંદુઓ મારફત વ્યકિતથી વ્યકિતમાં ફેલાય છે.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/recommendations.htm|title=Updated Interim Recommendations for the Use of Antiviral Medications in the Treatment and Prevention of Influenza for the 2009-2010 Season|date=2009-12-07|work=H1N1 Flu|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2009-12-10}}</ref> લક્ષણો સામાન્ય રીતે 4-6 દિવસો સુધી રહે છે.<ref>{{cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/1673658-overview|title=H1N1 Influenza (Swine Flu)|last=Bronze|first=Michael Stuart|date=2009-11-13|work=eMedicine|publisher=Medscape|access-date=2009-12-10}}</ref> તેથી ચેપને ફેલાવો અટકાવવા, આવાં લક્ષણોવાળી વ્યકિતઓને, શાળા, કામકાજ અને ભીડવાળાં સ્થળોથી દૂર ઘરમાં રહેવું એવી ભલામણ કરાય છે. વધુ તીવ્ર લક્ષણોવાળી વ્યકિતઓ અથવા જોખમવાળાં જૂથની વ્યકિતઓને [[એન્ટિવાયરલ]] ([[ઓસેલ્ટામિવિર]] કે [[ઝનામિવિર]])થી લાભ થઈ શકે.<ref name="CDCOct16AntiviralRecommendations"/> હાલમાં,{{Swine-flu-deaths}} વિશ્વભરમાં ના નિશ્ચિત મૃત્યુ થયા છે. આ આંકડો રાષ્ટ્રીય તંત્રો દ્વારા અપાયેલ અહેવાલ દ્વારા સમર્થિત મૃત્યુનો સરવાળો છે અને ડબલ્યુએચઓ (WHO) જણાવે છે કે નવા H1N1 પ્રકારના કુલ મૃત્યુ દર આના કરતાં (સમર્થિત કે અહેવાલ ન અપાયેલ મૃત્યુ સહિત) “ નિ:શંકપણે ઊંચો ” છે. <ref name="WHOstatement">{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601124&sid=akODnI6cicxw|first=Jason|last=Gale|title=Clinical features of severe cases of pandemic influenza|date=2009-12-04|publisher=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|access-date=2009-12-04|work=Bloomberg.com}}</ref> સીડીસી નો અંદાજ છે કે, માત્ર યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં, 14 નવેમ્બરના રોજ મુજબ સ્વાઈન ફ્લૂથી 9820 મૃત્યુ (શ્રેણી 7070-13930) થયા હતા.<ref name="WHOestimateNov">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/estimates_2009_h1n1.htm|title=CDC Estimates of 2009 H1N1 Influenza Cases, Hospitalizations and Deaths in the United States, April – December 12, 2009|date=2010-01-15|work=H1N1 Flu|publisher=CDC|access-date=2010-01-17}}</ref> 18 જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ, માર્ગારેટ ચાન, ડબલ્યુએચઓના ડિરેકટર જનરલે કહ્યું હતું કે ઉત્તરના ગોળાર્ધમાં રોગચાળો હળવો થતો હોવાનું જણાયું હતું, પરંતુ હજુ એપ્રિલમાં શિયાળો ન પૂરો થાય ત્યાં સુધી ચેપ લાગી શકે, અને એકવાર દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં શિયાળો શરૂ થાય અને વાયરસ વધુ ચેપી બને તો શું થાય તે કહેવું ખૂબ જલ્દી હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE5BL2ZT20100118|title=Flu pandemic easing, but risks remain: WHO|last=Nebehay|first=Stephanie|date=2010-01-18|publisher=Reuters|access-date=2010-01-19|location=Geneva}}</ref> == વર્ગીકરણ == અમેરિકન મીડિયાએ શરૂઆતમાં ફાટી નીકળેલા રોગચાળાને “ H1N1 ઈન્ફલ્યુએન્ઝા ” અથવા “ સ્વાઈન ફ્લૂ ” હોવાનું કહ્યું હતું. [[ડબલ્યુએચઓ (WHO)]]<ref>{{cite news|url=http://www.who.int/mediacentre/Pandemic_h1n1_presstranscript_2009_07_07.pdf|title=Transcript of virtual press conference with Dr Keiji Fukuda, Assistant Director-General ad Interim for Health Security and Environment, World Health Organization|date=2009-07-07|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=2009-10-26}}</ref> એ તેને [[રોગચાળો H1N1/09 વાયરસ]] તરીકે ઓળખાવ્યો, જ્યારે [[સીડીસી]] એ તેને “ નવીન ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ (H1N1) ” અથવા “ 2009 H1N1 ફ્લૂ ” કહ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/guidance/cruiseships.htm|title=Interim Novel Influenza A (H1N1) Guidance for Cruise Ships |date=2009-08-05|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-09-30}}</ref> [[નેધરલેન્ડ]]માં તેને શરૂઆતમાં “ ડુક્કરિયો ફ્લૂ ” કહેવામાં આવતો, પરંતુ હવે [[રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] તેને “ નવો ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ (H1N1) ” કહે છે, જો કે મીડિયા અને સામાન્ય લોકો “ મેકિસકન ફ્લૂ ” નામનો ઉપયોગ કરે છે. [[દક્ષિણ કોરિયા]] અને [[ઈઝરાયેલ]] ટૂંકમાં તેને “ મેકિસકન વાયરસ ” કહેવા વિચાર્યું હતું.<ref name="mexflu">{{cite news|url=http://www.morungexpress.com/analysis/27870.html|title=SWINE FLU: A pandemic|last=Kikon|first=Chonbenthung S.|work=The Morung Express|access-date=2009-09-28|archive-date=2011-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714120650/http://www.morungexpress.com/analysis/27870.html|url-status=dead}}</ref> પાછળથી દક્ષિણ કોરિયન પ્રેસે “ સ્વાઈન ફ્લૂ ” ના સંક્ષિપ્ત રૂપ એસઆઇ (SI) નો ઉપયોગ કર્યો. તાઈવાને “ H1N1 ફ્લૂ ” કે “ નવો ફ્લૂ ” નામો સૂચવ્યાં, જે મોટાભાગના સ્થાનિક મીડિયાઓએ અપનાવ્યાં.<ref>{{cite news |url=http://www.chinapost.com.tw/health/infectious-diseases/2009/04/29/206057/p2/Renamed-swine.htm |title=Renamed swine flu certain to hit Taiwan |date=2009-04-28 |work=[[The China Post]] |access-date=2009-09-26 |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007163957/http://www.chinapost.com.tw/health/infectious-diseases/2009/04/29/206057/p2/Renamed-swine.htm |url-status=dead }}</ref> [[પશુ આરોગ્ય અંગેની વિશ્વ સંસ્થા]]એ “ નોર્થ અમેરિકન ઈન્ફલ્યુએન્ઝા ” નામ સૂચવ્યું.<ref name="NYT 2009-04-28">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2009/04/29/world/asia/29swine.html |title=The naming of swine flu, a curious matter |last=Bradsher |first=Keith |date=28 April 2009 |work=[[The New York Times]] |access-date=2009-04-29}}</ref> [[યુરોપિયન કમિશને]] “ નવીન ફ્લૂ વાયરસ ” શબ્દ સ્વીકાર્યો. <ref name="Guardian 28-04-2009">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/28/mexican-swine-flu-pork-name |title=What's in a name? Governments debate 'swine flu' versus 'Mexican' flu |last=Pilkington |first=Ed |date=28 April 2009 |work=[[The Guardian]] |access-date=29 April 2009}}</ref> == નિશાનીઓ અને લક્ષણો == સ્વાઈન ફ્લૂનાં લક્ષણો બીજા [[ઈન્ફલ્યુએન્ઝા]] જેવાં હોય છે, અને તેમાં [[તાવ]], [[ઉધરસ]] (ખાસ કરીને “ સૂકી ઉધરસ ” ), [[માથાનો દુખાવો]], [[સ્નાયુ]] અને [[સાંધા]]માં દુખાવો, [[ગળાનો સોજો]], [[ઠંડી]], [[થાક]] તથા [[નાક દદડવા]]નો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક કેસોમાં [[અતિસાર]], ઊલ્ટી, તથા [[મજ્જાતંતુવિષયક]] સમસ્યાઓનો પણ અહેવાલ આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="CDC090724">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/media/transcripts/2009/t090724.htm|title=CDC Briefing on Investigation of Human Cases of H1N1 Flu|date=2009-07-24|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-07-28|archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG7e0IC?url=http://www.cdc.gov/media/transcripts/2009/t090724.htm|archive-date=2009-09-09|url-status=live}}</ref><ref name="CDCgeninfo">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/guidance_homecare.htm|title=Interim Guidance for 2009 H1N1 Flu (Swine Flu): Taking Care of a Sick Person in Your Home|date=2009-08-05|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-11-01}}</ref> ગંભીર ગૂંચવણોના ઊંચા જોખમવાળા લોકોમાં 65 વર્ષ કરતાં વધુ ઉંમરના, 5 કરતાં ઓછી વયના, મંજ્જાતંતુવિષયક વણસેલી સ્થિતિવાળાં બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ (ખાસ કરીને ત્રણ મહિના દરમિયાન),<ref name="WHObriefingnoteOct16"/><ref name="AndrePicardNov1">{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/life/health/h1n1-swine-flu/updated-reader-questions-on-h1n1-answered/article1329448/|title=Reader questions on H1N1 answered|last=Picard|first=Andre|date=2009-11-01| newspaper=[[The Globe and Mail]]|access-date=2009-11-02|location=Toronto, Canada}}</ref> અને અસ્થમા, ડાયાબિટીસ, જાડાપણું, હૃદયરોગ કે નબળી રોગપ્રતિરક્ષા સ્થિતિ (દા.ત. [[ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવા]]ઓ લેતા હોય અથવા [[એચઆઈવી]] ચેપ લાગ્યો હોય) જેવી તબીબી સ્થિતિવાળી કોઈપણ ઉંમરની વ્યકિતઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="NYT5-27"/> યુ.એસ.માં હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયેલ 70 % થી વધુ લોકો સીડીસી અહેવાલ પ્રમાણે આવી સ્થિતિ ધરાવતાં હતા.<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB124502116646013713.html|title=Flu Pandemic Spurs Queries About Vaccine|last=Whalen|first=Jeanne|date=2009-06-15|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|access-date=2009-08-31|archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG3g2RN?url=http://online.wsj.com/article/SB124502116646013713.html|archive-date=2009-09-09|url-status=live}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2009માં સીડીસી એ અહેવાલ આપ્યો કે H1N1 ફ્લૂ, “ સામાન્યરીતે મોસમી ફ્લૂથી થાય છે તે કરતાં લાંબાગાળાથી માંદા બાળકોમાં મૃત્યુનું પ્રમાણ ઊંચું જણાય છે.<ref name="DeniseGradySept3">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/04/health/research/04flu-001.html|title=Report Finds Swine Flu Has Killed 36 Children|last=Grady|first=Denise|date=2009-09-03| newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2009-09-17}}</ref>" અત્યારસુધીમાં મૃત્યુ પામેલા બાળકો પૈકી, બે-તૃતીયાંશ અગાઉથી [[બાળકોમાં ચેતાતંત્રમાં વિકૃતિ]] હતી, જેમ કે [[મગજનો લકવો]], [[સ્નાયુઓનો ખામીપૂર્ણ વિકાસ]] કે [[મંદ વિકાસ]]. “ મજ્જાતંતુ અને સ્નાયુની સમસ્યાવાળા બાળકોને ખાસ કરીને આવી મૂશ્કેલીઓનું ભારે જોખમ હોઇ શકે. ” <ref name="DeniseGradySept3"/> === તીવ્ર કેસોમાં લક્ષણો === [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]નો અહેવાલ છે કે, તીવ્ર કેસોમાં ચિકિત્સકીય ચિત્ર, મોસમી ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાવર દરમિયાન જણાતા રોગનાં ઢાંચા કરતા આશ્ચર્યજનક રીતે જુદું પડે છે. અમુક તબીબી પરિસ્થિતિવાળા લોકોને વધુ જોખમ હોવાની જાણ હોવા છતાં, ઘણાં તીવ્ર કેસો અગાઉ તંદુરસ્ત રહેતા લોકોમાં થયેલા છે. આ દર્દીઓમાં, તીવ્ર માંદગીનું જોખમ વધારી દેતાં તે પ્રત્યે અનુકૂળ વલણ દાખવતાં પરિબળો હાલમાં સમજાયા નથી, જો કે, સંશોધન ચાલુ છે. તીવ્ર કેસોમાં, દર્દીઓની સ્થિતિ સામાન્યરીતે લક્ષણો શરૂ થયા પછી 3 થી 5 દિવસમાં વણસવા માંડે છે. સ્થિતિ ઝડપથી વણસે છે, જેમાં ઘણા દર્દીઓની શ્વસન પ્રક્રિયા 24 કલાકમાં નિષ્ફળ થવા માંડે છે, જે માટે સઘન સંભાળ એકમમાં તેમને તત્કાલ દાખલ કરવાનું જરૂરી બને છે. દાખલ થયા પછી, મોટાભાગના દર્દીઓને [[યાંત્રિક વેન્ટિલેશન]] સાથે તત્કાલ શ્વાસવિષયક સપોર્ટ જરૂરી બને છે.<ref>{{cite news|url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/h1n1_clinical_features_20091016/en/index.html|title=Clinical features of severe cases of pandemic influenza|date=2009-10-16|work=Pandemic (H1N1) 2009 briefing note 13|publisher=World Health Organization|access-date=2010-01-17|location=Geneva, Switzerland}}</ref> સીડીસી એ નવેમ્બર 2009માં ભલામણમાં જણાવ્યું હતું કે નીચેનાં લક્ષણો “ સંકટકાલિન ચેતવણી ચિહ્નો ” બને છે અને વ્યકિત નીચે પૈકી કોઈપણ એક પણ ચિહ્નોનો અનુભવ કરે તો તાત્કાલિક સંભાળ મેળવવાની સલાહ આપી હતી :<ref name="CDC_symptoms"/> {{col-begin}} {{col-2}} ;પુખ્ત વ્યકિતઓમાં<nowiki> :</nowiki> * શ્વાસ લેવામાં મૂશ્કેલી કે હાંફ ચઢવો * છાતી કે પેટમાં દુખાવો કે દબાણ * અચાનક મૂર્ચ્છા * ગૂંચવણ * ભારે અથવા સતત ઊલ્ટી * ઓછું ઉષ્ણતામાન {{col-2}} ;બાળકોમાં<nowiki> :</nowiki> * ઝડપી શ્વાસોચ્છવાસ અથવા શ્વાસ લેવા માટે ભારે મહેનત * ત્વચાનો રંગ વાદળી * પૂરતું પ્રવાહી ન પીવાય * જાગવું નહી કે આંતરક્રિયા ન કરવી * એટલા ચીઢીયા થઈ જવું કે બાળક તેને ઊંચકવામાં આવે તેમ ઈચ્છે નહીં * ફલૂ જેવાં લક્ષણોમાં સુધારો થાય, પરંતુ પછી તાવ અને ખરાબ ઉધરસ સાથે પાછાં આવે * લાલ ચકામા સાથે તાવ * ખાઈ ન શકાય * રડે ત્યારે આંસુ ન નીકળે {{col-end}} == નિદાન == રોગચાળા H1N1/09 ફ્લૂના સમર્થિત નિદાન માટે [[દર્દીના ગળા]], નાક કે [[ગળા]]ની પેશીના સ્વાબનું પરીક્ષણ કરવું જરૂરી બને છે.<ref name="specimen">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/specimencollection.htm|title=Interim Guidance on Specimen Collection, Processing, and Testing for Patients with Suspected Novel Influenza A (H1N1) Virus Infection |date=2009-05-13|work=CDC.gov|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-11-23}}</ref> [[રિયલ ટાઈમ]] [[આરટી-પીસીઆર]] એ ભલામણ કરાયેલ પરીક્ષણ છે, કેમ કે બીજાઓ રોગચાળા H1N1/09 અને નિયમિત [[મોસમી ફલૂ|મોસમી ફ્લૂ]] વચ્ચે ભેદ પાડી શકતા નથી.<ref name="specimen"/> આમ છતાં, ફ્લૂનાં લક્ષણો ધરાવતાં મોટાભાગના લોકો માટે ખાસ કરીને રોગચાળા H1N1/09 ફ્લૂ માટે પરીક્ષણ જરૂરી બનતું નથી, કારણ કે પરીક્ષણના પરિણામો, ભલામણ કરાયેલ સારવાર કોર્સને સામાન્યરીતે અસર કરતા નથી.<ref name="diagpub">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/diagnostic_testing_public_qa.htm|title=Influenza Diagnostic Testing During the 2009-2010 Flu Season|date=2009-09-29|work=H1N1 Flu|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-11-23}}</ref> સીડીસી માત્ર તેવા લોકો માટે પરીક્ષણની ભલામણ કરે છે જેઓને શંકાસ્પદ ફ્લૂ માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયેલ હોય, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને નબળી રોગપ્રતિરક્ષા સિસ્ટમ ધરાવતાં લોકો હોય.<ref name="diagpub"/> જેમનું માત્ર ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનું નિદાન કર્યુ હોય અને ખાસ કરીને રોગચાળો H1N1/09 ફ્લૂ ન હોય તેવા લોકો માટે વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ પરીક્ષણોમાં [[ઝડપી ઈન્ફલ્યુએન્ઝા નિદાન પરીક્ષણો]] (આરઆઇડીટી (RIDT) ) સમાવિષ્ટ છે, જેનું પરિણામ 30 મિનિટમાં મળી જાય છે, અને [[પ્રત્યક્ષ]] તથા પરોક્ષ [[ઈમ્યુનોફલોરસન્સ]] એસેસ ([[ડીએફએ]] અને આઇએફએ) 2-4 કલાક લે છે.<ref name="diagnostic">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/guidance/diagnostic_tests.htm|title=Interim Recommendations for Clinical Use of Influenza Diagnostic Tests During the 2009-10 Influenza Season|date=2009-09-29|work=H1N1 Flu|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-11-23}}</ref> આરઆઇડીટી [[ખોટા નિષેધકો]]ના ઊંચા દરને કારણે, સીડીસી સલાહ આપે છે કે, નવીન ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ (H1N1) વાયરસ ચેપ સાથે સુસંગત માંદગીવાળા પરંતુ નિષેધક આરઆઇડીટી પરિણામોવાળાં દર્દીઓની સારવાર, તબીબી ખરાબ સ્થિતિ, માંદગીની તીવ્રતા તથા ગૂંચવણોના જોખમ અન્વયે રહેલ ચિકિત્સકીય શંકાના સ્તર પર અનુભવના આધારે કરવી જોઈએ, અને ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસવાળા ચેપ અંગે વધુ નિશ્ચયાત્મક નિર્ણય જરૂરી હોય, તો આર આરટી-પીસીઆર અથવા વાયરસ આઇસોલેશન સાથેનું પરીક્ષણ કરવું જોઇએ.<ref>{{cite news|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5830a2.htm|title=Evaluation of Rapid Influenza Diagnostic Tests for Detection of Novel Influenza A (H1N1) Virus --- United States, 2009|date=2009-08-07|work=Morbidity and Mortality Weekly Report|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-12-05}}</ref> સામૂદાયિક આરોગ્યના [[જ્યોર્જિયા]] વિભાગના ડો રહોન્ડા મેડોઝ જણાવે છે કે, સમયના 30-90 % સુધી કોઈપણ સ્થળે ઝડપી પરીક્ષણો ખોટાં હોય છે. તેણીએ પોતાના રાજ્યના ડોકટરોને ચેતવણી આપી છે કે ઝડપી ફ્લૂ પરીક્ષણોનો ઉપયોગ કરવો નહીં, કારણ કે તે ઘણીવાર ખોટાં નીકળે છે.<ref>{{cite news|url=http://abclocal.go.com/wjrt/story?section=news/health&id=7147447|title=Accuracy of rapid flu tests questioned|date=2009-12-01|work=HealthFirst|publisher=WJRT-TV/DT|access-date=2009-12-05|location=Mid-Michigan, USA|agency=AP|archive-date=2009-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091207163932/http://abclocal.go.com/wjrt/story?section=news/health&id=7147447|url-status=dead}}</ref> [[લોયોલા યુનિવર્સિટી]]ના હેલ્થ સિસ્ટમના સંશોધનકાર પોલ શ્ક્રેકેનાબર્ગરે પણ આરઆઇડીટીના ઉપયોગ પરત્વે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે, જેમણે સૂચવ્યું છે કે ઝડપી પરીક્ષણો ખરેખર તો ભયંકર જાહેર આરોગ્ય ઊભું કરી શકે.<ref>{{cite news|url=http://www.loyolamedicine.org/News/News_Releases/news_release_detail.cfm?var_news_release_id=973441074|title=Could Widely Used Rapid Influenza Tests Pose A Dangerous Public Health Risk?|date=2009-11-17|publisher=Loyola Medicine|access-date=2009-12-04|location=Maywood, Illinois, USA|archive-date=2009-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091207163917/http://www.loyolamedicine.org/News/News_Releases/news_release_detail.cfm?var_news_release_id=973441074|url-status=dead}}</ref> ડબલ્યુએચઓના ડોકટર નિક્કી શિંડોએ, H1N1 પરીક્ષણ પરિણામો માટે રાહ જોઈને સારવારમાં વિલંબ કરવાના અહેવાલો સામે દિલગીરી વ્યકત કરી છે અને સૂચવ્યું છે કે, “ ડોકટરોએ પ્રયોગશાળાના સમર્થન માટે રાહ જોવી ન જોઈએ, પરંતુ ચિકિત્સકીય અને રોગચાળાવિષયક પશ્ચાદભૂ પર આધાર રાખીને નિદાનો કરવાં જોઇએ અને તત્કાલ સારવાર શરૂ કરવી જોઇએ. ” <ref name="NikkiShindoNov12"/> == વાયરસની વિશિષ્ટતાઓ == ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનો આ નવીન પ્રકારનો વાયરસ છે, જે માટેની મોસમી ફ્લૂ સામેની ઉપલબ્ધ [[રસીઓ]] ખૂબ ઓછું રક્ષણ પૂરું પાડે છે. મે 2009માં પ્રકાશિત, રોગ નિયંત્રણ અને નિવારણ માટેના યુ.એસ. કેન્દ્રો ખાતેના અભ્યાસમાં જણાયું હતું કે નવા રોગ સામે બાળકોમાં રોગપ્રતિરક્ષા અગાઉથી હોતી નથી, પરંતુ પુખ્ત વ્યકિતઓ ખાસ કરીને 60 ઉપરની વ્યકિતઓમાં, અમુક માત્રામાં [[રોગપ્રતિરક્ષા]] હોય છે. બાળકોએ, 18 થી 64 વર્ષની 6-9 % પુખ્ત વ્યકિતઓ, અને 33 % વૃદ્ધ વ્યકિતઓએ નવા પ્રકાર સામે કોઈ [[ઉલટ પ્રતિક્રિયાત્મક]] [[એન્ટિબોડી]] પ્રતિક્રિયા દર્શાવી ન હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/swineflu/news/may2109serum-jw.html |title=Some immunity to novel H1N1 flu found in seniors |last=Schnirring |first=Lisa |date=2009-05-21 |publisher=Center for Infectious Disease Research & Policy |access-date=2009-09-26 |archive-date=2009-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923225423/http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/swineflu/news/may2109serum-jw.html |url-status=dead }}</ref><ref name="CDC_MMWRDispatch_20090421">{{cite news |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm58d0421a1.htm |title=Swine Influenza A (H1N1) Infection in Two Children --- Southern California, March--April 2009 |work=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]] |date=21 April 2009 |access-date=2009-09-26}}</ref> જ્યારે એમ વિચારવામાં આવ્યું છે કે આ તારણો, વૃદ્ધ વ્યકિતઓમાં રહેલ આંશિક રોગપ્રતિરક્ષા, તે જ પ્રકારના મોસમી ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ સામેના અગાઉના એકસપોઝરને કારણે હોવાનું સૂચવે છે. ચીનમાં ગ્રામીણ રસી ન લીધેલ લોકોના નવેમ્બર 2009માં કરાયેલ અભ્યાસ પરથી જણાયું હતું કે, H1N1 પ્રકાર સામે ઊલટ પ્રતિક્રિયાત્મક એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયા માત્ર 0.3 % જોવા મળી હતી, જે મોસમી ફ્લૂ માટેની પૂર્વ-રસીઓ અને નહીં કે એકસપોઝરને પરિણામે વૃદ્ધ યુ.એસ. લોકોમાં રોગપ્રતિરક્ષા જણાયાનું સૂચવે છે.<ref>{{cite journal|date=November 2009|title=Serologic Survey of Pandemic (H1N1) 2009 Virus, Guangxi Province, China|journal=Emerging Infectious Diseases |publisher=CDC |doi=10.3201/eid1511.090868 |volume=15|issue=11 |first1=Honglin |last1=Chen |first2=Yong |last2=Wang |first3=Wei |last3=Liu |first4=Jinxia |last4=Zhang|first5=Baiqing |last5=Dong |first6=Xiaohui |last6=Fan |first7=Menno D. |last7=de Jong |first8=Jeremy |last8=Farrar |first9=Steven |last9=Riley |first10=Gavin J.D. |last10=Smith |first10=Yi |last10=Guan}}</ref> એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રકારના પાંચ જુદા જુદા ફ્લૂ વાયરસના જનીનો રહેલા છે : ઉત્તર અમેરિકન સ્વાઈન ઈન્ફલ્યુએન્ઝા, ઉત્તર અમેરિકન એવિયન (પક્ષી) ઈન્ફલ્યુએન્ઝા, મનુષ્ય ઈન્ફલ્યુએન્ઝા, અને એશિયા અને યુરોપમાં ખાસ મળી આવતા બે સ્વાઈન ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ. વધૃ પૃથ્થકરણ પરથી જણાયું છે કે વાયરસના અનેક [[પ્રોટિન]], માણસોમાં હળવાં લક્ષણો પેદા કરતી જાતોને મોટેભાગે મળતા આવે છે, પ્રતિષ્ઠિત [[વાયરોલોજીસ્ટ]] વેન્ડી બારક્લેએ 1લી મે, 2009ના રોજ સૂચવ્યું કે પ્રારંભિક નિર્દેશો એ છે કે વાયરસ, મોટાભાગના લોકો માટે તીવ્ર લક્ષણો પેદા કરે તેવી શકયતા ન હતી. <ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8028371.stm |title=What scientists know about swine flu |publisher=BBC News |author=Emma Wilkinson |date=2009-05-01|access-date=2009-09-26}}</ref> હાલમાં વાયરસ પૂર્વ-રોગચાળાની જાતો કરતાં ઓછા પ્રાણઘાતક છે અને ચેપ લાગેલ હોય તેવા લગભગ 0.01-0.03 % ને મારે છે; 1918નો ઈન્ફલ્યુએન્ઝા, એકસો ગણો વધુ પ્રાણઘાતક હતો અને મૃત્યુનો દર 2-3% હતો.<ref>{{cite journal |author=Donaldson LJ, Rutter PD, Ellis BM, ''et al.'' |title=Mortality from pandemic A/H1N1 2009 influenza in England: public health surveillance study |journal=BMJ |volume=339 |issue= |pages=b5213 |year=2009 |pmid=20007665 |pmc=2791802}}</ref> 14 નવેમ્બર સુધીમાં, વાયરસથી 6 અમેરિકન દીઠ એકને ચેપ લાગ્યો હતો, સાથે 200,000 ને હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા હતા અને 10,000 મરણ પામ્યા હતા - જે સરેરાશ ફ્લૂની મોસમ કરતાં વધુ માણસોને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયા હતા, અને થોડાકના મૃત્યુ થયા હતા, પરંતુ 50 થી ઓછી ઉંમરના લોકો માટે વધુ જોખમ હતું. 1100 બાળકો અને 18 થી 64ની વયના 7500 પુખ્તોના મૃત્યુ સાથે આ આંકડો “ રોજિંદા ફ્લૂની મોસમમાં હોય તે કરતાં વધુ ઊંચો છે. ”<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-sci-swine-flu11-2009dec11,0,6351332.story|title=Swine flu has hit about 1 in 6 Americans, CDC says|first=Thomas H. II|last=Maugh|publisher=Los Angeles Times|date=2009-12-11|access-date=2009-12-13}}</ref> === સંક્રમણ === H1N1 નો ફેલાવો, મોસમી ફ્લૂના ફેલાવાની જેમ જ થતો હોવાનું વિચારાય છે. ફ્લૂના વાયરસ મુખ્યત્વે ઈન્ફલ્યુએન્ઝાવાળા લોકોની ઉધરસ કે છીંક દ્વારા વ્યક્તિ મારફત વ્યક્તિમાં ફેલાય છે. કેટલીકવાર કોઈક વસ્તુનો સ્પર્શ કરવાથી જેમ કે ફ્લૂ વાયરસવાળી સપાટી કે પદાર્થ અને ત્યારપછી તેમના મોં કે નાકને અડવાથી લોકોને ચેપ લાગી શકે છે. <ref name="fluandyou">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/H1N1flu/qa.htm|title=2009 H1N1 Flu ("Swine Flu") and You|date=2009-09-24|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-10-20}}</ref> 2009 નવીન H1N1 ની [[ફરીથી થવાની મૂળભૂત સંખ્યા]] (રોગ પ્રત્યે કશી રોગપ્રતિરક્ષા ન હોય તેવા લોકોમાં, ચેપગ્રસ્ત લોકો ચેપ લગાડે તેવી બીજી વ્યકિતઓની સરેરાશ સંખ્યા) 1.76 હોવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite journal|first1=Duygu |last1=Balcan |first2=Hao |last2=Hu |first3=Bruno |last3=Goncalves |first4=Paolo |last4=Bajardi |first5=Chiara |last5=Poletto |first6=Jose J.|last6=Ramasco|first7=Daniela|last7=Paolotti|first8=Nicola|last8=Perra |first9=Michele |last9=Tizzoni |date=2009-09-14|title=Seasonal transmission potential and activity peaks of the new influenza A(H1N1): a Monte Carlo likelihood analysis based on human mobility|journal=BMC Medicine |volume=7 |issue=45 |pages=29 |access-date=2009-10-25 |doi=10.1186/1741-7015-7-45 |id={{arXiv|0909.2417v1}}}}</ref> ડિસેમ્બર 2009નો અભ્યાસ જણાવતો હતો કે, પરિવારોમાં H1N1 ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસની સંક્રમણ શકિત ભૂતકાળના રોગચાળા કરતાં ઓછી છે. મોટાભાગનું રોગ સંક્રમણ લક્ષણો શરૂ થયા પહેલાં તરત કે પછી થયેલ છે.<ref>ધ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસિન http://content.nejm.org/cgi/content/full/361/27/2619 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524044908/http://content.nejm.org/cgi/content/full/361/27/2619 |date=2010-05-24 }}</ref> H1N1 વાયરસ, [[ડુક્કર]], [[મરઘાં]], [[નોળિયા]], ઘરની [[બિલાડી]], ઓછામાં ઓછો એક [[કૂતરો]], અને એક [[ચિત્તા]] સહિત પ્રાણીઓમાં સંક્રમિત થાય છે. <ref> {{cite news | url=http://consults.blogs.nytimes.com/2009/11/05/can-pets-get-swine-flu/ | title=Can Pets Get Swine Flu? | last=Murray | first=Louise | newspaper =[[The New York Times]] | date=2009-11-05 | access-date=2009-11-06 }}</ref><ref> {{cite news | url=http://well.blogs.nytimes.com/2009/11/05/the-cat-who-got-swine-flu/ | title=The Cat Who Got Swine Flu | last=Parker-Pope | first=Tara | newspaper =[[The New York Times]] | date=2009-11-05 | access-date=2009-11-06 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.cbc.ca/health/story/2009/12/22/h1n1-us-dog-who.html | title=Pet dog recovers from H1N1 | newspaper=[[CBCNews]] | date=2009-12=22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091224082642/http://www.cbc.ca/health/story/2009/12/22/h1n1-us-dog-who.html | archive-date=2009-12-24 | access-date=2010-03-23 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usda.gov/documents/FINAL_RESULTS_2009_PANDEMIC_H1N1_INFLUENZA_CHT.pdf|title=2009 Pandemic H1N1 Influenza Presumptive and Confirmed Results|date=2009-12-04|publisher=US Department of Agriculture|access-date=2009-12-04|archive-date=2009-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20091203233039/http://www.usda.gov/documents/FINAL_RESULTS_2009_PANDEMIC_H1N1_INFLUENZA_CHT.pdf|url-status=dead}}</ref> == નિવારણ == સીડીસી એ ભલામણ કરી હતી કે પ્રારંભિક રસીનો ડોઝ અગ્રિમતાવાળાં જૂથોને, જેમ કે સગર્ભા સ્ત્રીઓ, છ મહિનાના શિશુ સાથે રહેતાં લોકો અથવા તેની સંભાળ કર્તા લોકો, છ મહિનાથી ચાર વર્ષ સુધીનાં બાળકો અને આરોગ્ય સંભાળ કાર્યકરોને આપવો જોઈએ.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmWR/PDF/rr/rr5810.pdf |title=Use of Influenza A (H1N1) 2009 Monovalent Vaccine: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), 2009 |work=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]] |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |date=2009-11-28 |access-date=2009-11-02 }}</ref> યુ.કે.માં, એનએચએસે ભલામણ કરી હતી કે, મોસમી ફ્લૂ થવાનું જોખમ હોય તેવા છ મહિનાથી વધુ ઉંમરના બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, તથા રોગ-પ્રતિકાર સાથે બાંધછોડ કરનાર પરિવારના લોકોને રસીની અગ્રતા આપવી.<ref name="nhs-april">{{cite news |url=http://www.nhs.uk/news/2009/04april/pages/swineflulatest.aspx |title=Swine flu latest from the NHS |date=2009-09-25 |work=NHS Choices |publisher=[[National Health Services|NHS]] |access-date=2009-09-28 |agency=NHS Knowledge Service |archive-date=2009-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008013912/http://www.nhs.uk/News/2009/04April/Pages/swineflulatest.aspx |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતમાં બે ઈંજેક્ષનો જરૂરી હોવાનું વિચારાયું હતું, તેમ છતાં ચિકિત્સકીય અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું કે નવી રસીમાં “ બે ને બદલી એક જ ડોઝ ” થી પુખ્ત વ્યકિતઓને રક્ષણ મળે છે, અને તેથી મર્યાદિત રસીનો પુરવઠો આગાહી કર્યા પ્રમાણે બે ગણા લોકોને મળશે. <ref name="NYT9-12-09"/><ref>{{cite web |url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/briefing_20091030/en/index.html |title=Experts advise WHO on pandemic vaccine policies and strategies |date=30 October 2009 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=2009-11-02 |archive-date=2009-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091102051824/http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/briefing_20091030/en/index.html |url-status=dead }}</ref> “ વધુ કાર્યક્ષમ રસી ” હોવાથી ખર્ચ પણ ઓછો થશે.<ref name="NYT9-12-09">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/health/11vaccine.html?_r=1|title=One Vaccine Shot Seen as Protective for Swine Flu|last=McNeil, Jr.|first=Donald G.|date=2009-09-10| newspaper= [[The New York Times]] | access-date=2009-09-17}}</ref> 10 કરતાં ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે, 21 દિવસના આંતરે બે વખત રસી આપવાની ભલામણ છે.<ref name="TwoForKids"> {{cite news |url=http://www.reuters.com/article/healthNews/idUSTRE58H4EP20090921 |first=Maggie |last=Fox |date=21 September 2009 |title=Young children need 2 doses of H1N1 vaccine- US |publisher=Reuters |access-date=2009-09-22 }}</ref><ref name="NIAIDaudo">{{Cite book |url=http://services.choruscall.com/links/nih090921.html |title=Update on NIAID Clinical Trials of 2009 H1N1 Influenza Vaccines in Children |author=Dr. Anthony Fauci, Director, National Institute of Allergy and Infectious Diseases, NIH |publisher=[[NIAID]] |date=21 September 2009 |access-date=2009-09-22 |quote=Children from 6 months to 9 years old may require two vaccinations <nowiki>[closed caption, app. 5 minutes into presentation]</nowiki> |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708145808/http://services.choruscall.com/links/nih090921.html |url-status=dead }}</ref> મોસમી ફ્લૂ માટે હજુ અલગ રસીની જરૂર પડશે.<ref name="SeasonalFluVaccine">{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/GCA-SwineFlu/idUSTRE56N3PQ20090724 |title=First defense against swine flu - seasonal vaccine |last=Fox |first=Maggie |date=2009-07-24 |publisher=Reuters |access-date=2009-09-17 }}</ref> વિશ્વભરના આરોગ્ય અધિકારીઓને પણ ખૂબ ચિંતા થતી હતી, કારણ કે વાયરસ નવો હતો અને સહેલાઈથી બદલાઇ જતો હતો અને વધુ ઝેરી બનતો હતો, જો કે મોટાભાગના ફ્લૂનાં લક્ષણો હળવાં હતાં અને સારવાર વિના થોડાક દિવસો જ અસ્તિત્વમાં રહેતાં હતાં. અધિકારીઓએ સમુદાયો, ધંધાદારીઓ અને વ્યકિતઓને, શાળાઓ બંધ કરવા, માંદગી માટે મોટા પ્રમાણમાં કર્મચારીઓની ગેરહાજરી, હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓના ઘસારા અને સંભવત: રોગચાળાના બહોળા ફેલાવાની અન્ય અસરોની શકયતા અંગે આકસ્મિક યોજના બનાવવાની વિનંતી કરી હતી. <ref name="WSJ-7-18-09">{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB124787226825260533.html?mod=googlenews_wsj |title=New Push in H1N1 Flu Fight Set for Start of School |last=McKay |first=Betsy |date=2009-07-18 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |access-date=2009-08-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG4aNty?url=http://online.wsj.com/article/SB124787226825260533.html?mod=googlenews_wsj |archive-date=2009-09-09 |url-status=live }}</ref> === જાહેર આરોગ્ય પ્રતિભાવ === [[ચિત્ર:H1N1 map.svg|thumb|450px|[129][130]વધુ જુઓ : H1N1 લાઇવ નકશો, ડબલ્યુએચઓ (WHO)અદ્યતનો]]27 એપ્રિલ, 2009ના રોજ [[યુરોપિયન યુનિયન]] આરોગ્ય કમિશનરે યુરોપિયનોને યુનાઈટેડ સ્ટેટસ કે મેક્સિકોના અનાવશ્યક પ્રવાસ મોફૂક રાખવાની સલાહ આપી હતી. આના પછી સ્પેનમાં સૌ પ્રથમ સમર્થિત કેસ શોધી કઢાયો હતો.<ref name="Guardian 27/4">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/27/swine-flu-mexico|title=Europeans urged to avoid Mexico and US as swine flu death toll exceeds 100|date=April 27, 2009|work=Guardian|access-date=2009-04-27}}</ref> 6ઠ્ઠી મે, 2009ના રોજ [[કેનેડાની જાહેર આરોગ્ય સંસ્થા]]એ જાહેરાત કરી હતી કે તેમની [[રાષ્ટ્રીય સૂક્ષ્મ જીવશાસ્ત્ર]] (એનએમએલ (NML) ) પ્રયોગશાળાએ સ્વાઈન ફ્લૂના જનીન કોડને મેપ કર્યો છે, પ્રથમ વખત આમ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.iol.co.za/index.php?art_id=nw20090506191835578C369647&click_id=31&set_id=1|title=H1N1 virus genome: 'This is a world first'|date=2009-05-06|work=Independent|access-date=2009-08-31|author=AFP|archive-url=https://www.webcitation.org/5jeF2dg9n?url=http://www.iol.co.za/index.php?art_id=nw20090506191835578C369647|archive-date=2009-09-09|url-status=live}}</ref> ઈંગ્લેન્ડમાં, [[રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સેવા]]એ, રાષ્ટ્રીય રોગચાળા ફ્લૂ<ref>{{cite web|url=https://www.pandemicflu.direct.gov.uk/|title=National Pandemic Flu Service|publisher=NHS, NHS Scotland, NHS Wales, DHSSPS|access-date=2009-10-04|archive-date=2009-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007163952/https://www.pandemicflu.direct.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> સેવા પર વેબસાઈટનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં દર્દીઓ સ્વ-મૂલ્યાંકન કરીને વાયરસ વિરોધી દવાઓ માટે અધિકૃતિ નંબર મેળવી શકતા. આ સિસ્ટમથી [[સામાન્ય ચિકિત્સકો]] પરનો કાર્યબોજ ઓછો થવાની ધારણા છે.<ref name="nhs-april"/> યુ.એસ.ના અધિકારીઓએ અવલોકન કર્યું હતું કે, [[H5N1]] [[એવિયન ફલૂ|એવિયન ફ્લૂ]] અંગેની છ વર્ષની ચિંતાને પરિણામે હાલના સ્વાઈન ફ્લૂના ફેલાવા સામે તૈયાર થવા ઘણું કરાયું હતું, તથા એશિયામાં [[H5N1]] ફાટી નીકળ્યા પછી વર્ષો દરમિયાન તેનાથી અસરગ્રસ્ત થોડાક સેંકડો લોકો પૈકી છેલ્લે 60 % લોકો મર્યા હોવાની નોંધ કરાઈ હતી, ઘણા દેશોએ તેનો વધુ ફેલાવો ન થાય તે માટે કોઈપણ સમાન પ્રકારના સંકટનું નિવારણ કરવાના પ્રયત્નરૂપે પગલાં લીધાં હતાં.<ref>{{cite news|url=http://www.pe.com/localnews/rivcounty/stories/PE_News_Local_S_swineflu08.4301c9d.html|title=Health officials evaluate response to swine flu|last=Hines|first=Lora|date=2009-06-07|work=Riverside Press-Enterprise|access-date=2009-09-17|archive-date=2010-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107164010/http://www.pe.com/localnews/rivcounty/stories/PE_News_Local_S_swineflu08.4301c9d.html|url-status=dead}}</ref> સીડીસી અને અન્ય અમેરિકન સરકારી સંસ્થાઓએ<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/09/AR2009080902447.html|title=Preparing for Swine Flu's Return|last=Stein|first=Rob|date=2009-08-10|work=[[The Washington Post]]|access-date=2009-10-04}}</ref> સ્વાઈન ફ્લૂ અંગે યુનાઈટેડ સ્ટેટસના પ્રતિકારનો સ્ટોક લેવા ઉનાળુ શાંતિનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને શિયાળાની શરૂઆતમાં ફ્લૂની મોસમ શરૂ થતાં પહેલાં [[જાહેર આરોગ્ય]] સલામતીના માળખામાં કોઈ તૂટ રહી હોય તો તેને પૂરી દેવા પ્રયત્ન કર્યો હતો.<ref name="reuters20090604">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN0423008520090604?sp=true|title=As swine flu wanes, U.S. preparing for second wave|last=Steenhuysen|first=Julie|date=2009-06-04|publisher=Reuters|access-date=2009-09-17}}</ref> તૈયારીમાં એક મોસમી ઈન્ફલ્યુએન્ઝા ઉપરાંત બીજી ઈન્ફલ્યુએન્ઝા રસીના કાર્યક્રમનું આયોજન તથા ફેડરલ, રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારો તથા ખાનગી આરોગ્ય પ્રબંધકો વચ્ચે યોગ્ય સંકલન કરવાનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="reuters20090604"/> 24 ઓકટોબર, 2009ના રોજ યુ.એસ. રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાએ સ્વાઈન ફ્લૂની રાષ્ટ્રીય કટોકટી તરીકે જાહેરાત કરી અને [[આરોગ્ય તથા માનવ સેવાના સચિવ]] [[કેથેલિન સેબેલિસ]]ને રાબેતા મુજબની ફેડરલ જરૂરિયાતો જતી કરવા હોસ્પિટલોને વિનંતી કરવાની સત્તા આપી હતી.<ref name="ObamaAuthorizesSebelius">{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/24/AR2009102401061.html|title=President Obama declares H1N1 flu a national emergency|first1=Michael D.|last1=Shear|first2=Rob|last2=Stein|date=2009-10-24|work=[[The Washington Post]]|access-date=2009-10-25}}</ref> === રસીઓ === [[ચિત્ર:A nurse vaccinates Barack Obama against H1N1.jpg|thumb|250px|બરાક ઓબામાને ડિસે. 20, 2009 ના રોજ રસી આપવામાં આવી હતી.]] {{asof|2009|11|19|df=US}}, 16 કરતાં વધુ દેશોમાં રસીના 65 મિલિયન ડોઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો; રસી સલામત અને અસરકારક જણાઈ છે, જેણે મજબૂત રોગપ્રતિરક્ષા અસર ઊભી કરી છે, જેણે ચેપ સામે રક્ષણ આપવું જોઇએ.<ref name="Greenberg">{{Cite journal | doi = 10.1056/NEJMoa0907413 | pages = NEJMoa0907413 | last = Greenberg | first = Michael E. | coauthors = Michael H. Lai, Gunter F. Hartel, Christine H. Wichems, Charmaine Gittleson, Jillian Bennet, Gail Dawson, Wilson Hu, Connie Leggio, Diane Washington, Russell L. Basser | title = Response after One Dose of a Monovalent Influenza A (H1N1) 2009 Vaccine -- Preliminary Report | journal = N Engl J Med | laysummary = http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1921679,00.html | date = 2009 | url = http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/NEJMoa0907413v1 | volume = 361 | access-date = 2010-03-23 | archive-date = 2010-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100105123250/http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/NEJMoa0907413v1 | url-status = dead }}</ref> ચાલુ સામાન્ય મોસમી ઈન્ફલ્યુએન્ઝાની રસી, H1N1 ચેપનું જોખમ ન તો વધારે છે કે ન તો ઘટાડે છે, કેમ કે નવીન રોગચાળાની જાત, આ રસીમાં વપરાતી જાતો કરતાં તદ્ન ભિન્ન છે.<ref>{{cite journal |author=Centers for Disease Control and Prevention |title=Effectiveness of 2008-09 trivalent influenza vaccine against 2009 pandemic influenza A (H1N1) - United States, May-June 2009 |journal=MMWR |volume=58 |issue=44 |pages=1241–5 |year=2009 |month=November |pmid=19910912 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5844a5.htm}}</ref><ref>{{cite journal |author=Hancock K, Veguilla V, Lu X, ''et al.'' |title=Cross-reactive antibody responses to the 2009 pandemic H1N1 influenza virus |journal=N. Engl. J. Med. |volume=361 |issue=20 |pages=1945–52 |year=2009 |month=November |pmid=19745214 |doi=10.1056/NEJMoa0906453}}</ref> એકંદરે નવી H1N1 રસીની સલામતી રૂપરેખા, મોસમી ફ્લૂ રસીના જેવી સમાન છે, અને નવેમ્બર 2009ના રોજ મુજબ [[ગુઇલન-બેર લક્ષણો]]વાળાં ડઝન કરતાં ઓછાં કેસોમાં પશ્ચાત્ રસી આપી હોવાનું જણાવાયું હતું.<ref name="MariePauleKienyNov19"/> આમાંથી માત્ર થોડાક જ H1N1 રસીકરણ સાથે ખરેખર સંબંધિત હોવાનો અંદેશો હતો, અને માત્ર હંગામી માંદગી હોવાનું જણાયું હતું.<ref name="MariePauleKienyNov19">{{cite news|url=http://www.who.int/mediacentre/vpc_transcript_19_november_09_kieny.pdf|title=Transcript of virtual press conference with Dr Marie-Paule Kieny, Director, Initiative for Vaccine Research World Health Organization|date=2009-11-19|publisher=[[World Health Organization]]|pages=5|access-date=2009-11-22}}</ref> આ [[1976ના સ્વાઈન ફલૂ વાવર|1976ના સ્વાઈન ફ્લૂ વાવર]] સામે મજબૂત વિરોધાભાસ હતો, જેમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં ગુઇલન-બેર સિન્ડ્રોમના 500 કરતાં વધુ કેસોમાં સામૂહિક રસી અપાઈ હતી અને 25 વ્યકિતના મૃત્યુ થયા હતા. <ref name="1976swine">{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2009/apr/27/science/sci-swine-history27?pg=2|title=Swine flu 'debacle' of 1976 is recalled|last=Roan|first=Shari|date=2009-04-27|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=2009-11-19}}</ref> ઈંડા પ્રત્યે એર્લજી હોય તેવા લોકો માટે સલામતીની ચિંતા રહે છે, કારણ કે મરઘાના ઈંડા આધારિત સંવર્ધનમાંથી રસીના વાયરસ વિકસે છે. ઈંડાની એર્લજીવાળા લોકોએ, તેમના ચિકિત્સકની સલાહ લીધા પછી, સંભાળપૂર્વક અને નિયંત્રિત પર્યાવરણમાં કક્ષાવાર રસીનો ડોઝ લઈ શકે.<ref>{{cite news|url=http://www.infectioncontroltoday.com/hotnews/egg-allergy-and-flu-vaccines.html|title=Have Egg Allergy? You May Still Be Candidate for Flu Vaccines, Says Allergist|date=2009-11-18|work=Infection Control Today|publisher=Virgo Publishing|access-date=2009-11-22|archive-date=2010-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107163924/http://www.infectioncontroltoday.com/hotnews/egg-allergy-and-flu-vaccines.html|url-status=dead}}</ref> બેકસટર દ્વારા ઉત્પાદિત કરેલી રસીમાં ઈંડાનો ઉપયોગ કર્યો નથી, પરંતુ રોગપ્રતિરક્ષા પેદા કરવા ત્રણ અઠવાડિયાને આંતરે બે ડોઝ આપવા જરૂરી છે.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8325363.stm|title=GPs to receive swine flu vaccines|date=2009-10-26|work=BBC News|publisher=BBC|access-date=2009-11-22}}</ref> નવેમ્બરના અંતમાં, કેનેડામાં, રસી આપ્યા પછી [[એનાફાયલેકટિક શોક]]ના 24 કેસોનું સમર્થન કરાયું હતું, જેમાં એકનું મૃત્યું થયું હતું. રસી લેનાર 3,12,000 વ્યકિતઓ દીઠ 1 ને એનાફાયલેટિક પ્રતિક્રિયા આવ્યાનો અંદાજ છે, આમ છતાં રસીની એક બેચમાં, અપાયેલ 157,000 ડોઝ પૈકી 6 વ્યકિતઓને એનાફાયલેક્સિસ થયો હતો. ડો. ડેવિડ બટલર-જોન્સ, કેનેડાના મુખ્ય જાહેર આરોગ્ય અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, આ [[રોગપ્રતિરક્ષા]] રસી હોવા છતાં, આ 6 દર્દીઓમાં તીવ્ર એર્લજીક પ્રતિક્રિયા થવાનું કારણ હોવાનું જણાતું ન હતું. <ref name="MichaelSmithNov30">[http://www.medpagetoday.com/PrimaryCare/Vaccines/17228 કેનેડા H1N1 રસી એનાફાયલેક્સિસ સ્પાઇકની તપાસ કરે છે], માઇકલ સ્મિથ, નોર્થ અમેરિકન કોરસપોન્ડન્ટ, મેડપેજ ટૂડે, નવે. 30, ૨૦૦૯. </ref><ref name="KeijiFukudaNov26">{{cite news|url=http://www.who.int/mediacentre/vpc_transcript_26_november_09_fukuda.pdf|title=Transcript of virtual press conference with Kristen Kelleher, Communications Officer for pandemic (H1N1) 2009, and Dr Keiji Fukuda, Special Adviser to the Director-General on Pandemic Influenza|date=2009-11-26|publisher=World Health Organization|access-date=2009-12-01}}</ref> જાન્યુઆરી, 2010માં [[વોલ્ફગેંગ વોડાર્ગ]], ડોકટર તરીકે તાલીમ મેળવેલ [[સોશ્યલ ડેમોક્રેટ]] ડેપ્યુટી અને [[યુરોપ કાઉન્સિલ]]ની આરોગ્ય સમિતિના અધ્યક્ષે દાવાપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે મોટી પેઢીઓએ રસીઓ વેચવા “ ખોટો રોગચાળો ” જાહેર કરવા [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] (ડબલ્યુએચઓ) પર દબાણ લાવવા “ રોગચાળા ભયની ઝુંબેશ ” નું આયોજન કર્યું હતું. ડો. વોડાર્ગે કહ્યું હતું કે “ ડબલ્યુએચઓ (WHO)” ની “ ખોટા રોગચાળા ” ફ્લૂ ઝુંબેશ આ સૈકાનું સૌથી મોટું તબીબી ક્ષેત્રનું નિંદ્ય કાવતરું છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, સો કે વધુ “ સામાન્ય ” જણાવાયેલા ઈન્ફ્લૂએન્ઝાના કેસોની જીવલેણ નવા રોગચાળાની શરૂઆત હોવાની જાહેરાત કરાઈ ત્યારે [[મેકિસકો સિટી]]માં છેલ્લા મેમાં “ ખોટા રોગચાળા ” ની ઝુંબેશ શરૂ થઈ, જો કે તેમણે કહ્યું કે, આ માટે કોઈ ખાસ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો ન હતો. આમ છતાં તેમણે દલીલ કરી છે, ડબલ્યુએચઓ (WHO)એ “ મોટી સંખ્યામાં લોકોને રોગ લાગુ પાડયો અને મૃત્યુ પામ્યા ” એવા વિધાનને તેની હાલની વ્યાખ્યામાંથી દૂર કરીને તેના બદલે સીમાઓને ઓળંગીને ફેલાયેલ તે એક વાયરસ કે લોકો પાસે તે અંગે કોઈ પ્રતિરક્ષા ન હોવાનું જ માત્ર જણાવીને “ કેટલીક મોટી ફાર્માસ્યુટીકલ્સ કંપનીઓ અને તેના વૈજ્ઞાનિકો સાથેના સહયોગથી રોગચાળાની ફેર-વ્યાખ્યા કરી હતી. ”<ref>{{cite web|url=http://www.news.com.au/world/swine-flu/story-e6frfkyi-1225818388508|title=Swine flu 'a false pandemic' to sell vaccines, expert says|date=2010-01-13|publisher=[[News.com]]|access-date=2010-01-13|archive-date=2010-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114013335/http://www.news.com.au/world/swine-flu/story-e6frfkyi-1225818388508|url-status=dead}}</ref> ડબલ્યુએચઓ (WHO)એ જવાબ આપતાં જણાવ્યું હતું કે, સ્વતંત્ર સલાહ ગંભીરતાથી આપવાની તેની ફરજ તેમણે સ્વીકારી હતી અને બહારના હિતોની દખલગીરી સામે રક્ષણ પૂરું પાડયું હતું. તેના પગલાંની સમીક્ષાની જાહેરાત કરીને ડબલ્યુએચઓ (WHO)ના પ્રવકતા ફાડેલા ચૈબે જણાવ્યું હતું કે “ સમીક્ષા એ આઉટબ્રેક સાઈકલનો ભાગ છે. અમે સમીક્ષા અને તેની ચર્ચા કરવાની તક મળે તેવી અપેક્ષા રાખીએ છીએ અને તેને ચોક્કસપણે આવકારીએ છીએ. ” <ref>સ્ટિફાઇન નેબેહે [http://www.reuters.com/article/idUSTRE5BL2ZT20100112 H1N1 ફ્લૂ રોગચાળાને હાથ ધરવા અંગે ડબલ્યુએચઓની સમીક્ષા કરે છે], ''રિયુટર્સ'' મંગળ જાન્યુ 122</ref><ref> બ્લુમબર્ગ http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&amp;sid=ahj0H_RH8U68</ref> === ચેપ નિયંત્રણ === ==== પ્રવાસ-પૂર્વસાવચેતી ==== [[ચિત્ર:ChineseFluInspectors.JPG|thumb|ચાઇનામાં આવનારી ફ્લાઇટમાં ફ્લૂની તપાસ]] [[ચિત્ર:Airport Thermographic Camera.jpg|thumb|ગ્રીસમાં એરપોર્ટ ટર્મિનલમાં થર્મલ ઇમેજિંગ કેમેરા અને સ્ક્રીન, ફોટોગ્રાફ.થર્મલ ઇમેજિંગ વધેલ શરીરના તાપમાનને શોધી શકે છે, જે સ્વાઇન ફ્લૂની નિશાનીઓ પૈકી એક છે.]] 7 મે 2009ના રોજ, ડબલ્યુએચઓ (WHO)એ જણાવ્યું કે નિયંત્રણ સુગમ ન હતું અને દેશોએ વાયરસની અસર હળવી કરવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. સરહદો બંધ કરવા કે પ્રવાસ મર્યાદિત કરવાની તેણે ભલામણ કરી ન હતી.<ref name="WHO Travel">{{cite web |url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/travel/en/index.html |title=WHO - Influenza A(H1N1) - Travel |date=2009-05-07 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=2009-06-17 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618104753/http://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/travel/en/index.html |url-status=dead }}</ref> 26 એપ્રિલ 2009ના રોજ, [[ચાઈનીઝ સરકારે]] જાહેર કર્યું કે બે અઠવાડિયાની અંદર ફ્લૂ જેવાં લક્ષણોનો અનુભવ થયો હોય તેવા ફ્લૂ-ગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી પાછા ફરેલા મુલાકાતીઓને કવોરેન્ટાઈન (સંસર્ગનિષેધ) કરી શકાશે. <ref name="reuters">{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/europeCrisis/idUST344175 |title=FACTBOX-Asia moves to ward off new flu virus |publisher=Reuters |date=2009-02-09 |access-date=2009-04-26 }}</ref> જૂન 2009ની શરૂઆતમાં યુ.એસ. એરલાઈન્સે કોઈ મોટા ફેરફારો કર્યા ન હતા, પરંતુ ફ્લૂ, [[ઓરી]] કે અન્ય ચેપોના લક્ષણોવાળા ઉતારુઓની તપાસનો ચાલુ સ્થાયી પ્રેકિટસમાં સમાવેશ કર્યો હતો, અને વિમાન સ્વચ્છ હોવાનું સુનિશ્ચિત કરવા વિમાની હવા-ફિલ્ટરો પર આધાર રાખ્યો હતો.<ref name="airlines"/> સામાન્ય રીતે એરલાઈન્સ માસ્ક પૂરા પાડતી ન હતી અને સીડીસી એ એરલાઈન્સનો સ્ટાફ માસ્ક પહેરે તેવી ભલામણ કરી ન હતી.<ref name="airlines"/> કેટલીક યુ.એસ. સિવાયની મોટાભાગની એશિયન એરલાઈન્સ, તેમજ [[સિંગાપોર એરલાઈન્સ]], [[ચાઈના ઈસ્ટર્ન એરલાઈન્સ]], [[ચાઈના સઘર્ન એરલાઈન્સ]], [[કેથે પેસિફિક]], અને [[મેકિસકન એરલાઈન્સે]] કેબિન સફાઇ, અદ્યતન [[એર-ફિલ્ટરો]]ની ગોઠવણ અને વિમાનની અંદરના સ્ટાફે મોં પર માસ્ક પહેરવાં જેવા પગલાં લીધાં હતાં.<ref name="airlines">{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/asiaCrisis/idUSN27536654 |title=Global airlines move to reduce infection risks |last=Jacobs |first=Karen |date=2009-06-03 |publisher=Reuters |access-date=2009-09-17 }}</ref> ==== શાળાઓ ==== યુ.એસ. સરકારી અધિકારીઓ ખાસ કરીને શાળાઓ અંગે ચિંતાતુર છે, કેમ કે સ્વાઈન ફ્લૂ વાયરસ, 6 મહિનાથી 24 વર્ષની ઉંમર સુધીના યુવાન અને શાળા-વયના લોકોને અસામાન્યપણે અસર કરતાં હોવાનું જણાયું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.businesswire.com/portal/site/google/?ndmViewId=news_view&newsId=20090820006035&newsLang=en |title=New CDC H1N1 Guidance for Colleges, Universities, and Institutions of Higher Education |date=2009-08-20 |work=Business Wire |access-date=2009-09-17 }}</ref> સ્વાઈન ફ્લૂના ફેલાવાથી ઘણા દેશોમાં અનેક પૂર્વ-સાવચેતી પગલાં તરીકે શાળાઓ બંધ રાખવામાં આવી હતી. શાળાઓ બંધ કરવાને બદલે, સીડીસી એ ઓગસ્ટમાં ભલામણ કરી હતી કે ફ્લૂનાં લક્ષણો ધરાવતાં વિદ્યાર્થીઓ અને શાળાના કાર્યકરોએ કુલ સાત દિવસ અથવા લક્ષણો હળવા થાય ત્યારપછી 24 કલાક-બેમાંથી જે લાંબું હોય તે પ્રમાણે ઘરે રહેવું જોઇએ.<ref name="24hours">{{cite news |url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/health/6557550.html |title=Schools revamp swine flu plans for fall |last=George |first=Cindy |date=2009-08-01 |newspaper=[[Houston Chronicle]] |access-date=2009-08-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG8PPyY?url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/health/6557550.html |archive-date=2009-09-09 |url-status=live }}</ref> સીડીસી એ એવી પણ ભલામણ કરી હતી કે, કોલેજોમાં છેલ્લી વસંતમાં હોય તે કરતાં વિદ્યાર્થીઓ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં તીવ્ર માંદગીમાં સપડાયા હોય તો કોલેજોએ 2009ના વર્ગો મોફૂક રાખવા જોઇએ. વધુમાં તેઓએ શાળાઓને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે મોડા પેપર્સ કે ખૂટતા વર્ગો માટે સજા કરતા કે “ સેલ્ફ આઈસોલેશન ” અમલમાં મૂકયાની ડોકટરની ચિઠ્ઠી જરૂરી બનાવતા કોઈપણ નિયમો મોફૂક રાખવા અને માંદા હોય ત્યારે બહાર નીકળવાનું સાહસ કરતાં વિદ્યાર્થીઓને અટકાવવા;<ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/20/AR2009082003449.html?hpid=moreheadlines |title=Colleges Warned About Fall Flu Outbreaks on Campus |last=de Vise |first=Daniel |date=2009-08-20 | newspaper =[[The Washington Post]] |access-date=2009-09-17 }}</ref> વિદ્યાર્થીઓ ઘરે જવા રાહ જોતા હોય ત્યારે ફ્લૂ જેવાં લક્ષણો ધરાવતાં લોકોને માટે અલગ રૂમની ગોઠવણ કરવાની અને માંદા વિદ્યાર્થીઓ કે સ્ટાફ અને તેઓની સંભાળ રાખનાર લોકોએ સર્જિકલ માસ્કનો ઉપયોગ કરે તેવી શાળાઓને સલાહ આપી હતી.<ref name="AJC8-14">{{cite news|url=http://www.ajc.com/health/content/shared-auto/healthnews/flu-/630021.html|title=Get Smart About Swine Flu for Back-to-School|date=2009-08-14|newspaper=[[Atlanta Journal-Constitution]]|access-date=2009-08-31|archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG9XwyO?url=http://www.ajc.com/health/content/shared-auto/healthnews/flu-/630021.html|archive-date=2009-09-09|url-status=live}}</ref> કેલિફોર્નિયામાં, શાળા જિલ્લાઓ અને યુનિવિર્સિટીઓ સજાગ છે અને શિક્ષણ ઝુંબેશોને પ્રારંભ કરવા આરોગ્ય અધિકારીઓ સાથે કામ કરે છે. ઘણા લોકોએ તબીબી પુરવઠાનો સ્ટોક કરવાનું આયોજન કર્યું હતું અને પ્રારંભિક અને માધ્યમિક શાળાઓ બંધ હોય તો ઓછી આવકવાળાં બાળકો માટે પાઠ અને ભોજનની વ્યવસ્થા કરવાની યોજનાઓ સહિત, ખરાબ કેસોની ચર્ચા કરવાનું વિચારાયું હતું.<ref name="swine-flu-goes-to-camp"/> [[કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી]] કેમ્પસે કાગળના માસ્કથી માંડીને આહાર અને પાણી માટે હાથ-સ્વચ્છતા વસ્તુઓ સુધીનો પુરવઠો સ્ટોક રાખ્યો હતો.<ref name="swine-flu-goes-to-camp"> {{cite news | url=http://www.latimes.com/features/health/la-me-camp-flu27-2009jul27,0,5762666.story | title=Swine flu goes to camp. Will it go to school next? | last=Mehta | first=Seema | coauthors=Nicole Santa Cruz | date=2009-07-27 | newspaper=[[Los Angeles Times]] | access-date=2009-09-17 }}</ref> આકસ્મિક સમયે તૈયાર રહેવામાં મદદ કરવા, [[યુનિવિર્સિટી ઓફ મેરિલેન્ડ સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન]]ના [[બાળરોગશાસ્ત્ર]]ના પ્રાધ્યાપક જેમ્સ સી. કિંગ જુ. એ સૂચવ્યું છે કે, દરેક દેશે સ્થાનિક [[આરોગ્ય વિભાગ]], માતા-પિતા અને શાળા વહીવટકર્તાઓ દ્વારા સંચાલિત “ ઈન્ફલ્યુએન્ઝા કાર્ય ટીમ ” ઊભી કરવી જોઇએ.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2009/08/02/opinion/02king.html |title=The ABC’s of H1N1 |last=James C. Jr. |first=King |date=2009-08-01 | newspaper= [[The New York Times]] |access-date=2009-09-17 }}</ref>{{asof|2009|10|28}} યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં 126000 વિદ્યાર્થીઓને અસર કરતી 19 રાજ્યોની કામચલાઉ 600 જેટલી શાળાઓ બંધ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,570129,00.html |title=H1N1 Closes Hundreds of Schools Across the U.S. |date=2009-10-28 |work=Fox News |access-date=2009-10-28 |archive-date=2009-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101132151/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C570129%2C00.html |url-status=dead }}</ref> ==== કાર્ય-સ્થળ ==== યુ.એસ. [[આરોગ્ય અને માનવસેવા વિભાગ]] (એચએચએસ (HHS) ) તથા [[રોગ નિયંત્રણ અને નિવારણ કેન્દ્રો]]એ (સીડીસી (CDC) ) યુ.એસ. [[વતન સુરક્ષા વિભાગ]] (ડીએચએસ (DHS) ) પાસેની નિવેશ સામગ્રી સાથે કર્મચારીઓને ઉપયોગમાં લેવા અદ્યતન માર્ગદર્શિકા અને વીડિઓ વિકસાવેલ છે,<ref name="fluguidance"/> અને કેમ કે તેઓ હાલમાં તથા આવનાર સ્થિતિ અને શિયાળુ ઈન્ફલ્યુએન્ઝા મોસમ દરમિયાન સ્વાઈન ફ્લૂના પ્રતિકાર માટે યોજનાઓ વિકસાવે છે, અથવા સમીક્ષા કરીને અદ્યતન બનાવે છે. માર્ગદર્શિકામાં જણાવ્યું છે કે, નિયોકતાઓએ તેમનાં ઉદ્દેશો વિચારીને અભિવ્યકત કરવા જોઇએ, જેમાં સ્ટાફમાં રોગ સંક્રમણ ઘટાડવાનો, ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનો ચેપ લાગવાથી તેને લગતી જરૂરિયાતોનું જોખમ વધ્યું હોય તેવા લોકોનું રક્ષણ કરવાનો, વ્યવસાયના સંચાલનને જાળવવાનો, અને તેમના [[પૂરવઠા શૃંખલા]]માં બીજી હસ્તિઓ પરની વિપરીત અસર ઘટાડવાનો સમાવેશ થઈ શકે.<ref name="fluguidance">{{cite web |url=http://www.flu.gov/plan/workplaceplanning/guidance.html |title=Business Planning |work=Flu.gov |publisher=U.S. Department of Health & Human Services |access-date=2009-09-17 }}</ref> સીડીસી નો અંદાજ છે કે 40 % કાર્ય સ્થળો ખરાબ પરિસ્થિતિમાં છે, જ્યાં ઘણા તંદુરસ્તી પુખ્ત લોકોને ઘરે રહેવાની અને કુટુંબના માંદા સભ્યની સંભાળ<ref name="LATimes7-25"> {{cite news | url=http://www.latimes.com/features/health/la-sci-swine-flu25-2009jul25,0,3387335.story | title=Swine flu could kill hundreds of thousands in U.S. if vaccine fails, CDC says | first=Thomas H. | last=Maugh II | date=2009-07-25 | newspaper=[[Los Angeles Times]] | access-date=2009-09-17 }}</ref> રાખવાની જરૂરને કારણે રોગચાળો તેની ચરમસીમાએ હોય ત્યારે કામ કરવા અશકત બને છે, અને કાર્ય-સ્થળ બંધ કરવામાં આવે અથવા ઘરેથી કામ કરવું પડે તેવી સ્થિતિ ઊભી થાય તો વ્યકિતઓને સ્થળના પગલાં લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.<ref name="Fox-7-17-09">{{cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,533591,00.html |title=Swine Flu: Why You Should Still Be Worried |last=Fiore |first=Marrecca |date=2009-07-17 |publisher=Fox News |access-date=2009-08-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG55WpO?url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,533591,00.html |archive-date=2009-09-09 |url-status=dead }}</ref> સીડીસી વધુમાં સલાહ આપે છે કે, કાર્ય-સ્થળની વ્યકિતઓએ ફ્લૂ પછી સાત દિવસ અથવા લક્ષણો સમાપ્ત થયા પછી 24 કલાક, બંન્નેમાંથી જે લાંબું હોય તે પ્રમાણે ઘરે રહેવું જોઇએ.<ref name="24hours"/> યુ.કે.માં, [[આરોગ્ય અને સુરક્ષા વહીવટી અધિકારી]]એ (એચએસઇ (HSE) ) પણ નિયોકતાઓ માટે સામાન્ય માર્ગદર્શન આપ્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.hse.gov.uk/news/2009/swineflu.htm |title=Swine flu - HSE News Announcement |publisher=Health and Safety Executive |date=2009-06-18 |access-date=2009-08-31 |archive-date=2009-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827061646/http://www.hse.gov.uk/news/2009/swineflu.htm |url-status=dead }}</ref> ==== મોં પરના માસ્ક ==== શાળાઓ, કાર્ય-સ્થળો, કે જાહેર સ્થળો જેવાં આરોગ્ય સિવાયના સંભાળ સ્થળોએ મોં પર માસ્ક પહેરવાં કે [[રેસ્પિરેટરો]]નો ઉપયોગ કરવાનો સીડીસી ભલામણ કરતું નથી, પરંતુ તેમાં થોડાક અપવાદ છે : વાયરસ સાથેની માંદી વ્યકિતએ તે બીજા લોકોની આસપાસ હોય, અને ફ્લૂવાળી કોઈ વ્યક્તિની સંભાળ લેતી વખતે તીવ્ર માંદગીનું જોખમ હોય તેવા લોકોએ માસ્ક પહેરવાનું વિચારવું જોઇએ.<ref name="cdcmasks">{{cite news | url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/chi-tc-health-flu-masks-0923sep27,0,7442578.story | title=Masks may help prevent flu, but aren't advised | last=Roan | first=Shari | date=2009-09-27 | newspaper=[[Chicago Tribune]] | access-date=2009-09-28 | archive-date=2009-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091001105331/http://www.chicagotribune.com/entertainment/chi-tc-health-flu-masks-0923sep27%2C0%2C7442578.story | url-status=dead }}</ref> મોં પરના માસ્ક પહેરવા અંગે કેટલાક મતભેદ છે, કેટલાક નિષ્ણાતોને ભય છે કે માસ્ક લોકોમાં સુરક્ષાની ખોટી લાગણી પેદા કરશે અને બીજી ધોરણસરની સાવચેતીઓની જગ્યાએ મુકવી જોઇએ નહીં.<ref name="LATimes4-30-09"/> ચેપગ્રસ્ત વ્યકિતઓના નિકટના સંપર્કમાં હોય તેવા લોકોને માસ્ક લાભદાયક બની શકશે, પરંતુ તેઓ સ્વાઈન ફ્લૂનો ચેપ અટકાવી શકશે કે કેમ તેની જાણ નથી.<ref name="LATimes4-30-09">{{cite news | url=http://www.latimes.com/features/health/la-sci-swine-mask30-2009apr30,0,7635596.story | title=Face masks aren't a sure bet against swine flu | last=Roan | first=Shari | coauthors=Rong-Gong Lin II | date=2009-04-30 | newspaper=[[Los Angeles Times]] | access-date=2009-09-17 | archive-date=2009-05-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090503142056/http://www.latimes.com/features/health/la-sci-swine-mask30-2009apr30%2C0%2C7635596.story | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503142056/http://www.latimes.com/features/health/la-sci-swine-mask30-2009apr30%2C0%2C7635596.story |date=2009-05-03 }}</ref> [[નાગોયા યુનિવર્સિટી]] સ્કૂલ ઓફ મેડિસન ખાતે વાયરોલોજીના પ્રાધ્યાપક યુખિહિરો નિશિયામાએ જણાવ્યું હતું કે “ કશું ન હોય તેનાં કરતાં માસ્ક હોય તે વધુ સારું છે, પરંતુ હવાજનિત વાયરસ ખાલી જગ્યામાંથી સહેલાઈથી ઘુસી જતા હોવાથી તેને સંપૂર્ણપણે અટકાવવાનું મૂશ્કેલ છે. ” <ref name="42bp"/> [[3M]] માસ્ક ઉત્પાદકના કહેવા પ્રમાણે માસ્ક ઔદ્યોગિક સ્થળોમાં [[રજકણો]]ને બહાર કાઢશે, પરંતુ “ સ્વાઈન ફ્લૂ વાયરસ જેવા [[જૈવિક એજન્ટો]] માટે કોઈ સ્થાપિત એકસપોઝર મર્યાદા નથી. ” <ref name="LATimes4-30-09"/> અસરકારકતાનો પુરાવો ન હોવા છતાં, આવા માસ્કનો ઉપયોગ એશિયામાં સામાન્ય છે.<ref name="42bp">{{cite news |url=http://www.bangkokpost.com/news/asia/142274/face-masks-part-of-japan-fashion-chic-for-decades |title=Face masks part of Japan fashion chic for decades |date=2009-04-05 |work=Bangkok Post |publisher=The Post Publishing |access-date=2009-10-28 |agency=AFP }}</ref><ref>{{cite news |url=http://abcnews.go.com/Business/wireStory?id=8870908 |title=Flu-Related Products May Lift U.S. Makers' Profits |last=Wohl |first=Jessica |date=2009-10-20 |work=ABC News.com |publisher=ABC News |access-date=2009-10-28 }}</ref> ખાસ કરીને માસ્ક જાપાનમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે, જ્યાં સ્વચ્છતા અને સ્વાસ્થ્યનું ઊંચું મૂલ્ય કરાય છે, અને ત્યાંની સભ્યતા, રોગ ફેલાતા અટકાવવા માંદા માણસો માટે માસ્ક પહેરવાનું ફરજીયાત બનાવે છે. <ref name="42bp"/> ==== કવોરેન્ટાઈન (સંસર્ગનિષેધ) ==== ચેપની શંકા હોય અથવા ચેપ લાગ્યો હોય તેવી બીજી વ્યકિતઓના સંપર્કમાં આવ્યા હોય તેવા વિદેશી મુલાકાતીઓનું [[કવોરેન્ટાઈન]] કરવાનું અથવા તેમ કરવાની ધમકી આપવાનું દેશોએ શરૂ કર્યું છે. મેમાં, [[ચાઈનીઝ]] સરકારે 21 યુ.એસ. વિદ્યાર્થીઓ અને ત્રણ શિક્ષિકાને તેમની હોટલના રૂમમાં બંધ રાખ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/05/28/us.china.swine.flu/ |title=China quarantines U.S. school group over flu concerns |publisher=CNN |date =2009-05-28 |access-date=2009-09-26 }}</ref> પરિણામે [[યુ.એસ. રાજ્ય વિભાગે]] ચાઈનાની ફ્લૂ વિરોધી પગલાં અંગે સાવધ રહીને પ્રવાસ કરવાનો આદેશ બહાર પાડયો હતો અને પ્રવાસીઓને, માંદા હોય તો [[ચીન|ચીનની]] મુસાફરી કરવા અંગે ચેતવણી આપી હતી.<ref>{{cite news |url=http://washingtontimes.com/news/2009/jun/29/kralev-us-warns-travelers-of-chinas-flu-rules/ |title=KRALEV: U.S. warns travelers of China's flu rules |last=Kralev |first=Nicholas |date=2009-06-29 |work=The Washington Times |access-date=2009-09-26 }}</ref> [[હોંગકોંગ]]માં, સમગ્ર હોટલને 240 અતિથિઓ સાથે કવોરેન્ટાઈન કરવામાં આવી હતી;<ref>{{cite news |url=http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2009/05/03/2003442656 |title=Tensions escalate in Hong Kong’s swine-flu hotel |date=2009-05-03 |work=Taipei Times |access-date=2009-09-26 |author=DPA }}</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]એ 2000 ઉતારુઓ સાથેના ક્રુઝ જહાજને દરિયામાં રોકાવાનો આદેશ આપ્યો હતો, કારણ કે સ્વાઈન ફ્લૂનો ભય હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/28/2583515.htm?section=justin |title=Ship passengers cruisy in swine flu quarantine |date=2009-05-28 |work=ABC News |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2009-09-17 |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007164303/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/28/2583515.htm?section=justin |url-status=dead }}</ref> [[મક્કા]]ની વાર્ષિક [[હજયાત્રા]]એ ગયેલા મિસરી [[મુસલમાન|મુસલમાનો]]<nowiki/>એ પરત ફરતાં કવોરેન્ટાઈન થવાનું જોખમ હતું.<ref>{{cite news |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=7634743 |title=Egypt Warns of Post-Hajj Swine Flu Quarantine |last=El Deeb |first=Sarah |date=2009-05-20 |publisher=ABC News |access-date=2009-09-27 |location=Cairo }}</ref> [[રશિયા]] અને [[તાઈવાને]] કહ્યું કે ફ્લૂની ઉપસ્થિતિ હોય તેવા વિસ્તારોમાંથી આવતા તાવ હોય તેવા મુલાકાતીઓને તેઓ કવોરેન્ટાઈનમાં રાખશે. <ref>{{cite news |url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=932378&lang=eng_news&cate_img=316.jpg&cate_rss=news_Health |title=Swine flu cases in Europe; worldwide travel shaken |last=Woolls |first=Daniel |date=2009-04-28 |work=Taiwan News |access-date=2009-09-26 |agency=AP |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007164036/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=932378&lang=eng_news&cate_img=316.jpg&cate_rss=news_Health |url-status=dead }}</ref> [[જાપાને]] મેના વચગાળામાં 47 વિમાની ઉતારુઓને એક અઠવાડિયામાં માટે હોટેલમાં કવોરેન્ટાઈન કર્યા હતા,<ref>{{cite news |url=http://www.youtube.com/watch?v=P6fEMGHoQPE |title=Japan Swine Flu Quarantine Ends for Air Passengers |date=2009-05-17 |publisher=New Tang Dynasty Television |access-date=2009-09-26 }}</ref> ત્યારબાદ જૂનની અધવચમાં ભારતે, ચેપનો ઊંચો દર હોવાનું વિચારાતું હોય તેવા દેશોના “ આઉટબાઉન્ડ ” ઉતારુઓની પૂર્વ તપાસ કરવા સૂચવ્યું હતું.<ref>{{cite news |url=http://www.internationalreporter.com/News-4898/india-wants-us-to-screen-passengers-for-swine-flu.html |title=India wants US to screen passengers for swine flu |date=2009-06-16 |work=International Reporter |access-date=2009-09-28 |author=MIL/Sify.com |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923000245/http://internationalreporter.com/News-4898/india-wants-us-to-screen-passengers-for-swine-flu.html |url-status=dead }}</ref> ==== ડુક્કર અને આહાર સુરક્ષા ==== રોગચાળાના વાયરસ એ સ્વાઈન ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનો એક પ્રકાર છે, જે મૂળ ડુક્કરમાં રહેતી જાતોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને આ મૂળ તત્ત્વને “ સ્વાઈન ફ્લૂ ” નું સામાન્ય નામ મળ્યું છે. આ શબ્દોનો સામૂહિક મીડિયા દ્વારા બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. આ વાયરસ, અમેરિકન<ref>{{cite news | last = Jordan | first = Dave | title = Minnesota Pig Tests Positive for H1N1 | url = http://www.newson6.com/Global/story.asp?S=11341148 | publisher = KOTV | date = 2009-10-20 | access-date = 2009-12-10 | archive-date = 2009-12-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091207164317/http://www.newson6.com/Global/story.asp?S=11341148 | url-status = dead }}</ref> તથા કેનેડિયન<ref>{{cite news | last = Evans | first = Brian | title = News Conference with Minister of Health and Chief Public Health Officer | url = http://www.phac-aspc.gc.ca/alert-alerte/h1n1/conferences/nc-2009-05-02-eng.php|date=2009-05-05|access-date=2009-12-10|publisher=Public Health Agency of Canada}}</ref> ડુક્કરો, તેમજ ઉત્તર આર્યલેન્ડ, આર્જેન્ટિના અને નોર્વેના ડુક્કરોમાં જણાયા છે.<ref>{{cite web|title=Human swine flu in pigs|url=http://scienceblogs.com/effectmeasure/2009/10/human_swine_flu_in_pigs.php|date=2009-10-20|access-date=2009-12-10|work=Effect Measure|archive-date=2009-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035341/http://scienceblogs.com/effectmeasure/2009/10/human_swine_flu_in_pigs.php|url-status=dead}}</ref> તેની ઉત્પતિ ડુક્કરોમાં હોવા છતાં, આ જાત લોકો વચ્ચે સંક્રમિત થાય છે, પણ ડુક્કરમાંથી લોકોમાં સંક્રમિત થતી નથી.<ref name="NYT6-23"/> અગ્રેસર આરોગ્ય સંસ્થાઓ અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસના કૃષિ સચિવે]] ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ડુક્કરમાંથી પ્રાપ્ત સારી રીતે રાંધેલ પોર્ક કે બીજી આહારની પેદાશો ખાવાથી ફ્લૂ થતો નથી.<ref name="CDC_pork">{{cite press release|url=http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2009/h1n1_20090430/en/index.html |title=Joint FAO/WHO/OIE Statement on influenza A(H1N1) and the safety of pork|publisher=[[World Health Organization]]|date=2009-05-07|access-date=2009-09-26}}</ref><ref>{{cite news | last = Desmon | first = Stephanie | title = Pork industry rues swine flu | work = The Baltimore Sun | volume = 172 | issue = 233 | date = 2009-08-21 | pages = 1, 16 | url = http://www.baltimoresun.com/health/bal-md.hs.flu21aug21,0,5219798.story | access-date = 2009-09-01 | archive-url = https://www.webcitation.org/5jeGAPswM?url=http://www.baltimoresun.com/health/bal-md.hs.flu21aug21,0,5219798.story | archive-date = 2009-09-09 | url-status = dead }}</ref> આમ છતાં, અઝેરબૈજને 27 એપ્રિલના રોજ અમેરિકામાંથી [[પશુપાલન]]ની બનાવટો આયાત કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકયો હતો.<ref name="trend">{{cite news|author=|url=http://news-en.trend.az/society/health/1462401.html|publisher=[[Trend News Agency]]|title=Prevention against "swine flu" stabile in Azerbaijan: minister|date=2009-04-28|access-date=2009-04-28|archive-date=2009-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503071442/http://news-en.trend.az/society/health/1462401.html|url-status=dead}}</ref> ઈન્ડોનેશિયાની સરકારે પણ ડુક્કારોની આયાત અટકાવી હતી અને ઈન્ડોનેશિયામાં 9 મિલિયન ડુક્કરોનું પરીક્ષણ શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://nasional.kompas.com/read/xml/2009/04/27/11120229/cegah.flu.babi.pemerintah.gelar.rapat.koordinasi|title=Cegah flu babi, pemerintah gelar rapat koordinasi|date=2009-04-27|work=Kompas newspaper|access-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501235943/http://nasional.kompas.com/read/xml/2009/04/27/11120229/cegah.flu.babi.pemerintah.gelar.rapat.koordinasi|archive-date=2009-05-01|url-status=dead}}</ref> ઈજિપ્શિયન સરકારે 29 એપ્રિલ, 2009ના રોજ ઈજિપ્તમાં તમામ ડુક્કરોની હત્યા કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/04/30/2556545.htm?section=justin%20Egypt%20orders%20pig%20cull|agency=AFP|title=Egypt orders pig cull|work=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=2009-09-27|date=2009-04-30|archive-date=2009-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007163932/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/04/30/2556545.htm?section=justin%20Egypt%20orders%20pig%20cull|url-status=dead}}</ref> == સારવાર == {{See|Influenza treatment}} લક્ષણો હળવા કરવામાં મદદ કરવા પૂરતું પ્રવાહી અને આરામ સહિત સંખ્યાબંધ પદ્ધતિઓની ભલામણ કરવામાં આવી છે.<ref name="Mayo">{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/influenza/DS00081/DSECTION=treatments-and-drugs |author=Mayo Clinic Staff |publisher=[[Mayo Clinic]] |work=Diseases and Conditions |title=Influenza (flu) treatments and drugs |access-date=2009-05-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/5jeG5VTNF?url=http://www.mayoclinic.com/health/influenza/DS00081/DSECTION=treatments-and-drugs |archive-date=2009-09-09 |url-status=live }}</ref> [[કાઉન્ટર પર]] મળતી [[એસાસેટેમિનોફેન]] અને [[ઈબુપ્રોફેન]] જેવી દુખાવાની દવાઓ વાયરસને મારી નાખતા નથી, આમ છતાં તેઓ લક્ષણો ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.<ref name="Medline"/> કોઈપણ ફ્લૂ પ્રકારનાં લક્ષણો માટે (કોઈપણ વ્યકિતએ, પરંતુ ખાસ કરીને 19 હેઠળના લોકોએ) એસ્પિરિન અને બીજી સેલિસાયલેટ બનાવટોનો ઉપયોગ ન કરવો જોઇએ, કારણ કે રેયેના સિન્ડ્રોમ વિકસવાનો ભય રહે છે.<ref name="National Reyes Syndrome Foundation">{{cite web |url=http://www.reyessyndrome.org/aspirin.html |publisher=[[National Reye's Syndrome Foundation]] |title=Aspirin / Salicylates and Reyes Syndrome |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719104914/http://www.reyessyndrome.org/aspirin.html |url-status=dead }}</ref> [[તાવ]] ઓછો હોય અને બીજી કોઈ મૂશ્કેલીઓ ન હોય, તો તાવની દવાની ભલામણ કરી નથી.<ref name="Medline">{{cite web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003090.htm |publisher=[[U.S. National Library of Medicine]] |work=Medline Plus Medical Encyclopedia |title=Fever |access-date=2009-05-20}}</ref> મોટાભાગના લોકો તબીબી સંભાળ વિના સાજા થઈ જાય છે, જો કે પહેલાંથી કે અંતર્ગત તબીબી પરિસ્થિતિ હોય તેવા લોકોને ગૂંચવણો પેદા થવાનું વલણ હોઇ શકે છે અને વધુ સારવારથી લાભ થઈ શકે.<ref name="CDC_symptoms">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/sick.htm |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |title=What To Do If You Get Sick: 2009 H1N1 and Seasonal Flu |date=2009-05-07 |access-date=2009-11-01}}</ref> જોખમ ધરાવતાં જૂથોના લોકોને ફ્લૂના લક્ષણોનો પ્રથમ અનુભવ થાય ત્યારે જેમ બને તેમ સત્વર તેઓને [[એન્ટિવાયરલ]] (ઓસેલ્ટામિવિર કે ઝનામિવિર) દવાથી સારવાર આપવી જોઇએ. જોખમ ધરાવતાં જૂથોમાં સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને [[પ્રસૂતિ બાદ]]ની સ્ત્રીઓ, 2 વર્ષથી નીચેનાં બાળકો અને શ્વસન સમસ્યાઓ જેવી અંતર્ગત સ્થિતિ ધરાવતાં લોકોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="CDCOct16AntiviralRecommendations"/> જોખમ ધરાવતાં જૂથના ન હોય અને જેઓમાં સતત કે ઝડપથી વણસતા લક્ષણો હોય તેવા લોકોને પણ એન્ટિવાયરલ સાથેની સારવાર આપવી જોઇએ. આ લક્ષણોમાં શ્વાસની મુશ્કેલી અને 3 દિવસ કરતાં વધુ વખત રહેલ ઊંચા તાવનો સમાવેશ થાય છે. [[ન્યૂમોનિયા]] થયો હોય તેવા લોકોને એન્ટિવાયરલ અને એન્ટિબાયોટિકસ બંને આપવા જોઇએ, કેમ કે H1N1 માંદગીના ઘણા તીવ્ર કેસોમાં બેકિટરિયાનો ચેપ વિકસે છે.<ref name="NikkiShindoNov12">{{cite news|url=http://www.who.int/mediacentre/vpc_transcript_12_november_09_nikki_shindo.pdf|title=Transcript of virtual press conference with Gregory Hartl, Spokesperson for H1N1, and Dr Nikki Shindo, Medical Officer, Global Influenza Programme, World Health Organization|date=2009-11-12|publisher=World Health Organization|access-date=2009-11-18}}</ref> લક્ષણો શરુ થયાના 48 કલાકમાં અપાય તો એન્ટિવાયરલ અત્યંત ઉપયોગી થાય છે અને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરેલ દર્દીઓની સ્થિતિ સુધારી શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Jain S, Kamimoto L, Bramley AM, ''et al.'' |title=Hospitalized patients with 2009 H1N1 influenza in the United States, April-June 2009 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=361 |issue=20 |pages=1935–44 |year=2009 |month=November |pmid=19815859 |doi=10.1056/NEJMoa0906695 |url=}}</ref> 48 કલાક પછી પણ મધ્યમસર કે તીવ્રપણે માંદગી હોય તેઓને એન્ટિવાયરલ લાભદાયક બની શકશે.<ref name="cdc.gov"/> જો [[ઓસેલ્ટામિવિર]] (ટેમિફ્લ્યૂ) મળે નહીં કે ઉપયોગ ન કરી શકાય તો [[ઝનામિવિર]] (રિલેન્ઝા) તેની અવેજીમાં વાપરવાની ભલામણ છે.<ref name="CDCOct16AntiviralRecommendations">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/h1n1flu/recommendations.htm|title=Updated Interim Recommendations for the Use of Antiviral Medications in the Treatment and Prevention of Influenza for the 2009-2010 Season|date=2009-09-08|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-09-17}}</ref><ref name="WHOAug21antiviralrecommendations">{{cite web|url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/h1n1_use_antivirals_20090820/en/index.html|title=Recommended use of antivirals|date=2009-08-21|work=Global Alert and Response (GAR)|publisher=World Health Organization|access-date=2009-11-06|location=Geneva|archive-date=2009-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20091104171524/http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/h1n1_use_antivirals_20090820/en/index.html|url-status=dead}}</ref> જ્યાં બીજી ઉપલબ્ધ સારવાર પદ્ધતિઓ બિનઅસરકારક કે ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા કેસોમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ કરેલા દર્દીઓ માટે મંજૂર કરેલ [[પેરામિવિર]] એક પ્રયોગાત્મક [[એન્ટિવાયરલ દવા]] છે.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS10540+24-Oct-2009+PRN20091024|title=Emergency Use Authorization Granted For BioCryst's Peramivir|date=2009-10-23|publisher=Reuters|access-date=2009-11-18|agency=PRNewswire-FirstCall|archive-date=2009-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091107164728/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS10540+24-Oct-2009+PRN20091024|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107164728/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS10540+24-Oct-2009+PRN20091024 |date=2009-11-07 }}</ref> આ દવાઓની તંગી નિવારવામાં મદદ કરવા, સીડીસી એ રોગચાળાના ફ્લૂ સાથે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરેલ લોકો માટે; અંતર્ગત તબીબી પરિસ્થિતિને કારણે ગંભીર ફ્લૂ ગૂંચવણોનું જોખમ હોય તેવા લોકો; અને ફ્લૂની ગંભીર ગૂંચવણોનું જોખમ-ધરાવતા દર્દીઓ માટે મુખ્યત્વે ઓસેલ્ટામિવિર સારવારની ભલામણ કરી હતી. સીડીસી એ ચેતવણી આપી હતી કે, ઈન્ફલ્યુએન્ઝાના નિવારણ અને સારવાર માટે એન્ટિવાયરલ દવાઓનો આડેધડ ઉપયોગ કરવાથી [[દવા-પ્રતિકારક]] જાતોને આર્વિભાવ પામવાનો રસ્તો મોકળો બનશે, જેનાથી રોગચાળા સામે લડવાનું વધુ મૂશ્કેલ બનશે. ઉપરાંત, બ્રિટીશ અહેવાલમાં જણાયું હતું કે લોકો દવાનો કોર્સ પૂરો કરવામાં મોટેભાગે નિષ્ફળ જતાં હતા અથવા જરૂર ન હોય ત્યારે દવા લેતા હતા. <ref name="Tami1">{{cite news|url=http://www.washingtonexaminer.com/economy/ap/53932902.html|title=WHO: Healthy people who get swine flu don't need Tamiflu; drug for young, old, pregnant|last=Cheng|first=Maria|date=2009-08-21|work=Washington Examiner|access-date=2009-09-17|archive-date=2009-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007164124/http://www.washingtonexaminer.com/economy/ap/53932902.html|url-status=dead}}</ref> === આડઅસરો === બંને દવાઓની આડઅસરો જાણીતી છે, જેમાં ચક્કર, ઉબકા, ઉલટી, ભૂખની અરુચિ તથા શ્વાસ લેવામાં તકલીફનો સમાવેશ થાય છે. ઓસેલ્ટામિવિર લીધા પછી બાળકોમાં જાતને ઈજા કરવાનું અને ગભરાટનું જોખમ વધતું હોવાનું જણાવાયું હતું.<ref name="Mayo"/> ડબલ્યુએચઓ (WHO)એ ઓનલાઈન સ્થળોએથી એન્ટિવાયરલ દવાઓ ખરીદવા સામે ચેતવણી આપી છે, અને પ્રત્યક્ષ સરનામું આપ્યા વિના ઓનલાઈન ફાર્મસીઓ દ્વારા વેચાતી અડધી દવાઓ બનાવટી હોય છે.<ref name="onlinedrugs">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/besttreatments/2009/may/08/warning-against-buying-flu-drugs-online |title=Warning against buying flu drugs online |work=[[The Guardian]] |author=BMJ Group |date=2009-05-08 |access-date=2009-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517095744/http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/besttreatments/2009/may/08/warning-against-buying-flu-drugs-online |archive-date=2009-05-17 |url-status=dead }}</ref> === પ્રતિકાર === {{As of|2010|2|df=US}}, [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]](ડબલ્યુએચઓ)એ જણાવ્યું છે કે વિશ્વભરમાં પ્રવર્તમાન 2009ના રોગચાળા H1N1 (સ્વાઈન) ફ્લૂના પરીક્ષણ કરાયેલ 15,000 નમૂનાઓમાં 225 નમૂનાઓમાં [[ઓસેલ્ટામિવિર]] ([[ટેમિફ્લૂ]]) સામે પ્રતિકાર દર્શાવ્યો હોવાનું જણાવ્યું હતું. <ref name="Pandemic H1N1 2009-2010 - update 86">{{cite web | url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/laboratory05_02_2010/en/index.html | title=Pandemic (H1N1) 2009 - update 86 | publisher=[[World Health Organization]] (WHO) | date=February 5, 2010 | access-date=February 6, 2010 | archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100210231337/http://www.who.int/csr/disease/swineflu/laboratory05_02_2010/en/index.html | url-status=dead }}</ref> આ સંપૂર્ણતયા અણધાર્યું નથી, કેમ કે મોસમી H1N1 ફ્લૂના પરીક્ષણ કરાયેલ 99.6 % કેસોમાં ઓસેલ્ટામિવિર સામે પ્રતિકાર દર્શાવ્યો હતો.<ref> {{cite web | url=http://www.cdc.gov/flu/weekly/weeklyarchives2008-2009/weekly39.htm | title=2008-2009 Influenza Season Week 39 ending October 3, 2009 | publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) | date=2009-10-09 | access-date=2009-11-20 }}</ref> આમ છતાં કોઈ પરિભ્રમણ કરતા ફ્લૂએ, અન્ય પ્રાપ્ય એન્ટિવાયરલ [[ઝનામિવિર]] ([[રિલેન્ઝા]]) સામે હજુ કોઈ પ્રતિકાર દર્શાવ્યો નથી. <ref name="cdc.gov"/> === એન્ટિવાયરલની અસરકારકતા સામે વાંધો === 8 ડિસેમ્બર 2009ના રોજ, [[ક્રોકેન કોલાબોરેશન]] કે જેણે તબીબી પુરાવાની સમીક્ષા કરી છે, તેમણે [[બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલ]]માં પ્રસિદ્ધિ સમીક્ષામાં જાહેર કરેલ કે, એન્ટિવાયરલ દવાઓ [[ઓસેલ્ટામિવિર]] (ટેમિફ્લૂ) અને [[ઝનામિવિર]] (રિલેન્ઝા) [[ન્યૂમોનિયા]]ની અસરો તથા ઈન્ફલ્યુએન્ઝા સાથે સંકળાયેલ બીજી ગંભીર સ્થિતિ દૂર કરે છે તેવા તેના આગલા તારણને ઉલટાવ્યું હતું. તેઓએ જણાવ્યું હતું કે 20 અભ્યાસોના પૃથ્થકરણે દર્શાવ્યું હતું કે લક્ષણો શરૂ થયાના 24 કલાકમાં ઓસેલ્ટામિવિર લેવામાં આવે, તો તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યકિતઓ માટે ઓસેલ્ટામિવિરથી હળવા લાભ થયા હતા, પરંતુ નીચલા શ્વસન માર્ગનો ચેપ કે ઈન્ફલ્યુએન્ઝાની અન્ય [[ગૂંચવણો]] તેણે નિવારી હતી એવો કોઈ સ્પષ્ટ પુરાવો જણાયો ન હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=a9acc7qIJFdU|title=Roche’s Tamiflu Not Proven to Cut Flu Complications, Study Says|last=Cortez|first=Michelle Fay|date=2009-12-09|work=Bloomberg.com|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=2009-12-11}}</ref><ref name="BMJDec8">{{cite journal|date=2009-12-08|title=Neuraminidase inhibitors for preventing and treating influenza in healthy adults: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|publisher=BMJ Publishing Group Ltd.|url=http://www.bmj.com/cgi/content/abstract/339/dec07_2/b5106?ijKey=b9e57312b08cf03c1923f6a254048e5d5a08e60d&keytype2=tf_ipsecsha|access-date=2009-12-11|doi=10.1136/bmj.b5106|first1=Tom |last1=Jefferson |first2=Mark |last2=Jones |first3=Peter |last3=Doshi |first4=Chris |last4=Del Mar|volume=339|pages=b5106|pmid=19995812}}</ref> તેમના પ્રકાશિત તારણો માત્ર ઈન્ફલ્યુએન્ઝાવાળી તંદુરસ્ત પુખ્તવ્યકિતઓમાં તેના ઉપયોગને લગતાં છે; ઊંચા જોખમની ગૂંચવણો ધરાવતા દર્દીઓ માટે તેના ઉપયોગનો નિર્ણય કરવા અંગે (સગર્ભા સ્ત્રીઓ, 5 થી નીચેની ઉંમરના બાળકો, અને તબીબી સ્થિતિ હેઠળના દર્દીઓ) તેઓ કશું કહેતા નથી અને તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યકિતઓમાં ગૂંચવણો ઘટાડવા અંગેની તેની ભૂમિકા અંગે અનિશ્ચિતતા છતાં લક્ષણોનો ગાળો ઘટાડવા માટે તે ઉપયોગી દવા હોવાનું કહી શકે છે. દવાઓ ફ્લૂ સંબંધિત ગૂંચવણો સામે અસરકારક હોવાનું છેલ્લે પ્રદર્શિત કરી શકાય; સામાન્યરીતે, ક્રોક્રેન કોલાબોરેશને “ સારી વિગતોનો અભાવ ” એવું તારણ કાઢયું હતું.<ref name="BMJDec8"/><ref>{{cite journal|last=Godlee|first=Fiona|date=2009-12-10|title=We want raw data, now|journal=BMJ|publisher=BMJ Publishing Group Ltd.|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/339/dec10_2/b5405|doi=10.1136/bmj.b5405|volume=339|pages=b5405|doi_brokendate=2010-01-05}}</ref> બ્રિટીશ મેડીકલ જર્નલના કેટલાક ખાસ તારણોમાં, “ લક્ષણવિષયક પ્રયોગશાળાની સામે મોંથી લેવાતી ઓસેલ્ટામિવિરની અસરકારકતામાં દૈનિક 75 મિગ્રા એ 61 % ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનું સમર્થન કરાયું હતું (જોખમનો ગુણોત્તર 0.39, 95 % કોન્ફિડન્સ ઈન્ટરવલ 0.18 થી 0.85). [...] બાકીનો પુરવઠો સૂચવે છે કે, ઓસેલ્ટામિવિરથી નીચલા શ્વસન માર્ગ સંબંધિત ઈન્ફલ્યુએન્ઝામાં ઘટાડો (જોખમ ગુણોત્તર 0.55, 95 % કોન્ફિડન્સ ઈન્ટરવલ 0.22 થી 1.35) થયો ન હતો.<ref name="BMJDec8"/> ખાસ કરીને આ બીજા પરિણામ માટેની બહોળી રેન્જ ધ્યાનમાં લેવી. == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == વાયરસ કયાંથી અને કયારે ઉત્પન્ન થાય છે તેની જાણ નથી<ref name="Nature">{{cite journal |url=http://www.nature.com/news/2009/090505/full/459014a/box/1.html|title=The turbulent history of the A(H1N1) virus |first=Hayden Erica |last=Check |date=2009-05-05 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |access-date=2009-05-07 |doi=10.1038/459014a |issn=1744-7933|format=fee required |volume=459 |pages=14}}</ref><ref>{{cite video |people= Larry Pope |title= Smithfield Foods CEO on flu virus |url= http://www.msnbc.msn.com/id/21134540/vp/30523283#30523283 |format= flv |medium= Television production |publisher= MSNBC |access-date= 2009-09-16 |archive-date= 2009-10-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091007163933/http://www.msnbc.msn.com/id/21134540/vp/30523283#30523283 |url-status= dead }}</ref> ત્યારે વૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણે સૂચવ્યું છે કે, સપ્ટેમ્બર 2008ના થયેલ પ્રથમ ફેલાવા માટે H1N1 જાત જવાબદાર હતી અને તેની ઔપચારિક ઓળખ થાય અને ઈન્ફલ્યુએન્ઝાની નવીન જાત તરીકે મુકરર કરાય તે પહેલાં ઘણા મહિનાઓ મનુષ્યોમાં તે ફરતાં રહ્યા.<ref name="Nature"/><ref>{{cite journal |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/324/5927/572 |title=As Swine Flu Circles Globe, Scientists Grapple With Basic Questions |journal=[[Science (journal)|Science]] |author=Cohen Jon, Enserink Martin |date=2009-05-01|access-date=2009-09-26|volume=324|issue=5927|pages=572–3|format=fee required|doi=10.1126/science.324_572}}</ref> === મેક્સિકો === માર્ચ 2009માં બે યુ.એસ. બાળકોમાં આ વાયરસની જાણ કરાઈ હતી, પરંતુ આરોગ્ય અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેણે મેકિસકોમાં ખૂબ વહેલા છેક જાન્યુઆરીમાં લોકોને દેખીતી રીતે ચેપ લગાડયો હતો.<ref name="Reuters6-11">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/middleeastCrisis/idUSN11399103|title=New flu has been around for years in pigs - study|last=Fox|first=Maggie|date=2009-06-11|publisher=Reuters|access-date=2009-09-17}}</ref> 18 માર્ચ, 2009માં [[મેક્સિકો સિટી]]માં પ્રથમ ફેલાવાનો શોધી કઢાયો હતો;<ref name="NYT4-26">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/27/health/27questions.html|title=Flu Outbreak Raises a Set of Questions |first=Donald G. |last=McNeil Jr.|date=2009-04-26|work=[[The New York Times]]|access-date=2009-09-17}}</ref> રોગના ફેલાવાની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ તે પછી તરત, મેકિસકોએ યુ.એસ. અને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાને રોગચાળો ફાટી નીકળવાના થોડાક દિવસોમાં મેકિસકો સિટી “ અસરકારક રીતે બંધ કરેલ ” હોવાની જાણ કરી. <ref name="Fox5-12">{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,519902,00.html?sPage=fnc/health/infectious|title=Study: Mexico Has Thousands More Swine Flu Cases|date=2009-05-12|work=FOXNews.com|publisher=FOX News Network|access-date=2009-09-17|author=AP}}</ref> કેટલાક દેશોએ મેકિસકો જતી હવાઈ સેવા બંધ કરી, જ્યારે બીજાઓએ વેપાર અટકાવ્યો. ફેલાવાને નિયંત્રણમાં લેવા સીમાઓ બંધ કરવાના આદેશ નકારવામાં આવ્યા.<ref name="Fox5-12"/> રોગચાળાની સત્તાવાર શોધ કરાઈ તે પહેલાં મેકિસકોમાં સેંકડો બિન-જીવલેણ કેસો શોધી કઢાયા હતા, અને તેની તે “ શાંત રોગચાળા ” ની મધ્યમાં હતો. પરિણામે, મેકિસકોએ માત્ર સૌથી ગંભીર કેસોની જાણ કરી હતી જે સામાન્ય ફ્લૂ કરતાં અલગ, કેટલીક વધુ તીવ્ર નિશાનીઓ હતી, જે સંભવત: કેસના જીવલેણ દરના પ્રારંભિક અસમાન અંદાજ તરફ દોરી જાય છે.<ref name="NYT4-26"/> === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) === સીડીસી એ સૌ પ્રથમ આ નવી જાત બે બાળકોમાં શોધી કાઢી હતી, તેમાં એકેય ડુક્કરના સંપર્કમાં ન હતા. પ્રથમ કેસ, [[સાન ડિયેગો કાઉન્ટી, કેલિફોર્નિયા]]માંથી, સીડીસી એ 14 એપ્રિલ, 2009ના રોજ ચિકિત્સકીય નમૂના([[નાસોફાર્નેજીલ]] [[સ્વાબ]])ની તપાસો પરથી તેનું સમર્થન કર્યું હતું. નજદીકમાં [[ઈમ્પિરિયલ કાઉન્ટિ, કેલિફોર્નિયા]]માંથી 17 એપ્રિલે બીજા કેસનું સમર્થન કર્યું હતું. સમર્થન કરાયેલ પ્રથમ કેસના દર્દીને 30 માર્ચના રોજ અને બીજી વખત 28 માર્ચના રોજ કરેલ ચિકિત્સકીય પરીક્ષણમાં તાવ અને ઉધરસ સહિત ફ્લૂનાં લક્ષણો હતાં.<ref name="mmwr5815a5">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5815a5.htm|title=Swine Influenza A (H1N1) Infection in Two Children --- Southern California, March–April 2009|date=2009-04-24|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|work=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=58 (Dispatch)|issue=15|pages=400–402|access-date=2009-10-04}}</ref> પ્રથમ સ્વાઈન ફ્લૂનું સમર્થન કરાયું હતું, જેનું હસ્ટનમાં [[ટેકસાસ બાળકોની હોસ્પિટલ]]માં અવસાન થયું હતું. <ref>{{cite news|url=http://abclocal.go.com/ktrk/story?section=news/health&id=6786416&rss=rss-ktrk-article-6786416|title=Swine flu victim dies in Houston|date=2009-04-29|publisher=KTRK-TV/DT|access-date=2009-11-18|location=Houston, Texas|agency=AP|archive-date=2009-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20091107164755/http://abclocal.go.com/ktrk/story?section=news%2Fhealth&id=6786416&rss=rss-ktrk-article-6786416|url-status=dead}}</ref> === વિગતોનો અહેવાલ અને ચોક્કસતા === ઈન્ફલ્યુએન્ઝા તપાસ માહિતી, “ ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ કયાં, કયારે, અને કયા પરિભ્રમણ કરે છે તે પ્રશ્નોમાં જવાબ આપે છે. ઈન્ફલ્યુએન્ઝાની પ્રવૃત્તિ વધી કે ઘટી રહી હોય તો તે નક્કી કરવા તેનો ઉપયોગ કરી શકાશે, પરંતુ ઈન્ફલ્યુએન્ઝાથી કેટલાક લોકો માંદા પડયા તેની ખાતરી કરવા તેનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં. ”<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/flu/weekly/fluactivity.htm|title=Flu Activity & Surveillance|date=2009-11-30|work=Seasonal Influenza (Flu)|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2009-12-02}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે, પાછલા જૂન 2009માં ઈન્ફલ્યુએન્ઝા તપાસ માહિતીએ દર્શાવ્યું હતું કે 3065 હોસ્પિટલમાં દાખલ કરેલ અને 127 ના મૃત્યુ સહિત લગભગ 28000 જેટલા કેસો પ્રયોગશાળા સમર્થન કરેલ કેસો હતા; પરંતુ સીડીસીના ફ્લૂ તપાસ અધિકારી લિન ફિનેલીના કહેવા પ્રમાણે ગાણિતિક મોડેલિંગ હાલમાં 1 મિલિયન અમેરિકનોને 2009ના રોગચાળાને ફ્લૂ હોવાનો અંદાજ દર્શાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2009/06/25/us-swine-flu-cases-may-ha_n_221240.html|title=US Swine Flu Cases May Have Hit 1 Million|last=Stobbe|first=Mike|date=2009-06-25|work=The Huffington Post|access-date=2009-12-02|agency=AP}}</ref> ઈન્ફલ્યુએન્ઝાથી થયેલ મૃત્યુનો અંદાજ શોધી કાઢવો એ પણ જટિલ પ્રક્રિયા છે. 2005 માં, યુ.એસ.માં 1812 લોકોના મૃત્યુ પ્રમાણપત્રો પર માત્ર ઈન્ફલ્યુએન્ઝા દર્શાવેલ જોવા મળ્યું હતું. જો કે ફ્લૂથી યુ.એસ.ના સરેરાશ વાર્ષિક મૃત્યુનું પ્રમાણ 36000 હોવાનું અંદાજવામાં આવ્યું છે.<ref name="Ellenberg">{{cite news|url=http://www.slate.com/id/2218367/|title=Influenza Body Count|last=Ellenberg|first=Jordan|date=2009-07-04|work=[[Slate]]|access-date=2009-12-02}}</ref> સીડીસી એ સમજાવ્યું <ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/flu/about/disease/us_flu-related_deaths.htm|title=Questions and Answers Regarding Estimating Deaths from Influenza in the United States|date=2009-09-04|work=Seasonal Influenza (Flu)|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2 December 2009}}</ref>છે કે, “ ફ્લૂ સંબંધિત જટિલતાથી મૃત્યુ પામેલ લોકોના મૃત્યુ પ્રમાણપત્રો પર કયારેક ઈન્ફલ્યુએન્ઝાની નોંધ કરાય છે. ” અને વધુમાં “ મૃત્યુના પ્રમાણપત્રો પર ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનો સમાવેશ કર્યો હોય માત્ર તેવા મૃત્યુની ગણતરીમાં ઈન્ફલ્યુએન્ઝાની સાચી અસરનો એકંદર ઓછો અંદાજ રહેશે. ” હાલના સ્વાઈન ફ્લૂ રોગચાળા બાબતમાં, ઈન્ફલ્યુએન્ઝા તપાસ માહિતી ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ કોઈપણ અભ્યાસોમાં સ્વાઈન ફ્લૂને કારણે થયેલ મૃત્યુની કુલ સંખ્યાનો અંદાજ કાઢવાનો પ્રયત્ન કરાયો નથી. સીડીસી દ્વારા બે અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તાજેતરનાં અંદાજોમાં એપ્રિલ થી 14 નવેમ્બર સુધી થયેલા 9820 મૃત્યુ (રેન્જ 7,070-13930) સ્વાઈનફ્લૂને કારણે હતાં.<ref name="WHOestimateNov"/> તે જ મુદ્દત દરમિયાન 1642 મૃત્યુ સ્વાઈન ફ્લૂથી થયાનું સત્તાવાર સમર્થન કરાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/flu/weekly/weeklyarchives2009-2010/weekly45.htm|title=CDC week 45|date=2009-11-14|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=14 December 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/flu/weekly/weeklyarchives2008-2009/weekly34.htm|title=CDC week 34|date=2009-08-30|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=14 December 2009}}</ref> ડબલ્યુએચઓ (WHO)એ જણાવ્યું છે કે સ્વાઈન ફ્લૂથી થયેલ કુલ મૃત્યુ દર (સમર્થન કરાયેલ કે જાણ ન કરાયેલ સહિત) તેના પોતાના સમર્થિત મૃત્યુ આંકડા કરતાં “ નિ:શંકપણે ઊંચો ” છે.<ref name="WHOstatement"/> શરૂઆતના ફેલાવા અંગે એક અઠવાડિયા સુધી સતત નજીકના મીડિયાને ધ્યાન આપ્યું. [[રોગચાળા વિજ્ઞાનીઓ]]એ સાવધ કર્યા કે રોગચાળા ફાટવાના શરૂઆતના દિવસોમાં જાણ કરાયેલ કેસોની સંખ્યા અનેક કારણોસર, તેઓ પૈકી [[પસંદગી પૂર્વગ્રહ]], [[મીડિયા પૂર્વગ્રહ]] અને સરકાર દ્વારા ખોટા અહેવાલ આપ્યાથી, અચોક્કસ અને છેતરામણી હતી. જુદા જુદા લોકોનાં જૂથોને જોતાં, જુદા જુદા દેશોમાં તંત્રો દ્વારાં પણ અચોક્કસતા પેદા કરાઈ હતી. વધુમાં, જે દેશોમાં નબળી આરોગ્ય સંભાળ સિસ્ટમ અને જૂની પ્રયોગશાળા સવલતો હતી તેઓને કેસો મુકરર કરવામાં કે તેનો અહેવાલ આપવામાં લાંબો સમય લાગી શકે.<ref>{{cite news |agency=Reuters |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/IRIN/2687d9562c28b487c30aca4e889c5e93.htm |title=GLOBAL: No A (H1N1) cases - reality or poor lab facilities? |date=2009-05-08 |access-date=2009-05-09}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઈ“ વિકસેલા દેશોમાં પણ (ફ્લૂની મૃત્યુની સંખ્યા) અચોક્ક્સ હતી, કારણ કે તબીબી તંત્રો સામાન્યરીતે ખરેખર ઈન્ફલ્યુએન્ઝાથી કોણ મૃત્યુ પામ્યું અને ફ્લૂ જેવી માંદગીથી કોણ મૃત્યુ પામ્યું તેની ખરાઈ કરતા નથી. ” <ref>{{cite journal|first1=Peter M.|last1=Sandman|first2=Jody|last2=Lanard|date=2005|title=Bird Flu: Communicating the Risk|journal=Perspectives in Health Magazine|volume=10|issue=2|url=http://www.paho.org/English/DD/PIN/Number22_article1a.htm|access-date=2010-03-23|archive-date=2011-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423155359/http://www.paho.org/English/DD/PIN/Number22_article1a.htm|url-status=dead}}</ref> ડો જોસેફ એસ. બ્રેસે (સીડીસી ફ્લૂ પ્રભાગના રોગચાળાશાસ્ત્રના મુખ્ય અધિકારી) અને ડો. માઈકલ ટી. ઓસ્ટરહોમે (ચેપી રોગ સંશોધન કેન્દ્રના નિયામક) દર્શાવ્યું હતું કે, લાખો લોકોને સામાન્યરીતે હળવા સ્વરૂપના સ્વાઈન ફ્લૂ હતો, જેથી પ્રયોગશાળાએ સમર્થન કરેલા કેસોની સંખ્યા ખરેખર અર્થહીન હતી, અને જુલાઈ 2009માં ડબલ્યુએચઓ (WHO)એ વ્યકિતગત કેસો ગણવાનું બંધ કર્યું હતું અને મોટા પ્રમાણમાં થયેલા ફેલાવા પર વધુ ધ્યાન આપ્યું હતું.<ref name="WHO-Briefing-Note-3">{{cite web|url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/h1n1_surveillance_20090710/en/index.html|title=Pandemic (H1N1) 2009 briefing note 3|publisher=[[World Health Organization]]|language=2009-07-16|access-date=2009-07-17|archive-date=2009-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722084146/http://www.who.int/csr/disease/swineflu/notes/h1n1_surveillance_20090710/en/index.html|url-status=dead}}</ref> == ઇતિહાસ == વાર્ષિક ઈન્ફલ્યુએન્ઝા રોગચાળાની વૈશ્વિક વસતિના 5-15 % ને અસર થયાનો અંદાજ છે. જો કે મોટાભાગના કેસો હળવા છે, તેમ છતાં રોગાચાળાથી 3-5 મિલિયન લોકોને તીવ્રપણે માંદા પડયા હતા અને વિશ્વભરમાં 2,50,000-500,000 મૃત્યુ થયા હતા.<ref name="WHO Influenza"/> 1979 અને 2001ની વચ્ચે ભેગી કરેલી માહિતીને આધારે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસ]]માં દર વર્ષે સરેરાશ 41400 લોકો મૃત્યુ પામે છે.<ref>{{cite journal |url=http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/full/163/2/181 |title=Mortality due to Influenza in the United States -- An Annualized Regression Approach Using Multiple-Cause Mortality Data | first1 = J.| last1 = Dushoff | first2 = J. B.| last2 = Plotkin| first3 = C.|last3 = Viboud| first4 = D. J. D. |last4 = Earn | first5 = L. | last5 = Simonsen| journal =[[American Journal of Epidemiology]]| volume = 163| issue = | pages = 181–7| year = 2006|access-date=2009-10-29 |quote=The regression model attributes an annual average of 41,400 (95% confidence interval: 27,100, 55,700) deaths to influenza over the period 1979–2001. |doi=10.1093/aje/kwj024 }}</ref> ઔદ્યોગિકીકરણ થયેલ દેશોમાં, મુખત્વે ઊંચું જોખમ ધરાવતાં લોકો, શિશુઓ, મોટી વયના લોકો અને [[લાંબી માંદગી]]વાળા દર્દીઓને તીવ્ર માંદગી અને મૃત્યુ થાય છે,<ref name="WHO Influenza">{{cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/2003/fs211/en/ |title=Influenza : Fact sheet |date=March 2003 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=2009-05-07 |archive-date=2009-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090505070146/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/2003/fs211/en/ |url-status=dead }}</ref> જો કે સ્વાઈન ફ્લૂનો ફેલાવો (તેમજ 1918નો [[સ્પેનિશ ક્લૂ]]) યુવાનો, નીરોગી લોકોને અસર કરવાના તેના વલણમાં અલગ પડે છે.<ref name="Swine flu affect the young">{{cite web |url=http://bulletin.aarp.org/yourhealth/diseases/articles/swine_flus_tendency_to_strike_the_young_is_causing_confusion.html |title=Swine flu's tendency to strike the young is causing confusion |date=September 2009 |work=[[Los Angeles Times]] |first=Karen |last=Kaplan |date=2009-09-18 |access-date=2009-09-18}}</ref> આ વાર્ષિક રોગાચાળા ઉપરાંત, ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ વાયરસથી 20 મી સદી દરમિયાન ત્રણ વૈશ્વિક રોગચાળા પેદા થયા હતા : 1918માં સ્પેનિશ ફ્લૂ, 1957માં [[એશિયન ફલૂ|એશિયન ફ્લૂ]], અને 1968-69માં [[હોગકોંગ ફલૂ|હોગકોંગ ફ્લૂ]]. આ વાયરસની જાતોમાં [[જનીન વિષયક ફેરફાર મુખ્ય]] હતા, જે માટે લોકો નોંધપાત્ર [[રોગપ્રતિરક્ષા]] ધરાવતા ન હતા.<ref name="EID_Pandemics">{{cite journal |last=Kilbourne |first=ED |date=January 2006 |title=Influenza pandemics of the 20th century. |journal=[[Emerging Infectious Diseases]] |volume=12 |issue=1 |url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-1254.htm|access-date=2009-09-26|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |doi=10.1177/1461444804041438 |pages=299 |last2=Zhang |first2=Yan B. |last3=Lin |first3=Mei-Chen}}</ref> તાજેતરના જનીન પૃથ્થકરણે દર્શાવ્યું હતું કે ઉત્તર કેરોલિનામાં ફેકટરી ફાર્મ પરથી નવી જાત સૌ પ્રથમ મુકરર કરાઈ, અને જે સૌ પ્રથમ ત્રિપલ-હાઇબ્રિડ ફ્લૂ વાયરસ હોવાની જાણ કરાઈ ત્યારે 1998થી પરિભ્રમણ કરતાં ઉત્તર અમેરિકન સ્વાઈન ફ્લૂના વાયરસમાંથી 2009ના ફ્લૂ રોગચાળાની જાતના આઠ જનીન ખંડો પૈકી ત્રણ ચતુર્થાંશ કે છ જાતો ઊભી થઈ હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.hsus.org/farm/news/ournews/swine_flu_virus_origin_1998_042909.html|title=CDC Confirms Ties to Virus First Discovered in U.S. Pig Factories|last=Greger|first=Dr. Michael|date=2009-08-26|publisher=The Humane Society of the United States|access-date=2009-09-21|archive-url=https://www.webcitation.org/5k5hTrO4Y?url=http://www.hsus.org/farm/news/ournews/swine_flu_virus_origin_1998_042909.html|archive-date=2009-09-27|url-status=dead}}</ref> વસંત ઋતુમાં હળવા કેસોના પ્રવાહ સાથે [[1918નો ફલૂ રોગચાળો|1918નો ફ્લૂ રોગચાળો]] શરૂ થયો હતો, ત્યારપછી પાનખરમાં વધુ જીવલેણ પ્રવાહ શરૂ થયો, જેનાથી યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં હજારો લોકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/news/health/2009-05-26-swine-flu-decrease_N.htm |title=CDC expert says flu outbreak is dying down -- for now |last=Sternberg|first=Steve |date=2009-05-26 |work=USA Today |access-date=2009-09-17}}</ref> 1918ના ફ્લૂ રોગચાળામાં મોટાભાગના મૃત્યુ, દ્વિતીય બેકટેરિયલ ન્યૂમોનિયાના પરિણામે થયા હતા. ઈન્ફલ્યુએન્ઝાના વાયરસે ભોગ બનનારના [[બ્રોન્કાઈલ ટયુબ]] અને ફેફસાના અસ્તરને નુકસાન પહોંચાડયું હતું, જેનાથી સામાન્ય બેકટેરિયા નાકમાંથી ગળામાં જઈને તેમના ફેફસાને ચેપ લગાડયો હતો. ન્યૂમોનિયાની સારવાર કરી શકે તેવી એન્ટિબાયોટિક દવાઓ વિકસવાને કારણે પાછળથી રોગચાળાથી ખૂબ ઓછા મૃત્યુ થયા હતા.<ref>{{cite journal |url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/591708 |title=Predominant Role of Bacterial Pneumonia as a Cause of Death in Pandemic Influenza: Implications for Pandemic Influenza Preparedness|author=David M. Morens, Jeffery K. Taubenberger, and Anthony S. Fauci|volume=198|issue=7|pages=962–970|year=2008|month=October|journal=[[The Journal of Infectious Diseases]] |access-date=2009-11-01 |date=2008-10-01|doi=10.1086/591708}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" | colspan="7" bgcolor="#ccccff"| '''20મી ફેબ્રુઆરી ફ્લૂ રોગચાળો''' |- | વર્ષ | [[ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ]] પ્રકાર | ચેપ લાગેલ લોકો (આશરે) | વિશ્વભરમાં અંદાજિત મૃત્યુ | [[કેસમાં મૃત્યુદર]] |- | [[સ્પેનિશ ફ્લૂ]] | 1918–1919 | [[A/H1N1]]<ref name="JAFMA">{{cite journal |last=Hsieh |first=Yu-Chia |coauthors=''et al.'' |date=January 2006 |title=Influenza pandemics: past present and future |journal=Journal of the Formosan Medical Association |volume=105 |issue=1 |pages=1–6 |url=http://ajws.elsevier.com/ajws_archive/200611051A1086.pdf |format=PDF |doi=10.1016/S0929-6646(09)60102-9 |access-date=2009-09-26 |pmid=16440064 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521031625/http://ajws.elsevier.com/ajws_archive/200611051A1086.pdf |url-status=dead }}</ref> | 33% (500 મિલિયન)<ref name="cdc2006">{{cite journal|url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm|title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics|last=Taubenberger|first=Jeffery K.|coauthors= Morens, David M.|date=January 2006|journal=[[Emerging Infectious Diseases]]|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2009-05-09}}</ref> | 20–100 મિલિયન<ref name="Knobler">{{cite book |editor=Knobler S, Mack A, Mahmoud A, Lemon S |title=The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary (2005) |chapter=1: The Story of Influenza |pages=60–61 |chapterurl=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11150&page=58 |publisher=The National Academies Press |location=Washington, D.C.|access-date=2009-09-26}}</ref><ref name="Patterson1">{{cite journal |last=Patterson |first=KD |coauthors=Pyle GF |title=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic |url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-history-of-medicine_spring-1991_65_1/page/n7 |journal=Bull Hist Med. |year=1991 |month=Spring |volume=65 |issue=1 |pages=4–21 |pmid=2021692|access-date=2009-09-26}}</ref><ref name="TenThings">{{cite web |url=http://www.who.int/csr/disease/influenza/pandemic10things/en/index.html |publisher=[[World Health Organization]] |date=2005-10-14 |title=Ten things you need to know about pandemic influenza|access-date=2009-09-26}}</ref> | >2.5%<ref name="EID 1918 pandemic">{{cite journal |last1=Taubenberger| first1=JK | last2= Morens |first2=DM |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |journal=[[Emerging Infectious Diseases]] |volume=12 |issue=1 |title=1918 influenza: the mother of all pandemics |date=January 2006 |url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm|access-date=2009-09-26}}</ref> |- | [[એશિયન ફલૂ|એશિયન ફ્લૂ]] | 1956–1958 | [[A/H2N2]]<ref name="JAFMA"/> | {{Dunno}} | 2 મિલિયન<ref name="TenThings"/> | <0.1%<ref name="EID 1918 pandemic"/> |- | [[હોંગકોંગ ફલૂ|હોંગકોંગ ફ્લૂ]] | 1968–1969 | [[A/H3N2]]<ref name="JAFMA"/> | {{Dunno}} | 1 મિલિયન<ref name="TenThings"/> | <0.1%<ref name="EID 1918 pandemic"/> |- |- bgcolor="#ffff99" | [[મોસમી ફલૂ|મોસમી ફ્લૂ]] | દર વર્ષે | મુખ્યત્વે A/H3N2, A/H1N1, અને[[B]] | 5–15% (340 મિલિયન– 1 બિલિયન)<ref name="WHO Europe Influenza">{{cite web |url=http://www.euro.who.int/influenza |title=WHO Europe - Influenza |date=June 2009 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=2009-06-12 |archive-date=2009-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090617212626/http://www.euro.who.int/influenza |url-status=dead }}</ref> | વાર્ષિક 250,000–500,000 <ref name="WHO Influenza"/> | <0.1%<ref>{{cite news|url=http://www.themalaysianinsider.com/index.php/world/37983-h1n1-fatality-rates-comparable-to-seasonal-flu|title=H1N1 fatality rates comparable to seasonal flu|date=2009-09-17|work=The Malaysian Insider|access-date=2009-09-26|location=Washington, D.C., USA|author=Reuters|archive-date=2009-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020120444/http://www.themalaysianinsider.com/index.php/world/37983-h1n1-fatality-rates-comparable-to-seasonal-flu|url-status=dead}}</ref> |- | સ્વાઈન ફ્લૂ | 2009 | [[રોગચાળો H1N1/09]] | > 622,482 (પ્રયોશાળા સમર્થિત)<ref name="WHO76">{{cite web | url=http://www.who.int/csr/don/2009_11_27a/en/index.html | title=Pandemic (H1N1) 2009 - update 76 | date=2009-11-27 | work=Global Alert and Response (GAR) | publisher=[[World Health Organization]] | access-date=2009-12-11 | archive-date=2009-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091210133259/http://www.who.int/csr/don/2009_11_27a/en/index.html | url-status=dead }}</ref> | {{swine-flu-deaths}} (પ્રયોશાળા સમર્થિત{{ref|†|†}}; [[ઇસીડીસી]])<ref name="menu"/><br />≥8,768 (પ્રયોશાળા સમર્થિત{{ref|†|†}}; ડબલ્યુએચઓ)<ref name="WHO77">{{cite web | url=http://www.who.int/csr/don/2009_12_04/en/index.html | title=Pandemic (H1N1) 2009 - update 77 | date=2009-12-04 | work=Global Alert and Response (GAR) | publisher=[[World Health Organization]] | access-date=2009-12-11 | archive-date=2009-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091210192457/http://www.who.int/csr/don/2009_12_04/en/index.html | url-status=dead }}</ref> | 0.03%<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8406723.stm|title= Swine flu less lethal than feared|last=Triggle|first=Nick|date=2009-12-10|work=BBC News|publisher=BBC|access-date=2009-12-10}}</ref> |} </center> :<span style="background-color:#ffff99;border:1px solid #aaaaaa;width:50px">{{nbsp|5}}</span> ''આવશ્યકપણે રોગચાળો નહીં, પરંતુ સરખામણીના હેતુસર સમાવેશ કર્યો છે.'' ::{{note|†|†}} નોંધ : રોગચાળા H1N1/09 ફ્લૂને કારણે મૃત્યુના પ્રમાણમાં સમર્થિત મૃત્યુનો ગુણોત્તર જાણમાં નથી. વધુ માહિતી માટે , “ [[વિગત અહેવાલ અને ચોક્કસતા]] ” જુઓ. ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ છેલ્લા સૈકાથી અનેક રોગચાળાના ભયને કારણે થયા હતા, જેમાં 1947 ના સ્યુડો-પેન્ડેમિક (હળવા તરીકે વિચાર કરાયો હતો, જો કે વૈશ્વિક સ્તરે વહેંચાઈ ગયેલ હતો, તેનાથી ખૂબ ઓછાં મૃત્યુ થયા હતાં),<ref>{{cite journal|last=Kilbourne|first=Edwin D.|date=January 2006|title=Influenza Pandemics of the 20th Century|journal=Emerging Infectious Diseases|publisher=CDC|volume=12|issue=1|pages=9–14|url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/pdfs/05-1254.pdf|access-date=2009-12-10|pmid=16494710}}</ref> [[1976નો સ્વાઈન ફલૂ ફેલાવો|1976નો સ્વાઈન ફ્લૂ ફેલાવો]], અને [[1977નો રશિયન ફલૂ|1977નો રશિયન ફ્લૂ]], આ બધા H1N1 પેટા-પ્રકારથી થયા હતા.<ref name="EID_Pandemics"/> દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં [[એસએઆરએસ (SARS)]] રોગચાળાથી ([[એસએઆરએસ કોરોનાવાયરસ]]થી થયેલ) વિશ્વભરમાં સાવધતાનું સ્તર ઊંચું ગયું હતું.<ref>{{cite news |date= 2009-04-29 |first=David |last=Brown |title=System set up after SARS epidemic was slow to alert global authorities |work=[[The Washington Post]] |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/04/29/AR2009042904911.html|access-date=2009-09-26}}</ref> તૈયાર રહેવાનું સ્તર ઊંચું ગયું હતું અને [[H5N1 પક્ષી ફલૂ|H5N1 પક્ષી ફ્લૂ]]ના પ્રારંભ સાથે H5N1 ની ઊંચી પ્રાણઘાતકતાને કારણે તેના સ્તરને જાળવ્યું હતું, જો કે, હાલમાં પ્રવર્તમાન જાતોમાં માણસથી માણસમાં સંક્રમણ ક્ષમતા ([[એન્થ્રોપોનોટિક]]) કે રોગચાળાની ક્ષમતા હતી.<ref>{{cite journal |author=Beigel JH, Farrar J, Han AM, Hayden FG, Hyer R, de Jong MD, Lochindarat S, Nguyen TK, Nguyen TH, Tran TH, Nicoll A, Touch S, Yuen KY; Writing Committee of the World Health Organization (WHO) Consultation on Human Influenza A/H5 |title=Avian influenza A (H5N1) infection in humans |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=353 |issue=13 |pages=1374–85 |year=2005 |month=September |date=September 29, 2005 |pmid=16192482 |doi=10.1056/NEJMra052211 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/353/13/1374 |access-date=માર્ચ 23, 2010 |archive-date=જુલાઈ 22, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722104920/http://content.nejm.org/cgi/content/full/353/13/1374 |url-status=dead }}</ref> 1957 પહેલાં ફ્લૂ થયો હોય તેવા લોકો સ્વાઈન ફ્લૂ સામે થોડીક રોગપ્રતિરક્ષા ધરાવતાં હોવાનું જણાયું હતું. સીડીસીના ડો ડેનિયલ જેરનિગને જણાવ્યું હતું : “ વૃદ્ધ લોકોના [[લોહીના સીરમ]]ના પરીક્ષણ પરથી જણાયું હતું કે તેમાં [[એન્ટિબોડીઝ]] હતા જેણે નવા વાયરસ પર હુમલો કર્યો હતો [...] આનો અર્થ એવો નથી કે 52 થી ઉપરની દરેક વ્યકિત રોગપ્રતિરક્ષિત છે, કેમ કે તેમના કરતાં વૃદ્ધ અમેરિકન અને મેકિસકનો નવા ફ્લૂથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="Don McNeil, May 20">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2009/05/21/health/21swineflu.html |title=U.S. Says Older People Appear Safer From New Flu Strain |work=[[The New York Times]] |last=McNeil Jr. |first=Donald G. |date=2009-05-20|access-date=2009-09-26}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બીજા વાંચનો == * {{cite journal |journal=Virology Journal |title=On the epidemiology of influenza |last1=Cannell |first1=JJ |last2=Zasloff |first2=M |last3=Garland |first3=CF |last4=Scragg |first4=R |last5=Giovannucci |first5=E |date=2008-02-25 |doi=10.1186/1743-422X-5-29 |url=http://www.virologyj.com/content/5/1/29 |volume=5 |issue=29 |pmid=18298852 |author2=Zasloff |author3=Garland |author4=Scragg |author5=Giovannucci |pages=29 |pmc=2279112 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307164152/http://www.virologyj.com/content/5/1/29 |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Smith |first=Gavin |authorlink= |coauthors=''et al.'' |date=2009-06-25 |title=Origins and evolutionary genomics of the 2009 swine-origin H1N1 influenza A epidemic |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |issue= 459|pages=1122–1125|doi=10.1038/nature08182 |url= |access-date= |quote= |pmid=19516283 |last1=Smith |first1=GJ |last2=Vijaykrishna |first2=D |last3=Bahl |first3=J |last4=Lycett |first4=SJ |last5=Worobey |first5=M |last6=Pybus |first6=OG |last7=Ma |first7=SK |last8=Cheung |first8=CL |last9=Raghwani |first9=J |volume=459}} * {{cite journal |last=Soundararajan |first=Venkataramanan |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2009 |month=June |title=Extrapolating from sequence — the 2009 H1N1 'swine' influenza virus |journal=[[Nature Biotechnology]] |volume=27 |issue=6 |pages=510–513 |doi=10.1038/nbt0609-510|url=http://www.nature.com/nbt/journal/v27/n6/pdf/nbt0609-510.pdf|access-date= |quote= |pmid=19513050 |last1=Soundararajan |first1=V |last2=Tharakaraman |first2=K |last3=Raman |first3=R |last4=Raguram |first4=S |last5=Shriver |first5=Z |last6=Sasisekharan |first6=V |last7=Sasisekharan |first7=R}} * {{cite web | title=Introduction and Transmission of 2009 Pandemic Influenza A (H1N1) Virus --- Kenya, June--July 2009 | url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5841a1.htm | work=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]] | publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) | date=2009-10-23 | access-date=2009-10-23}} == બાહ્ય લિંક્સ == * {{Dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Infectious_Diseases/Viral/Influenza/H1N1/|Influenza: H1N1}} * [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]એ [http://www.who.int/csr/disease/swineflu/en/index.html રોગચાળો (H1N1) 2009] * [http://www.promedmail.org/pls/otn/f?p=2400:1000: ચેપી રોગો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512121748/http://www.promedmail.org/pls/otn/f?p=2400:1000: |date=2009-05-12 }} પ્રોમ્ડ- મેલ અદ્યતન સમાચાર * [[ધ લેન્સેટ]]નું [http://www.thelancet.com/H1N1-flu H1N1 ફ્લૂ સ્ત્રોત કેન્દ્ર] * [http://www.fludb.org ઈન્ફલ્યુએન્ઝા સંશોધન ડેટાબેઝ] - ઈન્ફલ્યુએન્ઝા જીનોમિક સિક્વન્સ અને અન્ય સંબંધિત માહિતીનો ડેટાબેઝ * [http://www.cdc.gov/h1n1flu/vaccination/vaccinesupply.htm સીડીસી 2009 H1N1 ઈન્ફલ્યુએન્ઝા રસી પૂરવઠાની સ્થિતિ] * [http://webapps.sph.harvard.edu/accordentG3/DeansLecture/f.htm H1N1 રોગચાળો અને વૈશ્વિક આરોગ્ય સુરક્ષા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107164702/http://webapps.sph.harvard.edu/accordentG3/DeansLecture/f.htm |date=2009-11-07 }}, ડીન જુલિઓ ફ્રેન્ક, 2009-09-17 * [http://content.nejm.org/content/vol361/issue3/images/large/01f1.jpeg 2009 રોગચાળા H1N1 વાઇરસનો વાઇરલ મેકઅપની ભૌગોલિક ઇમેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307164011/http://content.nejm.org/content/vol361/issue3/images/large/01f1.jpeg |date=2010-03-07 }} - એનઇજેએમ === યુરોપ === * [http://ec.europa.eu/health-eu/health_problems/avian_influenza/index_en.htm આરોગ્ય-ઇયુ પોર્ટલ] ઈન્ફલ્યુએન્ઝા સામે ઇયુનો પ્રતિભાવ * રોગ નિવારણ અને નિયંત્રણ (ઇસીડીસી (ECDC) ) માટે યુરોપિયન કેન્દ્ર ખાતે [http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/H1N1/Pages/home.aspx ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323214800/http://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/H1N1/Pages/home.aspx |date=2010-03-23 }} * [http://ec.europa.eu/health/ph_threats/com/Influenza/h1n1_en.htm યુરોપિયન કમિશન – જાહેર આરોગ્ય] રોગચાળો (H1N1) 2009 અંગે ઇયુ સંકલન * [http://www.direct.gov.uk/pandemicflu યુકે રાષ્ટ્રીય રોગચાળો ફ્લૂ સેવા] * [[Directgov]] પરથી [http://www.direct.gov.uk/en/Swineflu/DG_177831 સ્વાઇન ફ્લૂ અંગે અધિકૃત સરકારી માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222022821/http://www.direct.gov.uk/en/Swineflu/DG_177831 |date=2010-12-22 }} * [http://www.nhs.uk/ યુકે રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સેવા પરથી અધિકૃત સ્વાઇન ફ્લૂ સલાહ અને અદ્યતન માહિતી] * [http://tree.bio.ed.ac.uk/groups/influenza/ મનુષ્ય/સ્વાઇન A/H1N1 ઈન્ફલ્યુએન્ઝા મૂળ અને ઉત્ક્રાંતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510121503/http://tree.bio.ed.ac.uk/groups/influenza/ |date=2009-05-10 }} - સ્વાઇન ફ્લૂ વાઇરસના મૂળ અને ઉત્ક્રાંતિ માટે જનીનવિષયક ડેટાનું પૃથ્થકરણ === ઉત્તર અમેરિકા === * [http://www.phac-aspc.gc.ca/alert-alerte/h1n1/index-eng.php આરોગ્ય કેનેડા ફ્લૂ પોર્ટલ] * [http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=805&amp;Itemid=569 પાન-અમેરિકા આરોગ્ય સંસ્થા (પીએએચઓ (PAHO) ) સ્વાઇન ઈન્ફલ્યુએન્ઝા પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708200156/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=805&Itemid=569 |date=2009-07-08 }} * રોગ નિયંત્રણ માટે યુએસ કેન્દ્રો (સીડીસી (CDC) ) [http://www.cdc.gov/h1n1flu/ H1N1 ઈન્ફલ્યુએન્ઝા (ફ્લૂ) પોર્ટલ ] * [http://www.pandemicflu.gov/ યુએસ સરકાર ડુક્કર, પક્ષી અને રોગચાળો ફ્લૂ પોર્ટલ] * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/swineflu.html મેડિકલ એન્સાયક્લોપિડિયા મેડલાઇન પ્લસ : સ્વાઇન ફ્લૂ] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/FLU/SwineFlu.html સ્વાઇન ફ્લૂ ફેલાવો, ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાઇરસ સ્ત્રોત] – સિક્વન્સિસ અને સંબંધિત સ્ત્રોતો (GenBank, NCBI) {{DEFAULTSORT:2009 Swine Flu Outbreak}} [[શ્રેણી:2009 ફ્લૂ રોગચાળો]] [[શ્રેણી:ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ વાઇર્સ પેટાપ્રકાર H1N1]] [[શ્રેણી:2000 નો તબીબી ફેલાવો]] [[શ્રેણી:ઈન્ફલ્યુએન્ઝા રોગચાળો]] [[શ્રેણી:તબીબી સંકટકાલિન]] [[શ્રેણી:રોગ]] [[શ્રેણી:વાવર]] thkrdgj09cx6uadwdckug698xdqt0yb ટાટા નેનો 0 22570 907899 907146 2026-11-20T21:29:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907899 wikitext text/x-wiki {{Infobox Automobile |sp=uk | image =[[File:Tata_Nano_Yellow.jpg|250px]] | name = Tata Nano | manufacturer = [[Tata Motors]] | parent_company = [[Tata Sons]] | aka = The People's Car | production = 2008–present | assembly = [[Pantnagar]], [[Uttarkhand]], [[India]] <ref>[http://www.dnaindia.com/money/report_nano-diesel-variant-likely-to-have-750-cc-engine_1334500]</ref><br>[[Charodi]], [[Gujarat]], [[India]] | class = [[City car]]<br> "[[Kei car]]" | body_style = 5-door [[hatchback]] | layout = [[RR layout]] | platform = | engine=2 [[cylinder (engine)|cylinder]] [[SOHC]] [[petrol]] [[Robert Bosch GmbH|Bosch]] [[Fuel injection#Multi-point fuel injection|multi-point fuel injection]] (single [[Fuel injection|injector]]) all [[aluminium]] {{convert|624|cc|cuin|0|lk=on|abbr=on}} | transmission = 4 speed [[synchromesh]] with [[overdrive (mechanics)|overdrive]] in 4th | wheelbase = {{convert|2230|mm|in|1|abbr=on}}<ref name="tatamotors_Specs" /> | fuel_capacity = {{Convert|15|L|usgal impgal|0|abbr=on}}<ref name="tatamotors_Specs" /> | length ={{convert|3099|mm|in|1|abbr=on}}<ref name="tatamotors_Specs" /> | width = {{convert|1495|mm|in|1|abbr=on}}<ref name="tatamotors_Specs" /> | height = {{convert|1652|mm|in|1|abbr=on}}<ref name="tatamotors_Specs" /> | weight = {{convert|600|kg|lb|abbr=on}}–{{convert|635|kg|lb|abbr=on}}<ref name="tatamotors_Specs">{{cite web|url=http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_whynano&Itemid=303|title=Official specifications for Tata Nano|work=Tata Motors|access-date=2010-03-23|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314160600/http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_whynano&Itemid=303|url-status=dead}}</ref> | related = | designer = Girish Wagh, Justin Norek of Trilix, Pierre Castinel<ref name="cardesignnew">{{cite web |url=http://www.cardesignnew.com/site/home/auto_shows/view_related_story/store4/item109152/ |title=Specifications of Tata's Nano |work=cardesignnew |access-date=2010-03-23 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/667ofwfFT?url=http://www.cardesignnew.com/?f |url-status=dead }}</ref> }} '''ટાટા નેનો'''એ પાછળ-એન્જિન ધરાવતી, [[ટાટા]]ની ચાર-પેસેન્જર [[સીટી કાર]] છે, જે પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ [[ભારતીય બજાર]]ને ધ્યાનમાં રાખીને [[ટાટા મોટર્સ]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ છે. આ કાર {{convert|26|km/l}}હાઇવે પર અને શહેર{{convert|22|km/l}}માં ઇંધણ કાર્યક્ષમતા ધરાવે છે.<ref name="mileageinkmpl">{{cite web|url=http://techwebtoday.com/review/tata-nano.html|title=Review of Tata Nano|publisher=TechWebToday|access-date=2009-06-24|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625213058/http://techwebtoday.com/review/tata-nano.html|url-status=dead}}</ref> જાન્યુઆરી 10,2008, [[પ્રગતિ મેદાન]] [[નવી દિલ્હી]], [[ભારત]]માં 9 મા વાર્ષિક [[ઓટો એક્સ્પો]] ખાતે તે પ્રથમ વખત રજુ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |url=http://www.rediff.com/money/2008/jan/04tatacar.htm |title=Why criticising the 1-Lakh car is wrong |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-10 |last=Mohanty |first=Mrituinjoy |publisher=Rediff News}}</ref>માર્ચ 23, 2009 ના રોજ નેનોની વ્યવસાયિક રજુઆત થઇ અને બુકિંગ સમયગાળો એપ્રિલ 9 થી એપ્રિલ 25 નો હતો, કાર માટે 200,000 કરતાં વધુ બુકિંગ થયું.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/Nano-the-Rs-1-lakh-car-hits-the-road/articleshow/4305642.cms |title=Nano, the Rs 1-lakh car, hits the road |date=2008-03-23 |access-date=2008-03-23 |publisher=[[Times of India]]}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/holnus/006200905050333.htm |title=Nano receives over 2.03 lakh bookings |date=2008-03-23 |access-date=2009-05-05 |publisher=[[The Hindu]] }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જુલાઇ 17, 2009 <ref>{{cite news|url=http://www.tatamotors.com/our_world/press_releases.php?ID=457&action=Pull|title=Tata Motors delivers first Tata Nano in the country in Mumbai|date=2009-07-17|access-date=2009-10-14|publisher=Tata Motors press release|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023428/http://www.tatamotors.com/our_world/press_releases.php?ID=457&action=Pull|url-status=dead}}</ref>બાદ [[રૂ.]] 100,000 ની પ્રાથમિક કિંમતે, જે આશરે [[UK£ ]]1,360 અથવા [[US$]] 2,160 છે, ગ્રાહકોને કારની સોંપણી શરૂ કરવામાં આવી. {{as of|2009|12|lc=on}}. [[મારૂતિ 800]], તેની મુખ્ય હરિફ અને તેના પછીની સૌથી સસ્તી કાર કિંમત રૂ. 184,641 ($3,988 U.S.). કરતાં આ કાર સસ્તી છે.<ref>{{cite web |author=Sirish |title=Tata Nano First Drive at Overdrive |url=http://www.youtube.com/watch?v=xr19m8tRZ4g |publisher=[[Overdrive (magazine)]] |access-date=2009-03-24}}</ref><ref name="cd">{{cite web |title=Maruti 800 |url=http://www.cardekho.com/carmodels/Maruti/Maruti_800 |access-date=2009-03-24}}</ref><ref name="cdn">{{cite web |title=Tata Nano |url=http://www.cardekho.com/carmodels/Tata/Tata_Nano |publisher=cardekho.com |access-date=2009-03-24}}</ref> વિશ્વમાં<ref name="driving.timesonline.co.uk">{{cite web |url=http://driving.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/driving/article3164205.ece |title=Tata Nano&nbsp;— world's cheapest new car is unveiled in India |access-date=2008-01-21 |work=driving.timesonline.co.uk |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517052135/http://driving.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}</ref> ટાટાએ ઓછામાં ઓછો [[ઉત્પાદન ખર્ચ ધરાવતી કાર]] બનાવવાનું વિચાર્યું - રૂ. 100,000 (આશરે US$2,000{{as of|2009|6|lc=on}})ની પ્રાથમિક કિંમતે (આશરે US$2,000).<ref name="ibnlive.com">{{cite news |url=http://www.ibnlive.com/news/first-look-ratan-tata-unveils-nano/56038-7.html |title=First Look: Ratan Tata unveils Nano |publisher=IBN |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-10 |archive-date=2008-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111095340/http://www.ibnlive.com/news/first-look-ratan-tata-unveils-nano/56038-7.html |url-status=dead }}</ref><ref name="articles.moneycentral.msn.com">{{cite web |url=http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/Extra/WorldsCheapestCarArrivesTomorrow.aspx |title=Tata unveils Nano, its $2,500 car |date=10 January 2008 |publisher=[[MSN]] |access-date=2008-01-11 |archive-date=2008-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111004211/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/Extra/WorldsCheapestCarArrivesTomorrow.aspx |url-status=dead }}</ref> 2008ની શરૂઆતના સમાચાર મેગેઝીન [[ન્યુઝવિકે]] નેનોને “21મી સદીની કારોની નવી જાત” ના ભાગ તરીકે ઓળખાવી જે “નાની, હળવી, સસ્તી જેવી વિપરીત વિચારધારા” નો સમાવેશ કરે છે અને કિફાયતી વ્યક્તિગત પરિવહન – અને સંભવિત “ગ્લોબલ [[ગ્રિડલોક]]”નું સૂચન કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.newsweek.com/id/112729/page/1 |title=Small, It’s The New Big |publisher=Newsweek, Keith Naughton, Feb 25, 2008 |access-date=માર્ચ 23, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410145120/http://www.newsweek.com/id/112729/page/1 |url-status=dead }}</ref> ''[[વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલે]]'' પુષ્ટિ આપી કે વૈશ્વિક વલણ નાની કારનું છે, જેમાં નેનોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB119993102461279857.html |title=Tata's High-Stakes Bet on Low-Cost Car |publisher=The Wall Street Journal, Eric Bellman, Jan 10, 2008}}</ref> [[ટાટા ગ્રુપ]]ના સ્થાપકોની ભાષા [[ગુજરાતી]]<ref>[http://www.dawn.com/2008/01/19/ed.htm ડાઉન ન્યુઝ: ધી નેનો : નાની સુંદર છે, રાહુલ સિંઘ ]</ref>માં “નેનો” નો અર્થ છે “નાનું”. એક-બિલીયનના [[એસઆઇ (SI) પૂર્વાંગ]] ગ્રીક શબ્દ, અર્થ છે ઠીંગણું, માંથી “નેનો”ની વ્યુત્પત્તિ થઇ છે, અને ક્યારેક સામાન્ય ઇંગ્લીશમાં “નાનું” અર્થ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/Nano |title=Nano&nbsp;— Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary |publisher=Merriam-webster.com |date=2007-04-25 |access-date=2009-07-17}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:Nano.jpg|thumb|250px|નેનો]] તેની નીચી કિંમતના લક્ષ્યના કારણે નેનોની રજુઆતે માધ્યમોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. ''[[ફાયનાન્સીયલ ટાઇમ્સે]]'' નોંધ્યું કે,<ref>{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/e68ab572-8a3e-11dd-a76a-0000779fd18c.html |title=/ Columnists / David Pilling&nbsp;— India hits bottleneck on way to prosperity |publisher=Ft.com |date=2008-09-24 |access-date=2009-06-08}}</ref> “આધુનિક રાષ્ટ્ર બનવાની ભારતની મહત્વકાંક્ષાનું જો કોઇ ચિહ્ન હોય, તો તે નિઃશંકપણે નેનો, ખૂબ ઓછી કિંમત સાથેની નાની કાર, છે. ગૃહઉત્પાદીત એન્જીનીયરીંગની એક સિદ્ધિ, ગ્રામ્ય વિકાસ પર આધારીત કરોડો ભારતીયોનું સપનું નેનો $2,200 (€1,490, £1,186) ની કિંમત સાથે સાકાર કરે છે.” કાર [[ભારતીય અર્થતંત્ર]]ને વેગ આપશે, ભારતીય કાર બજારના 65% વિસ્તૃતીકરણ સાથે, [[ભારત]]<ref name="businessweek.com">{{cite web|last=Hagel |first=John |url=http://www.businessweek.com/innovate/content/feb2008/id20080227_377233.htm |title=Learning from Tata's Nano |publisher=Businessweek.com |date=2008-02-27 |access-date=2009-06-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/innovate/content/feb2008/id20080227_377233_page_2.htm |title=Learning from Tata's Nano |publisher=Businessweek.com |date=2008-02-27 |access-date=2009-06-08}}</ref>માં સાહસિક – તકો તૈયાર કરશે તેવું માનવામાં આવે છે<ref name="economictimes1">{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/2694186.cms |title=Tata Nano may expand market by 65%: CRISIL- Automobiles-Auto-News By Industry-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2008-01-12 |access-date=2009-06-08}}</ref>. [[રતન ટાટા]], [[ટાટા ગ્રુપ]] અને [[ટાટા મોટર્સ]]ના ચેરમેન, જેમણે કારને પર્યાવરણ-સહાયક “લોકોની કાર” તરીકે વર્ણવી તેમના દ્વારા કારનો વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો. ઘણાં સ્ત્રોતો અને માધ્યમો દ્વારા તેની ઓછી-કિંમત<ref>{{Cite web |url=http://driving.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/driving/article3164205.ece |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517052135/http://driving.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=money |url=http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/Extra/WorldsCheapestCarArrivesTomorrow.aspx |title=The world's cheapest car arrives tomorrow&nbsp;— MSN Money |publisher=Articles.moneycentral.msn.com |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111004211/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/Extra/WorldsCheapestCarArrivesTomorrow.aspx |url-status=dead }}</ref> અને પર્યાવરણ-સહાયક પગલાં જેમાં ઇંધણ તરીકે કમ્પ્રેસ્ડ એરનો ઉપયોગ અને એક ઇલેક્ટ્રીક-સંસ્કરણ (ઇ-નેનો) માટે નેનોના ખૂબ વખાણ કરવામાં આવ્યાં.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{cite web |author=IANS 21 August 2008, 12:12am IST |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3386709.cms |title=Tata plans electric version of Nano&nbsp;— International Business&nbsp;— Business&nbsp;— NEWS&nbsp;— The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=2008-08-21 |access-date=2009-07-17 |archive-date=2008-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222112022/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3386709.cms |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=acf176cd-6f53-42b6-a47b-72e34341cfe1&&Headline=Tataplanningelectric-driveversionofNano&strParent=strParentID |title=Tata planning electric-drive version of Nano |publisher=Hindustan Times |date=2008-08-20 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224165552/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=acf176cd-6f53-42b6-a47b-72e34341cfe1&&Headline=Tataplanningelectric-driveversionofNano&strParent=strParentID |url-status=dead }}</ref> નેનોનું મોટાપાયે ઉત્પાદન કરવાની, ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રીક-સંસ્કરણ, અને માત્ર [[ભારત]]માં તેનું વેચાણ કરવાને બદલે, તેને સમગ્ર વિશ્વમાં પણ નિકાસ નિકાસ કરવાની [[ટાટા ગ્રુપ]] આશા રાખે છે. કારના વિવેચકો [[ભારત]]માં (જ્યાં 90,000 લોકો પ્રતિ વર્ષ રોડ-અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામે છે<ref name="timesonline1">[http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/news/article3168303.ece ]{{dead link|date=June 2009}}</ref>) તેની સુરક્ષા વિશે પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, અને તે [[પ્રદૂષણ]] પેદા કરશે તેના વિશે પણ ટીકા કરે છે<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830073930/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}</ref>([[રાજેન્દ્ર પચૌરી]]ના પ્રમુખ સ્થાને વાતાવરણ પર આંતરસરકારી પેનલની ટીકા સહિત<ref>{{cite news |author=The Associated Press |url=http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/01/10/nano-tata.html |title=Tata Motors rolls out Nano, the world's cheapest car |publisher=Cbc.ca |date=2008-01-10 |access-date=2009-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111123157/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/01/10/nano-tata.html |archive-date=2008-01-11 |url-status=live }}</ref>). જો કે, [[ટાટા મોટર્સે]] વચન આપ્યું છે કે [[ગેસોલીન]]-મોડેલની સાથે તેઓ નેનોનું પર્યાવરણ-સહાયક મોડેલ પણ ચોક્કસ રજુ કરશે.<ref>{{cite web|last=Topolsky |first=Joshua |url=http://www.engadget.com/2008/07/03/tatas-nano-to-begin-production-this-fall-eco-friendly-version/ |title=Tata's Nano to begin production this Fall, eco-friendly version on the way? |publisher=Engadget.com |date=2008-07-03 |access-date=2009-06-08}}</ref><ref name="merinews.com">{{cite web |url=http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=139838 |title=Tata to launch E-Nano this Diwali |publisher=Merinews.com |date= |access-date=2009-06-08 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[સિંગુર]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]] ખાતે મૂળ નેનોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું, પરંતુ વધતા જતા હિંસક દેખાવોના કારણે ઓક્ટોબર 2008 માં ટાટાએ પીછેહઠ કરવાની ફરજ પડી. હાલમાં, [[પંતનગર]] ([[ઉત્તરાખંડ]]) પ્લાન્ટ ખાતે ટાટા મોટર્સ નેનોનું ઉત્પાદન કરે છે તેવો અહેવાલ છે અને સાણંદ, [[ગુજરાત]] ખાતે માતૃ પ્લાન્ટનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Auto/Automobiles/Now_Honda_and_Mitsubishi_follow_Nano_to_Gujarat/articleshow/3725831.cms |title=Now, Honda and Mitsubishi follow Nano to Gujarat- Automobiles-Auto-News By Industry-News-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2008-11-18 |access-date=2009-06-08}}</ref> શરૂઆતમાં નેનો માટે કંપની હાલના ડિલર નેટવર્ક પર આધાર રાખશે.<ref>{{cite web |author=Shweta Bhanot |url=http://www.financialexpress.com/news/Nano-dampener-for-Tata-dealers/363718/ |title=Nano dampener for Tata dealers |publisher=The Financial Express |date=2008-09-20 |access-date=2009-06-08 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સિંગુરની 300,000 ની સરખામણીએ 500,000 ની ક્ષમતા નવો નેનો પ્લાન્ટ ધરાવશે. પશ્ચિમ બંગાળની સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલ તમામ સુવિધાઓ પૂરી પાડશે તેવી ગુજરાતે પણ ખાતરી આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/msid-3571177,flstry-1.cms |title=Nano gets a new home: We are not orphans, says Tata- Interviews-Opinion-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2008-10-07 |access-date=2009-06-08}}</ref> == ડિઝાઇન == [[File:Tata Nano yellow.jpg|thumb|250px|રીઅર]] [[File:Tata Nano .jpg|right|250px|thumb|સિલ્વરમાં ટાટા નેનો]] [[રતન ટાટા]], ટાટા મોટર્સના ચેરમેને, ફોર-વ્હીલ્ડ વ્હીક્લ્સના બદલે ટુ-વ્હીલ્ડ ધરાવતા હજ્જારો ભારતીય પરિવારોની પ્રેરણાથી, 2003 માં<ref name="yahoonano">{{cite news |url = http://finance.yahoo.com/family-home/article/102865/the-next-peoples-car |date = 2007-04-17 |title = The Next People's Car |access-date = 2008-01-11 |publisher = Yahoo Finance}}</ref> રતન ટાટા, ટાટા મોટર્સના ચેરમેને વિશ્વના સૌથી સસ્તા કાર ઉત્પાદનનો વિકાસ શરૂ કર્યો.<ref name="indexpressnano">{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/story/260232.html |date=2008-01-11 |title=1 lakh car drives 1 billion dreams |access-date=2008-01-15 |publisher=Indian Express}}</ref> મે 2005 માં ઓછી કિંમતના 4 વ્હીલ્ડ [[એસ]] ટ્રક ઉત્પાદનમાં કપનીની સફળતાથી નેનો વિકાસ ધીમો{{clarifyme|date=March 2009|in the sense of toughen or mitigate? Encouraged? Informed?}} પડ્યો.<ref name="yahoonano"></ref> કાર એક સાદી ચાર-પૈડાંવાળી [[ઓટો રીક્ષા]] બની જશે તેવા અનુમાનથી વિપરીત, [[ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડીયા]]એ નોંધ્યું કે “આ યોગ્ય રીતે ડિઝાઇન થયેલ અને તૈયાર થયેલ કાર છે”.<ref name="TOINano">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/All_eyes_on_Tatas_Rs_1_lakh_car/articleshow/2681795.cms |date=2008-01-08 |title=All eyes on Tatas' Rs 1 lakh car |access-date=2008-01-14 |publisher=Times of India}}</ref> ચેરમેને અહેવાલ આપ્યો અને જણાવ્યું કે, “ આ પ્લાસ્ટીકના પડદાંવાળી અથવા છાપરાં વિનાની કાર નથી – તે વાસ્તવિક કાર છે.”<ref name="yahoonano"></ref> ડિઝાઇન લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે, ટાટાએ ઉત્પાદન પ્રક્રિયા સુધારી, નવીનતા પર ભાર મૂક્યો અને સપ્લાયર્સ તરફથી નવાં ડિઝાઇન અભિગમો તપાસ્યાં.<ref name="TOINano"></ref> રતન ટાટાએ સૂચવેલ અમુક ફેરફારો, જેમ કે બે વીન્ડસ્ક્રીન વાઇપર્સમાંથી એક દૂર કરવું, સાથે – ઇટાલીની [[ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ડેવલપમેન્ટ ઇન ઓટોમોટીવ એન્જીનીયરીંગ]] ખાતે કારની ડિઝાઇન તૈયાર થઇ.<ref name="yahoonano"></ref> [[ફ્યુઅલ ઇન્જેકશન]], બ્રેક સિસ્ટમ, વેલ્યુ મોટ્રોનીક ઇસીયુ (ECU), એબીએસ (ABS) અને અન્ય ટેકનોલોજી ઇ. નેનો કારના ઘણા ભાગો [[બોશ]] દ્વારા [[જર્મની]]માં તૈયાર કરવામાં આવ્યાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.twocircles.net/2008jan10/bosch_supply_fuel_injection_brake_system_tatas_nano.html |title=ટાટા નેનો માટે બોશે કોમ્પોનેન્ટ્સ બનાવ્યા તેના પર બેઆર્ટિકલ્સ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513095543/http://twocircles.net/2008jan10/bosch_supply_fuel_injection_brake_system_tatas_nano.html |url-status=dead }}</ref> તેની નજીકની હરિફ [[મારૂતિ 800]] ની સરખામણીએ નેનો 21% વધુ આંતરીક જગ્યા (તેની ઊંચાઇના કારણે, ખાસ કરીને હેડરૂમ) અને 8% ઓછો બાહ્ય ભાગ ધરાવે છે. ત્રણ સંસ્કરણમાં ટાટાએ નેનોને રજુ કરી છેઃ મુખ્ય ટાટા નેનો એસટીડી (Std); સીએક્સ (CX); અને એલએક્સ (LX). દરેક સીએક્સ (CX) અને એલએક્સ (LX) સંસ્કરણો એર કન્ડીશનીંગ, પાવર વિન્ડોઝ, અને સેન્ટ્રલ લોકીંગ સુવિધા ધરાવે છે. ટાટાએ પ્રાથમિક ઉત્પાદન લક્ષ્ય પ્રતિ વર્ષ 250,000 એકમોનું નક્કી કર્યું છે.{{Citation needed|date=March 2009|and clarify when; 100,000 appears the target now}} === ખર્ચ ઘટાડતી વિશીષ્ટતાઓ === * નેનો [[કારનો પાછળનો]] ભાગ ખૂલતો નથી. તેના બદલે, પાછળના ભાગ માટે પાછળની સીટ વાળી શકાય છે.<ref>{{cite web |author=Steve Cropley |title=Tata Nano driven&nbsp;— first drive |url=http://www.youtube.com/watch?v=3sZitve3SUw |publisher=[[Autocar]] |quote=2 minutes in video shows trunk space |access-date=2009-03-24}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7958498.stm ઓટોકાર ઇન્ડીયા ટેસ્ટ ડ્રાઇવ ]</ref> * સામાન્ય જોડીના બદલે તે એક વીન્ડસ્ક્રીન વાઇપર ધરાવે છે.<ref>[http://sify.com/finance/fullstory.php?id=14874015 એક સંપૂર્ણ-સુવિધાયુક્ત કાર નેનો ]</ref> * તે [[પાવર સ્ટીયરીંગ]] ધરાવતી નથી.<ref>{{Cite web |url=http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_whynano&task=faq&Itemid=303 |title=ટાટા નેનો - ટાટા મોટર્સ તરફથી લોકોની કાર -FAQ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505065607/http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_whynano&task=faq&Itemid=303 |url-status=dead }}</ref> * બેઝ મોડેલ સામાન્ય રીતે વ્હીલ પર ચારના બદલે માત્ર ત્રણ [[લગ નટ]] ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.bsmotoring.com/storypage.php?autono=1002 |title=ટાટા નેનો - નેનોનો કોઇ વિકલ્પ! |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717152758/http://www.bsmotoring.com/storypage.php?autono=1002 |url-status=dead }}</ref> * બેઝ મોડેલ માત્ર એક સાઇડ વ્યુ મિરર ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1887070-1,00.html |title=Time.com પર નેનોનો લેખ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514000429/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1887070-1,00.html |url-status=dead }}</ref> * સ્ટીલ વેલ્ડીંગના બદલે થોડા પ્લાસ્ટીક અને ગ્લુનો ઉપયોગ <ref>{{Cite web |url=http://www.newsweek.com/id/91380/page/1 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100303110840/http://www.newsweek.com/id/91380/page/1 |url-status=dead }}</ref> * હાથથી સંચાલિત સાઇડ વિન્ડોઝ<ref>{{Cite web |url=http://www.greatcarstv.com/news/tata-nano-ready-to-roll-into-showrooms.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305154629/http://www.greatcarstv.com/news/tata-nano-ready-to-roll-into-showrooms.html |url-status=dead }}</ref> * એર કન્ડીશનીંગ/ હિટીંગ એ બેઝ મોડેલના ભાગ નથી. <ref>{{Cite web |url=http://www.greatcarstv.com/news/tata-nano-ready-to-roll-into-showrooms.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305154629/http://www.greatcarstv.com/news/tata-nano-ready-to-roll-into-showrooms.html |url-status=dead }}</ref> * એરબેગ્સ બેઝ મોડેલનો ભાગ નથી <ref>{{Cite web |url=http://www.greatcarstv.com/news/tata-nano-ready-to-roll-into-showrooms.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305154629/http://www.greatcarstv.com/news/tata-nano-ready-to-roll-into-showrooms.html |url-status=dead }}</ref> === ભાવ === {{Wikinews|World's cheapest car launched in India, will go on sale in April}} “વિશ્વમાં સૌથી ઓછા [[ઉત્પાદન ખર્ચમાં બનાવવામાં આવેલી કાર]]”<ref name="driving.timesonline.co.uk"></ref> તરીકે પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ ટાટાએ લક્ષ્ય રાખ્યું છે – સમય જતાં ઉત્પાદન સામગ્રીના ભાવો ઝડપથી વધતા છતાં, ૬ (છ) વર્ષ પહેલાં{{when}} ૧૦૦,૦૦૦ રૂપીયા અથવા આશરે US$ 2000 ( વિનિમય દરનો ઉપયોગ કરી{{as of|2009|3|22|lc=on}}) <ref name="ibnlive.com"></ref><ref name="articles.moneycentral.msn.com"></ref> ની શરૂઆતની કિંમતનું લક્ષ્ય રાખ્યું.<ref name="motorauthority">{{cite web | title = Materials prices could push up cost of Tata’s Nano | publisher = Motor Authority, 7 July 2008 | url = http://www.motorauthority.com/news/hatchbacks/materials-prices-push-up-cost-of-tatas-nano/#more-6436 | access-date = 23 માર્ચ 2010 | archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081202135831/http://www.motorauthority.com/news/hatchbacks/materials-prices-push-up-cost-of-tatas-nano/#more-6436 | url-status = dead }}</ref> {{As of|2008|8}}, કારના વિકાસ દરમિયાન ઉત્પાદન સામગ્રી કિંમતોમાં ૧૩ % થી ૨૩ % ની વૃદ્ધિ થઇ,<ref name="motorauthority2">{{cite web |author = Nelson Ireson |title = Rising costs could eat Tata Nano’s profits |publisher = Motor Authority, Tuesday 5 August 2008 |date = 2008-08-05 |url = http://www.motorauthority.com/news/hatchbacks/rising-costs-could-eat-tata-nanos-profits/ |access-date = 2010-03-23 |archive-date = 2008-12-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081202142340/http://www.motorauthority.com/news/hatchbacks/rising-costs-could-eat-tata-nanos-profits/ |url-status = dead }}</ref> અને ટાટાએ આ પસંદગીઓનો સામનો{{Citation needed|date=March 2009}}કરવો પડ્યોઃ * સરકારી સબસીડી અને કર-રાહતોથી કૃત્રિમ ઓછી કિંમત સાથે કાર રજુ કરી {{Citation needed|date=March 2009}} * કાર પરનો પહેલાંનો નફો{{Citation needed|date=March 2009}} * તેની સાધન સામગ્રીના ખર્ચ પર કારના નફામાં કૃત્રિમ રીતે વૃદ્ધિ કરવા વિપરીત સુદ્રઢતાનો ઉપયોગ{{Citation needed|date=March 2009}} * સંપૂર્ણ મેટલ-બોડીના બદલે બિનખર્ચાળ પોલીમર્સ અથવા [[બાયોડિગ્રેડેબલ પ્લાસ્ટીક]]નો આંશિક ઉપયોગ{{Citation needed|date=March 2009}} * કારની કિંમતમાં વૃદ્ધિ<ref name="motorauthority2"></ref> === મોડેલ સંસ્કરણો === [[File:Tata Nano Std.JPG|thumb|250px|મૂળ મોડેલ]] તેની રજુઆત સમયે નેનો ત્રણ મોડેલોમાં ઉપલબ્ધ હતી:<ref name="cdn"></ref> * બેઝીક ટાટા નેનો એસટીડી (Std) કિંમત 123,000 [[રૂપીયા]] કોઇ અધિક ખર્ચ નહીં; * ડિલક્સ ટાટા નેનો સીએક્સ (CX) કિંમત 151,000 રૂપીયા એર કન્ડીશનીંગ સાથે; * લક્ઝરી ટાટા નેનો એલએક્સ (LX) કિંમત 172,000 રૂપીયા એર કન્ડીશનીંગ, પાવર વિન્ડોઝ, ફેબ્રિક સીટ અને સેન્ટ્રલ લોકીંગ સાથે * નેનો યુરોપા, ટાટા નેનોનું [[યુરોપિયન]] સંસ્કરણ ઉપરના તમામ વત્તા વિશાળ બોડી, મોટું 3 –સિલીન્ડર એન્જિન, એન્ટિ-લોક બ્રેકિંગ સિસ્ટમ (ABS) અને યુરોપિયન માપદંડો અને ઉત્સર્જન નિયમોનું પાલન કરે છે. બેઝ મોડેલ ફિક્સ સિટો ધરાવે છે, સિવાય કે ડ્રાઇવરની સિટ જે એડજસ્ટેબલ રહેશે,{{clarifyme|date=September 2008|cite and clarify that the rear seats tilt forward? Adil Jal Darukhanawala said the rear seats move fore and aft but this seems dubious}} જ્યારે ડિલક્સ અને લક્ઝરી મોડેલોમાં એર કન્ડીશનીંગ અને બોડી રંગના બમ્પર્સનો સમાવેશ થશે.<ref name="zig">{{cite web |title=Launch: ONE Lakh Rupee Tata Nano reviewed by ZigWheels |author=Adil Jal Darukhanawala |url=http://www.youtube.com/watch?v=8AInXKvAUzs |quote=25 seconds into video |access-date=2009-03-24}}</ref> == ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન્સ == [[File:Tata Nano 2.jpg|thumb|250px|ઇન્ટીરીયર]] [[ટાટા મોટર્સ]] મુજબ, નેનો એ 35 PS (26 kW) 624 સીસી (cc) [[રીઅર એન્જીન]] અને [[રીઅર વ્હીલ ડ્રાઇવ]] સાથેની કાર છે, અને સીટી રોડ સ્થિતી પર ઇંધણ ખપત 4.55 [[લી./100 કિમી]] (22 કિમી./ લી., 51.7 એમપીજી (mpg) યુએસ (US), 62 એમપીજી (mpg) યુકે (UK)), અને હાઇવે પર (26 કિમી./ લી., 61.1 એમપીજી (mpg) યુએસ (US), 73.3 એમપીજી (mpg) યુકે (UK)) ધરાવે છે. સિંગલ [[બેલેન્સ શાફ્ટ]] સાથે સરખી દિશામાં બે-સિલીન્ડર [[પેટ્રોલ]] એન્જીન પ્રથમ વખત કારમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે.<ref>{{cite news |url=http://jalopnik.com/tag/tata-nano/ |title=Tata Nano, Unveiled! |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-10 |publisher=Gawker Media |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115101345/http://jalopnik.com/tag/tata-nano/ |url-status=dead }}</ref> તેના [[પાવરટ્રેન]]ને ધ્યાને રાખી, નેનોની ડિઝાઇનમાં નવીનતાઓ સંબંધિત 34 [[પેટન્ટો]] ટાટા મોટર્સે નોંધાવી છે.<ref name="EngDesign">{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=TOI&BaseHref=TOIM/2008/01/11&PageLabel=1&EntityId=Ar00102&ViewMode=HTML&GZ=T |title=It’s a car, not an apology |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-11 |publisher=Times of India}}</ref> નેનોની ડિઝાઇન પાછળ ઘણી વ્યક્તિઓમાંથી એક માટે પ્રોજેક્ટ હેડ, [[ગીરીશ વાઘ]]ને શ્રેય આપવામાં આવ્યું છે.<ref name="EngDesign"></ref><ref>{{cite news |url=http://www.forbes.com/forbes/2007/0416/070_2.html |title=The Next Peoples' Car |date=2007-04-16 |publisher=Forbes |archive-url=https://archive.today/20121208212118/http://www.forbes.com/forbes/2007/0416/070_2.html |archive-date=2012-12-08 |access-date=2010-03-23 |url-status=dead }}</ref> નેનોની બાકી પેટન્ટો માટે ઘણું કરવામાં – આવ્યું છે. જો કે નવી દિલ્હી ઓટો એક્સ્પો ખાતેની ન્યુઝ કોન્ફરન્સ દરમિયાન, રતન ટાટાએ ધ્યાન દોર્યું કે આમાંનું કંઇ ક્રાંતિકારી અથવા ધરતી ધ્રુજાવી દેનાર ટેકનોલોજી રજુ કરતુ નથી. બે-સિલિન્ડર એન્જીન બેલેન્સ શાફ્ટ, અને ટ્રાન્સમીશનમાં ગીયર્સમાં કેવી રીતે કાપ મૂકવામાં આવ્યો જેવી ભૌતિક બાબતો સંબંધિત તેમણે વિશેષ માહિતી આપી. “જે રીતે વર્તમાન ટેકનોલોજીને આંચકો આપી અને બજારના હજુ અજ્ઞાત તબક્કાને લક્ષ્ય બનાવ્યું” તેના કારણે [[હ્રચર્ચ]] (Reuters) સહિત, ઘણા સ્ત્રોતો દ્વારા કારની પ્રશંસા કરવામાં આવી, અને હજુ પર આ સ્ત્રોતો દર્શાવે છે કે નેનો એ માત્ર “તેની ટેકનોલોજીમાં ક્રાતિ નથી”, પરંતુ ઓછી કિંમત પણ ધરાવે છે. <ref>{{cite web |url=http://blogs.reuters.com/events/2008/01/15/detroit-auto-show-tatas-nano-is-talk-of-show/ |title=Events/Miscellaneous » Blog Archive » Detroit auto show: Tata’s Nano is talk of show &#124; Blogs &#124; |publisher=Blogs.reuters.com |date=2008-01-15 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527110040/http://blogs.reuters.com/events/2008/01/15/detroit-auto-show-tatas-nano-is-talk-of-show/ |url-status=dead }}</ref> વધુમાં, ટેકનોલોજી જે નવી માનવામાં આવે છે અને રજુ કરવાની બાકી છે તે ક્રાંતિકારી કમ્પ્રેસ્ડ - એર ફ્યુઅલ સિસ્ટમ<ref name="autogenerated1">[http://www.enn.com/sci-tech/article/37437 ENN: મારી સસ્તી કાર કેવી પર્યાવરણ સહાયક છે? ][http://www.enn.com/sci-tech/article/37437 ભારતે ચર્ચાની શરૂઆત કરી]</ref>નો કાર સમાવેશ કરે છે અને પર્યાવરણ-સહાયક સંસ્કરણ,<ref name="timesofindia.indiatimes.com"></ref> જેના પર [[ટાટા]]એ કાર્ય કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે તેવા અહેવાલ છે, જો કે નવી કારમાં આ ટેકનોલોજી ક્યારે રજુ કરવામાં આવશે તેની કોઇ ઔપચારિક તારીખ આપવામાં આવી નથી. ટાટાના કહેવા મુજબ, નેનો [[ભારત સ્ટેજ – III]] ([[યુરો-III]] ના સમાન) સાથે સુસંગત છે અને [[યુરો-IV]] ઉત્સર્જન માપદંડો પર પૂર્ણ કરશે.<ref name="expressindia.com">{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Ratan-Tata-unveils-Rs-1lakh-Nano/259912/ |title=Ratan Tata unveils Rs 1-lakh 'Nano' |access-date=2008-01-10 |work=expressindia.com |archive-date=2008-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111032159/http://www.expressindia.com/latest-news/Ratan-Tata-unveils-Rs-1lakh-Nano/259912/ |url-status=dead }}</ref> રતન ટાટા એ વધુમાં કહ્યું કે, “કારે સામેની અથડામણ અને સાઇડ અથડામણનો સામનો કર્યો છે.”<ref name="rediff">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2008/jan/10tatacar.htm |title=This is what the Tata Rs 1-lakh car looks like! |work=rediff}}</ref> પુના ખાતેના ઓટોમોટીવ રીસર્ચ એસોસીએશન ઓફ ઇન્ડીયા (ARAI) સાથે નેનોએ આવશ્યક ‘હોમોલોગેશન’ પરીક્ષણ પાસ કર્યું છે.તેનો અર્થ છે કે ઉત્સર્જન અને અવાજ અને ધ્રુજારી સહિત રોડ લાયકાત માટે સરકાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલ તમામ માપદંડો કારે પૂર્ણ કરેલ છે અને હવે ભારતીય રસ્તા પર દોડી શકશે. એઆરએઆઇ (ARAI) સાથે કરેલ તેના ‘હોમોલોગેશન’ પરીક્ષણ દરમિયાન ટાટા નેનોએ 23.6 કિમી. પ્રતિ લીટરનો આંક નોંધાવ્યો. આ બાબતે ટાટા નેનોને ભારતમાં ખૂબ ઇંધણ કાર્યક્ષમ કાર બનાવી. ભારતમાં ટાટા પ્રથમ એ કાર બનશે જેણે એઆરએઆઇ (ARAI) ના પરીક્ષણ ખાતે વાસ્તવિક ઇંધણ માઇલેજ અંકો તેના વીન્ડશીલ્ડ પર દર્શાવ્યા. એઆરએઆઇ (ARAI) સાથેના તેના પરીક્ષણ મુજબ નેનોએ યુરો IV ઉત્સર્જન માપદંડોની પુષ્ટિ કરી જે ભારતમાં 2010 માં લાગુ થશે, હજુ તેનુ યુરો III સ્તરે જ માત્ર પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતુ.<ref name="indiatimes.com">{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Auto/Automobiles/Nano_passes_Indian_road_test/articleshow/3464663.cms |title=Nano passes Indian road test |work=indiatimes.com}}</ref> === પાછળ સ્થિત એન્જીન === પાછળ સ્થિત એન્જીને આંતરીક જગ્યામાં વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ કરી અને નેનોને મૂળ [[ફિયાટ 500]], અન્ય ટેકનીકલી નવીન “લોકોની કાર” જેવી બનાવી. નેનો જેવું અન્ય ભવિષ્યનું વાહન, પણ પાછળ એન્જીન ધરાવે છે જે 1990 માં યુકે [[રોવર ગ્રુપ]] દ્વારા મૂળ મીની બસની સામે મૂકવાનું આયોજન હતુ પરંતુ તેનું ઉત્પાદન થયું નહોતું.<ref> {{cite web |url=http://www.austin-rover.co.uk/r50storyf.htm |title=Rover Mini 'Spiritual' project |access-date=2008-01-13 |work=austin-rover.co.uk}}</ref> એક વખત પ્રોજેક્ટ બીએમડબલ્યુ (BMW) દ્વારા હાથ પર લેવામાં આવ્યો, પરંતુ [[નવી મીની]] ખૂબ મોટી અને ટેકનીકલી અવ્યવહારિક હતી. સ્વતંત્ર, અને નવું ઉત્પાદન, [[એમજી રોવર ગ્રુપે]] બાદમાં તેમની [[રોવર સીટીરોવર]] [[ટાટા ઇન્ડીકા]]ના આધારે મૂકી. ટાટાએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેસ્ડ એર એન્જીન વિકલ્પ તરીકેનો વિચાર ધ્યાનમાં છે.<ref> {{cite web |url=http://jalopnik.com/398180/tata-nano-to-offer-compressed-air-engine-optional-make-electric-cars-look-silly |title=Tata Nano To Offer Compressed Air Engine Optional, Make Electric Cars Look Silly |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016153410/http://jalopnik.com/398180/tata-nano-to-offer-compressed-air-engine-optional-make-electric-cars-look-silly |archive-date=2011-10-16 |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="float:left;text-align:left;width:400px" |- | rowspan="7" style="vertical-align:top;background:#efefef"| એન્જિન | [[બોસ]] [[મલ્ટી-પોઇન્ટ ફ્યુઅલ ઇન્જેક્શન]] (સિંગલ [[ઇન્જેક્ટર]]) સાથે [[2]] [[સિલીન્ડર]] [[પેટ્રોલ]] તમામ [[એલ્યુમીનીયમ]] {{convert|33|hp}} {{convert|624|cc|cuin|0|lk=on|abbr=on}} |- | [[બોશ]] તરફથી વેલ્યુ [[મોટ્રોનીક]] [[એન્જીન મેનેજમેન્ટ પ્લેટફોર્મ]] |- | 2 [[વાલ્વ]] પ્રતિ સિલીન્ડર ઓવરહેડ [[કેમશાફ્ટ]] |- | [[કમ્પ્રેશન રેશીયો]]: 9.5:1 |- | [[બોર]] × [[સ્ટ્રોક]]: {{convert|73.5|mm|in|1|abbr=on}} × {{convert|73.5|mm|in|1|abbr=on}} |- | [[શક્તિ]]: {{convert|35|PS|kW hp||abbr=on}} @ 5250 [[આરપીએમ(rpm)]] |- | [[ટોર્ક]]: {{convert|48|Nm|ftlbf|abbr=on}} @ 3000 +/-500 [[આરપીએમ(rpm)]] |- | rowspan="2" style="vertical-align:top;background:#efefef"|'''દેખાવ અને ટ્રાન્સીમશન''' | [[રીઅર વ્હીલ ડ્રાઇવ]] |- | 4-સ્પીડ [[મેન્યુલ ટ્રાન્સમીશન]] |- | rowspan="2" style="vertical-align:top;background:#efefef"|'''સ્ટીયરીંગ''' | મેકેનીકલ [[રેક અને પીનીયન]] w/o સર્વો |- | ટર્નીંગ રેડીયસ: 4 [[મીટર્સ]] |- | rowspan="3" style="vertical-align:top;background:#efefef"|'''દેખાવ''' | [[ગતિ]]: 0-{{convert|60|km/h|mi/h|abbr=on}}: 8 સેકન્ડ્સ |- | મહત્તમ ગતિ: {{convert|105|km/h|mi/h|abbr=on}} |- | [[ઇંધણ કાર્યક્ષમતા]] (સરેરાશ): 23.6 કિલોમીટર પ્રતિ લીટર({{convert|4.24|l/100 km|lk=off }}) |- | rowspan="2" style="vertical-align:top;background:#efefef"| '''બોડી એન્ડ ડાયમેન્શન''' | [[સિટ બેલ્ટ]]: 4<ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/markets/2008/01/10/tata-motors-nano-markets-equity-cx_rd_0110markets05.html |title=Tata Unveils The Nano, Its $2,500 Car |publisher=[[Forbes.com]] |date=January 10, 2008 |author=Ruth David |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116131233/http://www.forbes.com/markets/2008/01/10/tata-motors-nano-markets-equity-cx_rd_0110markets05.html |archive-date=જાન્યુઆરી 16, 2008 |access-date=માર્ચ 23, 2010 |url-status=dead }}</ref> |- | [[ટ્રન્ક]] ક્ષમતા: {{convert|150|L|cuft|abbr=on}}<ref name="autocar">{{cite news |url=http://www.autocarindia.com/new/Information.asp?id=2002 |title=Nano Mania |date=February 2008 |access-date=2008-02-05 |publisher=Autocar India |archive-date=2008-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427081838/http://www.autocarindia.com/new/Information.asp?id=2002 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="8" style="vertical-align:top;background:#efefef"|'''સસ્પેન્શન, ટાયર અને બ્રેક્સ''' | ફ્રન્ટ બ્રેક: 180&nbsp;મીમી [[ડ્રમ]] |- | રીઅર બ્રેક: 180&nbsp;મીમી [[ડ્રમ]] |- | ફ્રન્ટ ટ્રેક: {{convert|1325|mm|in|1|abbr=on}} |- | રીઅર ટ્રેક: {{convert|1315|mm|in|1|abbr=on}} |- | [[ગ્રાઉન્ડ ક્લીયરન્સ]]: {{convert|180|mm|in|1|abbr=on}} |- | ફ્રન્ટ [[સસ્પેન્સન]]: [[મેકફર્સન સ્ટ્રટ]]વીથ લોઅર એ (A) આર્મ |- | રીઅર સસ્પેન્સન: સ્વતંત્ર [[કોઇલ સ્પ્રીંગ]] |- | 12- ઇંચ વ્હીલ્સ<ref name="autoexpress.co.uk">{{cite web |url=http://www.autoexpress.co.uk/news/autoexpressnews/214902/tata_nano.html |title=India's £1,250 car |access-date=2008-01-14 |work=autoexpress.co.uk}}</ref> |} વર્ગ="વિકીટેબલ" સેલપેડીંગ="0" સ્ટાઇલ="પહોળાઇ:396x; ટેક્સ્ટ-એલાઇનઃ સેન્ટર સ્ટાઇલ=;"ફ્લોટઃજમણે;" ; ;" |- ! સ્ટાઇલ="પહોળાઇ:50px;"|સપ્લાયર<ref name="ae-plus">{{cite web |url=http://www.ae-plus.com/Key%20topics/cc-Tata-news3.htm |title=India’s Tata low-cost Nano took a lot of high-tech |work=ae-plus |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820163345/http://www.ae-plus.com/Key%20topics/cc-Tata-news3.htm |url-status=dead }}</ref> ! સ્ટાઇલ="પહોળાઇ:225px;"|પાર્ટ/ સિસ્ટમ<ref name="ae-plus"></ref> |- |[[ટેક્સસ્પીન]]||ક્લચ બેરીંગ્સ |- [[બોશ]] ||ગેસોલીન ઇન્જેક્શન સિસ્ટમ (ડિઝલ બાદમાં), સ્ટાર્ટર, ઓલ્ટરનેટર, બ્રેક સિસ્ટમ |- [[કોન્ટીનેન્ટલ એજી (AG)]] ||ગેસોલીન ફ્યુઅલ સપ્લાય સિસ્ટમ, ફ્યુલ લેવલ સેન્સર |- |કાપારો||ઇનર સ્ટ્રક્ચરલ પેનલ્સ |- |[[એચએસઆઇ (HIS) ઓટો]] || સ્ટેટીક સિલીંગ સિસ્ટમ્સ (વેધર સ્ટ્રીપ્સ) |- |[[ડેલ્ફી]] ||ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ક્લસ્ટર |- |[[ડેન્સો]] ||વીન્ડશિલ્ડ વાઇપર સિસ્ટમ (સિંગલ મોટર એન્ડ આર્મ) |- |[[એફએજી (FAG) ક્યુગલફિશર]]||રીઅર વ્હીલ બેરીંગ |- |[[ફિકોસા]] ||રિઅર-વ્યુ મિરર્સ, ઇન્ટીરીયર મિરર્સ, મેન્યુલ અને સીવીટી (CVT) શિફ્ટર્સ, વોશર સિસ્ટમ |- |[[ફ્રેયુડેન્બર્ગ]] || એન્જિન સિલીંગ |- |[[જીકેએન (GKN)]]|| ડ્રાઇવશાફ્ટ્સ |- |[[આઇએનએ (INA)]] ||શિફ્ટીંગ એલીમેન્ટ્સ |- |[[આઇટીડબલ્યુ]] ડેલ્ટર|| આઉટસાઇડ અને ઇનસાઇડ ડોર હેન્ડલ્સ |- |[[જ્હોન્સન કન્ટ્રોલ્સ]] || સિટીંગ |- |[[મેહ્લે]] || કેમશાફ્ટ, સ્પીન-ઓન ઓઇલ ફિલ્ટર્સ, ફ્યુઅલ ફિલ્ટર્સ અને એર ક્લીનર્સ |- |[[સેન્ટ-ગોબેન]] || ગ્લેઝીંગ |- |[[ટીઆરડબલ્યુ (TRW)]] || બ્રેક સિસ્ટમ |- |[[સિકે ડાઇકેન/ વેલીયો|[[સિકે ડાઇકેન/ વેલીયો]]]] || ક્લચ સેટ્સ |- |[[વાઇબ્રાકૌસ્ટીક]] || એન્જીન માઉન્ટ્સ |- |[[વિસ્ટીઅન]] || એર ઇન્ડક્શન સિસ્ટમ |- |[[ઝેડએફ (ZF) ફ્રાઇડ્રીચ્શાફેન એજી (AG)]] || ચેસીસ કોમ્પોનેન્ટ્સ, ટાઇલ રોડ્સ સહિત |- |[[બહ્ર]]|| એચવીએસી (HVAC) લક્ઝરી વર્ઝન માટે |- |[[ડ્યુર]] || લીન પેઇન્ટ શોપ |} {{clr}} == વિવિધ મોડેલો == [[File:Nano Tata.jpg|thumb|240px|ટાટા નેનો યુરોપા, યુરોપ માટે]] નિયમિત અને પરંપરાગત પેટ્રોલ મોડેલથી અલગ, નીચેના મોડેલ પણ રજુ થવાની અપેક્ષા છે:<ref name="merinews.com"></ref> === ડિઝલ === વેબસાઇટના અહેવાલ મુજબ સપ્ટેમ્બર 2010 સુધીમાં 690 સીસી (cc) ડિઝલ એન્જીન સાથે ટાટા નેનો ઉપલબ્ધ બનશે.<ref>{{cite web |title=Tata Nano Diesel version roll out by September 2009 |url=http://www.wheelsunplugged.com/ViewNews.aspx?newsid=1352 |date=2008-09-15 |access-date=2009-03-24 |archive-date=2009-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329234158/http://www.wheelsunplugged.com/ViewNews.aspx?newsid=1352 |url-status=dead }}</ref> હજુ [[ટાટા મોટર્સે]] આ બાબતની પુષ્ટિ આપી નથી પરંતુ જણાવ્યું છે કે ભવિષ્યમાં ડિઝલ એન્જીન સંસ્કરણ ઉપલબ્ધ થશે. “હજુ સુધી ડિઝલ મોડેલ રજુ કરવામાં આવ્યું નથી. હમણાં તે માત્ર પેટ્રોલમાં જ રજુ કરવામાં આવશે.”<ref name="tatamotors_FAQ">{{cite web|url=http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_whynano&task=faq&Itemid=303|title=Tata Motors - FAQ for the Nano|work=Tata Motors|access-date=2010-03-23|archive-date=2010-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505065607/http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_whynano&task=faq&Itemid=303|url-status=dead}}</ref> === કમ્પ્રેસ્ડ – એર એન્જીન === [[કમ્પ્રેસ્ડ એર]]ને શક્તિના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ માટે [[ટાટા મોટર્સ]] ફ્રેન્ચ કંપની સાથે કાર્ય કરી રહી છે.<ref name="autogenerated1"/> આ હેતુ માટે કંપનીએ ''મોટર ડેવલપમેન્ટ ઇન્ટરનેશનલ'' (MDI) સાથે જોડાણ કર્યું છે.<ref name="merinews.com"></ref> === ઇલેક્ટ્રીક ડ્રાઇવટ્રેન અથવા ઇલેક્ટ્રીક-સંસ્કરણ === નેનોનું [[ઇલેક્ટ્રીક]] સંસ્કરણ બનાવવાનું પણ ટાટા વિચારેછે, જેને '''ઇ-નેનો''' કહે છે (સાઇડમાં અથવા જોડાયેલ [[સોલાર પેનલ]]ની જેમ)<ref name="timesofindia.indiatimes.com"></ref><ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=acf176cd-6f53-42b6-a47b-72e34341cfe1&&Headline=Tata+planning+electric-drive+version+of+Nano&strParent=strParentID |title=Tata planning electric-drive version of Nano |publisher=Hindustan Times |date=2008-08-20 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223014548/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=acf176cd-6f53-42b6-a47b-72e34341cfe1&&Headline=Tata+planning+electric-drive+version+of+Nano&strParent=strParentID |url-status=dead }}</ref> જે “વિશ્વની સૌથી સસ્તી ઇલેક્ટ્રીક કાર”<ref name="ecogeek1943">{{cite web |url=http://www.ecogeek.org/content/view/1943/69/ |title=The Tata Nano: World's Cheapest (Electric) Car? &#124; EcoGeek&nbsp;— Clean Technology |publisher=EcoGeek |date=2008-07-30 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090621144100/http://www.ecogeek.org/content/view/1943/69 |url-status=dead }}</ref> બની શકશે જે વધુ [[પર્યાવરણ-સહાયક]] અને તે ખૂબ આકર્ષક અને માધ્યમ માટે સહાયક થશે.<ref>{{cite web |url=http://www.merinews.com/catFull.jsp?title=Let%20Tata's%20Nano%20be%20electric&articleID=141391 |title=Let Tata's Nano be electric |publisher=Merinews.com |date= |access-date=2009-06-08 }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે પરંપરાગત ગેસોલીન સંસ્કરણની જેમ સૌથી સસ્તી હશે તેવું માનવામાં આવે છે. ટાટા નેનોને નિકાબ બજાર અનુકૂળ બનાવે છે<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2008/01/11/tata-nano-competition-markets-equity-cx_rd_0111markets04.html |title=Tata's Nano Likely To Face Price, Competitive Pressures |publisher=Forbes.com |date= |access-date=2009-06-08}}</ref> અને વિશ્વસ્તરે કારની નિકાસ કરવાનું આયોજન કરે છે, ખાસ કરીને [[યુકે]] અને સંપૂર્ણ [[યુરોપ]],[[યુએસ]],<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2008/may/13tata.htm |title=Tata may export Nano to US |publisher=Rediff.com |date=2004-12-31 |access-date=2009-06-08}}</ref> અને [[ઓસ્ટ્રેલીયા]].<ref>{{cite web |url=http://autofix.com.au/blog/archives/492 |title=tata nano export plans |publisher=Autofix.Com.Au |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107131027/http://autofix.com.au/blog/archives/492 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://lucire.com/insider/20080110/tata-nano%E2%80%94the-rs-1-lakh-car-revealed/ |title=Insider» Tata Nano—the Rs. 1 lakh car revealed |publisher=Lucire |date= |access-date=2009-06-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=207 |title=Tata 'NANO' - The People's Car from Tata Motors |publisher=Tatanano.inservices.tatamotors.com |date=2008-03-05 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428205548/http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/index.php?option=com_content&task=view&id=228&Itemid=207 |url-status=dead }}</ref> [[ધી ઇકોનોમિક ટાઇમ્સે]] નોંધ્યું છે <ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/Auto/Tatas_new_volt_colts_/articleshow/3524645.cms |title=Tata's new volt colts! - Auto-The Economic Times |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2008-09-25 |access-date=2009-06-08}}</ref>કે “ઇલેક્ટ્રીક નેનો” “સમગ્ર વિશ્વના દેશોમાં આર્થિક, સ્વચ્છ અને પર્યવરણલક્ષી વ્યક્તિગત પરીવહન માટે એક સુયોગ્ય વિચાર બની રહેશે.” હેમ્બર્ગ-સ્થિત સમાચારપત્ર, [[ઓટો બિલ્ડ]], મુજબ નોર્વેના ઇલેક્ટ્રીક કાર નિષ્ણાંત Miljøbil Grenland AS, સાથે મળીને ઇ-નેનો તૈયાર કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url=http://www.miljobil.no/ |title=Miljøbil Grenland AS |publisher=Miljobil.no |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=2018-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116030906/http://miljobil.no/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.domainb.com/companies/companies_t/Tata_Motors/20080820_tata_motors.html |title=Tata plans E-Nano, electric version of Rs1-lakh car |publisher=domain-b.com |date=2008-08-20 |access-date=2009-06-08}}</ref><ref>{{cite web |author=Roshan PM |url=http://www.autoindia.com/News/auto-news-india1296.html |title=Tata Motors palnning electric-drive version of the Nano: Report |publisher=AutoIndia.com |date=2008-08-21 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216110631/http://autoindia.com/News/auto-news-india1296.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.domain-b.com/companies/companies_t/Tata_Motors/20080820_tata_motors.html |title=Tata plans E-Nano, electric version of Rs1-lakh car |publisher=domain-b.com |date=2008-08-20 |access-date=2009-06-08}}</ref> === હાયબ્રીડ === લેફ્ટલનેન્યુઝે જણાવ્યું છે કે “એક વર્ણસંકર સંસ્કરણ [ટાટા નેનોનું] પણ રજુ થશે, જો કે તે તે ગેસોલીન અથવા ડિઝલ સંસ્કરણ સાથે ઇલેક્ટ્રીક મોટર સાથે હશે કે કેમ તે જાણમાં નથી.”<ref>{{cite web |url=http://www.leftlanenews.com/tata-nano-to-get-diesel-hybrid-engines-in-addition-to-gasoline.html |title=Tata Nano to get diesel, hybrid engines in addition to gasoline |publisher=Leftlanenews.com |date=2008-07-24 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229084426/http://www.leftlanenews.com/tata-nano-to-get-diesel-hybrid-engines-in-addition-to-gasoline.html |url-status=dead }}</ref> === નેનો યુરોપા === 2009 જીનીવા મોટર શો ખાતે નેનો યુરોપા નામની નેનો મીની-કારનું સંસ્કરણ ટાટા મોટર્સે રજુ કર્યું. યુરોપ અને યુકે<ref>http://www.autonews.com/article/20090304/ANE02/903039952/1164</ref>માં કાર મુખ્યત્વે રજુ થશે અને મૂળ નેનો કરતાં સંખ્યાબંધ સુધારાઓ કરવામાં આવશે. નેનો યુરોપા એક અધિક વ્હીલબેઝ, નવું 3 – સિલીન્ડર એન્જીન અને આધુનિક ઇન્ટીરીયર્સ અને એક્સ્ટીરીયર્સ ધરાવે છે. મૂળ નોનો કરતાં નેનો યુરોપા વધુ મોંઘી, સક્ષમ, અને ઓછી ઇંધણ કાર્યક્ષમ હશે અને તેની કિંમત US$ 6000 માર્કની આજુબાજુ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.caradvice.com.au/24821/tata-nano-europa/ |title=Tata Nano Europa &raquo Australian Car Advice &#124; News Blog |publisher=Caradvice.com.au |date=2009-03-04 |access-date=2009-06-08}}</ref> યુરોપિયન સુરક્ષા અને ઉત્સર્જન માપદંડો પૂર્ણ કરવા માટે નેનો યુરોપામાં મોટા ફેરફાર કરવામાં આવ્યાં છે. == અપેક્ષાઓ == {{Article issues | tone = March 2009 | confusing = March 2009 | quotefarm = March 2009 }} એક અહેવાલ મુજબ, [[ભારત]]ની સાથે યુરોપિયન રાષ્ટ્રો, નેનો પાસેથી મોટી આશા રાખે છે અને તેની આતુરતાથી રાહ જોઇ રહ્યાં છે, ખાસ કરીતે નેનોનું ઇલેક્ટ્રીક સંસ્કરણ,<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/2008/09/14/stories/2008091455040700.htm |title=National : Europe awaiting Nano car’s electric version |publisher=The Hindu |date=2008-09-14 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523102352/http://www.hindu.com/2008/09/14/stories/2008091455040700.htm |url-status=dead }}</ref> જે તેને ઔપચારીક રેકોર્ડ પર “વિશ્વની સૌથી સસ્તી ઇલેક્ટ્રીક કાર” બનાવવાની તમામ સંભાવનાઓ ધરાવે છે.<ref name="ecogeek1943"></ref><ref name="celebrates1">{{cite web |url=http://www.ibnlive.com/news/latest-guinness-book-celebrates-tata-nano-car/73807-2.html |title=Latest Guinness Book celebrates Tata Nano Car |publisher=Ibnlive.com |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202183350/http://www.ibnlive.com/news/latest-guinness-book-celebrates-tata-nano-car/73807-2.html |url-status=dead }}</ref> રેટીંગ એજન્સી ક્રિસીલ (CRISIL) મુજબ, કાર [[ભારતીય અર્થતંત્ર]]ને વેગ આપશે અને ભારતીય કાર બજારનું 65% સુધી વિસ્તરણ કરવાની શક્યતા છે.<ref name="economictimes1"></ref> નેનોનું ઉત્પાદન શરૂ થઇ ગયું છે, અને વિશ્વની સૌથી સસ્તી કાર તરીકે [[ગિનેઝ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્ઝ]]માં નામ નોંધાવી ચૂકી છે.<ref name="celebrates1"></ref> === ભારતીય અર્થતંત્ર પર સંભવિત અસર === [[ધી ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ]] નોંધે છે:<ref name="economictimes1"></ref> {{cquote| Tata Nano’s launch could expand the Indian car market by 65%, according to rating agency CRISIL. The low price makes the car affordable for families with incomes of Rs 1 lakh [100,000] per annum, the agency said. The increase in the market is expected to push up car sales by 20% over the previous year. “The unveiling of Tata Nano, the cheapest car in the world, triggers an important event in the car market. Based on the statement by company officials, CRISIL Research estimates the consumer price of the car at around Rs 1.3 lakh. This brings down the cost of ownership of an entry level car in India by 30%,” the company said in a report. }} === મોડેલ ટી (T) સાથે સરખામણી === 1908 ની માં, સદીની શરૂઆતમાં [[હેનરી ફોર્ડ]]ની તૈયાર કરેલ [[મોડલ ટી (T)]] સાથે ઘણા નેનોની સરખામણી કરે છે. જ્યારે મોડેલ ટી (T) ની શરૂઆતની કિંમત $850 (આજના $20,091 સમાન), ફોર્ડે ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કર્યો, 1920 થી ફોર્ડના મોડેલ ટી (T) ની કિંમત ઘટીને $290 (આજના $3,191 સમાન) સુધી થઇ<ref>જ્યોરગાનો, જી. એન. કાર્સઃ પૂર્વે અને વિન્ટેજ , 1886-1930. (લંડન : ગ્રેંજ-યુનિવર્સલ, 1985).</ref>, જે ઓક્ટોબર 2009 ના રોજ નેનોની પ્રસ્તુત કિંમત US$2,171 ની સરખામણીકારક. [[લાઇવમિન્ટે]] કહ્યું: {{cquote| Ford Motor Co. is rich because Henry Ford used the assembly-line to produce the Model T in 1908. Ratan Tata is a late entrepreneur, making the Nano in 2008. India is 100 years behind. But we are waking up to the possibility of catching up. I just hope our planners wake up soon.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/2008/09/14215403/The-car8230and-the-planner.html?h=B |title=The car...and the planner&nbsp;— Views |publisher=livemint.com |date=2008-09-14 |access-date=2009-06-08}}</ref> }} [[ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડીયા]]એ પણ નેનોની સરખામણી મોડેલ ટી (T): {{cquote| This raises the question: How have the Tatas accomplished such a task? Pursuing this question a fascinating story unfolds that reminds one of Henry Ford's Model T that was built exactly one hundred years ago (September 1908). Ford wanted to make a car for the multitude, not for the elite, with the best material and the best design that the technology of his time could devise, and he wanted to make it, above all, at a price that was affordable. This is the example that Ratan Tata has followed with determination. When he announced the price of his car in an interview to the ''Financial Times'' during the Geneva Motor Show, his colleagues were 'aghast', but he had set his goal.<ref>{{cite web|author=Surendra Munshi15 September 2008, 12:00am IST |url=http://timesofindia.indiatimes.com/Opinion/Editorial/LEADER_ARTICLE_More_Than_Just_A_Nano/articleshow/3482989.cms |title=LEADER ARTICLE: More Than Just A Nano&nbsp;— Edit Page&nbsp;— OPINION&nbsp;— The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date= |access-date=2009-07-17}}</ref>}} == સિંગુર ફેકટરી પીછેહઠ == ઘણા અનુમાન બાદ, મે 19, 2006 ના રોજ ટાટા મોટર્સે જાહેરાત કરી કે [[સિંગુર]], [[પશ્વિમ બંગાળ]] ખાતેથી ટાટા નેનોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવશે.<ref>[http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=127639 ટાટા વીબી (WB) કાર પ્લાન્ટની જાહેરાત]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જો કે, એક સપ્તાહમાં વિસ્તારમાં થોડાં ખેડૂતો દ્વારા ટાટા દ્વારા તેમની જમીનો અધિગ્રહણ સામે વિરોધો શરૂ થયાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2006/05/26/stories/2006052618090900.htm |title=કાર કંપની સામે ગામલોકોએ સુત્રો પોકાર્યા |access-date=2010-03-23 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108172151/http://www.hindu.com/2006/05/26/stories/2006052618090900.htm |url-status=dead }}</ref> [[ટ્રીનામૂલ કોંગ્રેસ]] નેતા, [[મમતા બેનરજી]] દ્વારા મૂદ્દો હાથ લેવામાં આવ્યો.<ref>[http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=134551 ટાટા જમીન પર મમતાએ લોહી રેડવાની ધમકી આપી]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટાટાની પીછેહઠ કરવાની ચીમકી સાથે પરિસ્થિતી વધુ વણસી,<ref>[http://www.financialexpress.com/news/tata-threatens-to-pull-out-of-singur-project/352374/0 સિંગુર પ્રોજેક્ટ પાછો ખેંચવાની ટાટાએ ધમકી આપી]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને જે ખેડૂતો તેમની જમીનનું સ્વયં વેચાણ કરવા માગતા હતા તેના વળતરમાં અધિગ્રહણ-વિરોધી ચળવળકારો દ્વારા વિક્ષેપ થયો.<ref>{{Cite web |url=http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&id=158469&date=2006-09-26&usrsess=1 |title=સિંગુર ખાતે અજંપાનું રાજ |access-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817010150/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&id=158469&date=2006-09-26&usrsess=1 |archive-date=2022-08-17 |url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબરમાં ટ્રીનામૂલ કોંગ્રેસ દ્વારા રાજ્ય-[[બંધ]]નું એલાન કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2006/20061010/nation.htm#1 |title=ટિનામુલ બંધના સમર્થને આપ્યું પશ્ચિમ બંગાળમાં જીવ લીધો |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409231640/http://www.tribuneindia.com/2006/20061010/nation.htm#1 |url-status=dead }}</ref> સિંગુર ખાતે કોઇ રાજકીય પક્ષોના સંમેલન અથવા કાર્યક્રમના આયોજન માટે પાબંધી લગાવી અને મોટી માત્રામાં પોલીસ બંદોબસ્ત કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1061125/asp/frontpage/story_7048987.asp |title=સિંગુર ખાતે સુરક્ષા કવચ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2015-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001054128/http://www.telegraphindia.com/1061125/asp/frontpage/story_7048987.asp |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.business-standard.com/india/storypage.php?tp=on&amp;autono=18126 ટાટા પ્રોજેક્ટના વિરોધ સામે વીબી (WB)બંધ જાહેર કર્યો]</ref> ડિસેમ્બર 2, 2006 ના રોજ પોલીસ અને ખેડૂતો વચ્ચે અથડામણમાં ગંભીર હિંસા થઇ.<ref>[http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&amp;id=166145&amp;date=2006-12-03&amp;usrsess=1 સિંગુર અથડામણમાં 80 લોકો ઘાયલ થયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડિસેમ્બર 4, 2006 ના રોજ [[મમતા બેનરજી]] ભૂખ હડતાલ પર ઉતર્યા. તાપસી, ખેતીજમીન બચાવ કમીટીના ચળવળકાર, જેમનું બળેલ શરીર સિંગુરમાં નેનો પ્લાન્ટ પરથી મળ્યું. તેના વિરોધ કરવા બાદમાં 48 – કલાકની હડતાલની મમતા બેનરજી દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/Singur_protester_found_dead/articleshow/843314.cms સિંગુર દેખાવકારની લાશ મળી]</ref> બે [[સીપીએમ (CPM)]] કાર્યકરોને બાદમાં ગુનેગાર જાહેર કરવામાં આવ્યાં અને ખુન માટે આજીવન કેદની સજા કરવામાં આવી.<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Life_for_CPM_Singur_activists_in_Tapasi_murder_case/articleshow/3706245.cms તાપસી ખુન કેસમાં સીપીએમ (CPM) સિંગુર કાર્યકરને આજીવન]</ref> હડતાલના 24 <sup>મા</sup> દિવસે, બેનરજીને ઓક્સીઝનની સહાય આપવામાં આવી અને [[રાષ્ટ્રપતિ]] [[અબ્દુલ કલામ]] અને [[વડાપ્રધાન]] મનમોહન સિંઘની અપીલ બાદ અંતે તેમણે ભૂખ હડતાલ પાછી ખેંચી.<ref>[http://www.rediff.com/news/2006/dec/29mamta.htm મમતાએ ઉપવાસ બંધ કરવાનો નિર્યણ લીધો]</ref> 2007 માં જમીન પર દેખાવો ચાલુ રહ્યાં,<ref>[http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=80798 સિંગુરમાં તાજી હિંસા ફાટી નીકળી ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[રતન ટાટા]]એ આરોપ મૂક્યો કે વિવાદમાં હરિફોએ ભાગ ભજવ્યો હતો.<ref>[http://www.financialexpress.com/news/Tata:-we-have-proof-of-rivals%92-role-in-Singur/182562/ ટાટા - સિંગુરમાં પ્રતિસ્પર્ધીઓની ભુમિકાના અમારી પાસે પુરાવા છે.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ફેબ્રુઆરી 2007 માં જમીનના અધિગ્રહણની ટીકા કરવામાં આવી હતી, પરંતુ બાદમાં 2008 માં [[કલકત્તા હાઇકોર્ટ]] દ્વારા મંજુરી આપવામાં આવી.<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/Singur_land_acquisition_appears_illegal_HC/articleshow/1670553.cms એચસી (HC): સિંગુર જમીન અધિગ્રહણ ગેરકાયદેસર જણાય છે.]</ref><ref>[http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200801190325.htm કલકત્તા એચસી (HC): સિંગુર જમીન અધિગ્રહણ ગેરકાયદેસર જણાય છે.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રાજકીય અશાંતિ અને વરસાદે બાંધકામને કરેલ નુકસાનીના કારણે, ટાટા મોટર્સે સપ્ટેમ્બર 2008 સુધી નેનોની રજુઆત પાછી ઠેલી.<ref>[ http://inhome.rediff.com/money/2007/aug/03tata.htm Rain, political unrest delay Tatas' dream car]</ref> 2008 માં પણ હિંસા ચાલુ રહી <ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/violence-in-singur-again-10-injured/230387/ સિંગુરમાં ફરી હિંસા; 10 ઘાયલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/attack-at-tata-motors-site-in-singur-constable-injured/314566/ |title=ટાટા મોટર્સની સિંગુર સાઇટ પર હુમલો, કોન્સ્ટેબલ ઘાયલ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526082443/http://www.expressindia.com/latest-news/Attack-at-Tata-Motors-site-in-Singur-constable-injured/314566/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://sify.com/news/fullstory.php?id=14704176 ટાટા સિંગુર પ્લાન્ટ ખાતે ગ્રામજનો અને લશ્કરની અથડામણ]</ref> અને સપ્ટેમ્બર 2, 2008 ના રોજ, ટાટા મોટર્સે જાહેરાત કરી કે સિંગુર ખાતે તેઓ કાર્ય બંધ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/09/02/afx5378809.html |title=સિંગુર ખાતેના નેનો પ્લાન્ટ ખાતે કામ બંધ કરવાનુ ટાટા મોટર્સે જાણાવ્યુ પશ્ચિમ બંગાળ, સમાચાર |access-date=2009-06-27 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627085612/http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/09/02/afx5378809.html |url-status=dead }}</ref> ઓક્ટોબર 2,2008 ના રોજ ટાટા મોટર્સે જાહેરાત કરી કે તેઓ સિંગુરથી બહાર જઇ રહ્યાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/StoryPrint.aspx?ID=NEWEN20080067550&ch=633588296281093750 |title=અંતિમ નિર્ણયઃ સિંગુરમાંથી ટાટા મોટર્સ પીછેહઠ કરે છે |access-date=2021-08-25 |archive-date=2012-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002053453/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/StoryPrint.aspx?ID=NEWEN20080067550&ch=633588296281093750 |url-status=dead }}</ref> ઓક્ટોબર 7, 2008 ના રોજ, જાહેરાત કરવામાં આવી કે [[ગુજરાત]]ના[[ અમદાવાદ]] જિલ્લામાં [[સાણંદ]]માં નેનો ફેકટરી માટે જમીનની ફાળવણી માટે [[ગુજરાત]]ના મુખ્ય મંત્રી, [[નરેન્દ્ર મોદી]]એ ટાટા મોટર્સ સાથે [[એમઓયુ (MoU)]] સહી કર્યું.<ref>{{cite web |author=Buddha's loss is Modi's gain as Nano goes to Gujarat |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080067901 |title=Buddha's loss is Modi's gain as Nano goes to Gujarat |publisher=NDTV.com |date=2008-10-07 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210162512/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080067901 |url-status=dead }}</ref> == ટીકા, મુદ્દા અને સમસ્યાઓ == === સુરક્ષાના પ્રશ્નો === [[જાપાનીઝ]] અને [[કોરીયન]] સ્ટીલમાંથી બનેલ તમામ શીટ-મેટલ બોડીના<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1887070-1,00.html |title=નેનો પર ટાઇમ મેગેઝીનનો લેખ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514000429/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1887070-1,00.html |url-status=dead }}</ref> સુરક્ષા મુદ્દાઓ જેમ કે સંકોચાયેલ વિસ્તારો, ઘુસણખોરી-પ્રતિરોધી દરવાજાં, સિટ-બેલ્ટ, મજબૂત સિટો અને પકડ અને બોડી સાથે જોડાયેલ પાછળનો કાચ નેનોમાં રહેશે. ટાયર્સ ટ્યુબલેસ છે.<ref>{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-35844720081007 |title=FACTBOX: Specifications of the Tata Nano &#124; Top News &#124; Reuters |publisher=In.reuters.com |date=2008-10-07 |access-date=2009-06-08 |archive-date=2008-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225133052/http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-35844720081007 |url-status=dead }}</ref> === સમૂહ મોટરીકરણ === વસતિમાં જ્યાં લોકો હાલમાં [[પર્યાવરણ-સહાયક]] બાઇસિકલ્સ અને મોટરસાયકલ્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યાં છે તેવા ક્ષેત્રમાં નેનોની રજુઆત અને ઓટોમોબાઇલની ડિઝાઇનની રજુઆત થવાથી, પર્યાવરણવાદીઓને મુદ્દો ઉઠાવ્યો કે તેનો ખૂબ ઓછી કિંમત હોવાથી ભારત જેવા દેશોમાં સમૂહ મોટરીકરણ થઇ શકે છે અને આથી સંભવતઃ [[પ્રદૂષણ]] અને [[ઓઇલ]] માટેની માંગ વધી શકે છે. [[પર્યાવરણ]] આધારીત જર્મન ન્યુઝ પેપર ''[[die tageszeitung]]'' માને છે કે અમુક મુદ્દાઓ “અયોગ્ય” છે જેમ કે સરેરાશ વોક્સવેગનની સરખામણીએ ટાટા નેનો ઓછું ઉત્સર્જન ધરાવે છે, અને વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોએ મોટરીકૃત પરીવહનના હક્કનો ઇન્કાર કરવો જોઇએ નહીં અને ઔદ્યોગિક દેશોએ તેમના ઉત્સર્જન અને કારનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે ધ્યાન રાખવું જોઇએ.<ref>[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,528106,00.html ડેર સ્પાઇજેલ ઓનલાઇનઃ વિશ્વની સૌથી સસ્તી કાર ભારત રજુ કરે છે]</ref> ''[[Die Welt]]'' નોંધે છે કે પર્યાવરણના સંરક્ષણનું કાર પાલન કરે છે, અને ભારતમાં ઓછું ઉત્સર્જન રહેશે.<ref>{{cite web |url=http://www.welt.de/wirtschaft/article1536886/Tata_Nano__der_indische_Volkswagen.html |title=Deutscher Konzern verdient am Tata kräftig mit |publisher=[[Die Welt]] |language=German |date=10 January 2008 |access-date=2008-03-22}}</ref> [[મુંબઇ]] જેવા ભીડભર્યા મેટ્રોપોલીટન શહેરોમાં, રતન ટાટાએ યોજના રજુ કરી છે કે નેનો માત્ર એ વ્યક્તિઓને જ આપવામાં આવશે જેઓ પહેલાંથી પોતાનું વાહન ધરાવતા ન હોય. ઘણા ઓવરલોડેડ અને ઘસાઇ ગયેલ ટુ-સ્ટ્રોક પ્રદૂષિત વાહનો, ટુ અને થ્રી વ્હીલર્સ વાહનોની પણ નેનો બદલી કરશે. નવી દિલ્હી ખાતેના [[સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્મેન્ટ]]ના સહાયક ડિરેક્ટર [[અનુમીતા રોયચોધરી]]ના મતે, વર્તમાન નીતિ અને નિયમન કાર્યમાં “ઓછી કિંમતની કારો ભયાનક છે”.<ref name="autogenerated1"/> === જૂની કાર બજારની અસર === ભારતમાં [[જૂની કાર]]ના બજાર પર નેનો ગંભીર અસર કરશે તેવો આરોપ મુકવામાં આવ્યો છે, જેથી ઘણા ભારતીયોએ નવી કાર ખરીદવા કરતાં પસંદગી માટે નેનોની રજુઆતની રાહ જોવાનું પસંદ કર્યું છે, જેમ કે [[મારૂતી 800]] ([[સુઝુકી આલ્ટો]]ની ઓળખ), જેને નેનોની નજીકની હરિફ માનવામાં આવે છે. નેનોની રજુઆત બાદ, નવી મારૂતી 800 નું વેચાણમાં 20% , અને જૂની કારમાં 30 % ઘટાડો થયો. એક ઓટોમોટીવ પત્રકાર નોંધે છે કે: “લોકો અંદરોઅંદર અને અમને પૂછે છે કે શા માટે તેમણે ચૂકવણી કરવી જોઇએ, મારૂતિ આલ્ટોના 250,000 રૂપીયા, જ્યારે થોડા અથવા વધુ મહિનાના સમય બાદ તેઓ નવીનકોર નેનો મેળવી શકશે અને રાહ જોશે, કાર ખરેખર મોટી છે.”<ref name="Tankedmarket">{{cite web |url=http://www.autocar.co.uk/News/NewsArticle.aspx?AR=231051 |title=Nanomania overwhelms Indian car market |publisher=Autocar.co.uk |date=2008-02-07 |access-date=2008-02-10}}</ref> === સ્વયં આગ === પ્રથમ 7,500 ડિલીવરી થયેલ નેનો કારમાંથી 30 કિસ્સાઓમાં તેની અંદર સ્વયં આગની ઘટના બની છે. સ્ટીયરીંગ કોલમમાં સ્થિત કોમ્બીનેશન સ્વીચ જે હેડલાઇટ્સ, વીન્ડસ્ક્રીન વાઇપર્સ અને ઇન્ડીકેટરનું નિયંત્રણ કરે છે તેમાં શોટ સર્કિટ આગ માટે જવાબદાર છે તેવું તપાસમાં ધ્યાનમાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/oct2009/gb20091023_270213.htm |title=A Fire Scare for Tata Motor's Low-Cost Nano |publisher=[[Business Week]] |date=23 October 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/engineering/article6886071.ece |title=Tata rules out Nano recall despite three reports of cars catching fire |publisher=[[Times Online]] |date=22 October 2009 }}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટેકનીકલ નિષ્ણાતોએ પણ દાવો કર્યો છે કે ગરમ થતા વાયર્સ માટે જવાબદાર બેટરીની બદલી, શોર્ટ સર્કિટ ઘટના દરમિયાન સર્કિટ બ્રેકરમાં નિષ્ફળતા અને સર્કિટમાં ગરમ વાયર્સ માટે અધિક એમ્પરેજ (શોર્ટ સર્કિટ સ્થિતિનું પરિણામ) થાય ત્યારે ફ્યુઝ ઓગળી જવામાં નિષ્ફળતા. == પ્રતિસ્પર્ધીઓ == {{main|Economy car}} [[બજાજ ઓટો]], [[ફિઆટ]], [[જનરલ મોટર્સ]], [[ફોર્ડ મોટર]], [[હ્યુન્ડાઇ]] અને [[ટોયોટા મોટર]] સહિત તમામ પ્રતિસ્પર્ધી કાર ઉત્પાદકોએ ભારતમાં [[નવાં બજારો]]માં વધુ મધ્યમ-વર્ગને પોસાય તેવી નાની કાર બનાવવામાં રસ દાખવ્યો છે. [[નાની કાર]] માટે મોટી માંગ છે કારણ કે [[ઇંધણ કિંમતો]] પ્રત્યો લોકો વધુ સંવેદનશીલ બન્યાં છે.<ref name="enn">{{cite web | title = Bajaj Auto and Renault-Nissan Form JV To Build Ultra Low Cost Car | publisher = Environmental News Network, June 19, 2008 | url = http://www.enn.com/sci-tech/article/37437}}</ref> સ્વચ્છ [[ગેસોલીન-ઇલેક્ટ્રીક સંસ્કરણો]]ના માર્ગનુ નેતૃત્વ હોન્ડા અને ટોયોટા કરે છે, અને અમુક પર્યાવરણવાદીઓ દલીલ કરે છે કે કિંમતો ઘટાડવા પર આ ટેકનોલોજીઓના પ્રયાસો કેન્દ્રીત થવા જોઇએ.<ref name="enn"></ref> બિનખર્ચાળ અને પર્યાવરણ-સહાયક ઇલેક્ટ્રીક કાર જેવે [[ટારા ટાઇની]] (જેનું એન્જીન નેનોના 33 એચપીની સરખામણીએ 4 એચપી પેદા કરે છે), [[ઓરેવા સુપર]] (બંને નેનો કરતાં ખૂબ સસ્તી છે તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે) અને [[રેવા]]<ref>{{cite web|last=Motavalli |first=Jim |url=http://wheels.blogs.nytimes.com/2008/09/24/tiny-and-tax-free-the-electric-reva/ |title=Tiny and Tax-Free: The Electric Reva&nbsp;— Wheels Blog&nbsp;— NYTimes.com |publisher=Wheels.blogs.nytimes.com |date=2008-09-24 |access-date=2009-06-08}}</ref> નેનો સામે ખૂબ અર્થસભર મુકાબલો કરે છે. એવી પણ અફવા ઊડી છે કે [[મારૂતી સુઝુકી]] ટાટા નેનોને ટક્કર આપવા માટે [[આલ્ટો]]નું ઓછી કિંમતનું સંસ્કરણ રજુ કરે છે.<ref>{{cite web | title = Stripped-down Alto likely to take on Nano | publisher =[[The Economic Times]] | url = http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Auto/Stripped-down-Alto-likely-to-take-on-Nano/articleshow/4231117.cms}}</ref> ==પુરસ્કારો== * [http://www.business-standard.com/india/news/andwinner-is/380705/ બિઝનેસ સ્‍ટાન્ડર્ડ મોટરીંગ એવોર્ડઝ 2010] ખાતે ટાટા નેનોએ ઇન્ડીયન કાર ઓફ ધી યરનો એવોર્ડ જીત્યો *બ્લુમબર્ગ યુટીવી (UTV) – ઓટો કાર એવોર્ડ્ઝ ‘કાર ઓફ ધી યર’ ટાટા નેનોએ જીત્યો [http://www.financialexpress.com/news/Nano--Pulsar-among-winners-of-Bloomberg-UTV-Autocar-awards/568379/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121150441/http://www.financialexpress.com/news/Nano--Pulsar-among-winners-of-Bloomberg-UTV-Autocar-awards/568379 |date=2010-01-21 }} == વધુ જુઓ == {{commons|category:Tata Nano}} * [[ભારતમાં ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગ]] * [[સીટી કાર]] * [[ગીરીશ વાઘ]] – જનરલ મેનેજર, ટાટા મોટર્સ લી. * [[કેઇ કાર]] * [[રેવા]] * [[ટારા ટાઇની]] * [[ઇન્ડીકા ઇલેક્ટ્રીક]] * [[ભારતમાં પરીવહન]] == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/ ટાટા નેનો - ઓફીસીયલ પ્રોડક્ટ પૃષ્ઠ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321163003/http://tatanano.inservices.tatamotors.com/tatamotors/ |date=2012-03-21 }} * [http://www.tatananocar.net/ ટાટા નેનો અહેવાલો, ટાટા નેનો ફોટો, ટાટા નેનો વિડીયો, ટાટા નેનો કાર્ટુન!! ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723161411/http://tatananocar.net/ |date=2009-07-23 }} * [http://www.carazoo.com/autonews/2212200902/Tata-Nano-Wins-the-Indian-Car-of-the-Year-Award/ ટાટા નેનોએ ઇન્ડીયન કાર ઓફ ધી યરનો એવોર્ડ જીત્યો !!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102055251/http://www.carazoo.com/autonews/2212200902/Tata-Nano-Wins-the-Indian-Car-of-the-Year-Award |date=2010-01-02 }} * [http://www.crazyengineers.com/small-talk/1-cover-story/65-small-talk-with-mr-girish-wagh-realizing-the-big-qsmall-carq-dream Crazyengineers.com, શ્રીમાન ગીરીશ વાઘ સાથે ઇન્ટરવ્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314053645/http://www.crazyengineers.com/small-talk/1-cover-story/65-small-talk-with-mr-girish-wagh-realizing-the-big-qsmall-carq-dream |date=2009-03-14 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=3sZitve3SUw ઓટોકાર દ્વારા ટાટા નેનો રીવ્યુ ] * [http://www.youtube.com/watch?v=vSaKVUkmtmA&amp;feature=related ટાટા નેનો યુરોપા વિડીયો] * [http://www.tatanano.org ટાટા નેનો ન્યુઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105204413/http://www.tatanano.org/ |date=2014-01-05 }} *[http://paultan.org/2009/12/29/slow-nano-delivery-leading-to-cancelled-bookings/ ધીમી નેનો ડિલીવરીના કારણે બુકીંગ કેન્સલ થાય છે] *[http://www.business-standard.com/india/news/sanand-plant-begins-nano-trial-production/381143/ નેનોનું પ્રયોગાત્મક ઉત્પાદનની સાણંદ પ્લાન્ટ શરૂઆત] *[http://www.hindustantimes.com/Nano-shows-the-way-for-global-local-car/H1-Article3-494160.aspx વૈશ્વિક-સ્થાનિક કાર માટેનો ઉપાય નેનોએ દર્શાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118064050/http://www.hindustantimes.com/Nano-shows-the-way-for-global-local-car/H1-Article3-494160.aspx |date=2012-01-18 }} *[http://www.indianexpress.com/news/Nano---A-small-family-concept/577017 નેનો - નાનો પરિવાર ખ્યાલ] *[http://www.artnet.com/magazineus/news/artnetdesign/tata-nano2-8-10.asp કુપર-હેવીટ ખાતે લોકોની કાર] [[Category:સીટી કાર]] [[Category:સેદાન]] [[Category:ટાટા મોટર્સ]] 09xwafm5ihrypm28uujwqgpq5jncevt એના નિકોલ સ્મિથ 0 22749 907884 905567 2026-11-20T15:59:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907884 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''વિકી લિન માર્શલ''' (નવેમ્બર 28, 1967 - ફેબ્રુઆરી 8, 2007), જે તેમના[[ પડદાના નામ]], '''અન્ના નિકોલ સ્મિથ''' થી વધુ જાણીતાં હતાં,<ref name="cnn">{{cite news|title=Interview with Anna Nicole Smith |publisher=CNN|date=2002-05-29 |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0205/29/lkl.00.html |access-date=2007-02-14}}</ref> તે એક અમેરિકી [[મૉડલ]], [[સેકસ સિમ્બોલ]], અભિનેત્રી અને [[ટેલિવિઝન વ્યકિતત્વ]] હતાં. ==વિગત== ''[[પ્લેબોય]]'' માં 1993માં [[પ્લેમેટ ઓફ ધ ઇયર]] બન્યા ત્યારે તે પહેલવહેલા પ્રસિદ્ધિ પામ્યા હતાં. તેમણે [[ગેસ]] (Guess) જિન્સ અને [[લેન બ્રાયન્ટ]] જેવી વસ્ત્રોની કંપનીઓ માટે મોડલિંગ કર્યું હતું. તે તેમના પોતાના [[રિયાલિટી ટીવી]] શો, ''[[ધ અન્ના નિકોલ શો]]'' માં પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં દેખાયા હતાં. [[ટેકસાસ]]માં જન્મેલા અને ઉછરેલાં, સ્મિથે માધ્યમિક શિક્ષણ પડતું મૂકયું હતું અને 17 વર્ષની વયે પરણી ગયાં હતાં. તેમનાથી 63 વર્ષ મોટા, [[તેલ]] [[ઉદ્યોગ]]ના [[વહીવટદાર]] અને પૂંજીપતિ [[જે. હોવર્ડ માર્શલ]] સાથેના તેમનાં બીજાં લગ્ન બહુચર્ચિત રહ્યાં હતાં, [[પોતાની ઉંમરનો એંશીમો દાયકો વીતાવતા]] આ બુઢ્ઢા ઉદ્યોગપતિને તેઓ માત્ર તેના પૈસા માટે પરણ્યાં છે, એવાં લોકોનાં અનુમાનોને તેમણે નકાર્યાં હતાં. તેમના પતિના મૃત્યુ પછી, તેમની મિલકતના હિસ્સા માટે તેમણે ખૂબ લાંબી કાયદાકીય લડત લડવી પડી હતી; તેમનો કેસ, ''[[માર્શલ વિરુદ્ધ માર્શલ]]'' , [[સમવાયી અધિકારક્ષેત્ર]]ના મુદ્દે છેક [[યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટ]] સુધી પહોંચ્યો હતો. 39 વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું, મૃત્યુનું દેખીતું કારણ વધુ પડતી માત્રામાં સૂચિત દવાઓના સેવનને ગણાવવામાં આવ્યું હતું. તેમના અવસાનના થોડાક મહિનાઓ પહેલાં, તેમના પુત્ર, [[ડેનિયલ સ્મિથ]]નું મૃત્યુ, પિતૃત્વ અને તેમની પુત્રી ડેનિયલિન હવાલો મેળવવા માટેની લડતને લઈને તેઓ ફરીથી સમાચાર-માધ્યમોના કેન્દ્રમાં આવ્યાં હતાં. ==પૂર્વજીવન== [[ટેકસાસ]]ના [[હેરિસ કાઉન્ટી]]માં જન્મેલા '''વિકી લિન હોગન''' ,<ref name="tbi1">Ancestry.com. ટેકસાસ જન્મ સૂચિ, 1903–1997 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> એટલે અન્ના નિકોલ એ ડોનાલ્ડ ઈયુજીન હોગન (જન્મ જુલાઈ 12, 1947) અને વિર્ગી મૅ ([[પૂર્વાશ્રમ]]માં ટેબર્સ; જન્મ જુલાઈ 12, 1951)ના એક માત્ર સંતાન હતાં,<ref name="tbi1"></ref> આ દંપતીએ ફેબ્રુઆરી 22, 1967નાં લગ્ન કર્યાં હતાં.<ref name="Ancestry 2005">Ancestry.com. ''ટેકસાસ છૂટાછેડા સૂચિ, 1968–2002'' [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> પાછળથી તેમના પિતા પરિવારને છોડી ગયા; તેમના અને વિર્ગીના નવેમ્બર 4, 1969ના છૂટાછેડા થઈ ગયાં. વિર્ગીના સૌથી મોટાં સંતાન, અન્ના નિકોલને એક સાવકો ભાઈ છે, ડેવિડ લ્યુથર ટૅકર, જુનિ. (જન્મ 1966).<ref name="tbi1"></ref> પોતાની માતા અને કાકી, ઈલાઈન (ટોડ) ટેબર્સ, એટલે કે વિર્ગીના ભાઈ, મેલવિન ટેબર્સના પત્નીની દેખરેખ હેઠળ અન્ના નિકોલસનો ઉછેર થયો. વિર્ગીના આ પહેલા સંતાનને તેમના (પાછળથી) સાવકા ભાઈ ડોનાલ્ડ લ્યુથર ટેકર સિનિ. પાસેથી પિતૃપ્રેમ મળ્યો - વિર્ગીના માતા પારાલી અલ્લમૅન ડોનાલ્ડના પિતા જયોર્જ ટેકર સાથે પરણ્યાં હતાં.<ref>Ancestry.com. ''ટેકસાસ લગ્ન સંગ્રહ, 1814–1909 અને 1966–2002'' [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> હ્યુસ્ટનમાં 28 વર્ષ જેટલા લાંબા ગાળા માટે કાયદા અમલીકરણ અધિકારી તરીકે ફરજ બજાવનાર વિર્ગી, સમય જતાં 1971માં ડોનાલ્ડ આર. હાર્ટને પરણ્યાં હતાં.<ref name="Ancestry 2005"></ref> ડોનાલ્ડ રેય હાર્ટ, જુનિઅર (જન્મ 1972) એ તેમનું પહેલું સંતાન.<ref name="tbi1"></ref> ડોનાલ્ડ હાર્ટ સાથે વિર્ગીનાં લગ્ન બાદ, અન્ના નિકોલે પોતાનું નામ વિકી હોગાનમાંથી નિક્કી હાર્ટ કર્યું.<ref>{{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044127/http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-date=2007-02-12|title=High school remembers Anna Nicole — barely|authors=Ed Stoddard and Jessica Rinaldi|publisher=[[Reuters]]|access-date=2007-02-14|date=2007-02-09|url-status=live}}</ref> 1983માં વિર્ગી અને ડોનાલ્ડ હાર્ટ વચ્ચે પણ છૂટાછેડા થયા. ત્યારબાદ વિર્ગી જૉ ડી. થોમ્પસન સાથે પરણ્યાં (લગ્ન 1987, છૂટાછેડા 1991), ત્યારબાદ જેમ્સ ટી. સેન્ડર્સ (લગ્ન 1996, અવસાન 1996) અને છેલ્લે જેમ્સ એચ. આર્થર (લગ્ન 2000) સાથે પરણ્યાં. અન્ના નિકોલના પિતા ડોનાલ્ડ, 1970માં વાન્દા ફાયે અટકિન્સન સાથે પરણ્યાં અને તેમને ત્રણ સંતાનો થયાં: [[ડોન્ના હોગન]] (જન્મ 1971), ડોનાલ્ડ રેય હોગન (જન્મ 1973), અને ઍમી હોગન (જન્મ 1975).<ref name="Ancestry.com-Tx Marriage Collection">Ancestry.com. ટેકસાસ લગ્ન સંગ્રહ, 1814–1909 અને 1966–2002 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref><ref name="tbi1 "></ref> 1978માં ડોનાલ્ડ અને વાન્દાએ છૂટછેડા લીધા.<ref name="Ancestry.com-Tx Divorce Index">Ancestry.com. ટેકસાસ છૂટાછેડા સૂચિ, 1968–2002 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, ઉતાહ, યુ.એસ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> 1996માં ડોનાલ્ડે કૅરોલિન એસ. વાન્ડવેર સાથે લગ્ન કર્યું. અન્ના નિકોલે હ્મુસ્ટનની દુરકી પ્રાથમિક શાળા અને અલ્ડીન માધ્યમિક શાળામાં શિક્ષણ લીધું. જયારે તેઓ નવમા ધોરણમાં હતાં, ત્યારે તેમને તેમનાં માતાની નાની બહેન, કૅય બેઅલ સાથે [[ટેકસાસના મૅકિસઆ]]માં રહેવા માટે મોકલવામાં આવ્યાં.<ref>ઍરિક રેડ્ડીંગ અને ડી"ઈવા રેડ્ડીંગ, ''ગ્રેટ બિગ બ્યુટીફૂલ ડોલઃ ધ અન્ના નિકોલ સ્મિથ સ્ટોરી'' , ન્યૂ યોર્કઃ બારીકૅડ બુકસ, 1996, પૃ.13.</ref> [[મેકિસઆ હાઈ સ્કૂલ]]માં, પહેલા વર્ષમાં નાપાસ થયાં અને પાછળથી તેમના બીજા વર્ષ દરમ્યાન શાળા છોડી ગયાં.<ref>''ઈન રે માર્શલ'' , 275 B.R. 5, 20 (C.D. Cal. 2002). {{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044127/http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-date=2007-02-12|title=High school remembers Anna Nicole — barely|authors=Ed Stoddard and Jessica Rinaldi|publisher=[[Reuters]]|access-date=2007-02-14|date=2007-02-09|url-status=live}}</ref> મેકિસઆમાં જિમ્સ ક્રિસ્પી ફ્રાઈડ ચિકન રેસ્ટોરન્ટમાં વેઈટે્રર્સ તરીકે કામ કરતી વખતે, અન્ના નિકોલની મુલાકાત ત્યાં રસોયા તરીકે કામ કરતાં બિલી વાયેન સ્મિથ સાથે થઈ. આ યુગલ 4 એપ્રિલ, 1985ના પરણી ગયું;<ref name="Ancestry.com-Tx Marriage Collection"></ref> એ વખતે અન્નાની ઉંમર 17 અને બિલીની ઉંમર 16 હતી. બીજા વર્ષે, અન્નાએ તેમના પુત્ર, [[ડેનિયલ વાયેન સ્મિથ]]ને જન્મ આપ્યો. 1987માં બંને છૂટાં પડ્યાં અને તેઓ પોતાના એક વર્ષના ડેનિયલ સાથે હ્યુસ્ટન આવી વસ્યાં. તેમની વચ્ચે વિધિસરના છૂટાછેડા ફેબ્રુઆરી 3, 1993ના, હ્યુસ્ટન ખાતે થયાં.<ref name="Ancestry.com-Tx Divorce Index"></ref> શરૂઆતમાં, અન્ના નિકોલે [[વોલ-માર્ટ]]માં રોજગાર મેળવી લીધો, ત્યારપછી [[રેડ લોબસ્ટર]]માં વેઈટે્રર્સ તરીકેનું કામ કર્યું. પછી તેમણે [[વિલાયતી નૃત્યાંગના]] તરીકે પોતાની જાતને સ્થાપિત કરી, અને 1991માં, મોડેલિંગ અને અવાજ આપવાના પાઠો શીખવા શરૂ કર્યા. એ વર્ષે ઑકટોબરમાં, તેમનું ધ્યાન એક જાહેરાત પર પડ્યું- તે ''[[પ્લેબોય]]'' સામયિક માટેના ઑડિશનની જાહેરાત હતી.<ref name="employment">{{cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003563989_annanicole09.html|title=Living and dying in the spotlight}}</ref> ==''પ્લેબોય'' અને મૉડલિંગ કારકિર્દી== {{Infobox Playboy Playmate <!-- for more information see [[:Template:Infobox Playboy Playmate/doc]] --> | name = Anna Nicole Smith | image = | imagesize = 150px | caption = | imagesize = | imagesize = 150px | caption = | caption = | issue = May 1992 | birthname = | birthplace = [[Houston, Texas|Houston]], [[Texas]]<ref name=wekinglypigs>{{cite web|url=http://wekinglypigs.com/cgi-bin/nand/search/pmstat?browse=%3A%3ACONFIG%3A%3Amodelbrowse&key=smith%2C+vickie+%5Banna+nicole%5D&limit=0|title=Playmate data|access-date=January 29, 2010}}</ref> | birthdate = {{birth date|mf=yes|1967|11|28}} | deathdate = {{death date and age|mf=yes|2007|02|08|1967|11|28}} | bust = 36[[Brassiere measurements|DD]] (97[[Brassiere measurements|DD]] cm)<ref name=wekinglypigs /> | waist = {{convert|26|in|cm|abbr=on}} | hips = {{convert|38|in|cm|abbr=on}} | natural bust = 34[[Brassiere measurements|A]] | height = {{height|ft=5|in=11|wiki=yes}}<ref name=wekinglypigs /> | weight = {{convert|140|lb|kg st|abbr=on}} | preceded = [[Cady Cantrell]] | succeeded = [[Angela Melini]] | pmoy-year = 1993 | pmoy-preceded = [[Corinna Harney]] | pmoy-succeeded = [[Jenny McCarthy]] }} 1992માં સ્મિથની કારકિર્દીમાં નિર્ણાયક વળાંક આવ્યો. ''પ્લેબોય'' ના માર્ચ 1992ના અંકના આવરણ મૂકાતાં ચહેરા માટે જયારે [[હ્યુગ હેફનરે]] તેમની પસંદગી કરી, ત્યારથી તેમની કારકિર્દીએ ઊંચાઈઓને આંબવું શરૂ કર્યુ, અહીં તેમનું નામ વિકી સ્મિથ હતું અને તેમણે ઊંડું-ગળું ધરાવતું [[સાંજનું ગાઉન]] પહેર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://cbs2chicago.com/slideshows/anna.nicole.smith.20.316061.html|title=Anna Nicole Smith's Playboy Covers|publisher=cbs2chicago.com|access-date=2007-02-14|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603190648/http://cbs2chicago.com/slideshows/anna.nicole.smith.20.316061.html|url-status=dead}}</ref> સામયિક [[મધ્ય પાનાંઓ]] પર તેમને [[સ્ટીફન વાયદા]] દ્વારા તસવીરબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="wekinglypigs"/> સ્મિથે ત્યારે કહ્યું હતું કે તે "બીજાં [[મેરીલિન મનરો]]" બનવાનું આયોજન કરી રહ્યાં છે.<ref name="telegraph">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/news/2007/02/10/db1002.xml |title=Anna Nicole Smith |date=2007-02-10 |publisher=[[Daily Telegraph]] |access-date=2007-02-10 |archive-date=2008-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424093637/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=%2Fnews%2F2007%2F02%2F10%2Fdb1002.xml |url-status=dead }}</ref> સ્મિથ ''પ્લેબોય'''ના લાક્ષણિક મોડલો કરતાં પ્રમાણમાં વજનદાર અને વિશાળ બાંધો ધરાવતાં હતાં, છતાં તે પ્લેબોયના સૌથી લોકપ્રિય મોડલોમાંના એક બન્યાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=81bfdc70-976b-4998-af8c-6c742894a6a8 |title=અન્ના નિકોલ સ્મિથ - રેખાચિત્ર, છેલ્લામાં છેલ્લા સમાચાર અને સંબંધિત લેખો |access-date=2006-11-11 |archive-date=2006-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111054443/http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=81bfdc70-976b-4998-af8c-6c742894a6a8 |url-status=live }}</ref> ''' '' '''''1993ના પ્લેમેટ ઓફ ધ યર તરીકે સ્મિથની વરણી થઈ. ''' '' '''''તેમના PMOY ચિત્રો રજૂ થયાં ત્યાં સુધીમાં, તેઓ અન્ના નિકોલ સ્મિથ તરીકે સ્થાપિત થઈ ચૂકયાં હતાં.<ref name=wekinglypigs>{{cite web|url=http://wekinglypigs.com/cgi-bin/nand/search/pmstat?browse=%3A%3ACONFIG%3A%3Amodelbrowse&key=smith%2C+vickie+%5Banna+nicole%5D&limit=0|title=Playmate data|access-date=January 29, 2010}}</ref>''' '' [[ગેસ]](Guess) જિન્સ જાહેરાત અભિયાનના શ્રેણીબદ્ધ શ્વેત-શ્યામ કામોત્તેજક તસવીરોમાં [[સુપરમૉડલ]] [[કલાઉડિયા સ્ચિફેર]]ના સ્થાન લેવા માટેનો કરાર સુરક્ષિત કરવામાં સ્મિથ સફળ રહ્યા હતાં. સ્મિથની [[સેકસ સિમ્બોલ]] [[જાયને મૅન્સફિલ્ડ]] સાથેની સામ્યતાનો ગેસે પૂરો ફાયદો ઉઠાવ્યો હતો અને તેમના જાયને-પ્રેરિત ફોટો-સેશનો કરવા માંડ્યા હતાં. 1993માં, નાતાલ પહેલાં, તેમણે એક સ્વિડિશ પહેરવેશની કંપની, હેન્નસ ઍન્ડ મૌરિત્ઝ (0}H&amp;M) માટે મોડલિંગ કર્યું. તેમાં તેમને માત્ર અંતઃવસ્ત્રોમાં અને કામોત્તેજક મુદ્રાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યાં. સ્વિડન અને નોર્વેમાં તેમના આવાં મોટાં પોસ્ટરો લગાડવામાં આવ્યાં. ઑગસ્ટ 22, 1994ના અંકના મુખપૃષ્ઠ માટે સ્મિથની એક તસવીર ''[[ન્યૂ યોર્ક]]'' સામયિક દ્વારા વાપરવામાં આવી, જેની હેઠળ ''વ્હાઈટ ટ્રેશ નેશન'' (શ્વેત દેશની આબરૂ ધૂળમાં મેળવે છે તે ભાવાર્થનું) શીર્ષક આપવામાં આવ્યું હતું. એ તસવીરમાં, તેમને ટૂંકા સ્કર્ટ અને કાઉબોય બૂટ સાથે ઊભડક બેસીને ચિપ્સ ખાતાં બતાવવામાં આવ્યાં હતાં. ઑકટોબર 1994માં, સ્મિથના વકીલે તેમની તસવીરનો અનઅધિકૃત ઉપયોગ કરવા માટે અને તેના લેખથી તેમની માનહાનિ થતી હોવાનું દર્શાવીને એ સામયિક સામે $5,000,000 ડૉલરનો દાવો માંડ્યો. તેમના વકીલે કહ્યું કે સ્મિથને એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે "તમામ-અમેરિકી-સ્ત્રીઓના દેખાવ"ને મૂર્ત કરવા માટે તેમની તસવીર લેવામાં આવે છે, અને તેમને મોહક અદાઓ જોઈતી હતી. વધુમાં તેમણે કહ્યું હતું કે આ તસવીર તો વિશ્રામના સમય દરમ્યાન માત્ર મઝા માટે લેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E2DA1F3CF932A15753C1A962958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fSuits%20and%20Litigation |title=Chronicle|publisher=[[New York Times]] |first=Nadine |last=Brozan |date=1994-10-21 |access-date=2007-02-14}}</ref> ==માર્શલ સાથે લગ્ન== હ્યુસ્ટનના એક [[સ્ટ્રિપ કલબ]], ગિગિ માટે, ઑકટોબર 1991માં પ્રદર્શન કરતી વખતે, સ્મિથની મુલાકાત વયસ્ક [[તેલ ઉદ્યોગપતિ]] [[જે. હોવર્ડ માર્શલ]] સાથે થાય છે અને તેની સાથે તેમના સંબંધની શરૂઆત થાય છે. તેમના બે વર્ષના સંબંધ દરમ્યાન, તેમણે સ્મિથ પર અનેક કીમતી ભેટોની વર્ષા કરી અને કેટલીય વખત પોતાની સાથે લગ્ન કરવા માટે પૂછ્યું.<ref>''ઈન રે માર્શલ'' , 275 B.R. 5, 21 (C.D. Cal. 2002).</ref> ફેબ્રુઆરી 3, 1993ના હ્યુસ્ટન ખાતે, તેમણે પોતાના પતિ બિલી સાથે વિધિસર છૂટાછેડા લીધાં.<ref>Ancestry.com. ટેકસાસ છૂટાછેડા સૂચિ, 1968–2002 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> ત્યારબાદ, 27 જૂન, 1994ના, 26 વર્ષીય સ્મિથ અને 89 વર્ષીય માર્શેલે હ્યુસ્ટનમાં લગ્ન કર્યાં.<ref name="Ancestry.com-Tx Marriage Collection"></ref> પરિણામે, તેમણે માર્શલ સાથે પૈસા માટે લગ્ન કર્યાં છે એવી અફવાએ ખાસ્સું જોર પકડ્યું.<ref>{{cite news|url=http://abcnews.go.com/Primetime/story?id=1320909 |title=Fame and Infamy Surround Anna Nicole Smith|publisher=[[ABC News]] |date=2005-11-17 |access-date=2007-02-14}}</ref> જો કે સ્મિથ કદી તેમની સાથે રહ્યાં હોવાનું નોંધાયું ન હોવા છતાં,<ref name="About">{{cite web |url=http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/annasmith.htm |title=The Marriages of Anna Nicole Smith |work=[[About.com]] |author=Sheri and Bob Stritof |access-date=2007-02-14 |archive-date=2007-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070211175738/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/annasmith.htm |url-status=dead }}</ref> તેઓ પોતાના પતિને ચાહે છે અને ઉંમરથી કોઈ ફરક પડતો નથી, એ બાબત તેમણે પકડી રાખી હતી. સ્મિથ અને તેમના લગ્નના તેર મહિના પછી, 4 ઑગસ્ટ, 1995ના માર્શેલનું હ્યુસ્ટન ખાતે અવસાન થયું. ==વારસા હક માટે કોર્ટ કેસો== જે. હોવર્ડ માર્શેલના મૃત્યુનાં અઠવાડિયાંઓમાં જ, સ્મિથ અને તેમના પતિના પુત્ર, [[ઈ. પિઅર્સ માર્શલ]] વચ્ચે, તેમના સ્વગત પતિની [[અમેરિકી $]]1.6 બિલિયનની સંપત્તિમાં અડધા હિસ્સા માટેના દાવાઓ બાબતે લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ. તેમણે હંગામી ધોરણે મોટા હોવર્ડે જેમનો અસ્વીકાર કર્યો હતો, તે જે. હોવર્ડના બીજા પુત્ર, જેમ્સ હોવર્ડ માર્શલ ત્રીજા સાથે હાથ મેળવ્યાં. હોવર્ડ ત્રીજાનો દાવો હતો કે જે. હોવર્ડે તેને પોતાની મિલકતમાંથી એક ભાગ આપવાનું મૌખિક વચન આપ્યું હતું; સ્મિથની જેમ, હોવર્ડ ત્રીજાને પણ જે. હોવર્ડની [[વસિયત]]માં બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news | url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=8db67be4-ab0e-4e57-8034-c3559371643e | title=Probate Jury Disses Anna Nicole | work=[[E! Online]] | date=2001-03-08 |last=Grossberg |first=Josh |access-date=2007-02-14}}</ref> આ ખટલો એક દાયકા કરતાં પણ વધુ ચાલ્યો હતો, કોર્ટની આ લડાઈ ટેકસાસમાં અત્યંત જાહેર અને બહુચર્ચિત બની હતી તથા આ સમય દરમ્યાન કેટલાક ચુકાદાઓ સ્મિથની તરફેણમાં તેમ જ તેમની વિરુદ્ધમાં આવ્યા હતા.<ref>''ઈન રે માર્શલ'' , 392 F.3d 1118, 1124–1131 (9th Cir. 2004).</ref> 1996માં, એક કર્મચારીની જાતીય [[સતામણી]] કરવા બદલ $850,000ના તેમની વિરુદ્ધ આવેલા ચુકાદાને પરિણામે સ્મિથે કેલિફોર્નિયામાં [[નાદારી]] નોંધાવી હતી. માર્શલ મિલકતમાંથી તેમના નામે બાકી નીકળતાં કોઈ પણ સંભવતઃ નાણા એ તેમની સભંવતઃ મિલકત ગણાય, અને એ હિસાબે આ બાબતમાં નાદારી કોર્ટ પણ વચ્ચે આવી.<ref>{{cite news |title=Anna Nicole Smith's Supreme Fight |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/02/28/AR2006022800142_pf.html |publisher=[[Washington Post]]|date=2006-03-01|last=Lane|first=Charles |authorlink=Charles Lane (journalist) |access-date=2007-02-14}}</ref> જો સ્મિથ તેમની સાથે લગ્ન કરે તો પોતાની મિલકતનો અડધો હિસ્સો તેમને આપવાનું જે. હોવર્ડે મૌખિક વચન આપ્યું હતું એવો તેમનો દાવો હતો. સપ્ટેમ્બર 2000માં, [[લોસ એન્જલસ]]ના નાદારી કોર્ટના [[ન્યાયાધીશે]] તેમને $449,754,134 આપવાનો આદેશ કર્યો. જુલાઈ 2001માં, [[હ્યુસ્ટન]]ના ન્યાયાધીશ માઈક વુડે આ પ્રોબેટ કેસમાં જયુરીના મતને માન્ય રાખતાં એવો ચુકાદો આપ્યો કે સ્મિથનો કોઈ પણ પ્રકારનો અધિકાર બનતો નથી અને સ્મિથને પિઅર્સની કાયદાકીય ટીમને ફી તથા ખર્ચા પેટે $1 મિલિયન આપવાનો આદેશ કર્યો. ટેકસાસની પ્રોબેટ કોર્ટ અને કેલિફોર્નિયાની નાદારી અંગેની કોર્ટના ચુકાદાઓમાંની વિસંગતતાઓના કારણે આખી બાબત સમવાયી (ફેડરલ) કોર્ટમાં લઈ જવાની ફરજ પડી.<ref>{{cite news |url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=05a8eb71-9b00-4da9-bd45-f4770e721619 |last=Grossberg |first=Josh |publisher=[[E! Online]] |title=Judge Orders Anna Nicole to Pay Up |date=2001-07-17|access-date=2007-02-14}}</ref> માર્ચ 2002માં, એક ફેડરલ ન્યાયાધીશે કેલિફોર્નિયાની નાદરી અંગેની કોર્ટના ચુકાદાને ખારીજ કર્યો અને નવો ચુકાદો આપ્યો પણ તેમણે આપવાની રકમ ઘટાડીને $88 મિલિયન કરી. ડિસેમ્બર 2004માં, યુ.એસ. [[અપીલના 9મા સર્કિટ કોર્ટ]]ની ત્રણ ન્યાયાધીશોની પેનલે માર્ચ 2002ના નિર્ણય સંપૂર્ણપણે ફેરવી તોળ્યો, અને તેના માટે કારણ આપ્યું કે ફેડરલ કોર્ટો પાસે આ પ્રોબેટ નિર્ણયને નામંજૂર કરવા માટેનું અધિકારક્ષેત્ર નથી.<ref>{{cite web | url=http://law.wustl.edu/Courses/Rosenbury/Fall2005/te.fall.2005.first.day.pdf | title=E. Pierce Marshall v. Vickie Lynn Marshall | work=United States Court of Appeals, Ninth Circuit. | date=2003-10-09 | format=PDF | access-date=2010-03-30 | archive-date=2009-11-30 | archive-url=https://www.webcitation.org/5lfMtEXaH?url=http://law.wustl.edu/Courses/Rosenbury/Fall2005/te.fall.2005.first.day.pdf | url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2005માં યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદા સામે કરવામાં આવેલી અપીલની સુનવાઈ કરવાનું નક્કી કર્યું. પાછળથી સમવાયી (ફેડરલ) કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર વિસ્તારીને તેમાં રાજય પ્રોબેટ વિવાદોને સમાવી લેવાના હેતુથી એ વખતના [[બુશના શાસને]] સ્મિથના હિતમાં દરમિયાનગીરી કરવા માટે [[સોલિસિટર જનરલ]]ને નિર્દેશ કર્યો.<ref>{{cite news | url=http://entertainment.tv.yahoo.com/entnews/ap/20051226/113560590000.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20060219125202/http://entertainment.tv.yahoo.com/entnews/ap/20051226/113560590000.html | archive-date=2006-02-19 | title=White House Aids Playboy Playmate in Court | publisher=[[Yahoo!|Yahoo! Entertainment]] | date=2005-12-26 | access-date=2007-02-14 | url-status=dead }}</ref> મહિનાઓ સુધી રાહ જોયા પછી, સ્મિથ અને તેમના સાવકા દીકરા પિઅર્સને 1 મે, 2006ના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયની જાણ થઈ. ન્યાયાધીશોએ સર્વાનુમતે સ્મિથની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો; મોટા ભાગનો અભિપ્રાય ન્યાયાધીશ [[રુથ બૅડર ગિન્સબર્ગે]] લખ્યો હતો. આ ચુકાદામાં સ્મિથને તેમના પતિની મિલકતનો હિસ્સો આપવામાં નહોતો આવ્યો, પણ સમવાયી (ફેડરલ) કોર્ટમાં તે માગવા અંગેના તેમના અધિકારને તેમાં પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી.<ref name="nytmay">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/05/01/washington/01cnd-smith.html?ex=1304136000&en=e61be83b13708e78&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=Anna Nicole Smith Wins Supreme Court Case|first=David|last=Stout|publisher=[[The New York Times]]|date=2006-05-01|access-date=2007-02-14}}</ref> 20 જૂન, 2006ના [[ઈ. પ્રિઅર્સ માર્શલ]] "તીવ્ર સંક્રમણ"ના કારણે 67 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યા. તેમના વિધવા, [[ઈલાઈન ટી. માર્શલ]] હવે તેમની મિલકતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref>{{cite news | url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/072206dnmetmarshall.1818c79.html | title=A legacy oil heir never wanted | work=[[The Dallas Morning News]] |first=Katie |last=Fairbank | date=2006-07-22 |access-date=2007-02-14}}</ref> ન્યાય માટે તથા પહેલાં ઉકેલ ન આવ્યો હોય તેવી અપીલો બાબતે ચુકાદો આપવા માટે કેસને પાછો 9મા સર્કિટને સોંપવામાં આવ્યો હતો. {{See|Marshall v. Marshall}} અન્નાના અવસાન બાદ ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સે]]'' નોંધ્યું હતું કે માર્શલ સંપત્તિ માટેનો કેસ "શ્રીમતી સ્મિથની નાનકડી દીકરીના નામે ચાલુ રહેશે એવું લાગે છે."<ref>{{cite news|title= Cause of Anna Nicole Smith’s Death Uncertain|date=February . 9, 2007|url= http://www.nytimes.com/2007/02/09/us/09cnd-smith.html?pagewanted=2&ei=5070&en=7f46f11ecdf503f9&ex=1172206800|publisher=The New York Times |access-date=February 21, 2007 }}</ref> ==ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન કારકિર્દી== [[File:SkyscraperUKDVD.jpg|thumb|સ્કાયસ્ક્રેપરમાં કૅરી વિસ્કના કિરદારમાં સ્મિથ]] 1994માં ''[[ધ હુડસકર પ્રોકસી]]'' અને ''[[Naked Gun 33⅓: The Final Insult]]'' [[ફિલ્મ]]માં તેમના ચમકવા અંગે ખાસ્સો પ્રચાર-પ્રસાર થયો હોવા છતાં, સ્મિથની અભિનય કારકિર્દીમાં આગળ ખાસ કશું નીપજયું નહીં. [[એકશન]]/[[થ્રિલર]] ''[[ટુ ધ લિમિટ]]'' (1995) ફિલ્મમાં, કે જેમાં પોતાના પતિના ખૂન સામે બદલો લેવા ધારતી એક નિવૃત્ત જાસૂસ, કોલેટ્ટે ડુબોઈસની ભૂમિકા તેમણે ભજવી હતી, નાયિકાના રૂપમાં તેમની આ પહેલી ભૂમિકા હતી. તેમને ચમકાવતી બીજી ફિલ્મ પણ એકશન/થ્રિલર ''[[સ્કાયસ્ક્રેપર]]'' (1997) હતી, જેનાં [[નિર્માત્રી]] તેઓ જાતે હતાં અને ફિલ્મમાં તેમણે એક હેલિકોપ્ટર પાઈલટ, કૅરી વિસ્કની ભૂમિકા ભજવી હતી,<ref>{{cite news |first=Hilary |last=Hilton |title=Anna Nicole Smith, 1967–2007 |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1587535,00.html |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=2007-02-08 |access-date=2007-02-09 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709123930/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1587535,00.html |url-status=dead }}</ref> જે એક ખૂબ ઊંચા બિલ્ડિંગ પર ઉતરાણ કરે છે, અને ત્યારે તેને ખબર પડે છે કે એ બિલ્ડિંગ તો ત્રાસવાદીઓના કબજામાં છે, અને પછી તે બંધકોને બચાવવાની ભયંકર લડત આદરે છે. બંને ફિલ્મો, અને તેમાં સ્મિથના અભિનયને આલોચનાત્મક અભિપ્રાય મળ્યા હતા. તેમના સ્વગત પતિની મિલકત માટેના [[દાવા]]ઓમાં વખત જતાં તેમની કારકિર્દી સ્થગિત થઈ ગઈ. તેમની કાનૂની લડત, તેમનું વધતું વજન, અને તેમની ઉટપટાંગ વર્તણૂકના અહેવાલોના કારણે તે જાણે [[મોડી રાતના ટેલિવિઝન]] કૉમેડિયનો માટેનો નિયમિત ચારો બની ગયાં. 2002માં, તેમણે [[ઈ!]] (E!) કેબલ નેટવર્ક પર તેમની પોતાની [[રિયાલિટી ટીવી]] શ્રેણી, ''[[ધ અન્ના નિકોલ શો]]'' , શરૂ કરીને ફરીથી ધમાકેદાર પ્રવેશ કર્યો.<ref>{{cite news |first=Ken |last=Tucker |authorlink= |title=Anna Nicole Smith show an obscene train wreck |url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/TV/08/05/ew.hot.annanicole/index.html |work=[[Entertainment Weekly]] |date=2002-08-05 |access-date=2007-02-09 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212001724/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/TV/08/05/ew.hot.annanicole/index.html |url-status=dead }}</ref> ''[[ધ ઓસ્બોર્ન્સ]]'' ની જેવા અન્ય રિયાલિટી શોમાં લોકપ્રિયતના આંક ઊંચે લઈ જવાની પદ્ધતિઓ અનુસાર આ શ્રેણીમાં પણ તેમના વ્યકિતગત અને અંગત જીવનને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવ્યાં હતાં. ''ધ અન્ના નિકોલ શો'' નો પ્રવેશ ધમાકેદાર રહ્યો અને તેણે નેટવર્કની સૌથી વધુ પ્રેક્ષકોની સંખ્યા ધરાવતી શ્રેણીનું સ્થાન હાંસલ કર્યું, પણ દરેક અનુગામી અઠવાડિયે ટીકાકારો તેને વખોડતા રહ્યા અને તેના પ્રેક્ષકોની સંખ્યા ઘટતી ગઈ. જો કે, ખાસ કરીને કૉલેજના યુવાનો જેવા કેટલાક સમુદાયોમાં તેણે પોતાનું [[સંપ્રદાય]] સમું સ્થાન જાળવી રાખ્યું.<ref name="telegraph"></ref> "સર્જનાત્મક મતભેદો"ના કારણે ફેબ્રુઆરી 2004માં શો બંધ કરવામાં આવ્યો, પણ તેની [[ડીવીડી]](DVD)ઓના રૂપે તથા કેટલાક એપિસોડના [[પુનઃપ્રસારણ]] પૂરતો શો જીવંત રહ્યો. મોટા પડદા પર સ્મિથનું એ પછીનું આગમન તેની પોતાની જ ભૂમિકામાં ''[[વસાબી ટુના]]'' (2003)માં થયું, જેમાં હૅલોવિનમાં તેના પાળેલા કૂતરા, સુગર-પાઈનું કેટલાક મિત્રોની ટોળી અપહરણ કરી જાય છે. ફરીથી ''[[બી કૂલ]]'' (2005)માં તે પોતાની જ ભૂમિકામાં જોવા મળે છે, જે ફિલ્મ અને સંગીત ઉદ્યોગ વિશેની અપરાધ/કૉમેડી છે, જેમાં [[જહોન ટ્રાવોલ્ટા]], [[ઉમા થુરમૅન]] અને [[ધ રોક]] કલાકારો ધરાવે છે. નિર્માત્રી અને કલાકાર તરીકે તેઓ કાલ્પનિક વૈજ્ઞાનિક કથા/કૉમેડી, ''[[ઈલલીગલ એલિયન્સ]]'' માં "લુસી" તરીકેની ભૂમિકા નિભાવે છે, જેમાં સુંદર અવકાશી પરગ્રહવાસી પૃથ્વીને શૈતાનથી બચાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.edgewoodstudios.com/extra/ai_Synapse_page.html|title=Edgewood Studios: Illegal Aliens|access-date=2007-02-14|archive-date=2009-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214114948/http://www.edgewoodstudios.com/extra/ai_Synapse_page.html|url-status=dead}}</ref> સ્મિથના જીવન પરથી તેમની ફિલ્મ જીવનકથા હવે બની રહી છે. આ ફિલ્મ એક પરદેશી નૃત્યાંગનાથી તેમના રિયાલિટી શો/આહાર સ્પોકસમૉડલ સ્ટારડમ (તેમની ઢળતી કિશોરઅવસ્થાથી માંડીને ફેબ્રુઆરી 2007ના 39 વર્ષની વયે તેમના મૃત્યુ) સુધીની તેમની સફરનું દસ્તાવેજીકરણ કરશે. આ ફિલ્મમાં અન્નાની ભૂમિકામાં [[વિલા ફોર્ડ]] જોવા મળશે.<ref>[http://www.tmz.com/2007/04/11/anna-nicole-driven-by-ford-in-new-movie ન્યૂ મુવીમાં ફોર્ડ દ્વારા હંકારાતા અન્ના નિકોલ]</ref> ==પ્રવકતા તરીકે સ્મિથ== ''[[લેટ નાઈટ વિથ કોનાન ઓ'બ્રાયન]]'' પર પ્રદર્શિત ઈન્ટર્વ્યૂમાં, સ્મિથને પૂછવામાં આવ્યું કે તમારા "પ્લેમેટ આહાર"માં શું શું હોય છે? તેમણે તરત જ પ્રત્યુત્તર આપ્યો, "તળેલું ચિકન". ઑકટોબર 2003માં, તેમને અહેવાલ મુજબ 69 લબ (31 કિલો) ઘટાડવામાં મદદરૂપ થયેલા [[ટ્રીમસ્પા]]ના તેઓ પ્રવકતા બન્યા.<ref name="weightloss1">{{cite news |title=Living and dying in the spotlight |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003563989_annanicole09.html |work=[[The Seattle Times]] |date=2007-02-09 |access-date=2007-02-09}}</ref> નવેમ્બર 2004માં, સંગીતમય પ્રદર્શનનો પરિચય આપવા માટે એક [[અમેરિકન મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ]]માં તેમણે હાજરી આપી અને પોતાના અસ્પષ્ટ વકતવ્ય અને વર્તણૂકથી સૌથનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. તેમના સીધાં જીવંત પ્રસારણ વખતે, તેમણે પોતાના બંને હાથ ઉપર ઉલાળીને પૂછ્યું હતું, "મારું શરીર ગમે છે?".<ref name="draw">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/09/ap/entertainment/mainD8N5S1000.shtml |title=What Drew Us to Anna Nicole |first=Jocelyn |last=Novak |publisher=[[Associated Press]] |date=2007-02-09|access-date=2007-02-14}}</ref> સ્મિથે થોડી ટિપ્પણીઓ ગણગણ્યા પછી ટ્રીમસ્પાને જશ આપ્યો હતો. આ પ્રસંગે, બાકીના સમગ્ર કાર્યક્રમ દરમ્યાન રજૂઆતકર્તાઓ માટે હાસ્યસ્પદ સામ્રગીનું કામ આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/16/earlyshow/leisure/celebspot/main655962.shtml | title=What's Up With Anna Nicole Smith? | work=[[CBS News]] | date=2004-11-16 |access-date=2007-02-14}}</ref> તેના પછીના દિવસે, તેમની હાજરીની નોંધ પ્રસાર-માધ્યમોમાં લેવામાં આવી હતી. સ્મિથ કોઈ ગોળીઓની અસરમાં છે અથવા અન્ય કોઈ પદાર્થના નિયંત્રણમાં છે એવાં એવાં અનુમાનો [[ચોપાનિયાં]]માં કરવામાં આવ્યાં હતાં. તેમની પ્રતિનિધિએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે શ્રેણીબદ્ધ ખૂબ સખત કામ રહેવાથી તેઓ વેદનાગ્રસ્ત હતાં. માર્ચ 2005માં, [[સિડની]]ના [[લુના પાર્ક]]માં આયોજિત સૌથી પહેલા [[MTV ઓસ્ટ્રેલિયા મ્યુઝિક એવોર્ડ્સ]]માં, [[જૅનેટ જેકસન]]ના [[વસ્ત્રોનાં કબાટની દુર્ઘટના]]ની નકલ કરતાં પોતાનાં [[બંને સ્તન]] દેખાય તેમ પોતાનો પહેરવેશ નીચે ખેંચી નાખ્યો હતો, એ બંને પર [[MTV]] લોગો અંકિત હતો.<ref>{{cite news |title=Anna Nicole Flashes Crowd at MTV Event |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,149445,00.html |date=2005-03-04 |publisher=[[Associated Press]] |access-date=2007-02-14 |archive-date=2007-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225154931/http://www.foxnews.com/story/0,2933,149445,00.html |url-status=dead }}</ref> પ્રાણી અધિકારો માટે કામ કરતાં સંગઠન [[PETA]] માટેની જાહેરાતોમાં પણ સ્મિથ દેખાયા હતાં. મરીલિન મનરોના "હીરા યુવતીઓના શ્રેષ્ઠ દોસ્ત છે" એ લીટીની નકલમાં ''[[સજજનો સોનેરી વાળ પસંદ કરે છે]]'' -ના વિભાગમાં, 2004ની જાહેરાતમાં લખ્યું હતું "સજ્જનો પ્રાણીઓની રુંવાટી વિનાનાં સોનેરી વાળ પસંદ કરે છે."<ref>{{cite web|url=http://furisdead.com/feat/annanicole/|title=Anna Nicole Smith poses for anti-fur ad.|publisher=furisdead.com|access-date=2010-03-30|archive-date=2007-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329034723/http://www.furisdead.com/feat/annanicole/|url-status=dead}}</ref> પ્રાણીઓની રુંવાટી વિરુદ્ધના અભિયાનના તેમના ટેકાને કારણે, વિશેષ કરીને કેનેડિયન [[સીલ શિકાર]] અંગેની તેમની ટીકાને કારણે, [[PETA]]એ સ્મિથની યાદમાં કેનેડિયન વડા પ્રધાન [[સ્ટીફન હાર્પર]]ને તેમની વાર્ષિક પરંપરાનો અંત લાવવા માટે લેખિત વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://getactive.peta.org/campaign/anna_nicole_seal_hunt?preview=t|title=Anna Nicole Smith's petition to end the Canadian harp seal hunt.|publisher=furisdead.com|access-date=2010-03-30|archive-date=2009-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224002339/http://getactive.peta.org/campaign/anna_nicole_seal_hunt?preview=t|url-status=dead}}</ref> એ પછીના વર્ષે એક બીજી જાહેરાતમાં, [[ઈયામ્સ]] (Iams) ડોગ ફૂડ (ઈયામ્સ કૂતરાઓનો આહાર) તેમ જ તેના નિર્માતા [[પ્રોકટર એન્ડ ગેમ્બલ]] અને સહકંપની [[ઈયુકાનુબા]] સામે તેમની પ્રાણીઓ પ્રત્યેની કહેવાતી ક્રૂરતાને લઈને છેડેલા અભિયાનના ભાગરૂપે સ્મિથે પોતાના કૂતરાઓ સાથે પોઝ આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.iamscruelty.com/iams-feat-ans.asp |title=Anna Nicole Smith Dogs Pet-Food Maker Iams Over Deadly Experiments|publisher=iamscruelty.com}}</ref> ==અંગત જીવન == એક ઈન્ટર્વ્યૂ દરમ્યાન પોતે ખ્રિસ્તી છે, એવું દર્શાવતાં સ્મિથે કહ્યું હતું: "જિસસ ક્રાઈસ્ટ મારા પરમેશ્વર અને તારણહાર છે, અને હંમેશાં રહેશે, અને હું દરરોજ પ્રાર્થના કરું છું.<ref name="christian">[http://www.youtube.com/watch?v=TVILZlvc-pE અન્ના નિકોલ સ્મિથ - જિસસ ખ્રિસ્ત એ મારા સ્વામી અને તારણહાર છે!], 1:58 પછીથી</ref> ===દીકરીનો જન્મ=== {{Main|Dannielynn Birkhead paternity case}} [[File:Anna Nicole Smith 164.jpg|thumb|2003માં અન્ના નિકોલ સ્મિથ]] જૂન 1, 2006ના પોતાની અધિકૃત [[વેબસાઈટ]] પર એક વીડિઓ કિલપ મૂકીને સ્મિથે જાહેર કર્યું હતું કે તેઓ ગર્ભવતી છે. સ્વિમિંગ પુલમાં એક અસમતોલ તરાપા પર તરતાં તરતાં, તેમણે કહ્યું હતું, "ચાલો હું બધી અફવાઓ પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દઉં. હા, હું ગર્ભવતી છું. હું ખુશ છું, હું તેના માટે ખૂબ, ખૂબ ખુશ છું. બધું ખરેખર સરસ રીતે જઈ રહ્યું છે, ખરેખર સરસ અને હું સમયાંતરે વેબ પર આવતી-જતી રહું છું; હું વધતી જઈશ તેમ તેમ તમને જોવા દઈશ."<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=cqioG2lV6ug યૂટયૂબ વીડિયો]</ref> અલબત્ત તેમની જાહેરાતમાં કોઈ વિગતો આપવામાં આવી નહોતી, પણ તેમની દીકરીના જન્મ અને તેમના પુત્રના અવસાન પછી CNN પર ''[[લૅરી કિંગ લાઈવ]]'' માં [[લૅરી કિંગ]] સાથેના ઈન્ટર્વ્યૂમાં સ્મિથના લાંબા સમયના અંગત એટર્ની [[હોવાર્ડ કે. સ્ટર્ને]] કહ્યું કે સ્મિથ અને તેમની વચ્ચે "ખૂબ લાંબા સમયથી" ગોપનીય સંબંધ હતો અને, ગર્ભાવસ્થાના સમય પરથી, તેમને વિશ્વાસ હતો કે આ બાળકના પિતા પોતે જ હતા.<ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2006/SHOWBIZ/TV/09/26/smith.baby/index.html | title=Attorney: I'm Anna Nicole's baby's father | publisher=[[CNN]] | date=2006-09-27 |access-date=2007-02-14}}</ref> તેમના ભૂતપૂર્વ-બોયફ્રેન્ડ, મનોરંજન તસવીર-પત્રકાર [[લૅરી બિર્કહેડ]], બાળકના પિતા પોતે જ છે એ વાત પર અટલ રહ્યા અને પિતૃત્વ સ્થાપિત કરવા માટે તેમણે કાનૂની લડત આરંભી.<ref>{{cite news | url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,217358,00.html | title=Ex-Boyfriend Challenges Paternity of Anna Nicole Smith's Daughter | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-10-03 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-03-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070313051005/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C217358%2C00.html | url-status=dead}}</ref> સ્મિથની પુત્રી, [[ડેનિયેલિન હોપ માર્શલ સ્ટર્ન]]નો જન્મ 7 સપ્ટેમ્બર, 2006ના, [[બહામાઝના નાસુ]] ખાતે ડૉકટર્સ હૉસ્પિટલમાં થયો. બહમિઅન [[જન્મના પ્રમાણપત્ર]]માં પિતા તરીકે હોવર્ડ કે. સ્ટર્નનું નામ નોંધાયેલું છે.<ref>{{cite news | url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_27268991.shtml | title=Anna Nicole Smith Names Howard K Stern as Dad on Birth Certificate | work=nationalledger.com | date=2006-10-11 | last=Atkins | first=Jill | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070107054743/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=5&num=8991 | url-status=dead }}</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના એક ન્યાયાધીશે ડેનિયલિનના જૈવિક પિતા નિશ્ચિત કરવા માટે [[ડીએનએ]] (DNA) પરીક્ષણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. સ્મિથના મૃત્યુના પગલે, લૅરી બિર્કહેડના વકીલ, ડેબ્રા ઓપ્રીએ મડદામાંથી તત્કાળ ધોરણે ડીએનએ (DNA) નમૂનો લેવાની માગણી કરી. સ્મિથના વકીલ, રોન રાલેએ આ વિનંતીનો સખત વિરોધ કર્યો.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/news/people/after-the-death-burial-by-blog/2007/02/09/1170524284742.html | title=Baby with mother of a court battle | publisher=[[The Sydney Morning Herald]] | date=2007-02-10 |first=Mark |last=Coultan |access-date=2007-02-14}}</ref> ન્યાયાધીશે પણ આ વિનંતીને નકારી, પણ તેના બદલે સ્મિથના શરીરને ફેબ્રુઆરી 20 સુધી સાચવવાનો આદેશ આપ્યો.<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2007/LAW/02/09/anna.nicole.dna.ap/ | title=Judge orders Smith's body preserved, denies DNA test | publisher=[[Associated Press]] | date=2007-02-10 | access-date=2007-02-14 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઈલી ન્યૂઝ]]'' માં પ્રકાશિત એક વાર્તા અનુસાર, સ્મિથની સાવકી નાની બહેન, [[ડોન્ના હોગને]] કહ્યું હતું કે આ મૉડલે પોતાના બીજા પતિ, માર્શલના શુક્રાણુઓ, તેમના અવસાન પહેલાંથી થીજવી રાખ્યા હતા. આ વર્તમાન પત્રનું કહેવું હતું કે ''ટ્રેન વ્રેક'' શીર્ષક ધરાવતી, અપ્રકાશિત હસ્તપ્રતમાં હોગને પોતાની બહેન વિશે લખ્યું છે, કે "તેમણે એ ઘરડા માણસના શુક્રાણુનો ઉપયોગ કર્યો હોવાનો, અને તેઓ હોવર્ડ માર્શલના સંતાનને જન્મ આપવા જઈ રહ્યાં હોવાનો ઈશારો તેમણે પોતાના પરિવારને આપ્યો હતો."<ref>{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/front/story/496332p-418242c.html |title=Old man and the seed? |publisher=[[New York Daily News]] |author=Caruso, Michelle and Siemaszko, Corky |date=2007-02-09 |access-date=2007-02-17 |archive-date=2007-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218064914/http://www.nydailynews.com/front/story/496332p-418242c.html |url-status=dead }}</ref> જો કે, હોગનના પુસ્તકના પ્રકાશકે વર્તમાનપત્રના આવા દાવાઓને માત્ર મજાક/બનાવટ ગણાવ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,21209167-5006301,00.html |title=Anna Nicole's paternity story 'a Hoax' |first=Stefanie |last=Balogh |publisher=[[news.com.au]] |date=2007-02-11 |access-date=2007-02-14 |archive-date=2012-12-30 |archive-url=https://archive.ph/20121230155031/http://www.adelaidenow.com.au/news/anna-nicole-paternity-story-a-hoax/story-e6freo8c-1111112978601 |url-status=dead }}</ref> 9 ફેબ્રુઆરી, 2007ના [[ઝસા ઝસા ગબોર]]ના પતિ [[ફેડ્રીક પ્રિન્ઝ વોન અન્હાલ્ટે]] કહ્યું કે સ્મિથ સાથે તેમને લગભગ એકાદ દાયકા જેટલો લાંબો પ્રેમ-સંબંધ હતો અને તેઓ તેમની નવજાત બાળકી, ડેનિયલિનના સંભવિત પિતા હોઈ શકે.<ref>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070209/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith_125 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213054347/http://news.yahoo.com/s/ap/20070209/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith_125 |archive-date=2007-02-13 |title=Gabor Husband may be Smith's baby's dad |date=2007-02-09 |publisher=[[Associated Press]] |access-date=2007-02-14 |url-status=live }}</ref> અન્ના નિકોલ સ્મિથના ભૂતપૂર્વ અંગરક્ષક, ઍલેકઝાન્ડર ડેન્કે, એક ટૅબ્લોઈડ ટેલિવિઝન કાર્યક્રમ ''[[એકસ્ટ્રા]]'' માં એવું કહ્યાના અહેવાલ છે કે તેઓ પોતાના ભૂતપૂર્વ માલિક સાથે પ્રેમ-સંબંધ ધરાવતા હતા, અને તેથી એ શકય છે કે કદાચ તેઓ ડેનિયલિનના પિતા હોય.<ref>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070213/ap_en_ce/anna_nicole_smith_prince_10 |title=Gabor's husband to file claim for baby |date=2007-02-12 |publisher=[[Associated Press]] |access-date=2007-02-14}}</ref>{{Dead link|date=February 2008}} સ્મિથના અવસાન પછી, ''[[TMZ.com]]'' એ અહેવાલ આપ્યો કે સ્મિથ જયારે આઠ મહિનાનો ગર્ભ ધરાવતાં હતાં ત્યારે તેમને ખોટા નામ હેઠળ [[મેથાડન]]નું પ્રિસ્ક્રિપ્શન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.tmz.com/2007/02/14/the-doctor-who-scored-methadone-for-anna-nicole/ | title=The Doctor Who Scored Methadone for Anna Nicole |date=2007-02-14 |publisher=TMZ | access-date=2006-02-14}}</ref> કેલિફોર્નિયાના મેડિકલ બોર્ડે આ બાબતે પુનરાવલોકન આદર્યું; દવા સૂચવનાર ડૉકટર, સંદીપ કપૂરે કહ્યું કે તેમની સારવાર "બરાબર અને યોગ્ય" હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-ex-doc16feb17,0,871654.story?coll=la-home-headlines |title=Anna Nicole's doctor defends prescribed treatment |last=Proctor |first=Charles |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=2007-02-16 |access-date=2007-02-19 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Dead link|date=February 2008}} 10 એપ્રિલ, 2007ના બેહમિયન ન્યાયાધીશે લૅરી બિર્કહેડ, ભૂતપૂર્વ બોયફ્રેન્ડને, ડેનિયલિનના પિતા ઠેરવતો ચુકાદો આપ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/section/1501119/story.cfm?c_id=1501119&objectid=10433611|title=DNA results reveal father of Anna Nicole Smith's baby|publisher=[[The New Zealand Herald]]|date=2007-04-11|access-date=2007-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929224937/http://www.nzherald.co.nz/section/1501119/story.cfm?c_id=1501119&objectid=10433611|archive-date=2007-09-29|url-status=dead}}</ref> બિર્કહેડ બાળકીના પિતા છે એ બાબત ડીએનએ (DNA) પરીક્ષણ 99.99% ચોકસાઈ સાથે પુરવાર કરતા હતા. આ રહસ્યોદ્ઘાટ અંગે ટિપ્પણી કરતાં, બિર્કહેડ કહ્યું, "તમને આવું કહેનારાઓમાંના એક હોવાની બાબતને હું ધિક્કારતો હતો, પણ તેમને એ કહ્યું હતું. હું તેનો પિતા છું...મારું બાળક ખૂબ જલદી ઘેર આવી જશે."<ref>[http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN1040771120070410 અન્ના નિકોલના સંતાનનો પિતા બિર્કહેડ છે]</ref> બિર્કહેડે પાછળથી જન્મના પ્રમાણપત્રમાં તેમને પિતા તરીકે દર્શાવતો સુધારો કરી આપવા માટે અપીલ કરી, જેના કારણે તેમના પોતાના માટે તેમ જ બાળક માટે અમેરિકા જવા માટેના પાસપોર્ટ મેળવવાના દ્વાર ખૂલી ગયાં. હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને ડીએનએ પરિણામોને અથવા તો ચુકાદાને પડકાર્યો નહીં.<ref>{{cite web | url=http://www.cnn.com/2007/LAW/04/10/smith.baby/index.html|title=Birkhead named baby's dad; Stern won't fight for custody |date=2007-04-10 |publisher=[[CNN]] |access-date=2007-04-10}}</ref> ચુકાદા પછી, બિર્કહેડ બાળકી સાથે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પાછા ફર્યા.<ref>{{cite web |url=http://www.tmz.com/2007/05/01/the-baby-has-landed/#comments|title=The Baby Has Landed |date=2007-05-01 |publisher=[[TMZ.com|TMZ]]}}</ref> ચુકાદા સામે વિર્ગી આર્થરે કરેલી અપીલ પાછળથી નકારી કાઢવામાં આવી અને તેમને ખર્ચ ચૂકવવાનો આદેશ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=23ce4997-acc2-473e-a41e-460016d13f64|title=Court Disses Virgie; Larry and Baby to Leave Bahamas}}</ref> ===દીકરાનું મૃત્યુ=== {{Main|Daniel Wayne Smith}} પોતાની માતા અને તેની તાજી જન્મેલી બહેનને મળવા આવેલો સ્મિથનો 20 વર્ષીય પુત્ર, [[ડેનિયલ સ્મિથ]], 10 સપ્ટેમ્બર, 2006ના ત્યાં જ અવસાન પામ્યો હતો.<ref>{{cite news | url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=2420856 | title=Smith's Son Died During Hospital Visit | publisher=[[Associated Press]] |last=Robertson |first=Jessica | date=2006-09-11 |access-date=2007-02-14}}</ref> શબચિકિત્સકે આ મૃત્યુને "રિઝર્વ્ડ(અનામત)" તરીકે લેબલ માર્યા પછી, સ્મિથે દ્વિતીય [[શબપરીક્ષણ]] માટે [[ફોરેન્સિક પૅથોલૉજિસ્ટ]] [[સિરીલ વેચ્ટ]]ને રોકયાં.<ref>{{cite news | url=http://www.msnbc.msn.com/id/15036342/ | title=Officials: Anna Nicole probe not closed | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-09-29 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-02-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070210060557/http://www.msnbc.msn.com/id/15036342/ | url-status=dead}}</ref> 21 સપ્ટેમ્બર, 2006ના રોજ તેમનો [[મૃત્યુનો દાખલો]] જારી કરવામાં આવ્યો, જેથી તેમની દફનવિધિ થઈ શકે.<ref>{{cite news | url=http://www.courttv.com/people/2006/0921/anna_nicole_smith2_ap.html | title=Authorities issue death certificate for Anna Nicole Smith's son | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-09-21 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-02-22 | archive-url=https://www.webcitation.org/5MqhUYFda?url=http://www.courttv.com/people/2006/0921/anna_nicole_smith2_ap.html | url-status=dead }}</ref> સ્મિથ ડેનિયલિન અને સ્ટર્ન સાથે બહામાઝમાં જ રોકાયા, જયારે ડેનિયલના પિતા, બિલ સ્મિથ સહિત યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં રહેતો તેનો આખો પરિવાર તથા મિત્રો ઑકટોબર 7, 2006ના તેની [[સ્મારક વિધિ]] (મેમોરિયલ સર્વિસ) માટે ટેકસાસના મેકિસઆમાં ભેગા થયા હતા. તેના મૃત્યુના લગભગ છ અઠવાડિયા પછી, ડેનિયલને ઑકટોબર 19, 2006ના બહામાઝના [[ન્યૂ પ્રોવિડેન્સ]]ના લેક વ્યૂ કબ્રસ્તાન ખાતે દફન કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web | url=http://people.aol.com/people/article/0,26334,1548489,00.html | title=Funeral Held for Anna Nicole Smith's Son | work=People | access-date=2006-10-19 | archive-date=2006-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061108042426/http://people.aol.com/people/article/0%2C26334%2C1548489%2C00.html | url-status=dead }}</ref> સ્મિથના લાંબા સમયના સાથી, હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને વર્ણવ્યા મુજબ, તેઓ પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી સ્તબ્ધ રહી ગયા હતા. મૉડલના નિધન પછી કાનૂની લડાઈમાં પોતાની જુબાની આપતાં સ્ટર્ને સર્કિટ ન્યાયાધીશ લૅરી સિઈડલિન સમક્ષ કહ્યું હતું, "અન્ના અને ડેનિયલ અવિભાજય હતાં. અન્નાના જીવનમાં ડેનિયલ સૌથી અગત્યની વ્યકિત હતો તે નિઃશંકપણે કહી શકાય તેમ છે." સ્ટર્ને સોંગદ લેતાં કહ્યું હતું કે "ડેનિયલની અંતિમક્રિયા વખતે, તેમણે કોફિન ખોલાવ્યું હતું અને તેની અંદર ચઢવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. 'જો ડેનિયલને દફનાવવો જ હોય, તો હું પણ એની સાથે દફન થવા માગું છું' એવું તેમણે કહ્યું હતું. તે તો તેની સાથે કબરમાં નીચે ઊતરવા તૈયાર હતાં."<ref>{{cite web | url=http://www.recordonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070220/ENTERTAIN/70220018 | title=Howard K. Stern says Anna wanted to be buried next to her son | work=recordonline.com | access-date=2007-04-20 | archive-date=2007-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930185506/http://www.recordonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070220/ENTERTAIN/70220018 | url-status=dead }}</ref> હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને જાણકારી આપતાં ઉમેર્યું હતું, "અન્ના પોતાને ડેનિયલના માતા અને પિતા બંને ભૂમિકામાં જોતી હતી. હું જયારથી તેમને મળ્યો હતો, તેમની સઘળી બાબતોના કેન્દ્રમાં ડેનિયલ હતો. હું એમ કહીશ કે કદાચ તેમણે સ્થૂળ રીતે, છેલ્લા અઠવાડિયે દેહ છોડ્યો, પણ ઘણા અંશે, ખાસ કરીને ભાવનાત્મક રીતે તો તેઓ ડેનિયલના અવસાન સાથે જ નિધન પામ્યા હતાં."<ref>{{cite web | url=http://www.people.com/people/article/0,,1536410_20012329,00.html | title=Howard K. Stern: Anna was my whole world | work=people.com | access-date=2007-04-20 | archive-date=2007-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070301210638/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C1536410_20012329%2C00.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.artharris.com/2007/06/16/exclusive-howard-k-stern-talks-fathers-day-larry-birkhead-plans-special-day-for-dannielynn-fathers-day-surprise-flowers-on-annas-grave/ | title=Howard K. Stern talks Father's Day | work=Art Harris:The Bald Truth | access-date=2007-06-16 | archive-date=2007-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070620203825/http://www.artharris.com/2007/06/16/exclusive-howard-k-stern-talks-fathers-day-larry-birkhead-plans-special-day-for-dannielynn-fathers-day-surprise-flowers-on-annas-grave/ | url-status=dead }}</ref> ''લૅરી કિંગ લાઈવ'' દરમ્યાન ડૉ. વેચ્ટે જાહેરાત કરી કે તેમણે કરેલા શબપરીક્ષણ અનુસાર ડેનિયલ [[ઝોલોફટ]], [[લૅકસાપ્રો]] અને [[મેથાડોન]]ના પ્રાણઘાતક સંયોજનના કારણે મૃત્યુ પામ્યો હતો. મેથાડોન એ [[હેરોઈન]] અને [[મોર્ફિન]]ના [[વ્યસન]]ની સારવાર માટે વાપરવામાં આવે છે એવું કહેવા છતાં, ડેનિયલ શા માટે આ દવાઓ લેતો હતો તે અંગે પોતે કોઈ નિષ્કર્ષ પર આવી શકે તેવી કોઈ માહિતી તેમની પાસે નથી એવું ડૉ. વેચ્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું. 8 ફેબ્રુઆરી, 2007ના ડૉ. વેચ્ટે [[ફોકસ ન્યૂઝ]]ને કહ્યું કે ડેનિયલે મેથાડોન કયાંથી, કેવી રીતે મેળવ્યું તે અંગે તેમની પાસે હજી પણ કોઈ માહિતી નથી. ===સ્ટર્ન સાથે લગ્નની ધાર્મિક વિધિ=== 28 સપ્ટેમ્બર, 2006ના, બહામાઝના દરિયાકિનારેથી દૂર 41-ફૂટના [[બે સઢવાળા]] માર્ગારિટાવિલે વહાણ પર સ્મિથ અને [[હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને]] શપથ અને વીંટીઓની આપલેની અનૌપચારિક પ્રતિબદ્ધતા વિધિ કરી હતી. સ્મિથે સફેદ પહેરવેશ પહેર્યો હતો અને લાલ ગુલાબનો ગુચ્છો હાથમાં રાખ્યો હતો, જયારે સ્ટર્ને સફેદ શર્ટ પર કાળો કોટ ચઢાવેલો હતો. બંનેએ [[બાપ્તિસ્ટ]][[દાતા]] સમક્ષ પોતાના પ્રેમની શપથ લીધી હતી અને એકબીજાની પડખે રહેવાનું વચન આપ્યું હોવા છતાં, આ પ્રકારની વિધિ કાનૂની રીતે બંધનકારક ગણાતી નથી, અને તેથી [[લગ્નનું પ્રમાણપત્ર]] જારી કરવામાં આવ્યું નહોતું.<ref>{{cite news | url=http://www.msnbc.msn.com/id/15061612/ | title=Anna Nicole Smith gets married, sort of | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-09-29 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2006-12-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061201170544/http://www.msnbc.msn.com/id/15061612/ | url-status=dead}}</ref> વિધિ પછી, તેમણે સાન્ડી કૅય દ્વીપ પર ઉતરાણ કર્યું હતું, જયાં ખાસ આ પ્રસંગ માટે હોડકાં થકી લાવી રાખવામાં આવેલા [[શેમ્પેઈન]] અને [[સફરજનના આસવ]] સાથે તેમણે પાર્ટી કરીને ઉજવણી કરી હતી.<ref name="About"></ref> કસમયે આ વિધિ કરવા બાબતેના પ્રશ્ન સંદર્ભે, નાસાઉમાં સ્મિથના એટર્નીએ કહ્યું હતું, "તાજેતરમાં જ તેમની જિંદગીમાં એટલા ક્ષત-વિક્ષત કરનારા અને આવેશમય બનાવો ઘટી ગયા હતા કે તેમને થોડા એડ્રેનાલાઈનના ધક્કાની જરૂર હતી."<ref>{{cite news | url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1542771,00.html | title=Inside Anna Nicole's Surprise Ceremony | publisher=[[People (magazine)|People.com]] | date=2006-10-05 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-02-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070210091221/http://www.people.com/people/article/0%2C26334%2C1542771%2C00.html | url-status=dead }}</ref> [[ગેટ્ટી ઈમેજિસે]] તેમની વિધિની તસવીરો લગભગ $1,000,000 સામે ''[[પિપલ]]'' મૅગેઝિનને વેચી હતી.<ref>{{cite news |url=http://gawker.com/news/people/people-pays-1m-for-pics-of-anna-nicoles-weddingsuffering-204844.php |title='People' Pays $1M for Pics of Anna Nicole's Wedding/Suffering |publisher=gawker.com |date=2006-10-03 |access-date=2007-02-14 |archive-date=2007-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210063026/http://gawker.com/news/people/people-pays-1m-for-pics-of-anna-nicoles-weddingsuffering-204844.php |url-status=dead }}</ref> ===બહામાઝમાં આવાસ=== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં પોતાની દીકરીના [[પિતૃત્વના પરીક્ષણ]]ને ટાળવા માટે અન્ના નિકોલ સ્મિથ અને [[હોવર્ડ કે. સ્ટર્ન]] [[બહામાઝ]]માં રહેતા હોવાનો અહેવાલ પ્રદર્શિત થયો હતો.<ref>{{cite news | url=http://www.inthenews.co.uk/entertainment/entertainment/quirky/anna-nicole-smith-back-in-hospital-$456420.htm | title=Anna Nicole Smith back in hospital | work=inthenews.co.uk | date=2006-11-01 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2009-02-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090214001417/http://www.inthenews.co.uk/entertainment/entertainment/quirky/anna-nicole-smith-back-in-hospital-%24456420.htm | url-status=dead }}</ref> 2006ના ઉત્તરાર્ધમાં, ઈમિગ્રેશન મંત્રી [[શાને ગિબ્સને]] સ્મિથને બહમાસના કાયમી રહેવાસી તરીકે મંજૂરી આપી હતી. 11 ફેબ્રુઆરી, 2007ના, સમાચારપત્રમાં બિછાના પર સ્મિથને ગિબ્સનના આગોશમાં દર્શાવતી તસવીરો છપાઈ હતી.<ref>{{cite web | url=http://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/02/12/smith.bahamas.ap/index.html | title=New photos show Smith in bed with Bahamian immigration minister | publisher=[[Associated Press]]|date=2007-02-12 |access-date=2007-02-12}}</ref> બહામાઝના વિરોધ પક્ષો મંત્રીની અયોગ્ય વર્તણૂકને લઈને તૂટી પડ્યા હતા.<ref>{{cite news | url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/12/news/CB-GEN-Bahamas-Anna-Nicole-Smith.php | title=Photos of Anna Nicole Smith in bed with Bahamas immigration minister revive scandal | publisher=[[Associated Press]] | date=2007-02-11 | access-date=2007-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070214071121/http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/12/news/CB-GEN-Bahamas-Anna-Nicole-Smith.php | archive-date=2007-02-14 | url-status=live }}</ref> આ વિવાદના પરિણામે ગિબ્સને રાજીનામું આપ્યું હતું અને એવો દાવો કર્યો હતો, કે સ્ટર્ને લીધેલી એ તસવીરો, નિદોર્ષ હતી.<ref name="Gibson Resignation">{{cite web | url=http://www.accesshollywood.com/news/ah4112.shtml?dst=rss%7cgeneral_rss | title=Bahamian Immigration Minister Linked To Anna Nicole Resigns | work=[[Access Hollywood]] | access-date=2007-02-18 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927010216/http://www.accesshollywood.com/news/ah4112.shtml?dst=rss%7cgeneral_rss | url-status=dead }}</ref> પોતે બહામાઝમાં $900,000ની હવેલી ધરાવે છે, જે તેમના કહેવા મુજબ દક્ષિણ કૅરોલિનાના તેમના ભૂતપૂર્વ બોયફ્રેન્ડ, રીયલ એસ્ટેટ ડેવલપર [[જી. બેન થોમ્પસને]] તેમને ભેટ આપી હતી, આ દાવો સ્મિથના બહમાસમાં કાયમી રહેવાસીના સ્થાન પાછળનો મુખ્ય આધાર હતો. થોમ્પસને સ્પષ્ટતા કરી કે તેમણે સ્મિથને સંપત્તિ ખરીદવા માટે લોન રૂપે નાણાકીય મદદ કરી હતી, પણ તેઓ લોન પાછી વાળવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં હતાં, અને હવે તેઓ ફરીથી સંપત્તિનો કબજો મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/celebrities/4549911.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216004703/http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/celebrities/4549911.html |archive-date=2007-02-16 |title=Official responds to bedroom photos with Anna Nicole |last=Melia |first=Michael |publisher=[[Associated Press]] |date=2007-02-13 |access-date=2007-02-13 |url-status=live }}</ref> થોમ્પસને બહમાસની કોર્ટમાં હવેલી ખાલી કરવા માટે સ્મિથ પર દાવો કર્યો, અને જયારે તેઓ હવેલી ખાલી કરવાની નોટિસને પ્રત્યુત્તર આપવામાં, અથવા નવેમ્બર 28, 2006ના કોર્ટમાં હાજર રહેવામાં નિષ્ફળ ગયાં ત્યારે તેમની સામે [[કસૂરવારનો ચુકાદો]] મેળવ્યો.<ref>{{cite news |url=http://www.tmz.com/2006/11/29/court-orders-anna-nicole-to-scram/ |title=Court Orders Anna Nicole To Scram |publisher=tmz.com |last=Levin |first=Harvey |date=2006-11-29 |access-date=2007-02-13}}</ref> જી. બેન. થોમ્પસનના જમાઈ, ફોર્ડ શેલીનો દાવો હતો કે જયારે તેમણે હવેલી પર ફરીથી કબજો મેળવ્યો ત્યારે અન્નાના સૂવાના કમરાના રેફ્રિજરેટરમાં [[મેથાડોન]] મળ્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/02/12/people_late_great/main2466142.shtml | title=Did Methadone Contribute To Anna's Death? | work=CBS News | access-date=2006-02-12 | archive-date=2007-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070222084354/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/02/12/people_late_great/main2466142.shtml | url-status=dead }}</ref> TMZ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી તસવીરમાં તેમના રેફ્રિજરેટરમાં અંતઃક્ષેપક [[સાયનોકોબાલમિન]]ની નાની શીશીઓ સાથે મેથોડોનની મોટી બોટલ દેખાતી હતી.<ref>[http://www.tmz.com/2007/02/11/annas-fridge-after-death-methadone-and-slim-fast/5 અન્ના માટે મૃત્યુ લઈ આવેલું ફ્રીજ] ''tmz.com'' </ref> == મૃત્યુ અને અંતિમવિધિ == {{wikinews|Anna Nicole Smith dies}} 8 ફેબ્રુઆરી, 2007ના, [[હોલિવુડ, ફલોરિડા]]ની [[સેમિનોલ]] [[હાર્ડ રોક હૉટલ અને કેસિનો]]ના કમરા નં.607માં સ્મિથ બેશુદ્ધ સ્થિતિમાં મળ્યાં હતાં. સ્મિથની મિત્ર, તાસ્મા બ્રાઈટહાઉપ્ટના પતિ, મૌરાઈસ "બિગ મો" બ્રાઈટહાઉપ્ટ, સ્મિથના મિત્ર અને અંગરક્ષકે<ref name="ANS_Final_24">''ફાઈનલ 24'' A&amp;E જીવનકથા મૂળ માર્ચ 19, 2008ના પ્રસારિત.</ref> આવીને CPR સંભાળી ન લીધું ત્યાં સુધી, તાસ્માએ કે જે કટોકટી માટે પ્રશિક્ષિત પરિચારિકા પણ હતાં, 15 મિનિટ સુધી સ્મિથ પર [[CPR]] કર્યું હતું. તેમની પત્નીએ જયારે સ્મિથની સ્થિતિ વિશે જણાવ્યું ત્યારે બ્રાઈટહાઉપ્ટ તાબડતોબ પાછા હૉટલ પર પહોંચ્યા હતા.<ref name="ANS_Final_24"></ref> સેમિનોલ પોલીસ ચીફ ચાર્લી ટાઈગર અનુસાર, બપોરે 1:38 વાગ્યે (18:38 [[UTC]]) જેઓ પોતે એક પ્રશિક્ષિત પૅરામેડિક હતા તે મૌરાઈસ બ્રાઈટહાઉપ્ટનો સ્મિથના છઠ્ઠા માળના કમરામાંથી હૉટલના પ્રવેશ ડેસ્ક પર ફોન આવ્યો હતો. પ્રવેશ ડેસ્કે વળતી પ્રતિક્રિયામાં સુરક્ષાકર્મીઓને બોલાવ્યા, જેમણે પછી [[911]]ને ફોન કર્યો. બપોરના 1:45 સુધી, પૅરામેડિકસ આવ્યા ત્યાં સુધી તેમના અંગરક્ષકે [[CPR]] કર્યા કર્યું, ત્યારબાદ તેમને 2:10 વાગ્યે તેમને મેમોરિયલ રિજિનલ હૉસ્પિટલમાં લઈ જવાયા અને બપોરના 2:49 વાગ્યે તેમને હૉસ્પિટલમાં [[આગમન પર જ મૃત]] ઘોષિત કરવામાં આવ્યાં. 13 ફેબ્રુઆરી, 2007ના સેમિનોલ પોલીસ અને સ્થાનિક 911ના સંચાલકો વચ્ચેની ફોનની વાતચીત જાહેર કરવામાં આવી, જેમાં: {{quote|We need assistance to Room 607 at the Hard Rock. It's in reference to a white female. She's not breathing and not responsive...actually, it's Anna Nicole Smith.<ref>{{cite news |title=Tape: "Shes not breathing. It's Anna Nicole" |publisher=[[Miami Herald]]|first=Wanda J |last=DeMarzo |date=2007-02-13}}</ref><ref>[http://www.aolcdn.com/tmz_features/0213_ans_911.mp3 Recording of call (MP3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121155/http://www.aolcdn.com/tmz_features/0213_ans_911.mp3 |date=2016-03-04 }}. Retrieved on 2007-02-14</ref>}} બ્રોવાર્ડ કાઉન્ટી મેડિકલ એકઝામિનર અને ફોરેન્સિક રોગવિજ્ઞાની ડૉ. [[જોશુઅ પેર્પેર]]ની આગેવાનીમાં, સેમિનોલ પોલીસ અને કેટલાક સ્વતંત્ર રોગવિજ્ઞાનીઓ અને વિષતજજ્ઞોની સાથે સાત અઠવાડિયાની તપાસ પછી, ડૉ. પેર્પેરે જાહેર કર્યું કે સ્મિથનું નિધન ઊંઘની દવા [[કલોરલ હાઈડ્રેટ]]નો "મુખ્ય ઘટક" સાથેની "[[સંયોજિત દવાના નશા]]"થી થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070326/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith |title=Smith died from accidental drug overdose |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331213201/http://news.yahoo.com/s/ap/20070326/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith |archive-date=2007-03-31 |access-date=2010-03-30 |url-status=live }}</ref> તેમની શરીર-તંત્રમાંથી કોઈ ગેરકાયદેસર દવાઓ કે કેફીપદાર્થો મળ્યા નહોતાં. અધિકૃત અહેવાલમાં લખ્યા મુજબ તેમનું મૃત્યુ હત્યા, આપઘાત, અથવા તો કુદરતી કારણોસર થયેલું ગણાવી શકાય નહીં.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007, પૃ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103200708/http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html |date=2009-11-03 }}[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html 14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103200708/http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html |date=2009-11-03 }}</ref> તપાસનો આખો અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે અને તે ઓનલાઈન મેળવી શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report1.html |title=અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007 |access-date=2010-03-30 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415164702/http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report1.html |url-status=dead }}</ref> વધુમાં, માર્ચ 26, 2007ના તેમના શબપરીક્ષણના અહેવાલની અધિકૃત નકલ પણ જાહેર કરવામાં આવી છે અને તે પણ ઓનલાઈન મેળવી શકાય છે.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326071anna1.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર]</ref> છેવટે તેમના મૃત્યુનું કારણ શામક [[કલોરલ હાઈડ્રેટ]]ના અકસ્માતે કરાયેલા વધુ પડતા સેવનને ઠરાવવામાં આવ્યું કે જે તેમને સૂચવાયેલી અન્ય દવાઓ સાથે શરીરમાં ભળતાં, ખાસ કરીને 4 [[બેન્ઝોડાયાઝેપિન્સ]]: કલોનોપિન ([[કલોનાઝેપામ]]), એટિવન ([[લોરાઝેપામ]]), સેરેકસ ([[ઓકસેપામ]]) અને વાલિયમ ([[ડાયઝેપામ]]), સાથેનું આ સંયોજન અત્યંત પ્રાણઘાતક બન્યું હતું. તે ઉપરાંત, તેમણે બેનાડ્રીલ ([[ડાઈફિનાહાયગડ્રામાઈન]]) અને [[ટોપામેકસ]] (ટોપ્રીમેટ) લીધી હતી, જે પ્રતિઆક્ષેપક [[GABA]] એગ્નોઈસ્ટ (agonist) છે, અને જેના કારણે કલોરલ હાઈડ્રેટ અને બેન્ઝોડાયાઝેપિન્સની શામક અસર વધુ ગાઢ થઈ હોઈ શકે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rxlist.com/cgi/generic/topiram_ad.htm |title=ટોપામેકસની આડઅસરો અને દવાની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ |access-date=2010-03-30 |archive-date=2007-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070401180413/http://www.rxlist.com/cgi/generic/topiram_ad.htm |url-status=dead }}</ref> અલબત્ત તેમના શરીરમાંથી મળેલા કોઈ પણ બેન્ઝોડાયઝેપિન્સનું વ્યકિતગત સ્તર મૃત્યુ નીપજાવવા માટે પૂરતું નહોતું, કલોરલ હાઈડ્રેટના વધુ પડતા સેવન સાથે તેમનું સંયોજન થવાથી જ તેમનું મૃત્યુ થયું હોઈ શકે. શબપરીક્ષણનો અહેવાલ સૂચવતો હતો કે કલોરલ હાઈડ્રેટ "વિષકારક/જીવલેણ" દવા હતી, પણ માત્ર કલોરલ હાઈડ્રેટ લેવાથી જ તેમનું મૃત્યુ થયું હતું તે જાણવું મુશ્કેલ હતું, કારણ કે ડૉ. પેર્પેરે (તેમની 26 માર્ચની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં) સૂચવ્યા મુજબ તેમના શરીરે આ દવા સામે પ્રતિકારક્ષમતા કેળવી લીધી હતી અને તેથી તેઓ તેને સામાન્ય માણસ કરતાં વધુ માત્રામાં લઈ શકતાં હતાં. સામાન્ય માત્રા 1થી 2 ચમચીની છે, જયારે તેમણે લગભગ 3 ચમચી લીધી હતી એવું તેમણે સૂચવ્યું હતું. 1832માં સૌથી પહેલીવાર બનાવાયેલી કલોરલ હાઈડ્રેટ એ પહેલી શામક દવા છે, જેને અમુક ચોક્કસ હેતુ માટે ઊંઘ લાવવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. કુખ્યાત "મિકી ફિન" અથવા "બેહોશીનાં ટીપાં" એ આલ્કોહૉલ અને કલોરલ હાઈડ્રેટનું દ્રાવણ છે, જે વિકટોરિયન ઈંગ્લેન્ડ અને તેમના યુગના સાહિત્યમાં ખાસ્સું લોકપ્રિય હતું. જયારે તેને યોગ્ય રીતે, અને આલ્કોહોલ અથવા અન્ય શામકો સાથે ભેળવ્યા વિના લેવામાં આવે છે, ત્યારે કલોરલ હાઈડ્રેટ વેદના અથવા અનિદ્રા રોગમાં સરળતાથી ઊંઘ લાવવા માટે અસરકારક રહે છે. પણ એવિસ મુજબ (1990) કલોરલ હાઈડ્રેટની અસરકારક માત્રા અને પ્રાણઘાતક માત્રા એટલી નજીક છે કે આ શામક દવા જોખમી ગણાવી જોઈએ. આજે, બાર્બિટુરેટ્સ અને બેન્ઝોડાયઝેપિન્સ જેવા અન્ય એજન્ટોએ કલોરલ હાઈડ્રેટનું સ્થાન લઈ લીધું હોવાથી તેના ઉપયોગમાં ઘણો ઘટાડો આવ્યો છે.<ref>ફુરક, મૅકિસમ ડબ્લ્યૂ. (2008). "ધ ડેથ પ્રોકલેમેશન ઓફ જનરેશન એકસઃ અ સેલ્ફ-ફુલફિલિંગ પ્રોફેસિ ઓફ ગૉથ, ગ્રુન્જ ઍન્ડ હેરોઈન." આઈ-યુનિવર્સ. ISBN 978-0-595-46319-0</ref> તેમના દીકરાના મૃત્યુ માટે મેથાડોન કારણભૂત હોવાથી તેમના મૃત્યુ અંગે મેથાડોનની ભૂમિકા અંગે ઊડેલી અફવાઓ છતાં, ડૉ. પેર્પેરને માત્ર તેમના [[પિત્તાશય]]માંથી મેથાડોન મળ્યું હતું, જે સૂચવતું હતું કે તેને તેમના મૃત્યુના 2-3 દિવસ અગાઉ લેવામાં આવ્યું હતું અને તે મૃત્યુ માટેનું કારણભૂત પરિબળ નહોતું.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report12.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007 પૃ. ][http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report12.html 12.]</ref> તેમના નિતંબ પરના ગુમડાંઓ (અટકળથી એમ માની શકાય કે તે વિટામિન બી12 ([[સાયનોકોબાલમિન]]) અને [[માનવ વૃદ્ધિ હોર્મોન]]ના અગાઉ અપાયેલા ઈન્જેકશનોના કારણે થયાં હશે), અને અતિસૂક્ષ્મ જંતુયુકત [[આંતરડાનો સોજો]] તેમના મૃત્યુ માટે કારણભૂત હતાં એમ તેમના શબપરીક્ષણનો અહેવાલ સૂચવતો હતો. ઈન્ફલુએન્ઝા A અને B માટેનાં પરીક્ષણો નેગેટિવ આવ્યાં હતાં.<ref>http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326071anna2.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007 પૃ. 2</ref> સ્મિથના શરીરમાંથી મળેલી 11માંથી 8 દવાઓ, જેમાં કલોરલ હાઈડ્રેટ પણ સમાવિષ્ટ હતી, [[હોવર્ડ કે. સ્ટર્ન]] માટે સૂચવવામાં આવી હતી, સ્મિથ માટે નહીં એવું નોંધાયું હતું. વધુમાં, બે પ્રિસ્ક્રિપ્શનો એલેકસ કાત્ઝ માટે અને એક સ્મિથના મિત્ર અને મનોચિકિત્સક, ડૉ. ક્રિસ્ટાઈન ઈરોશેવિત્ઝ માટે લખાયાં હતાં. ડૉ. પેર્પેરે સ્વીકાર્યું હતું કે તમામ 11 પ્રિસ્ક્રિપ્શનો ડૉ. ઈરોશેવિત્ઝે જાતે લખ્યાં હતાં.<ref>[http://www.tmz.com/2007/03/31/drugs-that-killed-anna-prescribed-to-howard-k-stern-others/ અન્નાને મૃત્યુ આપનાર દવાઓ હોવર્ડ કે. સ્ટર્ન, અન્યોને પ્રિસ્ક્રાઈબ કરવામાં આવેલી હતી]</ref> સ્મિથનું શરીર દફનાવવામાં આવ્યું તે પહેલાં, સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપે તેમના શરીરનું [[વિઘટન થવું]] શરૂ થઈ ગયું.<ref>{{Cite web |url=http://uslaw.com/us_law_article.php?a=297 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-30 |archive-date=2010-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813074853/http://www.uslaw.com/us_law_article.php?a=297 |url-status=dead }}</ref> [[શબપરીક્ષણ]] દરમ્યાન અન્ના નિકોલના શરીરમાંથી મળેલી દવાઓ, કાનૂની દાવાઓના કારણે તેમના મૃત્યુના લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી તેમના [[શબ માટે સાચવણીની પ્રક્રિયાઓ]] શરૂ નહોતી થઈ શકી તે હકીકત, અને લગભગ એક મહિના જેટલા લાંબી ઈંતેજારી પછી બહામાઝના હૂંફાળા વાતાવરણમાં તેમની દફનવિધિ થઈ શકી હતી, આ બાબતોને તેમના શરીરના ઝડપી વિઘટન માટે સંભવતઃ જવાબદાર પરિબળો તરીકે ટાંકવામાં આવી હતી. અંતિમવિધિ માટે પરિવાર છેવટે બંધ-શબપેટી જ લઈ જઈ શકયો હતો. એપ્રિલ 2001માં કરાયેલા સ્મિથના વસિયતનામામાં તેમની અસ્કયામત/મિલકત તેમના પુત્ર ડેનિયલના નામે કરવામાં આવી હતી, અને તેમના બાકીનાં બાળકોને સ્પષ્ટપણે બાકાત રાખવામાં આવ્યાં હતાં, અને વહીવટકર્તા તરીકે હોવર્ડ કે. સ્ટર્નનું નામ લખવામાં આવ્યું હતું. તેમના અવસાન સમયે, તેમાં $10,000ના મૂલ્યની અંગત સંપત્તિ અને $1.8 મિલિયનના મૂલ્યની સ્થાવર મિલકત (જેમાંથી $1.1 મિલિયનની ગીરો મુકાયેલી હતી)-નો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો. લોસ એન્જલસ કાઉન્ટી સુપિરિયર કોર્ટમાં સ્મિથના વસિયતનામાની સાબિતીને પડકારતી પિટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી. સાબિતી માટેની આ પિટિશનમાં અન્નાની અસ્કયામતના હિતમાં લૅરી બિર્કહેડનું નામ એક પક્ષ તરીકે નોંધાયેલું હતું.<ref>[http://www.tmz.com/2007/05/14/anna-nicole-smiths-will-officially-filed/ અન્ના નિકોલ સ્મિથનું વસિયતનામું અધિકૃત રીતે દાખલ]</ref> કાનૂની લડત, દાવાઓનો અહીં અંત આવતો નહોતો. 2 એપ્રિલ, 2009ના ''[[યુએસ (Us) વીકલી]]'' માં અહેવાલ છપાયો કે અન્ના નિકોલના પિતા, ડોનાલ્ડ હોગન, સ્ટર્ન સામે ખોટી રીતે મૃત્યુ નીપજાવવા માટેનો મુકદ્દમો કરવા વિચારી રહ્યા છે. પોતે જયારે અન્ના નિકોલના મૃત્યુ માટે સ્ટર્ન પર આક્ષેપ મૂકી રહ્યા છે ત્યારે, "જો (તેમને) તેમાંથી (મુકદ્દમામાંથી) કશું મળશે કે નહીં તેની કોઈ પરવા નથી", હોગનને એવું કહેતાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Anna Nicole's Dad Considers Wrongful Death Suit Against Howard K. Stern |url=http://www.usmagazine.com/news/anna-nicoles-dad-considers-wrongful-death-suit-against-howard-k-stern-200924 |publisher=[[Us Weekly]] |date=2009-04-02 |access-date=2009-04-02 |archive-date=2009-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405032107/http://www.usmagazine.com/news/anna-nicoles-dad-considers-wrongful-death-suit-against-howard-k-stern-200924 |url-status=dead }}</ref> ફેબ્રુઆરી 2009 મુજબ, બહામાઝમાં સ્મિથની કબર પર એક છ-ફૂટ-ઊંચું [[કાળા ગ્રેનાઈટ]]નું સ્મારક ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.<ref>[[પ્લેમેટ]] ન્યૂઝ; ''[[પ્લેબોય]]'' સામયિક, માર્ચ 2009; પૃષ્ઠ 114.</ref> ==અભિનય== ===ફિલ્મ/ચલચિત્ર=== *''[[ધ હુડસકર પ્રોકસી]]'' (1994) - ઝા-ઝાની ભૂમિકામાં *''[[Naked Gun 33⅓: The Final Insult]]'' (1994) - તાન્યા પીટર્સની ભૂમિકામાં *''[[ટુ ધ લિમિટ]]'' (1995) - કોલેટ્ટે ડુબોઈસ/વિકી લિનની ભૂમિકામાં *''[[સ્કાયસ્ક્રેપર]]'' (1997) - કૅરી વિસ્કની ભૂમિકામાં *''[[વસાબી ટુના]]'' (2003) - પોતાની ભૂમિકામાં *''[[બી કૂલ]]'' (2005) - પોતાની ભૂમિકામાં *''[[ઈલલીગલ એલિયન્સ]]'' (2007) - લ્યુસી (મરણોત્તર રીલિઝ) ===ટેલિવિઝન=== *''[[ધ નેકેડ ટ્રુથ]]'' (1995) એપિસોડઃ ''વાઈલ્ડ અગેઈન'' - પોતાની ભૂમિકામાં *''સિન સિટી સ્પેકટેકયુલર'' (1998) *''[[વેરોનિકાઝ કલોઝેટ]]'' (1999) એપિસોડઃ ''વેરોનિકાઝ વેડિંગ બેલ બ્લ્યૂઝ'' - ડોન્નાની ભૂમિકામાં *''[[ઍલી મેકબિઅલ]]'' (1999) એપિસોડઃ ''પિરામિડ્સ ઓન ધ નાઈલ'' - માયરા જેકોબ્સની ભૂમિકામાં *''[[N.Y.U.K.]]'' (2000) - ડૉ. અનીતા હ્યુગ *''[[ધ અન્ના નિકોલ શો]]'' (2002–2004) - પોતાની ભૂમિકામાં *''[[કૉમેડી સેન્ટ્રલ રોસ્ટ ઓફ પામેલા એન્ડર્સન]]'' (2005) - પોતાની ભૂમિકામાં (પ્રેક્ષકોમાં) *''[[કૉમેડી સેન્ટ્રલ રોસ્ટ ઓફ જેફ ફોકસવર્થી]]'' (2005) - પોતાની ભૂમિકામાં (સેટેલાઈટ થકી) ===સંગીત=== *1993માં, [[બ્રયાન ફેરી]]ના સિંગલ "વિલ યુ લવ મી ટુમોરો"ના સંગીત વીડિયોમાં સ્મિથે અભિનય આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | url=http://www.roxyrama.com/classic/articles/interviews/2002_05_14_mailonsunday.shtml#ans | title=Ferry's Return Trip | work=You Magazine | last=Hoggard | first=Liz | date=2002-04-14 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2009-07-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090703111927/http://www.roxyrama.com/classic/articles/interviews/2002_05_14_mailonsunday.shtml#ans | url-status=dead }}</ref> *1997માં, સ્મિથે [[મરલિન મનરો]]ના ગીત "માય હાર્ટ બિલોગ્ન્સ ટુ ડેડી"ના પુનઃનિર્માણ તેમ જ સંગીત વીડિયોમાં અભિનય આપ્યો હતો, વીડિયોનું નિર્માણ [[ફ્રાન્સ]]માં નિકોલાઈ લો રુસો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. *1997માં, [[સુપરટ્રેમ્પ]]ના સિંગલ "[[યુ વિન, આઈ લુઝ]]"ના સંગીત વીડિયોમાં અભિનય આપ્યો હતો. *2004માં, [[કાન્યે વેસ્ટ]]ના સિંગલ "[[ધ ન્યૂ વર્કઆઉટ પ્લાન]]"ના સંગીત વીડિયોમાં અભિનય આપ્યો હતો. ==આ પણ જોશો== {{Texas portal}} *[[પ્લેબોય પ્લેમેટ્સ ઓફ ધ મન્થની યાદી]] ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons}} * {{official|http://www.annanicole.com/}} * {{imdb name|0000645}} [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૬૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] ds5d755sqqhw9pxto98f91avu2othck બોલી 0 23029 907919 860354 2026-11-21T02:03:46Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907919 wikitext text/x-wiki '''બોલી''' એ કોઇપણ પ્રદેશની ભાષાનું શુદ્ધ અથવા અશુદ્ધ રૂપ છે. બોલીનું કોઇ લીખીત સ્વરૂપ એટલે કે લિપિ હોતી નથી. બોલીઓ મોટે ભાગે પ્રદેશ આધારીત અથવા ચોક્કસ જાતિ આધારીત સમુદાયના લોકો પરંપરાગત રીતે બોલતા હોય છે. સામાન્ય રીતે બોલી એ કોઇ એક મુખ્ય ભાષા ને બોલવાની અલગ અલગ પધ્ધતિઓ જ છે. [[ભારત]] દેશમાં ભાષા અને બોલીઓનું વૈવિધ્ય દુનિયાના અન્ય પ્રદેશો કરતાં ખુબ જ વિશાળ છે. [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં પણ બોલીઓનું વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. == ગુજરાતની બોલીઓ == * [[સુરતી બોલી]] * [[ચરોતરી બોલી]] * [[મહેસાણી બોલી]] * [[ઝાલાવાડી બોલી]] * [[ગામીત બોલી]] * [[ચૌધરી બોલી]] * [[વસાવા બોલી]] * [[ધોડિયા બોલી]] * [[કુકણા બોલી]] * [[પારસી ભાષા|પારસી ભાષા/બોલી]] * [[વોહરા બોલી]] * [[કાઠિયાવાડી બોલી]] * [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી ભાષા/બોલી]] * [[ભીલી બોલી]] * [[પાલનપુરી બોલી]] * ધાનકી બોલી ([[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] વિસ્તારમાં બોલાય છે)<ref name="gusa">{{Cite web|title=કેંહડો હાય: ભરુચ જિલ્લાની શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓને 'સ્થાનિક બોલી'માં શિક્ષણ|url=https://epaper.gujaratsamachar.com/view_article/ahmedabad/19-01-2024/7/194478|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119160745/https://epaper.gujaratsamachar.com/view_article/ahmedabad/19-01-2024/7/194478|archive-date=2024-01-19|access-date=2024-01-19|publisher=[[ગુજરાત સમાચાર]]|page=૫|language=gu}}</ref> * આંબુડી બોલી ([[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા]] વિસ્તારમાં બોલાય છે)<ref name="gusa" /> * દેહવાલી બોલી ([[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]] વિસ્તારમાં બોલાય છે)<ref name="gusa" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] ddf13ffp9f2bcnyk79yucwm6sgs4fd9 બ્લેક સબાથ 0 23657 907921 907308 2026-11-21T02:08:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907921 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર | Name = Black Sabbath | Img = Black Sabbath 1999-12-16 Stuttgart.jpg | Img_capt = | Img_size = 250 | Landscape = yes | Background = group_or_band | Origin = [[Birmingham]], England | Genre = [[Heavy metal music|Heavy metal]] <!--Note: Please do not change/add genres without first discussing it on the talk page, thanks! --> | Years_active = 1968–2006; 2011–2017; 2025 | Label = [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Warner Bros. Records|Warner Bros]], [[Sanctuary Records|Sanctuary]], [[I.R.S. Records|IRS]], [[Reprise Records|Reprise]], [[Epic Records|Epic]]<!-- and their various worldwide licensees and distributors not listed here --> | Associated_acts = [[Mythology (band)|Mythology]], [[Heaven & Hell (band)|Heaven & Hell]], [[GZR]], [[Rainbow (band)|Rainbow]], [[Dio (band)|Dio]], [[Deep Purple]], [[Black Country (band)|Black Country]], [[Badlands (American band)|Badlands]] | URL = [http://www.blacksabbath.com/ www.blacksabbath.com] | Current_members = [[Tony Iommi]]<br />[[Ozzy Osbourne]]<br />[[Geezer Butler]]<br />[[Bill Ward (musician)|Bill Ward]] | Past_members = ''See: [[List of Black Sabbath band members]]'' }} '''બ્લેક સબાથ''' એક ઇન્ગલિશ [[રોક]] બેન્ડ (રોક પ્રકારનું સંગીત વગાડનાર જૂથ) છે. જેની રચના [[બર્મિંગહામ]] ખાતે વર્ષ 1968માં [[ટોની ઇઓમી]] ([[ગિટારવાદક]]), [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]] ([[મુખ્ય ગાયક]]), [[ટેરી "ગ્રીઝર" બટલર]] ([[બેઝ વાદ્ય નિષ્ણાત]]) અને [[બિલ વોર્ડ]] ([[ડ્રમ]] તેમજ [[ડ્રમ ઉપરની થાળી]] વગાડનાર) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ બેન્ડમાં સમયાંતરે ઘણા બધા બદલાવો આવ્યા છે. આ બેન્ડના કુલ 22 જેટલા ભૂતપૂર્વ સભ્યો હતા. મૂળતઃ આ બેન્ડની રચના ભારે [[બ્લુ રોક પ્રકારનું સંગીત]] વગાડનારાં બેન્ડ તરીકે કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેનું નામ અર્થ રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેણે પોતાનાં ગીતોમાં [[ગૂઢ વિદ્યા]] તેમજ ભય પમાડે તેવી ગીતો ઉપરથી પ્રેરણા લઇને ગિટાર આધારિત સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો બનાવવાની શરૂઆત કરી. ત્યારબાદ આ જૂથે તેનું નામ બદલીને બ્લેક સબાથ કર્યું અને વર્ષ 1970માં અનેક પ્લેટિનમ રેકોર્ડ્ઝ સ્થાપ્યા ગૂઢ વિદ્યા અને ભય પમાડે તેવાં ગીતો ઉપરાંત બ્લેક સબાથ નશીલાં દ્રવ્યો અને યુદ્ધને લગતાં સામાજિક વિષયો ઉપર આધારિત ગીતો પણ બનાવતું હતું. અત્યાર સુધીનું સૌપ્રથમ અને ખૂબ જ પ્રભાવશાળી [[હેવી મેટલ]] બેન્ડ<ref>{{cite web |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/227113/review/5946174/sabbath_bloody_sabbath |title=''Rolling Stone'' review of ''Sabbath Bloody Sabbath'' 1974 |access-date=2009-01-24 |first=Gordon |last=Fletcher |date=Feb 14, 1974 |archive-date=2007-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230064106/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/227113/review/5946174/sabbath_bloody_sabbath |url-status=dead }}</ref> ગણાતાં બ્લેક સબાથે 1970માં ''[[પેરાનોઇડ]]'' નામનું ચાર ભાગનું પ્લેટિનમ ગીત સંગ્રહ રજૂ કરીને સંગીતની દુનિયામાં નવો ચિલો ચાતર્યો હતો.<ref name="Paranoid AMG Review">{{cite web| author=Huey, Steve |url=http://www.allmusic.com/album/r1999 |title=AMG Paranoid Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-02-11}}</ref> [[એમટીવી]] દ્વારા તેને અત્યાર સુધીનાં "મહાન મેટલ બેન્ડ"નો<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/bands/m/metal/greatest_metal_bands/071406/index2.jhtml |title=Greatest Metal Artists of All Time |publisher=MTV |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319045933/http://www.mtv.com/bands/m/metal/greatest_metal_bands/071406/index2.jhtml |url-status=dead }}</ref> ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો અને [[વીએચ 1]]ના "હાર્ડ રોકના 100 મહાન કલાકારો"ની યાદીમાં [[લેડ ઝેપેલિન]] બાદ આ જૂથનું નામ હતું.<ref>10.9%</ref> માત્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જ તેમણે તેમની 1.5 કરોડ રેકોર્ડ્ઝ વેચી હતી.<ref>{{cite web|title=RIAA Top Selling Artists|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|access-date=2009-02-07|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725020825/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|url-status=dead}}</ref> રોલિંગ સ્ટોને આ બેન્ડને '70ના દશકના હેવી મેટલ્સના રાજાઓ'ની સ્થિતિ ઉપર પહોંચાડ્યું.<ref>રોલિંગ સ્ટોન એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ રોક એન્ડ રોલ, 3જી આવૃત્તિ, 2001, રોલિંગ સ્ટોન પ્રેસ, યુએસ. પીજી. 1028</ref> ગાયક ઓઝી ઓસ્બોર્નની દારૂ પીવાની લતને કારણે વર્ષ 1979માં તેને બેન્ડમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યો. તેના સ્થાને ભૂતપૂર્વ [[રેઇન્બો]] ગાયક [[રોની જેમ્સ ડીઓ]]ને લેવામાં આવ્યો. ડિઓ દ્વારા ગાવામાં આવેલાં થોડાં ગીત સંગ્રહો અને તેનાં ગીતો લખવાનાં સંમિશ્રણ બાદ બ્લેક સબાથે 1980થી 1990નાં દાયકા દરમિયાન તેનાં સભ્યોમાં ઘણા બદલાવો જોયા જેમાં ગાયકો [[ઇયાન ગિલાન]], [[ગ્લેન હઘીસ]], [[રે ગિલેન]] અને [[ટોની માર્ટિન]]નો સમાવેશ થાય છે. વર્ષ 1992માં ઇઓમી અને બટલરે ડિઓ અને ડ્રમર [[વિન્ની એપાઇસ]] સાથે ''[[ડિહ્યુમનાઇઝર]]'' નું ધ્વનિમુદ્રણ કરવા માટે પુનઃ જોડાણ કર્યું 1997માં ઓસ્બોર્નના પુનઃ આગમન બાદ બેન્ડનાં મૂળ સભ્યો ફરી એક વખત એક સાથે ભેગા થયા અને તેમણે જીવંત ગીત સંગ્રહ ''રિયુનિયન'' ની રજૂઆત કરી. 1980ના શરૂઆત/મધ્ય ભાગ સુધી બેન્ડમાં ઇઓમી, બટલર, ડિઓ અને એપાઇસ રહેતાં હતા પરંતુ વર્ષ 2006 દરમિયાન [[હેવન એન્ડ હેલ]] નામના ગીત સંગ્રહની રજૂઆત દરમિયાન તેમાં સુધારો થયો. == ઇતિહાસ == === રચના અને શરૂઆતના દિવસો (1968-1969) === તેમનું અગાઉનું સંગીત જૂથ [[માઇથોલોજી]] પડી ભાંગતા વર્ષ 1968માં ગિટારવાદક ટોમી ઇઓમી અને ડ્રમવાદક બિલ વોર્ડે [[બર્મિંગહામ]] [[એસ્ટોન]] ખાતે હેવી બ્લુસ બેન્ડ શરૂ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી બાઝવાદક ગ્રીઝર બટલર અને ગાયક [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]] બે નોંધપાત્ર સંગીતકારો રેર બ્રીડ નામના સંગીત જૂથમાં સાથે કામ કરતા હતા. ઓસ્બોર્ને એક સ્થાનિક સંગીતની દુકાનમાં જાહેરખબર મૂકીઃ "ઓઝી ઝિગને સંગીતનાં પ્રદર્શન કે શો માટે અંગત મદદનીશની જરૂર છે."<ref>{{cite episode |title= "Heavy Metal" |episodelink= |series= Seven Ages of Rock|serieslink= |credits= |network= |station= [[Yesterday (TV channel)|Yesterday]] |airdate= 2009-03-05|minutes= 8}}</ref> નવાં જૂથને શરૂઆતમાં પોલ્કા ટલ્ક બ્લુઝ બેન્ડ નામ આપવામાં આવ્યું (આ નામ ઓસ્બોર્ને તેની માતાનાં બાથરૂમમાં હલકી કક્ષાની બ્રાન્ડનો ટેલ્કમ પાઉડર જોયો હતો તે બ્રાન્ડ ઉપરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.)<ref> {{Citation |last1 = Osbourne | first1=Ozzy | last2 = Ayres | first2 = Chris | title = I Am Ozzy | publisher = Grand Central Publishing | page = 63 | isbn = 0446569895}}</ref> આ જૂથમાં સ્લાઇડ ગિટારવાદક જિમ્મી ફિલિપ્સ અને સેક્સોફોનવાદક એલન "અકેર" ક્લાર્કેનો સમાવેશ થતો હતો. આ જૂથનું નામ પોલ્કા ટલ્ક કરીને તેને વધુ ટૂંકાવવામાં આવ્યું હતું અને ત્યારબાદ તેને બદલીને અર્થ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ જૂથમાં હવે ફિલિપ્સ અને ક્લાર્કે સિવાય ચાર સભ્યો રહ્યા હતા.<ref>{{cite web |author=Dwyer, Robert |url=http://www.sabbathlive.com/timelines.html |title=Black Sabbath Live Project - Beginnings |publisher=Sabbathlive.com |access-date=2007-12-09 |archive-date=2008-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120194400/http://www.sabbathlive.com/timelines.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name="Black Sabbath member history">{{cite web |author=Siegler, Joe |url=http://www.black-sabbath.com/personnel/timeline.html |title=Black Sabbath Online: Band Lineup History |publisher=Blacksabbath.com |access-date=2007-12-09 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020045205/http://www.black-sabbath.com/personnel/timeline.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે આ જૂથ અર્થના નામે કામ કરતું હતું ત્યારે તેણે નોરમાન હેઇન્સ દ્વારા લિખિત કેટલાંક ગીતો ગાયાં જેમાં "ધ રેબેલ", "સોન્ગ ફોર જિમ", અને "વ્હેન આઇ કેમ ડાઉન"નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Guitar World"/> અર્થ ઇન્ગલેન્ડ, ડેનમાર્ક અને જર્મનીની ક્લબોમાં શો કરતું હતું. જેમાં તેઓ [[જિમી હેન્ડ્રિક્સ]], [[બ્લુ ચિયર]] અને [[ક્રિમ]] દ્વારા ગવાતાં [[મુખ્ય ગીતો]] ઉપરાંત પૂર્વ તૈયારી કર્યા વિનાનું લાંબુ બ્લુસ જેમ્સ ગાતાં હતા. ડિસેમ્બર 1968માં ઇઓમી અચાનક જ અર્થ છોડીને [[જેથ્રો ટુલ]] સાથે જોડાઇ ગયો.<ref>{{cite web |title=Melody Maker 1968-12-21 |url=http://www.sabbathlive.com/sabtours/earth/mm211268 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604013639/http://www.sabbathlive.com/sabtours/earth/mm211268 |archive-date=2007-06-04 |publisher=''[[Melody Maker]]'' Magazine |access-date=2008-02-14 |url-status=live }}</ref> જોકે બેન્ડ સાથેનું તેનું કામ ખૂબ જ અલ્પજીવી રહ્યું. ઇઓમી ''[[ધ રોલિંગ સ્ટોન્સ રોક એન્ડ રોલ સર્કસ]]'' નામના ટીવી કાર્યક્રમમાં જેથ્રો ટુલ સાથે કામ કરવા લાગ્યો. જેથ્રો ટુલના નિર્દેશનથી અસંતુષ્ટ ઇઓમી જાન્યુઆરી 1969 દરમિયાન અર્થમાં પાછો ફર્યો ઇઓમીએ આ અંગે જણાવ્યું હતું કે "તે સાચું નહોચું એટલે મેં છોડી દીધું." "પહેલી વખત મને એમ લાગ્યું હતું કે ટુલ મહાન છે. પરંતુ મને એ બેન્ડનાં નેતામાં કાસ કંઇ એવું લાગ્યું નહીં કે જે [[ઇઆન એન્ડરસન]]માં હતું." હું જ્યારે ટુલ પાસેથી પાછો ફર્યો ત્યારે નવો દ્રષ્ટિકોણ લઇને પાછો ફર્યો હતો. તેમણે મને શીખવાડ્યું હતું કે આગળ વધશો તો તમને તે માટેનું કામ મળશે."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=34}}</ref> ભૂલથી અન્ય એક ઇન્ગલિશ જૂથનું નામ અર્થ હતું તેથી તેમણે ફરી એક વખત તેમનાં બેન્ડનું નામ બદલવાનું નક્કી કર્યું. આ બેન્ડનાં રિહર્સલ રૂમ (સંગીતનો રિયાઝ કરવા માટેની ઓરડી) જે શેરીમાં હતી તેની સામે એક સિનેમાઘર હતું જેમાં વર્ષ 1963 દરમિયાન [[બોરિસ કાર્લોફ]]નું ભયાવહ ચલચિત્ર ''[[બ્લેક સબાથ]]'' ચાલી રહ્યું હતું. ચલચિત્ર જોવા માટે લાગેલી લોકોની કતારોને જોતાં બટલરે નોંધ લીધી કે "અચરજ પમાડે તેવી વાત છે કે લોકો ભય પમાડે તેવાં ચલચિત્રો જોવા માટે પણ ખૂબ જ નાણાં ખર્ચે છે."<ref>{{cite web |url=http://www.nyrock.com/interviews/2002/ozzy_int.asp |title=Ozzy Osbourne: The Godfather of Metal |publisher=NYRock.com |access-date=2008-02-14 |date=June 2002 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031000904/http://www.nyrock.com/interviews/2002/ozzy_int.asp |url-status=dead }}</ref> આ વાતને અનુસરીને ઓસ્બોર્ને [[રહસ્યમય]] લેખક [[ડેનિસ વ્હીટલી]]<ref>{{cite book|last=Charles Strong|first=Martin|title=The Essential Rock Discography |publisher=Canongate |date=2006 |edition=8 |volume=1|page=97|isbn=1841958603|access-date=2009-04-23}}</ref><ref>{{cite book|last=Wilson|first=Dave|title=Rock Formations: Categorical Answers to How Band Names Were Formed|url=https://archive.org/details/rockformationsca0000wils|publisher=Cidermill Books |date=2004 |page=[https://archive.org/details/rockformationsca0000wils/page/51 51] |isbn=0974848352 |access-date=2009-04-23}}</ref>થી પ્રેરણા લઇને "[[બ્લેક સબાથ]]" નામનું એક ગીત લખ્યું.આમાં બટલરે એવી કલ્પના કરી હતી કે એક કાળા રંગની માનવાકૃતિ તેનાં પલંગના પાયા પાસે ઊભી હોય છે.<ref>''ઓઝી ઓસ્બોર્ન: બિહાઇન્ડ ધ મ્યુઝિક'' [[વીએચ 1 દ્વારા]]; 1998-04-19ના રોજ પ્રથમ વખત પ્રસારિત</ref> સંગીતમાં [[ટ્રિટોન]]નો ઉપયોગ કે જેને "રાક્ષસી મધ્યાંતર"<ref name="Satanism today">{{cite book|last=R. Lewis|first=James|title=Satanism today: an encyclopedia of religion, folklore, and popular culture|url=https://archive.org/details/isbn_9791576072928|publisher=ABC-CLIO |date=2001 |page=[https://archive.org/details/isbn_9791576072928/page/72 72] |isbn=1576072924 |access-date=2009-04-23}}</ref> પણ કહેવામાં આવે છે, અશુભ ધ્વનિ અને ગૂઢ ગીતોનાં કારણે બેન્ડ ગૂઢતાની દિશા તરફ ધકેલાવા લાગ્યું.<ref name="Black Sabbath's song review">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/song/t877937|title=Song Review: Black Sabbath|last=Torreano|first=Bradley|work=Allmusic|publisher=Macrovision|access-date=2009-04-23}}</ref><ref>{{cite book|last=Koskoff|first=Ellen|title=Music Cultures in the United States |url=https://archive.org/details/musicculturesinu0000unse|publisher=Routledge|date=2005|page=[https://archive.org/details/musicculturesinu0000unse/page/356 356]|chapter=Popular Musics|isbn=0415965896}}</ref> 1960નાં દાયકામાં લોકો [[ફ્લાવર પાવર]], [[લોક સંગીત]] અને [[હિપ્પી સંસ્કૃતિ]]નાં ગીતો ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યાં હતાં તેની સામે આ એક તદ્દન વિરોધાભાસી પ્રકારનું સંગીત હતું. નવા ધ્વનિથી પ્રેરણા લઇને બેન્ડે ઓગસ્ટ 1969<ref name="MusicMight">{{cite web|author=Sharpe-Young, Garry|url=http://www.musicmight.com/linkto/artist/{3F545B39-F8C3-4439-90A9-F33EA37|title=MusicMight.com Black Sabbath Biography|publisher=MusicMight.com}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>માં પોતાનું નામ બદલીને બ્લેક સબાથ કર્યું અને આ જ પ્રકારનાં ભયાવહ ગીતો લખવા પરત્વે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો નિર્ણય કર્યો. ભયાવહ ફિલ્મોની જેમ જ તેમણે ભયાવહ સંગીત બનાવવાની દિશામાં આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું. === ''બ્લેક સબાથ'' અને ''પેરાનોઇડ'' (1970-1971) === ડિસેમ્બર 1989માં બ્લેક સબાથ [[ફિલિપ્સ રેકોર્ડ્સ]]ને સોંપવામાં આવ્યું. જાન્યુઆરી 1970માં તેમણે તેમનું પ્રથમ એકાકી "[[એવિલ વુમન]]" ફિલિપ્સની પેટા કંપની [[ફોન્ટાના રેકોર્ડ્સ]] મારફતે રજૂ કર્યું. ત્યારબાદ રજૂ કરવામાં આવેલાં આલ્બમોનું સંચાલન ફિલિપ્સ દ્વારા નવી બનાવવામાં આવેલી તેમજ રોક સંગીતનાં ક્ષેત્રે ઝડપી વિકાસ સાધી રહેલી કંપની [[વર્ટિગો રેકોર્ડ્સ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. એકાકી ગીત ટોચનાં ગીતોમાં સ્થાન પામવાને નિષ્ફળ ગયું હોવા છતાં પણ આ જૂથે જાન્યુઆરીના અંત ભાગમાં પોતાનું પ્રથમ આલ્બમ બનાવવા માટે સ્ટુડિયોમાં સતત બે દિવસ પસાર કર્યા આ આલ્બમના નિર્માતા હતા [[રોજર બાઇન]]. ઇઓમીએ જીવંત ધ્વનિમુદ્રણમાં યાદ કર્યું હતું કે "અમને એમ લાગ્યું હતું કે આ આલ્બમનનું ધ્વનિમુદ્રણ કરતાં અમને બે દિવસ લાગશે અને અન્ય એક દિવસ સંગીતનું મિશ્રમ કરવામાં જશે." એટલે અમે તેને જીવંત વગાડ્યું. ઓઝી પણ એ જ સમયે ગાવાનો હતો એટલે અમે તેને અલગ બૂથમાં મૂકી તેને બંધ કરીને જતા રહ્યા. એક વખત વગાડ્યા પછી અમારે મોટા ભાગનું સંગીત બીજી વખત નથી વગાડવું પડ્યું."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=38}}</ref> નામસ્ત્રોતીય ''[[બ્લેક સબાથ]]'' વર્ષ 1970ના ફેબ્રુઆરી માસની તારીખ [[13મીએ શુક્રવારના દિવસે]] રજૂ કરવામાં આવ્યું. [[યુકેનાં ટોચનાં આલ્બમોની યાદી]]માં આ આલ્બમ 8મા ક્રમે આવ્યું અને મે 1970માં [[વાર્નર બ્રધર્સ રેકોર્ડ્સ]] દ્વારા તેને યુએસમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યાં તે [[બિલબોર્ડ 200|''બિલબોર્ડ'' 200]] ટોચના આલ્બમોની યાદીમાં 23મા ક્રમે પહોંચ્યુ અને આ યાદીમાં તે સતત એક વર્ષ સુધી રહ્યું હતું.<ref name="AMG Biography">{{cite web |title="AMG Biography" |author=Ruhlmann, William |url=http://www.allmusic.com/artist/p3693 |publisher= [[Allmusic]] |access-date=2008-02-14}}</ref><ref name="Rolling Stone Biography">{{cite web|title="Rolling Stone Biography"|url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/biography|publisher=RollingStone.com|access-date=2008-02-14|archive-date=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222023329/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/biography|url-status=dead}}</ref> વ્યાપારિક ધોરણે આ આલ્બમને ધરખમ સફળતા મળવાના કારણે વિવેચકોએ પણ તેની ખાસ નોંધ લીધી જેમાં ''[[રોલિંગ સ્ટોન]]'' ના [[લેસ્ટર બેન્ગ્સે]] આ આલ્બમને ફગાવી દેતાં જણાવ્યું હતું કે "બાઝ અને ગિટાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલું કર્કશ પ્રકારનું સંગીત એવી રીતે વાગે છે કે જાણે બધું જ સંગીત ઝડપથી વાગીને સંગીતની તમામ પરિસિમાઓ તોડી દે છે. આ સંગીત બિલકુલ સુમેળ ભર્યું નથી".<ref>{{cite web |year=1970 |month=May |author=Bangs, Lester |title=''Black Sabbath Album Review'' |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/321686/review/5945165/black_sabbath |publisher=''[[Rolling Stone]]'' Magazine #66, May 1970 |access-date=2008-02-14 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211144321/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/321686/review/5945165/black_sabbath |url-status=dead }}</ref> આ આલ્બમની રેકોર્ડ્ઝનું વેચાણ નોંધપાત્ર માત્રામાં થયું હતું. વિવેચકો દ્વારા આકરી ટીકાઓ કરવામાં આવી હોવા છતાં પણ તેને મુખ્યપ્રવાહમાં આવવાનો પ્રથમ વખત મોકો મળ્યો હતો.<ref>બ્લેક સબાથ ગીત સંગ્રહની પુનઃ રજૂ કરવામાં આવેલી કોમ્પેક્ટ ડિસ્ક આવૃત્તિ- અંદરની માહિતી પુસ્તિકા સાથે </ref> તે દિવસથી યુએસના [[રેકોર્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિયેશન ઓફ અમેરિકા]] (આરઆઇએએ) અને યુકેનાં [[બ્રિટિશ ફોનોગ્રાફિક ઇન્ડસ્ટ્રી]] (બીપીઆઇ) દ્વારા તેને [[સર્ટિફાઇડ પ્લેટિનમ]]નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=black%20sabbath&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database -''Black Sabbath''|access-date=2009-02-22|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68cqspRXC?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/members-area/article/bpi-certified-awards.aspx|title=Certified Awards|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2009-04-23|archive-date=2012-05-04|archive-url=https://www.webcitation.org/67Q10MhLP?url=http://www.bpi.co.uk/members-area/article/bpi-certified-awards.aspx|url-status=dead}}</ref> યુએસમાં તેમની વધતી જતી લોકપ્રિયતાનો લાભ લેવા માટે બેન્ડ ''બ્લેક સબાથ'' ની રજૂઆત બાદ ચાર મહિનામાં જ જૂન 1970માં ઝડપથી સ્ટુડિયોમાં પાછું ફર્યું. [[વિયેતનામ યુદ્ધ]] ઉપર ટીકા કરતું ગીત "[[વોર પિગ્સ]]" બનાવ્યા બાદ તેમણે બીજાં આલ્બમનું નામ શરૂઆતમાં ''વોર પિગ્સ'' રાખવાનો વિચાર હતો. જોકે વિયેતનામ યુદ્ધના ટેકેદારો તરફથી આ અંગેની તીવ્ર નકારાત્મક પ્રતિક્રિયા થશે તેવી દહેશતે વાર્નરે તેનું નામ બદલીને ''[[પેરાનોઇડ]]'' કરી નાખ્યું હતું. આ આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "[[પેરાનોઇડ]]" સ્ટુડિયોમાં છેલ્લી ઘડીએ લખવામાં આવ્યું હતું. બિલ વોર્ડના જણાવ્યા અનુસાર: "અમારી પાસે આલ્બમ માટે પૂરતાં ગીતો નહોતાં. ટોનીએ માત્ર તે (પેરાનોઇડ) ગિટાર ઉપર વગાડ્યું અને તે ગીત બની ગયું. આખું ગીત શરૂઆતથી અંત સુધી બનતાં અંદાજે 20થી 25 મિનિટ લાગી હતી."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=57}}</ref> એકલું ગીત આલ્બમની રજૂઆત પહેલાં સપ્ટેમ્બર 1970માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. યુકેનાં ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં તે ચોથા ક્રમે રહ્યું હતું બ્લેક સબાથનું આ એક માત્ર એવું ગીત હતું કે જે ટોચનાં દસ ગીતોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું હોય.<ref name="Rolling Stone Biography"/> બ્લેક સબાથે તેનું બીજું સંપૂર્ણ આલ્બમ ''[[પેરાનોઇડ]]'' યુકે ખાતે ઓક્ટોબર 1970માં રજૂ કર્યું. "પેરાનોઇડ" નામનાં એકલાં ગીતની રજૂઆત બાદ આ આલ્બમ યુકેનાં ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં પ્રથમ ક્રમે પહોંચ્યું. યુએસમાં આ આલ્બમની રજૂઆત જાન્યુઆરી 1971 સુધી રોકી રાખવામાં આવી હતી કારણ કે '''યુકેમાં ''પેરાનોઇડની રજૂઆત થઇ ત્યાં સુધી'' ''' ''બ્લેક સબાથ'' યુએસનાં ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં ચાલી રહ્યું હતું.'''''માર્ચ 1971માં આ આલ્બમ યુએસનાં ટોચનાં દસ આલ્બમોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું. યુએસમાં તેની 40 લાખ નકલો વેચાઇ.<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=paranoid&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Paranoid''|access-date=2009-02-22|archive-date=2012-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/65rU1mB3k?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1|url-status=dead}}</ref> આ ગીતને રેડિયો ઉપર વગાડવામાં નહોતું આવ્યું.<ref name="Rolling Stone Biography"/> ''' '' તત્કાલિન રોક સંગીતનાં વિવેચકો દ્વારા આ '''''આલ્બમની પણ ભારે ટીકા કરવામાં આવી પરંતુ આધુનિક જમાનાના '''[[ઓલ મ્યુઝિક]]ના ''સ્ટિવ હ્યુઇ'' જેવા''' ''' '' વિવેચકોએ પેરાનોઇડને " ''અત્યાર સુધીનું એક મહાન અને ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હેવી મેટલ આલ્બમ" ગણાવ્યું. આ આલ્બમ "રોક સંગીતના ઇતિહાસમાં હેવી મેટલ અને તેમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલાં ધ્વનિની સ્ટાઇલને વ્યાખ્યાયિત કરે છે."<ref name="Paranoid AMG Review"/>'' '''''વર્ષ 2003માં આ આલ્બમને રોલિંગ સ્ટોનનાં સામાયિકમાં પ્રસિદ્ધ થતી ટોચનાં 500 મહાન આલ્બમોની યાદીમાં 130મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું. '' ''' '''પેરાનોઇડની ''સફળતાને કારણે બેન્ડે પ્રથમ વખત ડિસેમ્બર 1970માં યુએસનો પ્રવાસ ખેડ્યો. જેના થકી આલ્બમનું બીજું એકલું ગીત "[[આયર્ન મેન]]"'' નાં બીજ રોપાયાં.''' '''''એકલું ગીત ટોચનાં 40 ગીતોની યાદીમાં પ્રવેશ મેળવવામાં નિષ્ફળ ગયું હોવા છતાં પણ "આયર્ન મેન" બ્લેક સબાથનાં સૌથી વધુ ખ્યાતિ ધરાવનારા ગીતો પૈકીનું એક રહ્યું છે. ઉપરાંત વર્ષ 1998માં જ્યાં સુધી "સાઇકો મેન" રજૂ ન થયું ત્યાં સુધી તે યુએસનાં ટોચનાં ગીતોમાં લોકપ્રિય રહ્યું હતું.<ref name="AMG Biography"/>'' ''' === ''માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી'' અને ''વોલ્યુમ 4'' (1971-1973) === ફેબ્રુઆરી 1971માં બ્લેક સબાથ તેનાં ત્રીજાં આલ્બમ ઉપર કામ કરવાની તૈયારી માટે સ્ટુડિયોમાં પાછું ફર્યું. ''પેરાનોઇડ'' ની સફળતા બાદ હવે તેઓ સ્ટુડિયોમાં વધારે સમય રહીને કામ કરી શકતાં હતા તેમજ તેમની પાસે નશીલી દવાઓ ખરીદવા માટે સુટકેસ ભરીને નાણાં પણ હતાં.<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=63}}</ref> "અમે [[કોક]], બિગ ટાઇમ", વાર્ડ એક્સપ્લેઇન્ડમાં પ્રવેશી ચૂક્યા હતા. અપ્પર્સ, ડાઉનર્સ, [[ક્વાલુડેસ]], જે પણ તમને ગમે તે. એક માત્ર એવા મંચની જરૂર હોય છે કે જેના ઉપર તમે તમારા વિચારો લઇને આવી શકો અને તમે તેને ભૂલી જાવ કારણ કે તમે તેમાંથી બહાર નીકળી ગયા હો છો."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=52}}</ref> એપ્રિલ 1971માં નિર્માણ પૂરૂં થયું અને જુલાઇ એટલે કે ''પેરાનોઇડ'' ની રજૂઆતના છ માસ બાદ બેન્ડે તેનું ''[[માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી]]'' નામનું આલ્બમ રજૂ કર્યું. આ આલ્બમ યુએસ અને યુકે બંનેની યાદીઓમાં ટોચનાં દસ આલ્બમોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું અને બે મહિના કરતાં પણ ઓછા સમયગાળામાં<ref name="MOR">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=master%20of%20reality&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Master of Reality''|access-date=2009-02-22|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68cqurK6p?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1|url-status=dead}}</ref> તેને ગોલ્ડનો દરજ્જો કે પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવ્યું. કાળક્રમે 1980માં<ref name="MOR"/> તેને પ્લેટિનમનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો અને 21<sup>મી</sup> સદીની શરૂઆતમાં તેને ડબલ પ્લેટિનમનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.<ref name="MOR"/> ''માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી'' માં બ્લેક સબાથના [[શ્રવણેન્દ્રિયને લગતાં]] ગીતોનો સમાવેશ પ્રથમ વખત કરવામાં આવ્યો હતો.તેમનાં ચાહકોને ખૂબ જ ગમતાં ગીતો "[[ચિલ્ડ્રન ઓફ ગ્રેવ]]" અને "[[સ્વિટ લિફ]]"નો પણ તેમાં સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Master of Reality AMG Review">{{cite web| author=Erlewine, Stephen Thomas |url=http://www.allmusic.com/album/r2000 |title=AMG Master of Reality Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-02-18}}</ref> આ વખતે પણ વિવેચકોએ તેમની તરફેણ કરી નહોતી ''રોલિંગ સ્ટોન'' ના [[લેસ્ટર બેન્ગ્સે]] ''માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી'' ને "અતિ સરળ, પુનરાવર્તન કરનારું અને તાલ મેળ વિનાનું" ગમાવીને ફગાવી દીધું હતું. જોકે આ જ સામાયિકે આ જ આલ્બમને વર્ષ 2003ના તેના સંપાદિત અંકમાં [[અત્યાર સુધીનાં 500 ટોચનાં આલ્બમો]]માં 298મું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref name="RS500">{{cite book |last=Levy |first=Joe |coauthors=Steven Van Zandt |title=[[Rolling Stone's 500 Greatest Albums of All Time|Rolling Stone The 500 Greatest Album of All Time]] |origyear=2005 |access-date=2008-01-08 |edition=3rd |year=2006 |publisher=Turnaround |location=London |isbn=1932958614 |oclc=70672814 |ref=RS500 }} </ref> ''માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી'' બાદ તેમણે 1972માં વિશ્વ પ્રવાસ ખેડ્યો, બ્લેક સબેથે ત્રણ વર્ષમાં પ્રથમ વખત વિરામ લીધો. બિલ વાર્ડના શબ્દોમાં કહીએ તો: "બેન્ડ ખૂબ જ થાકી ગયું હતું. અમે અમારા રસ્તા ઉપર સતત ચાલતા રહ્યા વર્ષો સુધી સતત પ્રવાસ અને ગીતોનાં ધ્વનિમુદ્રણો. મને એમ લાગ્યું કે ''માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી'' ની સાથે અમે જે પહેલાં ત્રણ આલ્બમો બનાવ્યા તેનો જમાનો પૂરો થઇ ગયો હતો. હવે અમે આગામી આલ્બમ વિષે સમય ફાળવવાનું નક્કી કર્યું.<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=64-65}}</ref> જૂન 1972માં બેન્ડ લોસ એન્જલસ ખાતે આવેલા [[રેકોર્ડ પ્લાન્ટ]] ખાતે આગામી આલ્બમ માટે કામ કરવા એકત્રિત થયું. [[ભ્રષ્ટાચાર જેવા નીતિવિષયક]] મુદ્દાઓને લઇને ધ્વનિમુદ્રણની પ્રક્રિયા અટકવા લાગી હતી. "કોર્નુકોપિયા" ગીતનું ધ્વનિમુદ્રણ કરવા માટે ગડમથલ કરી રહેલું જૂથ તે બાદ "વચ્ચેનાં ખંડમાં બેસીને નશીલી દવાઓનું સેવન કરી રહ્યું હતું ત્યારે"<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=73}}</ref> બિલ વાર્ડને લગભગ બેન્ડમાંથી હાંકી કાઢવા સુધીની નોબત આવી ગઇ હતી. "મને તે ગીત પ્રત્યે નફરત હતી તેમાં એવાં સંગીતનાં નમૂનાઓ હતા જે એકદમ ખરાબ હતા." તેમ વાર્ડે જણાવ્યું હતું. "અંતે મેં તે કરવાનું નક્કી કર્યું પરંતુ મને તમામ લોકો તરફથી ઠંડી ઉપેક્ષા જેવો પ્રતિભાવ મળ્યો. પ્રતિસાદ એવો હતો કે 'સારું હવે તમે ઘરે જાવ, હવે તમે કોઇ જ કામના રહ્યા નથી.' મને એમ લાગ્યું કે મેં બધું ફૂંકી માર્યું છે અને મને હાંકી કાઢવાની ઘડીઓ ગણાઇ રહી છે".<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=73-74}}</ref> મૂળતઃ આ આલ્બમનું નામ "સ્નોબ્લાઇન્ડ" રાખવાનું હતું. આ આલ્બમમાં આ જ નામનું એક ગીત હતું જેમાં [[કોકેઇન]]નાં સેવન અંગેની વાત હતી. રેકોર્ડ કંપનીએ છેલ્લી ઘડીએ આલ્બમનું નામ બદલીને ''[[બ્લેક સબાથ વોલ્યુમ-4]]'' કરી નાખ્યું ત્યારે વાર્ડે દલીલ કરી કે "અગાઉ વોલ્યુમ 1,2 કે 3 નહોતા આ ખરેખર એક મૂર્ખતા ભરેલું નામ છે."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=65}}</ref> સપ્ટેમ્બર 1972માં બ્લેક સબાથનો ''[[વોલ્યુમ-4]]'' રજૂ કરવામાં આવ્યો અને તત્કાલિન વિવેચકોએ ફરી એક વખત તેને ફગાવી દીધો. એક માસ<ref name="V4">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=BLACK%20SABBATH%20-%20VOL.%204&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Vol. 4''|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016135453/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=BLACK%20SABBATH%20-%20VOL.%204&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> કરતાં પણ ઓછા સમયમાં તેને ગોલ્ડનો દરજ્જો મળ્યો. આ બેન્ડનું સતત એવું ચોથું આલ્બમ હતું કે જેની યુએસમાં 10 લાખ કરતાં વધારે નકલો વેચાઇ હોય.<ref name="AMG Biography"/><ref name="V4"/> સ્ટુડિયોમાં વધારે સમય રહેવાને કારણે ''વોલ્યુમ-4'' માં બેન્ડે સ્ટ્રિંગ્સ, પિયાનો, ઓર્કેસ્ટ્રાઇઝેશન અને મલ્ટિપાર્ટ સોન્ગ જેવા સંગીતના અખતરાઓ કર્યા હતા.<ref>{{cite web| author=Huey, Steve |url=http://www.allmusic.com/album/r2001 |title=AMG Volume 4 Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-04-10}}</ref> ''પેરાનોઇડ'' બાદ પ્રથમ વખત "[[ટુમોરોઝ ડ્રિમ]]" નામનું ગીત પ્રથમ વખત એકલાં ગીત તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું પરંતુ તેને ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં સ્થાન ન મળી શક્યું.<ref name="Billboard Albums"/> યુએસનો સઘન પ્રવાસ ખેડ્યા બાદ બેન્ડે 1973માં પ્રથમ વખત ઓસ્ટ્રેલિયાનો પ્રવાસ ખેડ્યો. અને ત્યારબાદ મેઇન લેન્ડ યુરોપનો પમ પ્રવાસ ખેડ્યો. === ''સેબથ બ્લડી સેબથ'' અને ''સાબોટાજ'' (1973–1976) === ''વોલ્યુમ-4'' અને વિશ્વ પ્રવાસ બાદ બ્લેક સબાથ તેનાં આગામી કામ માટે ફરી પાછું લોસ એન્જલસમાં આવ્યું. ''વોલ્યુમ-4'' ની સફળતાથી સંતુષ્ટ થઇને બેન્ડે ધ્વનિમુદ્રણ માટેનું વાતાવરણ બનાવવાની શરૂઆત કરી અને તે લોસ એન્જલસ ખાતેનાં રેકોર્ડ પ્લાન્ટમાં પાછું ફર્યું. નવા જમાનાના સંગીતનાં આવિષ્કારોને જાણીને બેન્ડને નવાઇ લાગી કે જે રૂમમાં તેઓ પહેલાં રહીને ધ્વનિમુદ્રણ કરતા હતા તે રૂમમાં હવે "વિશાળ સિન્થેસાઇઝર" રાખવામાં આવ્યું છે. બેન્ડે [[બેલ એર]]માં મકાન ભાડે રાખ્યું અને 1973ના ઊનાળામાં લેખનનું કામ શરૂ કર્યું પરંતુ નાણાકીય પ્રશ્નો અને થાકના કારણે તેઓ એક પણ ગીત પૂરૂં કરી શક્યા નહીં. ઇઓમીએ જણાવ્યું હતું કે "''વોલ્યુમ-4'' વખતે જે પ્રાકરાના વિચારો આવતા હતા તે પ્રકારના વિચારો આવતા નહોતા અને અમે ખરેખર અસંતુષ્ટ થઇ ગયા હતા." "બધા લોકો બેઠા રહેતા અને હું કંઇક વિચાર લઇને આવીશ તેવી આશાએ મારી રાહ જોયા કરતા. હું કશી જ બાબત વિષે કશું જ વિચારી શકતો નહોતો. જો હું કશું જ લીધા વિના જાઉં તો તે લોકો પણ કશું જ ન કરી શકે તેવી સ્થિતિ હતી."<ref name="Rosen76">{{Harvnb|Rosen|1996|p=76}}</ref> [[ચિત્|left|thumb|210px|ટોની ઇઓમી અને ઓઝી ઓસ્બોર્ન મંચ ઉપર]] લોસ એન્જલસમાં એક માસ સુધી કોઇ જ પરિણામ ન મળ્યા બાદ બેન્ડે ઇન્ગલેન્ડ પાછા ફરવાનું પસંદ કર્યું. ઇન્ગલેન્ડનાં [[ડીનનાં જંગલો]]માં તેમણે [[ક્લિયરવેલ કિલ્લો]] ભાડે રાખ્યો. "અમે અંધાર કોટડી જેવી જગ્યાએ મહાવરો કરતા અને તે ખૂબ જ ડરતાં હતા પરંતુ આ એક સારું વાતાવરણ હતું. તેની જાદુઇ અસર થઇ અને અમારા મગજમાં ફરી એક વખત વિચારો આવવા માંડ્યા."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=77}}</ref> અંધાર કોટડીમાં કામ કરતી વખતે ઇઓમીએ ગીતનો મુખ્ય ટુકડો ગણગણ્યો "[[સેબથ બ્લડી સેબથ]]" જેનાં કારણે નવું ગીત બનવાની શરૂઆત થઇ. ''વોલ્યુમ-4'' લંડનના મોર્ગન સ્ટુડિયોમાં માઇક બુચર દ્વારા ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેની સ્ટાઇલમાં ઘણાં પરિવર્તોનો આણવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે નવાં ગીતમાં સિન્થેસાઇઝર, સ્ટ્રિંગ્સ અને જટિલ સંગીત વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. [[હા,]] કિબોર્ડવાદક [[રિક વેકમેન]]ને એક બેઠકમાં વગાડવા માટે લઇ આવવામાં આવ્યો હતો. તેણે "[[સાબ્રા કેડાબ્રા]]"માં કિબોર્ડ વગાડ્યપું હતું.<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=79}}</ref> નવેમ્બર 1973માં બ્લેક સબાથે તેનું અત્યંત ટીકાસ્પદ આલ્બમ ''[[સેબથ બ્લડી સેબથ]]'' રજૂ કર્યું. પોતાની કારકીર્દિમાં પ્રથમ વખત બેન્ડને મુખ્ય પ્રવાહનાં અખબારોમાં આવતી ટિપ્પણીઓમાં તેમની તરફેણમાં પ્રતિભાવો મળવા લાગ્યા. ''રોલિંગ સ્ટોન'' ના ગોર્ડન ફ્લેચરે આ આલ્બમને "અભૂતપૂર્વ પકડવાળી બાબત" ગણાવી અને "સંપૂર્ણ સફળતા કરતાં સહેજ પણ ઓછું નહીં" ગણાવ્યું.<ref>{{cite web |year=1974 |month=February |author=Fletcher, Gordon |title=''Sabbath, Bloody Sabbath'' Album Review |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/227113/review/5946174/sabbath_bloody_sabbath |publisher=''[[Rolling Stone]]'' Magazine #154, 14 February 1974 |access-date=2008-02-25 |archive-date=2007-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230064106/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/227113/review/5946174/sabbath_bloody_sabbath |url-status=dead }}</ref> ''ઓલ મ્યુઝિક'''ના એડ્યુઆર્ડો રિવાડેવિયા જેવા પાછળથી કરવામાં આવેલા વિવેચકોએ આ આલ્બમને "હેવી મેટલમાં હોવા જોઇએ તે તમામ તત્વોનાં માસ્ટરપિસ તરીકે ગમાવ્યું." જ્યારે "સંચાલન કુશળતાની અને પરિપક્વતાની નવી શોધાયેલી શૈલી" તરીકે પણ તેની ગણના થઇ.<ref name="SBS AMG Review">{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r2002 |title=Sabbath, Bloody Sabbath AMG Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-02-25}}</ref>''' '' '''''આ આલ્બમ બેન્ડનું સતત એવું પાંચમું આલ્બમ હતું કે જેની ગણના યુએસમાં<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=SABBATH,%20BLOODY%20SABBATH&artist=Black%20Sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Sabbath Bloody Sabbath''|access-date=2009-02-22|archive-date=2013-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808212510/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=SABBATH,%20BLOODY%20SABBATH&artist=Black%20Sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> પ્લેટિનમ આલ્બમ તરીકે કરવામાં આવી. યુકેની યાદીમાં તે ચોથા ક્રમે અને યુએસની યાદીમાં તે 11મા ક્રમે પહોંચ્યું. જાન્યુઆરી 1974માં બેન્ડે વિશ્વ પ્રવાસ ખેડવાની શરૂઆત કરી અને તે તારીખ 6ઠ્ઠી એપ્રિલ 1974ના રોજ [[કેલિફોર્નિયાના ઓન્ટારિયો]] ખાતે યોજાયેલા [[કેલિફોર્નિયા જામ]] નામના ઉત્સવમાં વિકાસની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યો. ''' '' '''''અંદાજે 2,00,000 કરતાં પણ વધારે ચાહકોને આકર્ષીને બ્લેક સબાથ 70ના દાયકાઓના પોપ સંગીતના માંધાતાઓ જેવા કે [[રેર અર્થ]], [[એમર્સન , લેક એન્ડ પામર]], [[ડીપ પર્પલ]], [[અર્થ, વિન્ડ એન્ડ ફાયર]], [[સિલ્સ એન્ડ ક્રોફ્ટ્સ]], [[બ્લેક ઓક આર્કાન્સાસ]] અને [[ઇગલ્સ]]ની હરોળમાં આવી ગયું. ''' '' '''''યુએસનાં [[એબીસી]] ટેલિવિઝન ઉપર બેન્ડનાં શોના કેટલાંક અંશો પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા જેના કારણે અમેરિકી દર્શકોમાં તેનો વ્યાપ વધ્યો. ''' '' '''''વર્ષ 1974માં બેન્ડે તેનું સંચાલન બદલ્યું. કુખ્યાત અંગ્રેજ પ્રબંધક [[ડોન આર્ડેન]] સાથે તેણે ગાવાનું શરૂ કર્યું. ''' '' '''''આ પગલાંને કારણે બ્લેક સબાથનાં ભૂતપૂર્વ સંચાલક મંડળ સાથે કરાર આધારિત વિવાદ ઊભો થયો. જેના પરિણામે યુએસ ખાતેના એક શોમમાં ઓસ્બોર્નને મંચ ઉપર જ અદાલતમાં હાજર રહેવાનો હુકમ આપી દેવામાં આવ્યો જે ખટલો બે વર્ષ સુધી અદાલતમાં ચાલ્યો.<ref name="Rosen76"/>''' '' ફેબ્રુઆરી 1975માં બ્લેક સબાથે તેનાં 6ઠ્ઠા આલ્બમ ઉપર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ વખતે તેમણે ઇન્ગલેન્ડના [[વિલ્સડેન]] ખાતે આવેલા મોર્ગન સ્ટડિયોમાં જ કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ વખતે તેમમે નિર્ણયાત્મક દૃષ્ટિકોણ સાશે ''સેબથ બ્લડી સેબથ'' કરતાં જુદા પ્રકારના ધ્વનિનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. "અમે સતત કામ ચાલુ રાખ્યું અને અમે વધુને વધુ તકનિકી બનતા ગયા. અમે ઓરકેસ્ટ્રા અને અન્ય ઘમી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા જે અમારે નહોતો કરવો. અમે અમારી જાતને જોતા હતા અને અમારે રોક આલ્બમ બહાર પાડવું હતું. હકીકતમાં જોઇએ તો ''સેબથ બ્લડી સેબથ'' રોક આલ્બમ નહોતું."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=80}}</ref> બ્લેક સબાથ અને માઇક બુચર દ્વારા પ્રસ્તુત ''[[સાબોટાજ]]'' ની રજૂઆત જુલાઇ 1975માં કરવામાં આવી. ફરી એક વખત આ આલ્બમને શરૂઆતમાં તેની તરફેણમાં પ્રતિભાવો મળવા માંડ્યા ''રોલિંગ સ્ટોને'' જણાવ્યું કે "''સાબોટાજ'' ''પેરાનોઇડ'' બાદ બ્લેક સબાથનું એક શ્રેષ્ઠ આલ્બમ છે એટલું જ નહીં તે તેમનું અત્યાર સુધીનું શ્રેષ્ઠ આલ્બમ છે."<ref>{{cite web |year=1975 |month=September |author=Altman, Billy |title=''Sabotage'' Album Review |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/170807/review/5946986/sabotage |publisher=''[[Rolling Stone]]'' Magazine #196, 25 September 1975 |access-date=2008-02-25 |archive-date=2007-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071231125738/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/170807/review/5946986/sabotage |url-status=dead }}</ref> થોડા સમય બાદ કરવામાં આવેલાં વિવેચનોમાં ઓલ મ્યુઝિકે નોંધ્યું હતું કે "'''' પેરાનોઇડ અને ''વોલ્યુમ-4'' માં સંગીતનો જે જાદુઇ કરિશ્મા હતો તેનાં ઘટક તત્વો જુદા પડવાની શરૂઆત થઇ ચૂકી છે."<ref name="AMG Sabotage">{{cite web |author=Prato, Greg |title=''Sabotage'' AMG Album Review |url=http://www.allmusic.com/album/r2003 |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-20}}</ref> યુએસ અને યુકે બંનેની યાદીઓમાં ''સાબોટાજ'' ટોચનાં 2 ગીતોની યાદીમાં પહોંચ્યું. આ બેન્ડનું પહેલું એવું આલ્બમ હતું કે જે યુએસમાં પ્લેટિનમનો દરજ્જો નહોતો મળ્યો આ આલ્બમને માત્ર ગોલ્ડનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=RIAA Gold & Platinum database-''Sabotage''|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=sabotage&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153758/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=sabotage&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> જોકે આલ્બમનું એકલું ગીત "[[એમ આઇ ગોઇન્ગ ઇન્સેન (રેડિયો)]]" ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં સ્થાન પામવાને નિષ્ફળ ગયું હતું. ''સાબોટાજ'' માંથી તેમનાં ચાહકોમાં લોકપ્રિય બનેલાં ગીતોમાં "[[હોલ ઇન ધ સ્કાય]]" અને "[[સિમ્ટમ ઓફ ધ યુનિવર્સ]]" વધારે લોકપ્રિય બન્યાં હતાં.<ref name="AMG Sabotage"/> બ્લેક સબાથે ''સાબોટાજ'' ને ટેકો કરવા માટે [[કિસ]]થી શરૂ કરીને એક પ્રવાસનું આયોજન કર્યું હતું પરંતુ નવેમ્બર 1975માં એક [[મોટરસાઇકલ]] અકસ્માત દરમિયાન ઓસ્બોર્નની પીઠની માંસપેશીઓમાં ભંગાણ પડવાને કારણે તેમણે તમને પ્રવાસ ટૂંકાવી દેવાની ફરજ પડી હતી. ડિસેમ્બર 1975માં બેન્ડની રેકોર્ડ કંપનીએ તેમનાં [[મહાન હિટ ગીતો]]ની રેકોર્ડ રજૂ કરી જેમાં બેન્ડનું કોઇ જ યોગદાન નહોતું આ રેકોર્ડનું નામ ''[[વી સોલ્ડ અવર સોલ ફોર રોક 'એન' રોલ]]'' રાખવામાં આવ્યું હતું. 1976માં આ આલ્બમ સતત ટોચ ઉપર રહ્યું અને યુએસમાં તેની 20 લાખ નકલો વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|title=RIAA Gold & Platinum Database-''We Sold Our Soul for Rock 'n' Roll''|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=we%20sold%20our%20soul&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153853/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=we%20sold%20our%20soul&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> ===''ટેક્નિકલ એક્સટેસી'' અને ''નેવર સે ડાઇ!'' '' ''(1976–1979)==='' બ્લેક સબાથે તેના આગામી આલ્બમ માટેનું કામ કરવાની શરૂઆત જૂન 1976માં [[ફ્લોરિડા]]ના [[મિયામી]] ખાતે આવેલા [[ક્રાઇટેરિયા સ્ટુડિયોઝ]]માં કરી. પોતાનનાં ધ્વનિનુ વિસ્તરણ કરવા માટે બેન્ડે કિબોર્ડ વાદ જેરી વૂડરૂફને બેન્ડમાં સામેલ કર્યો. તેણે ''સાબોટાજ'' માં પણ થોડા ઘમા અંશે યોગદાન આપ્યું હતું. ''[[ટેક્નિકલ એક્સટેસી]]'' ની રજૂઆત 25મી સપ્ટેમ્બર 1976માં કરવામાં આવી હતી અને તેને મિશ્ર પ્રતિસાદ સાંપડ્યો હતો. સમય પસાર થતો ગયો તે પ્રથમ વખત એવો બનાવ બન્યો કે પ્રતિસાદો તેમની તરફેણમાં ન આવ્યા. તેની રજૂઆતના બે દાયકા બાદ ''ઓલ મ્યુઝિકે'' તેને બે સ્ટાર આપ્યા અને એવી પણ નોંધ લીધી કે "બેન્ડે ઘટતા જતાં રેટિંગની ગૂંચ ઉકેલવાની જરૂર છે.<ref name="TE AMG Review">{{cite web| author=Prato, Greg |url=http://www.allmusic.com/album/r2004 |title=Technical Ecstasy AMG Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-17}}</ref> આ આલ્બમમાં દૈવી શક્તિ અને અપશુકનિયાળ ધ્વનિનો ઓછી માત્રામાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં સિન્થેસાઇઝર્સ અને ઊંચા મિજાજવાળા રોક સંગીતનો વધુ માત્રામાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ''ટેક્નિકલ એક્સટેસી'' યુએસમાં ટોચનાં 50 આલ્બમોની યાદીમાં સ્થાન મેળવવામાં નિષ્ફળ ગયું. બેન્ડનું આ સતત એવું બીજું આલ્બમ હતું કે જેને પ્લેટિનમનો દરજ્જો નહોતો મળ્યો. ત્યાર બાદ મોડેથી 1997માં તેને ગોલ્ડનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=RIAA Gold & Platinum database-''Technical Ecstasy''|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=Technical%20Ecstasy&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153354/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=Technical%20Ecstasy&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> આ આલ્બમનું ગીત "[[ડર્ટી વુમન]]" મહત્વનું સાબિત થયું તેમજ બિલ વોર્ડે પ્રથમ વખત મુખ્ય ગાયક તરીકે ગાયેલું "ઇટ્સ ઓલ રાઇટ" પણ અગત્યનું હતું.<ref name="TE AMG Review"/> નવેમ્બર 1976માં બેન્ડે ''ટેક્નિકલ એક્સટેસી'' ને ટેકો આપવા માટે પ્રવાસ ખેડ્યો. જેની શરૂઆત યુએસના [[બોસ્ટન]] અને [[ટેડ ન્યુજેન્ટ]]થી કરવામાં આવી. આ પ્રવાસ 1977માં [[એસી/ડીસી]] ખાતે પૂરો કરવામાં આવ્યો.<ref name="MusicMight"/> પોતાનાં નવાં આલ્બમનો મહાવરો કરવા માટે નવેમ્બર 1977માં બેન્ડ સ્ટુડિયોમાં દાખલ થાય તેના થોડા દિવસો પહેલા [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]] બેન્ડ છોડીને જતો રહ્યો. ઓસ્બોર્ને જણાવ્યું હતું કે "સેબથનું અંતિમ આલ્બમ મારા માટે ખૂબ જ નિરાશાજનક હતું." "અમે રેકોર્ડ કંપનીમાંથી બહાર નીકળી શકીએ તેના માટે હું તે કામ કરતો હતો. અમે માત્ર રેકોર્ડ્ઝ જ બહાર પાડ્યા કરતા હતા અને આળસ ચડવા માંડી હતી."<ref name="Rosen93-94">{{Harvnb|Rosen|1996|p=93-94}}</ref> ભૂતપૂર્વ [[ફ્લીટવૂડ મેક]] અને [[સેવોય બ્રાઉન]] તેમજ ગાયક [[ડેવ વોકર]]ને ઓક્ટોબર 1977માં મહાવરા માટે લઇ આવવામાં આવ્યા અને બેન્ડે નવાં ગીતો ઉપર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.<ref name="AMG Biography"/> સેબથમાં મુખ્ય ગાયક તરીકે વોકરે પ્રથમ અને એક માત્ર પ્રદર્શન કર્યું જેમાં તેણે પહેલાંનું ગીત "જુનિયર્સ આઇઝ" [[બીબીસી]] ટેલિવિઝનના કાર્યક્રમમાં ગાયું હતું. "લૂક! હિયર!".<ref name="MusicMight"/> [[ચિત્ર:Tony Iommi live with Heaven and Hell at the Forum, Inglewood, California, 2007 (mod).jpg|thumb|right|175px|2005માં ટોની ઇઓમી]] શરૂઆતમાં ઓસ્બોર્ને એકલા હાથે પોતાનો એક અલગ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો જેમાં ભૂતપૂર્વ ગીત [[ડર્ટી ટ્રિક્સ]] રાખવામાં આવ્યું હતું જેના સભ્યો જ્હોન ફ્રેઇઝર- બિન્ની ટેરી હોર્બુરી અને એન્ડી બિએર્ને હતા. જાન્યુઆરી 1978માં નવું બેન્ડ જ્યારે ગીતોનો મહાવરો કરી રહ્યું હતું તે સમયે ઓસ્બોર્નનું હ્રદય પરિવર્તન થયું અને તેણે બ્લેક સબાથ સાથે ફરી પાછું જોડાણ કર્યું. ઇઓમીએ વર્ણવ્યું કે "આ દિવસો દરમિયાન અમે સ્ટુડિયોમાં જઇએ તે પહેલા ઓઝી બેન્ડમાં પાછો ફરવા માગતો હતો." "અમે બીજી વ્યક્તિ પાસે લખાવેલાં કોઇ પણ ગીતો તે ન ગાય એટલે આ એક ખૂબ જ અઘરું કામ હતું." અમે એક પણ ગીત લીધાં વિના સ્ટુડિયોમાં દાખલ થયા. અમે સવારે લખતા હતા એટલે અમે ગીતોનો મહાવરો અને તેનું ધ્વનિમુદ્રણ રાતે કરી શકતા હતા. આ વહન પટ્ટા જેટલું અઘરું કામ હતું કારણ કે લખેલાં ગીતો ઉપર પ્રતિભાવ વ્યક્ત કરવાનો અમને સમય જ નહોતો મળતો 'શું આ વાત સાચી છે? કામ કરવાની આ પદ્ધતિ યોગ્ય છે?' મારા માટે વિચોરા લઇને આવવું અને તેને ઝડપથી મૂકવા ખૂબ જ અઘરું બની જતું હતું."<ref name="Rosen93-94"/> [[કેનેડાના ટોરેન્ટો]] ખાતે આવેલા સાઉન્ડ્સ ઇન્ટરચેન્જ સ્ટુડિયોઝમાં બેન્ડે પાંચ માસ પસાર કર્યા ત્યાર બાદ તેમના દ્વારા લખવામાં અને ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું તે હતું ''[[નેવર સે ડાઇ]]'' "તેમાં ખૂબ જ લાંબો સમય લાગ્યો," તેમ ઇઓમીએ જણાવ્યું. "નશીલી દવાઓમાં અમે ધૂત રહેવા માંડ્યા હતા, અમે પુષ્કળ માત્રામાં ડ્રગ્સ લેતા હતા. અમે દર વખતે મહાવરાની શરૂઆત કરતા અને બંધ કરી દેતા કારણ કે અમે નાશામાં ધૂત રહેતા હતા.અમારે તે બંધ કરી દેવું પડતું. કોઇ સાચી દિશામાં કામ નહોતું કરી શકતું બધા પોતપોતાની રીતે અલગઅલગ કામ કરતાં હતા અને દરેક વખતે અલગ રાગ વગાડતા હતા. અમે ઘરે જઇને સૂઇ જતાં અને બીજા દિવસે ફરી પ્રયાસ કરતા હતા."<ref name="Rosen93-94"/> આલ્બમની રજૂઆત 1978માં કરવામાં આવી. યુકેના ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં તેને 12મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું અને યુએસમાં તેને 69મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું. સમાચાર માધ્યમોના પ્રતિભાવો આ વખતે પણ તેમની તરફેણમાં નહોતા. લાંબાગાળા બાદ પણ તેમાં સુધારો નોંધાયો નહોતો. ''[[ઓલ મ્યુઝિક]]'' ના એડ્યુઆર્ડો રિવાડાવિયયાએ બેન્ડના બે દાયકા બાદ રજૂ થયેલા આલ્બમ માટે લખ્યું હતું કે "બેન્ડનાં ગીતો એકકેન્દ્રી નથી જે બેન્ડનાં અંગત પ્રશ્નો અને તેમની નશાખોરીની આદતને છતી કરે છે."<ref name="NSD AMG Review">{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r2006 |title=Never Say Die! AMG Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-02-27}}</ref> આ આલ્બમમાં "[[નેવર સે ડાઇ]]" અને "હાર્ડ રોક" ગીતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ બંને ગીતોનો સમાવેશ યુકેનાં ટોચનાં 40 ગીતોમાં કરવામાં આવ્યો. બેન્ડે તેનો બીજો દેખાવ [[ટોપ ઓફ ધ પોપ્સ]]માં કર્યો અને તેમમે "નેવર સે ડાઇ" ગાયું. અંદાજે 20 વર્ષ બાદ યુએસમાં તેમના આલ્બમને ગોલ્ડનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|title=RIAA Gold & Platinum database-''Never Say Die!''|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=Never%20Say%20Die&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153215/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=Never%20Say%20Die&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> ''નેવર સે ડાઇ'' ને ટેકો કરવા માટે પ્રવાસની શરૂઆત મે 1978માં કરવામાં આવી હતી. જેની શરૂઆત [[વેન હાલેન]]થી કરવામાં આવી હતી. વિવેચકો બ્લેક સબાથના પ્રદર્શનને "થાકેલું, ઢીલું અને હતોત્સાહી" ગણાવવા માંડ્યા પરંતુ વેન હાલેનનું પ્રદર્શન ખૂબ જ "તરોતાજા" હતું અને તેનો આ પ્રથમ વિશ્વપ્રવાસ હતો.<ref name="MusicMight"/> બેન્ડે [[હેમરસ્મિથ ઓડિઓન]] ખાતેે કરેલાં પ્રદર્શનને જૂન 1978માં ફિલ્માવ્યું હતું. પાછળથી તેની ડીવીડી ''નેવર સે ડાઇ'' ના નામે રજૂ કરવામાં આવી હતી. તારીખ 11મી ડિસેમ્બરે બેન્ડે તેના પ્રવાસનો અને ઓસ્બોર્નનો અંતિમ શો (જ્યાં સુધી તે ફરી પાછો બેન્ડમાં ન જોડાયો ત્યાં સુધી) [[નવા મેક્સિકોના અલ્બુકર્ક]] ખાતે રજૂ કર્યો હતો. પ્રવાસ બાદ બ્લેક સબાથ લોસ એન્જલસ ખાતે પાછું ફર્યું. તેણે ફરી એક વખત બેલ એરમાં મકાન ભાડે રાખ્યું. અહીં તેમણે નવાં આલ્બમનાં ગીતો તૈયાર કરવા માટે એક વર્ષ સુધીનો સમય પસાર કર્યો. રેકોર્ડ કંપની તરફથી કરવામાં આવી રહેલાં દબાણ અને ઓસ્બોર્નના દિમાગમાં આવી રહેલાં ઓછા વિચારોને કારણે વર્ષ 1979માં ટોનીએ [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]]ને બેન્ડમાંથી હાંકી કાઢવાનું નક્કી કર્યું. ઇઓમીએ જણાવ્યું કે "તે વખતે ઓઝીનો અંત આવી ચૂક્યો હતો." "તે વખતે અમે પુષ્કળ માત્રામાં નશીલાં દ્રવ્યોનું સેવન કરતાં, ખૂબ જ કોકેઇન લેતા, ઉપરાંત બીજાં પણ ઘણાં વ્યનો કરતાં હતા. અને તે સમયે ઓઝી પણ દારૂના નશામાં ધૂત રહેતો હતો. અમે મહાવરો કરવા માટે જતાં પણ ત્યાં કંઇ જ થઇ સકતું નહોતું. આજે મહાવરો 'કરવાનો છે? ના, આપણે તે કાલે કરીશું.' આ એક ખૂબ જ ખરાબ કાળ હતો કે અમે કોઇ જ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ કરતા નહોતા. સમગ્ર દુનિયા મંથર ગતિએ ચાલતી હોય તેવું લાગતું હતું."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=95}}</ref> ડ્રમર બિલ વોર્ડ ઓસ્બોર્નની ખૂબ જ નજીક હતો ટોનીએ આ સમાચાર ઓસ્બોર્નને જણાવવા માટે બિલને પસંદ કર્યો. "મને આશા હતી કે હું એક વ્યવસાયી માણસ છું જે ખરેખર મારે ન હોવું જોઇએ. વોર્ડે જણાવ્યું કે હું જ્યારે દારૂ પીધેલી હાલતમાં હોઉં છું ત્યારે લોકોને ડરાવી દેનારો હોઉં છું." "બ્લેક સબાથ માટે દારૂ એ ચોક્કસપણે નુકસાનકર્તા વસ્તુઓ પૈકીની એક હતી. અમે એકબીજાને ખતમ કરવા માટે નીમાયેલા હતા. બેન્ડ ઝેરીલું બની ગયું હતું, ખૂબ જ નાશામાં ધૂત અને ઝેરીલું."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=97}}</ref> === ''હેવન એન્ડ હેલ'' અને ''મોબ રૂલ્સ'' (1979–1982) === બ્લેક સબાથના મેનેજર [[ડોન આર્ડેન]]ની પુત્રી શેરોન આર્ડેન (બાદમાં [[શેરોન ઓસ્બોર્ન]])એ 1979માં [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]]ને સ્થાને ભૂતપૂર્વ [[રેઇન્બો]] ગાયક [[રોની જેમ્સ ડિઓ]]ને બેન્ડમાં લેવાનું સૂચન કર્યું. અધિકૃત રીતે ડિઓ જૂનમાં બેન્ડ સાથે જોડાયો અને બેન્ડે તેનું આગામી આલ્બમ લખવાની શરૂઆત કરી. ઓસ્બોર્ન કરતા નોંધપાત્ર રીતે જુદી ગાયકીને કારણે ડિઓ બેન્ડમાં જોડાયો એટલે બ્લેક સબાથનાં ધ્વનિમાં ખાસ્સો એવો બદલાવ આવ્યો. ઇઓમીએ જણાવ્યું કે "બધું જ સંપૂર્ણપણે અલગ હતું". "માત્ર અવાજની દૃષ્ટિએ જ નહીં પરંતુ મનોવૃત્તિ અને અભિગમની દૃષ્ટિએ પણ. ઓઝી એક મહાન પ્રદર્શનકુશળ વ્યક્તિ હતી પણ જ્યારે ડિઓ આવ્યો ત્યારે મનોવૃત્તિ જુદી હતી, અવાજ અલગ હતો અને સામાન્ય ગાયકી કરતાં સંગીત પ્રત્યેનો અભિગમ અલગ હતો. ડિઓ ''સમગ્ર'' રિફમાં ગાતો હતો જ્યારે ઓઝી રિફને અનુસરતો જે તેણે "આયર્ન મેન"માં કર્યું હતું. રોની આવ્યો અને અને તેણે અમને લખવાનો નવો દૃષ્ટિકોણ આપ્યો."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=98}}</ref> બ્લેક સબાથમાં ડિઓના આગમનથી "[[મેટલ હોર્ન્સ]]" પ્રકારની શારીરિક ચેષ્ટાનું પણ આગમન થયું અને તે હેવી મેટલ સંસ્કૃતિમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યું હતું. ડિઓએ તેને અપનાવ્યું હકીકતમાં આ એક વહેમ દૂર કરવા માટેનું પગલું હતું જે દર્સકોની સમક્ષ "[[અનિષ્ટ નજર]]"થી બચવા માટેનું હતું. તેદિવસથી આ પ્રકારની ચેષ્ટાની નકલ ઘણા બધા ચાહકો અને આ જ, પ્રકારનું સંગીત વગાડનારા લોકો દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે.<ref name="Steve">{{Cite web |url=http://www.lacitybeat.com/article.php?id=1216&IssueNum=66 |title=સ્ટિવ એપ્પલફોર્ડ દ્વારા રચિત ઓડિસી ઓફ ધ ડેવિલ હોર્ન્સ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2007-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122030548/http://www.lacitybeat.com/article.php?id=1216&IssueNum=66 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ultimate-guitar.com/columns/junkyard/the_devils_horns_a_rock_and_roll_symbol.html |title=ધ ડેવિલ્સ હોર્ન્સ: રોક એન્ડ રોલનું પ્રતીક |access-date=2010-05-06 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222143200/http://www.ultimate-guitar.com/columns/junkyard/the_devils_horns_a_rock_and_roll_symbol.html |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 1979માં ગીઝર બટલર હંગામી ધોરણે બેન્ડ છોડીને ગયો. શરૂઆતમાં તેના સ્થાને [[ક્વાર્ટ્ઝ]]ના [[જ્યોફ નિકોલ્સ]]ને બાઝ વાદક તરીકે લેવામાં આવ્યો. નવેમ્બર માસ દરમિયાન રેકોર્ડિંગ કરવાના આશયથી બેન્ડ નવા સભ્યો સાથે ક્રાઇટેરિયા સ્ટુડિયોઝમાં પાછું ફર્યું. જાન્યુઆરી 1980માં બટલર બેન્ડમાં પાછો ફર્યો તેમજ નિકોલ્સને કિબોર્ડવાદક બનાવવામાં આવ્યો. [[માર્ટિન બિર્ચ]] દ્વારા નિર્મિત ''[[હેવન એન્ડ હેલ]]'' ની રજૂઆત તારીખ 25મી એપ્રિલ 1980ના રોજ કરવામાં આવી જેને વિવેચકો દ્વારા ખોબેને ખોબે વધાવી લેવામાં આવી. આશરે એક દાયકા કરતા પણ વધારે સમય બાદ રજૂ થયેલાં તેમના આલ્બમ વિશે ''ઓલ મ્યુઝિકે'' જણાવ્યું હતું કે "સેબથનાં શ્રેષ્ઠ આલ્બમો પૈકીનું આ એક છે. આ આલ્બમને જોતાં એમ લાગી રહ્યું છે કે બેન્ડનો પુનઃજન્મ અને પુનઃ સંચાર થયો છે."<ref>{{cite web| author=Prato, Greg |url=http://www.allmusic.com/album/r30740 |title=AMG Heaven and Hell Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-02-29}}</ref> ''હેવન એન્ડ હેલ'' ને યુકેમાં 9મું સ્થાન મળ્યું અને યુએસમાં તે 28માં સ્થાને રહ્યું. ''સાબોટાજ'' બાદ તે બેન્ડનું સૌથી વધુ ચાર્ટિંગ ધરાવનારું આલ્બમ હતું. કાળક્રમે યુએસમાં બેન્ડની દસ લાખ જેટલી નકલો વેચાઇ<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=heaven%20and%20hell&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Heaven and Hell''|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153639/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=heaven%20and%20hell&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> અને બેન્ડે વિશ્વપ્રવાસનો માર્ગ પકડ્યો. તારીખ 17મી એપ્રિલ 1980ના રોજ તેણે જર્મની ખાતે ડિઓ સાથે પ્રથમ વખત જીવંત પ્રદર્શન કર્યું. 1980 દરમિયાન બ્લેક સબાથે યુએસનો પ્રવાસ ખેડ્યો જેમાં તેણે "બ્લેક એન્ડ બ્લુ" પ્રવાસ ઉપર [[બ્લુ ઓઇસ્ટર કલ્ટ]] પણ ભજવ્યું. [[ન્યૂ યોર્કમાં યુનિયનડેલ]]ના [[નાસાઉ કોલિસિયમ]] ખાતે તેમણે જે શો કર્યો તેને ફિલ્માવવામાં આવ્યો અને 1981માં તેને ''બ્લેક એન્ડ બ્લુ'' ના નામથી સિનેમાઘરોમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite journal |date=5 January 1981 |title=Brief Reviews: New Films |journal=New York Magazine |publisher=New York Media |volume=14 |issue=1 |page=&nbsp;72 |issn=0028-7369 |access-date=2009-04-24}}</ref> તારીખ 26મી જુલાઇ 1980ના રોજ બેન્ડે 75,000 દર્શકોની વચ્ચે વેચાઇ ગયેલા શોમાં પોતાનું પ્રદર્શન કર્યું. આ શો લોસ એન્જલસના [[મેમોરિયલ કોલિસિયમ]]માં યોજવામાં આવ્યો હતો જેમાં [[જર્ની]], [[ચિપ ટ્રિક]] અને [[મોલી હેચેટ]] જેવાં ગીતો ગાવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>{{cite journal |date=9 August 1980 |title=Stadiums & Festivals |journal=Billboard |publisher=Nielsen Business Media |volume=92 |issue=32 |page=&nbsp;34 |issn=0006-2510 |access-date=2009-04-24}}</ref> બીજે દિવસે બેન્ડે 1980માં [[ઓકલેન્ડ કોલિસિયમ]] ખાતે [[ડે ઓન ધ ગ્રીન]]નું પ્રદર્શન કર્યું. પ્રવાસ દરમિયાન બ્લેક સબાથની ઇન્ગલેન્ડની એક ભૂતપૂર્વ રેકોર્ડ કંપનીએ તેમણે સાત વર્ષ પૂર્વે કરેલા પ્રદર્શનમાંથી ચૂંટી કાઢેલા ગીતોનું એક આલ્બમ બહાર પાડ્યું. જેનું નામ ''[[લાઇવ એટ લાસ્ટ]]'' રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં બેન્ડનું કોઇ જ યોગદાન નહોતું. બ્રિટિશનાં ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં તેને 5મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું. આ આલ્બમમાં "પેરાનોઇડ"નો પણ એકાકી ગીત તરીકે સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે ટોચનાં 20 ગીતોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું હતું.<ref name="AMG Biography"/> [[ચિત્ર:Dio IronFest.jpg|thumb|left|160px|ગાયક રોની જેમ્સ ડિઓ]] [[મિન્નેસોટ્ટાના મિન્નેઇઆપોલિસ]] ખાતે કરવામાં આવેલા શો બાદ તારીખ 18મી ઓગસ્ટ 1980ના રોજ બિલ વાર્ડને બ્લેક સબાથમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યો. બાદમાં વાર્ડે જણાવ્યું હતું કે "હું ખૂબ જ ઝડપથી ડૂબવા લાગ્યો હતો". "હું કલ્પી ન શકાય એટલો દારૂ પીતો હતો, હું લગભગ દિવસમાં 24 કલાક દારૂના નશામાં રહેતો હતો. હું જ્યારે મંચ ઉપર જાઉં ત્યારે મંચ એટલો પ્રકાશમાન નહોતો લાગતો. એમ લાગતું હતું કે જાણે હું અંદરથી મરી રહ્યો છું. જીવંત શો કરવા ખૂબ જ શુષ્ક અને રસહિન લાગતું હતું. રોન ત્યાં પોતાનું કંઇક કામ કરી રહ્યો હતો અને હું ગયો 'તે પૂરૂં થયું'. મને રોની ગમતો હતો, પરંતુ માત્ર સંગીત પૂરતો જ તે મારા માટે નહોતો."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=104}}</ref> વાર્ડની લથડતી જતી તબિયતને ધ્યાનમાં રાખીને ઇઓમી વાર્ડને પૂછ્યા વિના જ નવા ડ્રમર [[વિન્ની એપાઇસ]]ને લઇ આવ્યો. "તેમણે મારી સાથે વાત ન કરી, તેમણે મને મારી ખુરશીમાં લાત મારી અને મને તે બાબતની જાણ જ કરવામાં ન આવી. મને ખબર હતી કે તેઓ પ્રવાસને બચાવવા માટે નવો ડ્રમર લઇ આવ્યા હતા પણ હું બેન્ડ સાથે ઘણાં વર્ષોથી જોડાયેલો હતો જ્યારે અમે નાનાં બાળકો હતા ત્યારથી. ત્યારબાદ વિન્નીએ વગાડવાનું શરૂ કર્યું અને એમ લાગ્યું કે 'કેટલું વાહિયાત?' મને ખૂબ જ દુઃખ થતું હતું."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=111}}</ref> બેન્ડે ''હેવન એન્ડ હેલ'' નો વિશ્વપ્રવાસ ફેબ્રુઆરી 1981માં પૂરો કર્યો અને તેમનાં બીજાં આલ્બમ ઉપર કામ કરવા માટે સ્ટુડિયોમાં પાછું ફર્યું.<ref name="R2460156B">{{cite album-notes |title=Mob Rules |albumlink= |bandname=Black Sabbath |year=1981 |notestitle= |first=Bryan |last=Reesman |authorlink= |pages=2–9 |format=CD booklet; 2008 reissue |publisher=Warner Bros./Rhino |publisherid=R2&nbsp;460156&nbsp;B |location=[[Burbank, California|Burbank]], [[California]]}}</ref> બ્લેક સબાથનું બીજું સ્ટુડિયો આલ્બમ માર્ટિન બિર્ચ દ્વારા નિર્મિત હતું અને તેમાં મુખ્ય ગાયક તરીકે રોની જેમ્સ ડિયોને લેવામાં આવ્યો હતો. ઓક્ટોબર 1981માં ''[[મોબ રૂલ્સ]]'' ની રજૂઆત કરવામાં આવી જેને ચાહકો તરફથી સારો એવો અને વિવેચકો તરફથી ઓછો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. ''રોલિંગ સ્ટોન'' ના વિવેચક જે. ડી. કન્સીડાઇને આલ્બમને એક જ સ્ટાર આપ્યો. તેનો દાવો હતો કે "''મોબ રૂલ્સ'' માં બેન્ડ હંમેશ માટે નબળી વિનોદવૃત્તિવાળું અને વધારે પડતું વાયડું બની ગયું હોય તેમ લાગે છે."<ref>{{cite web |author=Considine, J. D. |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/150404/review/5947023/mob_rules |title=Rolling Stone Mob Rules Review |publisher=RollingStone.com |access-date=2008-02-29 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216074527/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/150404/review/5947023/mob_rules |url-status=dead }}</ref> બેન્ડના અન્ય આલ્બમોની જેમ સમયે આ વખતે પણ તેમને સાથ આપ્યો અને થોડા સમય બાદ આ આલ્બમ અંગેના સમાચાર માધ્યમોના અભિપ્રાયો બદલાયા. તેની રજૂઆતના એક દાયકા બાદ ''ઓલ મ્યુઝિક'''ના એડ્યુઆર્ડો રિવાડેવિયાએ''' '' '''મોબ રૂલ્સને ''"ભવ્ય રેકોર્ડ"'' ગણાવી.''' <ref>{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r2008 |title=AMG Mob Rules review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-02-29}}</ref>'''''આ આલ્બમને ગોલ્ડનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=mob%20rules&artist=black%20sabbath&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Mob Rules''|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151606/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1|url-status=dead}}</ref> અને તે યુકેનાં ટોચના 20 ગીતોની યાદીમાં પહોંચ્યું. '' ''' '''''આ આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "[[ધ મોબ રૂલ્સ]]" [[જ્હોન લેનન]]ના ઇન્ગલેન્ડ<ref name="R2460156B"/> ખાતે આવેલાં જૂનાં ઘરમાં ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ ગીતે 1981ની એનિમેટેડ ફિલ્મ'' [[હેવી મેટલ]]માં પણ રાખવામાં આવ્યું હતું. ''જોકે ફિલ્મી આવૃત્તિ જુદી હતી ્ને તે આલ્બમની આવૃત્તિ કરતાં પણ જુદી હતી.<ref name="R2460156B"/>'' ''' 1980માં રજૂ થયેલાં ''[[લાઇવ એટ લાસ્ટ]]'' આલ્બમની ગુણવત્તાથી અસંતુષ્ટ બેન્ડે ''મોબ રૂલ્સ'' ના વિશ્વ પ્રવાસ દરમિયાન બેન્ડે પોતાનું અન્ય એક જીવંત આલ્બમ ''[[લાઇવ ઇવિલ]]'' ધ્વનિમુદ્રિત કર્યું. ઉલ્લેખનીય છે 1982માં તેમના વિશ્વ પ્રવાસ દરમિયાન બેન્ડે સમગ્ર યુએસમાં [[ડલાસ]], [[સાન એન્ટોનિયો]] અને [[સિટલ]] જેવાં શહેરોમાં ભ્રમણ કર્યું હતું.<ref>{{cite album-notes |title=Live Evil |bandname=Black Sabbath |year=1983 |notestitle=Mob Rules World Tour 1981–1982 |first=Hugh |last=Gilmour |pages=3–5 |format=CD booklet; 1996 reissue |publisher=Gimcastle/Castle Communications |publisherid=ESM&nbsp;CD&nbsp;333 |location=England}}</ref> આ આલ્બમની મિશ્રણ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઇઓમી અને બટલરને ડિયો સાથે ઝઘડો થઇ ગયો. ઇઓમી અને બટલરે ડિયો ઉપર એવો આરોપ મૂક્યો કે પોતાનો અવાજ વધારવા માટે તે ચોરી-છૂપીથી સ્ટુડિયોમાં આવીને મિશ્રીત કરેલા ધ્વનિમુદ્રણમાં ફેરફાર કરી જતો હતો. આ ઉપરાંત ડિયો આલ્બમ ઉપર રાખવામાં આવતાં પોતાનાં ચિત્રથી સંતુષ્ટ નહોતો.<ref name="News Limited">{{cite news | first=Dean | last=Goodman | title=Black Sabbath reunites without Ozzy | date=2006-10-26 | publisher= | url=http://www.news.com.au/story/0,23599,20648014-1702,00.html | work=[[News Limited]] | pages= | access-date=2008-05-13 | language= | archive-date=2008-12-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081207021006/http://www.news.com.au/story/0,23599,20648014-1702,00.html | url-status=dead }}</ref> ઇઓમીએ જણાવ્યું કે "રોનીએ આ અંગે હજી ઘણી વાતો કરવા માગે છે." "ગીઝર પણ તેનાથી હતાશ થયેલો છે આ બધું જ વાહિયાત તંત્ર ચાલી રહ્યું છે. આમ, ''લાઇવ ઇવિલ'' માં ફાટફૂટ પડી ગઇ. રોની પોતાનું કહ્યું વધુમાં વધુ થાય તેમ ઇચ્છતો હતો અને સ્ટુડિયોમાં અમે જે એન્જિનિયર રાખ્યો હતો તેને શું કરવું તે ખબર પડતી નહોતી કારણ કે રોની તેને એક વસ્તુ કહેતો હતો અને અમે બીજી. દિવસના અંતે અમે માત્ર એક વાત જ કહેતા 'બસ એ જ આ બેન્ડ પૂરૂં થઇ ગયું'".<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=118}}</ref> "જ્યારે ગાયકીનો સમય આવતો ત્યારે કોઇ મને કશું જ કહેતું નહીં કે શું કરવાનું છે. કોઇ જ નહીં! ડિયોએ બાદમાં જણાવ્યું હતું કે "તે લોકો મારા જેટલા સારા નહોતા એટલે મારે જે કરવું હતું તે જ હું કરતો હતો." "મેં ''લાઇવ ઇવિલ'' સાંભળવાની ના પાડી દીધી કારણ કે તેમાં ઘણા પ્રશ્નો હતા. તમે તેનાં નામોમાં જોશો તો ગાયક અને ડ્રમવાદકનાં નામ તેઓએ બાજુમાં મૂકી દીધાં છે. આલ્બમ ખોલીને જુઓ કે તેમાં ટોનીનાં કેટલાં ચિત્રો છે અને મારા તેમજ વિન્નીનાં કેટલાં ચિત્રો છે".<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=107-108}}</ref> [[પોતાનું બેન્ડ]] શરૂ કરવા માટે રોની જેમ્સ ડિયોએ નવેમ્બર 1982માં બ્લેક સબાથ છોડી દીધું અને ડ્રમર વિન્ની એપાઇસને પણ તે તેની સાથે લઇ ગયો. ''લાઇવ ઇવિલ'' ની રજૂઆત જાન્યુઆરી 1983માં કરવામાં આવી પરંતુ [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]]ના ''[[સ્પિક ઓફ ધ ડેવિલે]]'' તેને ઢાંકી દીધું. પ્લેટિનમ વેચાણ<ref>{{cite web|title=RIAA Gold & Platinum database-''Speak of the Devil''|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=speak%20of%20the%20devil&artist=&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153808/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=speak%20of%20the%20devil&artist=&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> ધરાવતાં આ આલ્બમમાં માત્ર બ્લેક સબાથનાં ગીતો હતાં અને તે આલ્બમ પાંચ માસ પૂર્વે રજૂ કરવામાં ાવ્યું હતું.<ref name="MusicMight"/> === ''બોર્ન અગેઇન'' (1983–1984) === બેન્ડનાં બાકી રહેલાં બે મૂળ સભ્યો ટોની ઇઓમી અને ગીઝર બટલર બેન્ડનાં નવાં આલ્બમની રજૂઆત માટે નવા ગાયકોની કસોટી લઇને તેમની સોધખોળ કરવા લાગ્યા. વર્ષ 1983માં [[વ્હાઇટ સ્નેક]]ના [[ડેવિડ કવરડેલ]], [[સેમસન]]ના નિક્કી મૂર, [[લોન સ્ટાર]]ના [[જ્હોન સ્લોમાન]]ને નાપસંદ કર્યા બાદ બેન્ડે [[ડીપ પર્પલ]]ના ભૂતપૂર્વ ગાયક [[ઇયાન ગિલાન]] ઉપર પસંદગી ઉતારી અને તેને [[રોની જેમ્સ ડિયો]]નાં સ્થાને લીધો.<ref name="AMG Biography"/><ref name="Deep Purple Story"/> શરૂઆતમાં આ પ્રોજેક્ટને બ્લેક સબાથ નામ આપવાનો વિચાર નહોતો પરંતુ રેકોર્ડ કંપનીઓએ એવું દબાણ કર્યું કે આ નામ યથાવત્ રાખવામાં આવે.<ref name="Deep Purple Story">{{cite book |last=Thompson |first=Dave |title=Smoke on the Water: The Deep Purple Story|publisher=ECW Press|date=2004|pages=233–239 |chapter=As the Colors Fade|isbn=1550226185}}</ref> જૂન 1983માં [[ઇન્ગલેન્ડના ઓક્સફર્ડશાયર]] ખાતે આવેલાં [[શિપ્ટોન ઓન્ચેરવેલ]]ના [[ધ મોનોર સ્ટુડિયો]]ઝમાં બેન્ડ પાછું ફર્યું.ત્યારે તેની સાથે ડ્રમ ઉપર પાછો ફરેલો અને શાંત [[બિલ વાર્ડ]] હતો.<ref name="Deep Purple Story"/> ''[[બોર્ન અગેઇન]]'' ને ચાહકો અને વિવેચકો તરફથી મિશ્ર પ્રતિભાવો સાંપડ્યા. આ આલ્બમને યુકેની યાદીમાં 4થું અને યુએસની યાદીમાં 39મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું.<ref name="Billboard Albums">{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/artist/black-sabbath/chart-history/4105|title=Chart History|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=29 November 2009}}</ref> જોકે તેની રજૂઆતના એક દાયકા બાદ ''ઓલ મ્યુઝિક'''ના એડ્યુઆર્ડો રિવાડેવિયાએ આ આલ્બમને "ત્રાસદાયક" ગણાવ્યું હતું. તેણે નોંધ્યું હતું કે "ગિલાનનાં લશ્કરી અંદાજો અને હાસ્યપ્રદ ગીતો નિયતીના દેવો અને ગમગીની કરતાં એકદમ વિરોધાભાસી છે"<ref name="Born Again AMG Review">{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r2010 |title=AMG Born Again Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-04}}</ref>''' '' . જોકે તેણે એ આલ્બમમાં પ્રદર્શન કર્યું પરંતુ ડ્રમવાદક બિલ વાર્ડ તેના ઉપર રોડનું દબાણ હોવાને કારણે તે પ્રવાસ ન ખેડી શક્યો અને તેણે 1984માં બેન્ડ છોડી દીધું. વાર્ડે બાદમાં જણાવ્યું હતું કે "મને એમ લાગે છે કે પ્રવાસ સાથેના મારા વિચારો ભિન્ન પ્રકારના છે." "મને પ્રવાસનો ખૂબ જ ડર લાગતો હતો, હું ડર વિશે વાત નહીં કરું પણ હું ડરને દૂર કરવા માટે દારૂ પીતો હતો જે એક મોટી ભૂલ હતી."<ref>{{cite web |url=http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=20215 |title=From Jazz to Black Sabbath |publisher=AllAboutJazz.com |access-date=2008-03-02 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204061432/http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=20215 |url-status=dead }}</ref> વાર્ડને સ્થાને [[બોર્ન અગેઇન માટે ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રાના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક બેવ બેવાનને લેવામાં આવ્યો. વિશ્વપ્રવાસ|''બોર્ન અગેઇન'' માટે [[ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા]]ના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[બેવ બેવાન]]ને લેવામાં આવ્યો. વિશ્વપ્રવાસ]]<ref name="Deep Purple Story"/> યુરોપનાં [[ડાયમંડ હેડ]] સાથેથી શરૂ કરવામાં આવ્યો બાદમાં યુએસ ખાતે [[ક્વાઇટ રાયોટ]] અને [[નાઇટ રેન્જર]] સાથે કરવામાં આવ્યો. વર્ષ 1983માં બેન્ડ સમાચારોમાં રહ્યું. [[રિડિંગ ફેસ્ટિવલે]] ડીપ પર્પલનું ગીત "[[સ્મોક ઓન ધ વોટર]]" તેમની યાદીમાં સમાવ્યું. [[બોર્ન અગેઇનને ટેકો કરવા માટેનો પ્રવાસ|''બોર્ન અગેઇન'' ને ટેકો કરવા માટેનો પ્રવાસ]] દરમિયાન [[સ્ટોનહેન્જ]]નાં ભવ્ય સ્મારકની જોડીને મંચ ઉપર સેટ તરીકે સજાવવામાં આવી હતી. બાદમાં બેન્ડ દ્વારા બનાવવામાં આવેલી મોક્યુમેન્ટરી ''[[ધીસ ઇઝ સ્પાઇરલ ટેપ]]'' માં આ પગલાંની વક્રોક્તિ કરવામાં આવી હતી જેમાં સેટના ટુકડાઓને ગોઠવવામાં જાણી જોઇને ભૂલ કરવામાં આવતી હતી. તેમ ગીઝ બટલરે લાંબા ગાળે અનુભવ્યું હતું: {{quote|We had Sharon Osbourne's dad, [[Don Arden]], managing us. He came up with the idea of having the stage set be Stonehenge. He wrote the dimensions down and gave it to our tour manager. He wrote it down in meters but he meant to write it down in feet. The people who made it saw fifteen meters instead of fifteen feet. It was 45 feet high and it wouldn't fit on any stage anywhere so we just had to leave it in the storage area. It cost a fortune to make but there was not a building on earth that you could fit it into.<ref name="Classic Rock Revisited interview"/>}} === હાયેટસ અને ''સેવન્થ સ્ટાર'' (1984–1986) === માર્ચ 1984માં [[બોર્ન અગેઇનનો પ્રવાસ|''બોર્ન અગેઇન'' નો પ્રવાસ]] પૂરો કર્યા બાદ ગાયક ઇયાન ગિલાને બ્લેક સબાથ છોડીને [[ડીપ પર્પલ]]માં ફરી પાછો જોડાયો. લાંબાગાળાના વિચ્છેદ બાદ ડીપ પર્પલમાં ખાસ્સા એવા સુધારા થયા હતા. બેવને પણ તે જ સમયગાળા દરમિયાન બેન્ડ છોડ્યું હતું અને ગિલાને નોંધ્યું હતું કે તેને અને બેવનને ઇઓમી દ્વારા "મદદ માટે ભાડે" લેવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ બેન્ડે ખૂબ જ ઓછા પ્રખ્યાત એવા લોસ એન્જલસના ગાયક [[ડેવિડ ડોનાટો]]ની નિમણૂક કરી. 1984નાં સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન નવા કલાકારોએ ગીતો લખ્યાં અને મહાવરો કર્યો. અંતે ઓક્ટોબરમાં નિર્માતા [[બોબ એઝરિન]] સાથે એક ડેમો રેકોર્ડ કર્યો. ડોનેટોના જોડાયા બાદ થોડા જ સમયમાં પરિણામોથી નાખુશ બેન્ડના વિવિધ ભાગો પડી ગયા.<ref name="AMG Biography"/> નવા કલાકારોનાં પ્રદર્શનથી આંખ ઉઘડી જતાં બાઝ વાદક [[ગીઝર બટલરે]] નવેમ્બર 1984માં પોતાનું અલગ બેન્ડ શરૂ કરવા માટે બ્લેક સબાથ છોડી દીધું. બટલરે બાદમાં જણાવ્યું હતું કે "ઇયાન ગિલાને હોદ્દો સંભાળ્યો તે મારા માટે અંત હતો". "મને લાગ્યું હતું કે આ મજાક જ ચાલી રહી છે અને મેં બેન્ડ છોડી દીઉં. અમે ગિલાન સાથે હતા ત્યારે પણ બ્લેક સબાથનું આલ્બમ બનતું નહોતું. જે આલ્બમ બાદ અમને [[વાર્નર બ્રધર્સ]] સાથે કામ કરવાનો મોકો મળ્યો ત્યારે તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ બ્લેક સબાથનાં નામથી આલ્બમ બહાર પાડવા માગે છે ખરેખર તે વખતે અમારી પાસે ઊભા રહેવા માટે પગ નહોતા. આનાથી મારી આંખો ઉઘડી ગઇ અને ગિલાને જમાવેલા બેન્ડ ઉપર પાણી ફેરવી દીધું હતું. છેલ્લું એક આલ્બમ અને છેલ્લો એક પ્રવાસ બસ ત્યાર બાદ ખતમ."<ref name="Classic Rock Revisited interview">{{cite web | url=http://classicrockrevisited.com/Interviews05/geezerbutler.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20060829011113/http://classicrockrevisited.com/Interviews05/geezerbutler.htm | archive-date=2006-08-29 | title=Geezer Butler Interview | publisher=ClassicRockRevisited.com | access-date=2008-03-02 | url-status=dead }}</ref> બટલરની વિદાય બાદ બેન્ડના એક માત્ર બચેલા મૂળ સભ્ય ટોની ઇઓમીએ બ્લેક સબાથને લાંબા ગાળાના વિચ્છેદ ઉપર મૂકી દીધું.તેણે કિબોર્ડ વાદક [[જ્યોફ નિકોલ્સ]] સાથે પોતાના એકાકી આલ્બમ ઉપર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. નવાં આલ્બમ ઉપર કામ કરતી વખતે બ્લેક સબાથનાં જૂના સભ્યોને [[બોબ ગેલ્ડોફ]]ના [[લાઇવ એઇડ]] બેનિફિટ કોન્સર્ટમાં પ્રદર્શન કરવાનું આમંત્રણ મળ્યું. તારીખ 13મી જુલાઇ 1985ના રોજ બેન્ડે [[ફિલાડેલ્ફિયા]] ખાતેનાં શોમાં પ્રદર્શન કરવાની સંમતિ દર્શાવી.<ref name="Deep Purple Story"/><ref name="MusicMight"/> આ ઘટનામાં વર્ષ 1978 બાદ પ્રથમ વખત બેન્ડના મૂળભૂત કલાકારો મંચ ઉપર એકત્રિત થયા હતા. ઉપરાંત તેમાં [[ધ હુ]] અને [[લેડ ઝેપલિન]]નું પણ પુનઃ જોડાણ થયું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1504968/20050629/geldof_bob.jhtml|title=Live Aid: A Look Back at a Concert That Actually Changed the World|last=Kaufman|first=Gil|date=29 June 2005|work=MTV News|publisher=MTV Networks|access-date=2009-04-24|archive-date=2010-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100714005758/http://www.mtv.com/news/articles/1504968/20050629/geldof_bob.jhtml|url-status=dead}}</ref> પોતાનાં એકાકી કામ ઉપર પાછા ફરેલા ઇઓમીએ બાઝવાદક [[ડેવ સ્પિત્ઝ]] અને ડ્રમવાદક [[એરિક સિંગર]] ઉપર પસંદગી ઉતારી શરૂઆતમાં તે અનેક ગાયકોને આલ્બમમાં લેવા ઇચ્છતો હતો. જેમાં [[જુડાસ પ્રિસ્ટ]]ના [[રોબ હેલફોર્ડ]], [[ડીપ પર્પલ]]નાં ભૂતપૂર્વ તેમજ [[ટ્રાપિઝ]]ના ગાયક [[ગ્લેન હ્યુઘીસ]] અને બ્લેક સબાથના ભૂતપૂર્વ ગાયક [[રોની જેમ્ય ડિયો]]નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Deep Purple Story"/> "અમે આ આલ્બમ માટે વિવિધ ગાયકોનો ઉપયોગ કરવા માગતા હતા. મહેમાન ગાયકોને પણ અજમાવવા માગતા હતા પરંતુ તે બધાને એકત્રિત કરવા અને તેમનાં ગીતો રેકોર્ડ કંપનીઓમાંથી રજૂ કરવા ખૂબ જ કપરું કામ હતું. ગ્લેન હ્યુઘીસ એક ગીત ગાવા માટે આવ્યો અને અમે તેને આલ્બમનાં તમામ ગીતો તેની પાસે જ ગવડાવાનો નિર્ણય લીધો."<ref name="Rosen123">{{Harvnb|Rosen|1996|p=123}}</ref> બેન્ડે બાકી રહેલું વર્ષ સ્ટુડિયોમાં પસાર કર્યું અને જે ગીતો તૈયાર થયાં તેમાંથી ''[[સેવન્થ સ્ટાર]]'' બન્યું. બ્લેક સબાથના બદલે આલ્બમને ટોની ઇઓમીના એકાકી આલ્બમ તરીકે રજૂ કરવાની વાર્નર બ્રધર્સે ના પાડી દીધી.<ref name="Seventh Star AMG Review"/> બેન્ડના મેનેજર [[ડોન આર્ડેન]] દ્વારા દબાણ કરવામાં આવતાં બંનેએ નમતું જોખ્યું અને જાન્યુઆરી 1986માં બ્લેક સબાથના ટોની ઇઓમી પ્રસ્તુત તેવા શીર્ષક સાથે આલ્બમ રજૂ કર્યું.<ref>{{cite journal|last=Ann Vare|first=Ethlie|date=8 March 1986|title=Sabbath's 'Seventh Star' Spotlights Iommi|journal=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|location=Los Angeles|volume=98|issue=10|page=&nbsp;47|issn=0006-2510}}</ref> ઇઓમીએ વર્ણવ્યું કે "આના કારણે અમારામાં નવી ઊર્જાનો સંચાર થયો. કારણ કે મેં એમ વિચાર્યું કે જો અમે એકાકી તરીકે જો આ કરી શકતા હોઇએ તો હજી ઘણી વસ્તુઓ સ્વીકારાઇ શકે છે."<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=122}}</ref> ''સેવન્થ સ્ટાર'' થોડેઘણે અંશે બ્લેક સબાથનાં આલ્બમ જેવું લાગતું હતું. આ આલ્બમમાં [[હાર્ડ રોક]] પ્રકારનાં સંગીતનો વધારે માત્રામાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. કે જેને 1980ના દાયકામાં [[સનસેટ સ્ટ્રિપ]] દ્વારા મશહૂર બનાવવામાં આવી હતી. તે વખતે પણ વિવેચકો દ્વારા આલ્બમને નકારાત્મક લેખવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા પરંતુ થોડા સમય બાદ ''ઓલ મ્યુઝિકે'' તેની તરફેણમાં અહેવાલો આપ્યા તેણે જણાવ્યું કે "આલ્બમનું ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું છે અને તેને નાહક નીચું આંકવામાં આકવામાં આવ્યું છે.<ref name="Seventh Star AMG Review">{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r30742 |title=AMG Seventh Star Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-05}}</ref> નવા કલાકારોએ વિશ્વપ્રવાસ માટે છ સપ્તાહ સુધી મહાવરો કર્યો પરંતુ ફરી એક વખત બેન્ડને બ્લેક સબાથ નામ રાખવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું. "હું 'ટોની ઇઓમીના પ્રોજેક્ટ'માં હતો પરંતુ તે બ્લેક સબાથના નામથી નહોતો બનતો," તેમ હ્યુઘીસે જણાવ્યું હતું. "બ્લેક સબાથના એક ભાગ બનવાનો વિચાર મને ખાસ સ્પર્શતો નહોતો ''ગમે તે કારણોસર'' . ગ્લેન હ્યુઘીસ બ્લેક સબાથમાં ગાતો હતો તે એવી ઘટના હતી કે જાણે [[જેમ્સ બ્રાઉન]] [[મેટાલિકા]] નામનાં રોક બેન્ડમાં ગાતો હોય. તેમાં કંઇ ખાસ મઝા નહોતી આવતી".<ref name="Rosen123"/><ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=125}}</ref> પ્રવાસ શરૂ થવાના ચાર દિવસ પહેલા જ ગાયક ગ્લેન હ્યુઘીસને બેન્ડના નિર્માણ નિયામક જ્હોન હાઉનિંગ સાથે દારૂનાં પીઠામાં મારામારી થઇ ગઇ. જેના કારણે ગાયકનું [[આંખની પાસેનું હાડકું]] તૂટી ગયું. આ ઇજાને કારણે હ્યુઘીસની ગાવાની ક્ષમતા ઉપર અસર થઇ અને બેન્ડે નવા ગાયક [[રે ગિલાન]]ને તેમની સાથે પ્રવાસમાં લીધો પ્રવાસ દરમિયાન તેમણે [[ડબલ્યુ. એ. એસ. પી]] અને [[એન્થ્રેક્સ]] સાથે પ્રદર્શન કર્યું. જોકે ટિકિટનાં નબળાં વેચાણનાં કારણે યુએસમાં ગોઠવવામાં આવેલાં અડધા ઉપરાંતના શો રદ થયા હતા.<ref>{{cite web|author=Dwyer, Robert|url=http://www.sabbathlive.com/lists/CG83BA.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229233848/http://www.sabbathlive.com/lists/CG83BA.html|archive-date=2007-12-29|title=Sabbath Live Cancelled tourdates 1985|publisher=SabbathLive.com|access-date=2008-03-05|url-status=live}}</ref> [[જેફ ફેનહોલ્ટ]] નામના ચુસ્ત ખ્રિસ્તી ગાયકનો હોદ્દો બ્લેક સબાથની અંદર અને બહાર વિવાદાસ્પદ બન્યો હતો. તેણે એવું સૂચન કર્યું કે તે જાન્યુઆરીથી મે 1985 દરમિયાન બ્લેક સબાથમાં ગાયક હતો.<ref name="MusicMight"/> ટોની ઇઓમીએ આ બાબતને ક્યારેય સમર્થન આપ્યું નહોતું. કારણ કે તે પોતાનાં એકાકી આલ્બમ અંગેની તૈયારીઓ કરી રહ્યો હતો ત્યારબાદ તેને સેબથ આલ્બમનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ''સેબથ બ્લડી સેબથઃ ધ બેટલ ફોર બ્લેક સબાથ'' નામનાં ગેરી શાર્પ-યંગનાં પુસ્તકમાં ફેનહોલ્ટે ઇયોમી સાથે તેણે પસાર કરેલા સમયનું સવિસ્તાર વર્ણન કર્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=pDs5AgAACAAJ|title=Sabbath Bloody Sabbath: The Battle for Black Sabbath, book details|work=Google Book Search|publisher=Google|access-date=2009-04-24}}</ref> === ''ધ ઇટર્નલ આઇડોલ'' , ''હેડલેસ ક્રોસ'' , અને ''ટિર'' (1986–1990) === ઓક્ટોબર 1986માં બ્લેક સબાથે નવાં ગીતો ઉપર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેણે નિર્માતા [[જેફ ગ્લિક્સમેન]] સાથે [[મોન્ટસેરેટ]] ખાતેના [[એર સ્ટુડિયોઝ]]માં કામ શરૂ કર્યું. આલ્બમનું રેકોર્ડિંગ શરૂઆતથી જ સમસ્યાઓની જાળમાં સપડાયું. થોડી બેઠકો બાદ ગ્લિક્સમેન બેન્ડ છોડીને જતો રહ્યો અને તેનાં સ્થાને [[વિક કોપરસ્મિથ હેવન]] નિર્માતા તરીકે જોડાયો. બાઝવાદક ડેવ સ્પિત્ઝે પણ "અંગત મુદ્દાઓ"ને લેઇને બેન્ડ છોડી દીધું. તેનાં સ્થાને [[રેઇન્બો]]નાં ભૂતપૂર્વ બાઝવાદક [[બોબ ડેઇઝલી]]ને લેવામાં આવ્યો. ડેઇઝલીએ તમામ ગીતોમાં બાઝ વાદન કર્યું અને આલ્બમનાં ગીતો પણ લખ્યાં. પરંતુ આલ્બમ પૂરૂં થાય તે પહેલાં તે [[ગ્રે મૂર]]ના બેન્ડમાં જોડાયો તેમજ ડ્રમવાદર [[એરિક સિંગર]]ને પણ તેની સાથે લઇ ગયો.<ref name="AMG Biography"/> બીજા નિર્માતા કોપરસ્મિથ હેવન સાથે પણ વિવાદ થવાને કારણે બેન્ડ જાન્યુઆરી 1987માં ઇન્ગલેન્ડનાં મોર્ગન સ્ટુડિયોઝમાં પાછું ફર્યું. તેણે નવા નિર્માતા [[ક્રિસ સેનગેરિડ્સ]] સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. યુકેમાં કામ કરતી વખતે નવો ગાયક રે ગિલાન [[જ્હોન સ્કાયસ]] સાથે મળીને [[બ્લુ મર્ડર]] નામનું બેન્ડ શરૂ કરવા માટે અચાનક જ બેન્ડ છોડીને જતો રહ્યો. બેન્ડે ગિલાનનાં ગીતોને પુનઃ ધ્વનિમુદ્રિત કરવા માટે તેના ભૂતપૂર્વ ગાયક [[ટોની માર્ટિન]]ને બોલાવ્યો. તેમજ તેના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[બેવ બેવન]]ને પણ કેટલાક કામ માટે બોલાવ્યો.<ref name="MusicMight"/> નવાં આલ્બમની રજૂઆત પૂર્વે બ્લેક સબાથે [[રંગભેદની નીતિ]] તીવ્ર હતી તે દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાનાં [[સનસિટી]] ખાતે છ શો કરવાનું સ્વીકાર્યું. આ બેન્ડની ચળવળકારીઓ અને કલાકારો તરફથી ખૂબ જ ટીકા થઇ. [[આર્ટિસ્ટ યુનાઇટેડ અગેઇન્સ્ટ અપાર્થેટ]] એવા કલાકારોનું સંગઠન હતું કે જે 1985થી દક્ષિણ આફ્રિકાનો આ મુદ્દે વિરોધ કરતું હતું.<ref>{{cite book|last=Drewett|first=Michael|title=Popular Music Censorship in Africa|publisher=Ashgate Publishing|date=2006|page=27|chapter=The Cultural Boycott against Apartheid South Africa|isbn=0754652912}}</ref> ડ્રમવાદક બેવ બેવને આ શોમાં વગાડવાની ના પાડી દીધી. તેનાં સ્થાને [[ધ ક્લેશ]]ના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[ટેરી ચાઇમ્સ]]ને લેવામાં આવ્યો.<ref name="MusicMight"/> એક વર્ષ સુધી નિર્માણ હેઠળ રહ્યા બાદ તારીખ 8મી ડિસેમ્બર 1987ના રોજ આલ્બમ ''[[ધ ઇટર્નલ આઇડોલ]]'' ની રજૂઆત કરવામાં આવી તેને તત્કાલિન વિવેચકો દ્વારા અવગણવામાં આવ્યું. ઇન્ટરનેટ ઉપર ઓનલાઇન પ્રતિભાવો મિશ્ર હતા. ''ઓલ મ્યુઝિકે'' જણાવ્યું હતું કે "માર્ટિનના જબરદસ્ત અવાજે બેન્ડમાં નવો પ્રાણ ફૂંક્યો છે." અને આલ્બમમાં ઘણાં વર્ષો બાદ ઇઓમીના ભારેખમ રિફ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે."<ref name="Eternal Idol AMG Review">{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r2012 |title=AMG Eternal Idol Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-10}}</ref> ''બ્લેન્ડરે'' આલ્બમને બે જ સ્ટાર આપતાં દાવો કર્યો હતો કે આલ્બમમાં "માત્ર બ્લેક સબાથનું નામ જ છે."<ref name="Eternal Idol Blender Review">{{cite web| author= |url=http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2225 |title=Blender Eternal Idol Review |publisher=Blender.com |access-date=2008-03-10}}</ref> આલ્બમને યુકેની યાદીમાં 66મું અને યુએસની યાદીમાં 168મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref name="Billboard Albums"/> ''ઇટર્નલ આઇડોલ'' ના ટેકામાં બેન્ડે જર્મની, ઇટાલી અને કારકીર્દિમાં પ્રથમ વખત ગ્રીસનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. બદનસીબે કેટલાક ભાગોમાં દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રવાસના મુદ્દે વિરોધ થવાને કારણે અન્ય યુરોપીય દેશોનો પ્રવાસ તેમજ શો રદ થયા હતા.<ref name="Live Timeline">{{cite web |author=Dwyer, Robert |url=http://www.sabbathlive.com/80s-timeline.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211002803/http://www.sabbathlive.com/80s-timeline.html |archive-date=2007-12-11 |title=Sabbath Live Timeline 1980s |publisher=SabbathLive.com |access-date=2008-03-10 |url-status=live }}</ref> પ્રવાસના થોડા દિવસો પહેલા જ બાઝવાદક ડેવ સ્પિત્ઝ બેન્ડ છોડીને જતો રહ્યો અને તેનાં સ્થાને વર્જિનિયા વુલ્ફનાં ભૂતપૂર્વ જો બટને લેવામાં આવ્યો હતો. ''ઇટર્નલ આઇડોલ'' ના નબળા વ્યાપારિક દેખાવને કારણે વર્ટિગો રેકોર્ડ્ઝ અને વાર્નર બ્રધર્સે બ્લેક સબાથને પડતું મૂક્યું. બેન્ડે [[આઇ. આર. એસ. રેકોર્ડ્ઝ]] સાથે કરારો કર્યા.<ref name="MusicMight"/> વર્ષ 1988માં બેન્ડે થોડો સમય આરામ કર્યો અને ઓગસ્ટમાં પોતાનાં નવાં આલ્બમની તૈયારી કરવા પાછું ફર્યું. ''ઇટર્નલ આઇડોલ'' નાં ધ્વનિમુદ્રણ વખતે થયેલી તકલીફોનાં પરિણામે ટોની ઇઓમીએ આગામી આલ્બમનું નિર્માણ જાતે જ કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો. ઇઓમીએ જણાવ્યું હતું કે "આ એક સંપૂર્ણપણે નવી જ શરૂઆત હતી." "મેં સમગ્ર બાબત ઉપર પુનઃ વિચાર કર્યો અને નક્કી કર્યું કે બેન્ડની શાખ ફરીથી ઊભી કરવાની જરૂર છે."<ref name="Rosen129">{{Harvnb|Rosen|1996|p=129}}</ref> આના માટે ઇઓમીએ [[રેઇન્બો]]ના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[કોઝી પોવેલ]], લાંબા સમયના કિબોર્ડ વાદક નિકોલ્સ અને સેશનના બાઝવાદક તરીકે [[લોરેન્સ કોટલ]] ઉપર પસંદગી ઉતારી તેમજ "ઇન્ગલેન્ડમાં એકદમ સસ્તો સ્ટુડિયો" ભાડે રાખ્યો.<ref name="Rosen129"/> એપ્રિલ 1989માં બ્લેક સબાથે ''[[હેડલેસ ક્રોસ]]'' નામનું આલ્બમ રજૂ કર્યું. ફરી એક વખત તેને વિવેચકો દ્વારા અવગણવામાં આવ્યું. કાળક્રમે ''ઓલ મ્યુઝિકે'' આલ્બમને ચાર સ્ટાર આપ્યા.તેણે ''હેડલેસ ક્રોસ'' ને "ઓઝી અને ડિયો વિનાનું બ્લેક સબાથનું શ્રેષ્ઠત્તમ આલ્બમ" ગણાવ્યું.<ref name="Headless Cross AMG Review">{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r2011 |title=Headless Cross AMG review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-10}}</ref> "હેડલેસ ક્રોસ" નામનાં એકાકી ગીતને ટોચનાં ગીતોની યાદીમાં 62મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું જ્યારે આલ્બમને યુકેમાં 31મું અને યુએસમાં 115મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું.<ref name="Billboard Albums"/> આલ્બમનાં ગીત "વ્હેન ડેથ કોલ્સ"માં ઇઓમીના નિકટનાં મિત્ર તેમજ [[રાણી]] ગિટારવાદક [[બ્રિયાન મે]]એ ગિટાર વગાડ્યું હતું. આલ્બમની રજૂઆત બાદ બેન્ડે પ્રવાસી બાઝવાદક તરીકે [[નીલ મરે]]ને લીધો. તે ભૂતકાળમાં [[વ્હાઇટ સ્નેક]] અને [[ગેરી મૂર]] દ્વારા સંચાલિત બેન્ડ સાથે સંકળાયેલો હતો.<ref name="AMG Biography"/> શુષ્ક અને રસહિન ''હેડલેસ ક્રોસે'' તેના યુએસ પ્રવાસનો પ્રારંભ મે 1989માં કર્યો તેમણે [[કિંગડમ કમ]] અને [[સાઇલેન્ટ રેજ]]થી શરૂઆત કરી પરંતુ નબળાં ટિકિટ વેચાણને કારણે 8 શો બાદ પ્રવાસ રદ કરી દેવામાં આવ્યો.<ref name="MusicMight"/> બેન્ડનો યુરોપીય પ્રવાસ સપ્ટેમ્બર માસમાં શરૂ થયો જ્યાં તેને સારી એવી સફળતા પ્રાપ્ત થઇ. જાપાન ખાતે ઘણાં બધા શો કર્યા બાદ બેન્ડે રશિયાના પ્રવાસ માટે 23મી તારીખ નક્કી કરી આ પ્રવાસ તેણે [[ગર્લ સ્કુલ]] નામનાં બેન્ડ સાથે કરવાનો હતો. વર્ષ 1989માં [[મિખાઇલ ગોર્બોચોવે]] પ્રથમ વખત રશિયાને પશ્ચિમી કળાઓ માટે ખુલ્લું મૂક્યું તે બાદ રશિયાની મુલાકાત લેનારું બ્લેક સબાથ પહેલું બેન્ડ હતું.<ref name="Live Timeline"/> ફેબ્રુઆરી 1990માં બેન્ડ સ્ટુડિયોમાં પાછું ફર્યું. આ વખતે ''હેડલેસ ક્રોસ'' બાદ તે ''[[ટિયર]]'' નામનું આલ્બમ બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું હતું. તકનિકી રીતે આ કોઇ [[ચોક્કસ વર્ગનું આલ્બમ]] નહોતું પણ આલ્બમનાં કેટલાં ક ગીતો [[નોર્સની પૌરાણિક કથા]]ઓ ઉપર આધારિત હતાં.<ref name="MusicMight"/> ''ટિયર'' ની રજૂઆત તારીખ 6ઠ્ઠી ઓગસ્ટ 1990ના દિવસે કરવામાં આવી. યુકેમાં તે 24મા ક્રમે પહોંચ્યું. પરંતુ બ્લેક સબાથનું આ પ્રથમ એવું આલ્બમ હતું કે જેને યુએસનાં ''બિલબોર્ડનાં ટોચનાં 200'' આલ્બમોમાં સ્થાન નહોતું મળ્યું.<ref name="Billboard Albums"/> ફરી એક વખત ઇન્ટરનેટ માધ્યમો દ્વારા આ આલ્બમને મિશ્ર પ્રતિભાવો આપવામાં આવ્યા. ''ઓલ મ્યુઝિકે'' એવું નોંધ્યું હતું કે "સંગીતનો સહારો લિને પૌરાણિક કથા તેમજ મેટલને મિ(િત કરવાનો પ્રયાસ"<ref name="Tyr AMG Review">{{cite web| author=Chrispell, James |url=http://www.allmusic.com/album/r1997 |title=Tyr AMG review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-11}}{{cite web| author=Chrispell, James |url=http://www.allmusic.com/album/r1997 |title=Tyr AMG review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-11}}</ref> જ્યારે ''બ્લેન્ડરે'' આલ્બમને એક જ સ્ટાર આપ્યો હતો અને દાવો કર્યો હતો કે "આવાં ઢંગધડા વિનાનાં આલ્બમો બહાર પાડીને ઇઓમીએ સેબથનું નામ બગાડવાનું યથાવત્ રાખ્યું છે.<ref name="Tyr Blender Review">{{cite web| author=Mitchell, Ben |url=http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2228 |title=Tyr Blender review |publisher=Blender.com |access-date=2008-03-11}}</ref> બેન્ડે ''ટિયર'' ના ટેકા માટે [[સર્કસ ઓફ પાવર]] સાથે યુરોપના પ્રવાસની શરૂઆત કરી. પરંતુ ટિકિટનાં નબળાં વેચામને કારણે યુકેની અંતિમ સાત તારીખો રદ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|author=Dwyer, Robert|url=http://sabbathlive.com/lists/CG90TYR.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051219022836/http://sabbathlive.com/lists/CG90TYR.html|archive-date=2005-12-19|title=Sabbath Live Timeline 1990s Cancelled shows|publisher=SabbathLive.com|access-date=2008-03-11|url-status=dead}}</ref> બેન્ડની કારકીર્દિમાં પ્રથમ વખત તેણે પોતાના પ્રવાસ દરમિયાન યુએસનો પ્રવાસ નહોતો ગોઠવ્યો.<ref>{{cite web| author=Dwyer, Robert| url=http://www.sabbathlive.com/lists/90TYR.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20060116055140/http://www.sabbathlive.com/lists/90TYR.html| archive-date=2006-01-16| title=Sabbath Live Timeline 1990s| publisher=SabbathLive.com| access-date=2008-03-11| url-status=live}}</ref> === ''ડિહ્યુમનાઇઝર'' (1990–1993) === [[ચિત્ર:Heaven And Hell 4.jpg|thumb|1990માં કરવામાં આવેલા શો બાદ રોની જેમ્સ ડિઓ અને ગીઝર બટલરે (ચિત્રમાં દર્શાવેલ) બ્લેક સબાથમાં પુનઃ જોડાવવામાં રસ દાખવ્યો હતો.]] ઓગસ્ટ 1990માં પોતાના ''[[લોક અપ ધ વોલ્વ્સ]]'' નાં યુએસ પ્રવાસ દરમિયાન બ્લેક સબાથનો ભૂતપૂર્વ ગાયક [[રોની જેમ્સ ડિયો]] બ્લેક સેબથના જ ભૂતપૂર્વ બાઝવાદક [[ગીઝર બટલર]] દ્વારા બનાવવામાં આવેલા મિન્નેપોલિસ ફોરમમાં "નિયોન નાઇટ્સ" ગીત માટે મંચ ઉપર જોડાયો. શો બાદ બંનેએ બ્લેક સબાથમાં ફરી જોડાવા અંગે રસ દાખવ્યો. હાલના કલાકારોને રદ કરવા માટે તેમજ ગાયક ટોની માર્ટિન અને બાઝવાદક નીલ મરેને હાંકી કાઢવા માટે બટલરે ઇઓમીને મનાવી લીધો. ઇઓમીએ જણાવ્યું હતું કે "મેં ઘણી બધી રીતે આ અંગેનું દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું." "ત્યારબાદ અમે એક સારા મુદ્દા ઉપર હતા. અમે નક્કી કર્યું [ડિયો સાથે પુનઃ જોડાવાનું] શા માટે એ તો મને પોતાને પણ ખબર નથી, ખરેખર નામાકીય દૃષ્ટિકોણો તો હતા, પરંતુ સાચા અર્થમાં તેમ નહોતું. મેં મનમાં વિચાર્યું કે અમારી પાસે જે ભૂતકાળમાં હતું તે કદાચ અમે પાછું મેળવી શકીશું".<ref name="Rosen129"/> [[રોની જેમ્સ ડિયો]] તેમજ [[ગીઝર બટલર]] [[ટોની ઇઓમી]] અને [[કોઝી પોવેલ]] સાથે જોડાયા અને 1990નાં ઉત્તરાર્ધમાં તેમણે બ્લેક સબાથના આગામી આલ્બમ અંગે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. નવેમ્બર માસ દરમિયાન પોવેલનો ઘોડો મરતી વખતે તેના પગ ઉપર પડ્યો હતો જેના કારણે તેનો થાપો તૂટી જવા પામ્યો હતો.<ref name="Blender Review">{{cite web| author= |url=http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2229|title=Blender Dehumanizer Review |publisher=Blender.com |access-date=2008-03-17}}</ref> પોવેલ આલ્બમનું કામ પૂરૂં કરી શકે તેમ ન હોવાથી ભૂતપૂર્વ ડ્રમર [[વિન્ની એપાઇસ]]ને લઇ આવવામાં આવ્યો. તમામ કલાકારો ''મોબ રૂલ્સ'' માં સાથે હતા. બેન્ડે નિર્માતા [[રેઇનહોલ્ડ મેક]] સાથે સ્ટુડિયોમાં પ્રવેશ કર્યો. એક વર્ષ સુધીની લાંબી ધ્વનિમુદ્રણ પ્રક્રિયા સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલી રહી. પ્રાથમિક ધોરણે ઇઓમી અને ડિયો વચ્ચે ગીતોનાં લેખનના મુદ્દે તણાવ ઊભો થયો જેનાં કારણે કેટલાંક ગીતો અનેક વખત ફરીથી લખવા પડ્યા.<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=128}}</ref> ઇઓમીએ જણાવ્યું હતું કે "''ડિહ્યુમનાઇઝર'' માં ખૂબ જ લાંબો સમય લાગ્યો હતો તેમાં ખૂબ જ મહેનત પડી હતી." "અમે તેના ઉપર લાંબા સમય સુધી કામ કર્યું હતું. આ આલ્બમ પાછળ અમે દસ લાખ ડોલરનો ખર્ચ કર્યો હતો. જે હાસ્યાસ્પદ અને મૂર્ખામી ભરેલું હતું".<ref name="Rosen129"/> ડિયોએ આ આલ્બમને યાદ કરતાં જણાવ્યું હતું કે તે ખૂબ જ કપરું હતું પરંતુ તેમના પ્રયાસો સફળ હતા. "આ એક એવી વસ્તુ હતી કે જેમાં અમે અમારી જાતને નીચોવી દીધી હતી. પણ મને લાગે છે કે તેના કારણે જ તે કામ કરી ગયું." તેમ તેણે જણાવ્યું હતું. "કેટલીક વખત તમને એ પ્રકારના તણાવોની જરૂર હોય છે. અથવા તો તમે ક્રિસમસ આલ્બમ બનાવીને તેનો અંત આણી દો."<ref name="Iommi & Dio Interview">{{cite web |author=Wiederhorn, Jon |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=65255 |title=Interview with Ronnie James Dio and Tony Iommi |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-03-17 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423014000/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=65255 |url-status=dead }}</ref> પરિણામ સ્વરૂપ આલ્બમ ''[[ડિહ્યુમનાઇઝર]]'' તારીખ 22મી જૂન 1992ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. રોની જેમ્સ ડિયો અને [[તેનાં નામનું બેન્ડ]] યુએસની [[રેપ્રાઇઝ રેકોર્ડ્ઝ]] સાથે કરારબદ્ધ હોવાને કારણે યુએસમાં આ આલ્બમ તારીખ 30મી જૂન 1992ના રોજ રેપ્રાઇઝ રેકોર્ડ્ઝ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આલ્બમને મિશ્ર પ્રતિભાવો મળ્યા હતા{{nowrap|reviews,<ref name="Blender Review"/><ref>{{cite web |author= |url=http://www.revelationz.net/index.asp?ID=2381e |title=Revelation Z Magazine ''Dehumanizer'' Review |publisher=RevolutionZ.net |access-date=2008-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604221624/http://www.revelationz.net/index.asp?ID=2381e |archive-date=2008-06-04 |url-status=dead}}</ref>}} વ્યાપારી ધોરણે બેન્ડે દાયકાની સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક સફળતા મેળવી હતી.<ref name="AMG Biography"/> આ આલ્બમના "ટીવી ક્રાઇમ્સ" નામના એકાકી ગીતને રોક રેડિયોનાં 40 ટોચનાં ગીતોમાં સ્થાન મળ્યું જ્યારે આલ્બમને ''બિલબોર્ડ 200'' આલ્બમોની યાદીમાં 44મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું.<ref name="AMG Biography"/> આ આલ્બમમાં "ટાઇમ મશિન" નામનું ગીત પણ હતું જેને 1992ની ફિલ્મ ''[[વેયન્સ વર્લ્ડ]]'' માટે ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. વધુમાં ઘણા ચાહકોએ એમ જાણ્યું કે બ્લેક સબાથનાં મૂળ સભ્યો બેન્ડને જોઇતી અને જરૂરીયાત મુજબની ગતિ આપી શકે તેમ છે. ''ડિહ્યુમનાઇઝર'' ના ટેકામાં બ્લેક સબાથે જુલાઇ 1992માં પ્રવાસ ખેડવાની શરૂઆત કરી. તેણે [[ટેસ્ટામેન્ટ]], [[ડેન્ઝિગ]], [[પ્રોન્ગ]] અને [[એક્સોડસ]] સાથે પ્રવાસ ખેડ્યો. ટૂર દરમિયાન ભૂતપૂર્વ ગાયક [[ઓઝી ઓસ્બોર્ને]] તેની પ્રથમ નિવૃત્તિ જાહેર કરી. પોતાનાં એકાકી બેન્ડનું ઉદ્ઘાટન કરવા માટે તેણે બ્લેક સબાથને કેલિફોર્નિયાના [[કોસ્ટા મેસા]] ખાતેનાં તેના પ્રવાસ ''[[નો મોર ટૂર્સ]]'' માં આમંત્રણ આપ્યું. બેન્ડે તૈયારી દર્શાવી પરંતુ રોની જેમ્સ ડિયોએ તૈયારી ન દર્શાવી તેણે જણાવ્યું કે: {{quote|I was told in the middle of the tour that we would be opening for Ozzy in Los Angeles. And I said, "No. Sorry, I have more pride than that." A lot of bad things were being said from camp to camp, and it created this horrible schism. So by [the band] agreeing to play the shows in L.A. with Ozzy, that, to me, spelled out reunion. And that obviously meant the doom of that particular project.<ref name="Iommi & Dio Interview"/>}} તારીખ 13મી નવેમ્બર 1992ના રોજ [[ઓકલેન્ડ]] અને [[કેલિફોર્નિયા]] ખાતેના શો પતાવ્યા બાદ ઓસ્બોર્નની નિવૃત્તિના શોના આગલા દિવસે ડિયો બ્લેક સબાથ છોડીને ચાલ્યો ગયો. [[જુડાસ પ્રિસ્ટ]]ના ગાયક [[રોબ હેલફોર્ડ]] છેલ્લી ઘડીએ આવ્યો અને તેણે બેન્ડ સાથે બે રાત્રિ સુધી પ્રદર્શન કર્યું.<ref>{{cite web |author=Henderson, Tim |url=http://www.bravewords.com/features/1000484 |title=Rob Halford Reminisces About Covering For OZZY! |publisher=BraveWords.com |access-date=2008-03-17 |archive-date=2008-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080124013153/http://www.bravewords.com/features/1000484 |url-status=dead }}</ref> ઇઓમી, બટલર ઓસ્બોર્ન સાથે સ્ટેજ ઉપર જોડાયા અને ભૂતપૂર્વ ડ્રમર [[બિલ વાર્ડ]] પણ વર્ષ 1985 બાદ આ તમામ લોકો પ્રથમ વખત મંચ ઉપર ભેગા થયા હતા. ''[[લાઇવ એઇડ]]'' નામના આ પ્રોગ્રામમાં બ્લેક સબાથનાં ગીતોનાં અંશો રજૂ કરવામાં આવ્યાં હતાં. === ''ક્રોસ પર્પઝિસ'' અને ''ફોરબિડન'' (1993–1996) === [[રોની જેમ્સ ડિયો]]નાં એકાકી બેન્ડમાં જોડાવા માટે પુનઃ જોડાણના શો બાદ ડ્રમવાદક [[વિન્ની એપાઇસ]] બેન્ડ છોડીને ચાલ્યો ગયો. તે ડિયોના ''[[સ્ટ્રેન્જ હાઇવેઝ]]'' અને ''[[એન્ગ્રી મશિન્સ]]'' માં જોવા મળ્યો હતો. ઇઓમી અને બટલરે તેનાં સ્થાને [[રેઇન્બો]]ના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[બોબી રોડિનેલ્લી]]ને લીધો. અને ભૂતપૂર્વ ગાયક [[ટોની માર્ટિન]]ને પણ ફરીથી બોલાવ્યો. બેન્ડ નવું કામ કરવા માટે ફરી પાછું સ્ટુડિયોમાં ફર્યું. શરૂઆતમાં આ આલ્બમ બ્લેક સબાથનાં નામે રજૂ કરવાની ગણતરી હતી. ગીઝર બટવરનાં જણાવ્યા અનુસાર: {{quote|It wasn't even supposed to be a Sabbath album; I wouldn't have even done it under the pretence of Sabbath. That was the time when the original band were talking about getting back together for a reunion tour. Tony and myself just went in with a couple of people, did an album just to have, while the reunion tour was (supposedly) going on. It was like an Iommi/Butler project album.<ref name = "csidbi"/>}} તેમની રેકોર્ડ કંપનીનાં દબાણ હેઠળ બેન્ડે તારીખ 8મી ફેબ્રુઆરી 1994ના રોજ તેનું 17મું સ્ટુડિયો આલ્બમ ''[[ક્રોસ પર્પઝિસ]]'' બ્લેક સબાથનાં નામ હેઠળ રજૂ કર્યું. ફરી એક વખત આલ્બમને મિશ્ર પ્રતિસાદો મળ્યા. ''બ્લેન્ડરે'' આલ્બમને બે જ સ્ટાર આપ્યા. તેણે જણાવ્યું હતું કે [[સાઉન્ડ ગાર્ડન]]નું 1994નું આલ્બમ ''[[સુપર અનનોન]]'' સાથે સરખાવીને "અન્ય ક્રમ ધરાવનારા ગીતો કરતાં બ્લેક સબાથનાં આલ્બમને વધારે સારું" ગણાવ્યું.<ref>{{cite web| author=Mitchell, Ben |url=http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2226 |title=Blender Cross Purposes Review |publisher=Blender.com |access-date=2008-03-18}}</ref> ઓલ મ્યુઝિકના બ્રાડલી ટોરિયાનોએ ''ક્રોસ પર્પઝિસ'' ને "''બોર્ન અગેઇન'' બાદ પ્રથમ એવું આલ્બમ ગણાવ્યું હતું કે જેમાં મૂળ સેબથ પ્રકારનાં ધ્વનિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો."<ref>{{cite web| author=Torreano, Bradley |url=http://www.allmusic.com/album/r193158 |title=AMG Cross Purposes Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-18}}</ref> યુકેનાં ટોચનાં 40 આલ્બમની યાદી તે સહેજ માટે ચૂકી ગયું અને તે 41માં સ્થાને આવ્યું હતું. યુએસ ખાતે ''બિલબોર્ડ 200'' માં તે 122માં સ્થાને પહોંચ્યું હતું. ''ક્રોસ પર્પઝિશ'' માં ગીત "ઇવિલ આઇ" રાખવામાં આવ્યું હતું જે [[વાન હાલેન]] અને ગિટારવાદક [[એડી વાન હાલેન]] દ્વારા સંયુક્ત રીતે લખવામાં આવ્યું હતું. જોકે રેકોર્ડ કંપનીના પ્રતિબંધોના કારમે તેમનું નામ જાહેર કરવામાં આવ્યું નહોતું.<ref name="MusicMight"/> ''ક્રોસ પર્પઝિસ'' ના ટેકા માટેનો પ્રવાસ ફેબ્રુઆરી માસ દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યો. આ પ્રવાસ યુએસમાં [[મોર્બિડ એન્જલ]] અને [[મોટરહેડ]] સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યો. તારીખ 13મી એપ્રિલ 1994ના રોજ બેન્ડ દ્વારા [[હેમરસ્મિથ એપોલો]] ખાતે કરવામાં આવેલું પ્રદર્શન ફિલ્માવવામાં આવ્યું હતું. તેને [[વીએચએસ]] ઉપર સીડી સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું ''[[ક્રોસ પર્પઝિસ લાઇવ]]'' . [[કેથેડરલ]] અને [[ગોડ સ્પીડ]] સાથેના યુરોપીય પ્રવાસ બાદ જૂન 1994માં ડ્રમવાદક બોબી રોડીનેલ્લી બેન્ડ છોડીને ચાલ્યો ગયો અને દક્ષિણ અમેરિકાના પાંચ શો માટે તેનું સ્થાન બ્લેક સબાથનાં મૂળ ડ્રમવાદક બિલ વાર્ડે લીધું. ''ક્રોસ પર્પઝિસ'' નાં પ્રવાસ ચક્ર બાદ બાઝવાદક ગીઝર બટલરે ફરી એક વખત બેન્ડ છોડી દીધું. "સેબથનાં છેલ્લાં આલ્બમ બાદ મારી આંખો ઉઘડી ચૂકી હતી. મને ખ્યાલ હતો કે જે ગીતો હું સેબથ માટે લખી રહ્યો છું તે સારાં અને ચાલે તેવાં છે".<ref name="csidbi">{{Harvnb|Rosen|1996|p=130}}</ref> બટલરે એક એકાકી પ્રોજેક્ટ બનાવ્યો જેનું નામ [[જીઝેડઆર]] રાખવામાં આવ્યું. તેણે ''[[પ્લાસ્ટિક પ્લેનેટ]]'' 1995માં રજૂ કર્યું. આ આલ્બમમાં એક ગીત હતું "ગિવિંગ અપ ધ ઘોસ્ટ" ટોની ઇઓમીએ બ્લેક સબાથના આ ગીતને પોતાની સાથે રાખ્યું જેના કારણે તેની નિંદા થઇ હતી. આ ઉપરાંત અન્ય ગીતો: ''યુ પ્લેગિયારાઇઝ્ડ એન્ડ પેરોડાઇડ / ધ મેજિક ઓફ અવર મિનિંગ / અ લેજન્ડ ઇન યોર ઓન માઇન્ડ / લેફ્ટ ઓલ યોર ફ્રેન્ડ્ઝ બિહાઇન્ડ / યુ કાન્ટ એડમિટ ધેટ યુ આર રોન્ગ / ધ સ્પિરિટ ઇઝ ડેડ એન્ડ ગોન'' .<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=51}}</ref> બટલરના ગયા બાદ નવોસવો પાછો ફરેલો ડ્રમવાદક [[બિલ વાર્ડ]] પણ બેન્ડ છોડીને જતો રહ્યો. ઇઓમીએ ભૂતપૂર્વ સભ્યો નિલ મરેની બાઝવાદદક તરીકે અને કોઝી પોવેલની ડ્રમવાદક તરીકે પુનઃ નિયુક્તિ કરી આમ ''ટિયર'' આલ્બમ વખતે જે કલાકારો હતા તે એકત્રિત થયા. નવાં આલ્બમનાં નિર્માણ માટે બેન્ડે [[બોડી કાઉન્ટ]]ના ગિટારવાદક [[એર્ની સી]]ની નિમણૂક કરી જેનું ધ્વનિમુદ્રણ લંડન ખાતે 1994નાં ઉત્તરાર્ધમાં કરવામાં આવ્યું. આ આલ્બમનાં ગીત "ઇલ્યુઝન ઓફ પાવર" મહેમાન ગાયક તરીકે બોડી કાઉન્ટના ગાયક [[આઇસ ટી]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Rosen|1996|p=131}}</ref> પરિણામ સ્વરૂપ બનેલું આલ્બમ ''[[ફોરબિડન]]'' 8મી જૂન 1995ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું. જોકે આ આલ્બમ યુએસ અને યુકેમાં ટોચનાં આલ્બમોમાં સ્થાન મેળવવાને નિષ્ફળ ગયું હતું.<ref>{{cite web |author= |url=http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4105&model.vnuAlbumId=545105 |title=Billboard Black Sabbath album chart history |publisher=Billboard.com |access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603093537/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4105&model.vnuAlbumId=545105 |archive-date=2008-06-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web| author= |url=http://www.everyhit.com |title=Every Hit.com UK Black Sabbath album chart history |publisher=EveryHit.com |access-date=2008-03-20}}</ref> વિવેચકો દ્વારા આ આલ્બમને મોટે પાયે લખોડી કાઢવામાં આવ્યું; ઓલ મ્યુઝિકના બ્રાડલી ટોરિયાનોએ જણાવ્યું હતું કે "કંટાળાજનક ગીતો, ખરાબ નિર્માણ ્ને પ્રેરણાહિન પ્રદર્શન પ્રખર ચાહક માટે આ તમામ વસ્તુઓ ભૂલી જવી શક્ય છે";<ref>{{cite web |author=Torreano, Bradley |url=http://www.allmusic.com/album/r220255 |title=Allmusic Forbidden review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-20}}</ref> જ્યારે ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિને ''ફોરબિડન'' ને "શરમજનક અને બેન્ડનું સૌથી ખરાબ આલ્બમ" ગણાવ્યું.<ref>{{cite web |author=Mitchell, Ben |url=http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2230m |title=Blender Forbidden review |publisher=Blender.com |access-date=2008-03-20}}</ref> જુલાઇ 1995માં બ્લેક સબાથ વિશ્વપ્રવાસે નીકળ્યું. શરૂઆત [[મોટરહેડ]] અને [[તાઇમાત]]થી કરવામાં આવી. પરંતુ પ્રવાસમાં બે માસ બાદ ડ્રમવાદક કોઝી પોવેલ નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે બેન્ડ છોડીને જતો રહ્યો. તેનાં સ્થાને ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[બોબી રોન્ડિનેલ્લી]]ને લાવવામાં આવ્યો. ડિસેમ્બર 1995માં એશિયાઇ દેશોમાં શો કર્યા બાદ ટોની ઇઓમીએ બેન્ડને લાંબાગાળાના વિચ્છેદ માટે મૂકી દીધું. અને બ્લેક સબાથના ભૂતપૂર્વ ગાયક [[ગ્લેન હ્યુઘીસ]] તેમજ [[જુડાસ પ્રિસ્ટ]]ના ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[ડેવ હોલેન્ડ]] સાથે એકાકી આલ્બમની શરૂઆત કરી. આલ્બમ પૂર્મ થઇ ગયા બાદ પણ તેને અધિકૃત રીતે રજૂ કરવામાં નહોતું આવ્યું. દાણચોરીમાં ખૂબ જ વેચાયેલું ''એઇટ સ્ટાર'' તેના પછી તરત જ રજૂ થયું હતું તો પણ આ આલ્બમ રજૂ નહોતું કરાયું. આ આલ્બમ 2004માં અધિકૃત રીતે ''[[ધ 1996 ડીઇપી સેશન્સ]]'' ના નામે રજૂ કરવામાં આવ્યું. જેમાં હોલેન્ડનાં ડ્રમ સેશન ડ્રમવાદક [[જિમ્મી કોપ્લી]] દ્વારા પુનઃ ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web| author=Rivadavia, Eduardo |url=http://www.allmusic.com/album/r710201 |title=AMG ''The 1996 DEP Sessions'' Review |publisher=Allmusic.com |access-date=2008-03-21}}</ref> ઓઝી ઓસ્બોર્ન અને બ્લેક સબાથનાં જૂના સભ્યો સાથે પુનઃ જોડાણ કરવા માટે વર્ષ 1997માં ઇઓમીએ હાલનાં કલાકારોમાં ફેરફાર કર્યો. ગાયક ટોની માર્ટિનનો એવો દાવો હતો કે 1992માં ઓઝી ઓસ્બોર્નના કોસ્ટા મિસા શોમાં બેન્ડે કામ કર્યું ત્યારે અનૌપચારિક પુનઃજોડાણ થઇ ચૂક્યું હતું. ત્યારબાદ બેન્ડે જે આલ્બમો રજૂ કર્યા તે આઇ. આર. એસ રેકોર્ડ્ઝ સાથેનો તેનો કરાર પૂરો કરવા માટે કર્યા હતા. બાદમાં માર્ટિને યાદ કર્યું હતું કે ''ફોરબિડન'' એક "પૂરક આલ્બમ હતું કે જેના કારણે રેકોર્ડ કંપની સાથેનો તેમનો કરાર પૂરો થતો હતો. તેનાથી ગાયકો મુક્ત થઇ જતા હતા અને પુનઃ જોડાણનો માર્ગ વધારે મોકળો બનતો હતો. જોકે તે વખતે હું આ માહિતીથી અજાણ નહોતો".<ref>{{cite web |author= |url=http://www.tonymartin.net/qanda.html |title=Tony Martin.net Q&A |publisher=TonyMartin.net |access-date=2008-03-20 |archive-date=2007-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221032549/http://www.tonymartin.net/qanda.html |url-status=dead }}</ref> બેન્ડનો કોન્ટ્રાક્ટ પૂરો કરવા માટે [[આઇ. આર. એસ. રેકોર્ડ્ઝે]] 1996માં એક [[સંપાદિત આલ્બમ]]ની રજૂઆત કરી. જેનું નામ ''[[ધ સેબથ સ્ટોન્સ]]'' રાખવામાં આવ્યું. આ આલ્બમમાં ''બોર્ન અગેઇન'' થી માંડીને ''ફોરબિડન'' સુધીનાં આલ્બમોમાંથી ગીતો પસંદ કરીને લેવામાં આવ્યાં હતાં. === ઓસ્બોર્નનું પુનઃજોડાણ (1997–2006) === [[ચિત્ર:Ozzy Osbourne.JPG|thumb|right|175px|2007માં ઓઝી ઓસ્બોર્ન]] વર્ષ 1997ના ઉનાળામાં ઓસ્બોર્નના એકાકી બેન્ડને બાજુએ મૂકીને ટોની ઇઓમી, ગીઝર બટલર અને ઓઝી ઓસ્બોર્ને [[ઓઝફેસ્ટ]] નામનો સંગીતોત્સવ ઉજવવા માટે અધિકૃત રીતે જોડાણ કર્યું. તેમના કલાકાર વૃંદોમાં ઓસ્બોર્નનો ડ્રમવાદક [[માઇક બોર્ડિન]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે બિલ વાર્ડ પોતાના ધ બિલ વાર્ડ બેન્ડના એકાકી પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલો હતો.<ref name="AMG Biography"/> ડિસેમ્બર 1997માં વાર્ડ ફરીથી જૂથ સાથે જોડાયો. વર્ષ 1992માં ઓસ્બોર્નના "નિવૃત્તિ શો" બાદ તે જ કલાકારો ફરી એક વખત સાથે જોડાયા. મૂળભૂત સભ્યોએ [[બર્મિંગહામ એનઇસી]] ખાતે બે શોનું ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું. તેમને બેવડાં જીવંત આલ્બમ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યાં. તારીખ 20મી ઓક્ટોબર 1998ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલાં આ આલ્બમનું નામ ''[[રિયુનિયન]]'' રાખવામાં આવ્યું હતું. ''બિલબોર્ડ 200'' ની યાદીમાં ''રિયુનિયન'' 11માં સ્થાને પહોંચ્યું<ref name="Billboard Albums"/> અને યુએસમાં તેને પ્લેટિનમનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.<ref name="AMG Biography"/><ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=&artist=BLACK%20SABBATH&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=on&before=on&startMonth=1&endMonth=2&startYear=1999&endYear=1999&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA Gold & Platinum database-''Reunion''|access-date=2009-02-22|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151716/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=&artist=BLACK%20SABBATH&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=on&before=on&startMonth=1&endMonth=2&startYear=1999&endYear=1999&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> આ આલ્બમમાં એકાકી ગીત તરીકે "[[આયર્ન મેન]]" નામનું ગીત મૂકવામાં આવ્યું હતું. આ ગીતને તેની મૂળ રજૂઆતનાં 30 વર્ષ બાદ બ્લેક સબાથને વર્ષ 2000માં [[બેસ્ટ મેટલ પરફોર્મન્સ]]નો પ્રથમ [[ગ્રેમી]] પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ''રિયુનિયન'' માં બે નવાં ગીતોનો પણ સમાવેસ કરવામાં આવ્યો હતો જેમનાં નામ "સાઇકો મેન" અને "સેલિંગ માય સોલ" રાખવામાં આવ્યાં હતાં. ''બિલબોર્ડ મેઇન સ્ટ્રિમ રોક ટ્રેક્સ'' ની યાદીમાં આ બંને ગીતોએ ટોચનાં 20 ગીતોની યાદીમાં સ્થાન મેલવ્યું હતું.<ref name="Billboard Albums"/> વર્ષ 1998ના ઉનાળામાં બેન્ડે યુરોપનો પ્રવાસ ખેડવાની તૈયારીઓ શરૂ કરી તેવામાં જ ડ્રમવાદક બિલ વાર્ડને [[હ્રદય રોગનો હુમલો]] આવ્યો અને તેને સ્થાને હંગામી ધોરણે ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[વિન્ની એપાઇસ]]ને લેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=68263 |title=HEAVEN AND HELL Drummer: RONNIE JAMES DIO Is 'Singing Better Than He Has Ever Sung' |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-08 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602231010/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=68263 |url-status=dead }}</ref> જાન્યુઆરી 1999માં [[પાનટેરા]] સાથે શરૂ થતી યુએસના પ્રવાસ વખતે વાર્ડ ફરી પાછા આવ્યો. ઉનાળા સુધી સતત તે સાથે રહ્યો અને ઓઝફેસ્ટ પ્રવાસની શરૂઆત થઇ.<ref name="AMG Biography"/> ઓઝફેસ્ટનાં પ્રદર્શનો બાદ બેન્ડ ફરી એક વખત લાંબાગાળાનાં વિચ્છેદમાં આવી ગયું અને સભ્યો બધા પોતાના એકાકી પ્રોજેક્ટ્સમાં લાગી ગયા. ટોની ઇઓમીએ વર્ષ 2000માં પોતાનું એકાકી આલ્બમ ''[[ઇઓમી]]'' અધિકૃત રીતે રજૂ કર્યું. જ્યારે ઓસ્બોર્ન તેનાં આગામી એકાકી આલ્બમ ''[[ડાઉન ટુ અર્થ]]'' ઉપર કામ કરી રહ્યો હતો. વર્ષ 2001ની વસંત ઋતુ દરમિયાન બ્લેક સબાથ તેનાં જૂના ચાર સભ્યો અને નિર્માતા [[રિક રૂબીન]] સાથે નવાં આલ્બમ ઉપર કામ કરવા માટે પાછું ફર્યું<ref name="AMG Biography"/> પરંતુ 2001ના ઉનાળામાં ઓસ્બોર્નને તેના જૂનાં ગીતો પૂરાં કરવા માટે જણાવવામાં આવ્યું એટલે મહાવરો અટકાવી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |author=Saraceno, Christina |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/5932210/sabbath_scrap_disturbed_dates |title=Sabbath Scrap Disturbed Dates |publisher=RollingStone.com |access-date=2008-04-08 |archive-date=2008-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617164614/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/5932210/sabbath_scrap_disturbed_dates |url-status=dead }}</ref> ઇઓમીએ જણાવ્યું હતું કે "તેપુરૂં થવા ઉપર હતું." "અમે આગળ વધી શકીએ તેમ નહોતા, આ ખૂબ જ શરમજનક હતું કારણ કે <nowiki>[ગીતો]</nowiki> ખરેખર{{nowrap|good".<ref name="Blabbermouth Iommi">{{cite web| author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=25029 |title=BLACK SABBATH Guitarist Says It's A 'Shame' The Band Didn't Complete New Studio Album |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-08}}</ref>}} કામ વખતે બેન્ડના સભ્યોને જે તકલીફો પડી હતી તેનું ઇઓમીએ કરેલું વર્ણન: {{quote|It's quite different recording now. We've all done so much in between. In <nowiki>[the early]</nowiki> days there was no mobile phone ringing every five seconds. When we first started, we had nothing. We all worked for the same thing. Now everybody has done so many other things. It's great fun and we all have a good chat, but it's just different, trying to put an album together.<ref name="Blabbermouth Iommi"/>}} માર્ચ 2002માં ઓસ્બોર્નનો [[એમ્મી]] વિજેતા રિયાલીટી ટીવી કાર્યક્રમ [[ધ ોસબોર્ન્સ]] [[એમ ટીવી]] ઉપર શરૂ થયો અને ખૂબ જ ઝડપથી તે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત બની ગયો.<ref name="AMG Biography"/> આ કાર્યક્રમને કારણે ઓસ્બોર્નને વધારે લોકો ઓળખતા થયા. બેન્ડની જૂની શાખનો લાભ લેવા માટે [[સેન્ક્ચ્યુરી રેકોર્ડ્ઝે]] બેવડું જીવંત આલ્બમ ''[[પાસ્ટ લાઇવ્સ]]'' રજૂ કર્યું જેમાં 70ના દશકમાં ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવેલાં અમુક ગીતો લેવામાં આવ્યા હતા અને તેમાં જૂનાં બિનઅધિકૃત ''[[લાઇવ એટ લાસ્ટ]]'' આલ્બમમાંથી પણ ગીતો લેવામાં આવ્યાં હતાં. વર્ષ 2004ના ઉનાળા સુધી બેન્ડ વિચ્છેદમાં રહ્યું. ઓઝફેસ્ટ 2004 અને 2005 માટે તેઓ પાછા ફર્યા. નવેમ્બર 2005માં બ્લેક સબાથ [[યુકે મ્યુઝિક હોલ ઓફ ફેમ]]માં દાખલ થયું અને માર્ચ 2006માં 11 વર્ષની લાયકાત બાદ બેન્ડ યુએસના [[રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમ]]માં દાખલ થયું.<ref>{{cite web |author=Sprague, David |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/9438157/rock_and_roll_hall_of_fame_2006_black_sabbath |title=Rock and Roll Hall of Fame 2006: Black Sabbath - Ozzy Osbourne recalls his band's heavy, scary journey |publisher=Rollingstone.com |access-date=2008-04-08 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603174719/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/9438157/rock_and_roll_hall_of_fame_2006_black_sabbath |url-status=dead }}</ref> પુરસ્કાર સમારંભમાં [[મેટાલિકા]]એ બ્લેક સબાથને આદર આપવા માટે તેનાં બે ગીતો "[[હોલ ઇન ધ સ્કાય]]" અને "[[આયર્ન મેન]]" વગાડ્યાં.<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=50050 |title=METALLICA: Video Footage Of BLACK SABBATH Rock Hall Induction, Performance Posted Online |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-08 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602230951/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=50050 |url-status=dead }}</ref> === ''ધ ડિઓ યર્સ'' અને હેવન એન્ડ હેલ (2006ની પ્રસ્તુતિ)) === {{details|Heaven & Hell (band)}} [[ચિત્ર:Vinny Appice HAH Katowice Spodek 2007.jpg|right|thumb|220px|વિની એપાઇસ હેવન અને હેલ સાથે 2007માં કાટોવાઇસ ખાતે એકલો ડ્રમ વગાડતો નજરે પડે છે.]] વર્ષ 2006માં જ્યારે ઓઝી ઓસ્બોર્ન તેના [[નવા એકાકી આલ્બમ]] ઉપર કામ કરી રહ્યો હતો ત્યારે [[રાઇનો રેકોર્ડ્ઝે]] ''[[ધ ડિયો યર્સ]]'' નામનું આલ્બમ રજૂ કર્યું. આ એક એવું સંપાદિત આલ્બમ હતું કે જેમાં [[રોની જેમ્સ ડિયો]]એ બ્લેક સબાથ માટે ગાયેલાં ગીતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. રજૂઆત માટે ઇઓમી, બટલર, ડિયો અને એપાઇસ નવાં ગીતો લખવાં અને તેને ધ્વનિમુદ્રિત કરવા માટે પુનઃ જોડાયા. ''ધ ડિયો યર્સ'' એપ્રિલ 2007માં રજૂ કરવામાં આવ્યું જે ''બિલબોર્ડ 200'' ની યાદીમાં 54માં સ્થાને પહોંચ્યું. જ્યારે તેનું એકાકી ગીત "ધ ડેવિલ ક્રાઇડ" મેઇન સ્ટ્રિમ રોક ટ્રેક્સની યાદીમાં 37માં સ્થાને પહોંચ્યું.<ref name="Billboard Albums"/> પરિણામોથી સંતુષ્ટ ઇઓમી અને ડિયોએ ''હેવન એન્ડ હેલ'' ના કલાકારોની સાથે પુનઃ જોડાણ કરીને [[વિશ્વપ્રવાસ]] કરવાનું નક્કી કર્યું. જ્યારે ઓસ્બોર્ન, બટલર, ઇઓમી અને વાર્ડનાં વૃંદને હજી પણ અધિકૃત રીતે બ્લેક સબાથનાં નામે ઓળખવામાં આવતું હતું..નવાં વૃંદે હેવન એન્ડ હેલ નામનું આલ્બમ રજૂ કર્યા બાદ ગૂંચવડ દૂર કરવા માટે તેમની જાતને [[હેવન એન્ડ હેલ]] કહેવડાવવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો. શરૂઆતમાં ડ્રમવાદક [[બિલ વાર્ડ]] પણ ભાગ લેવાનો હતો. પરંતુ પ્રવાસ શરૂ થાય તેના થોડા દિવસ અગાઉ જ "બેન્ડના બે એક સભ્યો સાથે" સંગીત અંગે મતભેદ થતા તેને પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=135471|title=Ward On Quitting Heaven & Hell: I Was Uncomfortable With Some Things Surrounding The Project|last=Russell|first=Tom|date=20 February 2010|publisher=[[Blabbermouth.net|Blabbermouth]]|access-date=21 February 2010|archive-date=22 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222042057/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=135471|url-status=dead}}</ref> તેનાં સ્થાને ભૂતપૂર્વ ડ્રમવાદક [[વિન્ની એપાઇસ]]ને લેવામાં આવ્યો જેનાં કારણે ''મોબ રૂલ્સ'' અને ''ડિહ્યુમનાઇઝર'' આલ્બમ્સમાં જે વૃંદ હતું તે ફરી એક વખત એકત્રિત થયું. હેવન એન્ડ હેલે યુએસનો પ્રવાસ [[મેગાડેથ]] અને [[લેમ્બ ઓફ ગોડ]]થી શરૂ કર્યો. તારીખ 30મી માર્ચ 2007ના દિવસે તેમણે ન્યૂ યોર્ક ખાતે જીવંત આલ્બમ અને ડીવીડીનું ધ્વનિમુદ્રણ કર્યું જેને ''[[લાઇવ ફ્રોમ રેડિયો સિટી મ્યુઝિક હોલ]]'' નામ આપવામાં આવ્યું. નવેમ્બર 2007માં ડિયોએ જણાવ્યું કે બેન્ડની યોજના નવું આલ્બમ બનાવવાની છે.<ref>{{cite web| author=Elliott, Mike |url=http://www.komodorock.com/interviews/interviews/komodo-rock-talks-with-ronnie-james-dio-200711012460/ |title=Komodo Rock Talks With Ronnie James Dio |publisher=Komodorock.com |access-date=2008-04-08}}</ref> જે તેનાં બાદના વર્ષે ધ્વનિમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું. એપ્રિલ 2008માં બેન્ડે તેની આગામી રજૂઆતોની જાહેરાત કરી અને જણાવ્યું કે તે [[જુડાસ પ્રિસ્ટ]], [[મોટરહેડ]] અને [[ટેસ્ટામેન્ટ]]ની સાથે રહીને [[મેટલ માસ્ટર્સ ટૂર]]માં ભાગ લેશે.<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=95359 |title=JUDAS PRIEST Frontman On 'Metal Masters' Tour: 'We Insisted On A Classic Metal Package' |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080422142021/http://www.roadrunnerrecords.com/Blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=95359 |url-status=dead }}</ref> નવા બોક્સ સેટ ''[[ધ રૂલ્સ ઓફ હેલ]]'' માં ડિયોએ બ્લેક સબાથ માટે કરેલાં ગીતોની માસ્ટર્ડ આવૃત્તિ લેવામાં આવી હતી. જેને મેટલ માસ્ટર્સ ટૂર દ્વારા ટેકો આપવામાં આવ્યો. વર્ષ 2009માં બેન્ડે તેના પદાર્પણ કરનારાં નવા આલ્બમનુ નામ જાહેર કર્યું જે હતું ''[[ધ ડેવિલ યુ નો]]'' જે તારીખ 28મી એપ્રિલના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું.<ref name="billb09">{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/heaven-hell-feeling-devilish-on-new-album-1003940100.story |title="Heaven & Hell Feeling Devilish On New Album" |access-date=2009-02-13 |last=Cohen |first=Jonathan |coauthors= |date=February 10, 2009 |work=Billboard |publisher=Howard Appelbaum |archive-date=2010-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126021219/http://www.billboard.com/bbcom/news/heaven-hell-feeling-devilish-on-new-album-1003940100.story |url-status=dead}}</ref> તારીખ 26મી મે 2009ના રોજ ઓસ્બોર્ને ન્યૂ યોર્કની ફેડરલ કોર્ટમાં ઇઓમી વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કર્યો તેનો આરોપ હતો કે તેણે બેન્ડનું નામ ગેરકાયદે રાખ્યું છે. ઇઓમીએ નોંધ્યું કે તે બેન્ડની કારકીર્દિના 41 વર્ષ સુધી બેન્ડમાં રહ્યો છે. 1980માં તેના બેન્ડના સભ્યોએ બેન્ડના નામ ઉપરનો હક્ક જતો કર્યો હતો તેના કારણે તેઓ બેન્ડનાં નામ ઉપર વધારે પડતો હક્ક જમાવી રહ્યા છે. જોકે કેસમાં ઓસ્બોર્ને બેન્ડનાં ટ્રેડમાર્કની 50 ટકા માલિકીની માગણી કરી હતી. તેણે જણાવ્યું હતું કે આ ખટલાથી બેન્ડનાં જૂના ચાર સભ્યોને પણ સરખી માલિકી મળશે તેવી તેને આશા છે.<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Ozzy Osbourne sues over Black Sabbath name Accuses bandmate Tony Iommi of costing him merchandise royalties | date=2009-05-30 | publisher=AP | url=http://www.msnbc.msn.com/id/31008866/ | work=MSNBC | pages= | access-date=2009-05-30 | language= | archive-date=2009-06-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090602182717/http://www.msnbc.msn.com/id/31008866 | url-status=dead }}</ref> તાજેતરમાં પોતાની આત્મકથા "આઇ એમ ઓઝી"ના પ્રચાર માટે આપેલી એક મુલાકાતમાં ઓસ્બોર્ને જણાવ્યું હતું કે તે પુનઃ જોડાણને નકારી કાઢતો નથી. પરંતુ તમામ મૂળભૂત સભ્યો સાથે પુનઃ જોડાણ થયું હતું કે કેમ તે અંગે તેને શંકા છે. ઓઝીએ જણાવ્યું હતું કે "હું એવું નથી કહેવા માગતો કે મેં પુનઃ જોડાણ આજીવન માટે લખી આપ્યું હતું. પણ અત્યારે મને લાગતું નથી કે કોઇ શક્યતા હોય." પણ ભવિષ્યએ મારા માટે શું રાખ્યું છે તેની કોને ખબર છે? જો તે મારી નિયતી હશે, તો સારૂં છે." ઓસ્બોર્ન આ બાબતને ભૂતપૂર્વ પ્રેમિકા સાથે જવા બરાબર સરખાવે છે, "જ્યારે હું નાનો હતો ત્યારે મારે ઘણી પ્રેમિકાઓ હતી. તેમાંથી અત્યારે મને શિર્લી સાથે જવું ગમશે પરંતુ જ્યારે તમે પાછા જાવ ત્યારે તમને લાગશે કે ખોટો ફસાઇ ગયો છું હું મૂર્ખામી ભર્યું વિચારતો હતો." <ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Ozzy: Sabbath not regrouping | date=2010-01-25 | publisher=AP | url=http://jam.canoe.ca/Music/2010/01/25/12611346-wenn-story.html | work=Canoe | pages= | access-date=2010-01-25 | language= }} {{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંગીતની શૈલી == બ્લેક સબાથમાં ઘણા કલાકારો કામ કરી ચૂક્યા હોવા છતાં પણ તેની સંગીતની શૈલીના બદલાવ, તેમનો મૂળભૂત અવાજ અશુભ ગીતો અને નિયતીને લગતાં સંગીત<ref name="Black Sabbath's song review"/> આધારિત રહેતો હતો. તેમાં ઘણી વખત સંગીતના [[ટ્રાઇટોન]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવતો જેને "આસૂરી મધ્યાંતર" તરીકે પણ ઓશખવામાં આવતો.<ref name="Satanism today"/> 1970ના દાયકાના પ્રખ્યાત સંગીતથી એકદમ વિપરીત બ્લેક સબાથના ઘેરા અવાજને તત્કાલિન વિવેચકો દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવતો હતો.<ref name="AMG Biography"/> બેન્ડના અગાઉના [[હેવી મેટલ]] અસંખ્ય વખત રેડિયો ઉપર વાગતાં હતાં પરંતુ હાલનાં ગીતો રોક રેડિયો ઉપર નહીંવત્ પ્રમાણમાં વાગી રહ્યા છે. અથવા તો વાગતા જ નથી તેમ કહીએ તો પણ ચાલે.<ref>{{cite book |last=D. Barnet|first=Richard|coauthors=L. Burriss, Larry|others=D. Fisher, Paul |title=Controversies of the music industry |url=https://archive.org/details/controversiesofm0000barn|publisher=Greenwood Publishing Group |date=2001 |pages=[https://archive.org/details/controversiesofm0000barn/page/87 87]–88 |chapter=Messages of Death |isbn=0313310947}}</ref> બેન્ડનો પ્રાથમિક ગીતકાર ટોની ઇઓમી બ્લેક સબાથનું મોટાં ભાગનું સંગીત લખતો હતો જ્યારે ઓસ્બોર્ન કંઠ્ય સંગીત લખતો અને બાધવાદક ગીઝર ગીતો લખતો હતો. આ પ્રક્રિયા ઇઓમી માટે ઘણી વખત કંટાળાજનક બની જતી હતી. તેના ુપર ઘણી વખત નવી વસ્તુઓની રજૂઆત કરવાનું દબાણ રહેતું હતું. "જો હું કાંઇ પણ લીધા વિના આવું તો કોઇ કંઇ જ કામ કરતું નહોતું."<ref name="Rosen76"/> ઇઓમીનાં પ્રભાવ અંગે ઓસ્બોર્ને બાદમાં જણાવ્યું હતું કે: {{quote|Black Sabbath never used to write a structured song. There'd be a long intro that would go into a jazz piece, then go all folky... and it worked. Tony Iommi—and I have said this a zillion times—should be up there with the greats. He can pick up a guitar, play a riff, and you say, 'He's gotta be out now, he can't top that.' Then you come back, and I bet you a billion dollars, he'd come up with a riff that'd knock your fucking socks off.<ref>{{cite web |author=Sprague, David |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/9438157/rock_and_roll_hall_of_fame_2006_black_sabbath |title=Rock and Roll Hall of Fame 2006: Black Sabbath |publisher=Rollingstone.com |access-date=2008-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603174719/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/9438157/rock_and_roll_hall_of_fame_2006_black_sabbath |archive-date=2008-06-03 |url-status=dead}}</ref> }} બ્લેક સબાથનાં અગાઉનાં આલ્બમોમાં [[ટ્યુન્ડ ડાઉન]] ગિટારનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો જે ઘેરાં સંગીતનાં સર્જનમાં ખાસ્સું એવું યોગદાન આપતો હતો.<ref name="AMG Biography"/> બ્લેક સબાથની રચના કરતાં પૂર્વે 1966માં ગિટારવાદક ટોની ઇઓમીને [[શીટ મેટલ]]ની ફેક્ટરીમાં કામ કરતાં અકસ્માત નડ્યો જેનાં કારણે તેના જમણા હાથની બે આંગળીઓનાં ટેરવાં ખલાસ થઇ ગયાં. ઇઓમીએ લગભગ સંગીત છોડી દીધું હતું. પરંતુ એક મિત્રએ તેને વિનંતી કરી કે તે [[જાઝ]] ગિટારવાદક [[જેન્ગો રેઇન હાર્ટ]] પાસેથી પ્રેરણા લે કે જેણે તેની બે આંગળીઓનો ઉપયોગ ગુમાવી દીધો છે.<ref name="Rosen135">{{Harvnb|Rosen|1996|p=135}}</ref> રેઇનહાર્ટથી પ્રેરણા લઇને ઇઓમીએ પ્લાસ્ટિકનાં બે અંગૂઠીઓ બનાવી અને તેની ગૂમાવેલી આંગળીઓ ઉપર ચામડાની ટોપી ચડાવી દીધી. ગિટારમાં તે હળવા તારોનો ઉપયોગ કરવા માંડ્યો અને તેના ગિટારને ડિટ્યુન કરવા માંડ્યો જેથી [[તેના દ્વારા બનાવવામાં આવેલી નકલી આંગળીઓ]] વડે ગિટારનાં તાર ઉપર પકડ રહે આ બધી બાબતોનાં કારણે સંગીત અજાણતા જ ઘેરું બનવા લાગ્યું હતું."<ref name="Rosen135"/> અગાઉ બેન્ડના ઇતિહાસમાં ઇઓમીએ વિવિધ [[પડતાં મૂકાયેલા ટ્યુનિંગ]] સાથે પ્રયોગો કર્યા હતા. જેમાં C# ટ્યુનિંગ અથવાતો 3 સેમિટોન્સ નીચેનો સમાવેશ થાય છે પરંતુ અંતે E♭ ટ્યુનિંગ અથવા તો યોગ્ય ટ્યુનિંગ કરતાં અડધું પગથિયું નીચે નક્કી રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="inter">{{cite web|url=http://iommi.com/images/spread.jpg|title=Tony Iommi interview|access-date=2009-03-01|archive-date=2009-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305020833/http://iommi.com/images/spread.jpg|url-status=dead}}</ref> == વારસો == બ્લેક સબાથ સદાકાળ માટેનું અને દાવા પૂર્વકનું ખૂબ જ પ્રભાવશાળી હેવી મેટલ બેન્ડ રહ્યું છે. બેન્ડે ''[[પેરાનોઇડ]]'' જેવાં આલ્બમો રજૂ કરીને એક નવોજ ચિલો ચાતર્યો હતો. પેરાનોિડ વિશે ''રોલિંગ સ્ટોન'' મેગેઝિને એમ જણાવ્યું હતું કે "સંગીત કાયમને માટે બદલાઇ ગયું છે."<ref name="The Holy Sabbath">{{cite web |author=Diehl, Matt |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/5939997/the_holy_sabbath |title=The Holy Sabbath |publisher=Rollingstone.com |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617164618/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/5939997/the_holy_sabbath |url-status=dead }}</ref> અને બેન્ડને "ધ [[બિટલ્સ]] ઓફ હેવી મેટલ" ગણાવ્યું હતું.<ref name="The Greatest Artists">{{cite web |author= |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/7249931/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_85_black_sabbath |title=The Greatest Artists of All Time |publisher=Rollingstone.com |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617172802/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/7249931/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_85_black_sabbath |url-status=dead }}</ref> ''ટાઇમ મેગેઝિને'' ''પેરાનોઇડ'' ને "હેવી મેટલનાં જન્મસ્થલ" તરીકે ગણાવ્યું હતું. તેણે સદાકાળના 100 આલ્બમોની યાદીમાં તેને સ્થાન આપ્યું હતું.<ref name="The 100 Albums">{{cite news |author= |url=http://www.time.com/time/2006/100albums/0,27693,Paranoid,00.html |title=All Time 100 |publisher=Rollingstone.com |access-date=2008-04-25 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617051617/http://www.time.com/time/2006/100albums/0,27693,Paranoid,00.html |url-status=dead }}</ref> [[એમ ટીવી]]એ ટોચનાં દસ હેવી મેટલ બેન્ડ<ref name="Blabbermouth Greatest">{{cite web|author=|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=55087|title=BLACK SABBATH, JUDAS PRIEST And METALLICA Are 'Greatest Heavy Metal Bands Of All Time|publisher=Blabbermouth.net|access-date=2008-04-25|archive-date=2008-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602225156/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=55087|url-status=dead}}</ref>ની યાદીમાં બ્લેક સબાથને પ્રથમ ક્રમે મૂક્યું હતું.જ્યારે [[વીએચ1]]એ તેની હાર્ડ રોકના 100 કલાકારોની યાદીમાં તેને બીજાં સ્થાને મૂક્યું હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.rockonthenet.com/archive/2000/vh1hardrock.htm|title=Rock the Net-VH1: 100 Greatest Hard Rock Artists|access-date=2009-04-09}}</ref> બ્લેક સબાથના "આયર્ન મેન" ગીતને વીએચ1એ તેનાં 40 મહાન મેટલ ગીત કાઉન્ટડાઉનની યાદીમાં પ્રથમ સ્થાને મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Blabbermouth Iron Man">{{cite web|author=|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=51784|title=BLACK SABBATH's 'Iron Man' Tops VH1 List As the Greatest Metal Song of All Time|publisher=Blabbermouth.net|access-date=2008-04-25|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606133853/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=51784|url-status=dead}}</ref> ઓલ મ્યુઝિકના વિલિયમ રૂહલમાને જણાવ્યું હતું કે: {{quote|Black Sabbath has been so influential in the development of heavy metal rock music as to be a defining force in the style. The group took the blues-rock sound of late '60s acts like [[Cream (band)|Cream]], [[Blue Cheer]], and [[Vanilla Fudge]] to its logical conclusion, slowing the tempo, accentuating the bass, and emphasising screaming guitar solos and howled vocals full of lyrics expressing mental anguish and macabre fantasies. If their predecessors clearly came out of an electrified blues tradition, Black Sabbath took that tradition in a new direction, and in so doing helped give birth to a musical style that continued to attract millions of fans decades later.<ref name="AMG Biography"/> }} === પ્રભાવ અને આવિષ્કાર === બ્લેક સબાથનું હેવી મેટલ ઉપર પ્રભુત્વ લગભગ અપ્રતિમ હતું. અગણિત બેન્ડે તેને ખૂબ જ પ્રભાવશાળી ગણાવ્યું હતું જેમાં [[મેટેલિકા]]<ref name="Guitar World"/>, [[આયર્ન મેઇડન]]<ref name="Blabbermouth Iron Maiden">{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=27275 |title=IRON MAIDEN Bassist Talks About His Technique And Influences |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602225124/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=27275 |url-status=dead }}</ref>, [[સ્લેયર]]<ref name="Guitar World">{{Cite news |title=The Eternal Idol |last=Gill |first=Chris |magazine=Guitar World |date=December 2008}}</ref>, [[ડેથ]]<ref name="Guitar World"/>, [[કોર્ન]]<ref name="Guitar World"/>, [[મેહેમ]]<ref name="Guitar World"/>, [[વેનોમ]]<ref name="Guitar World"/>, [[એલિસ ઇન ચેઇન્સ]], [[એન્થ્રેક્સ]], [[ડિસ્ટર્બ્ડ]], [[આઇસ્ડ અર્થ]], [[મેલ્વિન્સ]], [[ઓપેથ]],<ref name="Blabbermouth Opeth">{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=80477 |title=OPETH Pays Tribute To Classic Heavy Metal Artists |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2007-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070912221811/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=80477 |url-status=dead }}</ref> [[પાનટેરા]]<ref name="Guitar World"/>, [[મેગાડેથ]]<ref name="Rolling Stone Renion Review">{{cite web |author=Turman, Katherine |url=http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/5921802/black_sabbath |title=Black Sabbath - Bank One Ballpark, Phoenix, December 31, 1998 |publisher=Rollingstone.com |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617172801/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/articles/story/5921802/black_sabbath |url-status=dead }}</ref>, [[ધ સ્મેશિંગ પમ્પકિન્સ]]<ref>ડી પેરના, એલન. "ઝિરો વરશિપ", ''ગિટાર વર્લ્ડ'' . ડિસેમ્બર 1995.</ref>, [[સ્લિપનોટ]]<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=77507 |title=BLACK SABBATH Bassist: 'It's Great When Bands Cite Us As Their Influence |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2011-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810150228/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=77507 |url-status=dead }}</ref>, [[ફૂ ફાઇટર્સ]]<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=71459 |title=HEAVEN AND HELL, MEGADETH Perform In Los Angeles; Photos Available |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811035925/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=71459 |url-status=dead }}</ref>, [[ફિયર ફેક્ટરી]]<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=73036 |title=Ex-FEAR FACTORY Axeman DINO CAZARES Talks Guitars |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602225205/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=73036 |url-status=dead }}</ref>, [[કેન્ડલ માસ]]<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=73036 |title=Ex-FEAR FACTORY Axeman DINO CAZARES Talks Guitars |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602225205/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=73036 |url-status=dead }}</ref> અને [[ગોડસ્મેક{/0{15/}}નો સમાવેશ થાય છે.|ગોડસ્મેક{/0{15/}}નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=28660 |title=GODSMACK'S Next Album Will Rock In A Bluesier Way |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929061341/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=28660 |url-status=dead }}</ref>]] ગોલ્ડ વેચાણ ધરાવતાં બે [[સ્મરણિકા આલ્બમો]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં જેનાં નામ હતાં ''[[નેટિવિટી ઇન બ્લેક]]'' ''વોલ્યુમ 1 અને 2'' જેમાં કવર રૂપે [[સેપલટુરા]], [[વ્હાઇટ ઝોમ્બી]], [[ટાઇપ ઓ નેગેટિવ]], [[ફેઇથ નો મોર]], [[મશીન હેડ]], [[સિસ્ટમ ઓફ અ ડાઉન]] અને [[મોન્સ્ટર મેગ્નેટ]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. [[મેટાલિકા]]ના [[લાર્સ ઉલરિચ]] અને તેના બેન્ડના સાથીદાર [[જેમ્સ હેટફિલ્ડે]] વર્ષ 2006માં બ્લેક સબાથને [[રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમ]]માં સમાવ્યું. ઉલરિચે જણાવ્યું હતું કે "બ્લેક સેબથ હેવી મેટલનો પર્યાય છે અને હંમેશા રહેશે."<ref>{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=49540 |title=METALLICA Induct BLACK SABBATH Into ROCK AND ROLL HALL OF FAME: Photos Available |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602224059/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=49540 |url-status=dead }}</ref> જ્યારે હેટફિલ્ડે જણાવ્યું હતું કે "સેબથે મને આસૂરી અવાજો સાંભળવાની ટેવ પાડી જે સંગીત પછી મને ગમવા લાગ્યું." ટોની ઇઓમી ભારે રિફનો રાજા છે."<ref name="Influence">{{cite web |author= |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=41860 |title=Metal/Hard Rock Musicians Pay Tribute To BLACK SABBATH's 'Paranoid' |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602230944/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=41860 |url-status=dead }}</ref> [[ગન્સ એન રોઝિસ]]ના ભૂતપૂર્વ ગિટારવાદક [[સ્લેશે]] ''પેરાનોઇડ'' આલ્બમ વિશે જણાવ્યું હતું કે: "એ આલ્બમમાં એક ગજબનો જાદુ હતો તમે નાના બાળક હો તો પણ તમે તેના ુપર આફરિન થઇ જાવ એમ લાગતું હતું કે જાણે તે એક અલગ જ દુનિયા હતી. તે તમારું દિમાગ અને અન્ય પરિમાણો ખોલી નાખે છે....''પેરાનોઇડ'' એ સમગ્ર સેબથનો અનુબવ છે; સેબથ તે જમાનામાં જે કહેવા માગતું હતું તે પ્રકારનું ખૂબ જ ક્રિયાદર્શક ટોનીની વગાડવાની શૈલી ચાહે તે 'પેરાનોઇડ' કરતાં જુદી હોય અથવા તો 'હેવન એન્ડ હેલ' કરતાં જુદી હોય તે ખૂબ જ લાક્ષણિકતા વાળી હતી."<ref name="Influence"/> [[એન્થ્રેક્સ]]ના ગિટારવાદક [[સ્કોટ ઇયાને]] જણાવ્યું હતું કે "મને દરેક ઇન્ટરવ્યુમાં એક પ્રશ્ન અચૂક પૂછવામાં આવે છે કે તમારી પસંદગીનાં પાંચ ટોચનાં મેટલ આલ્બમ કયા?' મેં મારી જાત માટે આનો જવાબ ખૂબ જ સરળ બનાવી દીધો છે હું હંમેશા જવાબ આપું છું કે બ્લેક સબાથનાં પ્રથમ પાંચ આલ્બમ."<ref name="Influence"/> [[લેમ્બ ઓફ ગોડ]]ના [[ક્રિસ એડલરે]] જણાવ્યું હતું કે "હેવી મેટલ વગાડનાર કોઇ પણ વ્યક્તિ જો તમને એમ કહે કે અમે બ્લેક સબાથનાં સંગીતથી પ્રભાવિત થયા નથી તો મને લાગે છે કે તેઓ તમારી સમક્ષ જૂઠ્ઠું બોલી રહ્યાં છે. મને લાગે છે કે બ્લેક સબાથે જે કાંઇ કર્યું તેનાથી તમામ હેવી મેટલ મ્યુઝિક થોડા ઘણા અંશે પણ પ્રભાવિત થયું છે."<ref name="LOG Influence">{{cite web |author=Morgan, Anthony |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=88379 |title=LAMB OF GOD To Switch Record Labels For Non-U.S. Territories |publisher=Blabbermouth.net |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421212642/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=88379 |url-status=dead }}</ref> હેવી મેટલનાં પાયાનાં પત્થરો બનવા ઉપરાંત તેમણે હેવી મેટલનાં પેટાવિભાગો જેવા કે [[સ્ટોનર રોક]],<ref>{{cite journal|last=Ratliff|first=Ben|date=June 22, 2000|title=Rated R review|journal=Rolling Stone|url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/233746/review/5943680?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview|access-date=December 19, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 3, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203020527/http://www.rollingstone.com/reviews/album/233746/review/5943680?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview|url-status=dead}}</ref> [[સ્લજ મેટલ]],<ref name="AMG-Eyehategod">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/p38682| title=Eyehategod | author=Huey, Steve | work=[[Allmusic]]| access-date=2009-12-31}}</ref><ref>''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , પોપ/જાઝની યાદી, પાનું 2, ઓક્ટોબર 5, 2007 [http://www.nytimes.com/2007/10/05/arts/music/05wpop.html?pagewanted=2&amp;sq=Melvins%20sludge&amp;st=cse&amp;scp=1 ] એક્સેસ તારીખ: ડિસેમ્બર 31, 2009</ref> [[બ્લેક મેટલ]] અને [[ડૂમ મેટલ]]નો પાયો નાખ્યો હતો. [[લોકપ્રિય સંગીત]]ને ચલણમાં સૌપ્રથમ રજૂ કરવાનો શ્રેય પણ સેબથને જાય છે.<ref>[[સ્કારૂફી 2003]], પીજી. 105, "''બ્લેક સબાથ (2) ખૂબ જ પ્રભાવશાળી બેન્ડ પરંતુ આગળ જતાં હાર્ડ રોક પ્રકારનાં સંગીત માટે જે આવડત જોઇએ તે ક્રમશઃ ખરાબ થતી ગઇ. જોકે જાઢમાં તેમની કુશળતા, કદરૂપી ઘરેડ અને લડાયક ધૂનો, એકધારી ગાવાની પદ્ધતિ અને તેમના ડરામણા વિષયોએ મધ્યકાલિન ભાવિ સૃષ્ટિમાં નવો ભાવ જગાડ્યો અને તેમણે બ્લેક મેટલ તેમજ ડૂમ મેટલનો પાયો નાખ્યો.'' ''તેમનાં દ્વારા કરવામાં આવેલાં કામોમાં સુમધુર સંગીત અને સાધનોના ઉપયોગ મારફતે કરવામાં આવેલું સંગીત નગણ્ય હતાં. પેરાનોઇડ (1971) અને માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી (1971) તેનાં ઉદાહરણો છે. '' ''તેઓ ગોથિક સંગીતનાં સંશોધકો નહોતા પરંતુ, તેમણે લોકો સમક્ષ આ સંગીત પ્રથમ વખત રજૂ કર્યું હતું.'' "</ref> == સભ્ય == {{main|List of Black Sabbath band members}} ;હાલના સભ્યો * [[ઓઝી ઓસ્બોર્ન]]- મુખ્ય ગાયક, હાર્મોનિકા કે મોઢાં વાજું (1968–1979, 1985, 1994, 1997–2006) * [[ટોની ઇઓમી]]&nbsp;– મુખ્ય ગિટારવાદક, કિબોર્ડ, વાંસળી (1968–2006) * [[ગીઝર બટલર]]&nbsp;– બાઝ, સિન્થ્સ (1968–1985, 1990–1994, 1997–2006) * [[બિલ વાર્ડ]]&nbsp;– ડ્રમ્સ, ડ્રમની ઉપરનું લાકડીથી વગાડવાનું સાધન (1968–1980, 1983-1985, 1994, 1997–2006) == જાહેર થયેલી રેકર્ડોની યાદી == {{mainlist|Black Sabbath discography}} {{col-begin}} {{col-2}} * ''[[બ્લેક સબાથ]]'' (1970) * ''[[પેરાનોઇડ]]'' (1970) * ''[[માસ્ટર ઓફ રિયાલિટી]]'' (1971) * ''[[બ્લેક સબાથ વોલ્યુમ. 4]]'' (1972) * ''[[સેબથ બ્લડી સબ્બાથ]]'' (1973) * ''[[સાબોટાજ]]'' (1975) * ''[[ટેક્નિકલ એક્સટસી]]'' (1976) * ''[[નેવર સે ડાઇ!]]'' (1978) * ''[[હેવન એન્ડ હેલ]]'' (1980) {{col-2}} * ''[[મોબ રૂલ્સ]]'' (1981) * ''[[બોર્ન અગેઇન]]'' (1983) * ''[[સેવન્થ સ્ટાર]]'' (1986) * ''[[ધ ઇટર્નલ આઇડોલ]]'' (1987) * ''[[હેડલેસ ક્રોસ]]'' (1989) * ''[[ટિર]]'' (1990) * ''[[ડિહ્યુમલાઇઝર]]'' (1992) * ''[[ક્રોસ પર્પઝિસ]]'' (1994) * ''[[ફોરબિડન]]'' (1995) {{col-end}} == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{Citation| last=Rosen |first=Steven |title=The Story of Black Sabbath: Wheels of Confusion |publisher=Castle Communications |year=1996 |isbn=1-86074-149-5}} * {{Citation| last=Sharpe-Young |first=Garry |title=Sabbath Bloody Sabbath: The Battle for Black Sabbath |publisher=Zonda Books |year=2006 |isbn=0-9582684-2-8}} * <cite id="refScaruffi2003">{{Cite book | last=Scaruffi |first=Piero |title=A History of Rock Music:1951-2000 | url=https://archive.org/details/historyofrockmus0000scar |publisher=¡Universe, Inc. |year=2003 |isbn=0-595-29565-7}}</cite> == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikipedia-Books|Black Sabbath}} {{commons|category:Black Sabbath}} * [http://www.blacksabbath.com/ બ્લેક સબાથની અધિકૃત સાઇટ] {{Black Sabbath}} [[શ્રેણી:1960નાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1970નાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1980નાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1990નાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:2000નાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:બ્લેક સબાથ]] [[શ્રેણી:ઇન્ગલિશ હેવી મેટલ સંગીત જૂથ]] [[શ્રેણી:ઇન્ગલિશ રોક સંગીત જૂથ]] [[શ્રેણી:ગ્રેમી પુરસ્કારના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:આઇ.આરએસ. રેકોર્ડ્ઝ કલાકારો]] [[શ્રેણી:બર્મિંગહામ ઇન્ગલેન્ડનાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:1968માં સ્થપાયેલાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:ચાર સભ્યોનાં સંગીત જૂથો]] [[શ્રેણી:રોક એન્ડ રોલ જેવા પ્રસિદ્ધ સંગીતનું આગમન]] 8nxpmt3k3m3poqgitx8plit8p5apxrj ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો ૪ 0 24457 907897 907077 2026-11-20T20:07:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907897 wikitext text/x-wiki {{Infobox VG | title = Grand Theft Auto IV | image = [[Image:GTAIV Logo.jpg|256px]] | caption = <small>''Grand Theft Auto IV''{{'}}s box art displays several of the prominent characters featured in the game, including protagonist Niko Bellic </small> | developer = [[Rockstar North]]<br />[[Rockstar Toronto]] (PC)<ref name="gta4pchan-IGNUK"/> | resolution = [[720p]] | publisher = [[Rockstar Games]] | distributor = [[Take-Two Interactive]] <small>(retail)</small><br />[[Steam (content delivery)|Steam]] <small>(online)</small><ref>{{cite web| title = Grand Theft Auto IV on Steam |publisher = [[Valve Corporation|Valve]] | date = 2008-11-19| url = http://store.steampowered.com/app/12210/| access-date = 2008-11-21}}</ref> | designer = Simon Lashley<br />Keith McLeman<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0802999/fullcredits| title=Full Cast and Crew for GTA IV}}</ref> | writers = [[Dan Houser]]<br />[[Sam Houser]] | series = ''[[Grand Theft Auto (series)|Grand Theft Auto]]'' | engine = [[Rockstar Advanced Game Engine|RAGE]]<br />[[Euphoria (software)|Euphoria]]<ref name="RAGE Euphoria" /> |version = 1.04 (PlayStation 3)<br /> 1.06 (Xbox 360)<br /> 1.0.0.4 (Windows) | released = '''PlayStation 3, Xbox 360'''<br />29 April 2008<br /> '''Microsoft Windows'''<br /> {{vgrelease|NA=2 December 2008<ref name="gta4pcrdsysre-ign"/>}} {{vgrelease|EU=3 December 2008<ref name="gta4pchandson-eurog"/>}} | genre = [[Sandbox (video games)|Sandbox]], [[third-person shooter]], [[Action-adventure game|action-adventure]] | modes = [[Single-player]], [[Multiplayer video game|multiplayer]] | ratings = {{vgratings|BBFC=18<ref>{{cite web| title = Grand Theft Auto IV| work = BBFC| publisher = | date = 2008-04-01| url = http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/95CD81B1994B33258025741E004C8438?OpenDocument| access-date = 2008-04-04| archive-date = 2008-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20081012003044/http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/95CD81B1994B33258025741E004C8438?OpenDocument| url-status = dead}}</ref><ref name="EGBBFC">{{cite web| title = BBFC removes GTA IV info from site| publisher = [[Eurogamer]]| date = 2008-03-31| url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=129691| access-date = 2008-04-01| archive-date = 2012-02-15| archive-url = https://www.webcitation.org/65SiSt4D6?url=http://www.eurogamer.net/articles/bbfc-removes-gta-iv-info-from-site| url-status = dead}}</ref> |ESRB=M |OFLCA=MA15+ (cut and uncut versions)<ref name="OFLC_rating">{{cite web| title =Grand Theft Auto IV Game (Multi Platform)| date =2007-12-13| url =http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=224873| access-date =2008-12-26| archive-date =2009-02-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20090211020630/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=224873| url-status =dead}}</ref><ref name="OFLC_ratingPC">{{cite web| title =Grand Theft Auto IV – PC Game (PC)| date =2008-11-04| url =http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=230811| access-date =2008-12-26| archive-date =2009-02-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20090211015948/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=230811| url-status =dead}}</ref> |OFLCZ=R18<ref name="NZ rating">{{cite web|title=Decisions Database Summary – Grand Theft Auto IV|work=OFLC (NZ)|date=2008-02-27|url=http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=800191|access-date=2008-04-15|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217153834/http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=800191|url-status=dead}}</ref> |PEGI=18+<ref name = "PEGI_rating">{{Cite web |url=http://www.xbox.com/en-GB/games/g/grandtheftautoiv/ |title=Xbox.com {{!}} Official Xbox 360 UK {{!}} Grand Theft Auto IV<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623073559/http://www.xbox.com/en-GB/games/g/grandtheftautoiv |url-status=dead }}</ref>}} | platforms = [[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[Microsoft Windows]]<ref name="PCRelease-Take2"/> | media = [[Blu-ray Disc]], [[DVD#Dual-layer recording|DVD DL]], 2× DVD DL, download | requirements = [[#Windows version|See ''Development'' section for requirements matrix]] | input = [[Gamepad]]; [[Keyboard (computing)|keyboard]] and [[Mouse (computing)|mouse]] }} '''''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ''' (જે સામાન્ય રીતે '''''GTA 4''''' અથવા '''''GTA IV'' ''' તરીકે ઓળખાય છે તે) એક [[સેન્ડબોક્સ-સ્ટાઇલ ]] [[મારામારી-સાહસ]]થી ભરપૂર [[વિડીઓ ગેમ]] છે. તે [[રોકસ્ટાર નોર્થ]],<ref>"''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' : ''ગેમપ્રો'' 2008ની સૌથી મોટી ગેમ રમનાર સૌ પ્રથમ છે," ''ગેમપ્રો'' 235 (એપ્રિલ 2008): 50–51.</ref> દ્વારા વિકસાવાઇ હતી અને [[ ]] અને [[Xbox 360]] માટે 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ ઓસનિયા, યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકામાં અને 30 ઓક્ટોબરના રોજ જાપાનમાં રિલીઝ કરાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5037364/gtaiv-dated-for-japan|title=GTAIV Dated for Japan|last=Ashcraft|first=Brian|date=2008-08-15|publisher=Kotaku|access-date=2008-11-07|archive-date=2015-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717193022/http://kotaku.com/5037364/gtaiv-dated-for-japan|url-status=dead}}</ref> આ વિડીઓ ગેમનું [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન ઉત્તર અમેરિકામાં 2 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ અને યુરોપમાં 3 ડિસેમ્બરના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="gta4pcrdsysre-ign">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925515p1.html|title=GTA IV PC Delayed to December|last=Thang|first=Jimmy |date=2008-10-30|publisher=IGN|access-date=2008-10-30}}</ref><ref name="gta4pchandson-eurog">{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=289533&page=3|title=Grand Theft Auto IV Hands-on|last=Bramwell|first=Tom|date=November 10, 2008|publisher=[[EuroGamer]]|access-date=2008-11-10|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217090506/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=289533&page=3|url-status=dead}}</ref><ref name="PCRelease-Take2">{{cite press release|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=326627|title=Rockstar Games Announces Grand Theft Auto IV for the PC|publisher=Rockstar Games|date=2008-08-06|access-date=2008-08-06|archivedate=2008-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807170915/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=326627}}</ref> તે [[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો શ્રેણી|''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણી]]માં છઠ્ઠી [[3D]] ગેમ છે. ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં Xbox 360 માટે બે [[એપિસોડિક પેક]] (અંક) પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. પહેલા ભાગનું નામ ''[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ]]'' હતું અને તે 17 ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજા ભાગનું નામ ''[[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|ધ બલ્લાડ ઓફ ગે ટોની]]'' હતું અને તે 29 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="zelnick-ep-delay">{{cite web |url = http://gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201044 |title = Chinatown Wars gets temporary cease-fire |access-date = 2008-11-15 |author = Sinclair, Brendan |date = 2008-11-13 |publisher = [[GameSpot]] }}</ref><ref name="gta4dlc"></ref> આ રમત [[લિબર્ટી શહેર]]ના ફરીથી તૈયાર કરાયેલા સેટમાં તૈયાર કરાઇ છે જે આધુનિક [[ન્યૂ યોર્ક શહેર]]ને આધારે તૈયાર કરાયેલું કાલ્પનિક શહેર છે. આ રમત [[નિકો બેલિક]]ની આસપાસ ફરે છે, જે [[પૂર્વ યુરોપ]]ના કોઇ અજાણ્યા દેશનો યોદ્ધા છે.<ref name="egmmarch">{{cite journal | author = Crispin Boyer | year = 2008 | month = March | title = Sweet Land of Liberty | journal = Electronic Gaming Monthly | pages = 44–56 | access-date = 2008-11-08 | quote = He's from that gray part of broken-down Eastern Europe, a war-torn area -[[Sam Houser]] }}</ref> તે [[અમેરિકી સપનાઓ]]ની શોધમાં અમેરિકામાં આવે છે<ref name="Origin">{{cite web| title = 'Grand Theft Auto IV' will blow you away| date = 2008-04-28| url = http://www.msnbc.msn.com/id/24356918/| access-date = 2008-04-30| archive-date = 2012-10-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20121023100529/http://www.msnbc.msn.com/id/24356918/| url-status = dead}}</ref> પરંતુ તે ગુંડાઓ, ગુનાખોરી અને ભ્રષ્ટાચારની દુનિયામાં ફસાઇ જાય છે. આ શ્રેણીની અન્ય રમતોની જેમ ''GTA IV'' માં [[ડ્રાઇવિંગ ગેમ]] અને [[થર્ડ પરસન શૂટર]]ના કેટલાક એલિમેન્ટનો ઉપયોગ થયેલો છે અને "ઓપન વર્લ્ડ" ગેમપ્લે સુવિધા ધરાવે છે જે ખેલાડીને રમત રમવાના અનુભવમાં તેને વધુ અંકુશ પુરો પાડે છે. તે ઓનલાઇન [[મલ્ટિપ્લેયર]] મોડની સુવિધા ધરાવતી સૌપ્રથમ કોન્સોલ ગેમ છે. [[સેવન્થ જનરેશન કન્સોલ]] પર દેખાનારી પ્રથમ ગેમ તરીકે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની વ્યાપક ચર્ચા થઇ હતી. તેણે મોટી વ્યાપારી અને નોંધપાત્ર સફળતા હાંસલ કરતા, તેની રિલીઝના પ્રથમ દિવસે જ 37 લાખ યુનિટનું વેચાણ નોંધાવીને વિડીઓ ગેમ ઉદ્યોગનો વિક્રમ તોડ્યો હતો. તેણે રિલીઝના પ્રથમ સપ્તાહમાં વિશ્વભરમાં 60 લાખ યુનિટનું વેચાણ નોંધાવીને કુલ 50 કરોડ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી.<ref>{{cite news |url = http://www.boston.com/business/articles/2008/05/07/take_twos_grand_theft_auto_iv_tops_500m_in_1st_week_sales/ |title = Take-Two's 'Grand Theft Auto IV' tops $500M in week 1 sales |access-date = 2008-05-08 |author = Ortutay, Barbara |date = 2008-05-08 |agency = Associated Press |archive-date = 2008-05-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080517105905/http://www.boston.com/business/articles/2008/05/07/take_twos_grand_theft_auto_iv_tops_500m_in_1st_week_sales |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1586971/20080507/id_0.jhtml |title='Grand Theft Auto IV' Posts Record First-Week Sales |access-date=2008-05-08 |author=Stephen Totilo |date=2008-05-07 |publisher=[[MTV News]] |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305012403/http://www.mtv.com/news/articles/1586971/20080507/id_0.jhtml |url-status=dead }}</ref> 11 માર્ચ 2009ના અંત સુધીમાં આ ગેમે તેની 1.3 કરોડ નકલનું વેચાણ નોંધાવ્યું છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને પુષ્કળ હકારાત્મક વિવેચન મળ્યું હતું અને [[મેટાક્રિટિક]] અને [[ગેમરેન્કિંગ્સ]] જેવી સમીક્ષા વેબસાઇટ પર ઓલ ટાઇમ સર્વોચ્ચ રેટિંગ હાંસલ કરનારી ગેમમાંની એક બની હતી.<ref name="gta4360rev-Metac">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/grandtheftauto4?q=Grand%20Theft%20Auto%20IV|title=Grand Theft Auto 4 (X360) Review|publisher=Metacritic|access-date=2008-10-13|archive-date=2010-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716100026/http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/grandtheftauto4?q=grand%20theft%20auto%20iv|url-status=dead}}</ref><ref name="GameRankings Top-Ranked Games">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp?rankings=y|title=Top-Ranked Games|publisher=[[GameRankings]]|access-date=2009-01-23|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113104911/http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp?rankings=y|url-status=dead}}</ref> ==રમત== તેની અગાઉની રમતોની જેમ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની રમત ખેલાડીને મોટું, [[મુક્ત વિશ્વ]] વાતાવરણ પુરું પાડે છે, જેમાં તે છૂટથી હિલચાલ કરી શકે છે. પગની હિલચાલમાં ખેલાડી પાત્ર ચાલી, દોડી શકે છે તે કુદકા મારી શકે છે અને અવરોધની ઉપર ચઢી શકે છે તેમ જ પાણીમાં તરી શકે છે. તે હથિયારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે તેમજ હાથોહાથની લડાઇ કરી શકે છે. ખેલાડીઓ વાહનો, હોડી, હેલિકોપ્ટર અને મોટર સાયકલ સહિતના વિવિધ પ્રકારના વાહનો ચોરી કરી શકે છે અને ચલાવી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ નેચરલ મોશનના ''[[યુફોરિયા]]'' એન્જિનનો લાભ લીધો છે, જે કૃત્રિમ સમજશક્તિ, બાયો-મિકેનિક્સ અને ભૌતિક વિજ્ઞાનને જોડીને [[એનપીસી]] વર્તણુક બનાવે છે અને હિલચાલને વધુ વાસ્તવિક બનાવે છે. મુક્ત અને બિનરેખીય વાતાવરણને કારણે ખેલાડી પોતે રમત કેવી રીતે રમવા ઇચ્છે છે તેની શક્યતા ચકાસી શકે છે અને તે મુજબ પસંદગી કરી શકે છે. ગેમમાં ખેલાડી પાત્ર માટે જે ઉદ્દેશ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે તે આગળ ધપતો રહેવો જોઇએ તેમજ તેણે શહેરના કેટલાક વિસ્તારોની માહિતી મેળવવી જરૂરી છે તેમ છતાં તેની જરૂર નથી કારણકે ખેલાડીઓ તેમની ફુરસદે તેને પૂર્ણ કરી શકે છે. ખેલાડી જ્યારે સ્ટોરી સ્ટોરીલાઇન મિશન પર રમતો ના હોય ત્યારે તે મુક્ત રીતે ફરી શકે છે અને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરી શકે છે. તેમાં એકથી વધુ મિશન પર કામ કરી શકાય છે કારણકે તેમાં કેટલાક મિશન કેટલાક દિવસો સુધી ચાલે છે અને ખેલાડીએ આગળ વધવા માટે વધુ આદેશ કે ઘટનાની રાહ જોવી પડે છે. ખેલાડી વિવિધ પ્રકારના અન્ય વૈકલ્પિક મિશન પર પણ રમી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની સમગ્ર રમત દરમિયાન ખેલાડીને કેટલાક તબક્કે "[[મોરાલિટી]] ચોઇસ" તરીકે ઓળખાતી પસંદગીની તક પણ મળે છે જેમાં ખેલાડી તેની પસંદગીને આધારે સ્ટોરીલાઇનમાં ફેરફાર કરી શકે છે. રમતના બે પ્રકારનો અંત આ પસંદગીને આધારે નક્કી થાય છે. ===અથડામણ અને પોલીસ પ્રતિક્રિયા=== [[File:Grand Theft Auto IV gameplay.jpg|thumb|left|ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVમાં રક્ષણ વ્યવસ્થા ઉમેરવા માટે અથડામણમાં સુધારો કરાયો છે.]] ''GTA IV'' માં [[થર્ડ પરસન]] સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને બંદૂકથી લડાતી લડાઇ (ગનફાઇટ) રમાય છે.<ref> માર્બલ્સ, મિસ્ટર. "વોન્ટેડ" ગેમપ્રો મેગેઝીન પાનું 52 (ઓક્ટોબર 2007)</ref> તેમાં ખેલાડી [[રક્ષણ મેળવી]] શકે છે, ચોક્કસ વ્યક્તિ પર નિશાન તાકી શકે છે, [[આંધળો ગોળીબાર]] કરી શકે છે અને નિશાનને મુક્ત કરી શકે છે. તેમાં શરીરના વ્યક્તિગત ભાગને પણ નિશાન બનાવી શકાય છે.<ref name="IGNprev">{{cite web|url=http://xbox360.ign.com/articles/855/855555p2.html|title=IGN: Grand Theft Auto IV hands-on preview|author=[[Greg Miller|Miller, Greg]]; Goldstein, Hilary|date=2008-03-01|publisher=IGN}}</ref> વધુમાં, જ્યારે નિશાન વર્તુળ લાલ રંગમાં ઝબકે છે ત્યારે ચોક્કસ પાત્ર અને પરિસ્થિતિમાં માત્ર [[પિસ્તોલ]]નો જ ઉપયોગ કરી શકાય છે તેવી સ્થિતિમાં નિકો "ફિલ્મીઢબે કામગીરી" કરી શકે છે. નિકોના આરોગ્યની સ્થિતિ મિનિ-મેપની ડાબી બાજુએ દર્શાવેલા લીલા રંગના અર્ધવર્તુળ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે અને જમણી બાજુએ આવેલું વાદળી રંગનું અર્ધવર્તુળ શસ્ત્રસરંજામ દર્શાવે છે. જ્યારે નિશાન તાકવામાં આવે છે ત્યારે તેના આરોગ્ય (જો લાગું પડતું હોય તો) અને શસ્ત્રસરંજામનું સ્તર નિશાન વર્તુળમાં દેખાય છે. આ ગેમમાં હાથોહાથની મારામારી આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમની તુલનાએ વધુ છે. જેમાં ફેંટ મારવી, લાત મારવી, વૈકલ્પિંક ફેંટ મારવી અને હરિફ સામે બચાવ અને તેને નિશસ્ત્ર બનાવવો અને પ્રત્યાઘાત જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો નિકો ઇજાગ્રસ્ત થાય તો તે ખાવાનું ખાઇને, સોડા પીને, ઉંઘ કરીને, મેડિકલ કિટનો ઉપયોગ કરીને, ડોક્ટરને બોલાવવા મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરીને, તબીબી સલાહ માટે તેની એક ગર્લફ્રેન્ડને ફોન કરીને અથવા [[રૂપજીવીની]] સેવાનો ઉપયોગ કરીને સ્વસ્થ થઇ શકે છે. સામાન્ય રીતે શારીરિક ઇજાઓને કારણે આરોગ્ય ઘટે છે, જેમકે જ્યારે ચાલતો હો ત્યારે કોઇ વાહન અથડાય, અકસ્માત થાય ત્યારે વિન્ડસ્ક્રીનમાંથી બહાર ફેંકાઇ જાવ અને ગોળીબાર કે વિસ્ફોટમાં ઇજાગ્રસ્ત થાવ ત્યારે. ગોળીબાર અને વિસ્ફોટને કારણે શારીરિક તાકાતમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web | last = Robinson | first = Martin | title = Grand Theft Auto IV UK Hands-On | publisher = IGN | date = 2008-02-28 | url = http://uk.xbox360.ign.com/articles/855/855605p3.html | access-date = 2008-03-04 | archive-date = 2008-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080302202057/http://uk.xbox360.ign.com/articles/855/855605p3.html | url-status = dead }}</ref> જો નિકોનું આરોગ્ય સ્તર શૂન્ય થઇ જાય તો, એક્શન અટકી જાય છે અને તે તેની કુલ સમૃદ્ધિના 10 ટકા જેટલા (10,000 ડોલર સુધીના) નુકસાન સાથે નજીકની હોસ્પિટલમાં જોવા મળે છે. નિકો હોસ્પિટલમાં સાજો થયા બાદ તેના હથિયારો પાછા મેળવે છે જે અગાઉ માત્ર [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] અને [[Grand Theft Auto: San Andreas]]માં જ થતું હતું. આ ગેમમાં વેન્ટેડ લેવલ સિસ્ટમમાં અગાઉની ''GTA'' ગેમની તુલનાએ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. વોન્ટેડ લેવલના સ્ટાર લેવલ તે જ રાખવામાં આવ્યા છે પરંતુ તેને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા માટે ખેલાડીનો પીછો કરતી કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. (ખેલાડી દ્વારા કરવામાં આવેલા ગુનાની ગંભીરતાને આધારે વોન્ટેડ લેવલના સ્ટારમાં વધારો થાય છે. વોન્ટેડ લેવલના સ્ટારમાં વધારો થવાની સાથે કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓની દરમિયાનગીરી પણ વધતી જાય છે.) અગાઉની ''GTA'' રમતમાં, જેમ વોન્ટેડ લેવલ વધતું જાય છે તેમ વધુ શસ્ત્રધારી અને ખતરનાક એજન્સીઓ દ્વારા ખેલાડીનો પીછો કરાય છે. વોન્ટેડ લેવલ જ્યારે સૌથી ઉંચું હોય છે ત્યારે ખેલાડીનો પીછો લશ્કર દ્વારા કરાય છે. GTA 4માં, થ્રી સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે NOOSE (નેશનલ ઓફિસ ઓફ સિક્યુરિટી એનફોર્સમેન્ટ-[[DHS]]<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/answers.html?qid=130398|title=What does N.O.O.S.E stand for?|publisher=CBS Interactive Inc|access-date=2009-12-04|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511100108/http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/answers.html?qid=130398|url-status=dead}}</ref>ની નકલ) અધિકારીઓ પોલીસને મદદ કરે છે, વોન્ટેડના ફાઇવ સ્ટાર અથવા તેનાથી વધુ સ્તરે પોલીસને NOOSEના ટેક્ટિકલ રિસ્પોન્સ યુનિટ ( NYPD [[ESU]]ની નકલ) અથવા FIB (ફેડરલ ઇન્વેસ્ટિગેશન બ્યૂરો- [[FBI]]ની નકલ) દ્વારા મદદ પુરી પડાય છે. અગાઉની GTA ગેમની જેમ, થ્રી-સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે પોલીસ [[હેલિકોપ્ટર]] ખેલાડીનો પીછો કરે છે પરંતુ ફાઇવ-સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે [[હેલિકોપ્ટર ગનશિપ]]નો ઉપયોગ કરાય છે. જો કે તે હેલિકોપ્ટર પર ફિટ કરવામાં આવેલી [[ગેટલિંગ ગન]]ના સ્થાને [[શાર્પ-શૂટર્સ]]નો ઉપયોગ કરે છે. પોલીસ જ્યારે નિકોને શોધતી હોય છે ત્યારે નકશા પર સર્ક્યુલર સર્ચ એરિયા (જ્યાં શોધ કરાઇ રહી છે તે વિસ્તાર) દેખાય છે. આ સર્ચ એરિયામાં પોલીસ નિકોને શોધતી હોય છે. જેમ વોન્ટેડ લેવલ વધતું જાય છે તેમ આ સર્ચ એરિયા વધતો જાય છે અને જો નિકો પોલીસને દેખાઇ જાય તો તે નિકોના સ્થાન પર કેન્દ્રિત થાય છે. જો ખેલાડી કાયદાનો અમલ કરાવતા એકમોની નજરે ચઢ્યા વગર સર્ચ એરિયામાંથી ભાગી જાય તો શોધ રદ કરવામાં આવે છે. (પોલીસ તમને પ્રવેશતા જુએ નહીં તે રીતે) "પે 'એન' સ્પ્રે"માં વાહન ઘુસાડી દઇને અથવા પાર્કિંગ ગેરેજ જેવા ખાલી વિસ્તારોમાં વાહન બદલીને પણ વોન્ટેડ લેવલ ગુમાવી શકાય છે. ખેલાડી પાસે તેને [[હાથકડી]] પહેરાવીને ગિરફ્તાર કરવામાં આવે તે પહેલા ભાગી જવાનો પણ વિકલ્પ છે. જો કે આમ કરવાથી તેના વોન્ટેડ લેવલમાં એક સ્ટારનો વધુ ઉમેરો થશે.<ref name="IGNprev"></ref> વધુમાં, રાહદારીઓ તેમની આસપાસ બનેલા ગુનાની સેલફોન પર પોલીસને જાણ પણ કરી શકશે<ref name="GamesTM">ગેમ્સટીએમ, જુલાઇ 2007, પાનું 34</ref><ref name="cundy">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/xbox360/f/how-gta-iv-will-reshape-the-series/a-20070726111341909083/g-2006051014323586065|title=Six things in the demo that will change GTA forever|access-date=2007-07-26|author=Cundy, Matt|last=Cundy|first=Matt|date=2007-07-26|publisher=GamesRadar|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511105648/http://www.gamesradar.com/xbox360/f/how-gta-iv-will-reshape-the-series/a-20070726111341909083/g-2006051014323586065|url-status=dead}}</ref> ===વાહનો=== બાકીની શ્રેણીની જેમ ''GTA IV'' માં પણ વાહનો પરિવહનનું મુખ્ય સાધન છે. ગેમનું દરેક વાહન [[GPS ડિવાઇસ]] તરીકે ઇન-ગેમ [[મિનિમેપ]] નો ઉપયોગ કરે છે. નકશા પર "વેપોઇન્ટ્સ" મુકી શકાય છે અને મિનિમેપ પર નિકો અને મંજિલ વચ્ચે સૌથી ઝડપી કાયદેસર માર્ગ નક્કી કરી શકાય છે. ખેલાડી [[ટેક્સી કેબ]] પણ ભાડે કરી શકે છે જેથી તે બે સ્થળની વચ્ચે પોતે વાહન હંકાર્યા વગર પરિવહન કરી શકે છે. મુસાફરીને છોડી પણ શકાય છે, જેથી ખેલાડી તાત્કાલિક તેની મંજિલ પર પહોંચી જાય છે. કારનો પીછો કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ખેલાડી સિનેમેટિક કેમેરા બટન દબાવીને લક્ષિત વાહન પર કેમેરા ફોકસ કરી શકે છે અને એક હાથે વપરાતી બંદૂકોનો ઉપયોગ કરીને વાહનની બહાર મુક્તપણે ગોળી ચલાવી શકે છે. ખેલાડી [[ગ્રેનેડ]] અથવા [[મોલોટોવ કોકટેલ]]પણ છોડી શકે છે.<ref>PSM3 મેગેઝીન – અંક #98 (ફેબ્રુઆરી 2008)</ref> ખેલાડી [[સ્થાયી પાંખવાળા વિમાન]]ને ઉડાડી શકતો નથી, જે આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમમાં શક્ય હતું, પરંતુ તે હેલિકોપ્ટર ઉડાડી શકે છે. [[ (યુફોરિયા) એનિમેશન સિસ્ટમ સાથે બુલેટ ફિઝક્સ એન્જિનથી નિકો પ્રત્યેક બાઇક અકસ્માત પર અગાઉથી નક્કી કરેલા એનિમેશનના સ્થાને અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.| (યુફોરિયા) એનિમેશન સિસ્ટમ સાથે [[બુલેટ]] ફિઝક્સ એન્જિનથી નિકો પ્રત્યેક બાઇક અકસ્માત પર અગાઉથી નક્કી કરેલા એનિમેશનના સ્થાને અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.<ref name="bullet">{{cite web | url = http://www.bulletphysics.com/Bullet/phpBB3/viewtopic.php?p=11971#p11971 | title = AAA Titles using Bullet | access-date = 2009-01-05 | first = Frik85 | date = 2009-01-05 | work = [[Bullet (software)|Bullet physics engine]] | publisher = Erwin Coumans | quote = We are allowed to mention that some parts of Bullet have been co-developed and optimized with Rockstar and merged into their Rage game engine, used on XBox 360, PC and PlayStation 3 in ''Midnight_Club:_Los_Angeles | 9 = Midnight Club: Los Angeles'' and ''Grand Theft Auto 4''. | archive-date = 2009-09-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090907184400/http://www.bulletphysics.com/Bullet/phpBB3/viewtopic.php?p=11971#p11971 | url-status = dead }}</ref>]] અગાઉની રમતોથી જેમ આ રમતમાં જો વાહન ફંગોળાઇ જાય તો તેમાં ધડાકો નહીં થાય, જો કે અથડામણમાં કે હથિયાર દ્વારા હુમલામાં એન્જિનને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નુકસાન થાય તો વાહનને આગ લાગી શકે છે અને બાદમાં તેમાં ધડાકો થઇ શકે છે. કારનું એન્જિન ખોટકાઇ પડી શકે છે અને ચાલુ થઇ શકતી નથી, વાહન જ્યાંથી અથડાયું છે ત્યાં ઘોબો પડી શકે છે અને કેટલીકવાર તે ચલાવી શકાય તેવી સ્થિતિમાં રહેતી નથી. લિબર્ટી શહેરના ચોકક્સ વિસ્તારોમાં નિકો રૂપજીવીનીની બાજુમાં કાર ઉભી રાખીને હોર્ન વગાડીને તેમની સેવા પણ ભાડે રાખી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pocket-lint.co.uk/news/news.phtml/13777/14801/BBFC-warning-over-GTA-IV.phtml|title=Prostitutes and masturbation in GTA IV|work=Pocket-lint|access-date=2008-05-06|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430022409/http://www.pocket-lint.co.uk/news/news.phtml/13777/14801/BBFC-warning-over-GTA-IV.phtml|url-status=dead}}</ref> ===પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર)=== આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમમાં મિશન પુરું કરવા માટે પબ્લિક ટેલિફોનનો અવારનવાર ઉપયોગ કરાતો હતો જ્યારે ''GTA IV'' માં [[મોબાઇલ ફોન]]નો ઉપયોગ થાય છે. તેના કેટલાક ઉપયોગો છે, જેમાં [[ટેક્સ્ટ મેસેજ]] અને એપોઇન્ટમેન્ટ જોવી, પ્રવૃત્તિઓ કરવા મિત્રોને મળવાની ગોઠવણ કરવી અને નિષ્ફળ ગયેલા મિશનને ફરીથી પસંદ કરવાના વિકલ્પનો પણ સમાવેશ થાય છે. ખેલાડી ચોક્કસ મિશન માટે ફોટો પણ લઇ શકે છે અને ઇમરજન્સી સેવા બોલાવવા [[911]] પર ફોન પણ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.edmunds.com/insideline/do/News/articleId=125248|title=Grand Theft Auto IV and Gran Turismo 5 Look To Redefine Virtual Racing – and Felonies|last=Tassi|first=Paul |date=2008-03-19 |publisher=Edmunds Insideline|access-date=2008-10-13}}</ref> પોલીસ ગુનેગારની ધરપકડ કરશે અને ડોક્ટરો નિકોનું આરોગ્ય સુધારી શકશે. ફોનથી ફ્રી મોડમાં ઓનલાઇન ગેમના મલ્ટિપ્લેયર મોડનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. ખેલાડી અન્ય પાત્રો સાથે વાત કરવા માટે તેમજ તેઓ પરિવહન અથવા વોન્ટેડ લેવલમાં ઘટાડો કરવા જેવી જે સેવા પુરી પાડી શકે છે તે માંગવા તેમને ફોન કરી શકે છે. ગેમ નિકો ઉપયોગ કરી શકે તેવા કેટલાક વિવિધ ઇન-ગેમ ડેટાબેઝ પણ ધરાવે છે. શહેરભરમાં આવેલી [[ઇન્ટરનેટ કાફે]] ચેઇન, "TW@", અથવા સુરક્ષિત ઘરમાં કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરીને ઇન્ટરનેટના ઇન-ગેમ વર્ઝનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ ગેમમાં 100થી વધુ કાલ્પનિક વેબસાઇટ છે જેનો રમત દરમિયાન ઉપયોગ થઇ શકે છે અને નિકો (જન્ક મેઇલ સહિત) ઇમેઇલ મોકલી અને મેળવી શકે છે તેમજ સંભવિત તારીખો નક્કી કરી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III'' માં ઇન્ટરનેટ કાફે બતાવવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તેમાં ઇન્ટરનેટ બ્રાઉસિંગ શક્ય ન હતું.<ref>{{cite web|date=2008-01-30|url= http://www.bostonherald.com/business/general/view.bg?articleid=1070140|title='Grand Theft Auto IV' Preview: Rockstar Games' latest adds drunk driving, strip clubs| access-date=2008-01-30}}</ref> નિકો લિબર્ટી શહેરના ગુનેગારોની માહિતીનો ઉપયોગ કરવા, લિબર્ટી શહેરના વિવિધ ગુનેગારોની માહિતી મેળવવા તેમજ વળતર માટે તેમને શોધી કાઢવા માટે પોલીસ વાહનમાં [[ઇન-કાર કમ્પ્યુટર]]નો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref>{{cite web| last = Roper| first = Chris| title = Grand Theft Auto IV Update| publisher = IGN| date = 2008-01-23| url = http://uk.ps3.ign.com/articles/847/847029p1.html| access-date = 2008-02-23| archive-date = 2012-06-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20120610151235/http://uk.ps3.ign.com/articles/847/847029p1.html| url-status = dead}}</ref> આ ગેમમાં કાર્યક્રમો અને જાહેરાતો દર્શાવતી કેટલીક જોઇ શકાય તેવી ચેનલો સાથેનું ઇન-ગેમ ટેલિવિઝન પ્રોગ્રામિંગ પણ છે. ટેલિવિઝન શોમાં વિવિધ પ્રકારના કાર્યક્રમો દર્શાવવામાં આવે છે જેમાં હિસ્ટરી ચેનલ, રિયાલીટી શો, કાર્ડ ગેમ અને [[કાર્ટૂન]]નો સમાવેશ થાય છે. ===મલ્ટિપ્લેયર=== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' રમતના 15 મોડ સાથે ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયરની સુવિધા છે.<ref name="gta4multi-grad">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/xbox360/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-on/a-200804085550713049/g-2006051014323586065|title=Grand Theft Auto IV – Multiplayer Hands-On |last=Reparaz|first=Mikel |date=2008-04-08|publisher[[GamesRadar]]|pages=6|access-date=2008-09-25}}</ref> તેના પર 16 ખેલાડી સુધી રમી શકે છે (પીસી વર્ઝનમાં 32 ખેલાડીઓ રમી શકે છે<ref name="gta4pcinfo-beefjack"></ref>)અને ખેલાડીઓને સમગ્ર શહેરની માહિતી મેળવવાની છૂટ આપે છે.<ref>{{Citation|title=Coverage of the PlayStation Holiday Preview Event|year=2007|date=2007-10-12|url=http://www.gamingexcellence.com/ps3/news/1636.shtml|access-date=2010-06-16|archivedate=2011-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711071907/http://www.gamingexcellence.com/ps3/news/1636.shtml}}</ref> રમતના હોસ્ટ પોલીસની હાજરી, ટ્રાફિક અને હથિયાર જેવા ઘણા પરિબળો અંકુશિત કરી શકે છે. ગેમની કોન્સોલ એડિશન કોઇ [[સ્પ્લિટ સ્ક્રીન]] કે [[LAN]] મલ્ટિપ્લેયર મોડ દર્શાવતું નથી<ref>{{cite web|url=http://multiplayerblog.mtv.com/2008/04/22/%E2%80%98grand-theft-auto-iv%E2%80%99-does-not-have-lan-or-single-screen-multiplayer-either-public-service-announcement-2/|title='Grand Theft Auto IV' Does Not Have LAN Or Single-Screen Multiplayer Either (Public Service Announcement #2)|last=Totilo|first=Stephen|date=2008-04-22|publisher=MTV Multiplayer|access-date=2008-10-13|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924203534/http://multiplayerblog.mtv.com/2008/04/22/%e2%80%98grand-theft-auto-iv%e2%80%99-does-not-have-lan-or-single-screen-multiplayer-either-public-service-announcement-2/|url-status=dead}}</ref> પરંતુ પીસી વર્ઝનમાં સપોર્ટ છે. ઓનલાઇન ગેમ્સ રેન્ક્ડ અને અનરેન્ક્ડ મેચમાં વિભાજિત થાય છે. રેન્કડ ગેમ માટે પુરસ્કાર રોકડ છે, જે ખેલાડીનો રેન્ક નક્કી કરે છે.<ref>{{cite web |title=Grand Theft Auto IV Multiplayer Hands-On (PS3, Xbox 360) |publisher=[[GameTap]] |date=2008-04-08 |access-date=2008-05-15 |url=http://psp3d.com/games/15078-grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-playstation-3-xbox-360-gametap.html |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510020540/http://psp3d.com/games/15078-grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-playstation-3-xbox-360-gametap.html |url-status=dead }}</ref> ખેલાડીઓ મોટા ભાગના રમત મોડમાં કસ્ટમાઇઝેબલ (પોતાની પસંદગી મુજબ ફેરફાર કરીને તૈયાર કરેલા) પાત્રનો ઉપયોગ કરે છે અને રમત દરમિયાન કમાવેલી રોકડ વધુ કસ્ટમાઇઝેશન વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} કેટલાક વિવિધ રમત મોડ પણ ઉપલબ્ધ છે. ટીમ આધારિત વિવિધ ગેમપ્લેમાં અલગ-અલગ પ્રકારની મેચ હોય છે<ref name="gtaiv"></ref> જેમકે ટીમ ડેથમેચ, આ મેચમાં 2-8 ટીમો સૌથી વધુ મોત એકત્ર કરવા પરંપરાગત [[ડેથમેચ]]માં સ્પર્ધા કરે છે. ટીમ માફિયા વર્ક, જેમાં 2-8 ટીમો "માફિયા"એ સોંપેલું કોન્ટ્રાક્ટ કામ પુરું કરવા સ્પર્ધા કરે છે. આ કામમાં નિશાનની આગેવાની કરવી અથવા હત્યા કરવી અથવા કારની ચોરી કરવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ટીમ કાર જેક સિટી, આ મેચમાં 2-8 ટીમો કારની ચોરી કરે છે અને તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે નાણા કમાવે છે. કોપ્સ એન ક્રૂક્સ, આ મેચમાં પોલીસની એક ટીમ ગુનેગારોની ટોળકી સામે સ્પર્ધા કરે છે (તેના "ઓલ ફોર વન" વિકલ્પમાં પોલીસે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચતા પહેલા ગુનેગારોના "બોસ"ને મારવાનો હોય છે જ્યારે "વન ફોર ઓલ" વિકલ્પમાં પોલીસે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચતા પહેલા બધા જ ગુંડાઓને મારવાના હોય છે) અને ટર્ફ વોર, આ મેચમાં નકશાના નિશ્ચિત વિસ્તારનો અંકુશ મેળવવા બે ટીમો સ્પર્ધા કરે છે. આ ગેમમાં વિવિધ હરિફાઇ અને [[સહકારી]] મોડનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં રેસનો સમાવેશ થાય છે જેમાં ખેલાડીઓએ પરંપરાગત ઓટોમોબાઇલ રેસમાં ચેકપોઇન્ટ પર થઇને સ્પર્ધા કરવાની હોય છે. જીટીએ રેસના વિકલ્પમાં ખેલાડીઓ એક ઓટોમોબાઇલ રેસમાં ચેકપોઇન્ટ પર થઇને સ્પર્ધા કરે છે. આ સ્પર્ધામાં ખેલાડી તેના વિરોધી સાથે લડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. હેન્ગ મેન્સ નૂઝ તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડી એરપોર્ટ પરથી એક વ્યક્તિને લઇ જાય છે અને પોલીસ તેની હત્યા કરે તે પહેલા તેને સુરક્ષિત રીતે અંતિમ તબક્કા સુધી પહોંચાડે છે, ડીલ બ્રેકર, તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડીને દુશ્મનો દ્વારા કબજો જમાવી દીધેલી એક બાંધકામ સાઇટ પર હુમલો કરવાનો હોય છે અને દુશ્મનો છટકી જાય તે પહેલા તેમનો પીછો કરવાનો હોય છે. બોમ્બ દા બેઝ II, તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડીઓએ એક વહાણને છોડાવવાનું હોય છે અને તેને વિસ્ફોટકો વડે ઉડાવી દેવાનું હોય છે. [[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો 3]]માં ''બોમ્બ દા બેઝઃ એક્ટ II'' પણ આવું જ વિસ્ફોટકો વડે વાહણ ઉડાવી દેવાનો ઉદેશ ધરાવે છે. રમતમાં ફ્રી મોડની સુવિધા પણ છે જેમાં ખેલાડી પાસે માહિતી મેળવવા માટે આખો નકશો ખુલ્લો હોય છે તેમાં તેની પાસે કોઇ પૂરો કરવા માટે કોઇ અંતિમ ઉદ્દેશ કે મિશન હોતા નથી. મલ્ટિપ્લેયર મોડલમાં સિંગલ પ્લેયર મોડની કેટલીક સુવિધાઓ નિષ્ક્રિય કરી દેવાઇ છે જેમકે બોલિંગ, ડાર્ટ્સ અને પૂલ મિનિ-ગેમ્સ. ચીટ્સ, ક્લબ અને ઇન્ટરનેટ કાફે પણ નિષ્ક્રિય કરી દેવાયા છે. આ મર્યાદાઓ અન્ય પ્રકારની રમતોને પણ લાગુ પડે છે. ==સારાંશ== ===કથાવસ્તુ=== [[File:GTAIV Niko and SoH.jpg|thumb|left|230px|નિકો અને હેપિનેસ ટાપુ પર હેપિનસનું બાવલું]] ''ગ્રાન્ડ થેપ્ટ ઓટો IV'' માં [[નિકો બેલિક]]ની કહાણી છે, જે દસ્તાવેજ વગર પ્રવેશેલો એક બિનનિવાસી છે. તે પૂર્વ યુરોપના યુદ્ધ, સંભવતઃ [[બોસ્નિયાના યુદ્ધ]]નો એક અનામી પીઢ સૈનિક છે. [[રોમન]] નિકોનો પિતરાઇ ભાઈ છે અને તે આ ગેમ શરૂ થાય તે પહેલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવી ચૂક્યો છે. રોમનની સમજાવટને પગલે નિક તેના દેવામાંથી મુક્ત થવા લિબર્ટી શહેરમાં પ્રવેશવા તે [[પૂર્વ યુરોપ]] છોડે છે.<ref name="egmmarch"></ref> લિબર્ટી શહેરમાં તે તેનો ગુનાહિત ભૂતકાળ ભૂલી જઇને [[અમેરિકી સ્વપ્ન]] સાકાર કરવાની આશા રાખે છે. જો કે લિબર્ટી શહેરમાં પહોંચ્યા બાદ નિકોને ખબર પડે છે કે રોમનની સમૃદ્ધિ અને વૈભવની વાતો ખોટી હતી અને રોમને તેના ઋણ અને ગુંડાઓ સાથેના સંઘર્ષની વાત છુપાવી હતી. નિકો લિબર્ટી શહેરમાં પોતાની નવી જીંદગી શરૂ કરવાની આશા સાથે રોમનને તેની મુશ્કેલીઓમાં મદદ કરે છે. બાદમાં જાણવા મળે છે કે નિકોનું લિબર્ટી શહેરમાં આવવા પાછળનું એક કારણ [[ફ્લોરિયન ક્રેવિક]]ને શોધવાનું હતું. નિકોનો ફલોરિયન ક્રેવિક પર તેના જૂના લશ્કરી એકમમાં દગો આપવાનો આક્ષેપ છે. નિકો રોમનના લોન શાર્ક [[વ્લાદિમિર ગ્લેબો]] મારફતે લિબર્ટી શહેરના [[બ્રાટ્વા]] સાથે જોડાણ કરે છે. નિકો બાદમાં વ્લાદની હત્યા કરી નાંખે છે કારણકે તેણે રોમનની ગર્લફ્રેન્ડ સાથે સંભોગ કર્યો હતો. નિકોની જમૈકન ડ્રગ અને શસ્ત્ર સોદાગર [[જેકબ "લિટલ જેકબ" હગ્સ]] અને તેના ભાઈ રીયલ બેડમેન સાથે દોસ્તી થાય છે. નિકોની બાદમાં બ્રાટ્વાની મોટી હસ્તી [[મિખાઇલ ફોસ્ટિન]] અને તેના સાથી [[દિમીત્રી રેસ્કાલોવ]] સાથે ઓળખાણ થાય છે. નિકો ફોસ્ટિનના કેટલાક કામ કરી આપે છે પરંતુ ટૂંક સમયમાં ફોસ્ટિન નિકોને બ્રાટ્વાના શક્તિશાળી બોસના પૂત્રની હત્યા કરવાનો આદેશ આપે છે જેને પગલે લગભગ ગેંગ વોર છેડાઇ જાય છે. દિમીત્રીએ સમાધાન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પરંતુ અંતમાં ફોસ્ટિનની પેરિસ્ટોરિકા ક્લબ ખાતે હત્યા કરવાનો નિકોને આદેશ આપે છે. નિકોને બાદમાં દિમીત્રી પોતે જ દગો આપે છે. દિમીત્રી રે બલ્ગેરીયન સાથે [[ગુપ્ત સમજૂતિ]] ધરાવતો હોય છે. રે બલ્ગેરીયન નિકોનો ભૂતપૂર્વ બોસ હોય છે જેણે નિકોને મારવા માટે તેના માણસોને આદેશ આપ્યો હોય છે. નિકો લિટલ જકબની મદદથી તેની લડાઇ લડતો રહે છે. દિમીત્રી અને બલ્ગેરીયન છટકી જાય છે. જો કે જેકબ બાદમાં તેમની સાથે સોદો કરવાનું સૂચન કરે છે. તેમના હોવ બીચ એપાર્ટમેન્ટ અને ટેક્સી કંપની આગમાં ભસ્મીભૂત થઇ જાય છે ત્યારે નિકો અને રોમનને બોહન ભાગી જવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આ સમયે રોમ તેની ગર્લફ્રેન્ડ મેલોરી સમક્ષ પ્રેમનો એકરાર કરવાની તેની ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. નિકો બોહનમાં તેના રહેવાસ દરમિયાન કેટલાક લોકોના કામ લે છે જેમાં [[મેની એસ્ક્યુલા]], જે બોહનની શેરીઓની સફાઇ કરીને પ્રખ્યાત થવા માંગે છે., [[એલિઝાબેટા ટોરેઝ]], થોડા સમય માટે રહી ચૂકેલો ડ્રગ ડીલર, પેટ્રિક "પેકી" મેકરીરી, આઇરિશ માફીયાનો એક સભ્ય, અને પ્લેબોય એક્સ, એક નવો ઉભરી રહેલો ડ્રગ માફીયાનો સમાવેશ થાય છે. જો કે બોહનમાં પણ સ્થિતિ ત્યારે કફોડી બની, જ્યારે નિકો એલિઝાબેટાના જે ડ્રગ સોદા કરતો હતો તેનો LCPDએ ભાંડો ફોડ્યો હતો. લોકો તેને નુકસાન કરશે તેવા ભયથી એલિઝાબેટા તેની કોકેનની લત પર ચડી જાય છે. તે એક ડ્રગ ડીલર છે તે બાબતે ઘર્ષણ થતા એલિઝાબેટા મેની એસ્ક્યુલા અને તેના કેમેરા મેનની હત્યા કરે છે. બાદમાં નિકો તે મૃતદેહો શરીરના અંગોની ચોરી કરતા ડોક્ટરને વેચી મારે છે. તુરંત જ બાદમાં એલિઝાબેટાની ધરપકડ થાય છે. તેના નવા બોસ રે બોકિનો દ્વારા એલગોનક્વિન ખાતે અપાયેલા નવા એપાર્ટમેન્ટમાં રહેવા ગયા બાદ નિકો અંતે ફ્લોરિયનને શોધી કાઢે છે પરંતુ તેને માલુમ પડે છે કે ફ્લોરિયને તેનું નામ બદલીને બર્ની ક્રેન રાખ્યું છે. નિકો ટૂંક સમયમાં નક્કી કરે છે કે બર્ની તેના એકમના દગા માટે જવાબદાર નથી. હવે નિકોને એકમાત્ર [[ડાર્કો બ્રેવિક]] પર જ શંકા હતી. એલગોનક્વિનમાં નિકો પેકીના નાના ભાઈ ગેરાલ્ડ, ડેરિક અને તેમની બહેન કેટ સહિત મેકરીરી પરિવાર સાથે પણ મજબૂત સંબંધો ઉભા કરે છે. નિકો, પેકી અને ડેરિક મેકરીરી માઇકલ "સેન્ટ માઇકલ" કીની સાથે ભેગા મળીને બેન્ક ઓફ લિબર્ટી લૂંટે છે. નિકો પ્લેબોય એક્સ અને પ્લેબોયના જૂના સાથી ડ્વેન ફોર્જ માટે પણ કામ કરે છે. આ લોકો કામ કેવી રીતે થવું જોઇએ તે અંગે મતભેદ ધરાવતા હોય છે. નિકો ફોર્જ સાથે એમ કહીને દોસ્તી કરે છે કે તેને તેનામાં પોતાની જાત દેખાય છે જ્યારે પ્લેબોય ઘમંડી અને સ્વ-ભ્રમિત રહે છે. ધીમે ધીમે પ્લેબોય અને ફોર્જ વચ્ચેના સંબંધો એટલા ઝેરી બની જાય છે કે બંને નિકોને સામેવાળાને મારવા કહે છે. જે નિકો માટે વાસ્તવિક પસંદગી પુરી પાડે છે. નિકો જો પ્લેબોયની હત્યા કરે તો તેને પૈસા નહીં મળે પરંતુ તેને પ્લેબોયનો લોફ્ટ મળશે. નિકો માને છે કે તે તેના દોસ્તની સાથે રાહીને યોગ્ય પસંદગી કરી છે. જો નિકો ડ્વેનની હત્યા કરે તો તેને પૈસા મળે પરંતુ પ્લેબોય તેને ઠંડા કલેજાવાળી ભાડે લીધેલી બંદૂક ગણાવી તેની ઉપેક્ષા કરતો હતો. પ્લેબોય નિકો સાથેનો કરાર તોડી નાંખે છે. વાર્તાના અંતે, સરકારી એજન્સી "[[યુ. એલ. પેપર]]"ના નામ હેઠળ) કે જેણે ઉંમરલાયક ગુંડા [[જોન ગ્રાવિલી]] સાથે ગુપ્ત સમજૂતિમાં મદદ કરવા માટે નિકો પર દબાણ કર્યું હતું તે, [[બુકારેસ્ટ]]માં ડાર્કોને શોધી કાઢે છે અને અંતિમ પુરસ્કાર તરીકે તેને લિબર્ટી શહેરમાં લાવે છે. નિકો ડાર્કો સામે ઘર્ષણમાં ઉતરે છે. ડાર્કો ગુનો કર્યાની લાગણીમાં તૂટીને ડ્રગની લત પર ચડી જાય છે. બાદમાં ખેલાડીને ડાર્કોની હત્યા કરવાનો અથવા તો તેને જીવતદાન આપવાનો વિકલ્પ આપવામાં આવે છે. નિકોના ભૂતકાળની માહિતી મેળવ્યા બાદ [[જીમી પેગોરિનો]] નિકોને એક બારમાં બોલાવે છે અને તેનું એક અંતિમ કામ કરી આપવાની તેને વિનંતી કરે છે. જીમ નિકોને તેની પાસેથી હેરોઇનનો માલ લેવાની અને તેને ખરીદદાર દિમીત્રી રેસ્કાલોવને વેચવાની વાત કરે છે.<ref name="gtaiv"></ref> ====અંતિમ ચરણ==== ગેમ આ તબક્કે ખેલાડીની પસંદગીને આધારે વાર્તાના બે સંભવિત અંત દર્શાવે છે. બંને અંતમાં નિકો પેગોરિનોને દિમીત્રીને મદદ કરવા બદલ એક દુશ્મન તરીકે જુએ છે અને બંને દુશ્મનો લગભગ એક સમાન જેવી લડાઇમાં મૃત્યુ પામે છે. બંને અંતમાં મુખ્ય તફાવત તે છે કે રમતના અંતે રોમન બેલિક અથવા કેટ મેકરીરી બેમાંથી એકનું મૃત્યુ થાય છે. જો ખેલાડી '''રિવેન્જ''' ની પસંદગી કરે તો, દિમીત્રી જ્યારે તેના હેરોઇનના માલનું સુપરવિઝન કરતો હોય છે ત્યારે નિકો તેના ટેન્કર પર હલ્લો બોલાવી દે છે. ટેન્કરની આડમાં સામસામા ગોળીબાર થાય છે અને નિકો દિમીત્રીની હત્યા કરે છે. ત્યાર બાદ રોમન અને મેલોરીના લગ્ન થાય છે અને દગા બાદ રોષે ભરાયેલો જીમી પેગોરિનો ચર્ચની બહાર ચાલુ ગાડીએ નિકોની પ્રેમિક [[કેટ મેકરીરી]]ની હત્યા કરે છે. નિકો, રોમન અને લિટલ જેકબ પેગોરિનોના કેટલાક માણસોનો પીછો કરે છે જેઓ તેમને એલ્ડર્ની ખાતે ત્યજી દેવાયેલા એક કેસિનો સુધી દોરી જાય છે. નિકો પેગોરિનોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ તે છટકી જાય છે અને હોડી લઇને હેપીનેસ ટાપુ તરફ નાસી જાય છે. નિકો, રોમન અને જેકબ તેનો હેલિકોપ્ટરમાં પીછો કરે છે અને નિકો તેના અમેરિકી સ્વપ્નની વાત રોમન અને જેકબને કરે તે પહેલા પેગોરિનોને મારી નાંખે છે. એન્ડ ક્રેડિટ બાદ રોમન નિકોને ફોન પર જણાવે છે કે તેની પત્ની મેલોરી ગર્ભવતી છે અને આવનાર બાળકને કેટ નામ આપશે. જો ખેલાડી '''સોદો''' કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કરે તો, નિકો માલની આપલે માટે [[ફિલ બેલ]]ને ડોક પર મળે છે. દિમીત્રી તેની બાજુનો સોદા તોડી દે છે પરંતુ નિકો અને ફિલ ડ્રગના નાણા મેળવી લે છે. નિકોને પેગોરિનોનો અભિનંદન આપતો ફોન આવે છે. પેગોરિનોએ હવે દિમીત્રી સાથે જોડાણ કરેલું છે. સોદાનો વિરોધ કરી રહેલી કેટ નિકોથી નારાજ છે અને તે રોમન અને મેલોરીના લગ્નમાં જવાનો ઇનકાર કરે છે. આ લગ્ન યોજાય છે અને નિકોની હત્યા કરવા માટે દિમીત્રીએ મોકલેલા હુમલાખોરો અથડામણ દરમિયાન અજાણતા રોમન પર ગોળીબાર કરે છે અને તેની હત્યા કરી દે છે. રોષે ભરાયેલો નિકો લિટલ જેકબ સાથે ભેગા મળીને દિમીત્રી અને પેગોરિનો બંનેની હત્યા કરવા એલ્ડર્નીમાં આવેલા એક ત્યજી દેવાયેલા કેસિનો પર જાય છે. કેસિનોમાં દિમીત્રી, હેલિકોપ્ટર દ્વારા હેપિનેસ ટાપુ પર ભાગે તે પહેલા પેગોરિનોને દગો આપીને તેની હત્યા કરી દે છે. નિકો અને લિટલ જેકબ દિમીત્રીનો પીછો કરે છે અને તેને મારી નાંખે છે. વાર્તાનો અંત હેપિનેસના બાવલાથી નિકોને છૂટા પડતા શોટ સાથે આવે છે. એન્ડ ક્રેડિટ બાદ મેલોરી નિકોને ફોન પર જણાવે છ કે તે રોમનના બાળકની માં બનવાની છે.<ref name="gtaiv">{{cite video game | title = Grand Theft Auto IV | developer = [[Rockstar North]] | publisher = [[Rockstar Games]] | date = 2008-04-29 }}</ref> ===સેટિંગ=== [[File:Liberty City GTAIV.jpg|thumb|left|230px|GTA IVની લિબર્ટી શહેરની આવૃત્તી અગાઉની ગતા ગેમની તુલનાએ ન્યૂ યોર્ક શહેર પર વધુ આધારિત છે.<ref>[69]</ref>]] ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' લિબર્ટી શહેરની નવી ડિઝાઇનમાં બને છે. લિબર્ટી શહેર ન્યૂ યોર્ક શહેરના ચાર બરોને આધારે ચાર બરો ધરાવે છે. ''બ્રોકર'' સમકક્ષ છે [[બ્રૂકલિન]]ને; [[ક્વિન]] છે ''ડ્યુક્સ'' ; [[ધ બ્રોન્ક્સ]] છે''બોહન'' અને [[મેનહટ્ટન]] છે ''એલગોનક્વિન'' . શહેરની બાજુમાં સ્વતંત્ર દેશ ''એલ્ડર્ની'' આવેલો છે, જેને નોર્થન [[ન્યૂ જર્સી]] અને [[ચેનલ ટાપુ]]ને આધારે નામ આપવામાં આવ્યું છે. નિર્માતાઓએ [[સ્ટેટન ટાપુ]] જેવા વિસ્તારને એમ માનીને દૂર કર્યો હતો કે આવા વિસ્તારને આધારે રમત રસપ્રદ નહીં બને.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> રમતમાં બે નાના ટાપુ આવેલા છેઃ ચાર્જ ટાપુ ([[રોન્ડોલ ટાપુ]]ને આધારે) અને કોલોની ટાપુ ([[રૂઝ્વેલ્ટ ટાપુ]]ને આધારે). શરૂઆતમાં શહેરના પૂલોને ત્રાસવાદી હૂમલાના ભયને કારણે બંધ કરી દેવાયા છે અને ખેલાડી જો તેને પાર કરવાનો પ્રયાસ કરે તો પોલીસ તેનો પીછો કરીને તેને મારી નાંખે છે પરંતુ આગળ જતા આડશો દૂર કરવામાં આવે છે અને ખેલાડી [[બ્રોકર]], [[એલ્ગોનક્વિન]] અને [[નોર્થવૂડ હાઇટ્સ]] પૂલ પાર કરી શકે છે અને બાકીના શહેર વિશે માહિતી લઇ શકે છે. "ફ્રાન્સિસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ" ન્યૂ યોર્ક શહેરના એરપોર્ટ ખાસ કરીને [[લાગાર્ડીયા અને JFK|લાગાર્ડીયા અને [[JFK]]]]ને આધારે તૈયાર કરાયું છે. ===પાત્રો=== [[File:GTAIV Niko and Dimitri.jpg|thumb|right|230px|નિકો બેલિક દરિયા કિનારે આવેલા મનોરંજન પાર્ક ખાતે દિમિત્રી સાથે]] ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માં જે પાત્રો દેખાય છે તે વૈવિધ્યસભર અને તેઓ જ્યાં રહે છે તે લિબર્ટી શહેરના બરો સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેઓ વિવિધ ગેંગ અને વંશીય સમૂદાય સાથે સંકળાયેલા છે. ખેલાડી [[નિકો બેલિક/0} પર અંકુશ કરી શકે છે, નિકો પૂર્વ યુરોપીય યુદ્ધનો પીઢ સૈનિક છે.|નિકો બેલિક/0} પર અંકુશ કરી શકે છે, નિકો પૂર્વ યુરોપીય યુદ્ધનો પીઢ સૈનિક છે.<ref name="egmmarch"></ref>]] ડેન હાઉસરના જણાવ્યા મુજબ અગાઉની રમતના એક પણ [[પાત્ર]] પાછા નહીં ફરે કારણકે જે પણ પાત્રો આપણને ગમ્યા હતા તેમાંના મોટા ભાગના મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> આ પાત્રોને ઇન ગેમ ગ્રેફિટી બિડીંગ ફેરવેલ તેને વધુ સાબિતી પુરી પાડે છે.<ref name="gtaiv"></ref> આ શ્રેણીની અગાઉની રમતથી વિપરિત ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના વોઇસ એક્ટરમાં કોઇ નોંધપાત્ર કે હાઇ-પ્રોફાઇલ સેલિબ્રિટીનો સમાવેશ નથી કરાયો, તેના સ્થાને માઇકલ હોલિક, જેસન ઝુમવોલ્ટ, [[ટિમોથી અદામ્સ]] અને [[કૂલી રેન્ક્સ]] જેવા ઓછા જાણીતા કલાકારોને લેવામાં આવ્યા છે. જો કે [[ઇગ્ગી પોપ]], [[જુલિયટ લેવિસ]], [[કાર્લ લેગરફેલ્ડ]], [[ડીજે પ્રિમીયર]], [[ફેજ વોટલી]] અને [[લાઝલો જોન્સ]] જેવા કેટલાક હાઇ પ્રોફાઇલ ડીજે ગેમની અંદર વિવિધ રેડીયો સ્ટેશનનું સંચાલન કરે છે. ''[[સેટરડે નાઇટ લાઇવ]]'' ના અભિનેતાઓ [[બિલ હેડર]] અને [[જેસન સુડીકીસ]] અનુક્રમે ઉદાર અને સંકુચિત રેડીયો ચર્ચામાં દેખાય છે. [[ફ્રેડ આર્મીસેન]] કેટલાક મહેમાનોનું [[લેઝલો]]ના "ઇન્ટિગ્રીટી 2.0" પર યજમાનપદ સંભાળે છે. [[કેટ વિલિયમ્સ]] અને [[રિકી ગેર્વીયાસ]]ની પણ તેમની પસંદગી છે અને ઇન-ગેમ કોમેડી ક્લબમાં કોમેડી દર્શાવવામાં આવે છે.<ref name="gtaiv"></ref> [[જિમ નોર્ટન]], [[પેટ્રિક ઓનિયલ]], [[રિક શેપિરો]], અને [[રોબર્ટ કેલી]] સહિત અનેક અન્ય હાસ્યકલાકાર, રેડીયો પર સાંભળવા મળે છે અથવા ઇન-ગેમ પાત્ર તરીકે જોવા મળે છે. ==ધ્વનિ પટ== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણીની અગાઉની રમતની જેમ, ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એવા સાઉન્ડ ટ્રેકની સુવિધા ધરાવે છે કે જ્યારે ખેલાડી વાહનમાં હોય ત્યારે તે રેડીયો સ્ટેશન દ્વારા સાંભળી શકે છે. લિબર્ટી શહેરમાં 18 રેડીયો સ્ટેશન આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ [[ટોક રેડીયો]] સ્ટેશન છે. અન્ય સ્ટેશનો વિવિધ પ્રકારનું સંગીત પીરસે છે. ગેમમાં ઘણા જાણીતા ટ્રેકનો સમાવેશ કરાયો જેમાં [[જીનેસિસ]], [[ડેવીડ બોવી]], [[સ્મેશિંગ પમ્પકિંન્સ]], [[ધ સિસ્ટર્સ ઓફ મર્સી]], [[સર્યોગા]], [[બોબ માર્લી]], [[ડોન ઓમર]], [[ધ હૂ]], [[ઇલેક્ટ્રિક નાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા]], [[ક્વિન]], [[બ્લેક સબાથ]], [[ફિલિપ ગ્લાસ]], [[સિમીયન મોબાઇલ ડિસ્કો]], [[નાસ]], [[કેન્યી વેસ્ટ]], [[આર. કેલી]], [[લોઇડ]], [[માઇલ્સ ડેવિસ]], [[લૂઝ એન્ડ્સ]], [[એલ્ટોન જોહન]], [[ઝેડ ઝેડ ટોપ]], [[આ. ઇ. એમ]], [[એમસી લાયટ]] અને [[બેરી વ્હાઇટ]]નો સમાવેશ થાય છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' નું થીમ સોંગ (ઓળખ સંગીત) "સોવિયેટ કનેક્શન" [[માઇકલ હન્ટર]]એ કમ્પોઝ કરેલું છે''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' . ગેમ સમાન પ્રકારની સંગીત પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે.''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' . આ શ્રેણીની અગાઉની રમતોમાં દરેક રેડીયો સ્ટેશન એક જ લૂપ સાઉન્ડ ફાઇલમાં ચાલતો હતો જે દર વખતે એક જ ગીત, જાહેરાત અને જાહેરખબર એક જ ક્રમમાં વગાડતો હતો. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માં રેડીયો સ્ટેશન હોવાથી, પ્રત્યેક સાઉન્ડ ફાઇલને અલગથી રાખવામાં આવી છે અને આડીઅવડી મિક્સ કરવામાં આવી છે જેને કારણે ગીતો વિવિધ ક્રમમાં વાગે છે તેમજ દરેક વખતે જુદા ગીત અને જાહેરાતો વાગે છે. અને પ્લોટ ઇવેન્ટ સ્ટેશન પર જાણ કરવાની હોય છે.<ref name="gtaiv"></ref> કાલ્પનિક લિબર્ટી શહેરનો સંદર્ભ આપવા માટે કેટલાક ગીતોને એડિટ પણ કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="musicman">{{cite web |url = http://www.mtv.com/news/articles/1586708/20080501/id_0.jhtml |title = 'Grand Theft Auto IV' Music Man Explains How Those 214 Songs Made The Soundtrack |access-date = 2008-05-18 |author = Totilo, Stephen |date = 2008-05-02 |publisher = MTV News |archive-date = 2010-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100316155416/http://www.mtv.com/news/articles/1586708/20080501/id_0.jhtml |url-status = dead }}</ref> રોકસ્ટાર ગેમ્સ અને [[એમેઝોન ડોટ કોમ]] વચ્ચે સમજૂતિને પગલે ખેલાડીઓ ''GTA IV'' ના ઇન-ગેમ મોબાઇલ ફોન મારફતે વાસ્તવિક દુનિયાનું [[MP3 ખરીદી શકે છે.]] ખેલાડીઓ નિકોના ફોન પરથી ZIT-555-0100 ડાયલ કરીને તેને પસંદગીનું રેડીયો ગીત માર્ક કરી શકે છે. બાદમાં તેઓ ગીત અને કલાકારનું નામની માહિતી આપતો ટેક્સ્ટ મેસેજ મેળવશે. જો ખેલાડી રોકસ્ટારની 'સોશિયલ ક્લબ' વેબસાઇટ પર નોંધાયેલો હોય તો તેઓ એમેઝોન ડોટ કોમ પ્લેલિસ્ટ સાથે લિન્ક થયેલો વાસ્તવિક ઇમેઇલ પણ મેળવશે જેમાં ખેલાડીએ માર્ક કરેલા તમામ ગીતોની યાદી હશે અને તે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ હશે.<ref>{{cite web |url=http://videogames.yahoo.com/events/grand-theft-auto-iv/gta-iv-unveils-new-music-download-model/1199430 |title=GTA IV Unveils New Music Download Model |publisher=Yahoo! Games |date=2008-03-27 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401004050/http://videogames.yahoo.com/events/grand-theft-auto-iv/gta-iv-unveils-new-music-download-model/1199430 |url-status=dead }}</ref> ==વિકાસ== [[File:Mural ad GTA IV NYC.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક શહેરની દિવાલ પર ગેમની મુરાલ એડ, જુલાઈ 2007]] ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો થ્રીની રિલીઝની તરુંત જ બાદમાં''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પર કામગીરી નવેમ્બર, 2004માં શરૂ થઈ હતી.<ref name="OPM UK June 2007">{{cite journal | title = GTA Gets Real | journal = [[PlayStation Official Magazine (UK)]] | issue = 6 | pages = 54–67 | publisher = [[Future Publishing]] | location = United Kingdom |month=June | year=2007}}</ref> ''[[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III]]'' ટીમના સભ્યોની મુખ્ય સભ્યોની આગેવાની હેઠળ લગભગ 150 ગેમ ડેવલપરોએ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પર કામ કર્યું હતું.<ref name="fritz">{{cite web |url = http://weblogs.variety.com/the_cut_scene/2008/04/dan-housers-ver.html |title = Dan Houser's very extended interview about everything "Grand Theft Auto IV" and Rockstar |access-date = 2008-04-28 |author = Fritz, Ben |date = 2008-04-19 |publisher = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' |archive-url = https://web.archive.org/web/20080421173255/http://weblogs.variety.com/the_cut_scene/2008/04/dan-housers-ver.html |archive-date = 2008-04-21 |url-status = dead }}</ref> આ ગેમમાં રોકસ્ટારના પોતાના [[રાગે]] ગેમ એન્જિનનો ઉપયોગ [[યુફોરિયા]] ગેમ એનિમેશન એન્જિન સાથે મળીને કરવામાં આવ્યો છે. રાગે ગેમ એન્જિનનો ઉપયોગ અગાઉ ''[[રોકસ્ટાર ટેબલ ટેનિસ]]'' માં ઉપયોગ થયો હતો.<ref name="RAGE Euphoria">{{cite web| last = Boyer| first = Brandon| title = Product: Grand Theft Auto IV Using NaturalMotion's Euphoria| work = [[Gamasutra]]| publisher = CMP Game Group| date = 2007-06-29| url = http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=14526| access-date = 2008-04-03| archive-date = 2018-09-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20180919083123/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=14526| url-status = dead}}</ref> અગાઉ લખાયેલા કે તૈયાર કરાયેલા એનિમેશનને બદલે યુફોરિયા ખેલાડીની ચાલોને નિયંત્રિત કરવા [[પ્રોસિજરલ (પદ્ધતિસરના) એનિમેશન]]નો ઉપયોગ કરે છે, જેથી પાત્રની હલનચલન વધુ વાસ્તવિક લાગે છે.<ref name="euphoria">{{cite web|url=http://www.gta4.net/news/3897/grand-theft-auto-iv-trailer-2-launched/|title=Grand Theft Auto Trailer 2 Launched!|work=GTA4.net|date=28 June 2007}}</ref> યુફોરિયા એન્જિન [[NPCs]]ને ખેલાડીની વિવિધ ચાલ સામે વધારે વાસ્તવિક રીતે પ્રતિક્રિયા આપવા પણ સમર્થ બનાવે છે. એક પ્રીવ્યૂમાં એક ખેલાડી બારીની બહાર NPC પર ટકોરો મારે છે અને પાત્ર પડી ન જાય તે માટે પોતાને આગળ વધતું અટકાવવા કોર પર ખેંચાઈ જાય છે. આ ગેમમાં પાત્રોના ચહેરા પર મૂંઝવણયુક્ત ભાવો દેખાડવા અને રેકર્ડેડ સ્પીચ સાથે હોઠના ફફડાટનો તાલ મેળવવા [[ઇમેજ મેટ્રિક્સ]]ના મિડલવેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="makingof">{{cite web |url = http://www.next-gen.biz/index.php?option=com_content&task=view&id=9570&Itemid=51&pop=1 |title = The Making of Grand Theft Auto IV |access-date = 2008-04-13 |date = 2008-03-17 |publisher = ''[[Edge (magazine)|Edge]]'' }}</ref> આ ગેમમાં ફોલિયોની રચના [[સ્પીડટ્રી]] મારફતે કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=8246690|title=Trees in latest Grand Theft Auto game were "grown" in Lexington|last=Smith|first=Logan|coauthors=Taylor Kearns|date=2008-04-30|publisher=Wis News|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430175548/http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=8246690|url-status=dead}}</ref> ''ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટ IV'' એ ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટની સીરિઝનું વધુ વાસ્તિવક અને વિસ્તૃત સ્ટાઇલ અને ટોન સાથેની રજૂઆત છે.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> તે ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટ સીરિઝના અગાઉના વર્ઝનની સરખામણીમાં [[હાઈ-ડેફિનેશન]] ગ્રાફિક્સ અને વિડીઓગેમનું નવી અને વધારે ક્ષમતા ઓફર કરે છે.<ref name="fritz"></ref> રોકસ્ટારના સહસંસ્થાપક [[ડેન હાઉસરે]] કહ્યું હતું કે "[''GTA IV'' ]ના સર્જન પાછળ અમારો વિચાર ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત વિડીઓગેમનું સર્જન કરવાનો હતો. અમે માત્ર વિડીઓગેમને ગ્રાફિક્સની દ્રષ્ટિએ જ સર્વશ્રેષ્ઠ બનાવવા માગતા નહોતા, પણ ડીઝાઇનના તમામ પાસાંને ઉત્તમ રીતે રજૂ કરવા માગતા હતા.ગ્રાફિક્સમાં તો અમે અમારી શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરી દીધી હતી. [...] તમે જાણો છો, કોઈ પણ બાબતને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા વધારે સુસંવાદિતતા જાળવવી પડે."<ref name="OPM UK June 2007"></ref> આર્ટ ડિરેક્ટર આરોન ગાર્બટે કહ્યું હતું કે "તેમણે ગેમનું કેન્દ્ર ન્યૂયોર્ક રાખવાનો નિર્ણય લીધો તેની પાછળનું એક કારણ એ હતું કે "આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ન્યૂયોર્ક સિટી કટેલું વૈવિધ્યપૂર્ણ, સિનેમેટિક અને વાઇબ્રન્ટ છે. [...] અને અમે જેમ જેમ તેની માહિતી, જીવન અને વિવિધતા વિશે જાણકારી મેળવતા ગયા તેમતેમ આ સિટીને ગેમના કેન્દ્રમાં રાખવાનું બિલકુલ યોગ્ય છે તે બાબત સમજાઈ ગઈ."<ref name="ign">{{cite web |url = http://xbox360.ign.com/articles/863/863028p1.html |title = GTA IV: Building a Brave New World |access-date = 2008-04-28 |author = Goldstein, Hilary |date = 2008-03-28 |publisher = IGN }}</ref> ડેન હાઉસરે ઉમેર્યું હતું કે અમે હાઈ ડેફિનેશનમાં કાર્ય કરતા હોવાથી અને અમે પુષ્કળ સંશોધનની જરૂર હોવાથી અમારે ક્યાંક આધાર ઊભો કરવાની જરૂર હતી."<ref name="fritz"></ref> ડેવલપર્સે માત્ર મનોરંજન માટે ન્યૂયોર્ક સિટીની મોટી મોટી ઇમારતો ઊભી કરવાનું ટાળ્યું હતું. ડેન હાઉસરે કહ્યું હતું કે "અમે હંમેશા તમામ ચીજવસ્તુઓને જીવંત બનાવવાનો અને તેની આસપાસ વાસ્તવિક વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ સાથેસાથે એ વાતનું ધ્યાન પણ રાખ્યું હતું કે ગેમની ડીઝાઇનનામાંથી આનંદ અને મનોરંજન મળે."<ref name="OPM UK June 2007"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફટ ઓટો IV'' નું લિબર્ટી શહેર વધુ વિસ્તૃત છે અને ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' સીરિઝમાં સૌથી મોટું શહેર છે.<ref name="slab">{{cite web|url=http://games.kikizo.com/news/200705/101_p1.asp|title=Welcome to Grand Theft Auto IV| author=Doree, Adam|work=[[Kikizo]]|date=2007-05-25}}</ref> જોકે તે સેન એન્ડ્રીઆસ કરતાં નાનું હોવા છતાં ઇમારતની ઊંચાઈના સ્તર, તમે પ્રવેશી શકો તેવી બિલ્ડિંગ્સની સંખ્યા અને આ બિલ્ડિંગ્સમાં વિસ્તૃતતાનું સ્તર જેવા વિવિધ પાસાં ધ્યાનમાં રાખો તો લિબર્ટી સિટીમાં તક વધારે છે.<ref name="slab"></ref> લિબર્ટી શહેરનો હેતુ અતાર્કિક કે નકામા સ્થળો ન ઊભા કરવાનો હતો, જે સેન એન્ડ્રીઝમાં વ્યાપાક રણ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> વાસ્તાવિક વાતાવરણ ઊભું કરવા [[એડિનબર્ગ]] અને સ્કોટલેન્ડમાં કાર્યરક રોકસ્ટાર નોર્થ ટીમે સંશોધન માટે બે વખત ન્યૂયોર્કની મુલાકાત લીધી હતી. એક મુલાકાત પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવી વખતે (જે દરેક ''GTA'' ગેમની શરૂઆતમાં લેવાય છે) અને બીજી નાની મુલાકાત વધુ વિગતો મેળવવા.<ref name="ign"></ref> ન્યૂયોર્કમાં કાર્યરત પૂર્ણકાલિન સંશોધક ટીમ પડોશી વિસ્તારની લઘુમતી જાતિથી લઈને ટ્રાફિક પેટર્નના વિડીઓ જેવા વિવિધ વિષયો પર માહિતી પૂરી પાડતી હતી.<ref name="fritz"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની વાર્તા [[ડેન હાઉસર]] અને રુપર્ટ હમ્ફ્રીસે લખી હતી.<ref name="gtaiv"></ref> અગાઉની સિનેમેટિક કે સાંસ્કૃતિક અસર ધરાવતી ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' ગેમ્સથી વિપરિત ''GTA IV'' માં કોઈ પણ પ્રકારની સિનેમેટિક અસર નહોતી તેવું ડેન હાઉસરે કહ્યું હતું.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> તેમણે ઉમેર્યુ હતું કે "જો વિડીઓગેમ્સને આગામી તબક્કામાં વિકસાવવી હોય તો અન્ય નકામી બાબતોને પકડી રાખવાની કોઈ જરૂર નહોતી અને અમે તે માટે સાવચેતીપૂર્વક પ્રયાસ કર્યો હતો. હકીકતમાં જે સ્થળ હોય તેનો સંદર્ભ ઊભો કરવો જરૂરી છે."<ref name="fritz"></ref> હાઉસરે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, "ગેમના પાત્રોમાં પણ અમે નવીનતા અને તાજગી લાવવા માગતા હતા અને તેની પ્રેરણા કોઈ ફિલ્મી પાત્રમાંથી મળી હોય તે જરૂરી નહોતું. [...] કદાચ અમે અમારી રીતે જ કંઈક નવું કરવા માગતા હતા."<ref name="fritz"></ref> મ્યુઝિક સુપરવાઇઝર ઇવાન પાવ્લોવિચે કહ્યું હતું કે "અમે એવા ગીતો પસંદ કર્યા હતા જે આજના ન્યૂયોર્કનું જીવંત દ્રશ્ય ખડું કરે છે, આજના ન્યૂયોર્કને રજૂ કરે છે, પણ સાથેસાથે અમે તે વાતની પણ ખાતરી રાખી હતી કે સમય જતાં ગ્રાહકો કે ખેલાડીઓને આ ગીતો અને તેમાં થતી રજૂઆત જૂની ન લાગે અને ગેમ ભૂલાઈ જાય."<ref>{{cite web |url = http://www.variety.com/article/VR1117984286.html?categoryid=1079&cs=1 |title = 'Grand Theft' music a phone call away |access-date = 2008-05-18 |author = Fritz, Ben |date = 2008-04-18 |publisher = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' |archive-date = 2008-05-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080505064119/http://www.variety.com/article/VR1117984286.html?categoryid=1079&cs=1 |url-status = dead }}</ref> રેકોર્ડિંગ અને પબ્લિશિંગ અધિકારો મેળવવા 2,000 કરતાં વધારે લોકોએ ડેવલપર્સનો સંપર્ક સાધ્યો હતો.<ref name="musicman"></ref> એટલું જ નહીં તેમણે બેન્ડના સોંગ "વોક ધ નાઇટ"નું લાઇસન્સ મેળવવા સ્વ. સ્કાટ્ટ બ્રોસના સભ્ય [[સીન ડીલાની]]ને શોધવા ખાનગી સંશોધકોની સેવા પણ લીધી હતી."<ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSN0430077120080505 |title = "Grand Theft Auto" simplifies song purchasing |access-date = 2008-05-18 |author = Bruno, Antony |date = 2008-05-05 |publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' }}</ref> આ સોદા સાથે સંકળાયેલા સૂત્રો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી વિગતોના આધારે ''[[બિલબોર્ડ્સ]]'' એ જણાવ્યું હતું કે રોકસ્ટારે દરેક કમ્પોઝિશન માટે 5,000 ડોલર અને પ્રતિ ટ્રેક માસ્ટર રેકર્ડિંગ માટે વધુ 5,000 ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી.<ref name="crimepays">{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/musicNews/idUSN2540948020080426 |title = Crime pays for music biz with new Grand Theft Auto |access-date = 2008-05-18 |author = Bruno, Antony |date = 2008-04-26 |publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' }}</ref> ડેવલપર્સે શરૂઆતમાં વિચાર્યુ હતું કે જે ખેલાડીઓ રમતની અંદર પ્રવેશે તેમને ઇન-ગેમ [[રેકર્ડ શોપ]]માંથી ખરીદી કરવા દેવી અને નિકો માટે [[MP3 પ્લેયર]] રાખવું, પણ બંને વિચારોને પડતાં મૂકાયા હતા.<ref name="musicman"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVના થીમ સોંગ સોવિયટ કનેક્શન માઇકલ હન્ટરે લખ્યું હતું''' '' , જેમણે '''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોઃ સેન એન્ડ્રીસનું થીમ સોંગ પણ બનાવ્યું હતું''.<ref name="musicman"></ref>''રેડિયો ડીજેસ માટે અવાજ આપનાર લોકોમાં ફેશન [[ડીઝાઇનર કાર્લ લેજરફેલ્ડ]], સંગીતકાર [[ઇગ્ગી પોપ]],<ref name="schiesel">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/arts/28auto.html?ref=arts | title=Grand Theft Auto Takes On New York | author=Schiesel, Seth| date=2008-04-28 | publisher=New York Times }}</ref> [[ફેમિ કુટી]],<ref name="IF99">{{cite web | url = http://www.rockstargames.com/IV/#?page=if99&content=interactive0 | title = IF99 official website |publisher = [[Rockstar Games]] | access-date = 2008-04-28}}</ref> [[જિમી ગેસ્તાપો{/0{3/}} અને રુસ્લાના તથા રિયલ-લાઇફ રેડિયો ટોક શો હોસ્ટ લાઝલો જોન્સ સામેલ હતા.|જિમી ગેસ્તાપો{/0{3/}} અને [[રુસ્લાના]]<ref name="Vladivostok">{{cite web | url = http://www.rockstargames.com/IV/#?page=vladivostok&content=interactive0 | title = Vladivostok FM official website |publisher = [[Rockstar Games]]| access-date = 2008-04-28}}</ref> તથા રિયલ-લાઇફ રેડિયો ટોક શો હોસ્ટ [[લાઝલો જોન્સ]] સામેલ હતા.<ref name="OPM Review">{{cite journal | last = Clark | first = Tim | title = Grand Theft Auto IV Review | journal = [[PlayStation Official Magazine (UK)]] | issue = 17 | pages = 88–96 | publisher = [[Future Publishing]] | location = United Kingdom |month=April | year=2008}}</ref>]] ગેમના હિપ-હોપ રેડિયો સ્ટેશન ધ બીટ 102.7 માટે વિશિષ્ટ ટ્રેક્સની રચના [[ડીજે ગ્રીન લેન્ટર્ને]] કરી હતી.<ref name="crimepays"></ref> રેકોર્ડ લેબલના માલિક અને રેકર્ડ ઉત્પાદક બોબી કોન્ડર્સ લિબર્ટી શહેર ન્યૂયોર્કના વહીવટી વિભાગોના સંદર્ભ બનાવવાના આશય સાથે ટ્રેક્સનું ફરી-રેકર્ડ કરવા અને [[ડાન્સહોલ]]ના આર્ટિસ્ટો મેળવવા [[જમૈકા]]ની સફર કરી હતી. બોબી મેસિવ બી સાઉન્ડસીસ્ટમ ઇન-ગેમ રેડિયો સ્ટેશનનું સંચાલન પણ કરે છે.<ref name="crimepays"></ref> માઇક્રોસોફ્ટના ઇન્ટરેક્ટિવ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ બિઝનેસ ડિવિઝનના તત્કાલિન કોર્પોરેટ વાઇસ પ્રેસિડન્ટ [[પીટર મૂરે]]એ ઇથ્રી 2006 ખાતે પોતાની બાંય ચડાવી ''GTA IV'' નું કામચલાઉ ટેટ્ટુ પ્રગટ કરી જાહેરાત કરી હતી કે આ ગેમ [[Xbox 360]] પર રમી શકાશે.<ref>{{cite web |url=http://planetgrandtheftauto.gamespy.com/gta4/ |title=Planet Grand Theft Auto – Grand Theft Auto IV |access-date=2008-05-26 |publisher=[[GameSpy]] |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413085721/http://planetgrandtheftauto.gamespy.com/gta4/ |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતમાં રોકસ્ટાર ગેમ્સ 16 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ રીલીઝ થવાની હતી. જોકે વેડબુશ મોર્ગનના વિશ્લેષક માઇકલ પેચરે સૂચવ્યું હતું કે વર્ષ 2008 માટે પોતાના નાણાકીય પરિણામોને પ્રોત્સાહન આપવા અને અત્યંત ઊંચી અપેક્ષા ધરાવતા અન્ય ટાઇટલ ''[[હેલો 3]]'' ની રીલીઝ સાથે સ્પર્ધા ટાળવા ટેક-ટૂ કદાચ આ ગેમની રીલીઝ પાછી ઠેલશે.<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Ellie|date=2007-06-04|url=http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=25493|title=Pachter predicts delay for GTA IV|publisher=[[Gamesindustry.biz]]|access-date=2007-04-05|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181159/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=25493|url-status=dead}}</ref> તેના જવાબમાં રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' "ઓક્ટોબરના અંત"માં રીલીઝ થઈ શકે છે. તેના જવાબમાં રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ઓક્ટોબરના અંતમાં રીલીઝ થઈ શકે છે. બીજી ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ ટેક-ટૂએ તેના અગાઉના નિવદેનથી વિપરીત જાહેરાત કરી હતી કે ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV 16 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ ગેમ રીલીઝ નહીં કરી શકે અને તેના નાણાકીય વર્ષ 2008નાના બીજી ત્રિમાસિક સમયગાળા (ફેબ્રુઆરી-એપ્રિલ)માં વિલંબ થશે.<ref name="ttpress">{{cite press release|title=Launch of Grand Theft Auto IV Now Planned for Fiscal 2008|publisher=[[Take-Two Interactive]]|date=2007-08-02|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=258238|access-date=2007-08-02|archivedate=2007-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902182437/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=258238}}</ref> પાછળથી રોકાણકારો સાથેની બેઠકમાં ટેક-ટૂના સ્ટ્રોસ ઝેલ્નિકએ આ વિલંબ પાછળ ટેકનિકલ સમસ્યાઓ...સમસ્યાઓ નહીં પરંતુ પડકારોને જવાબદાર ઠેરવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|last=McWhertor|first=Michael|title=Take-Two Execs Explain GTA IV Delay|publisher=Kotaku|date=2007-08-02|url=http://kotaku.com/gaming/take_two-interactive/take+two-execs-explain-gta-iv-delay-285526.php|access-date=2007-08-02|archive-url=https://archive.is/20120629104132/http://kotaku.com/285526/take+two-execs-explain-gta-iv-delay?tag=gamingtaketwointeractive|archive-date=2012-06-29|url-status=dead}}</ref> આ બાબતે ખુલાસો થયો હતો કે ગેમના [[પ્લેસ્ટેશન 3]] વર્ઝનમાં ટેકનિકલ ખામીઓ અને [[Xbox 360]] પર સ્ટોરેજની મુશ્કેલી ઊભી થતાં ગેમની રીલીઝમાં વિલંબ થયો હતો.<ref name="MTV">{{cite press release|title=Grand Theft Auto IV Developer Announces Release Date, Says Whether There Will Be Another Hot Coffee|publisher=Stephen Totilo|date=2008-01-24|url=http://www.mtv.com/news/articles/1580161/20080123/index.jhtml|access-date=2010-06-16|archivedate=2010-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100421170156/http://www.mtv.com/news/articles/1580161/20080123/index.jhtml}}</ref> 24 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ ટેક-ટૂએ જાહેરાત કરી હતી કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' 29 એપ્રિલ, 2008ના રોજ રીલીઝ થશે. જેમ જેમ રીલીઝની તારીખ નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ રોકસ્ટાર ગેમ્સ અને ટેક-ટૂએ ટેલીવિઝન એડ્સ, ઇન્ટરનેટ વિડીઓ, બિલબોર્ડ્સ, વાઇરલ માર્કેટિંગ અને રીડીઝાઇન વેબસાઇટ જેવા વિવિધ માધ્યમો વડે મોટા પાયે [[ગેમનું માર્કેટિંગ]] શરૂ કરી દીધું હતું. આ ગેમની સ્પેશ્યલ એડિશન પણ પ્લેસ્ટેશન 3 અને Xbox 360 માટે રીલીઝ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|date=2007-05-21|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=244729|title=Take-Two Games – Investor Relations General Information|access-date=2007-05-21|archive-date=2007-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070524032018/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=244729|url-status=dead}}</ref> 18 એપ્રિલ, 2008ના રોજ ટેક-ટૂના શેરધારકોની બેઠકમાં કંપનીના સીઈઓ બેન ફેડરે જાહેરાત કરી હતી કે "''GTA IV'' "[[સોનાની લગડી]]" સાબિત થઇ ચૂકી છે. અત્યાર સુધી તે ઉત્પાદન હેઠળ હતી અને હવે તે રિટેલરો તરફ જઇ રહી છે".<ref name="gold"> {{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6189477.html?part=rss&tag=gs_all_games&subj=6189477|title=Grand Theft Auto IV golden, already in transit |author=Tom Magrino |date=2008-04-18}}</ref> સંપૂર્ણરીતે જોઈએ તો ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના નિર્માણમાં સાડા ત્રણ વર્ષ લાગ્યા હતા અને આ માટે 1000 લોકોની ભરતી કરવામાં આવી હતી. તેની પાછળ અંદાજે 10 કરોડ ડોલરનો ખર્ચ થયો હતો અને અત્યાર સુધી વિકસાવવામાં આવેલી સૌથી મોંઘી ગેમ બની ગઈ છે.<ref name="cost">{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/gta-iv-most-expensive-game-ever-developed|title=GTA IV: Most Expensive Game Ever Developed?|author=Mark Androvich|access-date=2008-05-01|publisher=[[GamesIndustry.biz]]}}</ref> ===એપિસોડિક કન્ટેન્ટ === [[File:Grand Theft Auto IV Episodes From Liberty City.jpg|thumb|right|ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોની સંરક્ષણ કળાઃ લિબર્ટી શહેરની પ્રાસંગિક કથાઓ]] રોકસ્ટાર ગેમ્સએ ''GTA IV'' ના [[Xbox 360]] વર્ઝન માટે [[એપિસોડિક કન્ટેન્ટ]] મૂક્યાં છે. [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|''ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ'' ]] શીર્ષક ધરાવતો તેનો પહેલો એપિસોડ 17 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ [[Xbox લાઇવ]] પર રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web| last = Bramwell| first = Tom| title = Rockstar prices GTAIV: Lost and Damned | work = [[Eurogamer]]| publisher = | date = 2009-01-22| url = http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-prices-gtaiv-the-lost-and-damned| access-date = 2009-01-22 }}</ref> આ એપિસોડના કેન્દ્રમાં એક નવું પાત્ર [[જોહની ક્લેબિટ્ઝ]] છે, જે લિબર્ટી શહેરની બાઇકર ગેંગ ધ લોસ્ટનો સભ્ય છે. આ ગેંગને કેટલાંક ''GTA IV'' અભિયાનોમાં રજૂ કરવામાં આવી છે. રોકસ્ટાર ગેમ્સના ક્રીએટિવ ડેવલપમેન્ટના ઉપપ્રમુખ ડેન હાઉઝરનો દાવો છે કે આ એપિસોડ "લિબર્ટી શહેરની એક અલગ બાજુ રજૂ કરે છે."<ref name="gta4dlc">{{cite web |url = http://www.usatoday.com/tech/gaming/2008-11-19-gta-damned_N.htm |title = 'Grand Theft Auto' yields road to the 'Lost and Damned' |access-date = 2008-11-20 |date = 2008-11-20 |publisher = [[USA Today]] }}</ref> રોકસ્ટાર ગેમ્સ માટે પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટના ઉપપ્રમુખ જેરોનિમો બરેરા કહે છે કે આ જુદાં જુદાં હપ્તાં પ્રયોગો છે, કારણ કે Xbox 360 પર ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ મેળવી શકે તેવા પૂરતાં યુઝર્સ (વપરાશકર્તા) હોવાની તેમને ખાતરી નથી.<ref>{{cite web|date=2008-02-11|url=http://kotaku.com/354716/rockstar-experimenting-with-episodic-content|title=Grand Theft Auto IV: Rockstar Experimenting with Episodic Content|publisher=Kotaku|access-date=2008-02-12|archive-date=2008-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213202300/http://kotaku.com/354716/rockstar-experimenting-with-episodic-content|url-status=dead}}</ref> ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના [[ચીફ ફાઇનાન્સિયલ ઓફિસર]] લેઇની ગોલ્ડસ્ટેઇને ખુલાસો કર્યો હતો કે માઇક્રોસોફ્ટએ પહેલાં બે હપ્તામાં કુલ પાંચ કરોડ ડોલર ચૂકવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|date=2007-06-11|url= http://seekingalpha.com/article/38017|title=Take-Two F2Q07 (Qtr End 4/30/07) Earnings Call Transcript|publisher=SeekingAlpha|access-date=2007-06-17}}</ref>. આ કન્ટેન્ટની પહેલી જાહેરાત નવ મે, 2009ના રોજ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની 2006 [[E3]] પત્રકાર પરિષદમાં થઈ હતી.<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Ellie |date= 2007-07-11|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/e3-microsofts-conference|title =E3: Microsoft'sConference|publisher=[[Gamesindustry.biz]]|access-date = 2008-04-08}}</ref> માઇક્રોસોફ્ટના ઇન્ટરેક્ટિવ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ બિઝનેસ વિભાગના તત્કાલિન વડા [[પીટર મૂરે]]એ ડાઉનલોડ કન્ટેન્ટને "એપિક એપિસોડ પેક્સ" તરીકે વર્ણવી હતી, નહીં કે વધારાની કાર કે પાત્ર. આ પરિષદ દરમિયાન અખબારી વિજ્ઞપ્તિમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પેક્સથી ગેમમાં કલાકોની નવી સંપૂર્ણ રમત ઉમેરાઈ છે.<ref>{{cite web|last=Surette|first=Tim|date=2006-09-27|url=http://uk.gamespot.com/news/6158823.html?sid=6158823|title=X06: Duo of XBL GTA4 packs confirmed for 360|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2007-04-01|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930191621/http://uk.gamespot.com/news/6158823.html?sid=6158823|url-status=dead}}</ref> બીજા એપિસોડ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોઃ ધ બલાડ ઓફ ગે ટોની'' 29 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web|author=Ellie Gibson |url=http://www.eurogamer.net/articles/new-gtaiv-dlc-gets-release-date |title=New GTAIV DLC gets release date News // Xbox 360 /// Eurogamer – Games Reviews, News and More |publisher=Eurogamer.net |date=2009-07-23 |access-date=2009-08-06}}</ref> આ એપિસોડ લુઇસ લોપેઝ, નાઇટક્લબના માલિક ટોની પ્રિન્સ ઉર્ફે ગે ટોની અને એક અપ્રામાણિક ઠગ પર કેન્દ્રીત હતો. લુઇસ નાઇટક્લબના માલિક ટોનીનો મદદનીશ છે. તેમાં તેના મિત્રો અને પરિવાર વચ્ચે સંઘર્ષની વાત કેન્દ્રસ્થાને છે.<ref name="announce gay tony">{{Cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/58785 | title = Second GTA 4 Expansion Tells 'The Ballad of Gay Tony' | first = Nick | last = Breckon | date = 2009-05-26 | access-date = 2009-05-26 | publisher = [[Shacknews]]}}</ref> બંને એપિસોડ અલગ-અલગ ગેમ સ્વરૂપે નામે રીલીઝ થયા હતા''[[Grand Theft Auto: Episodes From Liberty City]]'' જે રમવા માટે મૂળ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' મીડિયાની જરૂર નથી.<ref name="announce gay tony"></ref> ===સુધારો-વધારો=== ગેમ રીલીઝ થતાં [[કોટકુ]]એ નોંધ્યું હતું કે આ ગેમ શરૂઆતના કટસીન દરમિયાન [[ફ્રીઝ]] (ચોંટી) જાય છે અને પછી રમી શકાતી નથી તેવી ફરિયાદ કેટલાંક પ્લેસ્ટેશન ૩ અને Xbox 360ના માલિકોએ કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/385073/wait-gta-iv-is-locking-up |title=Wait, GTA IV Is Locking Up? |access-date=2008-04-29 |last= |first= |coauthors= |date=2008-04-29 |work= |publisher=Kotaku |archive-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080502105725/http://kotaku.com/385073/wait-gta-iv-is-locking-up |url-status=dead }}</ref> કોટકુ પર એવી બાબત પણ નોંધાઈ હતી કે મોટા ભાગના પ્લેસ્ટેશન ૩ યુઝર્સ માટે રીલીઝના દિવસે ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયર લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/385452/gta-iv-multiplayer-down-for-some-ps3-players |title=GTA IV Multiplayer Down For Some PS3 Players |access-date=2008-04-30 |date=2008-04-29 |publisher=Kotaku |archive-date=2008-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501155458/http://kotaku.com/385452/gta-iv-multiplayer-down-for-some-ps3-players |url-status=dead }}</ref> સાતમી મે, 2008ના રોજ [[રોકસ્ટારે]] મલ્ટિપ્લેયરનો અનુભવ સુધારવા ગેમનું પ્લેસ્ટેશન ૩ વર્ઝન માટે એક પેચ રીલીઝ કર્યો હતો. રોકસ્ટારના જણાવ્યા મુજબ, આ અપડેટથી ગેમસ્પાઇનું સર્વર ઓવરલોડ થતું નથી અને એટલે ગેમ લોક અપ થવાની અને વારંવાર અટકી જવાની સમસ્યાગ્રસ્ત સર્વર્સની મુશ્કેલીઓમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137406 |title=GTA IV PS3 patch due today |access-date=2008-05-07 |date=2008-05-07 |publisher=[[Eurogamer]] |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217090500/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137406 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/52556 |title=GTA IV PS3 Patch Released |access-date=2008-05-07 |date=2008-05-07 |publisher=[[Shacknews]]}}</ref> ઉપરાંત મલ્ટિપ્લેયર ફિક્સીસ 23 જૂન, 2008થી ઉપલબ્ધ થયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://socialclub.rockstargames.com/patches/|title=Grand Theft Auto IV Patch|access-date=2008-06-23|date=23 June 2008|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626035328/http://socialclub.rockstargames.com/patches/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.joystiq.com/2008/06/23/grand-theft-auto-4-patch-multiplayer-and-freezing-fixes-promise/|title=Grand Theft Auto 4 patch: multiplayer and freezing fixes promised|date=23 June 2008|publisher=Joystiq|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827220018/http://www.joystiq.com/2008/06/23/grand-theft-auto-4-patch-multiplayer-and-freezing-fixes-promise|archive-date=27 ઑગસ્ટ 2011|access-date=16 જૂન 2010|url-status=dead}}</ref> 27 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ રોકસ્ટારે પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝનમાં [[ટ્રોફી]] સપોર્ટ ઉમેરવા અપડેટ રીલીઝ કરી હતી.<ref>{{cite web |url = http://gamespot.com/news/show_blog_entry.php?topic_id=26647303 |title = PS3 GTAIV snatching trophies Oct. 27 |access-date = 2008-11-12 |author = TomM_GScom |date = 2008-10-24 |publisher = [[GameSpot]] |archive-date = 2008-12-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081201090732/http://www.gamespot.com/news/show_blog_entry.php?topic_id=26647303 |url-status = dead }}</ref> Xbox 360 પર મળેલી સિદ્ધિઓની જેમ કેટલાંક ચોક્કસ લક્ષ્યાંક પૂર્ણ કરી ટ્રોફીસનો કોયડો ઉકેલાઈ જશે. ગેમના પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝન માટે 15 નવેમ્બર, 2008ના રોજ અન્ય એક પેચ (1.04) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 12 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ એક પેચ (1.0.1.0) રીલીઝ કરાયો હતો. આ પેચથી ડાઇરેક્ટઇનપુટ સપોર્ટ ઉમેરાયો હતો, નોન-માઇક્રોસોફ્ટ કન્ટ્રોલર્સ ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બન્યાં હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/version/1.0.1.0/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=12 December 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 24 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ અન્ય એક પેચ (1.0.2.0) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. તેણે અનેક કામગીરી અને ગ્રાફિકલ મુશ્કેલીઓ ઉકેલી હતી. સાથેસાથે પહેલા પેચ દ્વારા ઊભી થયેલી મુશ્કેલી પણ દૂર કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/version/1.0.2.0/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=24 January 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> 20 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ ગેમની યુરોપીયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન એડિશન માટે એક પેચ રીલીઝ થયો હતો, જેના વડે ''ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ'' ની અગાઉની અપડેટ દ્વાર ઊભી થયેલી ખામીઓ દૂર થઈ હતી, જે ગેમના યુરોપીયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન એડિશન માટે સેન્સરશિપના વિરૂદ્ધ નિયમો ધરાવતી હતી.<ref>http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-de-censors-euro-gtaiv</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 21 માર્ચ, 2009ના રોજ ત્રીજો પેચ (1.0.3.0) રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=21 March 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> તે અત્યંત જીપીયુ પાવરનો વપરાશ કરતી ખેલાડીના કારની હેડલાઇટ જેવી ઘણી મુખ્ય ગ્રાફિક્લ સમસ્યા દૂર કરી હતી. ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 19 જૂન, 2009ના રોજ ચોથો પેચ (1.0.4.0) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. રોકસ્ટાર ટોરોન્ટોએ તેને મેઇન્ટેનન્સ એપડેટ નામ આપ્યું હતું અને જણાવ્યું હતું કે આ ભવિષ્યના પેચ માટેની તૈયાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gtaforums.com/index.php?showtopic=415183|title=Maintenance Update 1.0.4.0|publisher=Rockstar|date=19 June 2009|access-date=19 June 2009}}</ref> રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે આ પેચથી આગામી ગોલ્ડ માસ્ટરના નિર્માણને આગળ વધારવા ગેમની તમામ કોપીને યોગ્ય રીતે ગોઠવાશે. ગેમના [[Xbox 360]] વર્ઝન માટે ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ અન્ય એક પેચ રીલીઝ થયો હતો. તેની પાછળનો હેતુ [[Xbox લાઇવ]] મલ્ટિપ્લેયરને પૂરેપૂરી ક્ષમતા સાથે ઉપયોગ કરવા માટે સજ્જ કરવાનો હતો.<ref>http://www.rockstargames.com/newswire/2009/09/04/501/grand_theft_auto_iv_title_update_for_xbox_360{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 10 નવેમ્બર, 2009ના રોજ પાંચમો પેચ (1.0.0.4) રીલીઝ થયો હતો. તેમાં કેટલીક નાની બગ્સ (એરર)નો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, કીબોર્ડ મેપિંગ સુધારવામાં આવ્યું હતું અને કેટલાંક છેતરામણા પ્રતિરોધક ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/index.html</ref> ===સામુદાયિક સુવિધાઓ=== [[રોકસ્ટાર ગેમ્સ સોશિયલ ક્લબ]] એક વેબસાઇટ છે, જે રજિસ્ટર્ડ યુઝર્સ (નોંધાયેલા વપરાશકર્તા)ની રમતના આંકડા અને સ્કોર દર્શાવે છે અને વિવિધ સ્પર્ધાઓ યોજે છે તથા ગેમની અંદર ખેલાડીની પ્રવૃત્તિને આધારે વિવિધ એવોર્ડ એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web| last = Androvich| first = Mark| title = Rockstar to launch Social Club with GTA IV | work = [[Gamesindustry.biz]]| publisher = | date = 2008-03-27| url = http://www.gamesindustry.biz/articles/rockstar-to-launch-social-club-with-gta-iv| access-date =2008-03-28 }}</ref> [http://socialclub.rockstargames.com ધ સોસિયલ ક્લબ વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214172728/http://socialclub.rockstargames.com/ |date=2014-02-14 }}ની જાહેરાત 27 માર્ચ, 2008ના રોજ થઈ હતી અને 17 એપ્રિલ, 2008ના રોજ લોંચ થઈ હતી. સોશ્યલ ક્લબના મુખ્ય ફિચર્સ પણ રમતના દિવસે 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ જ જાહેર કરાયા હતા. સોશ્યલ ક્લબ રોકસ્ટારની નવી ''મિડનાઇટ ક્લબ'' ગેમ માટે ઓનલાઇન ફીચર્સ પણ પૂરા પરા પાડશે.''[[Midnight Club: Los Angeles]]'' . તે વૈવિધ્યપૂર્ણ પાર્ટ્સ ધરાવે છે. શરૂઆતમાં તેમાં LCPD પોલીસ બ્લોટ્ટર, ધ સ્ટોરી ગેંગ, ધ 100% ક્લબ, ધ હોલ ઓફ ફેમ, ધ લિબર્ટી શહેર મેરેથોન અને ધ ઝિટ સામેલ છે. ''[[પ્લેસ્ટેશન વર્લ્ડ]]'' મેગેઝિનમાં આપેલી મુલાકાતમાં રોકસ્ટારે જણાવ્યું હતું કે તેઓ [[પ્લેસ્ટેશન નેટવર્ક ]]માટે કમ્યુનિટી આધારિત સેવા [[સોની]]ની [[પ્લેસ્ટેશન હોમ]]ને મોટા પાયે સમર્થન આપશે. રોકસ્ટારે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે તેમના પ્લેસ્ટેશન હોમ એપાર્ટમેન્ટના મુલાકાતીઓને તેમના [[અવતાર]] માટે વસ્ત્રો અને ચીજવસ્તુઓ તથા તેમના પોતાના પ્લેસ્ટેશન હોમ એપાર્ટમેન્ટ માટે સુંદર ચીજવસ્તુઓ જેવી ભેટો પણ મળશે.<ref name="psw">{{cite journal |author = Dean, Ian |title = |work = [[PlayStation World]] |publisher = [[Future plc]] |issue = May 2008 |access-date = 2008-11-09 |page = 67 }}</ref> ===વિન્ડોઝ વર્ઝન=== [[File:Replay editor.jpg|thumb|225px|left|GTA IVના વિન્ડોવ્સ વર્ઝનમાં રિપ્લે એડિટરનો સમાવેશ થાય છે.આ ચિત્ર ક્લિપ્સ ઇન્ટરફેસ દર્શાવે છે જેનો ગેમ ફૂટેજ ઝડપવા ઉપયોગ થાય છે.]] {{VG Requirements |useminandrec=yes |caption=System requirements |platform1=Windows<ref name="gta4pcrdsysre-ign"/> |os1= Windows Vista Service Pack 1 / Windows XP Service Pack 3 |cpu1=Intel Core 2 Duo 1.8 GHz, AMD Athlon X2 64 2.4 GHz |cpu1rec=Intel Core 2 Quad 2.4 GHz, AMD Phenom X3 2.1 GHz |memory1=1.0 GB (Windows XP) 1.5 GB (Windows Vista) |memory1rec= 2.0 GB (Windows XP) 2.5 GB (Windows Vista) |gpu1=256 MB Nvidia 7900 / 256 MB ATI X1900 |gpu1rec=512 MB Nvidia 8600 / 512 MB ATI 3870 |hdspace1=16&nbsp;GB of free space |hdspace1rec=18&nbsp;GB of free space |network1=Internet connection required for activation and multiplayer |sound1=100% DirectX 9.0c compliant card }} છ ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ રોકસ્ટારે જાહેરાત કરી હતી કે [[રોકસ્ટાર નોર્થ]] અને [[રોકસ્ટાર ટોરોન્ટો ]]દ્વારા [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]નું વર્ઝન વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે.<ref name="gta4pchan-IGNUK">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925457p1.html|title=Grand Theft Auto IV UK Hands-on|last=Robinson|first=Martin |date=2008-10-30 |publisher=IGN (UK) |access-date=2008-10-30}}</ref><ref name="PCRelease-Take2"></ref> આ ગેમ ઉત્તર અમેરિકામાં 18 નવેમ્બર, 2008 અને યુરોપમાં 21 નવેમ્બર, 2008ના રોજ રીલીઝ થવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, પણ પાછળથી તેને અનુક્રમે બીજી અને ત્રીજી ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ પાછી ઠેલવામાં આવી હતી.<ref name="gta4pcrdsysre-ign"></ref><ref name="gta4pchandson-eurog"></ref><ref name="PCRelease-Take2"></ref> તેમાં વિવિધ સુધારા ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં,<ref name="PCRelease-Take2"></ref> જેમ કે ટ્રાફિક ડેન્સિટી કન્ટ્રોલ (ગીચ ટ્રાફિકનું નિયંત્રણ), [[ડ્રો ડિસ્ટન્સ]] કોન્ફિગરેશન્સ અને એક રીપ્લે એડિટર.<ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925457p1.html|title=Grand Theft Auto IV UK Hands-on|last=Robinson|first=Martin |date=2008-10-30 |publisher=IGN (UK)|pages=2|access-date=2008-11-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/pc/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-is-the-pc-version-the-best/a-200810301323482004/g-2008080416222952067|title=Grand Theft Auto IV: Is the PC version the best?|last=Nagata|first=Tyler|date=2008-10-30|publisher=[[GamesRadar]]|access-date=2008-11-04|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728013706/http://www.gamesradar.com/pc/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-is-the-pc-version-the-best/a-200810301323482004/g-2008080416222952067|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6200321&om_act=convert&om_clk=picks&tag=picks;title;4|title= GTAIV PC Hands-On: Video Editor and More |last=Coby|first=Alex Sassoon |date=2008-10-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-11-04}}</ref><ref name="ign-pc">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925105p1.html|title=Grand Theft Auto IV Hands-on|last=Onyett|first=Charles|date=2008-10-30|publisher=IGN|pages=2|access-date=2008-11-04|archive-date=2008-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102175609/http://pc.ign.com/articles/925/925105p1.html|url-status=dead}}</ref> રીપ્લે એડિટર સુવિધાથી ખેલાડીઓ ગેમ ક્લિપ્સ, વિડીઓસને રેકર્ડ અને એડિટ કરી શકે છે અને પછી રોકસ્ટારની સોશ્યલ ક્લબ વેબસાઇટ પર તેને અપલોડ કરી શકે છે.<ref name="ign-pc"></ref> તે ઓનલાઇન રમત માટે [[ગેમ્સ ફોર વિન્ડોઝ - લાઇવ]]નો ઉપયોગ કરે છે અને મલ્ટિપ્લેયરમાં 32 ખેલાડીઓને સપોર્ટ કરે છે.<ref name="gta4pcinfo-beefjack">{{cite web|url=http://www.beefjack.com/blog/fran/gta/gta-iv-pc-rockstar-announces-social-club-tv-and-official-site-updated/|title=GTA IV PC: Rockstar Announces Social Club TV and Official Site Updated|last=Stanyon|first=Matt|date=November 19, 2008|publisher=BeefJack|access-date=2008-11-19|archive-date=2008-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192949/http://www.beefjack.com/blog/fran/gta/gta-iv-pc-rockstar-announces-social-club-tv-and-official-site-updated/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/912/912071p1.html|title=Games for Windows Celebrates Two-Year Anniversary Like a Rockstar|date=2008-09-22|publisher=IGN|access-date=2008-09-22}}</ref> [[સેક્યુરોમ]] સંરક્ષણ સુવિધાનો ઉપયોગ થાય છે અને આ ગેમ રમવા એક વખત ઓનલાઇન એક્ટિવેશન જરૂરી છે.<ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/934/934268p2.html|title=Rockstar Talks GTA IV PC DRM|date=2008-11-28|publisher=IGN|access-date=2008-11-30|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201084923/http://pc.ign.com/articles/934/934268p2.html|url-status=dead}}</ref> અગાઉના કન્સોલ વર્ઝનની સરખામણીમાં ગેમના વિન્ડોઝ વર્ઝનમાં ગ્રાફિક્સમાં સુધારા કરવામાં આવ્યાં હતાં અને તે બદલ તેની પ્રશંસા પણ થઈ હતી, પણ બીજી તરફ [[ATi]] રાડીઓન ગ્રાફિક્સ એડેપ્ટર્સની અક્ષમતા,<ref>{{cite web|url=http://www.pcgameshardware.com/aid,669170/News/GTA_4_PC_Radeon_graphics_cards_cause_crashes_-_patch_en-route/|publisher=PC Games Hardware|title=GTA 4 (PC): Radeon graphics cards cause crashes – patch en-route?|date=3 December 2008|access-date=6 December 2008|archive-date=6 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206045119/http://www.pcgameshardware.com/aid,669170/News/GTA_4_PC_Radeon_graphics_cards_cause_crashes_-_patch_en-route/|url-status=dead}}</ref> SLIની ગેરહાજરી, AA સપોર્ટની ઊણપ, ટેક્સ્ચર રેન્ડરિંગ બગ, DRM ઇશ્યૂ અને વિન્ડોઝ XP સર્વિસ પેક 3/વિન્ડોઝ વિસ્ટા સર્વિસ પેક 1ની જરૂરિયાત જેવી અન્ય મુશ્કેલીઓને કારણે અનેક ગ્રાહકો ગેમ રમી ન શકતા હોવાના અહેવાલો પણ મળ્યાં હતાં. આ ગેમ ઇન્સ્ટોલ થઈ શકી નહોતી એવી અનેક ફરિયાદો ઊઠી હતી, કારણ કે ગ્રાહકો કે ખેલાડીઓ તેમના કમ્પ્યુટર પર વિસ્ટા એસપી 1 ઇન્સ્ટોલ કરાવી શકે તેમ નહોતા. ઉપરાંત અનેક બગ્સ અને ખામીઓ જોવા મળી હોવાના અહેવાલો પ્રાપ્ત થયાં હતાં. [[બિટ-ટેક]]એ તો આ ગેમના પીસી વર્ઝનને વર્ષ 2008ની ‘ચોથી સૌથી નિરાશાજનક ગેમ’ નામ આપ્યું હતું. ગેમના અગાઉના ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ઝનની જેમ GTA IVનું ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ઝનમાં કોઈ પણ પ્રકારની કાપકાપૂ કરવામાં આવી નહોતી. ==આવકાર== ===મહત્ત્વપૂર્ણ આવકાર=== {{VG Reviews |MC = X360: 98/100<ref name="gta4360rev-Metac"/><br />PS3: 98/100<ref name="gta4ps3rev-Metac">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/ps3/grandtheftauto4?q=Grand%20Theft%20Auto%20IV|title=Grand Theft Auto 4 (PS3) Review|publisher=Metacritic|access-date=2008-10-13|archive-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120192905/http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-iv|url-status=dead}}</ref><br />PC: 90/100<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/grandtheftauto4 |title=Grand Theft Auto IV (pc: 2008): Reviews |publisher=Metacritic.com |date=2008-12-02 |access-date=2009-01-18 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106212405/http://www.metacritic.com/game/pc/grand-theft-auto-iv |url-status=dead }}</ref> |GR = X360: 96.31%<ref>{{cite web |access-date=2009-06-12 |url=http://www.gamerankings.com/xbox360/933037-grand-theft-auto-iv/index.html |title=Grand Theft Auto IV |publisher=[[Gamerankings]] |archive-date=2014-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911084911/http://www.gamerankings.com/xbox360/933037-grand-theft-auto-iv/index.html |url-status=dead }}</ref><br />PS3: 97.31% <ref>{{cite web|access-date=2009-06-12|url=http://www.gamerankings.com/ps3/933036-grand-theft-auto-iv/index.html|title=Grand Theft Auto IV|publisher=[[Gamerankings]]|archive-date=2014-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019002823/http://www.gamerankings.com/ps3/933036-grand-theft-auto-iv/index.html|url-status=dead}}</ref> |PSM3 = 20/20 |OPM = 10/10 |OXMUK = 10/10<ref name="oxmuk"/> |OXM = 9.5/10 <!-- This score is for the official US Xbox Magazine. Unless you have a source that says it gave GTA a 10, don't change it --> |IGN = 10.0/10<!-- Conveys accuracy of review --> |1UP = A+<ref name="1up" /> |Edge = 10/10<ref name="EdgeReview">{{cite journal|author=Edge staff|journal=[[Edge (magazine)|Edge]]|month=June|year=2008|title=Grand Theft Auto IV review|issue=189}}</ref> |Gametrailers = 9.8/10<ref name="Gametrailers" /> |EuroG = 10/10<ref name="eurogamer" /> |GSpot = 10.0/10<ref name="calvert"/> |GI = 10/10<ref name="gameinformer">{{cite web |url=http://www.gameinformer.com/Games/Review/200806/R08.0425.1548.19614.htm |title=PERFECTION |access-date=2008-04-29 |author=Andrew Reiner |year=2008 |month=April |publisher=[[Game Informer]] |archive-date=2008-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429143518/http://www.gameinformer.com/Games/Review/200806/R08.0425.1548.19614.htm |url-status=dead }}</ref> }} ''ગ્રાન્ટ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને વિડીઓ ગેમ સમીક્ષકોનો સાર્વત્રિક આવકાર અને પ્રશંસા મળી છે. તે મોબી ગેમ્સના મત મુજબ સૌથી વધુ રેટિંગ મેળવેલી ગેમ્સમાંની એક છે અને અને ટોપ ટેન રીવ્યૂના મત મજુબ તે સૌથી વધુ રેટિંગ ધરાવતી ગેમ છે. મેટાક્રિટિક અને ગેમરેન્કિંગ્સ, બંનેના જણાવ્યા મુજબ PS3 વર્ઝન બીજા નંબરનું સૌથી વધારે રેટિંગ મેળવનાર ગેમ છે. તેની આંતરરાષ્ટ્રીય રીલીઝ પહેલાં મોટા ભાગના પ્રકાશકોને આ ગેમની નકલ મોકલાઇ ન હતી. તેના બદલે સમીક્ષકો રોકસ્ટારના સંકુલો કે પહેલેથી બૂક કરાવેલા હોટેલના ઓરડાઓમાં આ ગેમ રમવી પડી હતી.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7370590.stm | title= Grand Theft Auto receives acclaim| publisher=[[BBC News Online]] | date=2008-04-28 | access-date=2008-04-28 }}</ref> ''[[ઓફિસિયલ એક્સબોક્સ મેગેઝિન]]'' (યુકે)ના મે, 2008ના અંકમાં ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની પહેલી સમીક્ષા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી, જેમાં ગેમને સૌથી વધુ 10માંથી 10 સ્કોર આપવામાં આવ્યાં હતાં. તેમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, "આ ગેમ આશ્ચર્યજનક વાસ્તવિક દુનિયા, આકર્ષક એક્શન સેટ પીસ, વાસ્તવિક રીતે આગળ વધતી સ્ટોરીલાઇન અને તેનું સુલેખન, વિશાળ મનોરંજક મલ્ટિપ્લેયર ધરાવે છે અને દરેક બાબતે તે વિશાળ છે."<ref name="oxmuk">{{cite web |url = http://www.oxm.co.uk/article.php?id=3993 |title = Xbox Review: Grand Theft Auto IV |access-date = 2008-05-24 |author = Hicks, Jon |date = 2008-04-28 |publisher = ''[[Official Xbox Magazine#UK Edition|Xbox 360: The Official Magazine]]'' }}</ref> ''[[પ્લેસ્ટેશન ઓફિશ્યિલ મેગેઝિન (યુકે)]]'' એ પણ તેના મે, 2008ના ઇશ્યૂમાં આ ગેમને 10માંથી 10 સ્કોર આપ્યો હતો અને તેને માસ્ટરપીસ ગણાવી હતી.<ref name="OPM Review"></ref> ''[[એક્સબોક્સ વર્લ્ડ 360]]'' એ આ ગેમને 98 ટકા રેટિંગ આપ્યું હતું, જે કોઈ પણ ગેમને આપેલું સૌથી ઊંચું રેટિંગ હતું. તેણે નોંધ્યું હતું કે "આપણે જે અપેક્ષા રાખીએ છીએ અને તેમ છતાં કોઈક રીતે તે અશક્ય વધારે છે તેવું બધું આ ગેમ ધરાવે છે."<ref>{{cite|title=GTA IV review|author=Xbox World 360|publisher=Future Publishing|month=April | year=2008}}</ref> [[ગેમસ્પોટ]] એ તેને 10માંથી 10 સ્કોર આપ્યો હતો,<ref name="calvert">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/review.html |title=Grand Theft Auto IV for Xbox 360 Review |access-date=2008-04-29 |author=Justin Calvert |date=2008-04-29 |publisher=[[GameSpot]] |pages=2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uk.gamespot.com/users/RicardoT/show_blog_entry.php?topic_id=m-100-25399424|title=The scoop on the GTA IV score|date=2008-04-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-10-13|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217124238/http://uk.gamespot.com/users/RicardoT/show_blog_entry.php?topic_id=m-100-25399424|url-status=dead}}</ref> જે વર્ષ 2001 પછી પહેલી વખત કોઈ ગેમને મળ્યાં હતાં. આ સમીક્ષામાં ગેમને "ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયરના વિપુલ ફીચર્સ" સાથેની "રમવા માટે ફરજ પાડે તેવી" ગેમ ગણાવી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ''GTA IV'' "નિઃશંકપણે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણીની શ્રેષ્ઠ ગેમ છે."<ref name="calvert"></ref> [[આઇજીએન]] ની હિલેરી ગોલ્ટસ્ટેઇને આ ગેમને 10/10 સ્કોર આપ્યો હતો. આ ગેમએ દરેક કેટેગરીઃપ્રેઝન્ટેશન, સાઉન્ડ, ગ્રાફિક્સ, ગેમપ્લે અને અપીલમાં 10/10 સ્કોર મેળવ્યો હતો. પબ્લિકેશનના ઇતિહાસમાં આ પહેલી ગેમ છે જેણે તમામ સ્તરે સીધો જ 10નો સ્કોર મેળવ્યો હતો. ગોલ્ડસ્ટેઇનએ આ ગેમને "''[[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III]]'' ની હરણફાળ" ગણાવી હતી અને કહ્યું હતું કે "તેણે ઓપન-વર્લ્ડ ગેમ્સ માટે નવા માપદંડો પ્રસ્થાપિત કર્યા છે", જેમાં "એક પણ પાસું નબળું નથી". તેની એકમાત્ર ગંભીર ટીકા કવર સીસ્ટમની ક્યારેક ખામીને લઇને હતી, પણ સમીક્ષા આ વાક્ય સાથે પૂર્ણ થઈ હતી કે "આપણે ગેમ્સને અવારનવાર 10નો સ્કોર આપતાં નથી, જે આ સ્કોરને લાયક હોય છે." બ્રિટિશ અખબાર ''[[ડેઇલી સ્ટાર]]'' એ હકારાત્મક સમીક્ષા આપી હતી અને પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે "આ ધૈર્યની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા કરતું ટાઇટલ છે, ઘણા વર્ષોમાં એક એવું ટાઇટલ છે જેને લોકો પોતાના સમયના અગ્રેસર ટાઇટલ તરીકે યાદ રાખશે."<ref>{{cite web|url=http://www.dailystar.co.uk/gameon/view/35544/Joy-Ride-Grand-Theft-Auto-IV/| title = Daily Star Review|access-date=2008-04-20}}</ref> ''[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સે]]'' તેની તરફેણ કરતી સમીક્ષા લખી હતી અને સાથેસાથે તેના એક પ્રશંસક તરીકે "હિંસક, બુદ્ધિશાળી, અપવિત્ર, પસંદ પડી જાય તેવું, પીડાદાયક, અપ્રામાણિક, વધારે પડતું બનાવટી અને સાંસ્કૃતિક ઉપહાસનું સંપૂર્ણપણે અનિવાર્ય કાર્ય ગણાવ્યું હતું."<ref name="schiesel"></ref> ફિલ્મ મેગેઝિન ''[[એમ્પાયર]]'' એ તેના ગેમ સમીક્ષા વિભાગમાં આ ગેમને સંપૂર્ણ 5/5 ગુણ આપ્યા હતા અને તેને "પૂર્ણતાની નિકટ" ગણાવી હતી.<ref name="empire">{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?GID=522|title=Empire Reviews Central – Review of Grand Theft Auto IV|access-date=2008-04-21|archive-date=2014-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6SZTnfaDQ?url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?GID=522|url-status=dead}}</ref> ''GTA IV'' ને સર્વત્ર પ્રશંસા અને આવકાર મળ્યો હોવા છતાં કેટલીક બાબતે તેની ટીકા પણ થઈ હતી, ખાસ કરીને તેના [[વિન્ડોઝ]] પોર્ટને લઈને.<ref name="criticism">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2008/04/29/nega-review-grand-theft-auto-iv/|title=Nega-review: Grand Theft Auto IV|access-date=2008-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501080422/http://www.joystiq.com/2008/04/29/nega-review-grand-theft-auto-iv/|archive-date=2008-05-01|url-status=dead}}</ref> આ ગેમ વિશેની સમીક્ષામાં [[અર્સ ટેકનિકા]] જણાવે છે કે, ગેમ ‘‘... સંપૂર્ણ નથી. તે નિર્વિવાદ પ્રશંસાને હકદાર નથી. અનેક રીતે ''[[Grand Theft Auto: San Andreas|સેન એન્ડ્રીસ]]'' માંથી શ્રેણીની પીછેહટ આશ્ચર્યજનક છેઃ તેમાં ઓછા વાહનો, શસ્ત્રો અને અભિયાન છે, પાત્રોની જરૂરિયાત પર ઓછું કેન્દ્રિત છે અને એટલું જ નહીં શહેરનું કદ પણ નાનું છે.’’<ref name="arstechnica">{{cite web|url=http://arstechnica.com/reviews/games/gta-4-review.ars|title=The streets hit back: a review of Grand Theft Auto IV|access-date=2008-05-01}}</ref> ગેમસ્પોટે નોંધ્યું હતું કે મૈત્રીપૂર્ણ AI સાથે અવારનવાર સમસ્યાઓ જણાય છે અને પોલીસને ટાળવી "વધુ પડતું સરળ" હોય તેવું જણાય છે.<ref name="calvert"></ref> ગેમની કવર સિસ્ટમ સામે કેટલીક નાની ફરિયાદો થઈ હતી, જેમાં સમીક્ષકોએ નોંધ્યું હતું કે બોક્સની અંદરનું વાતાવરણ અચાનક અને ભૂલ કરાવે તેવું છે અને કવર પોઇન્ટ્સની ચીકાશ એક મુદ્દો છે.<ref name="oxmuk"></ref><ref name="eurogamer">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=134493 |title=Grand Theft Auto IV Review // Xbox 360 /// Eurogamer |access-date=2008-04-29 |author=Tom Bramwell |date=2008-04-27 |publisher=[[Eurogamer]] |pages=3 |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/65SnkdmnW?url=http://www.eurogamer.net/articles/grand-theft-auto-iv-review |url-status=dead }}</ref> તેમાં અવારનવાર ધ્યાન ખેંચતા પોપ-ઇનની હાજરીની પણ ટીકા થઈ હતી.<ref name="oxmuk"></ref><ref name="1up">{{cite web|url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3167589|title=Grand Theft Auto IV review|access-date=2008-04-27|author=Crispin Boyer|date=2008-04-27|publisher=[[1UP.com]]|archive-date=2012-02-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65SnjQaxl?url=http://www.1up.com/reviews/grand-theft-auto-iv|url-status=dead}}</ref><ref name="eurogamer"></ref> રોકસ્ટારની ''ગ્રાન્ટ થેફ્ટ ઓટો'' કમ્યુનિટીસ, [[ગેમસ્પોટ]] અને અન્ય વેબાસાઇટે જબરદસ્ત ટીકા કરી હતી, કારણ કે તેના માટે અસામાન્ય રીતે હાઈ સિસ્ટમની જરૂરિયાત હતી અને સાથેસાથે તેની કામગીરી નબળી હતી. એટલું જ નહીં ભલામણ કરેલી સીસ્ટમ્સ કરતાં આ સીસ્ટમની જરૂરિયાત ઘણી વધારે હતી. આ ગેમ [[રોકસ્ટાર સોશ્યિલ ક્લબ]], [[સેક્યુરોમ]] અને [[ગેમ્સ ફોર વિન્ડોઝ લાઇવ]] જેવી બાબતો પર આધારિત હોવાના લીધે પણ તેની ટીકા થઈ હતી. તેમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી વિન્ડોઝ લાઇવ પણ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી એક ખેલાડીની રમત સેવ થઇ શકતો નથી. 13 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ ''GTA IV'' નો પે મિશ્ર પ્રતિભાવ સાથે રિલીઝ થયો હતો. ===વ્યાપારી સફળતા=== આ ગેમ લોંચ થાય તે અગાઉ જ હકારાત્મક સમીક્ષાઓને વચ્ચે [[ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવ]]ના શેરનો ભાવ3.4 ટકા વધ્યો હતો.<ref name="shares rise">{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=0ab04dc7-1a48-4ac2-980b-9f4647f5abbb&k=57897 |title=Take-Two shares rise amid rave reviews for GTA4 |access-date=2008-04-28 |author=Scott Hillis |date=2008-04-28 |publisher=Reuters via Canada.com |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031154813/http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=0ab04dc7-1a48-4ac2-980b-9f4647f5abbb&k=57897 |url-status=dead }}</ref> [[રોઇટર્સ]]ના સ્કોટ્ટ હિલિસે કહ્યું હતું કે આ ગેમના પહેલા અઠવાડિયાનું વેચાણ 40 કરોડ ડોલરને આંબી જાય તેવી અપેક્ષા છે.<ref name="shares rise"></ref> કેટલાંક વિશ્લેષકોએ સૂચવ્યું હતું કે GTA IV ની સફળતા બોક્સ ઓફિસ પર બીજી મે, 2008ના રોજ [[આયર્ન મેન]]ની રિલીઝને નિરાશ કરી શકે છે અને એક દાખલો બેસાડી શકે છે, જેમાં મૂવી સ્ટુડિયોસ તેમની ફિલ્મો સાથે વિડીઓ ગેમની રીલીઝની તારીખો ન ટકરાય તેનું ધ્યાન રાખવાની શરૂઆત કરશે.<ref>{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=00fb5015-0575-4889-817c-c79f4f4cf176&k=64752 |title=Grand Theft Auto could be Hollywood's biggest summer competition |access-date=2008-04-28 |author=Nick Lewis |date=2008-04-28 |publisher=Canada.com |archive-date=2008-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501092757/http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=00fb5015-0575-4889-817c-c79f4f4cf176&k=64752 |url-status=dead }}</ref> '[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ]]ના ''મેટ્ટ રિચટેલે'' કહ્યું હતું કે આ ગેમની રીલીઝ કાયમ માટે સૌથી મોટા વિડીઓ ગેમ લોંચિંગમાંનું એક છે અને પહેલા બે અઠવાડિયામાં તેની 50 લાખ કોપીનું વેચાણ થવાની અપેક્ષા છે.<ref name="richtel">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/04/29/technology/29game.html |title=For Gamers, the Craving Won't Quit |access-date=2008-04-29 |author=Matt Richtel |date=2008-04-29 |work=[[The New York Times]]}}</ref>વિશ્લેષક માઇકલ પેચ્ટરે ધારણા બાંધી હતી કે વર્ષ 2008ના અંત સુધીમાં આ ગેમનું વેચાણ 1.1 કરોડથી 1.3 કરોડ થશે. તેમણે એવી અપેક્ષા પણ રાખી હતી'' કે ''વર્ષ 2008 માટે અમેરિકા અને યુરોપીયન સોફ્ટવેરના વેચાણનો 3.2 ટકા હિસ્સો ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVનો હશે તથા લાઇફટાઇમ વેચાણ 1.6 કરોડથી 1.9 કરોડને આંબી જશે.<ref name="big or huge"></ref>'' વિશ્લેષક ઇવાન વિલ્સનની ધારણા હતી કે'' ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVનું ''પહેલાં જ અઠવાડિયાનું વેચાણ 55 કરોડ ડોલર રહેશે.<ref name="big or huge">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6190011.html |title=GTAIV: Big or huge? |access-date=2008-04-28 |author=Tom Magrino |date=2008-04-28 |publisher=[[GameSpot]]}}</ref> રીલીઝ સાથે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ મનોરંજન ઉદ્યોગના વેચાણ સંબંધિત બે વિક્રમો પર પોતાનો દાવો પ્રસ્થાપિત કર્યો હતો-કોઈ પણ વિડીઓ ગેમ માટે એક જ દિવસમાં અને સાત દિવસમાં સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવવાનો.<ref>{{cite web |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2216243/gta-hijacks-sales-crown |title=GTA IV smashes sales records |access-date=2008-05-26 |author=Shaun Nichols |date=2008-05-09 |publisher=vnunet.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211404/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2216243/gta-hijacks-sales-crown |archive-date=2008-05-14 |url-status=live }}</ref> પહેલાં જ દિવસે આ ગેમની 36 લાખ કરતાં વધારે કોપીનું વેચાણ થયું હતું જ્યારે પ્રથમ અઠવાડિયામાં 60 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2008/05/07/technology/07game.html | title = A $500 Million Week for Grand Theft Auto | publisher = New York Times | first = Mike | last = Richtel | date = 2008-05-07 | access-date = 2008-05-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/hotStocksNews/idUSWNAS233520080507 |title=Take-Two's Grand Theft Auto 4 sales top $500 million |access-date=2008-05-08 |author=Franklin Paul |date=2008-05-07 |publisher=Reuters}}</ref> બ્રિટનમાં આ ગેમ રીલીઝ થયાના પહેલા દિવસે 6,31,000 કોપીનું વેચાણ થયું હતું અને એક જ દેશ કે પ્રદેશમાં 24 કલાકની અંદર સૌથી વધુ ઝડપે વેચાણ ધરાવતી ગેમ બની ગઈ હતી તેવું [[ચાર્ટ-ટ્રેકે]] જણાવ્યું હતું.<ref name="UKfirstdaysales">{{cite web |title=GTA IV smashes day one sales record |author=Tim Ingham |publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]] |url=http://www.mcvuk.com/news/30423/GTA-IV-smashes-one-day-sales-record |date=2008-04-30 |access-date=2008-05-16 |archive-date=2011-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612074737/http://www.mcvuk.com/news/30423/GTA-IV-smashes-one-day-sales-record |url-status=dead }}</ref> બ્રિટનમાં અગાઉ આ વિક્રમ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' 24 કલાકની અંદર 5,01,000 કોપીનો હતો.<ref name="UKfirstweeksales"></ref><ref name="UKfirstdaysales"></ref><ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/1915219/Grand-Theft-Auto-IV-becomes-UKandrsquos-fastest-selling-game.html |title=Grand Theft Auto IV is fastest-selling game |access-date=2008-05-01 |author=Claudine Beaumont |date=2008-05-01 |work=[[The Daily Telegraph]] |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192918/http://www.telegraph.co.uk/news/1915219/Grand-Theft-Auto-IV-becomes-UKandrsquos-fastest-selling-game.html |url-status=dead }}</ref> અમેરિકામાં રીલીઝ થયાના પહેલાં પાંચ દિવસ દરમિયાન Xbox 360 પર આ ટાઇટલની 18.5 લાખ એકમનું વેચાણ થયું હતું અને પ્લેસ્ટેશન 3 પર 10 લાખ એકમનું તેવું એનપીડી ગ્રૂપ જણાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6191066.html |author=Brendan Sinclair |title=NPD: US game revs spike on 2.85M GTAIVs |date=2008-05-15 |publisher=[[GameSpot]] |access-date=2008-05-16}}</ref> ચાર્ટ-ટ્રેકના જણાવ્યા મુજબ, બ્રિટનમાં Xbox 360 વર્ઝનની 5,14,000 કોપી અને પ્લેસ્ટેશન-3 વર્ઝનની 4,13,000 કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref name="UKfirstweeksales">{{cite web |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/gta-iv-926-000-copies-sold-in-five-days |author=Mark Androvich |title=GTA IV: 926,000 copies sold in five days |date=2008-05-06 |publisher=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=2008-05-16}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcvuk.com/news/30468/360-outselling-PS3-in-GTA-software-battle |author=Tim Ingham |title=360 outselling PS3 in GTA software 'battle' |date=2008-05-06 |publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]] |access-date=2008-05-16}}</ref> અમેરિકામાં વર્ષ 2008માં સૌથી વધુ વેચાણ પામેલી વિડીઓ ગેમ્સમાં ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના Xbox 360 અને પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝનનું સ્થાન અનુક્રમે પાંચમું અને આઠમું હતું. Xbox 360 વર્ઝન 32.9 લાખથી વધારેનું વેચાણ થયું હતું જ્યારે પ્લેસ્ટેશન-3 વર્ઝનનું 18.9 લાખ કરતાં વધારે વેચાણ થયું હતું. આ રીતે આ પ્રદેશમાં વર્ષ 2008માં કુલ 51.8 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref name="gamedaily">{{cite web |title=NPD: Nintendo Drives '08 Industry Sales Past $21 Billion |url=http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |publisher=[[Game Daily]] |access-date=2009-01-15 |date=2009-01-15 |archive-date=2009-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090117013042/http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |url-status=dead }}</ref> [[ગેમસ્ટોપ]] અને [[ઇબી ગેમ્સે]] જણાવ્યું હતું કે આ ગેમ રીલીઝ થઈ પછી પહેલા અઠવાડિયાથી જ વેચાણમાં અગ્રેસર છે. [[પ્યુર્ટો રીકો]]માં તેના વિવિધ સ્ટોરમાં રીલીઝ પૂર્વે જ રીઝર્વેશન થયું હતું.<ref>{{cite web| url=http://www.primerahora.com/noticia/otras_panorama/noticias/boricuas_atraidos_a_violento_videojuego/188798| title=Boricuas atraídos a violento videojuego| author=Francisco Rodríguez-Burns| publisher=Primera Hora| language=Spanish| date=2008-05-10| access-date=2008-05-13| archive-date=2009-02-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20090212225121/http://www.primerahora.com/noticia/otras_panorama/noticias/boricuas_atraidos_a_violento_videojuego/188798| url-status=dead}}</ref> [[ગેમસ્ટોપ]]ના જણાવ્યા મુજબ, પહેલાં અઠવાડિયામાં ગેમનું [[Xbox 360]] વર્ઝન [[પ્લેસ્ટેશન 3]] વર્ઝન કરતાં વધારે વેચાયું હતું, જેનો રેશિયો બે જેમ એક હતો.<ref>{{cite web |url=http://blog.newsweek.com/blogs/levelup/archive/2008/05/12/scoop-gamestop-says-360-has-a-2-1-advantage-over-ps3-in-gta-iv-sales.aspx |title=Scoop: GameStop Reveals That When It Comes to Grand Theft Auto IV, Xbox 360 Has a 2–1 Advantage Over Playstation 3 In First Week Sales |author=N'Gai Croal |access-date=2008-05-14 |date=2008-05-12 |publisher=[[Newsweek]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514051840/http://blog.newsweek.com/blogs/levelup/archive/2008/05/12/scoop-gamestop-says-360-has-a-2-1-advantage-over-ps3-in-gta-iv-sales.aspx |archive-date=2008-05-14 |url-status=live }}</ref> 13 મે, 2008ના રોજ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ "24 કલાકમાં સૌથી વધુ કમાણી કરનાર વિડીઓ ગેમ" અને "24 કલાકમાં સૌથી વધુ આવક મેળવનાર મનોરંજન ઉત્પાદન" માટે [[ગિનેસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ]]નો વિક્રમ તોડી દીધો હતો. પહેલા દિવસે તેની 36 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું, જે આવકમાં 31 કરોડ ડોલર જેટલી છે. પહેલા દિવસના વેચાણની દ્રષ્ટિએ પણ તેણે "24 કલાકમાં સૌથી વધુ ઝડપે વેચાતી વિડીઓ ગેમ"નો વિક્રમ સર્જી દીધો હતો, જે અગાઉ ''[[હેલો 3]]'' નો હતો, જેણે પહેલા દિવસે 17 કરોડ ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://gamers.guinnessworldrecords.com/news/130508_GTA_IV_break_record.aspx |title=Confirmed: Grand Theft Auto IV Breaks Guinness World Records With Biggest Entertainment Release Of All-Time |access-date=2008-05-13 |date=2008-05-13 |publisher=[[Guinness World Records]] |archive-date=2010-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223211049/http://gamers.guinnessworldrecords.com/news/130508_GTA_IV_break_record.aspx |url-status=dead }}</ref> જોકે તેનો વિક્મ નવેમ્બર, 2009માં તોડાયો હતો.''[[Call of Duty: Modern Warfare 2]]'' ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના જણાવ્યા મુજબ, 31 મે, 2008 સુધી રીટેલર્સને આ ટાઇટલની 1.1 કરોડ નકલોનું વેચાણ થયું હતું અને 85 લાખ નકલોનું ગ્રાહકોને વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite press release |url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 |title=Take-Two Interactive Software, Inc. Reports Strong Second Quarter Fiscal 2008 Financial Results |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-06-05 |access-date=2008-06-06 |archivedate=2008-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913213453/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 }}</ref> એનપીડી ગ્રૂપ અને [[જીએફકે]] ચાર્ટ-ટ્રેકના જણાવ્યા મુજબ, પહેલી ઓગસ્ટ, 2008 સુધીમાં આ ટાઇટલના 62.93 લાખ યુનિટ્સનું વેચાણ થયું હતું, જેમાંથી અમેરિકામાં 47.11 લાખ અને બ્રિટનમાં 15.82 લાખ નકલો યુનિટ વેચાયા હતા.<ref>{{cite press release |title=Leading Market Research Firms Join Forces to Provide First Multi-Continent View Of Video Game Software Sales |url=http://www.npd.com/press/releases/press_080821.html |date=2008-08-21 |access-date=2008-08-23 |publisher=[[NPD Group]], [[GfK]] [[Chart-Track]], [[Enterbrain]] |archivedate=2018-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180919083303/https://www.npd.com/press/releases/press_080821.html }}</ref> ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના જણાવ્યા મુજબ, 16 ઓગસ્ટ, 2008 સુધીમાં આ ટાઇટલની એક કરોડ વધારે કોપીઓનું વેચાણ ગ્રાહકોને થયું હતું.<ref name="salesfigure">{{cite press release |url=http://www.eurogamer.net/articles/grand-theft-auto-iv-ships-13-million-units |title=Grand Theft Auto IV ships 13 million units |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-09-04 |access-date=2008-09-08}}</ref> [[મિડીયા ક્રીએટ]]ના જણાવ્યા મુજબ, જાપાનમાં આ ટાઇટલ ઉપલબ્ધ થયું તેના પહેલાં ચાર દિવસમાં પ્લેસ્ટેશન પર 1,33,000 નકલો અને Xbox 360 પર 34,000 નકલોનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/5078486/grand-theft-auto-iv-1-with-a-bullet-in-japan |title=Grand Theft Auto IV #1 With A Bullet In Japan |author=Michael McWhertor |date=2008-11-06 |publisher=Kotaku |access-date=2008-11-07 |archive-date=2008-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081109061005/http://kotaku.com/5078486/grand-theft-auto-iv-1-with-a-bullet-in-japan |url-status=dead}}</ref> આ ગેમના વિન્ડોસ વર્ઝનના વેચાણને પ્રમાણમાં ઓછી સફળતા મળી હતી. એનડીપી ગ્રૂપના જણાવ્યા મુજબ, તેમની સાપ્તાહિક ટોચની 10 ગેમમાં આ ગેમનો પ્રવેશ સાતમા સ્થાને થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/56384|title=Weekly PC Sales: A Slow Start for GTA 4|publisher=[[Shacknews]]|date=15 December 2008|access-date=24 December, 2008}}</ref> તેના એક અઠવાડિયા પછી એનડીપી ગ્રૂપ દ્વારા પ્રકાશિત થતી ટોચની 10 ગેમની યાદીમાંથી આ ગેમ સંપૂર્ણપણે બહાર ફેંકાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/56495|title=Weekly PC Sales: Grand Theft Auto 4 PC Disappears; Left 4 Dead, Call of Duty Gain Ground|publisher=[[Shacknews]]|date=22 December 2008|access-date=24 December, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/grand-theft-auto-4-pc-drops-out-of-npds-top-10-pc-list-in-second-week|title=Grand Theft Auto 4 PC Drops Out of NPD’s Top 10 PC List in Second Week|publisher=GameCyte|date=23 December 2008|access-date=24 December, 2008|archive-date=9 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205050/http://www.gamecyte.com/grand-theft-auto-4-pc-drops-out-of-npds-top-10-pc-list-in-second-week|url-status=dead}}</ref> 31 જાન્યુઆરી, 2009 સુધી રોકસ્ટાર ગેમ્સ ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVની 1.3 કરોડ કરતાં વધારે એકમનું વેચાણ થયું છે.<ref>{{Cite web |url=http://ir.take2games.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=370041 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111308/http://ir.take2games.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=370041 |url-status=dead }}</ref> ===પુરસ્કારો=== [[File:MichaelHollickCC08.jpg|thumb|right|નિકો બેલિકના અવાજ, માઇકલ હોલિકે "બેસ્ટ પર્ફોર્મન્સ બાય એ હ્યુમન મેલ" માટે સ્પાઇક ટીવી એવોર્ડ જીત્યો હતો.]] પોતાની રીલીઝ પર સમીક્ષકોની પ્રશંસા પામેલ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને વિવિધ પબ્લિકેશન્સ અને સમીક્ષકોના અનેક પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા. આ ગેમને મુખ્ય પબ્લિકેશનના 40 કરતાં વધારે ગેમ ઓફ યર એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયા હતા, જે તે વર્ષે અન્ય પણ કોઈ ગેમ કરતાં વધારે હતાં. ગેમ રેન્કિંગ્સ પર પ્લેસ્ટેશન 3 અને Xbox 360 વર્ઝનને અનુક્રમે [[ત્રીજું અને છઠ્ઠું સ્થાન]] મળ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.gamerankings.com/browse.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624170414/http://www.gamerankings.com/browse.html |url-status=dead }}</ref> અહીં આ ગેમને પ્રાપ્ત થયેલાં એવોર્ડ્સ જણાવવામાં આવ્યાં છે, (જેમાંના તમામ વર્ષ 2008 માટેના છે): *[[IGN]]એ આ ગેમને તેનો "બેસ્ટ Xbox 360 એક્સન ગેમ", "બેસ્ટ પીસી એક્શન ગેમ", "બેસ્ટ ગ્રાફિક્સ ટેકનોલોજી (Xbox 360)", "બેસ્ટ વોઇસ એક્ટિંગ (Xbox 360/PS3/PC)" અને "બેસ્ટ સ્ટોરી (Xbox 360/PS3)"એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *[[ગેમ ટ્રેઇલર્સ]]એ આ ગેમને "ગેમ ઓફ ધ યર", "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ", "બેસ્ટ સ્ટોરી", "બેસ્ટ Xbox 360 ગેમ", "બેસ્ટ પ્લેસ્ટેશન 3 ગેમ" અને ગેમના ટ્રેલર માટે "ટ્રેલર ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યા હતા. *[[સ્પાઇક ટીવી]]એ તેના ''[[વિડીઓ ગેમ એવોર્ડ્સ]]'' માં આ ગેમને "બેસ્ટ સ્ટોરી" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ"ના એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. તેમણે માઇકલ હોલિકને [[નિકો બેલિક]]ની "વોઇસ એક્ટિંગ માટે બેસ્ટ પર્ફોમન્સ બાય એ હ્યુમન મેલ" એવોર્ડ પણ એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://biz.yahoo.com/prnews/081214/ny52178.html?.v=1 |title=Spike TV Announces 2008 'Video Game Awards' Winners |access-date = 2008-12-15 |date=2008-12-14}}</ref> *[[ગેમસ્પાય]]એ તેના ''વિડીઓ ગેમ એવોર્ડ્સ'' માં "બેસ્ટ સ્ટોરી" અને "કેરેક્ટર ઓફ ધ યર" ([[બ્રુસી કિબ્બુત્ઝ]]ના પાત્ર માટે)ના એવોર્ડ્સ એનાયત કર્યા હતા. *[[ગેમસ્પોટ]]એ આ ગેમને "બેસ્ટ યુકે-ડેવલપડ ગેમ" અને "બેસ્ટ Xbox 360 ગેમ એવોર્ડ્સ" અને બ્રુસ "બ્રુસી" કિબ્બુત્ઝે બેસ્ટ ન્યૂ કેરેક્ટરનો એવોર્ડ એનાયત કર્યો હતો. *[[જાયન્ટ બોંબ]]એ તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર" અને "બેસ્ટ મલ્ટિ-પ્લેટફોર્મ ગેમ"ના એવોર્ડ એનાયત થયા હતા. *[[કોટાકુ]]એ તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ રાઇટિંગ એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ગેમ ઇન્ફોર્મર]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ઇલેક્ટ્રોનિક ગેમિંગ મંથલી]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[આઇજીએન]] એયુએ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *કન્સોલ મોન્સ્ટરે તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *ગેમવર્ઝને તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ" એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *થન્ડરબોલ્ટે આ ગેમને તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *એક્સ્ટ્રીમ ગેમરે આ ગેમને તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ" એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *[[લોસ એન્જીલસ ટાઇમ્સ]]એ આ ગેમને વર્ષ 2008નો તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ટાઇમ (મેગેઝીન)]]એ આ ગેમને વર્ષ 2008નો તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *એટમિક ગેમરે આ ગેમને વર્ષ 2008 માટે તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો ===વિવાદો=== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની રીલીઝ અગાઉ અને તેના પછી આ ગેમ મોટા વિવાદનું કેન્દ્ર બની હતી. [[જ્યોર્જ ગેલોવે]], [[જેક થોમ્પ્સન]] અને [[હિલેરી ક્લિન્ટન]] સહિત અનેક મોટી હસ્તીઓએ તેમજ ન્યૂયોર્ક શહેરના અધિકારીઓ અને [[મધર્સ અગેઇન્સ્ટ ડ્રન્ક ડ્રાઇવિંગ]] (MADD) સહિત વિવધ સંગઠનોએ તેની ટીકા કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6190213.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;3|title=Mothers against GTAIV's drunk driving|last=Sinclair|first=Brendan |date=2008-04-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-10-13}}</ref> MADDએ ખેલાડીઓની [[મદિરાપાન કરીને ડ્રાઇવિંગ કરવાની ક્ષમતાના]] કારણે ESRBને આ ગેમનું રેટિંગ "M"માંથી (આ રેટિંગ સત્તર વર્ષ સુધીની કિશોરવયના લોકો માટે છે) બદલીને "AO"કરવાની વિનંતી કરી હતી, જે પુખ્ત વયના લોકો માટેનું છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડમાં [[ઓસ્ટ્રેલિયન ક્લાસીફિકેશન સીસ્ટમ]]ની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા ''GTA IV'' ના વર્ઝનમાં કાપકૂપ કરવામાં આવી હતી અને તે પછી જ ત્યાં આ વર્ઝન રીલીઝ થયું હતું.<ref name="smh-censor">{{cite web |url=http://blogs.smh.com.au/screenplay/archives/017808.html |title=GTA IV edited for Australia |access-date=2008-04-05 |last=Hill |first=Jason |date=2008-04-04 |work=The Sydney Morning Herald |archive-date=2015-05-16 |archive-url=https://www.webcitation.org/6YZOtVtE9?url=http://blogs.smh.com.au/screenplay/archives/017808.html |url-status=dead }}</ref> જોકે એક 21 વર્ષીય વિદ્યાર્થી સ્ટેન કેલિફે આ ગેમને ન્યૂઝીલેન્ડ [[OFLC]] સમક્ષ ફરી રજૂ કરી હતી અને તે ઓસ્ટ્રેલિયન સેન્સરશિપના કાયદાના લીધે ગેમના વર્ઝનમાં કરવામાં આવેલી કાપકૂપથી નારાજ હતો. તે પછી કાપકૂપ વિનાના મૂળ વર્ઝનને R18 રેટિંગ આપી ન્યૂઝીલેન્ડમાં વેચાણ કરવાની મંજૂરી અપાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/4557930a10.html|title=GTA IV unedited in New Zealand|last=Cardy|first=Tom|date=2008-05-23|publisher=Stuff.co.nz|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080701234824/http://www.stuff.co.nz/4557930a10.html|url-status=dead}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયામાં રીલીઝ થયેલું ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' નું પીસી વર્ઝન કાપકૂપ વિનાનું છે અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રીલીઝની જેમ તેને MA15+ રેટિંગ હેઠળ મંજૂરી આપવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://au.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201744&om_act=convert&om_clk=newsfeatures&tag=newsfeatures;title;1|title=Uncut GTAIV PC coming to Australia|last=Chiappini|first=Dan|date=2008-11-30|publisher=Gamespot|access-date=2008-12-01|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217124031/http://au.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201744&om_act=convert&om_clk=newsfeatures&tag=newsfeatures;title;1|url-status=dead}}</ref> બ્રિટન અને અમેરિકામાં ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો પોરની ખરીદી કરનાર લોકો સામે અને સાથેસાથે આ ગેમનું વેચાણ કરનાર વેપારીઓ અને વિક્રેતાઓ સામે અપરાધ થયા હોવાના વિવિધ અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.reghardware.co.uk/2008/04/30/gta_gamer_stabbed/ |title=Grand Theft Auto 4 queue man stabbed in head |first=James |last=Sherwood |publisher=[[The Register]] |date=2008-04-30 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927003809/http://www.reghardware.co.uk/2008/04/30/gta_gamer_stabbed/ |url-status=dead }}</ref><ref name="UK violence">{{cite news |url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3839991.ece |title=Man stabbed while waiting to buy Grand Theft Auto IV |date=2008-04-29 |first=Holden |last=Frith |publisher=[[The Times]] |access-date=2010-06-16 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517012339/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3839991.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.chesterchronicle.co.uk/chester-news/chester-breaking-news/2008/05/01/chester-boys-attacked-by-grand-theft-auto-snatchers-59067-20847718/ |title = Chester boys attacked by Grand Theft Auto snatchers |access-date = 2008-11-09 |author = Mannion, Paul |date = 2008-05-01 |publisher = [[Chester Chronicle]] |archive-date = 2012-06-29 |archive-url = https://archive.today/20120629104630/http://www.chesterchronicle.co.uk/chester-news/chester-breaking-news/2008/05/01/chester-boys-attacked-by-grand-theft-auto-snatchers-59067-20847718/ |url-status = dead }}</ref> આ પ્રકારના એક બનાવમાં [[ક્રોયડન]] નજીક એક [[ગેમસ્ટેશન]] નજીક એક હુમલો થયો હતો, જેમાં પાછળથી એવો ઘટસ્ફોટ થયો હતો કે પબ છોડીને જતાં બે ગ્રૂપ વચ્ચે અતાર્કિક દલીલ થઈ હતી અને પછી તણખાં ઝર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.mcvuk.com/news/30421/Croydon-stabbing-had-nothing-to-do-with-GTA|title=Croydon stabbing 'had nothing to do with GTA’|last=Ingham|first=Tim |date=April 30, 2008|publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]]|access-date=2008-11-21}}</ref> આ વાતને "[[મીડિયા પેનિક]]" ગણાવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2215574/grand-theft-auto-stabbing |title=Grand Theft Auto stabbing disputed |author=Iain Thomson |publisher=[[Yahoo! News]] |date=2008-04-30 |access-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725041929/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2215574/grand-theft-auto-stabbing |archive-date=2008-07-25 |url-status=live }}</ref> [[ન્યૂયોર્કના ન્યૂ હાઇડ પાર્ક]]માં કેટલાંક લોકોને લૂંટતા અને હિંસક હુમલો કરતાં તથા [[કારની ચોરી]] કરવાનો પ્રયાસ કરતાં છ ટીનેજર્સની જૂન, 20008માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, આ ટીનેજર્સે દાવો કર્યો હતો કે તેમને ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માંથી પ્રેરણા મળી હતી.<ref>{{cite web |url = http://www.nypost.com/seven/06272008/news/regionalnews/game_boy_havoc_on_li_117455.htm?CMP=EMC-email_edition&DATE=06272008 |title = 'Game Boy' Havoc on LI |access-date = 2009-02-07 |author = Crowley, Kieran |date = 2008-06-27 |publisher = [[New York Post]] }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પહેલો ડાઉનલોડેબલ (ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવા) એપિસોડ ''[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ]]'' છે, જેમાં પુરુષને નિર્વસ્ત્ર દેખાડતું દ્રશ્ય છે, જે વિડીઓ ગેમ્સમાં અસાધારણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2009/02/17/hot-flask-gta-ivs-lost-damned-and-unexpectedly-naked/|title=Hot flask: GTA IV's Lost, Damned and Unexpectedly Naked|date=2009-02-17|access-date=2009-02-17|publisher=Joystiq}}</ref> તાજેતરમાં બીજા ડાઉનલોડેબલ એપિસોડ સંબંધે કેટલીક નકારાત્મક ઓનલાઇન ટીપ્પણીઓ મળી છે,''[[Grand Theft Auto IV: The Ballad of Gay Tony]]'' જેમાં યુઝર્સે નવા રેડિયો સ્ટેશન 'વાઇસ સિટી એફએમ' (ફર્નાન્ડો દ્વારા સંચાલિત) અને વ્લાદિવોસ્તોક માટે નવા ગીતો, K109 અને Xbox લાઇવ ડાઉનલોડેબલ વર્ઝન પર ઇલેક્ટ્રોચોકનો સમાવેશ ન કરવા બદલ ફરિયાદ કરી છે. આ બાબતની જાહેરાત રોકસ્ટારે 21 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ તેમના ન્યૂસવાયર પેજ પર કરી હતી અને સાથેસાથે 'એપિસોડ્સ ફ્રોમ લિબર્ટી સિટી'ના રીટેલ વર્ઝનની જાહેરાત પણ કરી હતી.<ref>http://www.rockstargames.com/2009REDESIGN/1.15/newswire/2009/10/21/1651/the_ballad_of_gay_tony_exclusive_features_music{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ સમાચારથી ટીએલએડી ડાઉનલોડ કરનાર અનેક લોકોને ચિંતા થઈ હતી અને તેમણે ફરિયાદ કરી હતી કે તેઓ TBOGTના સંપૂર્ણ વર્ઝનનો ઓર્ડર આપવાને બદલે ટીએલએડી માટે સુધારેલા વર્ઝનની ચૂકવણી કરી દેશે.<ref>http://boards.ign.com/grand_theft_auto/b5257/186302056/p1/?7{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://boards.ign.com/grand_theft_auto/b5257/186218309/p1/?15{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.rockstargames.com/IV/ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.rockstargames.com/IV/#?page=pc&amp;content=information ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પીસી સત્તાવાર વેબસાઇટ] [[Category:વિડીઓ ગેમ્સ]] p3pn77dloeu5uo8tommc48yhir0oz3h ૨૦૦૭-૨૦૦૯ની નાણાકીય કટોકટી 0 25125 907951 907552 2026-11-21T09:15:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907951 wikitext text/x-wiki [[File:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|600px|વિશ્વનો નક્શો જે 2009 માટે જીડીપીના સાચા વિકાસના દરોને બતાવે છે ]] '''2007ની-હાલની નાણાકીય કટોકટી''' , કે '''મહામંદી''' તરીકે હાલ કેટલાક લોકો દ્વારા જેને કહેવામાં આવી રહી છે,<ref>http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703837004575013592466508822.html</ref><ref name="etyl">{{citation | title='Great Recession': A Brief Etymology | url=http://economix.blogs.nytimes.com/2009/03/11/great-recession-a-brief-etymology/ | month=March | day=11 | year=2009 | first=Catherine | last=Rampell }}</ref> તે કટોકટીની શરૂઆત એક [[નાદાર]] [[સંયુક્ત રાજ્યો]]ની બેંકિંગ વ્યવસ્થાના લીધે થઇ હતી. મોટી નાણાકીય સંસ્થાઓનું ભાંગી પડવું, રાષ્ટ્રીય શાસનો દ્વારા બેંકોની જામીનગીરી કરવામાં આવતા અને વિશ્વભરની શેર બજારો નીચેની દિશામાં જવાના પરિણામે આમ થયું હતું. કેટલાક વિસ્તારોમાં, ગૃહનિર્માણની બજારને પણ આનાથી નુકશાન થયું હતું, જેના કારણે અનેક લોકોને ઘર [[ખાલી કરી]], [[બંધ કરવા પડ્યા]] અને [[નોકરીની ખાલી જગ્યાઓને ચાલુ રાખવી]] પડી હતી. ધણા અર્થશાસ્ત્રીઓ તેને [[1930]]ની સાલની [[મહાન ઉદાસી]] બાદની સૌથી ખરાબ [[નાણાકીય કટોકટી]] તરીકે ગણાવે છે.<ref>[http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS193520+27-Feb-2009+BW20090227 થ્રી ટોપ ઇકોનોમીસ્ટ એગ્રી 2009 વર્સ્ટ ફાઇનાશીયલ ક્રાઇસીસ સીન્સ ગ્રેટ ડિપરેશન; ઇનક્રીજ ઇફ રાઇટ સ્ટેપ આર નોટ ટેકન.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101211201813/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS193520+27-Feb-2009+BW20090227 |date=2010-12-11 }} (2009-2-29). રોઇટર્સ રેટ્રાઇવડ 2009-9-30, ફ્રોમ [[બિઝનેસ વાયર ન્યૂઝ]] ડેટાબેઝ.</ref> મહત્વના વેપારોની નિષ્ફળતા, ઉપભોક્તાની સંપત્તિમાં ધટાડો જેનો અંદાજ યુ.એસ. ડોલર્સના ટ્રિલિયનમાં થાય છે, [[શાસનો]] દ્વારા વાસ્તવિક નાણાકીય જવાબદારીઓને ન સંભાળવી, અને આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં મહત્વપૂર્ણ ઘટાડાએ આ કટોકટીમાં સહિયારો ભાગ ભજવ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.brookings.edu/~/media/Files/rc/papers/2009/0615_economic_crisis_baily_elliott/0615_economic_crisis_baily_elliott.pdf |title=બ્રુકીંગ્રસ-નાણાકીય કટોકટી |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602131359/http://www.brookings.edu/~/media/Files/rc/papers/2009/0615_economic_crisis_baily_elliott/0615_economic_crisis_baily_elliott.pdf |url-status=dead }}</ref> ધણા કારણોને રજૂ કરવાની, સાથે વિવિધ વજન પણ નિષ્ણાતો દ્વારા નીમવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20090414a.htm બેર્નાન્કે-ચાર પ્રશ્નો]</ref> બજાર-આધારીત અને [[યોગ્ય રીતે ચાલે]] તેવા બંન્ને ઉકેલોને અમલી બનાવવા કે વિચાર હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા,<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-of-the-President-on-Regulatory-Reform/ |title=ઓબામા-નિયમબદ્ધ ફરી કરેલ ભાષાણ જૂન 17, 2009 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F92augA?url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-of-the-President-on-Regulatory-Reform/ |url-status=dead }}</ref> જ્યારે મહત્વના જોખમોને [[વિશ્વના અર્થતંત્ર]] માટે 2010-2011ના સમય ઉપર રહેવા દેવા આવ્યા.<ref>[http://www.forbes.com/2009/05/27/recession-depression-global-economy-growth-opinions-columnists-nouriel-roubini.html રોયબીની-10 રીસ્ક ટુ ગ્લોબલ ગ્રોથ]</ref> 2006માં યુ.એસમાં ઊંચાઇ પર રહેલ, વૈશ્વિક [[ગૃહનિર્માણના પરપોટા]]ના પડી ભાંગવાથી, [[જામીનગીરી]]ના મૂલ્યના કારણે બાંધેલા [[અસલ મિલકતના ભાવો]] નીચે પડ્યા બાદ, નાણાકીય સંસ્થાઓને વૈશ્વિકરીતે નુકશાન પહોંચ્યું હતું.<ref>{1એનપીઆર ધ જાયન્ટ પૂલ ઓફ મની-એપ્રિલ 2009{/1}</ref> બેંકની [[સાંપત્તિક સદ્ધરતા]]ને લગતા પ્રશ્નો, જમા રકમની સુલભતામાં સતત ધટાડો, અને રોકાણકારોના વિશ્વાસને હાની થવાની અસર વૈશ્વિક [[શેર બજારો]] પર પડી, જેમાં 2008 અને 2009ની શરૂઆતમાં જામીનગીરીઓને મોટા પાયે નુકશાન સહન કરવું પડ્યું. તંગ જમા રકમ અને આંતરાષ્ટ્રીય વેપારમાં થઇ રહેલા સતત ઘટાડાને કારણે વિશ્વભરનું અર્થતંત્ર આ સમય દરમિયાન ધીમું રહ્યું.<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf આઇએમએફ વર્લ્ડ ઇકોનોમિક આઉટલુક એપ્રિલ 2009]</ref> ટીકાકારોની તેવી દલીલ હતી કે [[જમા રકમના દરોની કચેરીઓ]] અને [[ગીરો]]-આધારીત નાણાકીય ઉત્પાનો સાથે જોડાયેલ [[જોખમ]]ની ચોક્કસ કિંમત નીકાળવામાં રોકાણકારો નિષ્ફળ ગયા છે.<ref name="Declaration of G20">{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2008/11/20081115-1.html |title=Declaration of G20 |publisher=Whitehouse.gov |date= |access-date= 2009-02-27}}</ref> સરકારો અને [[કેન્દ્રીય બેંકો]]એ અગાઉ ન દેખાડ્યો હોય તે રીતે [[રાજવિત્તીય પ્રેરકો]], [[નાણાકીય નીતિ]]નું વિસ્તરણ અને સંસ્થાગત [[જામીગીરી|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">જામીગીરી</span>]]ઓ જેવા કાર્યો કરીને આ અંગે પ્રતિક્રિયા આપી. ==પૂર્વભૂમિકા અને કારણો== 2005-2006માં જે [[સંયુકત રાજ્યોના ગૃહનિર્માણનો પરપોટો]] લગભગ તેની ઊંચાઇ પર હતો તેના તૂટવાને આ કટોકટીનું પ્રત્યક્ષ કારણ કે પ્રતિક્રિયા માનવામાં આવે છે.<ref name="Moyers Morgenson">{{cite episode | title = Episode 06292007 | series = [[Bill Moyers Journal]] | network = [[PBS]] | transcripturl = http://www.pbs.org/moyers/journal/06292007/transcript5.html | airdate = 2007-06-29}}</ref><ref name="WSJ Housing Bubble Burst">{{cite news |first=Justin|last=Lahart | title=Egg Cracks Differ In Housing, Finance Shells | work = [[WSJ.com]] | publisher=Wall Street Journal | url=http://online.wsj.com/article/SB119845906460548071.html?mod=googlenews_wsj | date = 2007-12-24 | access-date = 2008-07-13 }}</ref> ઊંચા ચૂકવણીના દરોની "[[ઉપપ્રાથમિકતા]]" અને [[ગીરોઓના બંધબેસતા દર]] (એઆરએમ) ત્યારબાદ ઝડપથી વધ્યા. ઉધારે નાણાં આપવાના પેકેજીંગમાં વધારો, લે-વેચ અને પ્રોત્સાહનો જેવા કે સરળ પ્રાથમિક શરતો અને એક લાંબી-શરતો વલણથી ગૃહનિર્માણના ભાવમાં વધારો થયો જેને ખરીદનારાઓને પ્રોત્સાહીત કર્યા તેઓનું માનવું હતું કે મુશ્કેલ ગીરોમાં તેઓ ઝડપથી નાણાં વધુ પસંદગીની શરતોમાં મેળવી શકશે. જોકે, 2006-2007માં જ્યારે વ્યાજ દરોમા વધારો થવાની શરૂઆત થઇ અને ગૃહનિર્માણના ભાવો સમધોરણે પડવાની શરૂઆત થઇ ત્યારે યુ.એસના ધણા ભાગોમાં, ફરી નાણાં મેળવવા વધુ મુશ્કેલ થઇ ગયા. [[દેણદારો]] અને [[દેવું ન ચૂકવાથી ગીરે મૂકેલી વસ્તુ પર કબજો જમાવવાની]] ક્રિયાઓમાં નાટકીય રીતે વધારો થયો કારણ કે સરળ પ્રાથમિક શરતો સમાપ્ત થઇ ગઇ હતી, ઘરના ભાવો અપેક્ષા મુજબ વધી રહ્યા ન હતા, અને એઆરએમ [[વ્યાજ]] દરો ફરથી વધી રહ્યા હતા. [[File:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|300px|right|યુ.એસ. નાણાકીય ભાગમાં 1860થી જીડીપીમાં જે શેર હતા<ref>કોનફર થોમસ ફીલીપ્પોન: "નાણાકીય ઉદ્યોગનું ભવિષ્ય", ન્યૂ યોર્ક વિદ્યાપીઠ ખાતે નાણાકીય વિભાગનો ન્યૂ યોર્ક વિદ્યાપીઠની શિસ્ત શાળાનો વ્યાપાર [17]</ref> ]] નીચા વ્યાજ દરો અને વિદેશી ભંડોળના આંતરિક વહેણથી સરળ રકમની શરતોની રચના કેટલાક વર્ષોના સમગ ગાળા સુધી કટોકટીની પહેલા રહી હતી, જે ગૃહનિર્માણના બાંધકામની તેજીને ઇંધણ આપવા અને ઋણ-નાણાકીય વપરાશને પ્રોત્સાહન આપતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2008/09/24/business/economy/24text-bush.html?_r=2&pagewanted=1&oref=slogin|title=President Bush's Address to Nation}}</ref> સરળ જમા રકમ અને નાણાં આંતરીક પ્રવાહના જોડાણે [[સંયુક્ત રાજ્યોના ગૃહનિર્માણ પરપોટા]]ના બનવામાં નિમિત્ત બન્યા હતા. વિવિધ પ્રકારોથી ધિરાણો (ઉદાહરણ માટે, ગીરો, ક્રેડિટ કાર્ડ, અને સ્વયં) મેળવવાની સરળતા અને ઉપભોક્તાઓ દ્વારા અપવાદરૂપ ઋણનો ભાર ધારી લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20090414a.htm બેર્નાન્કે-નાણાકીય કટોકટી અંગે ચાર પ્રશ્નો]</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/03/02/opinion/02krugman.html?pagewanted=print|last=Krugman|first=Paul|title=Revenge of the Glut|date=March 2, 2009|publisher=New York Times|work=nytimes.com}}</ref> ગૃહનિર્માણના ભાગરૂપે અને જમા રકમમાં તેજીના કારણે, અનેક નાણાકીય કરારો જેને [[ગીરો-પાછા મળવાની સલામતી]] (એમબીએસ) અને [[ગૌણ ઋણ ઉપકાર]] (સીડીઓ) કહેવાય છે, જેમાં તેઓની ગીરો ચૂકવણીઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી કિંમત અને ગૃહનિર્માણના ભાવોમાં મોટા પાયે વધારો થયો. જેમ કે [[નાણાકીય નવીનીકરણ]] સમર્થ સંસ્થાઓ અને વિશ્વભરના રોકાણકારોએ યુ.એસ. ગૃહનિર્માણની બજારમાં રોકાણ કર્યું. ગૃહનિર્માણના ભાવોમાં ધટાડો થવાથી, મહત્વના વૈશ્વિક નાણાકીય સંસ્થાઓ કે જેમણે ઉધાર લઇને અને ઉપપ્રાથમિકતા એમબીએસ માં મોટા પાયે રોકાણ કર્યું હતું તેમને મહત્વપૂર્ણ ખોટ નોંધી. ભાવોના પડવાથી સાથે જ પરિણામરૂપે ઘરમાં ગીરો ધિરાણ ઓછા મૂલ્યે મળવા લાગ્યા, એક નાણાકીય પ્રોત્સાહન ઉપલબ્ધ કરાવવા ગીરો મૂકેલી મિલકત પર કબજો લેવાની શરૂઆત થઇ. ચાલી રહેલ કબજો મેળવાની વ્યાપ્કતાને કારણે 2006ના અંતમાં યુ.એસ. ઉપભોક્તા પાસેથી સંપત્તિનો નિકાલ ચાલુ રહેવાની અને બેંકીંગ સંસ્થાઓની નાણાકીય શક્તિ ધસાવવાની શરૂઆત થઇ. દેણદારો અને ખોટોના અન્ય ધિરાણ પ્રકારોમાં પણ મહત્વપૂર્ણ વધારો થવાના કારણે કટોકટી ગૃહનિર્માણ બજારથી અર્થતંત્રના અન્ય ભાગોમાં વિસ્તરી. સંપૂર્ણ ખોટનો અંદાજ વૈશ્વિકરીતે ટ્રિલિયન યુ.એસ. ડોલર્સમાં થઇ રહ્યો છે.<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/exesum.pdf આઇએમએફ લોસ એસ્ટીમેટ]</ref> જ્યારે ગૃહનિર્માણ અને જમા રકમના પરપોટાનું નિર્માણ થઇ રહ્યું હતું, ત્યારે એક શ્રેણીના કારણોના લીધે નાણાકીય પ્રણાલી બંન્ને રીતે ફેલાઇ રહી હતી અને સહજમાં ભાગી જનારની જેમ વધી રહી હતી, આ પ્રક્રિયાને [[નાણાકીયકરણ]] કહેવાય છે. નીતિબનાવનારાઓ, નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા જે મહત્વની ભૂમિકા ભજવાઇ રહી હતી તેને ઓળખી ના શક્યા ઉદાહરણ માટે [[રોકાણ બેંકો]] અને [[હેજ ભંડોળો]], જેને [[પડછાળાની બેંકિંગ પ્રણાલી]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કેટલાક જાણકારોનું માનવું છે કે આ સંસ્થાઓ યુ.એસ અર્થતંત્રમાં રકમ ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે વેપારી (નિધિ) બેંકો જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની ગઇ હતી, પણ તેઓ કાયદાના વિષયમાં સમાન ન હતી.<ref name="newyorkfed.org">[http://www.newyorkfed.org/newsevents/speeches/2008/tfg080609.html જેઇથનેર-સ્પીચ રીડ્યુસીંગ સીસ્ટમીક રીસ્ક ઇન અ ડાયનેમીક ફાઇનાસીયલ સિસ્ટમ]</ref> આ સંસ્થાઓ તથા કેટલીક નિયમિત બેંકોનું તેવું માનવું હતું કે મહત્વપૂર્ણ ઋણ ભારોને ઉપરયુક્ત ધિરાણો વર્ણાવતી વખતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં અને નાણાકીય તકીયા મોટા ધિરાણ દેણદારો કે એમબીએસ ખોટોને ચૂસી લેવા માટે સક્ષમ છે.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/9c158a92-1a3c-11de-9f91-0000779fd2ac.html ગ્રીનસ્પાન-વી નીડ અ બેટર કુશન અગેનસ્ટ રિસ્ક]</ref> આ ખોટોની અસર નાણાકીય સંસ્થાઓની ફાળવવાની ક્ષમતા, અર્થતંત્રની પ્રક્રિયાને ઉકેલવા પર પડી. મુખ્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની સ્થિરતાને લગતી ચિંતાના કારણે કેન્દ્રીય બેંકોના ટોળાએ ભંડોળ ઉપલબ્ધ કરાવ્યા જેથી ધિરાણ અને [[વેપારી દસ્તાવેજી]] બજાર પર વિશ્વાસ જળવાઇ રહેવાને પ્રોત્સાહન મળે, જે પૂર્ણ નિધિયન વેપાર વ્યવહાર છે. સરકારે પણ [[બાંયધરી]]વાળી મહત્વની નાણાકીય સંસ્થાઓ અને અર્થતંત્ર પ્રેરક યોજનાઓને અમલી કરી, મહત્વના વધુના નાણાકીય કાર્યોની આશા કરી. ===ગૃહનિર્માણના પરપોટાનો વિકાસ=== [[File:Median and Average Sales Prices of New Homes Sold in United States 1963-2008 annual.png|thumb|300px|1963 અને 2008ની વચ્ચે સંયુક્ત રાજ્યોમાં મધ્ય અને સરેરાશ વેચાણ કિંમતના નવા ઘરોનું વેચાણ (ભાવ વધારા માટે બંધબેસતું નથી)<ref>http://www.census.gov/const/uspriceann.pdf</ref>]] 1997 અને 2006ની વચ્ચે, લાક્ષણિક અમેરીકન ઘરની કિંમત 124% વધી હતી.<ref>{{cite news | title = CSI: credit crunch | Economist.com | url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=9972489 | access-date= 2008-05-19 | year = 2008 }}</ref> 2001માં બે દાયકાઓના અંતમાં, રાષ્ટ્રીય મઘ્ય ઘરની કિંમત ક્રમ 2.9 થી 3.1 થઇ ગયો જે તે વખતના મધ્ય ધરકામની આવક હતી. 2004માં પ્રમાણ 4.0, અને 2006માં 4.6 હતું.<ref name="businessweek1">{{cite web |url=http://www.businessweek.com/investor/content/oct2008/pi20081017_950382.htm?chan=top+news_top+news+index+-+temp_top+story |title=The Financial Crisis Blame Game - BusinessWeek |publisher=Businessweek.com |author=Ben Steverman and David Bogoslaw |date=October 18, 2008<!--, 12:01AM EST --> |access-date=2008-10-24 |archive-date=2008-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021034501/http://www.businessweek.com/investor/content/oct2008/pi20081017_950382.htm?chan=top+news_top+news+index+-+temp_top+story |url-status=dead}}</ref> આ [[ગૃહનિર્માણ પરપોટો]]ના પરિણામે અંશિકપણે કેટલાક ઘરના માલિકો ફરી નાણાં મેળવવા માટે તેઓના ઘર ઓછા વ્યાજ દરે, કે ઉપભોક્તાને નાણાં પૂરા પાડવા ખર્ચાને બાદ કરી [[બીજા ગીરો]]ને કિંમત વધારીને સુનિશ્ચિત કરી. [[પીબોડી પુરસ્કાર]]માં જીતેલી યોજના [[એનપીઆર]]ના ખબરપત્રીની તેવી દલીલ છે કે "વિશાળ સહિયારા નાણાં" (જે વિશ્વભરમાં આવેલ રોકાણકારોની ચોક્કસ રકમ $70 ટ્રિલિયનને રજૂ કરતા હતા) તે યુ.એસ. નાણાકીય કરારો દ્વારા જે પહેલાના દાયકામાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા તેના કરતા વધુ ઊંચી કિંમતે નફો મેળવી શક્યા હતા. વધુમાં, 2000 થી 2007 સુધીમાં આ સમાહિક નાણાનો જથ્થો આશરે બમણો થઇ ગયો, જોકે આ પુરવઠો એકરીતે સુરક્ષિત હતો, રોકાણકારો દ્વારા એકત્રિત થતી આવકનો વિકાસ હજી જોઇએ તેટલો ઝડપી નહતો થયો. રોકાણ બેંકોએ વોલ સ્ટ્રીટની આ માંગણીની સાથે એમબીએસ અને સીડીઓને રદિયો આપ્યો હતો, કે [[જમા રકમ દારોની કચેરીઓ]] દ્વારા સોપેલા [[દરો]] સુરક્ષિત હતા. આની અસરથી, વોલ સ્ટ્રીટ યુ.એસમાં ગીરો બજારના નાણાં સહિયારી રકમથી જોડાયેલા રહ્યા, ગીરો પૂરી પાડવાની આખી કડીમાં મોટા પ્રમાણમાં ફીઓનો ઉમેરો થયો, જેમાં ગીરોના દલાલનું ધિરાણ વેચવાથી લઇને, દલાલોને ભંડોળ આપતી નાની બેંકો, તથા મોટી રોકાણકાર બેંકો કે જે આમની પાછળ હતી તે બધાં આમાં જોડાયેલા હતા. લગભગ 2003 સુધીમાં, ગીરોને પૂરો પાડનાર મૂળના પરંપરાગત ઉધાર આપવાના માનકો ખાલી થઇ ગયા. જોકે, એમબીએસ અને સીડીઓ માટે પ્રબળ ઉધરાણીથી ઉધાર આપવાના માનકો નીચે ધકેલાઈ ગયા હતા, ગીરો હજી સુધી પણ પૂરી પાડવાની કડીની સાથે વેચી શકતો હતો, છેવટે, અવ્યવહારુ પરોપટો અસમર્થ સાબિત થયો.<ref>{{Cite web |url=http://www.pri.org/business/giant-pool-of-money.html |title=એનપીઆર-ધ જાયન્ટ પુલ ઓફ મની |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F37KLal?url=http://www.pri.org/stories/business/giant-pool-of-money.html |url-status=dead }}</ref> સીડીઓ ખાસ કરીને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે ઉપપ્રાથમિક નાણાકીય રોકણકારોનું ભંડોળ મેળવવામાં સમર્થ હતું અને અન્ય ઉધાર આપનાર, વિસ્તરતા કે ગૃહ નિર્માણના પરપોટોમાં વધારતા હતા અને મોટી ફીઓના ઉત્પાદક હતા. સીડીઓ એક સામુહિક જથ્થામાં બહુલ ગીરો કે અન્ય દેવાના કરારોમાંથી નાણાંની ભરપાઇ કરે છે, જેમાંથી એક અગ્રતા ક્રમમાં ખાસ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">બાયંધરી</span>ઓ સાથે નાણાંને ફાળવવામાં આવે છે. આ બાયંધરીઓ મેળવવા માટે દરની કચેરીઓમાંથી નાણાંને પહેલા રોકણ-પાયરી દરોમાંથી મેળવવાની હોય છે. નીચલી અગ્રતા બાયંધરીઓ નાણાં મળ્યા બાદ, નીચલી જમા રકમ દરો સાથે પણ સિદ્ધાંતિકરીતે રકમના રોકણ પર મોટા દરના પૈસા પાછા મળી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |title=સીડીઓ એક્સપ્લેન્ડ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828154140/http://money.cnn.com/2007/11/24/magazines/fortune/eavis_cdo.fortune/index.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.portfolio.com/interactive-features/2007/12/cdo પ્રોર્ટફોલીયો-સીડીઓ એક્સપેલન્ડ]</ref> સપ્ટેમ્બર 2008 સુધીમાં, મધ્ય-2006માં જેટલી ઊંચાઇએ હતી તેના કરતા સરેરાશ યુ.એસ ગૃહ નિર્માણ કિંમતોમાં 20% જેટલો ઘટાડો થયો હતો.<ref>http://www2.standardandpoors.com/spf/pdf/index/CSHomePrice_Release_112555.pdf</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=12470547 |title=Economist-A Helping Hand to Homeowners |publisher=Economist.com |date=2008-10-23 |access-date= 2009-02-27}}</ref> કિંમતોના પડવાની સાથે, ઉધારલેનારાઓ જોડે [[સમયોજનીય-દર ગીરો]]થી ફરીથી નાણાંની વ્યવસ્થા ના કરી શકતા તેને દૂર કરવા ઊંચા વળતરોવાળા વ્યાજ દરો વધવા લાગ્યા અને દેણદાર બનવાની શરૂઆત થઇ. 2007 દરમિયાન, ઘીરનારાઓએ આશરે 1.3 મિલિયનની મિલકતો પર કબજો લેવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત કરી, જે 2006 કરતા વધીને 79% થઇ ગઇ હતી.<ref>{{cite news | title=U.S. FORECLOSURE ACTIVITY INCREASES 75 PERCENT IN 2007 | date=2008-01-29 | publisher=RealtyTrac | url=http://www.realtytrac.com/ContentManagement/pressrelease.aspx?ChannelID=9&ItemID=3988&accnt=64847 | access-date=2008-06-06 | archive-date=2018-12-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174619/https://www.realtytrac.com/ContentManagement/pressrelease.aspx?ChannelID=9&ItemID=3988&accnt=64847%20 | url-status=dead }}</ref> 2008માં તેમાં 2.3 મિલિયન જેટલો વધારો થયો, જે 2007 કરતા 81%નો વધારો બતાવતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.realtytrac.com/ContentManagement/pressrelease.aspx?ChannelID=9&ItemID=5681&accnt=64847 |title=RealtyTrac Press Release 2008FY |publisher=Realtytrac.com |date=2009-01-15 |access-date=2009-02-27 |archive-date=2012-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717060347/http://www.realtytrac.com/content/press-releases/foreclosure-activity-increases-81-percent-in-2008-4551?accnt=64847 |url-status=dead }}</ref> ઓગસ્ટ 2008 સુધીમાં, 9.2% જેટલા તમામ યુ.એસ બાકી રહેલા ગીરો કાં તો અપરાધી થઇ ગયા હતા કે પછી દેવાની રકમ ન ચૂકવાથી મિલકત પરથી અધિકાર ખોઇ ચૂક્યા હતા.<ref name="mbaa1">{{cite web|url=http://www.mbaa.org/NewsandMedia/PressCenter/64769.htm|title=MBA Survey|access-date=2010-07-15|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174452/https://www.mba.org/NewsandMedia/PressCenter/64769.htm|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2009 સુધીમાં, આમાં 14.4% જેટલો વધારો થયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.mbaa.org/NewsandMedia/PressCenter/71112.htm |title=એમબીએ સર્વે-ક્યૂ3 2009 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F2SWpkv?url=http://www.mbaa.org/NewsandMedia/PressCenter/71112.htm |url-status=dead }}</ref> ===સરળ રકમની શરતો=== ઓછા વ્યાજ દરોએ ઉધાર આપવાને પ્રોત્સાહન આપ્યું. 2000 થી 2003 સુધીમાં, સમવયી ઉમેરેલો નફો નીચે આવતા સમવયી ભંડોળોના દર સૂચક રીતે 6.5% થી 1.0% સુધી પહોચ્યાં.<ref>{{cite web | title = Federal Reserve Board: Monetary Policy and Open Market Operations | url = http://www.federalreserve.gov/fomc/fundsrate.htm | access-date = 2008-05-19 | archive-date = 2001-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20010413160651/http://www.federalreserve.gov/fomc/fundsrate.htm | url-status = dead }}</ref> આમ થવાથી [[ડોટ-કોમ પરપોટા]]ના તૂટવાથી પડેલી અસર થઇ હતી તે નરમ પડી અને [[સપ્ટેમ્બર 2001ના આંતકવાદી હુમલાઓ]]માંથી બહાર આવવા, અને વ્યાપાર પરની [[મંદી]]ના ભયથી ટક્કર લેવામાં મદદ મળી.<ref name="WallStreetJournal">{{cite web | title = The Wall Street Journal Online - Featured Article | url=http://opinionjournal.com/editorial/feature.html?id=110010981 | access-date= 2008-05-19 | year = 2008 }}</ref> [[File:U.S. Trade Deficit Dollars and % GDP.png|thumb|left|યુ.એસ.ના હાલનો હિસાબ કે વ્યાપારની ખોટ]] વધુમાં યુએસએના ઊંચા અને વધતા જતા [[ચાલુ ખાતા]] પરની (વેપાર) ખોટથી વ્યાજ દરો પર નીચેની તરફ દબાણ પેદા થયું, જે 2006માં ગૃહ નિર્માણના પરપોટાની સાથે શિખર પર પહોચ્યું હતું. [[બેન બેર્નાન્કે]] સમજાવ્યું કે કંઇ રીતે યુ.એસ.ને વ્યાપારમાં ખોટોના લીધે વિદેશમાંથી ઉધારના નાણાંની જરૂરિયાત પડી, જેથી કરારના ભાવોની બોલી વધી અને વ્યાજ દરો નીચે આવ્યા..<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2005/20050414/default.htm |title=Bernanke-The Global Saving Glut and U.S. Current Account Deficit |publisher=Federalreserve.gov |date= |access-date= 2009-02-27}}</ref> બેર્નાન્કે જણાવ્યું કે જીડીપી દર 1.5% થી વધી ને 5.8% થઈ ગયો જેને લીધે, 1996 અને 2004ની વચ્ચે, યુએસએના ચાલુ ખાતાની ખોટ $650 બિલયન સુધી વધી ગઇ હતી. આ ખોટો માટે નાણાંકીય વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પૂરી પાડવા યુએસએને મોટી સંખ્યામાં વિદેશથી નાણાં ઉધાર લીધા, મોટા ભાગના તેવા દેશોમાંથી જેમની પાસે વિનિમય બાકી રાખીને ચાલતી હોય, ખાસ કરીને એશિયાના વધતા જતા અર્થતંત્રવાળા દેશો અને તેલની-નિકાસ કરતા દેશો પાસેથી તેમને આ નાણાં લીધા. [[માલની કિંમતના તફાવત]]ની [[ઓળખ]]ની જરૂરિયાત તે પણ એક એવા દેશ (યુએસએ જેવા) જે [[ચાલુ ખાતા]]ની ખોટની સાથે બાકી રહેલા [[મૂડી ખર્ચ]] (રોકાણ) માટે પણ સમાન કિંમતની જરૂરિયાત ધરાવતો હોય. જોકે મોટા અને વિકાસ પામતા ખાતાઓના વિદેશી ભંડોળો (મૂડી)નો પ્રવાહ યુએસએની અંદર તેની આયાતોની નાણાં વ્યવસ્થા માટે થઇ રહ્યો હતો. આ કારણે વિવિધ પ્રકારના નાણાકીય મિલકતની માંગનું નિર્માણ થયું, આ મિલકતના ભાવોમા વધારો થતા વ્યાજ દરો નીચા આવ્યા. વિદેશી રોકાણકારોની પાસે આ ભંડોળોને ઉધાર આપવા, માટે બે કારણો હોઇ શકે કાં તો તેઓ પાસે ખુબ જ ઊંચા ખાનગી બચત દરો હોય તેથી (ચીનમાં 40% જેટલા ઊંચા), કે પછી ઊંચા તેલની કિંમતોને કારણે. બેર્નાન્કે તેને "[[બચત અતિશયતા]]" તરીકે ઉલ્લેખી છે.<ref name="Bernanke">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20070911a.htm |title=Chairman Ben S. Bernanke, At the Bundesbank Lecture, Berlin, Germany September 11, 2007: Global Imbalances: Recent Developments and Prospects|publisher=Federalreserve.gov |date= |access-date= 2009-05-03}}</ref> આ ભંડોળોનો "પૂર" ([[મૂડી]] કે [[પાસે રહેલી રોકડ રકમ]]) દ્વારા યુએસએની નાણાંકીય બજારો સુધી પહોંચ્યું. વિદેશી સરકારો દ્વારા આ ભંડોળોને પૂરા પાડવાથી યુએસએ [[નાણાં કોષના કરાર]]ને ખરીદી શકી અને જોથી આ કટોકટીની સીધી અસરને મોટે પાયે દૂર કરી શકી. યુએસએ ગૃહતંત્રોએ, બીજી બાજુએ, વિદેશીઓ પાસેથી મળેલા ઉધારના ભંડોળનો ઉપયોગ નાણાકીય વપરાશ કે ગૃહ નિર્માણ અને નાણાકીય મિલકતના ભાવોની બોલીને વધારવામાં કર્યો. નાણાંકીય સંસ્થાઓએ વિદેશી ભંડોળોમાં [[ગીરો-પાછા મેળવાની બાયંધરી]]માં રોકાણ કર્યું. આ પોષણને ત્યારબાદ પોષણ ભંડોળોના દરો તરીકે મહત્વપૂર્ણરીતે જુલાઇ 2004 અને જુલાઇ 2006ની વચ્ચે વધારવામાં આવ્યા.<ref>[http://www.federalreserve.gov/releases/h15/data.htm ફેડ હિસ્ટ્રોરીકલ ડેટા-ફેડ ફન્ડ રેટ]</ref> આ ફાળાથી [[સમયોજનીય-દર ગીરો]] (એઆરએમ)ના દરોમાં 1-વર્ષ અને 5-વર્ષનો વધારો થયો, ઘરના માલિકો માટે એઆરએમ વ્યાજ દરને ફરી સ્થાપવાથી આ દરો વધુ કિંમતી બની ગયા.<ref>{{Cite web |url=http://article.nationalreview.com/?q=OTUyM2MxMThkOWI2MzBmNTM2OGRiYTYwOTA1NzQ1NDE= |title=નેશનલ રીવ્યૂ માસ્ટ્રોબટ્ટીસ્ટા |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221041012/http://article.nationalreview.com/?q=OTUyM2MxMThkOWI2MzBmNTM2OGRiYTYwOTA1NzQ1NDE%3D |url-status=dead }}</ref> આ ફાળાને લીધે ગૃહ નિર્માણના પરપોટાના ફુગાવાને ઓછા કરવામાં પણ મદદ મળી, વ્યાજ દરોથી સામાન્યરીતે વિપરિત દિશામાં મિલકતના ભાવો જવાના કારણે અને ગૃહ નિર્માણમાં સટ્ટાના ભયોને લીધે આમ બન્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ |title=સીએનએન-ધ બબલ ક્વેશ્ચન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623202852/http://money.cnn.com/2004/07/13/real_estate/buying_selling/risingrates/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/04_29/b3892064_mz011.htm |title=બિઝનેસ વીક- ઇઝ અ હાઉસીંગ બબલ અબાઉ ટુ બુર્સ્ટ? |access-date=2010-07-15 |archive-date=2004-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040714033738/http://www.businessweek.com/magazine/content/04_29/b3892064_mz011.htm |url-status=dead}}</ref> ગૃહ નિર્માણના પરપોટાના તૂટ્યા બાદ યુએસએ ગૃહ નિર્માણ અને નાણાકીય મિલકતોની કિંમતમાં નાટકીય રીતે ઘટાડો થયો.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=12972083 |title=Economist-When a Flow Becomes a Flood |publisher=Economist.com |date=2009-01-22 |access-date= 2009-02-27}}</ref><ref>{{cite web |author=Roger C. Altman |url=http://www.foreignaffairs.org/20090101faessay88101/roger-c-altman/the-great-crash-2008.html |title=Altman-Foreign Affairs-The Great Crash of 2008 |publisher=Foreignaffairs.org |date= |access-date=2009-02-27 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174515/https://www.foreignaffairs.com/20090101faessay88101/roger-c-altman/the-great-crash-2008.html%20 |url-status=dead }}</ref> ===ઉપ-પ્રાથમિક વ્યાજે આપવું=== [[File:U.S. Home Ownership and Subprime Origination Share.png|thumb|right|2004-2006માં યુ.એસ ઉપપ્રાથમિકમાં નાટકીય રીતે ફેલાવો]] ઉપપ્રાથમિક પારિભાષિક શબ્દને ખાસ ધિરનારની કિંમતની માત્રાના સંદર્ભમાં લેવાય છે, જેની પાસે નબળી જમા રકમ ઇતિહાસો અને મુખ્ય ધિરનાર કરતા મોટા જોખમની ધિરાણ ખોટ હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.fdic.gov/news/news/press/2001/pr0901a.html |title=એફડીઆઇસી-ગાઇડન્સ ફોર સબપ્રાઇમ લેન્ડીંગ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309153500/http://www.fdic.gov/news/news/press/2001/pr0901a.html |url-status=dead }}</ref> માર્ચ 2007થી યુ.એસ. ઉપ પ્રાથમિક ગીરોની કિંમત અંદાજીત $1.3 ટ્રીલિયન થઇ જવાથી,<ref>{{cite news | title = How severe is subprime mess? | url = http://www.msnbc.msn.com/id/17584725 | work = [[msnbc.com]] | agency = Associated Press | date = 2007-03-13 | access-date = 2008-07-13 | archive-date = 2012-11-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121101045950/http://www.msnbc.msn.com/id/17584725/ | url-status = dead }}</ref> 7.5 મિલિયન ઉપરના પહેલા-[[લેણદારનો હક્ક]] ઉપ પ્રાથમિક ગીરોમાં બાકી રહી જાય છે.<ref>{{cite speech | title = The Subprime Mortgage Market | author = [[Ben S. Bernanke]] | date = 2007-05-17 | location = [[Chicago, Illinois]] | url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20070517a.htm | access-date= 2008-07-13 }}</ref> વધુમાં સરળ રકમ મળવાની શરતોથી, તેવા પુરાવા છે કે બંન્ને સરકાર અને હરિફાઇના દબાવ હેઠળના ફાળાથી કટોકડટીના અગાઉના વર્ષોમાં ઉપ પ્રાથમિક વ્યાજે દેવાની આવકમાં વધારો થયો હતો. મોટી યુ.એસ. [[રોકણની બેંકો]] અને [[સરકારી ફાળો આપનાર સહાસો]] જેવા કે [[ફન્નીઇ માઇ]]એ ઊંચા-જોખમના વ્યાજને ફેલાવવામાં એક મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html એનવાય ટાઇમ્સ-ધ રેકોનીંગ-એજન્સી 04 રુલ લેટ્સ બેંક્સ પીલ ઓન ડેબ્ટ]</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2008/10/05/business/05fannie.html એનવાયટી-ધ રેકકોનીંગ-પર્સ્યડ ટુ ટોક મોર રીસ્ક, ફન્નેઇ રિસર્ચ ટીપીંગ પોઇન્ટ]</ref> 2004 સુધી તમામ ગીરોના મૂળમાં ઉપ પ્રાથમિક ગીરો 10%થી નીચે રહ્યો હતો, 2005-2006 વખતે જ્યારે [[સંયુક્ત રાજ્યોનો ગૃહનિર્માણ પરપોટો]] તેના શિખર પર હતો ત્યારે આ સમયે તે લગભગ 20% પર આવીને સ્થિર રહ્યો.<ref>[http://www.jchs.harvard.edu/publications/markets/son2008/son2008.pdf હાર્વર્ડ રિપોર્ટ-સ્ટેટ ઓફ ધ નેશન્સ હાઉસીંગ 2008 રિપોર્ટ]</ref> આ વધારાની નજીકની ઘટના હતી, એપ્રિલ 2004માં [[યુ.એસ. બાયંધરી અને વિનિમય સમિતિ]] (એસઇસી) દ્વારા લેવાયેલા એ નિર્ણય જેમાં [[ચોખ્ખી મૂડી કાયદા]]માં ઢીલ છોડવામાં આવી હતી, જેનાથી પાંચ મોટી રોકણ બેંકોને નાટકીય રીતે તેઓના નાણાકીય ઉચ્ચાલન ક્રિયામાં વધારો કરવાની અને તેઓના ઇસ્યૂઆન્સના ગીરો પાછી મેળવાની બાયંધરીઓમાં આક્રમક રીતે વિસ્તરવાની છૂટ મળી હતી. આ વધુની હરિફાઇ દબાણ [[ફન્નીઇ માઇ]] અને [[ફરેડ્ડી મેક]] પર પણ લાગુ પડ્યું, જેથી તેઓના ઉધાર આપવાના જોખમ વધુ વિસ્તરીત થયા.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html એનવાય ટાઇમ્સ- ધ રેકકોનીંગ- એજન્સી 04 રુલ લેટ્સ બેંક્સ પીલ ઓન ડેબ્ટ]</ref> 1998 થી 2006 સુધી ઉપ પ્રાથમિક ગીરોની ચૂકવણીનો અપરાધ દર 10-15%ની હદમાં રહ્યો, ત્યારબાદ તેમાં ઝડપથી વધારો થયો,<ref>{{Cite web |url=http://www.chicagofed.org/publications/fedletter/cflaugust2007_241.pdf |title=સીકાગો ફેડરલ રિસર્વ લેટર ઓગસ્ટ 2007 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828054223/http://www.chicagofed.org/publications/fedletter/cflaugust2007_241.pdf |url-status=dead }}</ref> 2008 ની શરૂઆત સુધીમાં તે વધીને 25% થઇ ગયો.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/Bernanke20080505a.htm બેર્નાર્નકે-માર્ટગાગે ડેલીનક્યૂન્સીસ એન્ડ ફોરેસ્કોલસુર્સ મે 2008]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mortgagebankers.org/NewsandMedia/PressCenter/69031.htm |title=માર્ટગાગે બેંકર્સ એસોશિયેશન- નેશનલ ડેલીક્વન્સી સર્વે |access-date=2010-07-15 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115024654/http://www.mortgagebankers.org/NewsandMedia/PressCenter/69031.htm |url-status=dead }}</ref> કેટલીક, [[અમેરીકન સહાસી સંસ્થા]] જેવી કે, [[ફેલ્લો]], [[પીટર જે. વાલ્લીસન]],<ref>http://www.aei.org/publications/filter.all,pubID.29047/pub_detail.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418152548/http://www.aei.org/publications/filter.all,pubID.29047/pub_detail.asp |date=2009-04-18 }} ''વોટ ગોટ અસ હીયર?'' , ડિસેમ્બર 2008.]</ref> નું માનવું છે કે કટોકટી મૂળનું પગેરું સીધું જ ફન્નીઇ માઇ અને ફરેડ્ડી મેક દ્વારા ઉપ પ્રાથમિક ઉધારી પર જાય છે, જેઓ સરકારી ફાળા આપતા સહાસો હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.aei.org/publications/filter.all,pubID.29047/pub_detail.asp |title=''વોટ ગોટ અસ હીયર?'' , ડિસેમ્બર 2008. |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418152548/http://www.aei.org/publications/filter.all,pubID.29047/pub_detail.asp |url-status=dead }}</ref> 30, સપ્ટેમ્બર 1999ના રોજ, ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' નોંધ્યું કે ક્લીન્ટન પ્રસાશને ઉપ-પ્રાથમિક વ્યાજને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે: {{Quotation|Fannie Mae, the nation's biggest underwriter of home mortgages, has been under increasing pressure from the Clinton Administration to expand mortgage loans among low and moderate income people... In moving, even tentatively, into this new area of lending, Fannie Mae is taking on significantly more risk, which may not pose any difficulties during flush economic times. But the government-subsidized corporation may run into trouble in an economic downturn, prompting a government rescue similar to that of the savings and loan industry in the 1980s.<ref>{{Cite news | last = Holmes | first = Steven A. | author-link = | publication-date = September 30, 1999 | title = Fannie Mae Eases Credit To Aid Mortgage Lending | newspaper = The New York Times | pages = section C page 2 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0DE7DB153EF933A0575AC0A96F958260 | access-date = 2009-03-08}}</ref>}} વ્યાજે આપવાના પ્રવાહો પર 2000ના સંયુક્ત રાજ્યોના વિભાગના નાણાંખાતાંના અભ્યાસ 1993 થી લઇને 1998સુધીમાં 305 નગરોમાં તેવું જોવા મળ્યું છે કે $467 બિલિયનનો ગીરો રકમ સીઆરએ-આવૃત્ત ધિરાણદારોની અંદરના નીચા કે મધ્યમ સત્તરની આવકના ઉધાર લેનારોઓ અને પડોશીઓથી પાસેથી આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.ustreas.gov/press/releases/report3079.htm |title=''ધ કમ્યુનિટી રીઇનવેસ્ટમેન્ટ એક્ટ આફટર ફાઇનાસીયલ મોર્ડનાઇજેશન'' , એપ્રિલ 2000. |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528014514/http://www.ustreas.gov/press/releases/report3079.htm |url-status=dead }}</ref> તેમ છતાં, માત્ર 25%ની તમામ ઉપ-પ્રાથમિક ઉધારી સીઆરએ-આવૃત્ત સંસ્થાઓથી પ્રાપ્ત થઇ હતી, અને એક સંપૂર્ણ 50%ની ઉપ-પ્રાથમિક ધિરાણોના મૂળ સીઆરએમાંથી મુક્તિ પામેલી સંસ્થાઓથી પ્રાપ્ત થયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=did_liberals_cause_the_subprime_crisis |title=રોબર્ટ ગોર્ડોન, ''ડીડ લીબેરલ્સ કોઝ ધ સબ-પ્રાઇમ ક્રાઇસીસ?'' , અમેરીકન પ્રોસ્પેક્ટ (એપ્રિલ. 7, 2008). |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F7wzs5E?url=http://prospect.org/article/did-liberals-cause-sub-prime-crisis |url-status=dead }}</ref> અન્યનો તેવો મત છે કે કટોકટીના આ પરિણામનું કારણ માટે આ ધિરાણો પૂર્ણ નથી. પ્રોર્ટફોલિયો સામાયિકના એક લેખમાં, [[મિચેલ લેવીસે]] એક વેપારી જોડે વાત કરી જેને નોંધ્યું કે "અંતિમ ઉત્પાદન માટે રોકાણકારોની ભૂખને સંતોષી શકે તેટલી [ખરાબ] રકમ મેળવી શકે [ખરાબ લોન] તેટલા પૂરતા અમેરિકનો અહીં નથી." ખરી રીતે, [[રોકાણ બેંકો]] અને [[હેજ ભંડોળો]]નો ઉપયોગ [[નાણાંકીય નવીનતા]]ના સમન્વય કરીને [[કરાર]]માંથી વધુને વધુ ધિરાણોનો ઉપયોગ કરવનો હોય છે. "તેઓ આખા કપડામાંથી [લોનનું] નિર્માણ કરે છે. હજાર હજાર સમય ઉપર! તેથી જ ખોટો લોનો કરતા પણ વધુ મોટા પાયે થાય છે."<ref>[http://www.portfolio.com/news-markets/national-news/portfolio/2008/11/11/The-End-of-Wall-Streets-Boom પ્રાર્ટફોલિયા-મેચેલ લ્યૂઇસ- "ધ એન્ડ"-ડિસેમ્બર 2008]</ref> જાન્યુઆરી 2010માં અર્થશાસ્ત્રી [[પોલ કરુગમન]]ની દલીલ હતી કે એક સાથે એકી વખતે કરતા વધારાથી રહેણાક અને વેપારી સ્થાવર મિલકતના ભાવના પરપોટાઓએ તે લોકો દ્વારા બનાવેલ કિસ્સાને ઝાંખો કરી નાંખ્યો છે જેમની દલીલ હતી કે [[ફન્નીઇ મેઇ]], [[ફરેડ્ડીઇ મેક]], સીઆરએ કે અગાઉના ધિરાણ આપનારાઓ આ કટોકટીના મુખ્ય કારણો છે. અન્ય શબ્દોમાં, બંન્ને બજારોમાંના પરપોટાઓના વિકાસથી રહેઠાણ સંબંધીત બજારને જ માત્ર આ સંભવનીય કારણોથી અસર થઇ છે.<ref>[http://krugman.blogs.nytimes.com/2010/01/07/cre-ative-destruction/ કરુગમન-સીઆરઇએક્ટીવ ડેસ્ટ્રકશન-એનવાયટી કોન્સીન્સ ઓફ અ લીબેરલ બ્લોગ-જાન્યુઆરી 2010]</ref> ===લૂંટતા ધિરાણ=== લૂંટતા ધિરાણના સંદર્ભનો ઉપયોગ તેવા અજાગૃત ધિરાણદારો માટે વપરાય છે, જે અયોગ્ય કારણો માટે "અસુરક્ષિત" અને "ન સાંભળેલી" સુરક્ષિત ધિરાણોની અંદર પ્રવેશ મેળવે છે.<ref>{{cite web |url=http://banking.senate.gov/docs/reports/predlend/occ.htm |title=Letter from the Comptroller of the Currency Regarding Predatory Lending |publisher=Banking.senate.gov |date= |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174523/https://www.banking.senate.gov/docs/reports/predlend/occ.htm%20 |url-status=dead }}</ref> એક નમૂનારૂપ છટકું ગોઠવો-અને-ફેરબદલ કરવાની પદ્ધતિ [[દેશભર]]માં થાય છે, ઘર માટે ફરી નાણાં મેળવવાની ઓછા વ્યાજ દરોવાળી જાહેરાતમાં આમ જ કરવામાં આવે છે. આવા ધિરાણોમાં વિસ્તૃત વિગતોવાળા કરારો લખાતા હોય છે, અને વધુ કિંમતી ધિરાણ ઉત્પાદકોને જે દિવસે તે બંધ થવાની હોય છે ત્યારે બદલી દેવામાં આવે છે. જ્યાં જાહેરાતમાં તેવું કહેવાય છે કે 1% કે 1.5% વ્યાજ લેવામાં આવશે, અને ગ્રાહકને એક બંધબેસતા દર ગીરો (એઆરએમ)ની અંદર મૂકવામાં આવી શકે છે જેમાં વ્યાજનું વળતર કિંમતના ભરેલા વ્યાજ કરતા ધણું વધારે હોય તેવું બની શકે છે. આ એક [[નકારાત્મક ઋણમુક્તિ]]નું નિર્માણ કરે છે, જેમાં પ્રતિષ્ઠિત ગ્રાહક આ વાતને ત્યાં સુધી નોંધતો નથી જ્યાં સુધી લાંબી ધિરાણ વ્યવહાર સંપૂર્ણપણે પૂરા નથી થતા. દેશભરમાં, "ગેરવાજબી વેપારી વ્યવહાર" અને "ખોટી જાહેરાતો" માટે કેલિફોર્નિયાના સરકારી વકીલ જેરી બ્રાઉન દ્વારા દાવો માંડવામાં આવ્યો હતો જેમાં ઊંચી કિંમતના ગીરો માટે "ઘરમાલિકો નબળી રકમ સાથે, બંધબેસતા દરના ગીરો (એઆરએમએસ) મેળવી શકતા હતા જેમાં ઘરમાલિકોને ખાલી વ્યાજની ભરપાઇ કરવાની હતી."<ref>{{cite web |url=http://thinkdebtrelief.com/debt-relief-blog/money-news/bofa-modifies-64000-home-loans-as-part-of-predatory-lending-settlement/ |title=BofA Modifies 64,000 Home Loans as Part of Predatory Lending Settlement &#124; Debt Relief Blog |publisher=Thinkdebtrelief.com |date=2009-05-25 |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174642/http://www.debtreliefnetwork.com/debt-relief-blog/money-news/bofa-modifies-64000-home-loans-as-part-of-predatory-lending-settlement/ |url-status=dead }}</ref> આ ઉત્પાદકોની જટિલતા અલગ હોય છે અને નાણાકીય સંસ્થાઓની ચોપડીઓના મૂલ્યો તેમાં સરળતા સાથે જોઇ શકાય છે. આ કારણે દેશભરની નાણાકીય પરિસ્થિતિ ઉતરતી ગઇ, આખરે પરિણામ તે આવ્યું કે એક નિર્ણય દ્વારા કરકસરની કચેરીની દેખરેખ હેઠળ ધિરનારની મિલકત પર કબજો મેળવવામાં આવ્યો. [[અમેરીક્વેસ્ટ]]માંના અગાઉના કર્મચારી, કે જે સંયુક્ત રાજ્યોના ધિરાણના જથ્થાબંધ ધિરનાર હતા,<ref name="RoadToRuinMayANP09"></ref> તેને આ પદ્ધતિ વિષે જણાવ્યું કે તેઓને કપટ કરી ગીરોના દસ્તાવેજો માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા અને ત્યારબાદ ગીરોને વોલ સ્ટ્રીટ બેંકો કે જે ઝડપી નફો કરવા ઇચ્છુક હતી તેને વેંચી દીધા.<ref name="RoadToRuinMayANP09"></ref> આવા પુરાવાઓની વુદ્ધિ થઇ રહી છે જેમ કે [[ગીરોની છેતરપીંડી]]ઓ કદાચ આ કટોકટીનું કારણ બની હોય.<ref name="RoadToRuinMayANP09">''[http://therealnews.com/id/3708/May13,2009/Road+to+Ruin%3A+Mortgage+Fraud+Scandal+Brewing રોડ ટુ રુઇન: મોર્ટગાગે ફોર્ડ સ્કેન્ડલ બેરવીન]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' મે 13, 2009 બાય [[અમેરીકન ન્યૂઝ પ્રોટેક્શન]] હોસ્ટડ બાય [[ધ રીયલ ન્યૂઝ]]</ref> ===અનિયમિતતા=== ટીકાકારોની તેવી દલીલ છે કે નિયમિત માળખા સાથે [[નાણાકીય નવીનીકરણ]] યોગ્ય ગતિએ નથી ચાલી રહ્યું, ઉદાહરણ તરીકે [[પડછાયાની બેંકિંગ પ્રણાલી]], [[કરાર]] અને બંધ-સ્થિરતા શીટની નાણાકીય વ્યવસ્થાનું વધતું જતું મહત્વ. અન્ય કિસ્સાઓમાં, નાણાકીય પ્રણાલીના ભાગોમાં કાયદાઓને બદલીને કે તેને નબળી રીતે લાગુ પાડવાથી આવું થતું હોય છે. મુખ્ય ઉદાહરણમાં સમાવેશ થાય છે: ઓક્ટોબર 1982માં, યુ.એસ. પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગને [[ગાર્ન-St. જેરમીન નિધિ સંસ્થાઓના કાયદા]]માં સહી કરી, કે જેને બેંકિંગ અનિયમિતતાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત કરી વળી, 1980સાલના અંતમાં/1990 સાલની શરૂઆતની બચત અને ધિરાણ કટોકટીમાં ફાળો આપવામાં, અને 2007-2010ના નાણાકીય કટોકટીમાં તેને સહાય કરી. નવેમ્બર 1999માં, યુ.એસ પ્રમુખ બિલ કિલન્ટને [[ગ્રામ-લેચ-બલીલે કાયદા]]માં સહી કરી, જે 1933ના [[ગ્લાસ-સ્ટેઅગલ્લ કાયદા]]ના ભાગને રદ કરતો હતો. તેને પાછા ખેંચવાથી [[વ્યાપારી બેંકો]] (જે પરંપરાગતરીતે એક રૂઢિચુસ્ત સંસ્કૃતિમાં માનતી હતી) અને [[રોકણ બેંકો]] (જે વધુ જોખમ-લેનાર સંસ્કૃતિમાં માનતી હતી) તેમની વચ્ચે રહેલી અલગતા ઓછી થઇ ગઈ તેવી ટીકા કરાતી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.vanityfair.com/magazine/2009/01/stiglitz200901 |title=સ્ટીગલેટ્ઝ- કેપીટલીસ્ટ ફુલ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622220639/http://www.vanityfair.com/magazine/2009/01/stiglitz200901 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | last = Ekelund | first = Robert | coauthors = Thornton, Mark | publisher = Ludwig von Mises Institute | url = http://mises.org/story/3098 | title = More Awful Truths About Republicans | date = 2008-09-04 | access-date = 2008-09-07 | archive-date = 2018-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225174500/https://mises.org/story/3098%0A%20 | url-status = dead }}</ref> 2004માં, યુ.એસ. [[બાયંધરી અને વિનિમય મંડળે]] [[ચોખ્ખા મૂડીના નિયમ]] પર ઢીલ છોડી, જેણે રોકાણ બેંકોને વહેવારુ રીતે તેઓ જે દેવું લેતી હતી તેની કક્ષાને વધારવા માટે સમર્થ મળ્યું, ઉપપ્રાથમિક ગીરોને ટેકો આપતા ગીરો-પાછા આપવાની બાયંધરીના વિકાસને પણ તેને ઇંધણ પૂરું પાડ્યું. SEC તે સ્વીકાર્યું કે સ્વ-નિયમિત કરતી રોકાણ બેંકોનો આ કટોકટીમાં ફાળો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/09/27/business/27sec.html?em|title=SEC Concedes Oversight Flaws}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html?em|title=The Reckoning}}</ref> નાણાકીય સંસ્થાઓમાં [[પડછાળાની બેંકિંગ પ્રણાલી]] ભંડાર બેંકોની જેવી જ સમાન નિયમિતતા રાખવાને પાત્ર નથી હોતી, તેઓને નાણાકીય કુશન કે મૂડી આધારીત વધુના દેવાના કરારના સંબંધને માનવાની છૂટ મળી હતી.<ref name="Krugman 2009">{{cite book | last = Krugman | first = Paul | year = 2009 | title = The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008 | url = https://archive.org/details/returnofdepressi0000krug_o6v7 | publisher = W.W. Norton Company Limited | isbn = 978-0-393-07101-6}}</ref> 1998માં [[લાંબી-અવધિના મૂડી સંચાલન]]ના ધબડકાના બનેલા એક કિસ્સામાં, જેમાં એક ઉચ્ચ-હેતુ પાર પાડનાર પડછાળાની સંસ્થા પ્રણાલી સંપૂર્ણ પણે સંડોવવાથી તે નિષ્ફળ ગઇ હતી. નિધિ બેંકો વ્યવસ્થિત ચાલનારાઓને અને હિસાબ પદ્ધતિમાં માનક-સ્થિર રહેવાની છૂટ આપે છે જેમ કે [[સીટીસમૂહ]] જેણે મહત્વપૂર્ણ રીતે તેના ખાતાની મિલકત અને જવાબદારીઓની બંધ-સ્થિરતા શીટમાંથી જટિલ કાયદાકીય અસ્તિત્વવાળા જેને [[રોકાણ સાધનોનું માળખું]] કહેવાય છે તેમાં બદલી દીધી, મૂડી આધારિત કંપની કે [[હેતુ પાર પાડવાની]] પદવી કે જોખમ લેવાની નબળાઇને આચ્છાદન કરીને. એક સમાચાર કચેરીના અંદાજ મુજબ યુ.એસ. બેંકોની સૌથી મોટી ચાર બેંકો 2009 સુધીમાં તેઓના સરવૈયાને $500 બિલિયન અને $1 ટ્રિલિયન વચ્ચે પાછું મેળવી લેશે.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601039&amp;sid=akv_p6LBNIdw&amp;refer=home બ્લૂમબર્ગ-બેંક હીડન જર્ક મેનાક્સ $1 ટ્રિલિયન પુર્ગે]</ref> કટોકટીની વખતે આના લીધે મહત્વની બેંકોની નાણાકીય સ્થિતી અનિશ્ચિત થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601039&amp;sid=a6dgIOAfMIrI બ્લૂમબર્ગ-સીટીગ્રુપ એસઆઈવી એકાઉન્ટીંગ થ્રુ ટુ ડિફેન્સ]</ref> બંધ-સ્થિરતા શીટ પ્રવેશોને પણ [[ઇનરોન]] દ્વારા કૌભાંડના ભાગ રૂપે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો જેને 2001માં આ કંપનીને નીચે લાવી દીધી હતી.<ref>હેલેય, પોલ એમ. પોલ ક્રિષ્ના જી.: "ધ ફોલ ઓફ ઇર્નોન" - જર્નલ ઓફ ઇકોનોમીક પરપેક્ટીવ્સ, વોલ્યુમ 17, નંબર 2. (સ્પ્રિંગ 2003), p.13</ref> *1997ની શરૂઆતમાં, સમવયી અરક્ષિત ચેરમેન અલાન ગ્રીનસ્પાન યોગ્ય વિનિયમ વિનાના કરારની બજારના કરાર કરવા માટે લડ્યા હતા.<ref>{{cite speech | title = Government regulation and derivative contracts | author = Alan Greenspan | first = Alan | last = Greenspan | date = 1997-02-21 | location = Coral Gables, FL | url = http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/199/19970221.htm | access-date = 2009-10-22 | archive-date = 2018-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225174550/https://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/199/19970221.htm%20 | url-status = dead }}</ref> જ્યારે [[2000ના લાભ લક્ષણોના આધુનિકરણના કાયદા]]નો ઠરાવ પસાર કર્યો ત્યારે [[નાણાકીય બજારો પરના પ્રમુખના કાર્ય સમૂહ]]ની સલાહ સાથે,<ref>{{cite paper | first = Lawrence | last = Summers | coauthors = Alan Greenspan, Arthur Levitt, William Ranier | title = Over-the-Counter Derivatives Markets and the Commodity Exchange Act: Report of The President’s Working Group on Financial Markets | date = 1999-11 | page = 1 | url = http://www.ustreas.gov/press/releases/reports/otcact.pdf | access-date = 2009-07-20 | journal = | archive-date = 2003-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20030810165603/http://www.ustreas.gov/press/releases/reports/otcact.pdf | url-status = dead }}</ref> યુ.એસ. કોંગ્રેસ અને પ્રમુખે સ્વ-નિયમિતના [[ઓવર-ધ-કાઉન્ટર]]વાળી કરાર બજારને છૂટ આપી. [[રકમના કસૂરદારની અદલબદલ]] (CDS) જેવા કરારોનો ઉપયોગ ખાસ રકમના જોખમોની વિરુદ્ધમાં હેડ્જ કે સટ્ટા માટે કરી શકાય છે. 1998 થી 2008 સુધીમાં CDSના બાકી રહેલો જથ્થો વધીને 100-ગડી થઇ ગયો હતો, તેમાં સીડીએસ કરારોથી જોડાયેલી અંદાજીત ખોટ પણ હતી, જેને કારણે નવેમ્બર 2008માં, યુએસ $33 માંથી વધીને $47 ટ્રિલિયન પહોંચી ગયું. સંપૂર્ણ ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC) કરારથી [[રાષ્ટ્રીય જથ્થો]]વધીને જૂન 2008 સુધીમાં $683 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી ગયો હતો.<ref>[http://www.forbes.com/2009/05/18/geithner-derivatives-plan-opinions-contributors-figlewski.html ફોર્બસ-જેઇથનેર્સ પ્લાન ફોર ડીરેક્ટીવ]</ref> 2003ની શરૂઆતમાં [[વર્રેન બુફ્ફેટ્ટ]]એ આ કરારને "મોટા પાયે વિશાનનું નાણાકીય શસ્ત્ર" તરીકે ઉલ્લેખ્યું હતું જે ખૂબ જાણીતું થયું હતું.<ref>[http://www.economist.com/finance/displayStory.cfm?story_id=12274112 ધ ઇકોનોમીસ્ટ-ડીરાઇવ્ટ-એ ન્યૂક્લીયર વીન્ટર?]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/2817995.stm બીબીસી-બુફેટ ઓન ઇન્વેસમેન્ટ ટાઇમ બોમ્બ]</ref> ===વર્ધિત ખોટનો ભાર કે ઉપર-લિંવરેજીંગ=== [[File:Leverage Ratios.png|thumb|2003-2007માં લીવરેજ દરોની રોકાણ બેંકોમાં મહત્વપૂર્ણ વધારો]] કટોકટીની અગાઉના વર્ષો દરમિયાન યુ.એસ ગૃહતંત્ર અને નાણાકીય સંસ્થાઓ વધુ દેવાદાર કે [[ઓવરલીવરેજ્ડ]] બની ગઇ હતી. આ વધારાથી તેઓની આંતરિક નિર્બળતા એટલી વધી ગઇ કે ગૃહ નિર્માણનો પરપોટો તૂટી પડ્યો અને તેથી પણ ખરાબ થયું કે તેનું અર્થતંત્ર નીચેની તરફ જવા લાગ્યું. મહત્વના આંકડામાં સમાવેશ થાય છે: ગ્રાહકો દ્વારા ગૃહ શેરોમાંથી નીકળેલા મફતના નાણાંનો ઉપયોગ 2001માં બમણો થઇને $627 બિલયન જેટલો થઇ ગયો, જે 2005માં વધીને $1,428 બિલિયન થયો આ સમયે ગૃહ નિર્માણના પરપોટાની રચના થઇ રહી હતી, આ સમય દરમિયાન તે લગભગ $5 ટ્રિલિયન ડોલર્સ જેટલો થઇ ગયો, જેમાં વિશ્વભરના આર્થિક વિકાસનો ફાળો હતો.<ref name="Greenspan Kennedy Report - Table 2">[http://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2007/200720/200720pap.pdf ગ્રીનસ્પામ કેનેડી રિપોર્ટ - ટેબલ 2]</ref><ref name="Equity extraction - Charts">[http://seekingalpha.com/article/33336-home-equity-extraction-the-real-cost-of-free-cash ઇક્વીટી એક્ટાકશન - ચાર્ટ]</ref><ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSN2330071920070423 રોઇટર્સ-સ્પેન્ડીંગ બુસ્ટેડ બાય હોમ ઇક્વીટી લોન્સ]</ref> 1990ની સાલ દરમિયાન યુ.એસ. ગૃહ ગીરો ખોટને સંબંધિત GDPનો સરેરાશ 46%માંથી વધીને 2008 સુધીમાં 73% થઇ ગયો હતો, આમ તે $10.5 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી ગયો હતો.<ref name="money.cnn.com">{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |title=ફોર્ચ્યુન-ધ $4ટ્રિલિયન હાઉસીંગ હેડએક |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306095651/http://money.cnn.com/2009/05/27/news/mortgage.overhang.fortune/index.htm |url-status=dead }}</ref> USA ગૃહતંત્રની ખોટના કારણે વાર્ષિક [[નિકાલજોગ ખાનગી આવક]]નું પ્રમાણ જે 1990માં 77% હતું તે વધીને, 2007ના અંત સુધીમાં 127% જેટલું થઇ ગયું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/world/unitedstates/displaystory.cfm?story_id=12637090 |title=The End of the Affair |publisher=Economist |date=2008-10-30 |access-date= 2009-02-27}}</ref> 1981માં, યુ.એસ. ખાનગી ખોટ GDPમાં 123% હતી; 2008ના ત્રીજા ભાગમાં, તે 290% હતી.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/774c0920-fd1d-11dd-a103-000077b07658.html એફટી-વુલ્ફ જાપાન્સ લેશન્સ]</ref> 2004-07 સુધીમાં, યુ.એસ.ની પાંચ મોટી રોકાણ બેંકોમાંથી દરેક મહત્વપૂર્ણ રીતે તેમના નાણાકીય લીવરેજમાં (રેખાકૃતિ જુઓ) વધારો કરી રહી હતી, જેથી તેઓની નાણાકીય આઘાતમાં વધારો થઇ રહ્યો હતો. 2007ના નાણાકીય વર્ષ માટે આ પાંચ સંસ્થાઓએ લગભગ $4.1 ટ્રિલિયનની ખોટ નોંધાવી હતી, 2007 માટે લગભગ 30%ની USA રાષ્ટ્રીય GDP પણ. [[લેહમન બ્રધર્સ]] નિર્ણિત થઇ ગઇ હતી, [[બેર સ્ટ્રેર્નેસ]] અને [[મેર્રીલ્લી લીન્ચ]] જુસ્સા ભરેલ વેચાણ ભાવોએ વેંચાઇ ગઇ હતી, અને [[ગોલ્ડમેન સાચે]] અને [[માર્ગેન સ્ટેન્લી]] વેપારી બેંકો બની ગઇ હતી, તેમના વિષે વધુ કડક નિયમિતતા રાખવા લાગી હતી. લેહમનના વાંધાની સાથે, આ કંપનીઓને સરકારી સહાયની જરૂઆત કે મળવાની આશા હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/10/03/business/03sec.html|title=Agency's ’04 Rule Let Banks Pile Up New Debt, and Risk}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2008માં યુ.એસ. સરકાર દ્વારા તેઓને [[સંરક્ષક]]માં મૂકવામાં આવી ત્યાં સુધીમાં ગીરો કરારનામામાં [[ફેન્ની મેઇ]] અને [[ફરેડ્ડીઇ મેક]], બે યુ.એસ. [[સરકારી બાંયધરી આપતા ઉદ્યમો]]એ, પોતાની માલિકીના કે રક્ષિત હોય તેવા લગભગ $5 ટ્રિલિયન કરારનામાં કરી ચૂકી હતી.<ref name="publications1">{{cite web |url=http://www.aei.org/publications/pubID.28704/pub_detail.asp |title=AEI-The Last Trillion Dollar Commitment |publisher=Aei.org |date= |access-date=2009-02-27 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174424/http://www.aei.org/publications/pubID.28704/pub_detail.asp%20 |url-status=dead }} અમેરીકન એન્ટરપ્રાઇઝ ઇન્સટીટ્યૂટ ઇઝ અ કનઝર્વેટીવ ઓર્ગેનાઇજેશન વીથ અ રાઇટ- ઓફ-સેન્ટર પોલીટકલ એજન્ડા.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&sid=adr.czwVm3ws&refer=home |title=Bloomberg-U.S. Considers Bringing Fannie & Freddie Onto Budget |publisher=Bloomberg.com |date=2008-09-11 |access-date= 2009-02-27}}</ref> આ સાત અસ્તિત્વ ધરાવતી ખૂબ જ ઊંચી લેવરેજ અને $9 ટ્રિલિયનની ખોટ કે બાંયધરીના કરારનામાઓમાં તે હતી, આ એક પ્રચંડ કેન્દ્રીકરણનું જોખમ હતું જોકે તેઓ ભંડાર બેંકોની જેવા સમાન નિયમિતતાઓને આધાની ન હતા. ===નાણાકીય નવીનીકરણ અને જટિલતા=== [[નાણાકીય નવોત્પાદ]] આ શબ્દનો ઉલ્લેખ હાલ ચાલી રહેલા તેવા નાણાકીય ઉત્પાદકોની રચનાના વિકાસને દર્શાવે છે જેમની રચના ખાસ ગ્રાહકના લક્ષ્યઓને પાર પાડવા માટે કરવામાં આવી હોય, જેમ કે એક ખાસ જોખમને ખુલ્લું મૂકવા માટે પર્યાપ્ત વળતર રજૂ કરવું (જેમ કે ઉધાર લેનારની ચૂક) કે નાણાકીય વ્યવસ્થા મેળવવા માટે મદદ કરવી. આ કટોકટીને બંધબેસતા ઉદાહરણમાં સમાવેશ થાય છે: [[બંધબેસતા-દર ગીરો]]; ઉપપ્રાથમિક [[ગીરોના સમૂહની અંદર ગીરો-પાછો આપવાની બાયંધરીઓ]] (MBS) કે રોકણકારોના વેચાણ માટે [[ગૌણ ખોટ કરારનામાઓ]] (CDO), [[જામીનગીરીપણા]]નો એક પ્રકાર; જમા રકમ વીમાના ફાર્મ જેને [[જમા રકમ કસૂરની અદલબલદ]] ((CDS). અમુક વર્ષોમાં આ ઉત્પાદનો ઉપયોગમાં નાટકીય રીતે ફેલાવો થયો જે તેમને કટોકટી તરફ દોરી ગયો. આ ઉત્પાદકોની જટિલતા અલગ હોય છે અને નાણાકીય સંસ્થાઓની ચોપડીઓના મૂલ્યો તેમાં સરળતા સાથે જોઇ શકાય છે. કેટલાક નાણાકીય નવીનતાઓ નીતિ-નિયમોને છેતરવાની અસરો ધરવે છે જેમકે ઓફ-બેલેન્સ શીટ ફાઈનાન્સિંગ કે જે મોટી બેંકો તરફથી જાહેર કરવામાં આવેલા લીવરેજ કે કેપિટલ કુશન (વધારાની મૂડી)ને અસર કરે છે. ઉદાહરણ માટે, [[માર્ટિન વુલ્ફ]] જૂન 2009માં લખ્યું હતું કે: "...આ દયાકાની શરૂઆતના સમયમાં બેંકોએ જે મોટા પાયે કર્યું હતું – બંધ-સ્થિરતા-શીટ સાધનો, કરારનામાઓ અને 'પડછાયાની બેંકિંગ પ્રણાલી' પોતે પણ – તે નિયમબદ્ધતાની આસપાસનો રસ્તાને શોધવા માટે હતું."<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/095722f6-6028-11de-a09b-00144feabdc0.html એફટી માર્ટીન વુલ્ફ – રીફોર્મ ઓફ રેગ્લેશન એન્ડ ઇનસેન્ટીવ્સ]</ref> ===જોખમની અચોક્કસ કિંમતો=== [[File:AIG Protester on Pine Street.jpg|thumb|right|એઆઇજી બક્ષિસોની ચૂકવણીના વિવાદમાં જોગેલ એક વિરોધકરનારની મુલાકાત સમાચાર માધ્યમ દ્વારા લેવામાં આવી રહી છે.]] કિંમત પર જોખમ આ તે સંદર્ભમાં કહેવાય છે કે રોકોણકારો દ્વારા [[વર્ધમાન વળતર]]ની જરૂરિયાત માટે તેની પર વધુનો જોખમ લેવામાં આવતો હોય, જે વ્યાજ દરો કે ફી દ્વારા અંકિત થઇ શકે. અનેક કારણોથી, બજારના સહભાગીઓએ નાણાકીય નવોત્પાદ સાથે સહજ રીતે જોડાયેલા જોખમનું ચોક્કસ પરિમાણ ના કાઢી શક્યા ઉદાહરણ માટે MBS અને CDOના કે તે સમજવામાં કે તેની અસર નાણાકીય પ્રણાલીની તમામ સ્થિરતા પર કેટલી થશે.<ref name="Declaration of G20"></ref> ઉદાહરણ માટે, જ્યારે તેઓને પ્રણાલીમાં રજૂ કરાયા ત્યારે CDO માટેની કિંમતના નમૂનોમાં સ્પષ્ટપણે જોખમના સ્તર રજૂ નથી કરતા. સરેરાશ વસૂલાત દર માટે ઊંચી ખાસિયતના CDOની પાસે ડોલર પર લગભગ 32 સેન્ટ્સ થાય, જ્યારે વસૂલાત દર માટે [[મેઝનીન]] CDOની પાસે પ્રતિ ડોલર માટે લગભગ પાંચ સેન્ટ્સ થતા હોય છે. આ મોટા, વહેવારીક રીતે વિચારી ન શકાતી, ખોટની નાટકીય અસર વિશ્વભરની બેંકોના સરવૈયા પર પડી, જેને તેમને કાર્ય કરવા માટે ખૂબ થોડીક મૂડીવાળી બેંકો કરી દીધી.<ref name="TPMBLOG1">{{cite web |date=2009-03-02 |url=http://tpmcafe.talkingpointsmemo.com/talk/blogs/paulw/2009/03/the-power-of-belief.php |title=paulw's Blog &#124; Talking Points Memo &#124; The power of belief |publisher=Tpmcafe.talkingpointsmemo.com |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174540/https://tpmcafe.talkingpointsmemo.com/talk/blogs/paulw/2009/03/the-power-of-belief.php%20 |url-status=dead }}</ref> [[AIG]]ને લગતું અન્ય એક ઉદાહરણ, કે જે વિવિધ નાણાકીય સંસ્થાઓના કરારનામાની ખાતરી કરે છે જે મૂડી કસૂરના બદલાઓના ઉપયોગના માધ્યમથી થાય છે. જૂથ એને નાણાં ચૂકવાના વચનની મહત્વની ઘટનામાં જૂથ બીના દેણદાર થવા માટે વિનિમયમાં AIGને બક્ષિસ મળે છે આમ AIG CDSના મૂળભૂત સોદામાં જોડાયેલું હતું. જોકે, એઆઇજી (AIG)ની પાસે તેની ધણીબધી સીડીએસ (CDS) મંડળોને ટેકો પૂરો પાડવા માટે પૂરતી નાણાકીય મજબૂત ન હતી જેના કારણે કટોકટીમાં વધારો થયો અને સપ્ટેમ્બર 2008માં તેને સરકાર હસ્તક કરવામાં આવી. 2008 અને 2009ની શરૂઆતના સમયે એઆઇજી (AIG)ને ટેકો પૂરો પાડવા યુ.એસ કર ભરનારોએ $180 બિલિયનથી વધારે કર સરકારને આપ્યો છે, કે જેનાથી સીડીએસ (CDS) સોદાઓમાં વિવિધ પ્રતિ-જૂથોમાં નાણાંનો પ્રવાહો ચાલુ રહે, જેમાં ધણી મોટી વૈશ્વિક નાણાકીય સંસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&sid=aKKRHZsxRvWs&refer=home |title=Bloomberg-Credit Swap Disclosure Obscures True Financial Risk |publisher=Bloomberg.com |date=2008-11-06 |access-date= 2009-02-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/mar2009/db20090316_859460.htm?chan=top+news_top+news+index+-+temp_top+story |title=બિઝનેસ વીક- વુઝ વુ ઓન એઆઇજી લીસ્ટ ઓફ કાઉન્ટરપાર્ટીસ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318141052/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/mar2009/db20090316_859460.htm?chan=top+news_top+news+index+-+temp_top+story |url-status=dead}}</ref> વિશાળપાયે-વપરાયેલા નાણાકીય નમૂનાની મર્યાદાઓને લીધે તેને વ્યવસ્થિત રીતે સમજી ન શકાયો.<ref>{{cite web |last=Regnier |first=Pat |url=http://moneyfeatures.blogs.money.cnn.com/2009/02/27/the-financial-crisis-why-did-it-happen/ |title=New theories attempt to explain the financial crisis - Personal Finance blog - Money Magazine's More Money |publisher=Moneyfeatures.blogs.money.cnn.com |date=2009-02-27 |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174609/http://moneyfeatures.blogs.money.cnn.com/2009/02/27/the-financial-crisis-why-did-it-happen/%20 |url-status=dead }}</ref><ref name="Felix1">{{Cite news | last = Salmon | first = Felix | publication-date = 2009-02-23 | title = Recipe for Disaster: The Formula That Killed Wall Street | magazine = Wired Magazine | issue = 17.03 | url = http://www.wired.com/techbiz/it/magazine/17-03/wp_quant | access-date = 2009-03-08}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ રચના અંગે તેવું માનવામાં આવ્યું કે CDSની કિંમતને સંકળાવવાની સાથે અને ગીરોને પાછા આપવાની બાયંધરીની કિંમતનું ચોક્કસ અંદોજો ના નકાળી શકે. કારણ કે તે ઉચ્ચ રીતનું આલેખાન છે, તેનો મોટા દરોના CDO અને CDS રોકાણકારો, નિર્ગમનકારો, અને દરોની કચેરીઓ દ્વારા તેનો ઝડપથી ઉપયોગ થવા લાગ્યો.<ref name="Felix1"></ref> એક વાઇર્ડ.કોમ લેખ મુજબ: {{quotation|Then the model fell apart. Cracks started appearing early on, when financial markets began behaving in ways that users of Li's formula hadn't expected. The cracks became full-fledged canyons in 2008—when ruptures in the financial system's foundation swallowed up trillions of dollars and put the survival of the global banking system in serious peril... Li's [[Gaussian copula]] formula will go down in history as instrumental in causing the unfathomable losses that brought the world financial system to its knees.<ref name="Felix1" /> }} જ્યારે નાણાકીય મિલકતો વધુને વધુ જટિલ બનતી ગઇ, અને તેનું મૂલ્ય કરવાનું વધુને વધુ દુષ્કર થતું ગયું, રોકાણકારો જે બંન્ને આંતરાષ્ટ્રીય [[કરાર દર]] કચેરીઓ અને બેંકની નિયમબદ્ધ કરનાર વ્યક્તિઓ દ્વારા તેમને ફરીથી ખાતરી આપવામાં આવી, જે તેઓની પર આધાર રાખતા હતા, સ્વીકૃતા માટે કેટલાક યોગ્ય જટિલ આંકડાશાસ્ત્રના નમૂના જે સિદ્ધાંતિકરીતે તેવું બતાવતા હતા કે આ જોખમો ખૂબ જ નાના છે જેટલા તેઓ વ્યવહારમાં ખરેખરમાં સાબિત થયો છે તે બતાવવામાં આવ્યા.<ref name="RISKS1">[http://www.nytimes.com/2008/11/25/business/25assess.html?hp ફ્લોયડ નોર્રીસ (2008). ][http://www.nytimes.com/2008/11/25/business/25assess.html?hp ''ન્યૂઝ એનાલીસીસ: અનઅધર ક્રાઇસીસ, અનઅધર ગેરેન્ટી'' , ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, નવેમ્બર 24, 2008]</ref> [[જ્યોર્જે સોરોસે]] કહ્યું કે "સખતની-તેજી હાથમાં ત્યારે જતી રહી જ્યારે નવા ઉત્પાદકો એટલી બધી હદે જટિલ બની ગયા કે સત્તાઓ તેમના લાંબા ગણતરીવાળા જોખમોને ગણી ના શકી અને બેંકોના પોતાના જોખમના સંચાલનના નમૂનાઓ પર આઘાર રાખવાનું તેમને શરૂ કરી. સમાનરીતે, દરની કચેરીઓ નવસર્જનના કુત્રિમ ઉત્પાદકો દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવાતી માહિતી પર આધાર રાખ્યો. તે એક આધાતજનક જવાબદારીઓના કસૂરના લીધે થયું હતું." <ref name="WORSTCRISIS">{{Cite news | last = Soros | first = George | author-link = George Soros | publication-date = January 22, 2008 | title = The worst market crisis in 60 years | newspaper = Financial Times | publication-place = London, UK | pages = | url = http://www.ft.com/cms/s/0/24f73610-c91e-11dc-9807-000077b07658.html?nclick_check=1 | access-date = 2009-03-08}}</ref> ===તેજી અને પડછાયાની બેંકિંગ પ્રણાલીનું તૂટી પડવું=== જૂન 2008ના એક ભાષણમાં, પ્રમુખ અને એનવાય સમવયી અરક્ષિત બેંકના સીઇઓ [[ટીમોથી જેઇથનેર]]{{mdash}} કે જેમણે 2009માં સંયુક્ત રાજ્યોના નાણાં કોષના{{mdash}} મંત્રી રહ્યા હતા તેમને ઠંડી પડેલી જમા રકમની બજારો માટે મહત્વનો આરોપ "સમાંતર" બેંકિંગ પ્રણાલીમાં અસ્તિત્વને "ચલાવા" પર, જેને [[પડછાળાની બેંકિંગ પ્રણાલી]] પણ કહેવાય છે તેની પર મૂક્યો હતો. જમા રકમની બજારો માટે આ અસ્તિત્વો નિર્ણાયક બનીને નાણાકીય પ્રણાલીને મજબૂત બનાવી, પણ તે સમાન નિયમબદ્ધતાના નિયંત્રણોનો વિષય ન હતી. વધુમાં, આ અસ્તિત્વો ખૂબ જ મહત્વના હતા કારણકે તેઓ રોકડ રકમની બજારમાંથી ટૂંકી-અવધિમાંથી ખરીદ્યા હતા જેથી લાંબી-અવધિની, બિન રોકડ અને જોખમી મિલકતો ખરીદી શકાય. મૂડી બજારોના તૂટવાથી તેઓને ઝપડથી, તેમની લાંબી-અવધિના નિરાશાજનક ભાવોવાળી મિલકતોને નીચે ભાવે વેચવી પડી. તેને આને મહત્વપૂર્ણના અસ્તિત્વો તરીકે જણાવ્યું: {{quotation|In early 2007, asset-backed commercial paper conduits, in structured investment vehicles, in auction-rate preferred securities, tender option bonds and variable rate demand notes, had a combined asset size of roughly $2.2 trillion. Assets financed overnight in triparty repo grew to $2.5 trillion. Assets held in hedge funds grew to roughly $1.8 trillion. The combined balance sheets of the then five major investment banks totaled $4 trillion. In comparison, the total assets of the top five bank holding companies in the United States at that point were just over $6 trillion, and total assets of the entire banking system were about $10 trillion. The combined effect of these factors was a financial system vulnerable to self-reinforcing asset price and credit cycles.<ref name="newyorkfed.org"/>}} [[પોલ કરુગમન]], [[અર્થશાસ્ત્રમાં નોબલ પુરસ્કાર]] મેળવનારે, જણાવ્યું કે પડછાળાની બેંકિંગ પ્રણાલીના ચલાવું તે કટોકટીના કારણે જે "ઘટી રહ્યું હતું તેને એક ભાગ" હતું. આમાં નિયંત્રણની કમીને તેમને "પ્રતિકુળ અવગણના" તરીકે ઉલ્લેખી હતી.<ref name="Krugman 2009"></ref> {{quotation|As the shadow banking system expanded to rival or even surpass conventional banking in importance, politicians and government officials should have realized that they were re-creating the kind of financial vulnerability that made the Great Depression possible—and they should have responded by extending regulations and the financial safety net to cover these new institutions. Influential figures should have proclaimed a simple rule: anything that does what a bank does, anything that has to be rescued in crises the way banks are, should be regulated like a bank.}} ===ચીજવસ્તુઓ બમણી થવી=== ચીજવસ્તુઓના ભાવનો પરપોટોનું નિર્માણ ગૃહ નિર્માણના પરપોટાના તૂટવાની બાદ શરૂ થયું. [[તેલ]]ના ભાવ [[2007]]ની શરૂઆતથી 2008 સુધીમાં $50 થી $147 એટલે ત્રણ ગણી થઇ ગઈ, [[2008]]ના અંતમાં નાણાકીય કટોકટીમાં પૂરેપૂરા ડુબાવીને પહેલા આમ થવાની શરૂઆત થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M લાઇટ કરુડે ઓઇલ ચાર્ટ]</ref> જાણકારો તેના કારણો અંગે ચર્ચા કરી, જેમાં નાણાંના પ્રવાહમાંથી ગૃહ નિર્માણ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓની અંદરના રોકાણોથી સટ્ટો કરવો અને નાણાકીય નીતિ કે કાચી સામગ્રીની અછતમાં ઝડપથી વધતી વિશ્વના અર્થતંત્ર અને આ બજારોના સ્થાન પર કબજો જમાવવોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો, જેમ કે આફ્રિકામાં ચાઇનાની વધી રહેલ હાજરી. તેલના ભાવોમાં વધારના વલણોથી ગ્રાહકોએ ગેસલાઇનની અંદરના વિશાળ શેરને ખર્ચવાના પ્રવાહને ફેરવ્યો, જેથી તેલનો નિકાસ કરતા દેશોના આર્થિક વિકાસના દબાણ નીચે તરફ દોરી ગયો, કારણ કે તેમની સંપત્તિનો પ્રવાહ તેલ-ઉત્પાદક રાજ્યોમાંથી આવતો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://mises.org/story/2999 |title=મીસેસ ઇન્સ્ટીટ્યૂટ-ધ ઓઇલ પ્રાઇઝ બબલ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409062432/http://mises.org/story/2999 |url-status=dead }}</ref> 3 જૂન, 2008ના રોજ વેપાર, વિજ્ઞાન અને પરિવહનના સેનેટ મંડળની સામે સાક્ષીના સમયે, CFTC વ્યાપાર અને બજારના અગાઉના નિયાકમ (જે લાગુ પાડવા માટે જવાબદાર છે) માઇકલ ગ્રીનબર્ગે લંડન અને ન્યૂયોર્કના નિયમબદ્ધ વિશ્લેષણોના વિનિયમથી ચાલતા તેલના ભવિષ્યના સોદાની કિંમતોની સટ્ટેબાજીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવવા માટે, ખાસ કરીને [[ગોલ્ડમેન સેચ]], [[મોર્ગન સ્ટેનલી]] દ્વારા સ્થાપિત અટલાન્ટા-આધારીત [[આંતરખંડીય વિનિમય]] અને [[બ્રિટિશ પેટ્રોલિયમ]]નું નામ લીધું હતું<ref>[http://digitalcommons.law.umaryland.edu/cong_test/27/ એનર્જી માર્કેટ મનીપુલેશન એન્ડ ફેડરલ ઇનફોર્સમેન્ટ રેજીમ્સ]</ref>.. [[File:Copper Price History USD.png‎|thumb|right|150px|વૈશ્વિક તાંબાના ભાવ]] તેવું નોંધવામાં આવ્યું કે તાંબાના ભાવોનો પરપોટા તેલના પરપોટાના સમયે જ જોવામાં આવ્યો હતો. તાંબાનો વેપાર 1990 થી લઇને 1999 સુધી પર [[ટન]] $2,500 જેટલો થતો હતો, જ્યારે તે $1,600 જેટલો પડ્યો ત્યારે. છેલ્લે 2004માં સૌથી નવો ભાવમાં ઘટાડો થયા હતો ત્યારબાદ 2008માં તેના ભાવમાં જોરદાર ઉછાળો જોવા મળ્યો અને [[તાંબા]]ના ભાવ $7,040 પર ટન થઇ ગ.યા. ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ તાંબાનો વેપાર $6,500 પર ટન થયો હતો અને ઘીમે ઘીમે તે ભાવો પડવા લાગ્યા<ref>{{Cite web |url=http://ddo.typepad.com/ddo/2006/10/the_relation_be.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2006-11-15 |archive-date=2006-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115035115/http://ddo.typepad.com/ddo/2006/10/the_relation_be.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pincock.com/Perspectives/Issue1-Copper.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2004-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041108173731/http://www.pincock.com/Perspectives/Issue1-Copper.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://investinmetal.com/copper-price/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523113444/http://investinmetal.com/copper-price/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dow-futures.net/historical-copper-prices-history/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512134725/http://dow-futures.net/historical-copper-prices-history |url-status=dead }}</ref>. [[કલાઇ]]ના ભાવોમાં પણ 1990ની સાલના અંતમાં તેજી આવી હતી, ત્યારબાદ કલાઇના ભાવો પડ્યા [[2007]]ની [[મે]]માં તે લગભગ $51,000 /£36,700 પર મીટર [[ટન]] થયા ત્યારબાદ [[2009]]ની [[જાન્યુઆરી]]માં તે $11,550/£8,300 પર મીટર ટન થઇ ગ.યા. જાન્યુઆરી 2010માં ભાવો વળી પાછા મળવાની શરૂઆત થઇ પણ ત્યાં સુધીમાં ઓસ્ટ્રેલિયાની મોટા ભાગની કલાઇ ખાણો નાદાર થઇ ચૂકી હતી<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7841417.stm</ref>. ઉચ્ચ કોટીના [[કલાઇ સલ્ફેટ]]ની [[કાચી ધાતુ]]ના માટેના ભાવ [[2010]]માં પાછા મળવા લાગ્યા, અને [[ઓસ્ટ્રેલિયન]] ખાણ ઉદ્યોગ પણ પુન:પ્રસ્થાપિત થવા લાગ્યું<ref>http://www.proactiveinvestors.com.au/companies/news/5032/mincors-result-reflects-a-return-to-better-days-for-sulphide-nickel-5032.html</ref>. ===પદ્ધતિસરની કટોકટી=== અન્ય વિશ્લેષણ, જે [[મૂળધારા]]ના ખુલાસાઓથી અલગ છે, જે પ્રમાણે નાણાકીય કટોકટી માત્ર એક લક્ષણ છે અન્ય, ઊંડી કટોકટીનો, જે [[મૂડીવાદ]]નો પોતાની જાતની એક પદ્ધતિસરની કટોકટી છે. [[સમીર અમીન]]ના જણાવ્યા મુજબ, જે એક ઇજિપ્તમાં રહેતા માર્કીસ્ટ અર્થશાસ્ત્રી છે,જેમના પ્રમાણે 1970ની સાલની શરૂઆતથી [[પશ્ચિમ દેશો]]માં [[GDP]] [[વુદ્ધિ]] દરોમાં સ્થાયી ઘટાડો થઇ રહ્યો છે જે વધતા જતા ફાજલ જથ્થાનું નિર્માણ કરી રહ્યો છે જેમાં તેની પાસે સાચા [[અર્થતંત્ર]]ના નિકાલ માટે પૂરતો નફો નથી. તેના વિકલ્પ તરીકે ફાજલ પડેલા જથ્થાને નાણાકીય બજારમાં નાખવો જોઇએ, જેથી તે [[ઉત્પાદક મૂડી]], [[રોકાણ]], ખાસ કરીને અનુગામી અનિયમિતતા કરતા વધુ ફાયદાકારક બને.<ref>{{cite web |url=http://www.ismea.org/INESDEV/AMIN.eng.html |title=Samir AMIN |publisher=Ismea.org |date=1996-08-22 |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174524/http://www.ismea.org/INESDEV/AMIN.eng.html%20 |url-status=dead }}</ref> સમીર અમીનના જણાવ્યા મુજબ, આ અસાધારણ ઘટના હાલની [[નાણાકીય પરપોટાઓ]]ની તરફ દોરી ગઇ હતી (જેવી કે [[ઇન્ટર્નેટ બબલ]]) અને 2007-2010ની નાણાકીય કટોકટીના ઊંડા કારણો.<ref>{{cite web|last=Amin |first=Samir |url=http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=11099 |title=Financial Collapse, Systemic Crisis? |publisher=Globalresearch.ca |date=2008-11-23 |access-date= 2009-11-11}}</ref> [[જ્હોન બેલ્લામી ફોસ્ટર]], રાજકીય અર્થશાસ્ત્રના વિશ્લેષક અને [[મથલી રીવ્યૂ]]ના સંપાદકનું, માનવું છે કે [[જીડીપી (GDP)]] [[વુદ્ધિ]] દરોમાં 1970ની સાલથી થયેલા ઘટાડાની પાછળ [[બજાર સંતૃપ્તિ]]માં થયેલો વધારો જવાબદાર છે.<ref>{{cite web |url=http://monthlyreview.org/080401foster.php |title=The Financialization of Capital and the Crisis |publisher=Monthly Review |date= |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174534/https://monthlyreview.org/2008/04/01/the-financialization-of-capital-and-the-crisis/ |url-status=dead }}</ref> 2005 દરમિયાન [[જ્હોન સી. બોગ્લે]] લખ્યું કે મૂડીવાદ અણઉકલ્યા પડતરોની શ્રેણીનો સામનો કરી રહી છે જેનો પાછલી નાણાકીય કટોકટીમાં ફાળો હતો અને તેને સારી પેઠે લખવામાં નથી આવ્યું:{{quotation|Corporate America went astray largely because the power of managers went virtually unchecked by our gatekeepers for far too long...They failed to 'keep an eye on these geniuses' to whom they had entrusted the responsibility of the management of America's great corporations.}} તેમને ખાસ મુદ્દાઓની ટીકા કરી હતી, જેમાં સમાવેશ થાય છે:<ref>{{cite book | last = Bogle | first = John | year = 2005 | title = The Battle for the Soul of Capitalism | url = https://archive.org/details/battleforsoulofc0000bogl | publisher = Yale University Press | isbn = 978-0-300-11971-8}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=-9091574967491272154&q=Battle+for+the+Soul+of+Capitalism |title=બેટલ ફોર ધ સોલ ઓફ કેપીટાલીઝમ |access-date=2021-12-24 |archive-date=2011-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103071618/http://video.google.com/videoplay?docid=-9091574967491272154&q=Battle+for+the+Soul+of+Capitalism |url-status=dead }}</ref> તેની દલીલ છે કે "સંચાલકના મૂડીવાદ"ની સાથે "માલિકના મૂડીવાદ"ને બદલી શકાય, એટલે કે કંપનીના વહીવટને ચલાવવા માટે શેરધારકોને જોવાને બદલે નફાને જોવું જોઇએ, [[મહત્વની-એજન્ટ સમસ્યા]] પર એક વિવિઘતા; વહીવટી નુકશાનની ભરપાઇનું ઝડપથી વધવું; કમાવવાનો વહીવટ, મુખ્ય કેંન્દ્રના શેરની કિંમત પર મુખ્યરીતે એક કેંન્દ્ર કરતા તેની સાચી કિંમતની રચના; અને પહેરીગાર, હિસાબ તપાસનારની સાથે, નિર્દેશકોનું મંડળ, વોલ સ્ટ્રીટ વિશ્લેષકો, અને કારકિર્દી રાજશાસ્ત્રીઓની નિષ્ફળતા. ===આર્થિક આગાહીકરનારની ભૂમિકા=== નાણાકીય કટોકટીની વિશાળ પાયે આગાહી [[મૂળધારાના અર્થશાસ્ત્રીઓ]] દ્વારા કરવામાં આવી ન હતી, જે તેના બદલે [[મહા સમધોરણ]] અંગે બોલતા હતા. કેટલાક [[સુધારાવાદી અર્થશાસ્ત્રીઓ]]એ, વિવિધ દલીલો સાથે, કટોકટી અંગે અનુમાન કર્યું હતું. ડીર્ક બેજેમેર તેના સંશોઘનમાં<ref>{{cite web |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/15892/ |title=“No One Saw This Coming”: Understanding Financial Crisis Through Accounting Models |last=Bezemer |first=Dirk J |date=June 2009 |publisher=Munich Personal RePEc Archive |access-date= 2009-10-23 }}</ref> (દલીલોની સહાય અને અંદાજીત સમયથી) 12 અર્થશાસ્ત્રીઓ સાથે ભરોસાપૂર્વક કટોકટી અંગે અનુમાન લગાવ્યું હતું: [[ડીન બારેક]] (US), વયન્ની ગોલ્ડી (US), [[ફેર્ડ હેરીસન]] (UK), [[મિચેલ હડસન]] (US), [[એરીક જાન્સજેન]] (US), [[સ્ટીવ કીન]] (ઓસ્ટ્રેલિયા), [[જેકોબ બ્રોચનેર માડસેન]] &amp; જેન્સ કજાઇર સોરેનસેન (ડેનમાર્ક), [[કર્ટ રીચબેકર]] (US), [[નાઉરિયલ રુબીની]] (US), [[પીટર શિફ]] (US), અને [[રોબર્ટ શીલ્લેર ]](US). અન્ય નિષ્ણાતો જેમણે નાણાકીય કટોકટી અંગે સૂચન કર્યું હતું તેમના ઉદાહરણ પણ અહીં આપેલ છે.<ref>"રીસેસન ઇન અમેરીકા," ધ ઇકોનોમીસ્ટ, નવેમ્બર 15, 2007.</ref><ref>રીચાર્ડ બેર્નેરh, "પરફેક્ટ સ્ટ્રોમ ફોર ધ અમેરીકન કનસ્યૂમર," મોર્ગન સ્ટેનલી ગ્લોબલ ઇકોનોમીક ફોરમ, નવેમ્બર 12, 2007.</ref><ref>કબીર ચીદ્દર, "ગોલ્ડમેન સી સબપ્રાઇમ કટીંગ $2 ટ્રિલિયન ઇન લેન્ડીંગ," બ્લૂમબેર્ગ.કોમ, નવેમ્બર 16, 2007.</ref> ''[[બિઝનેસ વીક]]'' નામના સામયિકની મુખ્ય લેખમાં તેવો દાવો છે કે 1930ની [[મહામંદી]] થઇ ત્યારથી સૌથી ખરાબ આંતરાષ્ટ્રિય કટોકટી અંગે અનુમાન લગાવવામાં મોટાભાગના અર્થશાસ્ત્રીઓ નિષ્ફળ ગયા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/09_17/b4128026997269.htm?chan=top+news_economics+subindex+page_economics |title=બિઝનેસવીક મેગેઝીન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430235331/http://www.businessweek.com/magazine/content/09_17/b4128026997269.htm?chan=top+news_economics+subindex+page_economics |url-status=dead}}</ref> [[વોર્ટન સ્કૂલ ઓફ ધ યુનિવર્સિટિ ઓફ પેન્સીવેલીયા]]ના ઓનલાઇન વ્યાપારી વર્તમાન પત્રમાં જણાવ્યું કે કેમ અર્થશાસ્ત્રીઓ આ મોટી વૈશ્વીક નાણાકીય કટોકટી અંગે અનુમાન કરવામાં નિષ્ફળ ગયા.<ref>{{cite web |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article.cfm;jsessionid=a830ee2a1f18c5f62020347bf11442669617?articleid=2234 |title=Why Economists Failed to Predict the Financial Crisis - Knowledge@Wharton |publisher=Knowledge.wharton.upenn.edu |date= |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174518/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article.cfm;jsessionid=a830ee2a1f18c5f62020347bf11442669617?articleid=2234%0A%20 |url-status=dead }}</ref> માધ્યમોમાં જાણીતા લેખોને રજૂ કરાયા જેનાથી સામાન્ય લોકો તેવું માનવા લાગ્યા કે મોટા ભાગના અર્થશાસ્ત્રીઓ નાણાકીય કટોકટીનું અનુમાન કરવાની તેમની ફરજમાં નિષ્ફળ ગયા છે. ઉદાહરણ માટે, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સના એક લેખ માટે તેવું જણાવવામાં આવ્યું કે અર્થશાસ્ત્રી [[નાઉરિયલ રુબીની]] આવી કટોકટી અંગે સપ્ટેમ્બર 2006ની શરૂઆતમાં ચેતવ્યા હતા, અને આ લેખમાં તેવું લખવામાં આવ્યું કે અર્થશાસ્ત્રના વ્યવસાય કરનારને મંદીનું અનુમાન કરવામાં અયોગ્ય છે.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/08/17/magazine/17pessimist-t.html?pagewanted=all "ડૉ.ડુમ"], બાય સ્ટેફેન મીથ્મ, ઓગસ્ટ 15, 2008, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ મેગેજીન</ref> ''[[ગાર્ડિયન]]'' પ્રમાણે, ગૃહ બજારનું તૂટી પડવું અને વૈશ્વિક મંદીનું અનુમાન રુબીની માટે કરવું હાસ્ય જનક છે, જ્યારે ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે'' તેમને "ડૉ.વિનાશ"નું લેબલ આપ્યું.<ref>[http://www.guardian.co.uk/business/2009/jan/24/nouriel-roubini-credit-crunch ઇમ્મા બોર્કકેસ, "હી ટોલ્ડ યસ સો," ધ ગાર્ડીયન જાન્યુઆરી 24, 2009.]</ref> મુખ્યપ્રવાહમાં આવેલા [[નાણાકીય અર્થશાસ્ત્રીયો]] માંથી મોટા ભાગે માનવું છે કે નાણાકીય કટોકટીની આગાહી સામાન્ય રીતે ન કરી શકાય,<ref>{{Cite web |url=http://modeledbehavior.com/2009/09/11/john-cochrane-responds-to-paul-krugman-full-text/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100506061819/http://modeledbehavior.com/2009/09/11/john-cochrane-responds-to-paul-krugman-full-text/ |url-status=dead }}</ref> જેને અનુસરવા [[ઇજેને ફામા]]ની [[કાર્યક્ષમ-બજાર અનુમાન]] અને તેને લગતા [[અવ્યવસ્થિત-ચાલ અનુમાન]], કે જેમાં કહ્યું છે કે સંભવિત ભવિષ્યની હિલચાલ અંગે તમામ માહિતી બજારમાં હોય અને જેથી નાણાકીય ભાવોની હિલચાલ અવ્યવસ્થિત અને અનુમાન ન કરી શકાય તેવી હોય છે. ==નાણાકીય બજારો પર થયેલી અસરો== ===નાણાકીય સંસ્થાઓ પર થયેલી અસરો=== {{See also|Nationalisation of Northern Rock|Federal takeover of Fannie Mae and Freddie Mac}} [[File:Northern Rock Queue.jpg|thumb|right|200px|2007માં ચાલતી નોર્ધન રોક, એક યુકે બેંક]] આંતરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળના અંદાજ મુજબ જાન્યુઆરી 2007થી સપ્ટેમ્બર 2009 સુધીમાં યુ.એસ અને યુરોપીયનની મોટી બેંકોએ વિષમય મિલકતો અને ખરાબ ધિરાણોની અંદર $1 ટ્રિલિયનથી પણ વધારે નાણાં ગુમાવ્યા છે. આ નુકશાન 2007-10માં $2.8 ટ્રિલિયનની ઊંચાઇએ પહોચવાની આશા સેવાઇ રહી છે. યુ.એસ. બેંકોના નુકશાન અંગે $1 ટ્રિલિયનનું અનુમાન કરવામાં આવ્યું અને યુરોપીયન બેંકોની ખોટ $1.6 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી જશે તેવું મનાય છે. IMFના અંદાજ મુજબ યુ.એસ. બેંકો લગભગ 60 ટકા જેટલી ખોટમાં હતી, પણ બ્રિટિશ અને યુરોજોનની બેંકોને ખાલી 40 ટકા જેટલી જ ખોટ સહન કરવી પડી.<ref>[http://www.reuters.com/article/marketsNews/idCNL554155620091105?rpc=44 બ્લૂમબર્ગ-યુ.એસ. યુરોપીયન બેંક રાઇટડાઉન &amp; લોસીસ-નવેમ્બર 5, 2009]</ref> [[નાર્ધન રોક]], મધ્યમ-કદની [[બ્રિટિશ]] બેંક, ભોગ બનનાર બેંકોમાંની પહેલી એવી એક બેંક હતી.<ref>{{cite web | url=http://www.bankofengland.co.uk/publications/news/2007/090.htm | title=News Release: Liquidity Support Facility for Northern Rock plc | author=HM Treasury, Bank of England and Financial Services Authority | date=September 14, 2007 | access-date=જુલાઈ 15, 2010 | archive-date=ઑક્ટોબર 14, 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081014194643/http://www.bankofengland.co.uk/publications/news/2007/090.htm | url-status=dead }}</ref> ઉચ્ચ [[લેવરેજ]]ના વેપારની પ્રકૃતિને કારણે આ બેંકને [[બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ]]થી સુરક્ષાની વિંનતી માટે દોરી ગયો. આનાથી રોકાણકારો ભયભીય થઇ બીજી દિશા તરફ દોરાઇ ગયા અને 2007ના મધ્ય-સપ્ટેમ્બરમાં આ બેંક, [[બેંક રન]] થઇ ગઇ. [[લિબેરલ ડેમોકેટ્ર શેડો]] [[ચન્સલર]] [[વીન્સે કેબલ]] થી લઇને [[રાષ્ટ્રીયકરણ]] દ્વારા આ અંગે બોલવાથી શરૂઆતમાં આ સંસ્થાની અવગણના કરાઇ; ફેબ્રુઆરી 2008માં, [[બિટ્રીશ સરકારે]] (ખાનગી ભાગને ખરીદનારને શોધવામાં મોટે પાયે નિષ્ફળ જતા) નરમ પડી, અને આ બેંકને સાર્વજનિક હાથોમાં લેવામાં આવી. [[નાર્ધન રોકની સમસ્યાઓ]] એક પ્રારંભિક સૂચક પૂરવાર થઇ તેવી આફત માટે જે જલ્દી જ અન્ય બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ પર પડવાની હતી. શરૂઆતમાં તેવી કંપનીઓને તેની અસર થઇ જે સીધે સીધી ગૃહ બાંધકાર અને ગીરો ઉધારી સાથે સંકળાયેલી હોય જેવી કે નાર્ધન રોક અને [[કન્ટ્રિવાઇડ નાણાકીય]], જે મૂડી બજારોથી નાણાં મેળવવામાં અસફળ રહી હતી. 2007 અને 2008 દરમિયાન 100 કરતા વધુ ગીરો ધિરનાર નાદાર થઇ ગયા. માર્ચ 2008માં [[બીયર સ્ટેઅર્નેસ]] જેવી રોકાણ બેંક પડી ભાંગી આમ [[જેપી માર્ગન ચેઝ]]ના આક્રમક વેચાણ કરવાથી બન્યું હતું. સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર 2008માં આ કટોકટી તેના શિખરે પહોંચી. ઘણા મહત્વની સંસ્થાઓ ધાકધમકી હેઠળ આવીને કાં તો નિષ્ફળ ગઇ, કે પછી તેને સરકાર હસ્તક કરવામાં આવી. જેમાં [[લેહમેન બ્રધર્સ]], [[મેર્રીલ્લ લયન્ચ]], [[ફ્રેની મેઇ]], [[ફ્રેર્ડ્ડી મેક]], [[વોશિંગ્ટન મીચ્યુઅલ]], [[વચોવી]] અને [[AIG]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="foreignaffairs1">{{cite web |author=Roger C. Altman |url=http://www.foreignaffairs.org/20090101faessay88101/roger-c-altman/the-great-crash-2008.html |title=Altman - The Great Crash |publisher=Foreign Affairs |date= |access-date=2009-02-27 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174515/https://www.foreignaffairs.com/20090101faessay88101/roger-c-altman/the-great-crash-2008.html%20 |url-status=dead }}</ref> ===મૂડી બજારો અને પડછાળાની બેંકિંગ પ્રણાલી=== [[File:TED spread 2008.svg|thumb|2008 દરમિયાન ટીઇડી ફેલાવવું અને ઘટકો]] સપ્ટેમ્બર 2008 દરમિયાન, કટોકટી તેના સૌથી નિર્ણાયક તબક્કા પર પહોંચી ગઇ હતી. એક [[બેંક રન]]નો સમાન હિસ્સો નાણાં બજારના સહિયારા ભંડોળમાંથી આવતો હતો, જે [[વેપારી હૂંડી]] બાહર પાડી તેમાં નિગમના ભંડોળ તેઓના કાર્યો અને પગારપત્રકો દ્વારા વારંવાર રોકાણ કરીને મેળવવામાં આવતો હતો. નાણાં બજારોમાંથી એક અઠવાડિયામાં $144.5 બિલિયન નાણાંને પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા, જેની સામે અગાઉના અઠવાડિયામાં $7.1 બિલિયન જેટલા નાણાં પાછા ખેંચવામાં આવ્યા હતા. તેઓની ટૂંકી-અવધિની ખોટથી આ વિક્ષેપના નિર્ગમની ક્ષમતાને રોલઓવર (પાછું પોતાના સ્થાને મૂકવું) કરી શકતી હતી. યુ.એસ. સરકારે નાણાં બજારના સમાતંર ખાતાઓથી બેંકના [[થાપણ વીમા]] દ્વારા કામચલાઉ બાંયધરી<ref>[http://online.wsj.com/article/SB122186683086958875.html?mod=article-outset-box એનવાયટી-]</ref> અને જેની સાથે સમવાયી અરક્ષિત યોજનાઓથી વેપારી હૂંડી ખરીદવા માટે વિસ્તરેલા વીમા દ્વારા પ્રતિક્રિયા આપી. [[TED વિસ્તાર]], સામાન્ય અર્થતંત્રમાં મૂડી જોખમને સમજવા માટે આ એક સૂચક હતું, જેની અણી જુલાઇ 2007માં ઉપર થઇ, એક વર્ષ માટે અસ્થિર રીતે રહ્યું, ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર 2008<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/cbuilder?ticker1=.TEDSP%3AIND "3 યર ચાર્ટ"] [[ટેડ સ્પ્રેર્ડ]] બ્લૂમબેર્ગ.કોમ "ઇન્વેસમેન્ટ ટૂલ્સ"</ref> તે વધુ ઉપર આવ્યું, ઓક્ટોબર 10, 2008, ના રોજ તે 4.65% નોંધેલી જગ્યા પર પહોંચી ગયું. સપ્ટેમ્બર 18, 2008ની નાટકીય બેઠકમાં, નાણાં મંત્રી [[હેનરી પોલસન]] અને ફેડના વડા [[બેન બેર્નાન્કે]] મહત્વના ધારાસભ્યોને $700 બિલિયનની કટોકટી જામીનગીરીના પ્રસ્તાવ સાથે મળ્યા. બેર્નાન્કે તેઓને જણાવ્યું કે: "જો આપણે આ નહીં કરીએ, તો સોમવારે આપણી પાસે અર્થતંત્ર નહીં હોય."<ref>[http://www.nytimes.com/2008/10/02/business/02crisis.html એનવાયટી ધ રેકકુનીંગ- એસ ક્રાઇસીસ સ્પીર્લેડ, એલારામ લીડ ટુ એકશન]</ref> [[કટોકટી અર્થતંત્ર સ્થિરતા કાયદો]], કે જેમાં [[આફતમાં ઉપલબ્ધ મિલકતથી સહાય કરવાની યોજના]] (TARP)ને લાગુ પાડી શકાય છે તેને ઓક્ટોબર 3,2008ના રોજ આ સહી કરી લાગુ પાડવામાં આવ્યો.<ref name="Associated Press-Raum-2008-10-03">રુયમ, ટોમ (ઓક્ટોબર 3, 2008) [http://www-cdn.npr.org/templates/story/story.php?storyId=95336601 બુશ સાઇન $700 બિલયન બેલઆઉટ બિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202085955/http://www-cdn.npr.org/templates/story/story.php?storyId=95336601 |date=2009-12-02 }}. એનપીઆર</ref> અર્થશાસ્ત્રી [[પોલ ક્રુગમેન]] અને યુ.એસ નાણાં કોષના મંત્રી [[ટીમોથી જેઇથનેરે]] જણાવ્યું કે [[પડછાયાની બેંકિંગ પ્રણાલી]]ના સ્ફોટથી મૂડીની કટોકટી થઇ, જેનાથી પરંપરાગત વ્યાપારી બેંકિંગ વિભાગ પર સમાન રીતે મહત્વપૂર્ણ વિકાસ થયો છે જે ઉપર જણાવ્યું છે તે મુજબ. વિનિમયમાં રોકાણ ભંડોળને મેળવી ન શકવાની ક્ષમતાના લીધે વિવિધ પ્રકારના [[ગીરો-પાછા મેળવવાની બાયંધરીઓ]] કે ઉપલબ્ધ [[મિલકત પાછળની વેપારી હૂંડી]], રોકાણ બેંકો અને અન્ય પડછાયાની બેંકિંગ પ્રણાલીના અસ્તિત્વ ગીરો મંડળોને અને અન્ય નિગમોને ભંડોળ ઉપલબ્ધ નહીં કરાવી શકે.<ref name="newyorkfed.org"></ref><ref name="Krugman 2009"></ref> આના કારણે યુ.એસ. ઉધાર આપવાના માળખાનો આશરે ત્રીજા ભાગ જકડી ગયો અને જૂન 2009 સુધી તે આ રીતે જકઠાયેલો રહ્યો.<ref>{{cite web |author=Search Site |url=http://www.city-journal.org/2009/19_1_credit.html |title=Nicole Gelinas-Can the Fed's Uncrunch Credit? |publisher=City-journal.org |date= |access-date=2009-02-27 |archive-date=2012-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510024457/http://www.city-journal.org/2009/19_1_credit.html |url-status=dead }}</ref> [[બ્રુકીંગ્સ સંસ્થા]] મુજબ, પરંપરાગત બેંકીંગ પ્રણાલી પાસે જૂન 2009ના આ તફાવતને બંધ કરવા જેટલી મૂડી નહતી: "વધુના ઉધારના જથ્થા માટે, મજબૂત નફાઓના કેટલાક વર્ષો લાગશે જેથી મહત્વપૂર્ણ મૂડીના ટેકોનું નિર્માણ થઇ શકે." લેખકોએ પણ સૂચવ્યું કે કેટલાક બાયંધરીપણાના પ્રકારો જેવાકે "હંમેશા માટે નાશ પામવું, જેમ કે વધુ પડતી અચોક્કસ મૂડી શરતોના વિમાનોમાં હોવું." પડછાયાની બેંકિંગ પ્રણાલીના જ્યારે તૂટી પડી ત્યારે પરંપરાગત બેંક્સ તેમના ઉધાર માનકોને ઊભા કર્યા આમ થવા પાછળનું મૂળ કારણ ઉધાર માટે ઉપલબ્ધ ભંડોળમાં થયેલો ધટાડો હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.brookings.edu/papers/2009/0615_economic_crisis_baily_elliott.aspx |title=બ્રુક્રીંગ્સ ઇન્સટીટ્યૂટ – યુ.એસ. ફાઇનાસીયલ એન્ડ ઇકોનોમીક ક્રાઇસીસ જૂન 2009 પીડીએફ પેજ 14 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F3Ctgsk?url=http://www.brookings.edu/research/papers/2009/06/15-economic-crisis-baily-elliott |url-status=dead }}</ref> ===સંપત્તિ પર થયેલી અસરો=== [[File:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|150px|લેહમન ભાઈઓનું ન્યૂ યોર્ક શહેર ખાતે આવેલું મુખ્યમથક]] સંપત્તિમાં થતો સતત ઘટાડો અને ઉપભોગ તથા વેપાર રોકાણમાં થતા સતત ઘટાડા વચ્ચે સીધો સંબંધ છે, જેની સાથે સરકાર વપરાશને રજૂ કરતું આર્થિક એન્જિન પણ જોડાયેલું છે. જૂન 2007 અને નવેમ્બર 2008ની વચ્ચે, અમેરીકનોએ સરેરાશ અંદાજ મુજબ તેઓના સંગ્રહિત ચોખ્ખી કિંમતના ચોથા ભાગ કરતા વધુ કિંમતને ગુમાવી હતી. નવેમ્બર 2008ની શરૂઆત સુધીમાં, યુ.એસ. શેર ઇન્ડેક્સનું પાટિયું S&amp;P 500 થઇ ગયું, જે તેની 2007 ઊંચાઇથી 45 ટકા નીચે આવી ગયું હતું. 2006માં ગૃહ નિર્માણના ભાવો જે શિખરે હતા તે હવે પડીને 20% થઇ ગયા હતા, જે ભવિષ્યની બજારોને સંભવનીય 30-35% નો ઘટાડો દેવાનું સૂચન કરતા હતા. સંયુક્ત રાજ્યોમાં તમામ ગૃહ શેર, જે 2006માં તેને શિખરના સમયે $13 ટ્રિલિયનની કિંમત ધરાવતા હતા, તેમાં 2008ના મધ્ય સુધીમાં $8.8 ટ્રિલિયનનો ઘટાડો થઇ ગયો હતો અને 2008 અંત સુધી પણ તેમાં ઘટાડો ચાલુ રહ્યો. સમગ્ર નિવૃત્તિ સંપત્તિઓ, અમેરિકાની બીજી-વિશાળ ગૃહતંત્રની મિલકત છે, જે 22 ટકા નીચે આવી ગઇ હતી, 2006માં જે $10.3 ટ્રિલિયન માંથી 2008ના મધ્ય સુધીમાં તે $8 ટ્રિલિયન થઇ ગઇ હતી. આ સમય દરમિયાન, બચત અને રોકાણ મિલકતોને (નિવૃત્તિ બચતના ભાગ માંથી) $1.2 ટ્રિલિયનની ખોટ ગઇ હતી અને નિવૃત્તિ વેતનની મિલકતોને $1.3 ટ્રિલિયનની ખોટ થઇ હતી. સાથે મળીને, આશ્ચર્યચકિત રીતે $8.3 ટ્રિલિયનની કુલ ખોટ ગઇ હતી.<ref>{{cite web |author=Roger C. Altman |url=http://www.foreignaffairs.org/20090101faessay88101/roger-c-altman/the-great-crash-2008.html |title=The Great Crash, 2008 - Roger C. Altman |publisher=Foreign Affairs |date= |access-date=2009-02-27 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174515/https://www.foreignaffairs.com/20090101faessay88101/roger-c-altman/the-great-crash-2008.html%20 |url-status=dead }}</ref> 2007ના બીજા ભાગના શિખરની શરૂઆત થઇ ત્યારથી, ગૃહતંત્રની મિલકતમાં $14 ટ્રિલિયનનો ઘટાડો થયો છે.<ref>[http://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 અમેરીકન વેલ્થ ડ્રોપ્સ $1.3 ટ્રિલિયન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913115645/http://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |date=2010-09-13 }}. સીએનએનમની.કોમ. જૂન 11, 2009</ref> વધુમાં, યુ.એસ.ના ઘરના માલિકો કે જેમનું તેવું અનુમાન હતું કે તેમના ઘરના શેરોનું મહત્વ કટોકટીના વર્ષોની પહેલા વધશે, તેઓને પણ જ્યારે ગૃહ નિર્માણના ભાવો તૂટી પડ્યા ત્યારે તે વખતે તેમની આશા પડી ભાંગી. ગુહ ઇક્વીટી નિકાલથી ઉપભોક્તાઓ દ્વારા મળતા મફતના નાણાં, ગૃહ નિર્માણના પરપોટાના નિર્માણની સાથે 2001માં $627 બિલિયનથી 2005માં $1,428 બિલિયન થઇ બેગણું થઇ ગયા, જે આ સમય દરમિયાન તે કુલ $5 ટ્રિલિયનની નજીક પહોંચી ગયો હતો.<ref name="Greenspan Kennedy Report - Table 2"></ref><ref name="Equity extraction - Charts"></ref><ref name="reuters.com"></ref> 1999ની સાલમાં યુ.એસ. ગૃહ ગીરો ખોટ સંબંધી GDP જે આ સમયે સરેરાશ 46% હતી તે 2008 સુધીમાં વધીને 73% થઇ ગઇ, એટલે કે તે $10.5 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી ગઇ હતી.<ref name="money.cnn.com"></ref> વપરાશ અને ઉધાર આપવાની ક્ષમતામાં પર્યાપ્ત વળતરની વસ્તુઓના ઘટાડાથી, યુ.એસ. સરકાર અને યુ.એસ. સમવયી આરક્ષણ પોતે $13.9ની વચનબદ્ધતા બતાવી, જેમાં $6.8 ટ્રિલિયનનું જૂન 2009 સુધીમાં રોકણ થઇ ગયું હતું કે વેચાઇ ગયા હતા.<ref>[http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf ગવર્મેન્ટ સપાર્ટ ફોર ફાઇનાસીયલ એસેસ્ટ એન્ડ લાઇએબીલીટી એનાઉન્સ ઇન 2008 એન્ડ સુન ધેરઆફ્ટર ($ ઇન બિલિયન). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527155935/http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf |date=2010-05-27 }}[http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf પૃષ્ઠ 32. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527155935/http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf |date=2010-05-27 }}[http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf એફડીઆઇસી સુપરવીઝનરી ઇનસાઇટ પબ્લિકેશન. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527155935/http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf |date=2010-05-27 }}[http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf સમર 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527155935/http://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf |date=2010-05-27 }}</ref> આની અસરથી, અર્થતંત્રના મહત્વના ભાગ ફેડ માટે "ઉધાર લેવો તે છેલ્લો આશ્રય" હોવાને બદલે "ઉધાર લેવો તે એક માત્ર આશ્રય" બની ગયો. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફેડને હવે "ખરીદનારનો છેલ્લો આશ્રય" તરીકે ગણાવામાં આવવા લાગ્યું. અર્થશાસ્ત્રી [[ડીન બેકરે]] સમજાવ્યું કે આ રીતે આવકની ઉપલબ્ધતામાં ઘટાડો થયો: {{quotation|Yes, consumers and businesses can't get credit as easily as they could a year ago. There is a really good reason for tighter credit. Tens of millions of homeowners who had substantial equity in their homes two years ago have little or nothing today. Businesses are facing the worst downturn since the [[Great Depression]]. This matters for credit decisions. A homeowner with equity in her home is very unlikely to default on a car loan or credit card debt. They will draw on this equity rather than lose their car and/or have a default placed on their credit record. On the other hand, a homeowner who has no equity is a serious default risk. In the case of businesses, their creditworthiness depends on their future profits. Profit prospects look much worse in November 2008 than they did in November 2007 (of course, to clear-eyed analysts, they didn't look too good a year ago either). While many banks are obviously at the brink, consumers and businesses would be facing a much harder time getting credit right now even if the financial system were rock solid. The problem with the economy is the loss of close to $6 trillion in housing wealth and an even larger amount of stock wealth. Economists, economic policy makers and economic reporters virtually all missed the housing bubble on the way up. If they still can't notice its impact as the collapse of the bubble throws into the worst recession in the post-war era, then they are in the wrong profession.<ref>{{cite web | last = Baker | first = Dean | author-link = | publication-date = November 29, 2008 | title = It's Not the Credit Crisis, Damn It! | url = http://www.prospect.org/csnc/blogs/beat_the_press_archive?month=11&year=2008&base_name=its_not_the_credit_crisis_damn | access-date = 2009-03-08 | archive-date = 2018-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225174446/https://prospect.org/blog/beat-press?month=11&year=2008&base_name=its_not_the_credit_crisis_damn%252520 | url-status = dead }}</ref>}} પૈસા રોકનારનાં ઋણપત્રોની યાદીના મૂળમાં અનેક આવી સંસ્થાઓ હતી જેના રોકાણકારોની મિલકત ગૃહ ગીરોમાંથી નીકળતી હોય. આવા ગીરો-પાછા આપતી સલામતીઓના જાહેર થતા, કે જમા [[રકમના કરારો]]નો ઉપયોગ તેઓની નિષ્ફળતાની વિરુદ્ધની બાયંધરી માટે કરતા હોય, તેવી ધણી મુખ્ય કંપનીઓને માટે આ આંચકી લેવામાં કારણભૂત બન્યું જેમ કે, [[લેહમન બ્રધર્સ]], [[AIG]], [[મેર્રીલ્લ લયચ]], અને [[HBOS]].<ref>{{Cite news | last = Uchitelle | first = Louis | author-link = | publication-date = September 18, 2008 | title = Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter | newspaper = The New York Times | pages = A1 | url = http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html | access-date = 2009-03-08}}</ref><ref name="Lehman Merrill"> [http://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html "લેહમન ફાઇલ્સ ફોર બેંકકર્પ્ટસી; મેરીલ્લ ઇઝ સોલ્ડ"] આર્ટીકલ બાય એન્ડૂઝ રોઝ સોર્કીન ઇન ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] સપ્ટેમ્બર 14, 2008'' </ref><ref> [http://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html "લલોયર્ડ બેંક ઇન ડીસકસીંગ પરચેઝ ઓફ બ્રિટીશ લેન્ડર"] આર્ટીકલ બાય જુલીયા વેર્ડીગીરે ઇન ''[[The ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' સપ્ટેમ્બર 17, 2008 </ref> ===વૈશ્વિક માઠી અસર=== આ કટોકટી ઝડપથી વિકસી અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રની અંદર ધડાકા સાથે ફેલાઇ ગઇ, જેનું પરિણામે આવ્યું કે અનેક યુરોપીયન [[બેંકો બંધ]] થઇ ગઇ, અનેક શેર અનુક્રમણિકાઓમાં સતત ઘટાડો થવા લાગ્યો, અને કંપનીના શેરો<ref>{{cite news | url=http://norris.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic | title=United Panic | publisher=The New York Times | date=2008-10-24 | access-date= 2008-10-24 | first=Floyd | last=Norris | coauthors=}}</ref> અને [[ચીજવસ્તુ]]ઓના બજાર મૂલ્યમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો.{2/ એમબીએસ (MBS) અને સીડીઓ (CDO) બંન્ને નિગમ અને સંસ્થાકિય રોકાણકારો દ્વારા વૈશ્વિકરીતે ખરીદી લેવામાં આવ્યા. ઋણ ચૂકવણીની અદલા-બદલી જેવા કરારોએ પણ મોટા નાણાકીય સંસ્થાઓની વચ્ચેના જોડાણમાં વધારો કર્યો. વધુમાં, [[પ્રતિ-લિવરેજીંગ]]ની નાણાકીય સંસ્થાઓને, તેઓની મિલકતને વેચવી પડી જેથી તે કરારનામાંના પૈસાની ચૂકવણી કરી શકે તેનાથી ઠંડી પડેલી જમા રકમની બજારોમાં ફરીથી નાણાંની વ્યવસ્થાને ઊભી ના કરી શકાઈ, વધુમાં કટોકટીના દારપણાએ વેગ પકડ્યો અને આંતરાષ્ટ્રિય વેપારમાં ધટાડો થવા માટે તે નિમિત્ત બન્યું. વિશ્વ રાજકીય નેતાઓ, નાણાંના રાષ્ટ્રીય મંત્રી અને કેન્દ્રીય બેંકના નિયામકોએ સંયુક્ત રીતે તેમના પ્રયત્નોથી<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/e91b24b6-8557-11dd-a1ac-0000779fd18c.html સેન્ટરલ બેંક્સ એક્ટ ટુ ક્લેમ માર્કેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125125930/http://www.ft.com/cms/s/0/e91b24b6-8557-11dd-a1ac-0000779fd18c.html |date=2009-11-25 }}, ''ધ ફાઇનાસીયલ ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 18, 2008</ref> આ ભયને ઓછા કર્યો, પણ આ કટોકટી ચાલુ રહી. ઓક્ટોબર 2008ના અંત સુધીમાં, ચલણની કટોકટી ઊભી થઇ, રોકાણકારો ધણી મોટી મૂડી સાધનોને વધુ મજબૂત ચલણો જેવા કે યેનમાં બદલી રહ્યા હતા, ડોલર અને સ્વિસ ફ્રાન્સ, કેટલીક મુખ્ય ઉદ્રામી અર્થતંત્રોથી [[આંતરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડાળ]]માંથી સહાય માંગી રહ્યા હતા.<ref name="landler1">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24emerge.html | title=West Is in Talks on Credit to Aid Poorer Nations | publisher=The New York Times | date=2008-10-23 | access-date= 2008-10-24 | first=Mark | last=Landler | coauthors=}}</ref><ref name="fackler1">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/10/24/business/worldbusiness/24won.html | title=Trouble Without Borders | publisher=The New York Times | date=2008-10-23 | access-date= 2008-10-24 | first=Martin | last=Fackler | coauthors=}}</ref> ==વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની અસરો== ===વૈશ્વિક અસરો=== અનેક ટીકાકારોએ તેવું સૂચન કર્યું કે જો રોકડ રકમની કટોકટી ચાલુ રહી તો, અહીં એક વિસ્તૃત [[મંદી]] કે તેનાથી પણ ખરાબ સંજોગો થવાની શક્યતા બની સકે છે.<ref>{{Cite news | last = Goodman | first = Peter S. | author-link = | publication-date = September 26, 2008 | title = Credit Enters a Lockdown | newspaper = The New York Times | pages = A1 | url = http://www.nytimes.com/2008/09/26/business/26assess.html | access-date = 2009-03-08}}</ref> કટોકટીના વધવાથી કેટલાક વિસ્તારોમાં વૈશ્વિક [[અર્થતંત્રના પતન]]નો ભય સતાવી રહ્યો છે, જોકે કેટલાક નકારાત્મક જાણીતા સ્ત્રોતોની સાથે હવે કેટલાક સાવધાન આશાવાદી અનુમાનકારનાર પણ હવે વધી રહ્યા છે.<ref>{{Cite news | last1 = Cho | first1 = David | last2 = Appelbaum | first2 = Binyamin | author-link = | publication-date = 2008-10-07 | title = Unfolding Worldwide Turmoil Could Reverse Years of Prosperity | newspaper = The Washington Post | pages = A01 | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/10/06/AR2008100603249.html | access-date = 2009-03-08}}</ref> જ્યારથી બચત-અને-ધિરાણમાં ઘટાડો થઇ રહ્યો હતો તે જોતા નાણાકીય કટોકટી સૌથી મોટી બેંકિગ કંપનને પેદા કરી શકે તેમ હતી.<ref name="bank-failures">સીન્સ 1934, [[એફડીઆઇસી]] હેઝ ક્લોઝ્ડ મોર ધેન 3,500 બેંક્સ. મોર ધેન 82% ફ્લેડ ડ્યુરીંગ ધ સેવીંગ-એન્ડ લોન કાઇસીસ (ચાર્ટ).{{cite news |title=Bank on this: bank failures will rise in next year |agency=Associated Press |date=2008-10-05 |url=http://biz.yahoo.com/ap/081005/shaky_banks.html?.&.pf=banking-budgeting }}</ref> રોકાણ બેંકો ([[UBS]])એ ઓક્ટોબર 6ના રોજ કહ્યું કે 2008 એક ચોખ્ખી વૈશ્વિક મંદીને જોશે, જેની પુન:પ્રાપ્તિ માટે બે વર્ષ લાગી શકે છે.<ref>[[યુબીએસ એજી]]. [http://uk.youtube.com/watch?v=_27gGoplAQA "][http://uk.youtube.com/watch?v=_27gGoplAQA રીસેસન". ][http://uk.youtube.com/watch?v=_27gGoplAQA ધેર ઇઝ નો આલ્ટનેટીવ]. ડેલી રાઉન્ડઅપ ફોર 2008-10-06. રેટ્રીઇવડ 2008-10-12. 'ગ્લોબલ ગ્રોથ એટ 2.2% યુય (પ્રીવીયસલી 2.8%) ધ આઇએમએફ બ્રાન્ડસ 2.5% યોય અ "રીસેશન".' 'ગ્લોબલ કોલેપ્સ ઇઝ ઇનએવીટેબલ... એટ લીસ્ટ ટુ યર્સ બીફોર વી કેન ટોક ઓફ અ નાર્મલાઝેશન ઇન ઇકોનોમી એક્ટીવીટી'</ref> ત્રણ દિવસ બાદ યુબીએસ અર્થશાસ્ત્રીઓએ જાહેરાત કરી કે કટોકટીનો "અંત આવવાની શરૂઆત થઇ ચૂકી છે", વિશ્વ પણ આ સાથે કટોકટીને જોડવા માટેના જરૂરી કાર્યો કરી રહ્યું છે: સરકાર દ્વારા [[મૂડી]]ને અતં:ક્ષેપન આપવામાં આવ્યું છે; આ અતં:ક્ષેપન [[આખા તંત્ર]]માંથી બનાવવામાં આવ્યું હતું; દેણદારોને મદદ કરવા માટે વ્યાજ દર પર કાપ મૂકવામાં આવશે. સંયુક્ત રાજ્યે આખા તંત્રમાં અતં:ક્ષેપનને આપવાની શરૂઆત કરી હતી, અને વિશ્વની કેન્દ્રીય બેંકો હવે તેઓના વ્યાજ દરોમાં ધટાડો કરી રહી છે. UBS તે વાત પર ભાર મૂક્યો કે સંયુક્ત રાજ્યોને પણ આખા તંત્રના અતં:ક્ષેપનને અમલી કરવાની જરૂર હતી. UBS વધુમાં ભાર મૂકતા કહ્યું કે આ જોડાણથી નાણાકીય કટોકટીને જ નહીં, પણ અર્થતંત્રમાં શબ્દિક રીતે "આનાથી પણ ખરાબને આવતા સમયને" રોકી શકાશે.<ref>[[યુબીએસ એજી]]. [http://uk.youtube.com/watch?v=-yLIkx2QT00 અ પ્લાન ટુ સેવ ધ વર્લ્ડ]. ડેલી રાઉન્ડઅપ ફોર 2008-10-09. મેળવ્યું 2008-12-13. "ધ એક્શન યસ્ટરડે કેન નોટ સ્ટોપ અ સીંગનીફીકન્ટ ઇકોનોમી ડાઉનટર્ન."</ref> UBS એ તેઓના મંદીનું સંભવિત સમયમર્યાદાનું પરિમાણ ઓક્ટોબર 16ના રોજે કહ્યું: યુરોજોનને પાછલા બે ચોથાઇ ભાગમાં, સંયુક્ત રાજ્યાને છેલ્લા ત્રણ ચોથાઇ ભાગોમાં, અને સંયુક્ત રાજ્યને છેલ્લા ચાર ચોથાઇ ભાગો જોટલો સમય લાગશે.<ref>[[યુબીએસ એજી]]. યુબીએસ એજી. ડેલી રાઉન્ડઅપ ફોર 2008-10-09. રીટ્રાઇવર્ડ 2008-10-17. "સોર્ટ બાય હીસ્ટોરીકલ સ્ટાન્ડર્ડ"</ref> [[આઇસલેન્ડની આર્થિક કટોકટી]]માં તમામ ત્રણેય દેશોની મહત્વની બેંકો સમાવિષ્ટ હતી. તેના અર્થતંત્રના કદના સંબંધ મુજબ, [[આઇસલેન્ડ]]ની બેંકિંગ તૂટી પડવાથી અન્ય દેશના આર્થિક તંત્રને મોટા પાયે નુક્શાન થયું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=12762027 |title=Cracks in the crust |publisher=The Economist |date= |access-date= 2009-11-11}}</ref> ઓક્ટોબર મહિનાના અંત સુઘીમાં UBS એ નીચેની સમગ્ર વાતો પર ફરી નજર કરી: [[1981 અને 1982ની રેગન મંદી]]ના કરતા આગામી મંદી ખૂબ જ ખરાબ હોઇ શકે છે 2009ની નકારાત્મક વુદ્ધિ માટે યુ.એસ., યુરોજોન, UK; 2010માં ખૂબ જ થોડીક નુક્શાનની રકમ મેળવી હતી; પણ તે [[મહામંદી]] જેટલી ખબર પણ ન હતી.<ref>[[યુબીએસ એજી]].ધ આઇએમએફ ઇન માર્ચ,ફોરકાસ્ટ ધેટ ઇટ વુડ બી ધ ફસ્ટ ઓકેશન સીન્સ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેશન ધેટ ધ વર્લ્ડ ઇકોનોમી એઝ અ વોલ વુડ કોન્ટ્રક્ટ. [http://uk.youtube.com/watch?v=ZsuM1kIPSiM બી અફરેડ. ][http://uk.youtube.com/watch?v=ZsuM1kIPSiM બી વેરી અફરેડ]. ડેલી રાઉન્ડઅપ ફોર 2008-10-31. સુધારો 2008-12-30. "નેગેટીવ ગ્રોથ ઇન 2009 ફોર ધ યુએસ, યુકે, યુરો એરિયા. જાપાન ઇઝ ધ ફાસ્ટેસ્ટ ગ્રોઇંગ જી7 ઇકોનોમી એટ 0.1% ગ્રોથ, ફોલોડ ક્લોઝ બીહાઇન્ડ બાય કેનેડા વીથ .098% ગ્રોથ. ગ્લોબલ ગ્રોથ ઇન 2009 ફોરકાસ્ટ એટ 1.3%."</ref> જૂન 2009માં [[બ્રુકિંગ સંસ્થા]]ના અહેવાલ પ્રમાણે યુ.એસ.ના 2000 અને 2007ની વચ્ચેનો વૈશ્વિક વપરાશના વિકાસના ત્રીજા કરતા વધુ ભાગ વપરાશ ખાતા માટે વપરાઇ ચૂક્યો હતો. "US અર્થતંત્રએ ખૂબ જ ખર્ચો અને ખૂબ જ ઉધાર આ વર્ષો માટે લીધો હતો અને આ પછી વિશ્વ યુ.એસના ઉપભોક્તા પર તેની વૈશ્વિક જરૂરિયાતના મૂળના કારણે આધારીત રહેશે." યુ.એસ.માં મંદીની સાથે અને યુ.એસ.ના ઉપભોક્તાઓના બચત દરના વધવાથી, અન્ય કોઇ જગ્યાએ વિકાસમાં નાટકીય રીતે ઘટાડો થઇ શકે છે. 2009ના પહેલા ચોથાઇ ભાગ માટે, વાર્ષિક દરના GDPમાં જર્મનીમાં 14.4% ઘટાડો થયો, જાપાનમાં 15.2%, યુકેમાં 7.4%, લાટવીઆમાં 18%,<ref>{{cite web |url=http://pulitzercenter.typepad.com/untold_stories/2009/05/latvia-sobering-lessons-in-unregulated-lending.html |title=Untold Stories: Latvia: Sobering Lessons in Unregulated Lending |publisher=Pulitzercenter.typepad.com |date=2009-05-18 |access-date=2009-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521164709/http://pulitzercenter.typepad.com/untold_stories/2009/05/latvia-sobering-lessons-in-unregulated-lending.html |archive-date=2009-05-21 |url-status=live }}</ref> યુરો વિસ્તારોમાં 9.8% અને મેક્સિકોમાં 21.5% જેટલા ઘટાડો થયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.brookings.edu/papers/2009/0615_economic_crisis_baily_elliott.aspx |title=બ્રુકીંગ્સ-બેઇલી એન્ડ ઇલ્લીઓટ-ધ યુ.એસ. ફાઇનાસીયલ એન્ડ ઇકોનોમીક ક્રાઇસીસ-જૂન 2009 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F3Ctgsk?url=http://www.brookings.edu/research/papers/2009/06/15-economic-crisis-baily-elliott |url-status=dead }}</ref> કેટલાક [[વિકાસશીલ દેશો]] જેની પાસે મજબૂત [[આર્થિક વદ્ધિ]] હતી તેઓ પણ મહત્વપૂર્ણરીતે ધીમા પડી ગયા. ઉદાહરણ માટે, 2007માં [[કમ્બોડિયા]]નો વુદ્ધિ અંદાજનો ઘટાડો 10% કરતા વધુ જોવા મળ્યો અને 2009માં તે શૂન્યએ આવીને બંધ થઇ ગયો, અને કેનિયાએ 2007ના 7% ઘટાટામાંથી, ખાલી 3-4% જેટલી વુદ્ધિ 2009માં મેળવી. [[ઓવરસીજ ડિવેલપમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] દ્વારા કરાયેલા સંશોધન મુજબ, [[વેપાર]]ના પડવાથી વુદ્ધિમાં ઘટાડો થઇ શકે છે, ચીજવસ્તુના ભાવો, રોકાણ અને [[પરદેશમાં નાણાં મોકલવા]] માટે પ્રવાસી કાર્યકરોને મોકલવામાં આવ્યા હતા (2007માં જેની નોંધ$251 બિલિયન સુધી પહોંચી ગઇ હતી, પણ કેટલાય દેશોમાં ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો થયો હતો).<ref>ડીર્ક વેલ્લીમ ટે વેલ્ડે(2009) [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=2822&amp;title=global-financial-crisis-developing-countries-crisis-resilient-growth%7CODI બ્રીઇફીંગ પેપર 54 - ગ્લોબલ ફાઇનાસીકલ ક્રાઇસીસ એન્ડ ડેવલોપીંગ: કન્ટીઝ ટોકીંગ સ્ટોક, ટોકીંગ એક્શન]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. લંડન: [[ઓવરસીસ ડેવલોપમેન્ટ ઇનસ્ટીટ્યૂટ]]</ref> 2009ની માર્ચ સુધીમાં, [[અરબ વિશ્વ]]ને $3 ટ્રિલિયનની ખોટ આ કટોકટીના કારણે થઇ.<ref>[http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&amp;mod=article&amp;action=article&amp;Admin=qwas&amp;stId=247 ફોલોઇંગ ક્રાઇસીસ, અરબ વર્લ્ડ લોસ $3 ટ્રિલિયન ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2009ની એપ્રિલમાં, અરબ વિશ્વમાં બેકારીને 'ટાઇમ બોમ્બ' કહેવામાં આવી.<ref>[http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&amp;mod=article&amp;action=article&amp;Admin=qwas&amp;stId=251 અનએમપ્લોયમેન્ટ ઇન અરબ વર્લ્ડ ઇઝ અ 'ટાઇમ બોમ્બ']{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2009ના મેમાં, સંયુક્ત દેશોના અહેવાલ મુજબ મધ્ય-પૂર્વીય અર્થતંત્રમાં વિદેશી રોકાણનું એક ટીપું પણ તેલ માટેની માંગ માટેના ફુવારા ઉગાડવા માટે પૂરતી હતી તેવી સ્થિતિ હતી.<ref>[http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&amp;mod=article&amp;action=article&amp;Admin=qwas&amp;stId=259 યુએન રિપોર્ટ ડ્રોપ ઇન ફોરેન ઇનવેસમેન્ટ ઇન મીડઇસ્ટ-2008]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2009 જૂનમાં, વિશ્વ બેંકે તેવી આગાહી કરી કે આ વર્ષ અરબ રાજ્યો માટે મુશ્કેલી ભર્યું રહેશે.<ref>[http://infoprod.co.il/main/siteNew/index.php?langId=1&amp;mod=article&amp;action=article&amp;Admin=qwas&amp;stId=269 વર્લ્ડ બેંક પ્રેડીક્ટ્સ થ્રુ યર્સ ફોર અરબ સ્ટેટ્સ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2009માં, અરબ બેંકોના અહેવાલ પ્રમાણે વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટીના ઘસારાના લીધે ખોટ $4 બિલિયનની નજીક પહોંચી ગઇ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.infoprod.co.il/article/2/295 |title=રિસેશન કોસ્ટ અરબ બેંક્સ $4બી |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304064615/http://www.infoprod.co.il/article/2/295 |url-status=dead }}</ref> ===યુ.એસ. આર્થિક અસરો=== [[સાચી કુલ ગૃહ ઉત્પાદક]]- પેદા કરેલ ઉત્પાદનો અને સેવાઓ જે કામદારો દ્વારા ઉત્પન્ન થતી હતી તથા સંયુક્ત રાજ્યોમાં આવેલી મિલકત- 2008ના ચોથા ભાગમાં અને 2009ના પહેલા ભાગમાં તેના વાર્ષિક દરમાં લગભગ 6 ટકા જેટલો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, તેના આગળના વર્ષની પ્રવૃતિ કરતા.<ref>[http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm બીઆઇએ પ્રેસ રિલિઝ]</ref> 2009 ઓક્ટોબર સુધીમાં યુ.એસ.માં [[બેકારી]] દર વધીને 10.2% જેટલો થઇ ગયો હતો, આ દર 1983 બાદ કરતા સૌથી ઊંચો દર હતો જે કટોકટી-પહેલાના દર કરતા લગભગ બમણો હતો. અઠવાડિયાના સરેરાશ કામ દીઠ કલાકો ઘટીને 33 થઇ ગયા હતા, જે સરકાર દ્વારા માહિતી ભેગી કરવાની શરૂઆત કરી ત્યારથી અત્યાર સુધીનું સૌથી નીચું સ્તર હતું. <ref>[http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&amp;series_id=LNU04000000&amp;years_option=all_years&amp;periods_option=specific_periods&amp;periods=Annual+Data બીએલએસ-હીસ્ટ્રોરીકલ અનએપ્લોયમેન્ટ રેટ ટેબલ]</ref><ref>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/jul2009/db20090710_255918.htm બિઝનેસ વીક-એનએપ્લોયમેન્ટ લોસ વીથ હવર એન્ડ વેગ ક્ટ્સ]</ref> ===અધિકારીક આર્થિક પ્રક્ષેપો=== નવેમ્બર 3, 2008ના રોજ, યુરોપીયન મંડળે [[બ્રુસ્સેલ્સ]] ખાતે 2009 માટે 0.1 ટકાથી, GDPના અતિશય નબળી વુદ્ધિનું અનુમાન કર્યું હતું, [[યુરોઝોન]]ના દેશો માટે ([[ફ્રાન્સ]], [[જર્મની]], [[ઇટાલી]], વગેરે) અને નકારાત્મક આંકડા માટે યુકે (-1.0 ટકા), [[આરેલેન્ડ]] અને [[સ્પેન]]ને ગણવામાં આવ્યા હતા. નવેમ્બર 6ના રોજ, IMF [[વોશિગ્ટન, ડી.સી.]] ખાતે, સરેરાશ વિકસિત અર્થતંત્રોની ઉપર જઇને, 2009 માટે વિશ્વભરની મંદથી -0.3 ટકા આંકડાઓના અનુમાનને જાહેર કર્યૃં હતું. તે જ દિવસે, ઇંગ્લેન્ડની બેંક અને [[યુરોપીયન કેન્દ્રીય બેંકે]], વારાફરતી, તેઓના વ્યાજ દરોને 4.5 ટકાથી નીચા કરીને 3 ટકા કરી દીધા, અને 3.75 ટકામાંથી નીચે આવીને 3.25 ટકા કર્યા. પરિણામરૂપ, નવેમ્બર 2008થી શરૂ થઇને, કેટલાક દેશોમાં વિશાળ "મદદની પેકેઝ" તેમના અર્થતંત્ર માટે જાહેર કરવામાં આવી. યુ.એસ. ફેડરલ રિઝર્વ ખુલ્લી બજારના મંડળે જૂન 2009માં કહ્યું કે: {{quotation|...the pace of economic contraction is slowing. Conditions in financial markets have generally improved in recent months. Household spending has shown further signs of stabilizing but remains constrained by ongoing job losses, lower housing wealth, and tight credit. Businesses are cutting back on fixed investment and staffing but appear to be making progress in bringing inventory stocks into better alignment with sales. Although economic activity is likely to remain weak for a time, the Committee continues to anticipate that policy actions to stabilize financial markets and institutions, fiscal and monetary stimulus, and market forces will contribute to a gradual resumption of sustainable economic growth in a context of price stability.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/monetary/20090624a.htm FOMC Statement June 24, 2009]</ref> Economic projections from the Federal Reserve and Reserve Bank Presidents include a return to typical growth levels (GDP) of 2-3% in 2010; an unemployment plateau in 2009 and 2010 around 10% with moderation in 2011; and inflation that remains at typical levels around 1-2%.<ref>[http://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/files/fomcminutes20090429.pdf Minutes of the FOMC April 2009]</ref>}} ==નાણાકીય કટોકટી પર પ્રતિક્રિયા== ===કટોકટી અને ટૂંકી-અવધિની પ્રતિક્રિયાઓ=== યુ.એસ. [[ફેડરલ રિઝર્વ]] અને વિશ્વભરની કેન્દ્રીય બેંકોએ [[મંદીકારક શંકુ]]ના જોખમને દૂર કરવા નાણાંના પ્રવાહને વિસ્તારવા કેટલાક પગલા લીધા, જેમાં ઓછો પગાર અને ઊંચી બેરોજગાર સ્વ-પ્રબળ વૈશ્વિક ખપતને ઘટાડા તરફ લઇ ગઇ. વધુમાં, કટોકટી દ્વારા ખાનગી ક્ષેત્રોમાં ઊભી થયેલી માંગને કારણે પર્યાપ્ત વળતર મેળવવા ઉધાર અને ખર્ચમાં ધટાડો કરીને તે દ્વારા સરકારોએ મોટા નાણાં સંબંધી પ્રવાહોના પેકેજોનો હુકમ બહાર પાડ્યો. 2008 અને 2009 દરમિયાનના યુ.એસ.માં અમલીમાં મૂકાયેલા બે પ્રોત્સાહનના પેકેજો, કુલ $1 ટ્રિલિયનની નજીકના હતા.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7889897.stm |title=BBC - Stimulus Package 2009 |publisher=BBC News |date=2009-02-14 |access-date= 2009-02-27 }}</ref> આ ઠંડી પડેલી મૂડીએ વૈશ્વિક નાણાકીય પ્રણાલીની ભાંગી પડેલી કોરને પાછી લાવી. [[ફેડરલ રિઝર્વ]] પર યુ.એસ.ની આ પ્રતિક્રિયા, [[યુરોપીયન સેન્ટ્રલ બેંક]], અને અન્ય કેન્દ્રીય બેંકો માટે તાત્કાલીક અને નાટકીય હતી. 2008ના છેલ્લા ચોથો ભાગના સમયે, આ કેન્દ્રીય બેંકો US$2.5 ટ્રિલિયનની સરકારી ખોટ અને અગવડવાળી ખાનગી મિલકતોને બેંકોમાંથી ખરીદી હતી. વિશ્વ ઇતિહાસમાં જમા રકમની બજારમાં નાખવામાં આવેલા આ સૌથી મોટી રોકડ રકમ હતી. યુરોપીયન દેશોની સરકાર અને USA પણ મૂડી માટે તેઓની નાણાકીય બેંકીંગ પ્રણાલીઓ દ્વારા $1.5 ટ્રિલિયન ઊભા કર્યા, આવું તેમને નવા બહાર પડેલા [[પસંદગીના શેરો]]ને તેઓની મોટી બેંકો દ્વારા ખરીદીને કર્યું.<ref name="foreignaffairs1"></ref> સરકારોની પાસે જે [[જામીનગીરી]] થયેલી વિવિધ કંપનીઓ હતી તેને ઉપરોક્ત ચર્ચા કરીને, તેના મોટા નાણાકીય કરારનામા પોતાના નામે લઇ લીધા. આજની તારીખે, યુ.એસ.ની વિવિધ સરકારી કચેરીઓ પાસે લોનમાં ટ્રિલિયન ડોલર્સ ખર્ચ કરી ચૂકેલી કે નિર્ધારીત કચેરીઓ, ખરીદેલી મિલકત, કરારનામાઓ, અને સીધા ખર્ચાઓ છે. યુ.એસ. સરકારના નાણાકીય જવાબદારીઓની સંક્ષેપ માહિતી અને રોકાણને લગતી કટોકટી માટે, જુઓ [http://money.cnn.com/news/specials/storysupplement/bailout_scorecard/index.html CNN - Bailout Scorecard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304154228/http://money.cnn.com/news/specials/storysupplement/bailout_scorecard/index.html |date=2010-03-04 }}. ===નિયમબદ્ધ પ્રસ્તાવો અને લાંબી-અવઘિની પ્રતિક્રિયાઓ=== સંયુક્ત રાજ્યોના પ્રમુખ [[બરાક ઓબામા]] અને મુખ્ય સલાહકારો મળીને જૂન 2009માં એક શ્રેણીના નિયમબદ્ધ પ્રસ્તાવોને રજૂ કર્યા. આ પ્રસ્તાવોનો ઉદ્દેશ ગ્રાહક રક્ષણ, વહીવટી ચૂકવણી, બેંક નાણાકીય કુશન કે મૂડીની જરૂરિયાતો, [[પડછાયા બેંકિંગ પ્રણાલી]] અને [[કરારો]]ની નિયમિતતાને ફેલાવવી, અને [[સમવાયી અરક્ષણ]] માટે વધારાના અઘિકારો બનાવવા જેથી અન્ય કરતા, મહત્વની સંસ્થાઓને સુવ્યવસ્થિત રીતે સલામતી સાથે ઉકેલી શકાય.<ref>{{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-of-the-President-on-Regulatory-Reform/ |title=Remarks of the President on Regulatory Reform &#124; The White House |publisher=Whitehouse.gov |date=2009-06-17 |access-date=2009-11-11 |archive-date=2012-06-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/68F92augA?url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-of-the-President-on-Regulatory-Reform/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/14/AR2009061402443_pf.html વોશિગ્ટન પોસ્ટ- જેઇથનેર &amp; સુમર્સ – અ ન્યૂ ફાઇનાસીયલ ફાઉન્ડેશન]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.financialstability.gov/roadtostability/regulatoryreform.html |title=ટ્રેસરી ડિપાર્ટમેન્ટ રિપોર્ટ – ફાઇનાસીયલ રેગ્યુલેટરી રીફોર્મ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421184209/http://www.financialstability.gov/roadtostability/regulatoryreform.html |url-status=dead }}</ref> જાન્યુઆરી 2010માં, ઓબામાએ વધારાની નિયમબદ્ધતાઓનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો જેમાં [[મિલકતના વેપાર]]માં બંધાયેલી બેંકોની ક્ષમતાને મર્યાદિત કરવાનું સૂચન હતું. આ પ્રસ્તાવને ધ [[વોલ્કર રુલ]]નું ઉપનામ આપવામાં આવ્યું, જે [[પોલ વોલ્કર]], કે જેમણે સાર્વજનિક રીતે આ યોજનાને બદલવા માટે દલીલ કરી હતી.<ref>{{Citation |url=http://economix.blogs.nytimes.com/2010/01/22/glass-steagall-vs-the-volcker-rule/ |access-date= 2010-01-27 | title=Glass-Steagall vs. the Volcker Rule}}</ref><ref name="David Cho, and Binyamin Appelbaum">{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/01/21/AR2010012104935.html |title= Obama's 'Volcker Rule' shifts power away from Geithner|author=David Cho, and Binyamin Appelbaum |date=January 22 |work= |publisher= [[The Washington Post]]|access-date= 13 February 2010}}</ref> નિયમબદ્ધતાના પ્રકારોના બદલાવો માટે અર્થશાસ્ત્રીઓ, રાજકારણીઓ, પત્રકારો, અને વેપારી નેતાઓ જોડેથી તેની હાલની કટોકટી અને ફરીથી પુનરાવર્તિત થવાની ઓછામાં ઓછી શક્યતા અંગે તેમના વિચારોને પૂછવામાં આવ્યા હતા. જોકે, નવેમ્બર 2009ના, આમાંથી ધણા પ્રસ્તાવોના ઉકેલોને હજી સુધી અમલી નથી કરી શકાયો. તેમાં સમાવેશ થાય છે: [[બેન બેર્નાન્કે]]: [[પડછાયાની બેંકીંગ પ્રણાલી]]વાળા મુશ્કેલ નાણાકીય સંસ્થાઓને બંધ કરવા માટે નિર્ધારીત કાર્યપ્રણાલીઓની સ્થાપના કરી, જેવી કે રોકાણ બેંકો અને હેડ્જ ભંડોળો.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20081201a.htm |title=Bernanke Remarks |publisher=Federalreserve.gov |date=2008-12-01 |access-date= 2009-02-27}}</ref> [[જોસેફ સ્ટીગલીટ્ઝ]]: નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા ધારણ કરી શકાય તેવા [[લિવરેજ]] પર મર્યાદા મૂકવી. વહીવટી નુકશાનનો સંબંધ લાંબી-અવધિની કાર્યપદ્ધતિથી વધુ રહે તે જરૂરી છે.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/09/17/stiglitz.crisis/index.html|title=Stigliz Recommendations}}</ref> ફરી-કબજો મેળવવા માટે વ્યાપારી (ભંડોળ) અને રોકાણ બેંકીંગને અલગ અલગ રીતે સ્થાપવા માટે 1933નો ગ્લાસ-સ્ટેગલ્લ કાયદાને 1999માં [[જર્મ્મ-લેન્ચ-બીલેય કાયદા]] દ્વારા રદ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.vanityfair.com/magazine/2009/01/stiglitz200901 |title=સ્ટીગલેટ્ઝ – વેનીટી ફેર – કેપીલીસ્ટ ફુલ્સ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622220639/http://www.vanityfair.com/magazine/2009/01/stiglitz200901 |url-status=dead }}</ref> [[સીમોન જોનસન]]: [[આખા તંત્રના જોખમ]]ને મર્યાદિત કરવા માટે તેવી સંસ્થાઓને તોડી દો કે "જે ખૂબ જ વિશાય હોય નિષ્ફળ જવા માટે". [[પોલ કરુગમન]]: "બેંકની જેમ વર્તતી" સમાન બેંકોને નિયમિત સંસ્થાઓ બનાવો.<ref name="Krugman 2009"></ref> [[અલેન ગ્રીનસ્પાન]]: બેંકની પાસે એક મજબૂત કેપિટલ કુશન (વધારાની મૂડી) હોવો જરૂરી છે, જેમાં ક્રમિક વ્યવસ્થિત મૂડી જરૂરિયાતો પણ હોવી જોઇએ (ઉદાહરણ માટે, તેવું મૂડી પ્રમાણ જે બેંકના કદ મુજબ વધે), "તેમને ખૂબ મોટી બનતા અને તેઓના સ્પર્ધાત્મક નફાની નવી ફાંટને માંડવા બદલ તેમને નાહિંમત કરો."<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/9c158a92-1a3c-11de-9f91-0000779fd2ac.html ગ્રીનસ્પાન-વી નીડ અ બેટર કુશન અગેન્સ્ટ રીસ્ક]</ref> [[વાર્રેન બુફેટ]]: ગૃહ ગીરોના ઓછામાં ઓછા 10% અને આવકની સાબિતી માટે ઓછામાં ઓછી તત્કાળ ચૂકવણીને જરૂરી ગણો.<ref>[http://www.reuters.com/article/newsOne/idUSTRE51R16220090228?pageNumber=3&amp;virtualBrandChannel=0 વોર્નર બુફેટ-2008 શેરહોલ્ડર્સ લેટર સમરી ]</ref> [[એરીક ડીનાલ્લો]]: ખાતરી કરો કે કોઇ પણ નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસે તેના નાણાકીય જવાબદારીઓને ટેકો પૂરો પાડવા જરૂરી મૂડી હોય. મૂડી કરોરોને નિયમિત કરો અને ખાતરી કરો કે તેઓ સંપૂર્ણ-મૂડીકૃત વિનિમયોનો વેપાર મર્યાદિત [[પ્રતિકૂળ જોખમ]]થી કરે છે કે નહીં.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/3b94938c-1d59-11de-9eb3-00144feabdc0.html ડેનાલ્લો-વી મોર્ડનાઇઝ અવરસ્લેવ્સ ઇનટુ ધીસ આઇસ એઝ]</ref> [[રધુરામ રાજન]]: નાણાકીય સંસ્થાઓની જરૂરિયાતને ટકાવવા પૂરતી "અનિશ્ચિત મૂડી" રાખો (ઉદાહરણ માટે, સરકારી તેજીના સમય દરમિયાન વિમાના હપ્તાની ચૂકવણી કરો, નીચે પડતી વખતે ચૂકવણી માટે ફેરબદલ કરો).<ref>[http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=13446173 ધ ઇકોનોમીસ્ટ-રાજન-સાયકલ પ્રુફ રેગ્યુલેશન ]</ref> [[HM કોષ]]: અનિશ્ચિત મૂડી કે મૂડીનો વીમો ખાનગી વિભાગ દ્વારા પકડમાં રાખવાથી સમાન્ય કંપનીએ કાઢેલા શેરોમાં કટોકટીના સમયે વધારો થઇ શકતો નથી. અહીં વિવિધ પ્રકારના યોજનાઓ હોય છે (ઉદાહરણ તરીકે, રાવીવ 2004, ફ્લાન્નેરી 2009) જેની અંદર બેંકો ચોક્કસ આવકવાળું દેવું બહાર પાડી શકે છે જેને મૂડી મુજબ આગળથી નક્કી કરેલ માળખાની અંદર બદલી શકાય છે, જેને કાં તો બેંકના-ખાસ (નિયમિત મૂડીના ધોરણને સંબંધિત) કે એક વધુ સામાન્ય માપની કટોકટીમાં મૂકવામાં આવે છે. તેના બદલામાં, મૂડી વીમા હેઠળ, જો આખા તંત્રની કટોકટીના કિસ્સામાં બેંકને મૂડીની કિંમત ઉપલબ્ધ કરવા માટે વીમાદાર રાજી થઇ જાય તો તે વીમાના હપ્તા મેળવી શકે છે. રાવીવ (2004)ના યોજનાને અનુસરીએ તો, નવેમ્બર 3ના રોજ લ્લોયર્ડ બેંકીંગ સમૂહે (LBG), બ્રિટેનની સૌથી મોટી છૂટક વેચાણ કરતી બેંકે, કહ્યું હતું કે તે હાલના દેવાને બદલીને તેને લગભગ £7.5 બિલિયનની ($12.3 બિલિયન) "અનિશ્ચિત હાર્દ ટિઅર-1 મૂડી" (CoCoના રૂપમાં નામે કરવા) બનાવી શકે છે. આ એવી પ્રકારનું દેવું છે જે જો બેંકનો તકિયાની શેરોની મૂડી 5%થી નીચે પડે તો આપોઆપ શેરોમાં બદલાઇ જાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.voxeu.org/index.php?q=node%2F4417 |title=વીઓએક્સ-પાર્ટ્સ-રીસ્ક, રીવોર્ડ એન્ડ રિસપોન્સીબીલીટી: ધ ફાઇનાસીઅલ સેક્ટર એન્ડ સોસાયટી |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531122700/http://voxeu.org/index.php?q=node%2F4417 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=575862 અલોન રાવીવ, બેંક સ્ટેબીલીટી એન્ડ માર્કેટ ડીસીપ્લીન: ડેબ્ટ-ફોર-ઇક્વીટી સ્વેપ વર્સીસ સબઓર્ડીનેટ નોટ્સ]</ref> [[એ.મિચેલ સ્પેન્સે]] અને [[ગોર્ડોન બ્રાઉન]]: પહેલીથી ચેતવણી આપતી પ્રણાલી સ્થાપિત કરી જે [[આખા તંત્રના જોખમને ]]શોધવામાં મદદ કરે.<ref>{{cite web |url=http://www.pimco.com/LeftNav/Viewpoints/2008/Viewpoints+Lessons+from+the+Crisis+Spence+November+2008.htm |title=PIMCO-Lessons from the Crisis |publisher=Pimco.com |date=2008-11-26 |access-date=2009-02-27 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174416/http://www.pimco.com/LeftNav/Viewpoints/2008/Viewpoints+Lessons+from+the+Crisis+Spence+November+2008.htm%20 |url-status=dead }}</ref> [[નિઆલ ફેરગુસન]] અને [[જેફરી સૈક્સ]]: કર ચૂકવનારના નાણાંમાં જામીનગીરીઓનો ઉપયોગ કરવાની પહેલા કરારધારકો અને જોડીદારોની પર [[હેરકટ્સ]]ને લાદવો. બીજા શબ્દોમાં, તેવા કરારધરાકો જેમની પાસે એક $100 દાવો હોય તે તેઓના દાવાને ધટાડીને $80નો કરી શકે છે, જે $20ની ઇક્વીટીનું નિર્માણ કરે છે. આને પણ ઇક્વીટી અદલાબદલી માટેનું દેવું કહેવાય છે. આવું વારંવાર બેંકની નાદારી વખતે કરવામાં આવે છે, જ્યાં હાલના શેર ધારકોનો નાશ થઇ જાય છે અને કરાર ધારકો નવા શેર ધારકો બની જાય છે, તે સમજૂતી સાથે કે તે કંપનીની ખોટના ભારની પ્રક્રિયાને ઓછી કરવામાં સાથે રહેશે. આવું સામાન્ય ગીરોની સાથે કરવામાં આવ્યું, ઉદાહરણ માટે.<ref>[http://www.realclearpolitics.com/articles/2009/03/making_rich_guys_richer.html જેફરી સુચેસ-અવર વોલ સ્ટ્રીટ બેસ્કોટ્ડ પબ્લિક પોલીસી]</ref><ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/85106daa-f140-11dd-8790-0000779fd2ac.html એફટી-ફેર્ગુસન-બેયોન્ડ ધ એઝ ઓફ લીવરેજ]</ref> [[નાઉરીલ રુબિની]]: રાષ્ટ્રીય નાદાર બેંકો.<ref>{{Cite web |url=http://www.charlierose.com/view/interview/9310 |title=રોબીની-ચાર્લી રોઝ ઇન્ટવ્યુ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401130731/http://www.charlierose.com/view/interview/9310 |url-status=dead }}</ref> ઘરમાલિકોને મદદ કરવા અને ગીરોની બાકી રકમ ઓછી કરવા માટે, ધીરનારને એક શેર આપવો જેથી ભવિષ્યમાં ક્યારેય ઘરની કિંમત વધવાથી તે તેનો લાભ લઇ શકે.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2009/05/27/recession-depression-global-economy-growth-opinions-columnists-nouriel-roubini.htmlRoubini-Ten |title=રીસ્ક ટુ ગ્લોબલ ગ્રોથ |access-date=2012-09-18 |archive-date=2012-09-18 |archive-url=https://archive.is/20120918110708/http://www.forbes.com/2009/05/27/recession-depression-global-economy-growth-opinions-columnists-nouriel-roubini.htmlRoubini-Ten |url-status=dead }}</ref> [[આદીર ટર્નર]]: ઓગસ્ટ 2009ની એક ગોળટેબલ મુલાકાતના દરમિયાન [[પ્રોસ્પેક્ટ સામયિક]]માં અદીર ટર્નરે [[નાણાકીય અદલ બદલના કરો]]ને નવા વૈશ્વિક વિચારને તે ચેતવણીની સાથે સમર્થન કર્યું કે વધુ પડતા વળતરની ચૂકવણી કરવાવાળો સુજેલ નાણાકીય ક્ષેત્ર, સમાજ માટે ખુબ જ મોટો થઇ શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/2009/08/how-to-tame-global-finance/|title=How to tame global finance|publisher=Prospect Magazine|access-date=2010-07-15|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174616/https://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/how-to-tame-global-finance|url-status=dead}}</ref> લોર્ડ ટર્નરના સૂચન મુજબ એક "[[ટોબીન કર]]" બનાવ્યું- આ નામની પાછળ અર્થશાસ્ત્રી [[જેમ્સ ટોબીન]]ના નામ પરથી લેવામાં આવ્યું છે- જેમને નાણાકીય વહેવાર માટે વિશ્વભરમાં પરિવર્તન કરનાર તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url= http://www.ft.com/cms/s/0/8e68678a-ccba-11de-8e30-00144feabdc0.html |title= Q & A on Tobin tax |publisher= [[The Financial Times]] |author= Daniel Pimlott |date = 2009-11-08 |access-date= 2009-12-11}} </ref><ref>{{cite web |url=http://www.ft.com/cms/s/0/4e3e8888-940c-11de-9c57-00144feabdc0,s01=1.html |title=Turner relishes role on City front line |author=George Parker, Daniel Pimlott, Kate Burgess, Lina Saigol and Jim Pickard |date=August 28, 2009 |work= |publisher=[[Financial Times]] |access-date= 2009-12-31}}</ref><ref>ફાઇનાસીયલ ટાઇમ્સ 27/08/2009 (www.ft.com)</ref> [[લેટ વોલ સ્ટ્રીટ પે ફોર ધ રેસ્ટોરેશન ઓફ મેન સ્ટ્રીટ બીલ]] - માત્ર USમાં જ (આંતરાષ્ટ્રિય રીતે નહી) - 2009, ડિસેમ્બર 3ના રોજ આ કાયદાને ઘડવા માટેનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરાયો - [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હાઉસ ઓફ રેપ્રિઝેન્ટટીવ]] વિધેયક અધિકૃત "''એચ.આર. 4191: લેટ વોલ સ્ટ્રીટ પે ફોર ધ રેસ્ટોરેશન ઓફ મેન સ્ટ્રીટ એક્ટ ઓફ 2009'' "<ref>{{cite web |url=http://www.cnsnews.com/news/print/58099 |title=Pelosi Endorses ‘Global’ Tax on Stocks, Bonds, and other Financial Transactions |author=Matt Cover |date=December 7, 2009 |work= |publisher=CNSNews.com |access-date=13 February 2010 |archive-date=25 ડિસેમ્બર 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174559/https://www.cnsnews.com/news/print/58099%20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.govtrack.us/congress/billtext.xpd?bill=h111-4191|title= Text of H.R. 4191: Let Wall Street Pay for the Restoration of Main Street Act of 2009|author= GovTrack - A civic project to track Congress|date= December 3, 2009|work= |publisher= GovTrack|access-date= 13 February 2010|archive-date= 25 ડિસેમ્બર 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181225174456/https://www.govtrack.us/congress/bills/111/hr4191/text|url-status= dead}}</ref> યોજના ના એક ભાગ એવો ઘડેલો કાયદા છે જે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હાઉસ ઓફ રેપ્રિઝેન્ટટીવ]]ને [[US]] [[નાણાકીય બજાર]] ("[[વોલ સ્ટ્રીટ]]")ની [[બાયંધરી]] વ્યવહારના અત્યંત નાના કરની આકરણી કરવામાં મદદ કરે છે. જો તે પસાર થઇ જાય, તો તે નાણાંના નિર્માણનો ઉપયોગ "[[મુખ્ય સ્ટ્રીટ]]"ને ફરથી સ્થાપવા માટે થઇ શકે. જે દિવસે તેને રજૂ કરવામાં આવ્યો, તેને 22 પ્રતિનિધિઓનો ટેકો મળ્યો.<ref name="introduces">{{cite web |url=http://www.defazio.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=531:defazio-introduces-legislation-invoking-wall-street-transaction-tax&catid=60:2009-press-releases |title=DEFAZIO INTRODUCES LEGISLATION INVOKING WALL STREET 'TRANSACTION TAX' |author= |date= |work= |publisher=Website of Peter DeFazio |access-date=13 February 2010 |archive-date=25 ડિસેમ્બર 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174509/https://defazio.house.gov/index.php?option=com_content&view=article&id=531:defazio-introduces-legislation-invoking-wall-street-transaction-tax&catid=60:2009-press-releases%2520 |url-status=dead }}</ref> [[વોલ્કર નિયમ]] - (USમાં) - જાન્યુઆરી 21, 2010ના રોજ પ્રમુખ [[બરાક ઓબામા]] દ્વારા તેને સ્વીકૃત કરવામાં આવ્યો. તેના હાર્દમાં, [[અવ્યવહારુ]] રોકણ કરી નાણાં બનાવતી બેંકો પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રસ્તાવ USના અર્થશાસ્ત્રી [[પોલ વોલ્કર]] કર્યો હતો આ તેવી બેંકો માટે હતી જે તેમના ગ્રાહકોના હિતમાં ન હોય તેવે અવ્યવહારુ રોકાણો કરતી હતી.<ref name="David Cho, and Binyamin Appelbaum"></ref> વોલ્કરની તેવી દલીલ હતી કે આવી અવ્યવહારુ પ્રવૃત્તિએ 2007-2010ની નાણાકીય કટોકટીમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. *એપ્રિલ 21, 2010ના રોજ, [[IMF]] બેંકો પર બે પ્રકારના વૈશ્વિક કરનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો: નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓનો કરોમાં બે વિવિધતા હતી. આ સરળ વૃત્તાન્ત બેંકોના કુલ નફા પર એક સીધો કર હતો -- નુકશાનની ભરપાઇને બાદ કર્યાની પહેલા. "નાણાકીય સ્થિરતાનો ફાળો", શરૂઆતમાં એક સાફ દરે હોઇ શકે, આ ત્યારબાદ શિષ્ટ થઇ જેથી જોખમી વ્યાવસાયને વધુ ચૂકવી શકાય.<ref>{{cite web |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8633455.stm|title=IMF proposes two big new bank taxes to fund bail-outs |author=[[BBC]] |date= April 21, 2010|work= |publisher= [[BBC]]|access-date= 22 April 2010}}</ref> બીજો, વધુ જટિલ કરના હેતુઓ સીઘી રીતે નફા અને ચૂકવણીમાં વધારો કરતી બેંક માટે છે.<ref>{{cite web|url= http://www.breakingviews.com/2010/04/21/fat%20tax.aspx?sg=nytimes|title= Low-FAT diet|author= Peter Thal Larsen|date= 23 April 2010|work= |publisher= [[Reuters]] Breaking News|access-date= 23 April 2010|archive-date= 24 એપ્રિલ 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100424082421/http://www.breakingviews.com/2010/04/21/fat%20tax.aspx?sg=nytimes|url-status= dead}}</ref> ===લોકો પર અત્યાચાર: "પરપોટાનું યંત્ર" અને "વેમ્પાયર સ્કિવડ"=== નાણાકીય કટોકટીના કારણે નાણાકીય મુદ્રણ અને પંડિતો દ્વારા તેવી ચોપડીઓ અને લેખો બહાર પડવા લાગી જેમાં આ વિચારો અંગે લોકોને ઉશ્કેરવામાં આવતા હોય. જેમાંથી સૌથી નોંધપાત્ર લેખો અને ચોપડીઓ હતી લેખક [[વિલિઅમ ગ્રેડેર]], અર્થશાસ્ત્રી [[મિચેલ હડસન]], લેખક અને અગાઉના કરાર વેચનાર [[મિચેલ લેવીસ]], કોંગ્રેસના માણસ [[રોન પોલ]], લેખક [[કેલવીન ફિલિપ્સ]], અને [[રોલીંગ સ્ટોન]] રાષ્ટ્રીય ખબરપત્રી [[માટ્ટ તાઇબ્બી]]. વધુમાં, અનેક બ્લોગ્સેએ પણ અભૂતપૂર્વક વુદ્ધિનો અનુભવ કર્યો, જેમાં ધ બેસલાઇન સચેનરો દ્વારા [[જેમ્સ કવાક]] અને [[સીમોન જોન્હસન]], ધ બિંગ પીક્ચર દ્વારા [[બેરી રીથોલ્ટ્ઝ]], કેલ્યુલેટેડ રીસ્ક દ્વારા [[બિલ માકબ્રાઇડ]] અને [[જેરો હેડગે]] દ્વારા "ટાયલર ડુર્ડેન"નો સમાવેશ થાય છે. મટ્ટ તાઇબી, ખાસ કરીને જુલાઇ 2009ના તેના લેખ વડે કટોકટીના જાણીતી સમજ અંગે એક વિભક્તિ મુદ્દાનું સર્જન કર્યું હતું તેમના લેખ, "ધ ગ્રેટ અમેરીકન બબલ મશીન હાઉ ગોલ્ડમન-સાચસ બ્લૂ અપ ધ ઇકોનોમી", માં તેમને [[ગોલ્ડમન સાચસ]]નો આ પ્રકારે વર્ણન કર્યું છે "એક વિશાળ લોહી ચૂસનાર આઠપગી પ્રાણી માનવતાના ચહેરાની આસપાસ લપેટાઇને, કઠોર રીતે ગરદીને તેની લોહીની નળીને પૈસા જેવી સુંગધ આવતી કોઇપણ વસ્તુમાં નાખી રહ્યો છે." <ref>[http://www.rollingstone.com/politics/story/29127316/the_great_american_bubble_machine ધ ગ્રેટ અમેરીકન બબલ મશીન: હાઉ ગોલ્ડમન-સાચસ બ્લૂ અપ ધ ઇકોનોમી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416021718/http://www.rollingstone.com/politics/story/29127316/the_great_american_bubble_machine/ |date=2010-04-16 }}, રોલિંગ સ્ટોન, જુલાઇ 13, 2009</ref> ==આ પણ જુઓ == {{col-begin}} {{col-2}} *[[ઓસ્ટ્રેલિયા વ્યાપાર ચક્ર સિદ્ધાંન્ત]] *[[અન્ટોન આર. વાલુકાસનો અહેવાલ]] *[[ડેફાઝીઓ નાણાકીય સોદાનો કર]] *[[નાણાકીય સુધારા માટે યુરોપીયન્સ]] *[[ઉપપ્રાથમિકતા ગીરોની કટોકટી]] *[[ઉપપ્રથમિકતા કટોકટીની અસરની સમયમર્યાદા]] *[[2008નો અર્થતંત્ર પ્રેરક કાયદો]] *[[2008 ચાઇનીઝ અર્થતંત્ર પ્રેરક યોજના]] *[[નાણાકીય કટોકટી તપાસ મંડળ]] *[[જ્હોન માયનાર્ડ કેયનેસ]]- 2008માં [[કેયનેશીયન]] ફરી ઊભું કરવું *[[2008–2009 કેયનેશીયન ફરી ઊભું કરવું]] *[[પાછલા 2000ની નાણાકીય કટોકટીમાં મેળવેલ કે નાદાર બેંકોની સૂચિ]] *[[પાછલા 2000ની નાણાકીય કટોકટીમાં મેળવેલ કે નાદાર સંયુક્ત રાજ્યોની બેંકોની સૂચિ]] *[[નાણાકીય કટોકટીની સૂચિ]] *[[2007-2008ની નાણાકીય કટોકટી અસ્તિત્વમાં જોડાયેલાની સૂચિ]] *[[બિલ્ડરબર્ગ સમૂહ]] *[[2009 જી-20 લંડન શિખરનો વિરોધો]] *[[2008 ગ્રીક તોફાનો]] *[[2009 આઇસલાન્ડીક નાણાકીય કટોકટી વિરોધો]] *[[2009 માય ડે વિરોધ]] *[[2009 માલ્ડોવા નાગરિક અશાંતિ]] {{col-2}} *[[2009 રીગા તોફાન]] *[[એસ-ચીપ્સ કૌભાંડો]] *[[યુ.એસ.ની સૌથી મોટી બૅન્ક નિષ્ફળતાઓની યાદી]] *[[2008-2009 બેંક નિષ્ફળતાઓમાં સંયુક્ત રાજ્યો]] *[[એલન સ્ટાનફોર્ડ]] *[[બેરનીઇ મેડઓફ]] *[[ટોમ પેટ્ટેર્સ]] *[[સ્કોટ રોથસ્ટીન]] *[[ડોટ-કોમ પરપોટો]] *[[એફઆરઇડી (સમવયી આરક્ષિત આર્થિક માહિતી)]] *[[ઓછી-આવકના દેશો તનાવ]] હેઠળ (એલઆઇસીયુએસ) (વિશ્વ બેંક યોજના) *[[માર્ક-ટુ-માર્કેટ હિસાબ]] *[[21મી સદીના ખાનગી શેરોમાં ]] *''[[ધ સેકન્ડ ગ્રેટ ડિપરેશન]]'' (ચોપડી) *[[સંયુક્ત રાજ્યો વી. વીનસ્ટાર ક્રોર્પ.]] *[[સંયુક્ત રાજ્યો ગૃહ નિર્માણ પરપોટો]] *[[Volcker Rule]] *''[[અ ફેલ્યોર ઓફ કેપીટલાઝમ]]'' (ચોપડી) {{col-end}} ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} આ પ્રારંભિક લેખો અને કેટલીક અનુગામી સામગ્રી [[વિકીપીડિયા]]નો લેખ "2007-2008ની નાણાકીય કટોકટી" http://www.wikinfo.org/index.php?title=Financial_crisis_of_2007-2008 જેને [[Wikipedia:Text of the GNU Free Documentation License|જીએનયુના મફત દસ્તાવેજ પરવાના વૃતાન્ત 1.2]] હેઠળ બહાર પાડવામાં આવ્યા છે ==બાહ્ય કડીઓ અને વધુ વાંચન == * રોઇટર: [http://widerimage.reuters.com/timesofcrisis ટાઇમ્સ ઓફ ક્રાઇસીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925065705/http://widerimage.reuters.com/timesofcrisis/ |date=2009-09-25 }} - મલ્ટીમીડીયા ઇન્ટરેક્ટીવ ચેટીંગ ધ યર ઓફ ગ્લોબલ ચેન્જ * [[સ્ટેવર્ટ, જેમ્સ બી.]], "એટ ડેયસ: ધ બેટલ ટુ સેવ ધ અમેરિકન ફાઇનાસીયલ સીસ્ટમ", [[ધ ન્યૂ યોર્કર]] મેગેજીનસ, સપ્ટેમ્બર 21, 2009. *[http://ssrn.com/abstract=1470249 ટેસ્ટીંગ ધ એફીસ્ટન્સી ઓફ ધ કોમર્શીયલ રીયલ એસ્ટેટ માર્કેટ: એવીડન્સ ફોર્મ ધ ફાઇનાન્સશીયલ ક્રાયસીસ] - પેપર બાય અટ્ટો વાન હેમેર્ટ, એનવાયયુ સ્ટેર્ન &amp; એઓઆર કેપીટલ મેનેજમેન્ટ *[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/meltdown/ પીબીએસ ફર્નટલાઇન - ઇનસાઇડ ધ મેલ્ટડાઉન] *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/stimulus.html ઇકોનોમી ક્રાઇસીસ એન્ડ સ્ટીમ્યુલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611205026/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/stimulus.html |date=2010-06-11 }} ફ્રોમ ''યુસીબી લાઇબ્રેરીઝ ગુવપબ્સ'' *[http://www.financialcrisis2009.org ફાઇનાસીયલ ઇન્ફોર્મેશન પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901151400/https://www.financialcrisis2009.org/ |date=2020-09-01 }} - ફાઇનાસીયલ ન્યૂઝસ **[http://www.financialcrisis2009.org/feed.rss ફાઇનાસીયલ ઇન્ફોર્મેશન પોર્ટલ (એફઇપી) – ન્યૂઝ ફીડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415010656/http://www.financialcrisis2009.org/feed.rss |date=2010-04-15 }} *[http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/subjects/c/credit_crisis/ ક્રેડિટ ક્રાઇસીસ — ધ એસેન્સીયલ્સ] ટોપીક પેઝ ફોર્મ [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] **[http://www.nytimes.com/interactive/2008/10/08/business/economy/20081008-credit-chart-graphic.html ક્રેડિટ ક્રાઇસીસ ઇન્ડીકેટર્સ (અપડેટ ડેલી)] - ફાઇવ વે ટુ મેઝર રીસન્ટ માર્કટ ડિસરીપશન ફોર્મ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ *[[અટવુડ માર્ગરેટ]], ''પ્લેબેક: ડેબ્ટ એન્ડ ધ સેડો સાઇડ ઓફ વેલ્થ'' . ટોરોન્ટો: હાઉસ ઓફ અનન્સી. 2008 *[[કોહન, વિલિયમ ડી.]], હાઉસ ઓફ કાર્ડ્સ'''' ''ટેલ ઓફ હુબરીસ એન્ડ વરેટચેડ એક્સેસ ઓન વોલ સ્ટ્રીટ'' . ન્યૂ યોર્ક: ડબલડે. આઇએસબીએન 9780761933250. *[[ફેરગુસન, નીઅલ્લે]], ''ફેરગુસન, નીઅલ્લે: ફેરગુસન, નીઅલ્લે '' . લંડનઃ એલેન લેન. 2008. ISBN 0765610906 પીપી36 * {{cite web |first= Steven |last= Gjerstad |author= |authorlink= |coauthors= and Vernon L. Smith |title= From Bubble to Depression? Why the Housing Bubble Crashed the Financial System but the Dot-com Bubble Did Not|url= http://online.wsj.com/article/SB123897612802791281.html|archive-url = |work= Wall Street Journal|publisher= |location= |page= A15 |pages= |language= |doi= |date=2009-04-06 |month= |year= |archive-date= |access-date= |quote= }} *[[હાઇગ, ગીબેન]], ‘સ્ટુપીડ મની’, [[જેરીથ રીવ્યૂ]] 25, ક્વીન્સલેન્ડ: ક્વીન્સલેન્ડ 2009, પીપી.&nbsp;13–46. ISBN 0765610906 પીપી36 *[[જ્હોન સી. હુલ્લ]], ''ધ ક્રેડિટ કર્ન્ચ ઓફ 2007: વોટ વેન્ટ રોગ? '' ''વાઈ? '' ''વોટ લેસન્સ કેન બી લરન્ડ?'' , રોથમન સ્કૂલ રિસર્ચ પેપર: {{cite web |url=http://www.rotman.utoronto.ca/~hull/DownloadablePublications/CreditCrunch.pdf |title=Microsoft Word - JCRpaper.doc |format=PDF |date= |access-date=2009-11-11 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174415/http://www.rotman.utoronto.ca/~hull/DownloadablePublications/CreditCrunch.pdf%20 |url-status=dead }} *[http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/viewpage.php?pid=50 ધ ગ્લોબલ ફાઇનાસીયલ ક્રાઇસીસ એન્ડ રેસ્પોન્સ બાય ધ ચર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504041559/http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/viewpage.php?pid=50 |date=2009-05-04 }} (આર્નોલ્ડ નેયુફેલ્ડ્ટ-ફાસ્ટ, પીએચડી, ટ્રાન્ડાલે સેમીનરી, ટોરેન્ટ્રો) *[http://www.towersperrin.com/tp/showhtml.jsp?url=global/crisis/index.htm&amp;country=global/The ઇમ્પેક્ટ ઓફ ધ ફાઇનાન્સ ક્રાઇસીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304225223/http://www.towersperrin.com/tp/showhtml.jsp?url=global/crisis/index.htm&country=global/The |date=2012-03-04 }} [[ટ્રાવર્સ પેર્રીન]] થોટ લીડરશીપ *[http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/ એનવાયયુ સ્ટેર્ન ઓન ફાઇનાન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020041822/http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/ |date=2008-10-20 }} - અન્ડરસેટેન્ડીંગ ધ ફાઇનાશીયલ ક્રાઇસીસ * ડેવીસ પોલ્ક [http://www.davispolk.com/files/News/7f041304-9785-4433-aa90-153d69b92104/Presentation/NewsAttachment/3c9302c0-409f-4dd1-9413-24e8cd60cd93/Financial_Crisis_Manual.pdf ફાઇનાશીયલ ક્રાઇસીસ મેન્યૂઅલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720174642/http://www.davispolk.com/files/News/7f041304-9785-4433-aa90-153d69b92104/Presentation/NewsAttachment/3c9302c0-409f-4dd1-9413-24e8cd60cd93/Financial_Crisis_Manual.pdf |date=2011-07-20 }} *[http://www.pbs.org/wnet/wideangle/uncategorized/how-global-is-the-crisis/3543/ Hહાઉ નેશન્સ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ આર રિસ્પોન્સીંગ ટુ ધ ગ્લોબલ ફાઇનાસીયલ ક્રાઇસીસ] ફ્રોમ [[પીબીએસ]] *[https://web.archive.org/web/20100227065004/http://research.stlouisfed.org/recession/ ટ્રેકીંગ ધ ગ્લોબલ રીસેશન] એક્યુરેટ એન્ડ યુઝફુલ ઇન્ફોર્મેશન ફોર્મ [[ફેડરલ રિઝર્વ બેંક ઓફ સેટ. લુઇસ]] *{{cite web | last=Sjostrom, Jr. | first=William K. | title=The AIG Bailout | url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1346552}} (2009) *[[ટેટ્ટ, ગીલ્લીઅન]], ''ફૂલ'સ ગોલ્ડ : હાઉ અનરેસ્ટ્રાઇન્ડ ગ્રીડ કોર્પોરેટ અ ડ્રીમ, શેટ્ટર્ડ ગ્લોબલ માર્કેટ એન્ડ અનલેશ અ કાટાસ્ટ્રોફે'' . લંડન: લીટલ, બ્રાઉન (ISBN 9781408701645) / ન્યૂ યોર્ક: સીમોન એન્ડ સ્ચુસ્ટર, 2009. *{{cite book | last = Woods | first = Thomas | title = [[Meltdown (book)|Meltdown]]: A Free-Market Look at Why the Stock Market Collapsed, the Economy Tanked, and Government Bailouts Will Make Things Worse | publisher = Regnery | year = 2009 | location = Washington, DC | isbn = 1596985879}} * રુપ્પેલ, કોનર્ડ: ''ગ્લોબલ ફાઇનાસીયલ ક્રાઇસીસ: કોર્પોરેટ ગવર્નસ એન્ડ રેગ્યુલેશન'' [http://www.cuvillier-verlag.de/flycms/en/html/30/-UickI3zKPS72dEk=/Buchdetails.html?SID=28fv3UR5c792 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718222209/http://www.cuvillier-verlag.de/flycms/en/html/30/-UickI3zKPS72dEk=/Buchdetails.html?SID=28fv3UR5c792 |date=2011-07-18 }}, ચુવીલેર વેર્લાગ, ગોટ્ટીન્ગેન 2010, આઇએસબીએન 978-3-86955-256-9. *[http://www.ft.com/indepth/global-financial-crisis ઇન ડેપ્થ: ગ્લોબલ ફાઇનાશીયલ કાઇસીસ] ફોર્મ ધ[[ફાઇનાશીયલ ટાઇમ્સ]] *[http://www.usbudgetwatch.org/stimulus સ્ટીમુલુસ વોચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307183334/http://www.usbudgetwatch.org/stimulus |date=2009-03-07 }}, [[યુ.એસ. બજેટ વોચ]], એન ઇન્ટરેક્ટ્રીવ ડેટાબેઝ વીચ ટ્રેક ઓલ ઇકોનોમિક રીકવરી એફોટસ *[http://www.erollover.com/blog/2009-subprime-mortgage-housing-bubble/ ઇરોલઓવર ઓન હાઉસીંગ બબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103044826/http://erollover.com/blog/2009-subprime-mortgage-housing-bubble/ |date=2010-01-03 }} *[http://www.fadyart.com/financialcrisis.html અ વ્યૂહ ફોર્મ ઇનસાઇડ ધ ફાઇનાસીયલ વર્લ્ડ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919113931/http://www.fadyart.com/financialcrisis.html |date=2010-09-19 }}[http://www.fadyart.com/financialcrisis.html ડેપેર એનાલીસીસ એન્ડ પાર્ટ ઓફ ધ સોલ્યુશન ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919113931/http://www.fadyart.com/financialcrisis.html |date=2010-09-19 }} એડી વાનડેર્લીનડેન *[http://www.ilo.org/public/english/support/lib/financialcrisis/index.htm આઇએલઓ જોબ ક્રાઇસીસ ઓબસર્વેટરી] * [http://www.imf.org/external/np/exr/key/finstab.htm ફાઇનાસીયલ ક્રાઇસીસ-એએમએફ] * [http://www.worldbank.org/html/extdr/financialcrisis/ ફાઇનાસીયલ ક્રાઇસીસ- વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506041247/http://www.worldbank.org/html/extdr/financialcrisis/ |date=2009-05-06 }} * [http://www.adb.org/Financial-Crisis/ ફોર્મ ગ્લોબલ ફાઇનાશીયલ ક્રાઇસીસ-એશિયન ડેવલમેન્ટ બેંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425151538/http://www.adb.org/Financial-Crisis/ |date=2009-04-25 }} * [http://www.tyndale.ca/sem/mtsmodular/viewpage.php?pid=50 ફાઇનાશીયલ કાઇસીસ- થીઓલોજીકલ રીસપોન્સ એન્ડ રિસોર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722081419/http://www.tyndale.ca/sem/mtsmodular/viewpage.php?pid=50 |date=2011-07-22 }} * [http://wtfaculty.wtamu.edu/%7Esanwar.bus/otherlinks.htm#GlobalFinCrisis 2008-2009 ગ્લોબલ ફાઇનાશીયલ કાઇસીસ] (યુઝફૂલ લીંક) * [http://technosoc.blogspot.com/2010/02/number-of-failed-banks-from-2000-to.html નંબર ઓફ ફેઇલ્ડ બેંક ઇન યુએસએ ફોર્મ 2000 થી 2009] * [http://www.uiowa.edu/ifdebook/ebook2/contents/part5-I.shtml વોટ ગેવ રાઇઝ ટુ ધ ગ્લોબલ ફાઇનાશીયલ ક્રાઇસીસ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705203323/http://www.uiowa.edu/ifdebook/ebook2/contents/part5-I.shtml |date=2010-07-05 }} [[શ્રેણી:મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ]] nvzys5h19830314ibewigo4fox12jn4 સ્ટીફન કિંગ 0 25359 907945 905734 2026-11-21T08:09:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907945 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = સ્ટીફન કિંગ | image = Stephen King, Comicon.jpg | caption = Stephen King, February 2007 | pseudonym = [[Richard Bachman]], John Swithen | birth_date = {{Birth date and age|1947|9|21}} | birth_name = સ્ટીફન એડવીન કિંગ | birth_place = [[Portland, Maine|Portland]], [[Maine]], [[United States]] | death_date = | death_place = | occupation = [[Novelist]], [[short story writer]], [[screenwriter]], [[columnist]], [[actor]], [[television producer]], [[film director]] | genre = [[Horror fiction|Horror]], [[fantasy]], [[science fiction]], [[drama]], [[Gothic fiction|gothic]], [[genre fiction]], [[dark fantasy]] | movement = | website = http://www.stephenking.com | spouse = [[Tabitha King]] | children = [[Naomi King]]<br>[[Joe Hill (writer)|Joe King]]<br>[[Owen King]] | signature = Stephen King Signature.svg }} '''સ્ટીફન એડવીન કિંગ''' (સપ્ટેમ્બર 21, 1947માં જન્મ) સમકાલીન [[ભયજનક]], [[સનસનાટીવાળા]], [[વૈજ્ઞાનિક કલ્પના]] અને [[કાલ્પનિક]] [[સાહિત્ય]] લખતા એક અમેરિકન [[લેખક]] છે. અત્યારસુધીમાં કિંગની [[નવલકથા]]ઓ અને [[ટૂંકી વાર્તા]]ની [[350 મિલિયન પ્રતિઓ]]<ref>http://www.usaweekend.com/09_issues/090308/090308king.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કરતા પણ વધુ સંકલિત પ્રતિઓ વેચાઇ ચૂકી છે, અને તેની ધણી કથાઓ ચિત્રપટ, [[ટેલિવિઝન]], અને અન્ય માધ્યમો માટે અનૂકુળ કરવામાં આવી છે. કિંગે અનેક ચોપડીઓ તેમના [[ઉપનામ]] '''[[રિચર્ડ બેચમેન]]''' નો ઉપયોગ કરીને લખી છે, અને એક ટૂંકી વાર્તા, [[ધ ફિફ્થ ક્વાટર]], '''જોન સ્વીથેન''' ના ઉપનામ હેઠળ લખી છે. 2003માં, [[નેશનલ બુક ફાઉન્ડેશ]]ને કિંગને [[અમેરિકન સાહિત્યમાં પોતાનો વિશિષ્ટ ફાળો આપવા માટે પુરસ્કારરૂપ ચંદ્રક]] આપ્યો હતો. ==પૂર્વજીવન== કિંગનો જન્મ [[પોર્ટલેન્ડ, મેઇન]] ખાતે નેલ્લી રુથ (ને પિલ્સબરી) અને ડૉનાલ્ડ એડવીન કિંગના પુત્ર તરીકે થયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.genealogy.com/famousfolks/stephen-king/index.htm#toc |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612031143/http://www.genealogy.com/famousfolks/stephen-king/index.htm#toc |url-status=dead }}</ref> જ્યારે કિંગ બે વર્ષના હતા ત્યારે, તેના પિતા કે જે નાવિક વેપારી હતા, તેમણે "સિગરેટનું પેક ખરીદવા જવું છું" તેવું કહીને દબાણ હેઠળ ઘર છોડી જતા રહ્યા. તેમની માતાએ કિંગ અને તેમના દત્તક ભાઈ ડેવિડનો, કેટલાક અતિશય નાણાકીય તાણના સમયમાં ઉછેર કર્યો. આ પરિવારે [[વિસ્કોનસીનના ડે પેરે]], [[ઇન્ડિયાનાના ફોર્ટ વાયને]]ને અને [[કનેક્ટીકટના સ્ટારફોર્ડ]] જેવા શહેરોમાં સ્થળાતંર કર્યું. કિંગ અગિયાર વર્ષના હતા ત્યારે, તેનું કુટુંબ [[મેઇનના, ડરહામ]]માં પાછું ફર્યું, જ્યાં રુથ કિંગે તેના માતા પિતાની અંતિમ શ્વાસ સુધી સંભાળ લીધી. ત્યાર બાદ તેણીએ સ્થાનિક [[મંદબુદ્ધિના]] લોકો માટે [[સેવિકા]] તરીકે ફરજ બજાવી.<ref name="stephenking.com_bio">{{cite web |url=http://www.stephenking.com/biography.php |title=Stephen King.com: Biography |access-date=2008-03-04 |last=King |first=Tabitha |coauthors=Marsha DeFilippo |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509121845/http://www.stephenking.com/biography.php |url-status=dead }}</ref> કિંગ જ્યારે બાળક હતા, ત્યારે તેમણે પોતાના એક મિત્રને રેલમાં ફસાઇને મરતા નજરે જોયો હતો, જોકે તેને આ ઘટના અંગે કંઇ જ યાદ નથી. પરિવારના સભ્યો મુજબ તે પેલા છોકરા સાથે રમવા માટે ઘરની બહાર નીકળ્યા હતા, કિંગ જ્યારે પાછા ફર્યા ત્યારે તે અવાચક અને આઘાતમાં હતા તેવું તેમના પરિવારનું કહેવું છે. તેમના પરિવારને પાછળથી તેના મિત્રની મૃત્યુ વિષે ખબર પડી. કેટલાક વિવેચકોના મતે આ ઘટના દ્વારા કિંગને અંધકારમય રચનાઓ<ref> બેહમ, જોર્જે ''ધ સ્ટીફન કિંગ સ્ટોરી: અ લાઇબ્રેરી પ્રોફાઇલ'' એન્ડૂસ એન્ડ મેકમેઇલ. 1991 આઇએસબીએન 0-8362-7989-1 : pp.101</ref> કરવાની પ્રેરણા મળી હશે, જોકે કિંગ આ વિચારને નકારે છે.<ref name="KingOnWriting">{{cite book | last =King | first =Stephen | authorlink = | title =On Writing | url =https://archive.org/details/onwritingmemoir000king | publisher =Scribner | year =2000 | location = | pages = | isbn = 0684853523}}</ref> કિંગને ડરામણી વાર્તાઓ લખવાની પ્રારંભિક પ્રેરણા 1981ના અકલ્પનિક (નોન-ફિકશન) ''[[ડાન્સ મેકબ્રે]]'' ના, એક પ્રકરણ, કે જેનું મથાળું હતું "એન અનોઇંગ ઓટોગ્રાફિકલ પોઝ"ને લગતી માહિતીમાંથી મળી હતી. કિંગ તેના કાકાની સફળતાની સરખામણી કરતા હતા, કે જેઓ એક સફરજનની ડાળીના ઉપયોગથી [[પેટાળમાંથી પાણી શોધી કાઢતા]] હતા, અચાનક તેને ખ્યાલ આવ્યો કે તેણે પોતાના જીવનને સારી રીતે જીવવા માટે શું કરવું છે. જ્યારે કિંગ અને તેનો ભાઈ માળિયામાં શોધખોળ કરતાં હતા ત્યારે કિંગને તેમના પિતાએ સાચવીને રાખેલી [[એચ.પી. લવક્રાફ્ટ]]ની ટૂંકી વાર્તાઓનો પેપરબેક વૃતાન્તનો સાચવી રાખેલ સંગ્રહ મળી આવ્યો. તેના મુખપૃષ્ઠ ઉપર સ્મારક પથ્થરની નીચે નકર જેવી ગુફા ગોખલામાં સંતાયેલા દાનવનું ચિત્રણ હતું. તેમાં લખ્યું હતું, <blockquote> "મારા જીવનની એક એવી ક્ષણ જ્યારે પેટાળમાંથી પાણી શોધવાની જાદુઇ લાકડી અચાનક જ નીચે જોરથી જતી રહી...જ્યાં સુધી હું ચિંતિત હતો, હું મારા માર્ગ પર હતો." </blockquote> == શિક્ષણ અને પ્રારંભિક સર્જનાત્મકતા == કિંગે તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ ડરહામ એલીમેન્ટરી સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું અને મેઇનની લીસબોન ફોલ્સ ખાતેની [[લીસબોન ફોલ્સ હાઇ સ્કૂલ]]માંથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમનો ડરામણી કથાઓ માટે પ્રારંભિક રસ ત્યારે પ્રદર્શિત થયો જ્યારે તે [[ગોખલામાં નરક દજેવી ગુફાની નીચે એક અંગૂઠા જેવા પથ્થરની અંદર સંતાયેલા દાનવનું એક ચિત્ર ઇસીની હોરર કૉમિક (ના એક ઉત્સુક વાચક બન્યા, જેમાં ટેલ ફોમ ધ ક્રિપ્ટ (પાછળથી તેમને ક્રિપશો|ગોખલામાં નરક દજેવી ગુફાની નીચે એક અંગૂઠા જેવા પથ્થરની અંદર સંતાયેલા દાનવનું એક ચિત્ર [[ઇસીની હોરર કૉમિક]] (ના એક ઉત્સુક વાચક બન્યા, જેમાં ''[[ટેલ ફોમ ધ ક્રિપ્ટ]]'' (પાછળથી તેમને ''[[ક્રિપશો]]'' ]] દ્વારા તેમના નાટકમાં આ કોમિકો માટે આદર રજૂ કર્યો) પણ સમાવિષ્ટ છે. તેમણે શાળામાં શરૂઆતી લખાણકામ ખાલી મજા માટે કર્યું હતું, પાછળથી તેમને ''ડેવ્સ રેગ'' નામના અખબારમાં લેખો આપવામાં પણ તેમણે પોતાનો ફાળો આપ્યો, આ અખબાર તેનો મોટો ભાઈ [[મીમોગ્રાફ મશીન]] દ્વારા પ્રકાશિત કરતો હતો, અને ત્યારબાદ પોતે જોયેલી ફિલ્મો આધારિત વાર્તાઓને તે પોતાના મિત્રોને વેચતા હતા. (જ્યારે તેના શિક્ષક દ્વારા આ વાત શોધી કાઢવામાં આવી ત્યારે, તેને નફો પરત કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું). "આઇ વોઝ અ ટીનએજ ગ્રેવ રોબર", એ તેમની પહેલી સ્વતંત્રરીતે પ્રગટ થયેલી વાર્તાઓ હતી, જેના ત્રણ પ્રકાશનોને શ્રેણીબદ્ધ કરવામાં આવ્યા અને 1965માં, ''કોમિક રિવ્યૂ'' નામના એક રમૂજી સામાયિકમાં એક અપ્રકાશિત પ્રતિને રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref> વુડ, રોકી et al. 'સ્ટીફન કિંગ: અનકલેક્ટેડ, અનપબ્લિશ એબીન્ગડોન, મેરીલેન્ડ 2006 આઇએસબીએન 1-58767-130-1</ref> "ઇન અ હાફ-વર્લ્ડ ઓફ ટેરર" તરીકે અન્ય એક રમૂજી સામાયિકમાં તે વાર્તાને ફરથી સુધારીને ત્યાર પછીના વર્ષમાં પ્રગટ કરવામાં આવી, ''સ્ટ્રોરીઝ ઓફ સસ્પેન્શ'' નું માર્વ વોલ્ફમેન દ્વારા સંપાદન કરવામાં આવ્યું.<ref>2008માં મૂળ પ્રકાશનની સાચવેલી કોપી દ્વારા રોકી વુડે ખાનગી સંશોધનોને યોગ્ય ઠેરવ્યા</ref> 1966 થી, કિંગે [[મેઇન વિદ્યાપીઠ]]માં [[અંગ્રેજી]] ભણવાનું શરૂ કર્યું, જ્યાં તેણે 1970માં અંગ્રેજીમાં [[વિજ્ઞાનના સ્નાતક]] તરીકેની પદવી મેળવીને સ્નાતક થયા. ''[[ધ મેઇન કેમ્પસ]]'' , નામના વિદ્યાર્થી સમાચારપત્ર માટે તેમને એક લેખ લખ્યો, જેનું મથાળું હતું "સ્ટેવ કિંગ્સ ગારબેઝ ટ્રક", તેમણે [[બુર્ટોન હાટલેન]] દ્વારા યોજેલા એક લખાણ લખવાના વર્કશોપમાં પણ ભાગ લીધો હતો,<ref name="bn">{{cite news |first=Alicia |last=Anstead |title=UM scholar Hatlen, mentor to Stephen King, dies at 71 |url=http://bangornews.com/news/t/city.aspx?articleid=159261&zoneid=176 |work=[[Bangor Daily News]] |publisher= |date=2008-01-23 |access-date=2008-03-04 |archive-date=2008-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302041533/http://bangornews.com/news/t/city.aspx?articleid=159261&zoneid=176 |url-status=dead }}</ref> અને તેમના ભણતરની કિંમત ચૂકવવા માટે તેમણે અસાધારણ નોકરીઓ પણ કરી હતી, જેમાંથી એક નોકરી ઔદ્યોગિક કપડા ધોવાની પણ હતી. 1967માં તેણે પોતાની પ્રથમ વ્યવસાયિક વાર્તા , "ધ ગ્લાસ ફ્લોર"ને, ''સ્ટાર્ટલીંગ મિસ્ટ્રી સ્ટોરીઝ'' ને વેંચી.<ref name="stephenking.com_bio"></ref> [[ફોગલેર લાઇબ્રેરી એટ યુમેઇન]] પાસે હાલમાં કિંગના ધણા કાગળો છે. 1970માં, તેની પહેલી પુત્રી નાઓમી રિચેલનો જન્મ થયો. વિદ્યાપીઠ છોડ્યા બાદ, કિંગને માધ્યમિક શાળામાં ભણાવવા માટેનું પ્રમાણપત્ર મળ્યું પરંતુ, તે ઝડપથી શિક્ષક તરીકેની નોકરી મેળવવામાં અસમર્થ રહ્યા. શરૂઆતમાં તેમણે [[પુરુષોના સામાયિક]]ને પોતાની ટૂંકી વાર્તાઓ વેચીને મળતા મજૂર ભાડાથી ચલાવ્યું, ઉદાહરણ તરીકે ''કૅવલિઅર'' . તેમની કેટલીક શરૂઆતી વાર્તાઓ ''નાઇટ શીફ્ટ'' ના સંગ્રહમાં પ્રકાશિત થઇ હતી. 1971માં, કિંગે [[તબીથા સ્પ્રૂસ]] જોડે લગ્ન કર્યા, જે તેમની જોડે માઇન વિદ્યાપીઠની એક વિદ્યાર્થીની હતી અને તેણીને કિંગ વિદ્યાપીઠના ફોગ્લેર ગ્રંથાલયમાં એક અધ્યાપક હાટલેનના વર્કશોપ બાદ મળ્યા હતા.<ref name="bn"></ref> તે પાનખરની ઋતુમાં, કિંગને [[માઇનના હમ્પડન]]માં, [[હમ્પડેન સંસ્થા]] ખાતે શિક્ષક તરીકે લેવામાં આવ્યા. આ દરમિયાન પણ કિંગે પોતાની ટૂંકી વાર્તાઓ સામાયિકોમાં આપવાનું ચાલુ રાખ્યું અને નવલકથાઓ માટેને વિચાર પર કાર્ય કરવાનું શરૂ કર્યું.<ref name="stephenking.com_bio"></ref> તે સમય દરમિયાન કિંગને દારૂની લત લાગી, કે જે તેમની સાથે એક દાયકાથી પણ વધુ સમય સુધી રહી. 1972માં, તેમના બીજા બાળક જોસેફ હિલસ્ટ્રોમનો જન્મ થયો. == ''કેરી'' દ્વારા મળેલી સફળતા == 1973માં, મધર્સ ડે પર, કિંગની નવકલથા ''[[કેરી]]'' ને [[ડબલડે]] પ્રકાશન ગૃહ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી. [[ગૂઢ શક્તિ]]ઓ ધરાવતી એક છોકરી પર નવલકથા લખવાના વિચાર અંગે કિંગ કેટલી હદે નાહિંમત હતા તે અંગે જણાવતા તેમને લખ્યું કે, તેના શરૂઆતી મુસદ્દાને નાદાની સમજીને તેમણે કચરાપેટીમાં નાંખી દીધો હતો, પણ તેની પત્ની તબીથાએ તેમને આમ કરતા બચાવી લીધા અને આ કથાને પૂરી કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું.<ref>{{cite book | last =King | first =Stephen | authorlink = | title =On Writing | url =https://archive.org/details/onwritingmemoir000king | publisher =Scribner | year =2000 | location = | pages =[https://archive.org/details/onwritingmemoir000king/page/76 76]–77 | isbn = 0684853523}}</ref> આ માટે તેમને 2,500 ડોલર આગોતરા ચૂકવવામાં આવ્યા હતા (જે તે સમયે એક નવલકથા માટે પૂરતા ન હતા) પણ પેપરબેક અધિકારોને કારણે છેવટે તે 400,000 ડોલર કમાયા, જેમાંથી અડધોઅડધ પ્રકાશક પાસે ગયા. માતાના કથળતા સ્વાસ્થયને કારણે કિંગ અને તેના પરિવારને ફરીથી દક્ષિણ [[મેઇન]]માં સ્થળાંતર કર્યું. આ સમયે, તેમણે એક પુસ્તક લખવાની શરૂઆત કરી જેનું મથાળું હતું ''સેકન્ડ કમિંગ'' , પાછળથી તેનું મથાળું બદલીને ''જેરુસલેમ'સ લોટ'' , છેલ્લે'''[[સલેમ'સ લોટ]]'' નામ રાખવામાં આવ્યું (1975માં તેને પ્રકાશિત કરવામાં આવી). 1974માં ''કેરી'' ના પ્રકાશની તુરંતબાદ, તેની માતા [[ગર્ભશયના કેન્સર]]ના કારણે મૃત્યુ પામી. તેણીના અવસાન પહેલા કિંગની કાકી એમરીને આ નવલકથા તેની માતાને વાંચી સંભળાવી હતી. આ સમયે કિંગ પોતાની ગંભીર દારૂ પીવાની સમસ્યા અંગે લખ્યું હતું કે તે તેમની માતાની અંતિમ વિધી વખતે પીધેલી હાલતમાં તેમની માતાના ગુણગાન ગાયા હતા.<ref name="KingOnWriting"></ref> તેમની માતાની મૃત્યુબાદ, કિંગ અને તેમનો પરિવાર [[કોલોરાડોના બોયલ્ડેર]] ખાતે સ્થળાંતર કર્યું, જ્યાં કિંગે ''[[ધ શાઇનીંગ]]'' ને લખી હતી (1977માં પ્રકાશિત થઇ). 1975માં પરિવાર ફરીથી પશ્ચિમ [[મેઇન]]માં પરત ફર્યો, જ્યાં કિંગે પોતાની ચોથી નવલકથા ''[[ધી સ્ટેન્ડ]]'' (1978માં પ્રકાશિત) પૂર્ણ કરી. 1977માં, તેના પરિવારમાં વધુ એકનો ઉમેરો થયો, ઓવેન ફિલીપ્સનો, જે તેમનું ત્રીજું અને અંતિમ બાળક હતું, જેની સાથે તેઓ ટૂંક સમય માટે [[ઈંગ્લેન્ડ]] ગયા અને [[મેઇન]]માં પરત પણ ફર્યા. આ પડાવ પછી કિંગે મેઇન વિદ્યાપીઠમાં સર્જનાત્મક લખાણ વિશે ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારબાદ કિંગે તેમનું મૂળ નિવાસ્થાન મેઇનમાં જ રાખ્યું. == ''ધ ડાર્ક ટાવર'' પુસ્તકો == [[File:StephenKingGFDL.PNG|thumb|હાર્ડવર્ડની ચોપડીની દુકાનમાં સ્ટીફન કિંગ]] 1970ના અંતમાં, કિંગે એકબીજાથી જોડાયેલી વાર્તાઓની શ્રેણીની શરૂઆત કરી જે એક એકલા ગનસ્લિંગર, રોલેન્ડ પર આધારીત છે, જે વારંવાર બદલાતા-સાચા વિશ્વમાં મેન ઇન બ્લેકનો પીછો કરતો હોય છે, જે [[જે.આર.આર. ટોલ્કીઇન]]ના [[મીડલ-અર્થ]] અને અમેરિકન [[વાઇલ્ડ વેસ્ટ]]ની વચ્ચેનું મિશ્રણ છે. આ દુનિયાને [[ક્લીન્ટ ઇસ્ટવુડ]] અને [[સેર્ગીઓ લેઓ]]ને તેઓની ફિલ્મ [[સ્પેગટી વેસ્ટર્ન્સ]]માં રજૂ કરી હતી. આ વાર્તા પ્રથમવાર ''[[ધ મેગેજીન ઓફ ફેન્ટસી એન્ડ સાયન્સ ફિક્શન]]'' દ્વારા પાંચ ભાગોમાં [[એડવર્ડ એલ. ફેરમન]]ના સંપાદન હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી, આ ભાગોને પ્રકાશિત કરવાની શરૂઆત 1977માં થઇ હતી અને 1981માં તેને પૂર્ણ કરાયા હતા. એક વિશાળ 7-પુસ્તકના મહાકાવ્ય જેને [[ધ ડાર્ક ટાવર]] કહેવાય છે, તે 1970થી લઇને 2000ની સાલ સુધી, કુલ ચાર દાયકાઓ સુધી અસાન્ય રીતે લખાતા અને પ્રકાશિત થતા ગયા. 1982માં, [[ડોનાલ્ડ એમ. ગ્રાન્ટ]] નામના કાલ્પનિક રચનાના પ્રકાશકે (કે જેણે [[રોબર્ટ ઇ. હોવાર્ડ]]ના તમામ લખાણોને પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રસિદ્ઘિ મેળવી હતી) આ તમામ વાર્તાઓનું પહેલી વાર મુદ્રણ કરીને એક સખત પુઠાનું પુસ્તક બાહાર પાડ્યું, જેની પર ત્યારના કાલ્પનિક કલાકાર [[મિચેલ વ્હેલે]] કાળા અને સફેદ રંગોમાં ચિત્ર દોર્યું હતું, ''[[The Dark Tower: The Gunslinger]]'' તરીકે. અગાઉ સામાયિકમાંથી પ્રકાશિત થયેલી વાર્તાના નામોને પ્રત્યેક પ્રકરણના નામ તરીકે રાખવામાં આવ્યા. કિંગે આ હાર્ડકવર આવૃત્તિને તેના ''F&amp;SF'' (એફ એન્ડ એસએફ)ના સંપાદક ઇડી ફેરમનને સમર્પિત કરી, જેણે આ વાર્તાઓ માટે સાહસ કર્યું. મૂળ મુદ્રણની ખાલી 10,000 પ્રતિઓ જ ચાલી હતી, જે આ સમયે, કિંગની હાર્ડકવરવાળી નવકથાના પહેલા મુદ્રણની સરખામણીમાં ઓછી હતી. તેની 1980 સાલની નવલકથા, ''[[ફાયરસ્ટાર્ટર]]'' , પ્રારંભિક 100,000 પ્રતિઓના મુદ્રણનો વેપાર કર્યો હતો, અને તેની 1983 સાલની નવલકથા, ''[[ક્રિસ્ટ્રીનની]]'' , હાર્ડકવર મુદ્રણે 250,000 પ્રતિઓનો વેપાર કર્યો હતો, આ બંન્ને પ્રકાશનો વાઇકિંગ નામના ખુબ જ મોટા પ્રકાશક દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. ''ધી ગનસ્લિંગરની'' પ્રારંભિક આવૃતિ મોટા પાયે લોકોનું ધ્યાન ખેંચવામાં અસફળ રહી હતી અને ખાલી ખાસ વૈજ્ઞાનિક- કાલ્પનિક અને તેવું લખાણ રાખતા પુસ્તકોની દુકાનની અભરાઇ પર તે જોવા મળતી હતી.'મોટી દુકાનોની હારમાળામાં આ પુસ્તક મોટા ભાગે ઉપલબ્ધ ન હતું, અને ખાસ ફરમાઇશ દ્વારા તે મળતું હતું. ''ઉત્સુક ચાહકોમાં તેવી અફવા ફેલાઇ ગઇ કે કિંગે બહાર પાડેલ પુસ્તક વિષે થોડાક લોકોને જ ખબર હતી, તો આ થોડાક લોકોને જ તે પુસ્તક વાંચવા દો. 'જ્યારે પ્રારંભિક 10,000 પ્રતિઓ વેચાઇ ગઇ ત્યારે, 1984માં ગ્રાન્ટે અન્ય 10,000 પ્રતિઓનું મુદ્રણ કર્યું, પણ આ પ્રતિઓ આ પુસ્તક માટે કિંગના વધતા જતા ચાહકોની માંગણી આગળ ખૂબ જ ઓછી હતી. ''' '' '''ધ ડાર્ક ટાવર: ધ ગનસ્લિંગર ''તેના કાલ્પનિક મહાકાવ્યની મહાનકૃતિની શરૂઆત હતી.''ધ ગનસ્લિંગરની ''પ્રથમ અને દ્વિતીય મુદ્રણોનો'' ''પુસ્તક બજારમાં ઊંચો ભાવ આવ્યો હતો અને સ્ટીફન કિંગની રચનાઓના સંગ્રહકર્તા અને આતુર વાંચકો દ્વારા તેની નોંધ લેવામાં આવી હતી, હોરર (ડરામણું) સાહિત્ય, કાલ્પિત સાહિત્ય, અને અમેરિકન પશ્ચિમ સાહિત્ય તરીકે આ પુસ્તકની નોંધ લેવાઇ.'' ''' '''''અને તે મિચેલ વ્હેલનના કળાકાર્યાના ઉત્સુક ચાહકો માટે પણ લાગુ પડતું હતું. 1987માં કિંગે તેનો બીજો ભાગ રજૂ કર્યો,''[[The Dark Tower II: The Drawing of the Three]]'',જેમાં રોલેન્ડ 20મી સદીના અમેરિકામાં રહેતા ત્રણ વ્યક્તિઓને તેની દુનિયામાં જાદુઈ દરવાજાની મદદથી ઉપાડી લાવે છે. ''ધ ડ્રોઈંગ ઓફ થ્રી'' , [[ફીલ હાલે]]ના ચિત્રો સાથે 30,000 પ્રતિઓ સાથે ગ્રાન્ટે દ્વારા પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું જોકે તે કિંગની પ્રથમ પાકા પુઠાવાળા પુસ્તકની સરખામણીએ તે હજી પણ ધણું ઓછું હતું. (1986માં ''[[તે]]'' પ્રકાશિત થઈ હતી, જેની શરૂઆતી 1,000,100 પ્રતિઓ પ્રકાશિત થઈ હતી, જે કિંગની તે સમયની વિશાળપાયે પ્રકાશિત થયેલ નકલો હતી.) ડાર્ક ટાવર પુસ્તકો અંગે કિંગનું માનતા હતા કે તેના માટે કિંગના કેટલાય ચૂંટેલા ચાહકવર્ગને જ અભિરુચિ હશે, અને આથી જ તે આ પુસ્તકની મોટા પાયે રજૂ કરવાથી દૂર રહેતા હતા. અંતે, 1980ની સાલના અંતમાં, તેના પ્રકાશકો અને ચાહકો જે તેમની ચોપડી માટે તરસતા હતા (આ સમયે 50,000 કરતા થોડાક ઓછા એવા તેમના મિલિયન વાંચકો ધ ડાર્ક ટાવર બુકની કોઇ પણ ચોપડીને ખરીદવા માટે તૈયાર હતા) તેમના દબાણ હેઠળ આવીને, કિંગે ''ધ ગનસ્લિંગર'' અને તેની ડાર્ક ટાવર પુસ્તકોના તમામ ભાગોને વેપારીદ્રષ્ટ્રિએ અને વિશાળ બજાર માટે પુસ્તકોના સ્વરૂપે બહાર પાડવા માટે રાજી થયા. 2004માં, આ શ્રેણીનો છેલ્લા ભાગ જેને ''[[The Dark Tower VII: The Dark Tower]]'' કહેવાય છે તેની સાથે મળી, આ પુસ્તકકુલ સાત પુસ્તકો સુધી પહોંચી ગઇ હતી. ''ધ ગનસ્લિંગર'', ના મૂળ પુસ્તકને 2000ની સાલમાં કિંગે સુધાર્યું, કારણ કે તે માનતા હતા કે 1970ની સાલની મૂળ કથામાં જે સ્વર અને કલ્પના છે તે 2004ના અંતિમ ભાગના સ્વર જોડે સુસંગત નથી થતી. કિંગે અનુભવ્યું કે, 27 વર્ષ દરમિયાન તેની કામ કરવાની પધ્ધતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો હતો. 2003માં તેમના સુધારેલા વૃતાન્તને તેમના અગાઉના પ્રકાશક વિકિંગ દ્વારા ફરીથી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું. 2009માં,ગ્રાન્ટ દ્વારા ''ધ ગનસ્લિંગર'' ની મર્યાદિત સુધારેલી આવૃત્તિને પ્રકાશિત કરવામાં આવી, સાથે જ "[[ધ લીટલ સિસ્ટર ઓફ એલુરિયા]]"ના (કિંગની ટૂંકી વાર્તાના સંગ્રહ ''[[એવરીથીંગ'સ ઇવેન્ટયુઅલ]]'' માંથી આ હિસ્સો લેવામાં આવ્યો હતો) નામે ઓળખાતી અગાઉની વાર્તાને પણ ધ ડાર્ક ટાવરની દુનિયામાં જોડવામાં આવી. 10 નવેમ્બર, 2009ના રોજ કિંગે જાહેરાત કરી કે તેઓ એક નવી ડાર્ક ટાવરની નવલકથા લખે છે જેનું નામ ''[[ધ વિન્ડ થ્રૂ ધ કિહોલ]]'' રહેશે. કિંગે ઉમેર્યું કે, આ ભાગ ચાર અને પાંચ ભાગની વચ્ચે રહેશે. <ref>http://blogs.usaweekend.com/whos_news/2009/03/stephen-king-no.html {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === અનુકૂલનો=== ઓક્ટોબર 2005માં, કિંગે [[માર્વેલ કોમિક્સ]] સાથે એક કરાર કર્યો, જેમાં ધ ડાર્ક ટાવર શ્રેણીઓની [[ટૂંકી શ્રેણી]]માં ફેરફાર કરીને ધ ગનસ્લિંગર બોર્નના નામે સાત ભાગમાં પ્રકાશિત કરવાનું નક્કી થયું. આ શ્રેણીમાં યુવા [[રોલેન્ડ ડેસ્ચેઇન]]ને કેન્દ્રમાં લઇને રોબિન ફુર્થે વાર્તા, [[પીટર ડેવિડે]] સંવાદ અને [[એઇઝનેર પુરસ્કાર]] વિજેતા કલાકાર [[જેઇ લી]] દ્વારા ચિત્રો દોરવામાં આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરી 7, 2007ના રોજ,તેનો પ્રથમ અંક પ્રકાશિત થયો અને [[ટાઈમ સ્કેવર]] ખાતેની [[ન્યૂયોર્ક]] કોમિક બુક સ્ટોરમાં મધ્યરાત્રિએ પુસ્તકના અનાવરણ પ્રસંગે કિંગ, ડેવીડ, લી અને માર્વેલના મુખ્ય સંપાદક [[જોઇ ક્યુસાડા]]એ હાજરી આપી, તેની જાહેરાત કરી હતી.<ref>[http://peterdavid.malibulist.com/archives/005156.html પીટર ડેવિડ ડીસકસ ધ સાઇનીગ ઓન હીઝ બ્લોગ.]</ref><ref>[http://peterdavid.malibulist.com/archives/005169.html અનઅધર બ્લોગ એન્ટ્રી ઓફ ધ સાઇનીંગ વીથ ફોટોઝ એન્ડ લીંક્સ ટુ ઇન્ટવ્યૂ.]</ref> માર્ચ 2007 સુધીમાં તેની 200,000 પ્રતિઓ વેચાઈ ગઇ.<ref>[http://entertainment.tv.yahoo.com/entnews/ap/20070310/117359580000.html સ્ટીફન કિંગ વેન્ટુરે ઇનટુ કોમીક બુક્સ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ફેબ્રુઆરીમાં ''[[ધ હોલીવુડ રિપોર્ટરે]]'' તેવી જાહેરાત કરી કે ''[[લોસ્ટ]]'' માટે તેના સહ નિર્માતા, [[જે. જે. અબ્રામ્સ]] કિંગના મહાકાવ્ય ''ડાર્ક ટાવર'' ની શ્રેણીઓને અનુકૂળ કરવાની યોજના અંગે વિચારી રહ્યા છે, જો કે નવેમ્બર 2009માં [[MTV]] (એમટીવી) સાથેની એક મુલાકાતમાં અબ્રામ્સે આ શ્રેણીને અનુકૂળ કરવાની વાતનો અસ્વીકાર કર્યો.<ref>{{cite news | url = http://www.cinematical.com/2009/11/10/j-j-abrams-not-adapting-kings-dark-tower-series/ | title = J.J. Abrams Not Adapting King's 'Dark Tower' Series | publisher = Cinematical | date = 2009-10-11 | access-date = 2010-02-26 | archive-url = https://archive.is/20120728203645/http://blog.moviefone.com/2009/11/10/j-j-abrams-not-adapting-kings-dark-tower-series/ | archive-date = 2012-07-28 | url-status = live }}</ref> == રિચાર્ડ બેચમેન == 1970ના અંતમાં-1980ની શરૂઆતમાં, કિંગે રિચર્ડ બેચમેનના ઉપનામ સાથે ટૂંકી નવલકથાઓ લખી હતી-જેમાં રેજ(1977), ધ લોન્ગ વોક(1979), રોડવર્ક(1981), ધ રનિંગ મેન(1982) અને થીનર(1984)-નો સમાવેશ થાય છે. કિંગનો આ વિચાર મોટી પાયે એક અખતરો હતો જેથી તે એ વાતને માપી શકે, કે તે પોતાની સફળતાની ફરીથી આબેહૂબ નકલ કરી શકે છે કે કેમ, અને પોતાના મગજમાં ચાલતા તે વિચારો પણ નરમ પાડી શકે કે તેમની આ લોકપ્રિયતા કોઇ અકસ્માત છે કે તેમની નિયતિ. ઉપનામ રાખવા અંગે આ ઉપરાંત (કે વઘુમાં) સ્પષ્ટતા તે હતી કે તે સમયે પ્રકાશનના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે વર્ષ દરમિયાન માત્ર એક જ પુસ્તક પ્રકાશિત કરવામાં આવતું હતું.<ref name="kingbachman">{{cite web |url=http://www.stephenking.com/pages/FAQ/Stephen_King/whybachman.php |title=Stephen King FAQ: "Why did you write books as Richard Bachman?" |author=King, Stephen |access-date=December 13, 2006 |publisher=StephenKing.com |archive-date=નવેમ્બર 15, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115014750/http://www.stephenking.com/pages/FAQ/Stephen_King/whybachman.php |url-status=dead }}</ref> રિચર્ડ બેચમેનએ કિંગનું ઉપનામ છે તે વાતને સ્ટીવ બ્રાઉન નામના એક ખંતીલા વોશિંગ્ટન ડી.સીના પુસ્તકોની દુકાનના કારકુને છતી કરી હતી, તેણે કિંગ અને બેચમેનની રચનાઓ વચ્ચેની સામ્યતાને નોંધી અને ત્યારબાદ ત્યાં સ્થિત પ્રકાશકોની નોંધો [[લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ]]માંથી બેચમેનની એક નવકથાના લેખક તરીકે કિંગનું નામ શોધી કાઢીને આ વાત બહાર પાડી.<ref>બ્રોવન, સ્તેવે. [http://www.liljas-library.com/bachman_exposed.php/ 'રિચર્ડ બેચમન એક્સપોઝ']. લીલ્જા'સ લાઇબ્રેરી: ધ વર્લ્ડ ઓફ સ્ટીફન કિંગ. ડિસેમ્બરમાં ફરથી લખાયું 27, 2008.</ref> આ ઘટનાને એક છાપાએ આ રીતે મથાળું આપી જાહેર કરી, બેચમેનની "મોત" – "ઉપનામના કેન્સર"ને લીધે.<ref>[http://books.simonandschuster.com/9781416548584 'બ્લેઝ – બુક સમરી']. સીમોન &amp; સચુસ્ટેર. સુધારો જાન્યુઆરી 1, 2008.</ref> 1989માં "સ્વર્ગસ્થ રિચર્ડ બેચમેન" આમ લખીને ''[[ધ ડાર્ક હાફ]]'' નામનું પુસ્તક કિંગે તેના લેખક બનેલા ઉપનામ, રિચર્ડ બેચમેને અર્પણ કર્યું, અને 1996માં, જ્યારે સ્ટીફન કિંગની નવલકથા ''[[ડેસ્પરેશન]]'' રજૂ થઇ, તો તે ''[[ધ રેગ્યુલેટર]]'' નામની નવલકથા માટે સંદર્ભગ્રંથ સમાન બની અને તેમાં "બેચમેન"ની બાયલાઇનનો પણ ઉપયોગ કરાયો. 2006માં, લંડન ખાતે યોજાયેલ એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન, કિંગે જાહેરાત કરી કે તેણે બેચમેન દ્વારા લખાયેલી વધુ એક નવલકથા ''[[બ્લેઝ]]'' ને શોધી કાઢી છે. જૂન 12, 2007ના રોજ તેને પ્રકાશિત કરાઇ હતી. વાસ્તવમાં, તેના હસ્તપ્રતો ધણાં વર્ષો સુધી કિંગની [[એલ્મા મેટર]], ઓરોનોની મેઇન વિદ્યાપીઠ ખાતે રાખવામાં આવ્યા હતા, અને નિષ્ણાત કિંગ દ્વારા તેને અનેકવાર છુપાવવામાં પણ આવી હતી. 1973ના આ હસ્તપ્રતને કિંગે તેને પ્રકાશન માટે સંપૂર્ણપણે ફરીથી લખી. ==વ્યસનનો સામનો કરવો== 1987માં ''[[ધ ટોમીનોકર્સ]]'' ના પ્રકાશનની તરત પછી, કિંગના પરિવાર અને મિત્રોએ દખલ કરીને, તેના નશાની લત વિષેના પુરાવાઓને કચરાપેટીમાંથી શોધી કાઢ્યા, જેમાં બિયર કેન, સિગરેટનાં ઠૂંઠા, [[કોકિન]]નો જથ્થો, [[સેનેક્ષ]], [[વેલીયુમ]], [[નેયક્યીલ]], [[ડેક્સ્ટ્રોમેથ્રોફાન]] (કફની દવા) અને [[મારીજુઆ]]ના સમાવિષ્ટ હતા, જે તેમની સામેના ગાલીચા પર હતા. કિંગના વ્યક્તિગત અનુભવો પ્રમાણે તેણે બીજાની મદદ માંગી અને 1980ના અંત સુધીમાં તેઓ આવા તમામ નશા અને દારૂની લતમાંથી બહાર આવી ગયા, અને ત્યારથી તે નશાથી દૂર છે.<ref name="KingOnWriting"></ref> ==કાર અકસ્માત અને નિવૃતિના વિચારો == 1999ના ઉનાળા દરમિયાન કિંગે વ્યક્તિગત સંસ્મરણો વિશે ''[[ઓન રાઇટીંગ: અ મેમ્વાર ઓફ ધ ક્રાફ્ટ]]'' ના વિભાગો પૂર્ણ કર્યા, પરંતુ લગભગ 18 મહિના માટે આ પુસ્તકને ક્યાં અને કેવી રીતે આગળ વધારવું તે અંગે તે અનિશ્ચિત હતા. 19 જૂને, સાંજના અંદાજે 4.30 વાગે, [[મેઇનના લવેલ્લા]]ના, 5માં માર્ગ પર તેઓ ચાલતા હતા અને એક પુસ્તક વાંચી રહ્યા હતા. મીની વેનની પાછળની બાજુએ કૂતરાના હલન ચલનને કારણે વહાન ચાલક,<ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/books/news/9906/21/stephen.king.03/ |title=સ્ટીફન કિંગ ક્રેકિંગ જોક્સ ફોલોઇંગ સર્જરી - જૂન 21, 1999 |access-date=2010-07-22 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216133806/http://www.cnn.com/books/news/9906/21/stephen.king.03/ |url-status=dead }}</ref> બ્રાયન સ્મીથ નિરંકુશ થઈને માર્ગ પરથી ખસી જતા કિંગની જોડે તેમનો અકસ્માત થયો, તે રસ્તા નંબર 5 પરથી 14 ફૂટ નીચે આવેલા ફરસબંધીમાં દબાયેલી હાલતમાં પડી રહ્યા.<ref name="KingOnWriting"></ref> ઓક્સફર્ડ કાઉન્ટીના નાયબ અધિકારી મેટ્ટ બેકરના જણાવ્યા પ્રમાણે કિંગને પાછળથી ધક્કો મારવામાં આવ્યો હતો અને કેટલાક અન્ય સાક્ષીઓના મતે તે ડ્રાઇવર વધુ ગતિમાં તેમજ બેપરવા ન હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.liljas-library.com/accident.html |title=લીલજાસ – લાઇબ્રેરી હોમપેજ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2005-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050307182428/http://www.liljas-library.com/accident.html |url-status=dead }}</ref> કિંગ તે સમયે એટલા સભાન હતા કે તે નાયબને પોતાના પરિવારજનોને સંપર્ક કરવા માટેનો ફોન નંબર આપી શકે પણ તેમને અસહ્ય પીડા થઈ રહી હતી. કિંગને પ્રથમ બર્ડગ્ટોનની ઉત્તરીય કમબેર્લેન્ડ દવાખાનામાં ખસેડવામાં આવ્યા ત્યાર બાદ તેમને હેલીકોપ્ટર દ્વારા [[લેવીસ્ટોન]] ખાતેના સેન્ટ્રલ મેઇન મેડીકલ સેન્ટરમાં લઇ જવાયા. તેમની ઇજાઓમાં - તેમને જમણા ફેફસામાં ગંભીર ભંગાણ, જમણા પગમાં ઘણી બધી જગ્યાએ હાડકા તૂટી ગયા હતા, ખોપડી ફાટી ગઇ હતી અને તેમની નિતંબના ભાગે ગંભીર ઇજાઓ પહોંચી હતી, જેના લીધે તેમને 9 જુલાઇ સુધી CMMC (સીએમએમસી) માં રાખવામાં આવ્યા હતા. 10 દિવસમાં 5 ઓપરેશન અને [[ફિઝીકલ થેરપી]]ના અંતે તેમણે જુલાઇમાં ''ઓન રાઇટીંગ'' પર લખવાનું કાર્ય શરૂ કર્યું, જો કે, તેમના નિતંબના ભાગે હજુ સુધી ઇજાઓ હતી, જેથી તેઓ દુખાવો વધુ વકરે એ પૂર્વે લગભગ 40 મીનીટ જ બેસી શક્તા હતા. થોડા જ વખતમાં તેમની પીડા અસહ્ય બની ગઇ.{{Citation needed|date=February 2010}}કિંગના વકીલ અને બીજા બે ખરીદનારે સ્મિથની વાન 1,500 યુ.એસ ડોલરમાં ખરીદી લીધી, અહેવાલ મુજબ તેને [[ઇબે]] પર દેખાતી અટકાવવા માટે આમ કરાયું હતું. કિંગે જાતે જ બેઝ બોલના બેટથી નિષ્ઠુર રીતે વાનનો ભૂકો બોલ્યો હતો, ત્યાર બાદ તે તૂટેલી વાનને નકામા ભંગારમાં ફેકી દેવાઇ હતી. ''[[ફ્રેશ એર]]ની'' [[ટેરી ગ્રોસ]] સાથેની મુલાકાત દરમિયાન કિંગે પાછળથી કબુલ્યું, કે તે પોતે હથોડાથી આ વાહનનો વિનાશ કરવા ઇચ્છતા હતા.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1124785 નોવલીસ્ટ સ્ટીફન કિંગ: NPR]</ref>અકસ્માતની કાલ્પનિક ઘટના વિશે તેમણે ધ ''[[ડાર્ક ટાવર]]'' શ્રેણીની ''[[અંતિમ નવલકથા]]'' માં લખ્યું હતું. જ્યારે તેઓ તબીબી સારવારની રાહ જોતો હતા તે સમયનો સ્મિથ અને કિંગ વચ્ચેના વાર્તાલાપનો એક ભાગ પુસ્તકમાં ઉપયોગમાં લેવાયો છે, કે જેમાં અકસ્માત સમયે થયેલી ઇજાઓ અંગે સતત વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. બે વર્ષ પછી, અકસ્માત દરમિયાન કિંગને ફેફસામાં થયેલા કાણાંને કારણે તેઓ ન્યુમોનિયાનો ભોગ બન્યા હતા. તે સમય દરમિયાન, તબીથાએ કિંગને તેમનો સ્ટુડિયોને ફરીથી તૈયાર કરવાની પ્રેરણા આપી હતી. જ્યારે કિંગે આ જગ્યાની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેમના પુસ્તકો અને માલિકીની ચીજોને પોટાલામાં બાંધીને દૂર કરવામાં આવી હતી. તેમણે જે જોયું તે એક તેવી છબી હતી જે તેમની મૃત્યુ બાદ તેમનો સ્ટુડિયો કેવો લાગશે તે દર્શાવતી હતી, જેણી તેમની નવલકથા ''[[લીસેય'સ સ્ટ્રોરી]]'' માટે કલ્પના બીજ પૂરું પાડ્યું.{{Citation needed|date=February 2010}}વર્ષ 2002માં, પોતાના ઇજાઓથી નિરાશ થઈને કિંગે જાહેરાત કરી હતી કે તે લખવાનું છોડી દેશે, જેના કારણે તેમને બેસવામાં અસુવિધા રહેતી અને તેથી તેમની શારીરિક ક્ષમતા ઘટતી હતી. ત્યારબાદ તેમણે લખવાનું ફરીથી શરૂ કર્યું, પરંતુ તેમની સ્થિતી વિશે તેમની વેબસાઇટમાં લખ્યું કે: <blockquote> "હું લખી રહ્યો છું પરંતુ પહેલા કરતા ખૂબ જ ધીમી ગતિએ અને મને લાગે છે કે, હું જે કંઈ લઈને આવું, તે ખરેખર સારું હોય, હું સંપૂર્ણપણે તેને પ્રકાશિત કરવા ખૂબ જ ઈચ્છુક છું કેમ કે તે હજુ સુધી સર્જનાત્મકતાનો અંતિમ પડાવ છે. તેને પ્રકાશિત કરવાથી લોકો તેને વાચીં શકશે અને તમે તેના વળતા પરિણામો મેળવી શકો તેમજ લોકો પરસ્પર, તમારી સાથે તેમજ લેખક સાથે સરળતાથી ચર્ચા કરી શકશે, પરંતુ મારી શોધની ગતિ અગાઉના વર્ષો કરતાં ધણી ધીમી પડી ગઇ છે અને તેવું હોવું પણ જોઇએ."<ref>{{cite web |url=http://www.stephenking.com/pages/FAQ/Stephen_King/retired.php |title=Stephen King.com: The Official FAQ: Is it true that you have retired? |access-date=2008-03-04 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013010729/http://www.stephenking.com/pages/FAQ/Stephen_King/retired.php |url-status=dead }}</ref></blockquote> ==તે પછીની રચનાઓ== 2002માં, કિંગે ''[[ધ પ્લાન્ટ]]'' નામની, એક શ્રેણીબદ્ધ નવલકથાને, મુદ્રણ પ્રકાશને ટાળીને [[ઓનલાઇન]] પ્રગટ કરી. પહેલા તો લોકોને લાગ્યું કે કિંગે આ યોજનાને છોડી દીધી છે કારણકે તેનું વેચાણ અસફળ રહ્યું હતું, પણ પાછળથી કિંગે કહ્યું કે તેમની જોડે વાર્તાઓની અછત ઊભી થઇ છે.<ref>[http://slashdot.org/features/00/11/30/1238204.shtml સ્લાશડોટ | સ્ટીફન કિંગસ નેટ હોરર સ્ટોરી]</ref>કિંગની અધિકૃત સાઇટ પર હજી પણ આ અપૂર્ણ [[પત્ર નવલકથા]] ઉપલબ્ધ છે, જે હાલ નિ:શુક્લ મળી રહી છે. 2006માં, કિંગે [[સાક્ષાત્કાર નવલકથા]] ''[[સેલ]]'' ને પ્રકાશિત કરી.2008માં, કિંગે ''[[ડુમા કી]]'' , અને ''[[જસ્ટ આફ્ટર સનસેટ]]'' ના એક સંગ્રહ એમ, બંને નવલકથાઓને પ્રકાશિત કરી.કિંગે પાછળથી 13 ટૂંકી વાર્તાઓને રજૂ કરી, જેમાં એક ટૂંકી નવલકથા ''[[N.]]'' (એન.) પણ સમાવિષ્ટ છે, જે ત્યારબાદ એક શ્રેણીબદ્ધ એનિમેટેડ શ્રેણી તરીકે જાહેર કરવામાં આવી જેને નિ:શુક્લ જોઇ શકાય છે, કે, ઊંચી ગુણવત્તા માટે એક નાનો ટુકડો નિ:શુક્લ, ડાઉનલોડ પણ કરી શકાય છે; તેને ત્યારબાદ એક કોમિક પુસ્તકની શ્રેણીઓ માટે અનુકૂળ કરવામાં આવી. 2009માં, કિંગે [[યુઆર]]ને પ્રગટ કરી, આ ટૂંકી નવલકથાને સંપૂર્ણપણે [[એમેઝોન કીન્ડેલ]]ની બીજી પેઢી માટે બહાર પાડવામાં આવી હતી અને તે માત્ર [[એમેઝોન.કોમ]] પર જ ઉપલબ્ધ હતી, અને [[થ્રોટ્ટલ]], નામની ટૂંકી નવલકથાને કિંગના પુત્ર [[જોઇ હિલ]] સાથે એક સહ-લેખક તરીકે લખવામાં આવી હતી, જે પાછળથી [[ઓડિયોબુક]] ''[[રોડ રેજ]]'' નામે બહાર પાડવામાં આવી, જેમાં [[રિચર્ડ માથેસન]]ની ટૂંકી વાર્તા ''[[ડુઅલ]]'' ને પણ સમાવવામાં આવી હતી. ''[[અન્ડર ધ ડોમ]]'' એ કિંગની હાલમાં રજૂ કરાયેલ નવલકથા છે, તે તેમની 1970ના અંત અને 1980ની શરૂઆતમાં બે વખત લખવાના પ્રયાસ બાદ પણ અપૂર્ણ રહી ગયેલી નવલકથાનું ફરીથી કરેલું કાર્ય છે.તેને નવેમ્બર 10, 2009ના રોજ પ્રગટ કરાઇ હતી.તે 1986ની સાલમાં તેમના દ્વારા લખાયેલી નવલકથા ''[[ઇટ]]'' પછીની સૌથી લાંબી નવલકથા છે, જેમાં 1074 પાના છે. તેના ધમાકેદાર પ્રવેશે તેને [[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ બેસ્ટસ્ટેલર લીસ્ટ]]માં 1 ક્રમ આપ્યો, અને યુકે બુક કોઠાઓમાં તેને 3 ક્રમ મળ્યો હતો. 16 ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ, કિંગે તેમની વેબસાઇટ પર તેમની આવનાર પુસ્તક અંગે જાહેરાત કરતા જણાવ્યું કે તે ચાર પહેલાની અપ્રગટ [[ટૂંકી નવલકથાઓ]]ઓનું આ પુસ્તક એક સંગ્રહ હશે. આ પુસ્તકને ''[[ફુલ ડાર્ક, નો સ્ટાર્સ]]'' કહેવાશે. માર્ચ 29, 2010ના રોજ, [[કેમેટેરી ડાન્સ પબ્લિકેશન્સ]]ને તેવી જાહેરાત કરી કે મૂળ ટૂંકી નવલકથાના ભાગને પ્રકાશન માટે મધ્ય એપ્રિલ 2010માં જશે, જેને ''[[બ્લોકડે બીલી]]'' કહેવાશે (આઇએસબીએન 978-1-58767-228-6). આ બેસબોલ આધારીત અનિશ્ચિત ટૂંકી નવલકથાને ''ફુલ ડાર્ક, નો સ્ટાર્સ'' ના ફરી મુદ્રણ વખતેના ભાગમાં સમાવવામાં નહી આવે. ==કોમિક માટે કરેલ કાર્ય == કિંગે કેટલાક [[કોમિક પુસ્તકો]] માટે પણ થોડુંક લખાણ કર્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.comicbookdb.com/creator.php?ID=2957 |title=સ્ટીફન કિંગ કોમીક બુકની માહિતીને આધારે |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516054308/http://www.comicbookdb.com/creator.php?ID=2957 |url-status=dead }}</ref>1985માં કિંગે [[એક્સ-મેન]]ના કોમિક પુસ્તક ''[[હિરોઝ ફોર હોપ સ્ટારિંગ ધ એક્સ-મેન]]'' ના કેટલાક પાનાઓ લખ્યા હતા.આ પુસ્તકથી પ્રાપ્ત થયેલા નફોને આફ્રિકામાં થયેલા [[દુકાળ]]ના રાહતકામ માટે મદદરૂપે અર્પણ કરાયા હતા, આ પુસ્તકને કોમિક બુક ક્ષેત્રના અનેક વિવિધ લેખકો દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું, જેમાં [[ક્રીસ ક્લાર્મોન્ટે]], [[સ્ટાન લી]], અને [[એલન મૂર]], તથા આ ધંધામાં મુખ્ય રીતે ન જોડાયા હોય તેવા લેખકોમાં [[હર્લન એલીસ્ટોન]] જેવા લેખકો પણ સમાવિષ્ટ હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.comicbookdb.com/creator_title.php?ID=1385&cID=2957&pID=1 |title=''હરોઝ ફોર હોપ'' કોમીક બુકની માહિતીને આધારે |access-date=2021-08-26 |archive-date=2010-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520004701/http://www.comicbookdb.com/creator_title.php?ID=1385&cID=2957&pID=1 |url-status=dead }}</ref> ત્યારબાદના વર્ષમાં, કિંગે ''[[બેટમેન]]'' #400 માટે પ્રસ્તાવના લખી હતી, આ વાર્ષિક નકલની પ્રસિદ્ધમાં કિંગે [[સુપરમેન]]ના ચરિત્ર કરતા બેટમેન પર પોતાની પસંદગી ઉતારી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.comicbookdb.com/issue.php?ID=34874 |title=''બેટમેન'' #400 કોમીક બુકની માહિતીને આધારે |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516060240/http://www.comicbookdb.com/issue.php?ID=34874 |url-status=dead }}</ref>ઓક્ટોબર 2009માં, [[ડીસી કોમિકે]] તેવી જાહેરાત કરી કે કિંગ એક નવી માસિક શ્રેણી ''[[અમેરિકન વેમ્પાયર]]'' લખી રહ્યા છે જે માટે ટૂંકી વાર્તાના લેખક [[સ્કોટ સ્નાઇડર]] અને કલાકાર [[રફેલ અલબુકુઅરકયુઇ]]ની પણ મદદ લેવાશે, જેને પહેલીવાર 2010ના માર્ચમાં રજૂ કરાશે.<ref>[http://vertigo.blog.dccomics.com/2009/10/25/scott-snyder-and-stephen-king-to-write-a-new-horror-comic-book-series-american-vampire/ Mullin, Pamela. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218153047/http://vertigo.blog.dccomics.com/2009/10/25/scott-snyder-and-stephen-king-to-write-a-new-horror-comic-book-series-american-vampire/ |date=2010-12-18 }}[http://vertigo.blog.dccomics.com/2009/10/25/scott-snyder-and-stephen-king-to-write-a-new-horror-comic-book-series-american-vampire/ "સ્કોટ સ્નાઇડર અને સ્ટીફન કિંગ એક નવી ભયનક હાસ્યવાળી ચોપડીની શ્રેણી, અમેરિકન વેમ્પાયર લખવાના છે", વેર્ટીગો બ્લોગ ઓક્ટોબર 25, 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218153047/http://vertigo.blog.dccomics.com/2009/10/25/scott-snyder-and-stephen-king-to-write-a-new-horror-comic-book-series-american-vampire/ |date=2010-12-18 }}</ref> == પારિવારીક જીવન == [[File:Stephenking house.JPG|thumb|300px|બાન્ગોરમાં કિંગનું ઘર]] કિંગ અને તેની પત્ની ત્રણ અલગ અલગ ઘરની માલિકી અને કબજો ધરાવે છે, જેમાં એક [[બાન્ગોર]]માં, એક [[મેઇનના,લવેલ્લા]]માં, અને એક [[ફ્લોરિડાના સારસોટા]]માં [[મોક્સિકોના ગલ્ફ]]માં આવેલું છે, આ નદીની પાસે આવેલા [[મોટા મકાન]]માં તેઓ નિયમિતપણે તેમનો શિયાળો માણવા આવે છે. તે અને તબીથાને ત્રણ બાળકો અને ત્રણ પૌત્રો છે.<ref name="stephenking.com_bio"></ref> [[તબીથા કિંગે]] પણ લેખિકા છે જેમણે 9 નવલકથાઓને પ્રગટ કરી છે. કિંગના બન્ને પુત્રો પ્રસિદ્ધ લેખકો છે: [[ઓવેન કિંગે]] 2005માં પોતાની પહેલી વાર્તાઓનો સંગ્રહ ''વી'આર ઓલ ઇન ધીસ ટુગેધર: અ નોવેલ એન્ડ સ્ટ્રોરીઝ'' ને બહાર પાડી હતી; [[જોસેફ હિલસ્ટ્રોમે]] 2005માં પુસ્કાર જીતેલી ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહ, ''[[20th સેન્ચરી ગોસ્ટ]]'' ને બહાર પાડી હતી, અને જોસેફની પહેલી નવલકથા ''[[હાર્ટ-સેપ બોક્સ]]'' ને [[આઇરીશ]] નિર્દેશક [[નેઇલ જોર્ડન]] દ્વારા 2010માં [[વોર્નર્સ બ્રધર્સ]] માટે અનૂકુળ કરીને જાહેર આવી છે.<ref name="imdbhsb">{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0790681/ |title=ઇન્ટનેટ મુવી ડેટાબેઝ – હાર્ટ શેપ બોક્સ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2011-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301211912/http://www.imdb.com/title/tt0790681/ |url-status=dead }}</ref>કિંગની પુત્રી [[નાઓમી]]એ [[ન્યૂયોર્કના યુટીસ]]માં [[યુનીટ્રીઅન યુનિવર્સાલીસ્ટ ચર્ચ]]માં એક [[પાદરી]] તરીકે બે વર્ષ રહી ચૂકી હતી. નાઓમી હાલ [[ફ્લોરિડાના પ્લાન્ટશન]]માં, યુનીસ્ટ્રીઅન યુનીવર્સાલીસ્ટ ચર્ચ ઓફ રીવર ઓફ ગ્રાસની પાદરી છે અને તેના સમાન-લિંગની સાથીદાર, રેવ. ડૉ. થાન્ડકેની સાથે ત્યાં રહે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.riverofgrass.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=27&Itemid=12|title=River of Grass Ministry|access-date=2009-04-05|archive-date=2010-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502063226/http://www.riverofgrass.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=27&Itemid=12|url-status=dead}}</ref> == શોખ == === દાનવૃત્તિ === જ્યારથી કિંગ અને તેની પત્નીએ વ્યાપારીક સફળતા મેળવી છે ત્યારથી તેઓ તેમના ગૃહ રાજ્ય મેઇન અને અન્ય રાજ્યોમાં મોટી રકમના નાણાંને વિવિધ કારણો માટે દાન કરે છે, જેમાં સાહિત્ય યોજનોઓ નોંધનીય છે.1990ની શરૂઆતમાં શાળાની વ્યાયામની રમતોના વિભાગમાંથી તરનાર જૂથને બકાત કરતા અટકાવવાની યોજના માટે [[મેઇનની વિદ્યાપીઠ]]માં કિંગે ફાળો આપ્યો હતો. સ્થાનિક [[YMCA]] (વાયએમસીએ) અને [[YWCA]] (વાયડબલ્યુસીએ) યોજનાઓ કે જે નવનિર્માણ અને સુધારને છૂટ આપતી હતી તેને પણ કિંગે દાન કર્યું હતું જેના વગર આ કાર્ય કરવું અશક્ય હતું. વધુમાં, કિંગે માધ્યમિક શાળા અને કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે અનેક વાર્ષિક છાત્રવૃત્રિઓની પણ જવાબદારી લીધી છે.બાન્ગોર વિસ્તારમાં પણ સુવિધાઓ માટે તેમણે દાન કર્યું છે, પણ પોતાને તે કાર્યો માટે નામ મળે તેવું તે ઇચ્છતા નથી અને આથીજ તેઓએ ધ સ્વાન ટી. મેનફિલ્ડ સ્ટેડિયમનું નામ તેમને એક પ્રખ્યાત સ્થાનિક નાની હરિફાઇના શિક્ષકના પુત્ર કે જે મગજના પક્ષધાતથી મૃત્યુ પામ્યો તેના નામ પરથી પાડ્યું હતું, જ્યારે બેચ પાન્કોઇ એક્વાટીક પાર્કને એક પ્રાદેશિક કુશળ તરનાર જે કેન્સરના લીધે મૃત્યુ પામ્યો તેના માટે તેના નામ પરથી તે સ્મારક કર્યો છે. નવેમ્બર 6,2008ના રોજ, કિંગે મિત્ર અને સાથી લેખક [[રિચર્ડ રુસો]]ની સાથે પશ્ચિમ માસચુસેટ્ટની ખોરક બેંક માટે નાણાં ઉપજાવવા માટે સાથે દેખાયા હતા. આ પ્રસંગ માઉન્ટ હોલ્યોકેની દક્ષિણ હાર્ડલીની ઓડિસી પુસ્તકોની દુકાન દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં કિંગના તેમનો નવો સંગ્રહ ''જસ્ટ આફ્ટર સનસેટ'' અને રુસોની ''બ્રીજ ઓફ સાઇન'' ની જાહેરાત કરીને $18,000 વધુ ભંડોળ ઉપજાવવામાં આવ્યા હતા.સ્ટીફન અને તબીથા કિંગ દર વર્ષે રાજકીયરીતે વિકાસ કરતી સંસ્થાઓને પણ હજારો રૂપિયાનું દાન આપે છે, ઉદાહરણ તરીકે મેઇનની પીપલ્સ અલાયન્સ. === બેસબોલ === કિંગ [[બેસબોલ]]ના ચાહક છે, અને ખાસ કરીને [[બોસ્ટન રેડ સોક્સ]]ના, તે આ ટીમના ગૃહ અને બહારની હરિફાઇઓમાં વારંવાર હાજરી આપે છે, અને તેમની નવલકથાઓ અને વાર્તાઓમાં પણ ક્યારેક આ અંગે લખે છે. 1989માં કિંગે તેના પુત્ર ઓવેનને બાન્ગોર પશ્ચિમ ટીમથી મેઇન [[લીટલ લીગ]] હરિફાઇ માટે શિક્ષણ આપ્યું હતું. તેમણે આ અનુભવને ''[[ન્યૂ યોર્ક]]'' ના નિબંધ [[હેડ ડાઉન]]માં વર્ણવ્યો હતો, જે ''[[નાઇટમેર્સ &amp; ડ્રીમસ્ક્રેઇપ્સમ]]'' ના સંગ્રહમાં પણ જોવા મળ્યો હતો. 1999માં, ''[[કિંગે ધ ગર્લ વુ લવ્ડ ટોમ ગોર્ડોન]]'' લખી, જેમાં અગાઉના રેડ સોક્સ [[પિચર]] [[ટોમ ગોર્ડોન]]ને એક કાલ્પનિક આગેવાન સાથી તરીકે રજૂ કરાયો હતો. કિંગે હાલમાં [[સ્ટેવર્ટ ઓ'નાન]]ની જોડે સહ-લેખક તરીકે એક પુસ્તક ''[[Faithful: Two Diehard Boston Red Sox Fans Chronicle the Historic 2004 Season]]'' બહાર પાડ્યું છે, જેમાં લેખકોના રેડ સોક્સની 2004ના સત્ર અંગે રોલર કોસ્ટર પ્રતિક્રિયાનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, આ સમયે સોક્સે ઉન્નત રીતે [[2004 અમેરિકન લીગ ચેમ્પિયનશીપ સીરીઝ]] અને [[વિશ્વ શ્રેણીઓ]] જીતી હતી. 2005ની ફીવર ''[[પીચ ફિલ્મ]]'' , બોસ્ટોન રેડ સોક્સના હઠીલા ચાહકો પર આધારીત હતી, કિંગે સોક્સની શરૂઆતી ''દિવસની '' રમતની પહેલી પીચ પર ટોસ આઉટ કર્યું હતું. તેમણે હાલમાં ''એન્ટરટેનમેન્ટ વીક્લિ'' માટેની તેમની એક કટારમાં બેસબોલની મોટી હરીફાઇના વ્યાપારીકરણના વિષય પર સમર્પિત એક કટાર લખી હતી વધુમાં હાલમાં, કિંગ [[ESPN]] (ઇએસપીએન)ની ''[[સ્પોર્ટ્સસેન્ટર]]'' ની એક જાહેરાતમાં રેડ સોક્સના વફાદાર અને તેમના પસંદગીના લખાણ શૈલીને (કાલ્પનિક ડર) ઉલ્લેખતા બતાવવામાં આવ્યા છે. === રેડિયો સ્ટેશનો === સ્ટીફન અને તેની પત્ની તબીથા ધ ઝોન કોર્પોરેશનના માલિક છે, જે કેન્દ્રીય [[મેઇન]]ના રેડિયો સ્ટેશન સમૂહ [[વીઝોન]] (WZON), [[વીઝોન-એફએમ]] (WZON-FM), અને [[વીકીટ]] (WKIT)નો સમાવેશ થાય છે. અંતમાં ત્રણ સ્ટેશનોની રજૂઆતમાં એક [[ફ્રેંકેસ્ટાઇન]]-ઇસ્કુ પાત્ર, "ડોગ ઇ. ગ્રાવેસ"ને લોગો તરીકે અને "સ્ટીફન કિંગ રોક 'એન' રોલ સ્ટેશન" તેવી ટેગ લાઇન આપવામાં આવી છે. === કટાર લેખક === ઓગસ્ટ 2003થી, કિંગ ''[[એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીક્લિ]]'' માં પોપ સંસ્કૃતિ પર એક કટાર લખે છે, જે સામાન્ય રીતે દર ત્રીજા અઠવાડિયે આવે છે. આ કટારને "ધ પોપ ઓફ કિંગ" કહેવાય છે, જે માઇકલ જેકસનના ઉપનામ "ધ કિંગ ઓફ પોપ" પરથી એક રમૂજ તરીકે લેવામાં આવી છે. === રાજકીય વલણો === એપ્રિલ 2008માં, કિંગ એચબી (HB) 1423, જે એક [[માસચુસેટ્સ રાજ્યની વિધાનસભા]]ના એક બાકી રહેલ વિધેયક છે, તેની વિરુદ્ધમાં તે બોલ્યા હતા, આ વિધેયક 18 વર્ષથી નીચેના લોકોને હિંસાત્મક વિડિયો ગેમ રમવા પર મર્યાદા કે પ્રતિબંધ મૂકતો હતો. જોકે કિંગે કહ્યું કે શોખ તરીકે તેમને વિડીયો ગેમમાં કોઇ વ્યક્તિગત રસ નથી, તેમણે આ કાયદાના વિચાર અંગે ટીકા કરી છે, જે તેમની દ્રષ્ટ્રિએ રાજકારણીઓ દ્વારા પોપ સંસ્કૃતિને પ્યાદો બનાવવાનો પ્રયાસ છે, અને આ કાયદો બીજાના બાળકોના સેરોગેટ માતા પિતા જેવી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે, આ કાયદો અંગે તે મક્કમપણે માને છે કે તે "વિનાશક" અને "લોકશાહી મુજબ નથી". તેમણે તે પણ જોયું કે કાયદો વિસંગત છે, જે એક 17 વર્ષની ઉંમરના બાળકને આમ કરવાથી રોકે છે, જ્યારે તે કાયદાકીય રીતે ''[[Hostel: Part II]]'' જોઇ શકે છે, અને ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' ખરીદી અને ભાડે પણ આપી શકે છે, જે હિંસાત્મક છે પણ તે થોડુંક ઓછા ચિત્રકળાવાળું છે. જોકે તેમણે જોયેલી કેટલીક હિસાત્મક વિડીયો ગેમમાં કોઇ કલાત્મકતા નથી હોતી, પણ કિંગનું માનવું છે કે આવી ગેમ તેવી હિંસાને બતાવે છે જે સમાજમાં હયાત હોય, અને જે આ પ્રકારના કાયદાથી ઓછી ન થવાની હોય ત્યારે આવા નિર્થક કાયદાથી આવી વિડીયો ગેમ માટે દરની પદ્ધતિને પ્રકાશમાં લાવવાની શું જરૂર છે. કિંગની દલીલ હતી કે આવા કાયદાઓ ધારાસભ્યોને ગરીબ અને પૈસાદાર વચ્ચે ભાગલા પાડવાની છૂટ આપે છે, અને બંદૂકોને સરળતાથી ઉપલબ્ધતા જેવા કાયદા, જે તેમના મુજબ વધુ હિંસા પેદા કરતા કાયદાકીય કારણો છે.<ref>કિંગ, સ્ટીફન; "વિડિયોગેમ લુનાસી"; "ધ પોપ ઓફ કિંગ" ''[[એન્ટરટેનમેન્ટ વિકલી]]''; એપ્રિલ 11, 2008. </ref> મે 5, 2008ના રોજ એક વિવાદ ઊભો થયો, જ્યારે એક વિરોધી બ્લોગરે [[લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ]]ની વાંચવાના કાર્યક્રમ વખતની કિંગની એક ક્લીપને પોસ્ટ કરી. જેમાં કિંગ, માધ્યમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ જોડે વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને કહ્યું કે: "જો તમે વાંચન કરતા નહી શીખો, તો તમે પાછળથી નોકરી નહીં કરી શકો. અને જો તમને નોકરી નહીં મળે, તો તમારે લશ્કરમાં ઇરાકમાં કે તેવી રીતનું જ કોઇ કામ કરવું પડશે."<ref>{{Cite web |url=http://www.c-spanarchives.org/library/index.php?main_page=product_video_info&products_id=204835-1 |title=સ્ટીફન કિંગ સાથે લખાણ પર ચર્ચા: C-SPAN વિડિયો લાઇબ્રેરી |access-date=2021-07-10 |archive-date=2008-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518213220/http://www.c-spanarchives.org/library/index.php?main_page=product_video_info&products_id=204835-1 |url-status=dead }}</ref> બોલ્ગમાં આ ટીપ્પણીને આ રીતે રજૂ કરી હતી,"લશ્કરને ફટકારતા લોકશાહી માધ્યમના સભ્યોની લાંબી કતારના અન્ય એક સભ્ય" અને [[જોન કેરી]]ની 2006ની આ પ્રકારની ટીકા સાથે તેને સાંકળવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://newsbusters.org/blogs/noel-sheppard/2008/05/05/writer-stephen-king-if-you-cant-read-youll-end-army-or-iraq |title=રાઇટર સ્ટીફન કિંગ: ઇફ યુ કાન્ટ રીડ, યુ વીલ એન્ડ અપ ઇન ધ આર્મી ઓર ઇરાક |access-date=2010-07-22 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075213/http://newsbusters.org/blogs/noel-sheppard/2008/05/05/writer-stephen-king-if-you-cant-read-youll-end-army-or-iraq/ |url-status=dead }}</ref> તે દિવસના અંતે કિંગે આ અંગે પ્રતિક્રિયા કરતા કહ્યું કે, "તે જમણી પાંખનો બ્લોગ મારી દેશભક્તિ પર ખુલાસો માંગી રહ્યો છે કારણકે મેં બાળકોને વાંચતા શીખવાનું કહ્યું, અને તે દ્વારા વધુ સારી નોકરી મેળવવાનું કહ્યું, આ ઉતરતો અનાદર છે... હું એક રક્ષક શહેરના દેશમાં જીવું છું, અને હું આપણા લશ્કરોને ટેકો પૂરો પાડું છું પણ હું કોઇ યુદ્ધ કે શૈક્ષણિક નીતિઓ જે તરુણ પુરુષ અને સ્ત્રીઓના વિકલ્પોને મર્યાદિત કરતી હોય તો આ બંને માંથી કોઇને પણ હું ટેકો નથી પૂરો પાડતો તે પછી લશ્કરમાં પોતાની કારકિર્દી બનાવવાની હોય કે બીજું ગમે તે હોય."<ref>{{cite web|url=http://www.stephenking.com/ |title=StephenKing.com |access-date= 2008-05-23 |date=2008-05-05 }}</ref> મે 8ના રોજ, ''[[બાન્ગોર ડેલી ન્યૂઝ]]'' ની એક મુલાકાતમાં કિંગે તેમની આ ટીકાને રક્ષતા ફરીથી કહ્યું કે, "માધ્યમિક શાળામાં બાળકોને સારું શિક્ષણ મળે તેને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હું કોઇની પણ માફી નથી માંગવાનો, તેમની પાસે વધુ વિકલ્પો હોવા જોઇએ. જે લોકો હું જે કહી રહ્યો છું તે વાત સાથે સહમત નથી, તો હું તેમના મગજને બદલવાનો નથી."<ref>{{cite news | first=Dale | last=McGarrigle | coauthors= | title=Stephen King defends remarks on Army, Iraq | date=2008-05-08 | publisher= | url=http://bangornews.com/news/t/news.aspx?articleid=164062&zoneid=500 | work=Bangor Daily News | pages= | access-date=2008-05-23 | language= }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કિંગે વેબસાઇટમાં કહ્યું કે તે [[ડ્રોમેકેટ્રિક પક્ષ]]ને ટેકો પૂરો પાડે છે. 2008ના પ્રમુખીય ચૂંટણી વખતે, કિંગે ડેમોકેટ્રિકના સભ્ય [[બરાક ઓબામા]] માટે ટેકો આપવા જણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/175900,stephen-king-backing-barack-obama.html |title=સ્ટીફન કિંગ બેકિંગ બરાક ઓબામા: યુએસ એન્ટરટેનમેન્ટ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2012-07-29 |archive-url=https://archive.today/20120729020314/http://www.earthtimes.org/articles/show/175900,stephen-king-backing-barack-obama.html |url-status=dead }}</ref>જાન્યુઆરી 4, 2010ના રોજ, મેઇનના ડોવેર-ફોક્સક્રોફ્ટમાં WZON-FM (વીઝોન-ફેમ) પર, જે કિંગ અને તેની પત્નીની માલિકીનું છે, તેણે તેનું માળખું રમત ગમતમાંથી બદલીને ''પ્રોગ્રેસિવ ટોક'' તેમ કરી દીધું, જે કિંગના વિચારોના પ્રતિબંબ જેવું છે. કિંગે રૂઢિચુસ્ત પક્ષના ટીકાકાર [[ગ્લેન્ન બેક]]ને શેતાનનો માનસિક રીતે વિકલાંગ નાનો ભાઈ તરીકે દાખલો આપતા નોંધવામાં આવ્યા હતા."<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1924348-3,00.html |title=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1924348-3,00.html રોબર્ટ, નિકોલસ "મેડ મેન: ઇઝ ગ્લેન્ન બેક બેડ ફોર અમેરિકા?" ''&#91;&#91;ટાઈમ&#93;&#93;'' મેગેઝિન/''&#91;&#91;ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ&#93;&#93;'' , સ્પટેમ્બર 17, 2009 |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100504082647/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1924348-3,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504082647/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1924348-3,00.html |date=2010-05-04 }}</ref> == કાર્ય == === લખવાની શૈલી=== કિંગની લખવાનું શીખવાની રીત આ મુજબ હતી: "દિવસમાં ચાર થી છ કલાક વાંચો અને લખો. જો તમને તેમ કરવા માટે સમય ના મળે તો, તમે એક સારા લેખક બનવાની અપેક્ષા ના રાખી શકો." તે પ્રત્યેક દિવસે 2000 શબ્દોના નિયત હિસ્સા સાથે બેસે છે અને જ્યાં સુધી તેટલું લખાઇ નથી જતું તે લખવાનું બંધ નથી કરતા. કિંગની પ્રતિભાશાળી લખાણ માટે એક સરળ વ્યાખ્યા પણ છે: "જો તમે તેવું કંઇક લખી શકો કે જેની માટે કોઇ તમને ચેક મોકલે, જો તમે તે ચેકમાંથી નાણાં મેળવી શકો અને તે બાઉન્સ ન જાય, અને જો તમે તે નાણાંથી વિજળીની બિલ ભરી શકો, તો હું તમને પ્રતિભાશાળી માનીશ."<ref>''એવરીથીંગ યુ નીડ ટુ નો અબાઉટ રાઇટીંગ સકસેસફુલી –ઇન ટેન મીનીટ'' </ref> કિંગના અકસ્માત પછી, કિંગે એક નોટબુક અને એક [[વોટરમેન]]ની [[ફાઉન્ટન પેન]] વડે ''[[ડ્રીમકેચર]]'' નામના પુસ્તકની પહેલી રૂપરેખા લખી, જેને તે "વિશ્વના શ્રેષ્ઠ અક્ષરના પ્રક્રિયકો" કહે છે.<ref>{{cite book | last =King | first =Stephen | authorlink = | title =Dreamcatcher | url =https://archive.org/details/dreamcatchernove0000king_o3a1 | publisher =Scribner | year =2001 | location = | pages = | isbn = 0743211383}}</ref>જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તમે કેમ લખો છો, ત્યારે કિંગ પ્રતિક્રિયામાં કહ્યું કે: "આનો જવાબ સ્પષ્ટપણે સરળ છે-હું બીજું કંઇ કરવા માટે બન્યો નથી. હું વાર્તાઓને લખવા માટે બન્યો છું અને મને વાર્તાઓ લખવી ગમે છે. આથી જ હું તે કરું છું. હું આ સિવાય બીજું કંઇ કરવાનું વિચારી પણ નથી શકતો અને હું જે કરી રહ્યો છું તે ના કરું તેવું પણ વિચારી નથી શકતો."<ref>{{cite web |url=http://www.stephenking.com/pages/FAQ/Stephen_King/whywriter.php |title=Stephen King's official site |access-date=2007-05-14 |archive-date=2007-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070509175239/http://www.stephenking.com/pages/FAQ/Stephen_King/whywriter.php |url-status=dead }}</ref> તેમને ધણીવાર પૂછવામાં આવે છે કે તમે આવી ભયાનક વાર્તાઓ કેમ લખો છો અને તે આ પ્રશ્નનો જવાબ અન્ય એક પ્રશ્નથી આપે છે "તમને તેવું કેમ લાગે છે કે મારી પાસે કોઇ વિકલ્પ છે?"<ref>{{cite book | last =King | first =Stephen | authorlink = | title =Night Shift | url =https://archive.org/details/bwb_S0-AUP-768 | publisher =Doubleday | year =1976 | location =xii | pages =[https://archive.org/details/bwb_S0-AUP-768/page/336 336] | isbn =}}</ref>કિંગ મોટે ભાગે તેમની વાર્તાઓમાં પાત્રો તરીકે લેખકોનો ઉપયોગ કરે છે, કે [[કાલ્પનિક પુસ્તકો]] જેવી કે ટૂંકી નવલકથાઓ અને નવલકથાઓના ઉલ્લેખને પણ સમાવે છે, ઉદાહરણ તરીકે ''[[મીઝરી]]'' નું મુખ્ય પાત્ર પૉલ શેલ્ડોન અને ''ધ શિનીંગ'' માં જેક ટોરાન્સ. સંપૂર્ણ સૂચિ માટે આ પણ જુઓ, [[સ્ટીફન કિંગની રચનાઓમાં કાલ્પનિક પુસ્તકોની સૂચિ]]. સપ્ટેમ્બર 21, 2009ના રોજ ''[[ફાન્ગોરીઆ]]'' ના લેખક તરીકે તે કાર્ય કરશે તેવી જાહેરાત કરવામાં આવી.<ref>{{Cite web |url=http://www.fangoria.com/home/news/1-latest-news/3978-stephen-king-writes-for-fangoria.html |title=સ્ટીફન કિંગ રાઇટર ફોર ફેનગોરીઆ! |access-date=2010-07-22 |archive-date=2012-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123231050/http://www.fangoria.com/home/news/1-latest-news/3978-stephen-king-writes-for-fangoria.html |url-status=dead }}</ref> ===પ્રભાવો=== કિંગના કહેવા મુજબ [[રિચર્ડ માથસન]], "એક લેખક છે જેણે મારી પર લેખક તરીકે સૌથી વધુ પ્રભાવ પાડ્યો છે."<ref name="KingOnWriting"></ref> બંને લેખકો અસ્થાયી રીતે પાત્રોના વિચારોની અંદર ત્રીજા માણસની વાર્તાને વિલયિત કરતા હોય છે, તેઓની લખવાની શૈલીઓમાં કેટલીક સમાનતાઓમાંની આ એક સમાનતા છે. માથસનની હાલની આવૃત્તિ ''[[ધ શ્રિંકીંગ મેન]]'' અંગે કિંગે કહ્યું કે: "એક એવી ડરામણી કથા કે તેના જેવી ભાગ્યે જ કોઇ હશે...એક શ્રેષ્ઠ સાહસિક વાર્તા- તે ચોક્કસ તેવા મુઠ્ઠીભર પુસ્તકોમાંથી એક છે જેને મેં લોકોને આપી હશે, તેઓથી પહેલા વાંચવાની ઇર્ષાના અનુભવ સાથે." કિંગ [[એચ. પી. લવક્રાફ્ટ]]ને કેટલીકવાર ''[[ડાન્સે માકબ્રે]]'' તરીકે ઉલ્લેખે છે. ''[[ધ ન્યૂ ટ્વાઇલાઇટ ઝોન]]'' , 1980ની સાલમાં બનેલો આ સાહિત્ય આધારીત હોરર શોમાં, [[ગ્રામા]] નામની એક ટૂંકી વાર્તા પર આધારીત હતી, જેમાં લવકાફ્ટની કુવિખ્યાત કાલ્પનિક રચના ''[[નેક્રોનોમીક]]'' ના, કાલ્પનિક રાક્ષસો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. 1976ના સંગ્રહ ''[[નાઇટ શીફ્ટ]]'' માંથી [[આઇ નો વોટ યુ નીડ]]માં, અને ''[[સલેમ'સ લોટ]]'' માં પણ મોટા દળદાર ગ્રંથનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ''[[ઓન રાઇટીંગ]]'' માં, કિંગે લવકાફ્ટના સંવાદ-લખાણની આવડતો વખાણ કર્યા અને ખાસ કરીને નબળા ઉદાહરણો તરીકે ''[[ધ કલર આઉટ ઓફ સ્પેસ]]'' માંથી ફકરાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેવા અન્ય પણ કેટલાક ઉદાહરણો છે જેમાં કિંગ [[લવકાફ્ટીઅન]]નો સંદર્ભ તેની રચનાના પાત્રોમાં કર્યો હોય, ઉદાહરણ તરીકે [[ન્યાર્લાથોટેપ]] અને [[યોગ-સોથોથ]]. કિંગે [[બ્રામ સ્ટોકર]]ના પ્રભાવને ખાસ કરીને '''સલેમ'સ લોટ નામની નવલકથા માટે સ્વીકાર્યો છે, ''જેમાં તે [[ડ્રેકુલા]]ની કલ્પનાને ફરીથી કહી રહ્યા' હતા'' .જેરુસલેમ'સ લોસ્ટની સંબંધિત વાર્તામાં, ખાસ કરીને સગપણ દ્વારા વાર્તા, સ્ટ્રોકરની'' [[ધ લાયર ઓફ ધ વાઇટ વોર્મ]]ની યાદ અપાવે છે. કિંગ [[શીર્લેય જેકસન]]નો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. '''સલેમ'સ લોટની ''શરૂઆત જેકસનના એક ઉતારેલા ફકારા'' [[ધ હન્ટીંગ ઓફ હિલ હાઉસ]]માંથી કરાઇ છે, ''અને એક પાત્રમાં'' [[વોલ્વેસ ઓફ ધ સાલ્લા]] [[વી હેવ ઓલવેઝ લીવ્ડ ઇન ધ કાસલ]]માં ''જેકસનના પુસ્તકનો સંદર્ભ લેવાયો છે. કિંગ [[જોન ડી. મેકડોનાલ્ડ]]ના ચાહક છે, અને તેમને સન ડોગ નામની ટૂંકી નવલકથા મેકડોનલ્ડને આ મુજબ લખીને સમર્પિત કરી છે: "હું તને યાદ કરું છું મારા જૂના મિત્ર." મેકડોનાલ્ડે પણ સામે ''નાઇટ શીફ્ટ'' માં કિંગના વખાણ કરતી એક પ્રસ્તાવના લખી હતી, અને તેના પ્રખ્યાત પાત્ર ટ્રાવીસ મેકજીનો પણ એક પાત્ર તરીકે ઉપયોગ લીધો હતો, મેકજીની છેલ્લી નવલકથા કુઝો અને પેટ સેમાટ્રીમાં પણ છેલ્લી મેકજી નવલકથા ધ લોનલી સ્લીવર રેનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 1987માં કિંગે [[ફેલટ્રુમ પ્રેસે]] [[ડોન રોબર્ટસન]]ની નવલકથા ''ધ આઇડીયલ, જેન્યુઇન મેન'' ને પ્રગટ કર્યું હતું. તેની નવલકથાની ફોરનોટમાં, કિંગે લખ્યું કે, "એક એવો યુવાન કે જે નવલકથાકાર બનવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો તે રીતે મારી પર ત્રણ લેખકોએ પ્રભાવ પાડ્યો હતો જેમાં ડોન રોબર્ટસન એક હતા (રિચર્ડ માથેસન અને જોન ડી. મેકડોનાલ્ડ અન્ય બે નામો છે)."<ref>{{cite book | last = Robertson | first = Don | authorlink = Don Robertson (author) | coauthors = | title = The Ideal, Genuine Man | publisher = Philtrum Press | year = 1987 | location = Bangor, ME | pages = viiI | url =https://archive.org/details/idealgenuineman00robe| doi = | id = | isbn = | nopp = true }}</ref>કિંગની ''[[વોલ્વેસ ઓફ ધ સાલ્લા]]'' માં બે વખત [[રોબર્ટ એ. હેઇનલેન]]નું પુસ્તક ''[[ધ ડોર ઇન્ટુ સમર]]'' અંગે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. માર્ચ 2009માં, ''[[યુએસએ વીકએન્ડ]]'' માં પ્રકાશિત થયેલ કિંગ સાથેની મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું હતું કે "લોકો લેખકો વિષે એ રીતે વિચારે છે, જાણે કે તેઓ અવિકરણીય સંશાધન છે. હું માનું છું. [[એલમોર લેઓનાર્ડ]], હું રોજ સવારે ઉઠીને - જો કે હું અહી વિકૃત મનોદશાનું પ્રદર્શન નથી કરતો પણ, આમ તો વિકૃત મનોદશા જીવનનું જ સ્વરૂપ છે છતાં પણ - છાપાંમાં તેમની મૃત્યુનોંધ ન જોઈને વિચારું છું કે "સરસ! તે કદાચ ક્યાંક કામ કરી રહ્યા છે. તેઓ કદાચ એક નવું પુસ્તક બહાર પાડશે અને મને તે પુસ્તક વાંચવા મળશે." કારણકે જયારે તેઓ જશે, ત્યારે તેમના જેવું કોઈ જ નહિ હોય."<ref>"એક્સક્લૂસિવ: સ્ટીફન કિંગ ઓન જે.કે રોવલિંગ, સ્ટીફની મેયર"</ref>કિંગે આંશિકપણે તેના પુસ્તક ''[[સેલ]]'' ને [[ફિલ્મ નિર્દેશક]] [[જ્યોર્જ રોમેરો]]ને સમર્પિત કર્યું, અને ''[[નાઇટ ઓફ ધ લીવીંગ ડેડ]]'' ના ઉચ્ચકોટીના [[ડીવીડી]]વૃતાન્ત માટે એક નિબંધ પણ લખ્યો હતો. ===સહકાર્યો=== કિંગે જાણીતા હોરર (ભયાનક)નવલકથાકાર [[પીટર સ્ટ્રુબ]] સાથે મળીને બે નવલકથા ''[[ધ તાલીસમેન]]'' અને તેનો અન્ય ભાગ ''[[બ્લેક હાઉસ]]'' લખી હતી. કિંગે જણાવ્યું હતુ કે, તેઓ અને સ્ટ્રુબ સંભવત: પુસ્તકની આ શ્રેણીના ઉપસંહારરૂપે ત્રીજું પુસ્તક, ધ ટેલ ઓફ જેક સોયર પણ લખશે. પરંતુ તેની સમાપ્તિ માટેનો ચોક્કસ સમય નથી કહ્યો. કિંગે નવલકથાકાર અને સાથીદાર રેડ સોક્સના ઉત્સાહી એવા [[સ્ટેવાર્ટ ઓ'નાન]] સાથે મળીને પણ એક અકલ્પનિક પુસ્તક ''[[Faithful: Two Diehard Boston Red Sox Fans Chronicle the Historic 2004 Season|ફેઇથફુલ]]'' લખ્યું હતું. 1996 કિંગ [[માઇકલ જેક્સન]] સાથે જોડાઇને ''[[ગોસ્ટ]]'' નામના, 40 મિનીટનો સંગીતમય વિડીયોની રચના કરી હતી જેમાં ગીતકાર એક મોટી હવેલીમાં રહેતા એકાંતવાસી તરીકે વર્ણવામાં આવ્યો છે, જ્યારે તેનો સામનો શહેરના એક ટોળા જોડે થાય છે જે તેમના સમાજ માટે તેને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરવાનું કહે છે. તેમણે પોતાના પુત્ર [[જોઇ હીલ]] સાથે મળીને "થ્રોટલ", નામે ટૂંકી નવલકથા લખી હતી, જે સાહિત્ય સંગ્રહમાં ''હી ઇઝ લેજેન્ડ : સેલીબ્રેટીંગ રીચર્ડ માથેસન'' માં પ્રગટ થયો હતો (ગાઇન્ટલેટ પ્રેસ, 2009).<ref>{{Cite web |url=http://www.gauntletpress.com/cgi-bin/gauntletpress/perlshop.cgi?ACTION=template&thispage=HeisLegend&ORDER_ID=251390396 |title=ગુન્ટલેટ પ્રેસ વેબસાઇટ, ફોર્થ કમીંગ ટાઇટલ્સ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511204109/http://www.gauntletpress.com/cgi-bin/gauntletpress/perlshop.cgi?ACTION=template&thispage=HeisLegend&ORDER_ID=251390396 |url-status=dead }}</ref> ''[[The Diary of Ellen Rimbauer: My Life at Rose Red]]'' ,કિંગ માટે લખેલી ટૂંકી શ્રેણીઓ ''[[રોઝ રેડ]]'' એક જાડા પૂઠાંવાળુ પુસ્તક છે. આ પુસ્તક અનામી માલિકી હેઠળ પ્રગટ થયું હતું, અને તેને રેડલેય પેર્સોન દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું. ભાગ્યેજ થતી ઘટના કે જેનો આડલાભ બીજા એક લેખકને ત્યારે થયો જ્યારે તેને વ્યાપારીક કાર્ય માટે કિંગ દ્વારા બનાવેલા પાત્રો અને કથાના ઘટકોનો તેના લખાણમાં ઉપયોગ કરવાની તેને પરવાનગી મળી. એવું અનુમાન છે કે, ''[[લોસ્ટ]]'' શ્રેણીની ''[[બેડ ટ્વીન]]'' નવલકથા કિંગ [[ગ્રેય ટ્રૂપ]]ના ઉપનામ હેઠળ લખી હતી, જે બદનામ થઇ હતી. ''લોસ્ટ'' ના એક ઉત્સુક અને જાતે જાહેર કરેલા ચાહક તરીકે કિંગ દ્વારા આ પદ્ધતિને ઇંધણ પૂરવામાં આવ્યું, જેનો ઉલ્લેખ અને વખાણ તેના એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીક્લિના લેખોમાં કેટલીય વાર આવ્યો હતો કિંગે [[જોન મેલ્લેનકેમ્પ]] સાથે મળીને ''[[ગોસ્ટ બ્રધર્સ ઓફ ડાર્કલેન્ડ કન્ટ્રી]]'' નામે સંગીતમય નાટક લખ્યું હતું. કિંગે રોક બેન્ડ [[રોક-બોટમ રીમાઇન્ડર્સ]] માટે ગીટાર વગાડ્યું હતું, તેમાંના ઘણાંબધા સભ્યો લેખકો છે. અન્ય સભ્યોમાં [[ડેવ બેરી]], [[રીડલે પીઅર્સન]], [[સ્ક્રોટ ટૂરોવ]], [[એમી ટેન]], [[જેમ્સ મેકબ્રાઇડ]], [[મિટેચ અલબોમ]], [[રોય બ્લોઉન્ટ, જુનિયર]], [[મેટ્ટ ગ્રોએનિંગ]], કાથી કામેન ગોલ્ડમાર્ક અને [[ગ્રેજ આઇલેશ]]નો સમાવેશ થયો છે. જોકે તેમાંના કોઇ પણ પાસે સંગીતની કોઇ આવડત નથી. કિંગ રોક બેન્ડ [[એસી/ડિસી]] બેન્ડના ચાહક છે, જેમણે 1996માં ''[[મેક્સિમમ ઓવરડ્રાઇવ]]'' ફિલ્મ માટે સાઉન્ડટ્રેક નોંધાવ્યો હતો. તેઓ [[ધ રામોન્સ]]ના પણ ચાહક છે, જેમણે ''[[પેટ સેમાટરી]]'' માટે મુખ્ય ગીત લખ્યું હતું અને મ્યુઝીક વિડીયોમાં દેખાયા હતા. કિંગે તેમની વિવિધ નવલકથાઓ અને વાર્તાઓમાં ઘણી બધી વખત આ બેન્ડનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, અને રામોન્સે પણ કિંગનો ઉલ્લેખ 1981માં રજૂ થયેલ ''[[પ્લેઝન્ટ ડ્રીમ્સ]]'' ના ગીત, ઇટ્સ નોટ માય પ્લેસ (9 થી 5માં શબ્દમાં)માં કર્યો છે. વધુમાં, તેમના સમર્પિત આલ્બમ ''[[વી'આર અ હેપી ફેમલી]]'' માટે કિંગે લાઇનર નોંધો પણ લખી હતી. 1988માં, [[બલ્યુ ઓટસ્ટર કલ્ટ]] નામના બેન્ડે તેમના 1974ના [[એસ્ટ્રોનોમી]] ગીતના નવ વૃતાન્તને રેકોર્ડ કરાવ્યું હતું. રેડિયો પર વગાડવા માટે તેની પહેલી રજૂઆતમાં કિંગ દ્વારા કહેવામાં આવેલા અંતને રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="BOC">{{cite web | title = Complete Blue Oyster Cult Discography | url = http://www.blueoystercult.com/Studio/BOC_Discography.pdf | author = Bolle Gregmar | publisher = Blue Oyster Cult | access-date = 2008-07-14 | format = PDF | archive-date = 2007-11-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071128155309/http://www.blueoystercult.com/Studio/BOC_Discography.pdf | url-status = dead }}</ref> 25, ઓક્ટોબર 2009ના રવિવારે, ડિસી કોમિક વેર્ટીગો બ્લોગ ન્યૂઝમાં રજૂ થયું કે, માર્ચ 2010 માં કિંગ ટૂંકી વાર્તાના લેખક [[સ્કોટ સ્નાઇડર]] અને કલાકાર [[રાફેલ એલબુક્યુર્કુ]] સાથે જૂથ બનાવીને ''[[અમેરિકન વેમ્પાયર]]'' નામની નવી હાસ્ય પુસ્તકની માસિક શ્રેણી શરૂ કરશે.<ref>વેર્ટીગો બ્લોગ, સ્કોટ સ્નાઇડર એન્ડ સ્ટીફન કિંગ ટુ રાઇટ અ ન્યૂ હોરર કોમિક બુક સીરીઝ, અમેરીકન વેમ્પાયર, સીડની, ઓક્ટોબર 25, 2009</ref> જેમાં કિંગ પહેલીવાર અમેરિકન વેમ્પાયર, સ્કીનર સ્વીટનો પાછળનો ઇતિહાસના પાંચ ભાગોના પહેલા આર્ક.માં લખ્યો છે. સ્કોટ સ્નાઇડરે પણ પર્લની વાર્તા લખશે. પહેલી કથા આર્ક. બંને કથાઓમાંથી લેવામાં આવશે. 2010 માં, કિંગ સંગીતકાર [[શૂટર જેનિંગ્સ]] અને તેના બેન્ડ [[હીરોફન્ટ]] સાથે મળીને તેમનાં તાજેતરમાં આવનાર આલબમ, ''[[બ્લેક રીબોન્સ]]'' ને ગીતોની રચનાને ઉપલબ્ધ કરાવશે. ===ફિલ્મો અને ટીવી=== કિંગની ધણી નવલકથાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓમાંથી મોટા ચલિત ચિત્રો કે ટીવીના ચિત્રપટો અને ટૂંકીશ્રેણીઓ બની છે. કિંગના કહ્યા મુજબ તેમની રચનાઓમાંથી બનેલી તેમની પસંદગીની ફિલ્મો આ પ્રમાણે છે – ''[[સ્ટેન્ડ બાય મી]]'' , ''[[ધ શોશેન્ક રેડેમ્પશન]]'' અને ''[[ધ મીસ્ટ]]'' .<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=BXRuWx-mkTc&amp;feature=related ''ધ ટુડે શો'' ], 8 ફેબ્રુઆરી, 2008</ref> કિંગે પહેલીવાર જોર્જ રોમેરોની ફિલ્મ ''નાઇટરાઇડર્સ'' માં એક વિદૂષક પ્રેક્ષક સભ્ય તરીકે રજૂ થયા હતા. ''[[ક્રીપશો]]'' માં તેમણે જોર્ડી વેરીલ તરીકે પહેલી મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં તે એક જંગલોનો રેડનેક હોય છે, જ્યારે તે એક પડેલી ઉલ્કાને વેચવાના વિચારથી અડે છે, ત્યારે તેના આખા શરીરમાં લીલ ઊગી જાય છે. ત્યારથી કિંગે તેમની રચનાઓની કેટલીક અનુરૂપતાઓમાં ટૂંકી ભૂમિકા ભજવી ચૂક્યા છે. કિંગે ભજવેલા વિવિધ પાત્રો આ મુજબ છે, ''[[પેટ સેમટ્રી]]'' માં તે અંત્યેષ્ટિમાં એક પાદરી તરીકે, ''[[રોઝ રેડ]]'' માં એક પીઝા પહોંચાડનાર વ્યક્તિ તરીકે, ''ધ સ્ટ્રોમ ઓફ ધ સેન્ચૂરી'' માં એક છાપાના પત્રકાર તરીકે, ''[[ધ સ્ટેન્ડ]]'' માં ટેડી વીઇસઝેક તરીકે, ''[[શીનીંગ]]'' નામની ટૂંકી શ્રેણીમાં ટોળીના સભ્ય તરીકે, ''[[ધ લાન્ગોલીર્સ]]'' માં ટોમ હોલબેય તરીકે અને ''[[સ્લીપવોકર]]'' માં કબ્રસ્થાનના સાર સંભાળ રાખનાર તરીકે કિંગ નજરે પડ્યા હતા. ''ધ ગોલ્ડન યર્સ'' માં પણ તે નજરે પડ્યા હતા અને ''[[ચેપલ'સ શો]]'' અને [[એમી ટાન]]માં સાથી લેખક સાથે તે પ્રગટ થયા હતા, જ્યારે ''[[ધ સીમ્પસન્સ]]'' માં પોતેજ નજરે પડ્યા હતા. ભૂમિકાઓ ભજવવા સિવાય, કિંગે ''[[મેક્સીમમ ઓવરડ્રાઇવ]]'' દ્વારા નિર્દેશનમાં પણ પોતાનો હાથ અજમાયો છે. આ ફિલ્મમાં ફ્રીટ્ઝના એટીએમનો ઉપયોગ કરતા માણસ તરીકેની ટૂંકી ભૂમિકા પણ કિંગે ભજવી હતી. ''[[કિંગડમ હોસ્પિટલ]]'' નામની ટૂંકી શ્રેણીઓનું કિંગે નિર્દેશન કરી તેમાં ભૂમિકા પણ ભજવી હતી, જે [[લાર્સ વોન ટ્રીઅર]] દ્વારા તૈયાર કરેલી ''[[રીગેટ]]'' નામની ડેનીશ ટૂંકીશ્રેણીઓ પર આઘારીત હતી. ''[[ધ એક્સ-ફાઇલ્સ]]'' ની 5 સિઝનના એક ભાગ [["ચીન્ગા"]]માં પણ સહ-લેખક તરીકે તેના રચયિતા [[ક્રીસ કાર્ટર]] જોડે કામ કર્યું હતું. કિંગે ''[[સેલિબ્રીટ્રી જેપર્ડી!]]'' માં એક હરીફ તરીકે પણ નજરે પડ્યા હતા. 1995માં, [[બાન્ગોર સાર્વજનિક ગ્રંથાલય]]ના લાભાર્થે તેમણે આમાં ભાગ લીધો હતો. ''[[અસૅસીનેશન વેકેશન]]'' ના વૃતાન્તની [[એડિયોબુક]]માં કિંગે [[અબ્રાહમ લિંકન]]ના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો. 2009માં ''[[ફેમિલી ગાય]]'' ની વાર્તામાં, [[થ્રી કિંગ્સ]]માં, કિંગની ત્રણ નવલકથાઓને ફિલ્મ માટે અનુરૂપ કરવામાં આવી હતી, આ ત્રણ ફિલ્મો ''[[સ્ટેન્ડ બાય મી]]'' , ''[[મીસેરી]]'' અને ''[[ધ શોશન્ક રેડેમ્પશન]]'' હતી. ''[[ક્વોન્ટમ લેપ]]'' ની ત્રીજી સિઝનના ભાગને કિંગને અર્પણ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં અંતમાં સેમને સ્ટેવીએ તરુણ સ્ટીફન કિંગનું પાત્ર છે તેવું સમજાય છે અને સેમ લેપ કથાના અંત પહેલા સેન સ્ટીફનને "કુઝો" માટે સુઝાવ આપવાનો હોય છે. == આવકાર == === ટીકાત્મક પ્રતિક્રિયા === કિંગના લખાણો સંદર્ભે જે ટીકાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ મળી છે, તેમાંથી મોટાભાગની હાકારાત્મક રહી છે. પ્રસંગોપાત જ તેઓ વિદ્વાન લેખકોની ટીકાનો ભોગ બન્યા છે. વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનાઓના સંપાદકો [[જોન ક્લુટ]] અને [[પીટર નિકોલસે]]<ref>કલ્ટે, જોહ્ન અને પીટર નીકોલ્સ. ''ધ ઇનસાઇક્લોપીડિયા ઓફ સાયન્સ ફિકશન'' . ન્યૂયોર્ક: સેન્ટ. માર્ટિન્સ ગ્રીફ્રીન, 1993. આઇએસબીએન 0-907061-05-0</ref> કિંગ માટે મોટા પાયે પ્રશંસાત્મક મૂલ્યાંકન નોંધ્યું છે કે "તેમની રચનાઓમાં તીવ્ર ગદ્ય, કાનને કઠોર કરે તેવા સંવાદો, શંકા દૂર કરતા પાછળ ગોઠવેલી રચનાઓ, મનુષ્યની અણસમજૂ અને ક્રૂરતા અંગે તામસી જુસ્સાદાર નિંદાત્મક ભાષણ (ખાસ કરીને બાળકો માટે) [આ દરેકમાં ટોચ સ્થાને] જે તેમને વધુ પ્રખ્યાત 'લોકપ્રિય' લેખકોની વચ્ચે મૂકે છે." [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] બાદ [[એસ. ટી. જોશી]]<ref>જોષી, એસ.ટી. ''ધ મોર્ડન વીયર્ડ ટેલ: અ ક્રીટીક્યૂ ઓફ હોરર ફિકસન'' મેકફાર્લેન્ડ &amp; કંપની, 2001, આઇએસબીએન 978-0786409860</ref>ના ભયાનક કલ્પના પરના વિશ્લેષણ, ''ધ મોર્ડન વીયર્ડ ટેલ'' (2001)માં, જોશીએ એક પ્રકરણ કિંગની રચનાઓ પર આધારીત ટીકાને સમર્પિત કર્યો છે. જોશીની તેવી દલીલ હતી કે કિંગની શ્રેષ્ઠ રચનાઓ (તેની અલૌકિક વિષયને આધારીત નવલકથાઓ), તેની સૌથી ખરાબ નવલકથાઓ છે, જેમાં મોટાભાગે અતીશ્યોક્તિવાળું, અતાર્કિક, અતિશય લાગણીશીલ અને ''[[ડેઅસ એક્સ મચીન]]'' જેવા અંતવાળા નીચા વલણવાળું લખાણ લખવમાં આવે છે. આ ટીકાને બાદ કરતાં, જોશીની દલીલ હતી કે ''[[ગેરાલ્ડ્સ ગેમ]]'' (1993)થી, કિંગ ઓછી લખાણની ભૂલોવાળી, કસહીન, વધુ યોગ્ય અને સામાન્યરીતે સારી રીતે લખાયેલા પુસ્તકનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. જોશીએ તે વાત પર પણ ભાર મૂક્યો કે, કિંગ [[યુવાની]]ના સુખ અને દુખ અંગે ઊંડી સમજવાળા નિશ્ચિત લખાણ લખે છે અને તેમને કેટલાક શ્રેષ્ઠ પુસ્તકો અને કથાઓનું નિર્માણ કર્યું છે. જોશીએ દાખલા તરીકે કહ્યું કે કિંગની શરૂઆતી અલૌકિક ન હોય તેવી બે નવલકથા, ''[[રાગ]]'' (1977) અને ''[[ધ રનીંગ મેન]]'' (1982) કિંગની શ્રેષ્ઠ નવલકથાઓ છે, જેમાં માની શકાય તેવા પાત્રોવાળી [[રહસ્યમયી રોમાંચક]] નવલકથા છે જેને સારી રીતે ગોઠવેલી છે અને તે વાંચનારને તલ્લીન કરી દેનાર છે. 1996માં, કિંગે તેની ટૂંકી વાર્તા [[ધ મેન ઇન ધ બ્લેક શૂટ]] માટે [[ઓ. હેનરી એવોર્ડ]] જીત્યો હતો. 2003માં, કિંગને [[રાષ્ટ્રીય પુસ્તક પુરસ્કાર]] દ્વારા લાઇફટાઇમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા, અને અમેરિકન સાહિત્યમાં પોતાનો વિશિષ્ટ ફાળો આપવા માટે પુરસ્કારરૂપ ચંદ્રક આપ્યો સાથે તેમના કાર્યને આ મુજબ વર્ણવામાં આવ્યું: <blockquote>સ્ટીફન કિંગના લખાણમાં સુરક્ષિત મહાન અમેરિકન પરંપરા જળવાયેલી છે જે આત્માની જગ્યા અને કથાના કાયમીપણાને ખ્યાતી અપે છે. તેઓ કલાત્મક, મગજને વક્રતા આપતા પાના લખવામાં કુશળ છે તેમજ આપણાં આંતરિક જીવનના કેટલાક સુંદર તો કેટલાક ભયાનક પાસાઓમાં તેમણે તલસ્પર્શી નૈતિક સત્યોને પણ સામેલ કર્યા છે. આ પુરસ્કાર વિશ્વભરના દરેક વયના વાચકો અને પુસ્તક રસિકોમાં કિંગે મેળવેલ સ્થાનનાં સ્મારક સમાન છે. </blockquote> [[સાહિત્ય]] સમુદાયના કેટલાક લોકો કિંગને મળેલા આ સન્માન માટે અસહમતિ દર્શાવે છે: [[સિમોન અને સ્ક્યુસ્ટર]]ના ભૂતપૂર્વ કાર્યકારી સીઆઈઓ કિંગના કાર્યને "અસાહિત્યીક" ગણાવી છે અને ટિકાકાર [[હારોલ્ડ બ્લોમ]] કિંગની પસંદગી અંગે ટીકા કરતા કહે છે કે: <blockquote>"વિશિષ્ટ યોગદાન" માટે નેશનલ બુક ફાઉન્ડેશનનો વાર્ષિક પુરસ્કાર સ્ટીફન કિંગને આપવાનો નિર્ણય અસાધારણ છે. બીજી રીતે જોઈએ તો તે આપણી સંસ્કૃતિને નીચે લઈ જવાની પ્રક્રિયા કરી રહયા છે. ભૂતકાળમાં મેં કિંગને ખૂબ જ [[પેની ડ્રેડફુલ]] લેખક તરીકે દર્શાવ્યા હતા પરંતુ તેવું કહેવું પણ ઓછું પડે તેવું છે. [[એડગાર એલ્લાન પોઈ]] સાથે તેમની કોઈ સમાનતા નથી. વાક્યે -વાક્યે, ફકરે- ફકરે અને પુસ્તકે -પુસ્તકે તેઓ તદ્દન અસમર્થ લેખક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/ |title=Boston.com / News / Boston Globe / Editorial / Opinion / Op-ed / ડમ્પીંગ ડાઉન અમેરિકન રીડર્સ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2006-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617015302/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2003/09/24/dumbing_down_american_readers/ |url-status=dead}}</ref></blockquote> જોકે, કેટલાક લેખકો કિંગના રક્ષણ માટે આવ્યા, તેવા લેખકમાંના એક હતા [[ઓર્સન સ્કોટ કાર્ડ]], જેમણે આ મુજબ પ્રતિક્રિયા કરી: <blockquote>મને તે વાતની ખાતરી આપવા દો કે કિંગની રચનાઓ ચોક્કસપણે સાહિત્ય છે, કારણ કે તે પ્રકાશન માટે લખાઇ હતી અને ખૂબ વખાણપૂર્વક વંચાય છે. સ્નાઇડરનો જે ખરેખરમાં મતલબ હતો કે તે એ હતો કે શૈક્ષણિક- સાહિત્યના જાણકારો દ્વારા સાહિત્યને પસંદ કરનારાઓ તેને નહીં પસંદ કરે."<ref>[http://www.hatrack.com/osc/reviews/everything/2003-09-21.shtml યુમી બેયર્સ, લાયન્સ, બુમટાઉન, મેયર, એન્ડ કિંગ – અંકલ ઓર્સન રિવ્યૂ એવરીથીંગ]</ref></blockquote> [[રોજર એબર્ટે]] 2004ના ચલચિત્ર ''[[સિક્રેટ વિન્ડો]]'' ની સમીક્ષા કરતા કહ્યું કે, ધણા લોકોને તેને [કિંગને] રાષ્ટ્રીય પુસ્તક પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા તે માટે આધાત અનુભવે છે, જાણે કે લોકપ્રિય લેખકને ગંભીરતાથી ન લેવાતો હોય તેમ. સ્ટ્રુન્ક અને વાઇટની ''[[ધ એલીમેન્ટ ઓફ સ્ટાઈલ]]'' કરતા તેની ''[[ઓન રાઇટીંગ]]'' પુસ્તકને અંગે જાણ્યા બાદ તેની કારીગર વિષે વધુ ઉપયોગી અને બારીકાઇથી જોયા બાદ, હું મારા દંભમાંથી બહાર આવ્યો."<ref>{{Cite web |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20040312%2FREVIEWS%2F403120306%2F1023 |title=શિકાગો-ટાઇમ્સ – રિવ્યૂસ ''સિક્રેટ વિન્ડો'' (xhtml) |access-date=2021-08-26 |archive-date=2012-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003121705/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20040312%2FREVIEWS%2F403120306%2F1023 |url-status=dead }}</ref> 2008માં, ''[[એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીક્લિ]]'' દ્વારા બહાર પાડેલી "નવી શ્રેષ્ઠ કૃતિઓ: 1983 થી 2008 સુધી શ્રેષ્ઠ રીતે વાંચવામાં આવેલી 100 કૃતિઓ"ની સૂચિમાં, કિંગના પુસ્તક ''[[ઓન રાઇટીંગ]]'' ને 21માં સ્થાને મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20207076_20207387_20207349,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2012-01-27 |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20120127131458/http://www.ew.com/ew/article/0,,20207076_20207387_20207349,00.html |url-status=dead }}</ref> ===જાણીતી સંસ્કૃતિ પર પ્રભાવ=== ''કેરી'' ના પ્રકાશન બાદ, લોકોમાં કિંગ અને તેની રચનાઓ માટે જાગૃતતા ખૂબ જ ઊંચી હદે ઠસાઇ ગઇ,<ref>લીન્ડા બેડલી, ''રાઇટીંગ હોરર એન્ડ ધ બોડી ધ ફિકશન ઓફ સ્ટીફન કિંગ, કલીવ બાર્કેર, એન્ડ એન્ને રાઇસ'' (જાણીતી સંસ્કૃતિના અભ્યાસમાં ફાળો) (ગ્રીનવુડ પ્રેસ, 1996); [[મિચેલ આર. કોલીંગ્સ]], ''સ્કેરીંગ અસ ટુ ડેથ ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ સ્ટેફન કિંગ ઓન પોપ્યુલર કલચર'' (બોર્નગો પ્રેસ 2 રેવ એડિશન, 1997, ISBN 0930261372). </ref> અને તેમની રચનાઓ ''[[ધ ટ્વીલાઇટ જોન]]'' કે [[એલ્ફ્રેડ હીચકોક]]ના ચિત્રપટો જેટલી જ લોકપ્રિય થઇ ગઇ.<ref>એમી કેયશીઅન, ''સ્ટીફન કિંગ'' (પોપ કલ્ચર લેજન્ડ) (ચેલ્સેઆ હાઉસ પબ્લિકેશન, 1995).</ref> વિશ્વના એક શ્રેષ્ઠ ખુબ જ વેચતા નવલકથાકાર તરીકે અને ઇતિહાસમાં ડરામણી રચનાઓ લખતા લેખક તરીકે નાણાકીયરીતે સૌથી સફળ લેખક રહેનાર, કિંગ અમેરિકાના હોરર (ભયજનક) લેખકોની પ્રતિમા તરીકે સૌથી ઊંચા હોદ્દે ધરાવે છે. કિંગના પુસ્તકો અને પાત્રો તેટલી હદ્દે ડર પ્રતિકાત્મક હદે ફેલાવ્યો છે કે તેની રચનાઓ મુખ્ય સાહિત્ય વિચારોના સમાનાર્થકોરૂપ બની ગઇ છે. ==પુરસ્કારો== *[[એલેક્સ પુરસ્કારો]] 2009: "[[જસ્ટ આફ્ટર સનસેટ]]" *અમેરિકન લાઇબ્રેરી અસોસિએશન બેસ્ટ બુક્સ ફોર યંગ એડલ્ટ્સ **1978: "[['સલેમ'સ લોટ]]" **1981: "[[ફાયરેસ્ટઆર્ટેર]]" *બ્લારોગ પુરસ્કાર [[1980]]: "[[નાઇટ શીફ્ટ]]" *બ્લેક ક્વિલ પુરસ્કારો 2009: "[[ડુમા કી]]" *[[બ્રામ સ્ટ્રોકર પુસ્કાર]] **1987: ''[[મિઝરી]]'' **1990: ''[[ફોર પાસ્ટ મીડનાઇટ]]'' **1995: ''[[લન્ચ એટ ધ ગોથમ કેફે]]'' **1996: ''[[ધ ગ્રીન માઇલ]]'' **1998: ''[[બેગ ઓફ બોન્સ]]'' **2002: "[[લાઇટાઇમ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ]]" **2006: ''[[લીસેય'સ સ્ટ્રોરી]]'' **2009: ''[[ડુમા કી]]'' **2009: "[[જસ્ટ આફ્ટર સનસેટ]]" *[[બ્રિટિશ ફેન્ટસી પુરસ્કાર ]] **1981: સાહિત્ય કળામાં ઉત્કૃષ્ટ ફાળા માટે **1987: "[[ઈટ]]" **1992: "[[કુજો]]" **1999: "[[બેગ ઓફ બોન્સ]]" **2005: "[[The Dark Tower VII: The Dark Tower]]" *ડેટસ્ચેર ફાન્ટાસ્ટીક પ્રેઇઝ **2000: "[[હાર્ટ ઇન એટલાન્ટીસ]]" **2001: "[[ધ ગ્રીન માઇલ]]" **2003: "[[બ્લેક હાઉસ]]" **2004: વર્ષના આંતરાષ્ટ્રિય લેખક **2005: "[[The Dark Tower VII: The Dark Tower]]" *હોરર ગિલ્ડ **1997: "[[ડેસ્પરેશન]]" **2001: "[[રાઇડીંગ ધ બુલેટ]]" **2001: "[[ઓન રાઇટીંગ]]" **2002: "[[બ્લેક હાઉસ]]" **2003: "[[ફ્રોમ અ બુઇક 8]]" **2003: "[[એવરીથીંગ'સ ઇવેન્ટયુઅલ]]" *[[હુગો પુરસ્કાર/0} 1982: ડાન્સે માકાબ્રે|હુગો પુરસ્કાર/0} 1982: ''[[ડાન્સે માકાબ્રે]]'' ]] *[[ઇન્ટરનેશનલ હોરર ગિલ્ડ એવોર્ડ]] 1999: "[[સ્ટ્રોમ ઓફ ધ સેન્ચયુરી]]" *[[લોકુસ પુરસ્કારો ]] **1982: "[[ડાન્સે માકાબ્રે]]" **1986: "[[સ્કેલેટોન ક્રૂ]]" **1997: "[[ડેસ્પરેશન]]" **1999: "[[બેગ ઓફ બોન્સ]]" **2001: "[[ઓન રાઇટીંગ]]" *[[મિસ્ટ્રી રાઇટર્સ ઓફ અમેરિકા]] 2007: "[[ગ્રાન્ડ માસ્ટર પુરસ્કાર]]" *[[નેશનલ બુક એવોર્ડ]] 2003: "[[મેડલ ઓફ ડિસ્ટીંગ્વિશ્ડ કોન્ટ્રીબ્યુશન ટુ અમેરિકન લેટર્સ]]" *ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી બુક્સ ફોર ધ ટીન એજ [[1982]]: "[[ફાયરેસ્ટઆર્ટેર]]" *[[ઓ. હેનરી પુરસ્કાર]] 1996: ''[[ધ મેન ઇન ધ બ્લેક સ્યૂટ]]'' *[[ક્વિલ પુરસ્કાર]] 2005: "[[ફેથફુલ]]" *સ્પોકન પબ્લિક લાઇબ્રેરી ગોલ્ડન પેન એવોર્ડ [[1986]]: ગોલ્ડન પેન એવોર્ડ *[[માઇન વિદ્યાપીઠનો]] 1980: અલુમની કેરીયર પુરસ્કાર *યુએસ (Us) સામયિક 1982: બેસ્ટ ફીકશન રાઇટર ઓફ ધ યર *[[વર્લ્ડ ફેન્ટસી પુસ્કાર ]] **1980: "[[કન્વેન્શન એવોર્ડ]]" **1982: "[[ધ રેન્ચ]]" **1995: ''[[ધ મેન ઇન ધ બ્લેક સ્યૂટ]]'' **2004: "[[લાઇફટાઇમ અચીવમેન્ટ]]" *[[વર્લ્ડ હોરર કન્વેનશન]] 1992: વર્લ્ડ હોરર ગ્રાન્ડમાસ્ટર ==આ પણ જુઓ == {{col-begin}} {{col-2}} ;ગ્રંથસૂચિ * [[સ્ટીફન કિંગની ગ્રંથસૂચિ]] * [[સ્ટીફન કિંગ દ્વારા લખાયેલી ટૂંકી કલ્પનિક કથા]] * [[સ્ટીફન કિંગના પ્રકાશિત ન થયા હોય તેવી રચનાઓ]] ;કુટુંબ * [[જોસેફ હિલસ્ટ્રોમ કિંગ]] * [[નાઓમી કિંગ]] * [[ઓવેન કિંગ]] * [[તાબીથા કિંગ]] ;કિંગની કલ્પનિક સ્થાનિક ભૂગોળ * [[કેસલ રોકસ માઇને]] * [[ડેરી, માઇને ]] * [[જેરુસલામ'સ લોટ, માઇને]] {{col-2}} ;પ્રકાશકો * [[કેમેટેરી ડાન્સે પ્રકાશનો]] * [[સ્ક્રીબનેર]] * [[ડબલડે]] * [[ગ્રાન્ટ]] * [[ફિલ્ટ્રુમ પ્રેસ]] * [[વિકિંગ પ્રેસ]] ;યોજનાઓ * [[ડોલર બેબી]] * [[રોક બોટમ રિમાઇન્ડર્સ]] {{col-end}} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} === વધારાનું વાંચન === * ''ધ મેની ફેક્ટ્સ ઓફ સ્ટીફન કિંગ'' , [[મિચેલ આર. કોલીંગ્સ, ]], સ્ટોરમોન્ટ હાઉસ, 1985, આઇએસબીએન 0930261143 * ''ધ સોર્ટર વર્ક્સ ઓફ સ્ટીફન કિંગ'' , મિચેલ આર. કોલીંગ્સ [[ડેવીડ એ. ઇન્ગેબ્રેસ્ટોન]]સાથે, સ્ટ્રારમોન્ટ હાઉસ, 1985, ISBN 093026102X * ''સ્ટીફન કિંગ એઝ રીચાર્ડ બચમેન'' , મિચેલ આર. કોલિંગ્સ, સ્ટ્રારમોન્ટ હાઉસ, 1985, આઇએસબીએન 0930261003 * ''ધ અનોટાટેડ ગાઇડ ટુ સ્ટીફન કિંગ: અ પ્રાઇમરી એન્ડ સેકેન્ડરી બીબલીઓગ્રાફી ઓફ ધ વર્ક્સ ઓફ અમેરીકાસ પ્રિમિયર હોરર રાઇટર'' , મિચેલ આર. કોલીંગ્સ, સ્ટ્રારમોન્ટ હાઉસ, 1986, આઇએસબીએન 0930261801 * ''ધ ફિલ્મ ઓફ સ્ટીફન કિંગ'' , મિચેલ આર. કોલીંગ્સ સ્ટારમોન્ટ હાઉસ, 1986, આઇએસબીએન 0930261100 * ''ધ સ્ટેફન કિંગ ફિનોમીનોન'' , મિચેલ આર. કોલીંગ્સ સ્ટારમોન્ટ હાઉસ, 1986, આઇએસબીએન 0930261127 * ''હોરર પલુમ્ડ એન ઇન્ટનેશનલ સ્ટીફન કિંગ બીબ્લોગ્રાફી એન્ડ ગાઇડ 1960-2000'' , મિચેલ આર. કોલીંગ્સ, ઓવરટુક કનેકશન પ્રેસ 2003, આઇએસબીએન 1-892950-45-6 * ''ધ કમ્પલીટ સ્ટીફન કિંગ એનસાઇક્લોપીડિયા'' , સ્ટીફન સ્પીગનેસી. કોન્ટેમપરી બુક્સ, 1991, આઇએસબીએન 9780809238187 * ''ધ લોસ્ટ વર્ક ઓફ સ્ટીફન કિંગ'' , [[સ્ટીફન સ્પીગ્નેસી]], બ્રીચ લેન પ્રેસ, 1998, આઇએસબીએન 9781559724692 * ''ધ એસેન્શીયલ સ્ટીફન કિંગ'' , [[સ્ટીફન સ્પીગ્નેસી]], કારેર પ્રેસ, 2001, આઇએસબીએન 9781564147103 * ''ધ કમ્પલીટ ગાઇડ ટુ ધ વર્ક્સ ઓફ સ્ટીફન કિંગ'' , [[રોકી વુ઼ડ]], ડેવિડ રોવ્સથ્રોરેન અને નોર્મા બ્લેકબુર્ન, કાનરોક પાર્ટનર્સ, આઇબીએન 0975059335 * ''સ્ટીફન કિંગ: અનકલેક્ટેડ, અનપબ્લિશ'' , [[રોકી વુડ ]], કેમેટેરી ડાન્સે, 2006, ISBN 1587671301 * ''ધ સ્ટીફન કિંગ કલેકટર્સ ગાઇડ '' , [[રોકી વુડ]] and અને જસ્ટીન બુક્સ, કાનરોક પાટનર્સ, આઇએસબીએન 978-0-9750593-5-7 * ''સ્ટીફન કિંગ: અ પ્રાઇમરી બીબ્લોગ્રાફી ઓફ ધ વર્લ્ડ મોસ્ટ પોપ્યુલર ઓથર '' , જસ્ટીન બુક્સ, કેમેટેરી ડાન્સ, 2008, આઇએસબીએન 1587671530 * ''સ્ટીફન કિંગ: ધ નોન-ફિક્શન'' , [[રોકી વુડ]] અને જસ્ટીન બુક્સ, કેમેટેરી ડાન્સ, 2008, આઇએસબીએન 1-58767-160-3 * ''સ્ટીફન કિંગ ઇઝ રિચર્ડ બેચમેન'' , મિચેલ આર. કોલીંગ્સ ઓવરટુક કનેક્શન પ્રેસ, માર્ચ 2008, આઇએસબીએન 1-892950-74-X ''આ પણ જુઓ [[બુક્સ અબાઉટ સ્ટીફન કિંગ ]]'' == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}} * [http://www.stephenking.com/ સ્ટીફન કિંગના અધિકૃત વેબ સાઇટ] * [http://www.carriethemusical.com/ કેરી ધ મ્યુઝિકલ માટે અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301175810/http://www.carriethemusical.com/ |date=2007-03-01 }} * [http://www.stkfoundation.org/ સ્ટીફન &amp; તાબીથા કિંગ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514035229/http://www.stkfoundation.org/ |date=2011-05-14 }} * [http://theparisreview.org/viewinterview.php/prmMID/5653 ધ પેરિસ રિવ્યૂ ઇન્ટરવ્યૂ] * [http://www.latorrenera.com લા ટોરે નેરા – સ્ટીફન કિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200709150510/http://www.latorrenera.com/ |date=2020-07-09 }} ઇટાલીયન/અંગ્રેજી વેબસાઇટ * [http://www.heraldtribune.com/article/20080328/NEWS/803280336/1661 વિડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426160514/http://www.heraldtribune.com/article/20080328/NEWS/803280336/1661 |date=2010-04-26 }} માર્ચ 2008માં સારાસોટા, ફ્લામાં કિંગ સાથેની એક મુલાકાત. [[Category:અમેરિકન નવલકથાકારો]] [[Category:સ્ટીફન કિંગ]] [[Category:1947 જન્મ]] [[Category:જીવિત લોકો]] [[Category:20મી સદીના નવલકથાકારો]] [[Category:21મી સદીના નવલકથાકારો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] lp8oltuvcq0n4t8url118oswlqh9ge2 હોસ્પિટલ 0 25575 907949 905753 2026-11-21T08:58:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907949 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:NorfolkAndNorwichUniversityHospital(KatyAppleton)Aug2005.jpg|thumb|right|યુકેના ઇસ્ટ ઓફ ઇંગ્લેન્ડમાં આવેલી નોરફોક અને નોર્વિચ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલમાં નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ નામે ઓળખાતી જાહેર ભંડોળથી ચાલતી આરોગ્ય સેવાઓ છે]] [[ચિત્ર:AIIMS central lawn.jpg|thumb|right|દિલ્હી, ભારતમાં ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સીઝ]] આધુનિક ભાષામાં '''હોસ્પિટલ''' એ વિશેષ સ્ટાફ અને સાધનો દ્વારા [[દર્દી]]ને સારવાર આપતી [[આરોગ્ય સંભાળ]] માટેની સંસ્થા છે, અને હંમેશા નહીં પરંતુ ઘણીવાર તે દર્દીને લાંબા સમય સુધી રાખીને પણ સારવાર આપે છે. સંબંધિત તાજેતરના સમય સુધી, તેનો ઐતિહાસિક અર્થ "મહેમાનગતિ માટેનું સ્થાન" હતો, ઉદાહરણ તરીકે નિવૃત્ત સૈનિકને સ્થાન આપવા માટે 1681માં [[ચેલ્સિયા રોયલ હોસ્પિટલ]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આજે હોસ્પિટલોને [[જાહેર સાહસો]], આરોગ્ય સંસ્થાઓ ([[નફા માટે]] કે [[નહીં નફા માટે]]), [[આરોગ્ય વીમા]] કંપનીઓ અથવા પ્રત્યક્ષ સખાવતી દાન સહિતની [[સખાવતી સંસ્થા]]ઓ દ્વારા ભંડોળ પુરુ પાડવામાં આવે છે. આમ છતાં, ઐતિહાસિક રીતે, હોસ્પિટલો ઘણી વાર ધાર્મિક આદેશો અથવા દાનેશ્વરી વ્યક્તિઓ અને નેતાઓ દ્વારા સ્થપાતી અને તેને ભંડોળ પુરુ પાડવામાં આવતું. આજે આધુનિક સમયની હોસ્પિટલોમાં મોટી સંખ્યામાં વ્યાવસાયિક [[ફિઝીશ્યન]], [[સર્જન]], [[નર્સ]] હોય છે, જ્યારે ઇતિહાસમાં, આ કામ સ્થાપક ધર્મના આદેશો અથવા [[સ્વયંસેવી]] લોકો દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવતું હતું. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == [[મધ્ય યુગ]] દરમિયાન, હોસ્પિટલો આધુનિક સંસ્થાઓની વિવિધ સવલતો પૂરી પાડતી હતી, ગરીબો માટે [[અન્નક્ષેત્ર]], [[યાત્રાળુઓ]] માટે હોટેલ, અથવા [[હોસ્પિટલ સ્કૂલ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. હોસ્પિટલ શબ્દ [[લેટિન]] ''હોસ્પેસ'' પરથી આવ્યો છે, જે અજાણ્યા વ્યક્તિ કે વિદેશીને મહેમાન તરીકે દર્શાવે છે. અન્ય શબ્દ મહેમાનગતિ દર્શાવતા ''હોસ્પિટીયમ'' માંથી આવ્યો છે, જે મહેમાન અને આશરો આપનાર, મહેમાનગતિ, મિત્રતાભર્યુ વર્તન, મહેમાનજન્ય આવકાર વચ્ચેનો સંબંધ છે. લેટિન શબ્દને સ્થાને વિશેષણ તરીકે તેનો અર્થ મહેમાન માટેની ચેમ્બર, મહેમાનની ઉતરવાની જગ્યા, પથિકાશ્રમ તરીકે થવા લાગ્યો.<ref>કેસેલની લેટિન ડિક્શનરી, મર્ચન્ટ, જે એન્ડ ચાર્લ્સ જે દ્વારા સુધારવામાં આવેલી., 260મી. હજાર.</ref> આથી ''હોસ્પેસ'' શબ્દ એ અંગ્રેજી શબ્દો ''હોસ્ટ'' (જ્યાં બોલવામાં સરળતા માટે ''પી'' ને દૂર કરવામાં આવ્યો હતો), ''[[હોસ્પિટાલિટી]]'' , ''[[હોસ્પાઇસ]]'' , ''[[હોસ્ટેલ]]'' અને ''[[હોટેલ]]'' નું મૂળ છે. પ્રાચિન ફ્રેન્ચ રોમેન્સ શબ્દ ''હોસ્ટેલ'' દ્વારા લેટિનમાંથી પાછળથી નવો આધુનિક શબ્દ આવ્યો, જેમાં અનુચ્ચારિત ''એસ'' નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો, જે અક્ષરને પાછળથી શબ્દમાંથી દુર કરવામાં આવ્યો અને તેને પગલે આધુનિક ફ્રેન્ચ શબ્દ ''hôtel'' માં [[ચિહ્ન]] મુકવામાં આવ્યું. જર્મન શબ્દ 'સ્પાઇટલ' સમાન મૂળ ધરાવે છે. શબ્દનું [[વ્યાકરણ]] થોડા અંશે તેની બોલી પર આધારિત હોવાને લીધે [[અલગ]] પડે છે. યુ.એસ.માં, ''હોસ્પિટલ'' શબ્દની આગળ આર્ટિકલ મુકવો જરૂરી છે; બ્રિટન અને અન્ય સ્થાનો પર સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ આર્ટિકલ વિના થાય છે જ્યારે તે નામયોગી અવયવ હોય અને કેનેડામાં જ્યારે દર્દીનો સંદર્ભ હોય ("ઇન/ટુ ધી હોસ્પિટલ" વિરૂદ્ધ "ઇન/ટુ હોસ્પિટલ"), બંનેનો ઉપયોગ થાય છે. == પ્રકારો == કેટલાક [[દર્દી]]ઓ ફક્ત [[નિદાન]], સારવાર અને થેરાપિ માટે હોસ્પિટલની મુલાકાત લે છે અને રાત રોકાયા વિના ('બહારના દર્દીઓ') જતા રહે છે; જ્યારે અન્ય લોકો 'એડમિટ' થાય છે અને ઘણા સપ્તાહ કે મહિનાઓ સુધી રહે છે ('અંદરના દર્દીઓ'). હોસ્પિટલ્સ દર્દીઓને એડમિટ કરવાની અને સંભાળની આરોગ્યલક્ષી સવલતોને કારણે અન્યથી જુદી પડે છે, અન્ય સ્થાનોને ક્લિનીક તરીકે ગણવામાં આવે છે. === સામાન્ય === હોસ્પિટલનો શ્રેષ્ઠ જાણીતો પ્રકાર એ સામાન્ય હોસ્પિટલ છે, જે ઘણા પ્રકારના [[રોગ]] અને [[ઇજા]]ઓની સારવાર માટે સ્થાપવામાં આવી હોય છે, અને જેમાં [[આરોગ્ય]] સામે અચાનક અને તાત્કાલિક ઉભી થયેલી તકલીફ માટે [[તાત્કાલિક વિભાગ]] હોય છે. સામાન્ય હોસ્પિટલ [[ઇન્ટેન્સિવ કેર]] માટે મોટી સંખ્યામાં પથારીઓ, લાંબા ગાળા સુધી સારવાર; અને [[સર્જરી]], [[પ્લાસ્ટિક સર્જરી]], [[બાળજન્મ]], બાયોએસે લેબોરેટરિઝની સેવા આપતી તે ક્ષેત્રની આરોગ્યલક્ષી સંસ્થા હોય છે. મોટા શહેરોમાં વિવિધ કદ અને સગવડો ધરાવતા ઘણા હોસ્પિટલો હોઇ શકે છે. વિશેષરૂપે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કેટલીક હોસ્પિટલ પોતાની [[એમ્બ્યુલન્સ]] સેવા પણ ધરાવે છે. === વિશેષતા ધરાવતી === વિશેષતા ધરાવતી હોસ્પિટલોમાં [[ટ્રોમા સેન્ટર]], પુન:વસવાટ હોસ્પિટલો, [[બાળકોની હોસ્પિટલ]], વરિષ્ઠ નાગરિકો ([[વાર્ધક્ય ચિકીત્સા|[[વાર્ધક્ય ચિકીત્સા]]]]) માટેની હોસ્પિટલ, અને [[માનસિક સમસ્યાઓ]] (જુઓ [[માનસિક રોગોની હોસ્પિટલ]]), રોગોની કેટલીક કક્ષાઓ જેવી વિવિધ પ્રકારની ચોક્કસ વૈધકિય જરૂરિયાતો માટેની હોસ્પિટલોનો સમાવેશ થાય છે. હોસ્પિટલ એક બિલ્ડીંગમાં અથવા [[કેમ્પસ]]માં ઘણી બિલ્ડીંગોમાં ફેલાયેલું હોઇ શકે છે. વીસમી સદી પહેલાનું મૂળ ધરાવતી ઘણી હોસ્પિટલોની શરૂઆત એક બિલ્ડીંગથી થઇ હતી અને તે કેમ્પસ સુધી વિસ્તરી હતી. કેટલીક હોસ્પિટલો [[મેડિકલ સંશોધન]] અને ફિઝીશિયન તથા નર્સ જેવા મેડિકલ ક્ષેત્રના કર્મચારીઓની તાલિમ માટે [[યુનિવર્સિટીઓ]] સાથે જોડાયેલા હોય છે, જેને શિક્ષણ આપતી હોસ્પિટલો કહેવામાં આવે છે. વિશ્વભરમાં, મોટા ભાગની હોસ્પિટલો સરકાર અથવા સખાવતી સંસ્થાઓ દ્વારા [[નહીં નફા]]ના ધોરણે ચલાવવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મોટા ભાગની હોસ્પિટલો નહીં નફાના ધોરણે ચલાવવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} === શિક્ષણ === [[શિક્ષણ આપતી હોસ્પિટલ]] મેડિકલના વિદ્યાર્થીઓ અને નર્સોને તાલિમ આપવા સાથે દર્દીઓને પણ સારવાર આપે છે અને સામાન્ય રીતે તે મેડિકલ સ્કૂલ, નર્સીંગ સ્કૂલ કે યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલી હોય છે. === ક્લિનિક === હોસ્પિટલ કરતા જ્યાં ઓછી વૈધકીય સવલત આપવામાં આવતી હોય તે સામાન્ય રીતે [[ક્લિનિક]] તરીકે ઓળખાય છે, અને સામાન્ય રીતે આરોગ્ય સેવાઓ અંગેની [[સરકારી સંસ્થા]] અથવા ફિઝીશિયનોની (ખાનગી પ્રેક્ટિસની મંજુરી હોય તેવા રાષ્ટ્રોમાં) ખાનગી [[ભાગીદારી]] દ્વારા સંચાલિત હોય છે. ક્લિનિક સામાન્ય રીતે [[બહારના દર્દીઓ]]ને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. == વિભાગો == [[ચિત્ર:ER room after a trauma.jpg|thumb|ટ્રોમા હસ્તક્ષેપ બાદ રિસસ્કીટેશન રૂમ બેડ, જે અદ્યતન હોસ્પિટલોના ઉચ્ચ તકનીકો ધરાવતું સાધન દર્શાવે છે ]] {{See also|Category:Hospital departments}} હોસ્પિટલો તેના દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓની દ્રષ્ટિએ અલગ-અલગ હોય છે, આથી તેમાં વિભાગોમાં તફાવત હોય. વિભાગોમાં [[તાત્કાલિક વિભાગ]] અથવા વિશેષતા ધરાવતો [[ટ્રોમા સેન્ટર]], [[બર્ન યુનિટ]], [[સર્જરી]] અથવા [[તાત્કાલિક સંભાળ]] હોઇ શકે છે. આ વિભાગોને [[કાર્ડિયોલોજી]] અથવા [[કોરોનરી કેર યુનિટ]], [[ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ]], [[ન્યૂરોલોજી]], [[કેન્સર સેન્ટર]], અને [[ઓબ્સ્ટેટ્રિક્સ અને ગાયનેકોલોજી]] જેવા વધુ વિશેષ એકમોને ટેકો મળી રહે છે. કેટલીક હોસ્પિટલો [[આઉટપેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ]] ધરાવતી હશે, જ્યારે કેટલીક [[વર્તન આરોગ્ય સેવાઓ]], [[દાંતવિભાગ]], [[ચર્મરોગો]], [[મનોવૈજ્ઞાનિક રોગોનો વિભાગ]], [[પુનર્વસવાટ સેવાઓ]] અને [[શારીરિક ઉપચાર]] જેવા લાંબા સમય સુધી રહેતા રોગો જેવા યુનિટ ધરાવતું હશે. સામાન્ય સહાયક એકમોમાં [[ડિસ્પેન્સરી]] અથવા [[ફાર્મસી]], [[પેથોલોજી]], અને [[રેડિયોલોજી]]નો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે બિન-વૈધકીય બાજુ, [[મેડિકલ રેકોર્ડ્સ વિભાગ]] અથવા [[માહિતી વિભાગની રિલીઝ]]નો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક ઉદાહરણો === [[ચિત્ર:Kos Asklepeion.jpg|thumb|right|300px|એસ્ક્લેપિયન ઓફ કોસનો નજારો, જે એસ્ક્લેપિઓનનો શ્રેષ્ઠ સંગ્રહ કરવામાં આવેલો ભાગ છે.]] [[ચિત્ર:Physician in hospital sickroom printed 1682.jpg|thumb|ફિઝીશિયન હોસ્પિટલમાં માંદા લોકોની મુલાકાત લઇ રહ્યા છે, 1682નું જર્મન એન્ગ્રેવીંગ]] પ્રાચિન સંસ્કૃતિઓમાં, ધર્મ અને દવાઓ જોડાયેલી હતી. સારવાર પૂરી પાડતી સૌપ્રથમ દસ્તાવેજી સંસ્થા [[ઇજિપ્તીયન]] મંદિર હતા. [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં, રોગમાંથી મુક્ત અપાવનારા ભગવાન [[એસ્ક્લેપિયસ]]ના મંદિરો હતો, જેઓ ''એસ્ક્લેપીયા'' {{lang-el|Ασκληπιεία}}સિંગ તરીકે જાણીતા હતા. ''એસ્ક્લેપિયન'' ''Ασκληπιείον'' ) વૈધકીય સલાહો, રોગની ચિકીત્સા, અને નિદાનના કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરતા હતા.<ref>રિસી, જી.બી. ''મેન્ડિંગ બોડીઝ, સેવિંગ સાઉલ્સ: એ હિસ્ટરી ઓફ હોસ્પિટલ્સ.'' [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1990. પાનુ 56 [http://books.google.com/books?id=htLTvdz5HDEC&amp;pg=PA56&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=2#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Books.][http://books.google.com/books?id=htLTvdz5HDEC&amp;pg=PA56&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=2#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Google.com]</ref> આ તીર્થસ્થાનો પર, દર્દીઓ "એન્કિયોમેસિસ" {{lang-el|ενκοίμησις}}તરીકે જાણીતી પ્રેરિત ઉંઘના સપના જેવી અવસ્થામાં પ્રવેશે છે, જે એનેસ્થેસિયા જેવું નથી, જેમાં તેઓ [[સપનામાં]] દૈવી સ્વરૂપ પાસેથી સલાહ માર્ગદર્શન મેળવે છે અથવા સર્જરી દ્વારા તેની સારવાર થાય છે.<ref>એસ્કિટોપોલો, એચ., કોન્સોલાકિ, ઇ., રેમાઉત્સાકી, આઇ., આનાસ્તાસાકિ, ઇ. ''સર્જિકલ ક્યોર્સ બાય સ્લિપ ઇન્ડક્શન એઝ ધી એસક્લેપીયન ઓફ એપિડેરસ.'' એનેસ્થેસિયાનો ઇતિહાસ: પ્રોસિડીંગ્ઝ ઓફ ધી ફિફ્થ ઇન્ટરનેશનલ સિમ્પોસિયમ, જોઝ કાર્લોસ ડિઝ, એવેલિનો ફ્રેન્કો, ડગ્લાસ આર. બેકન, જે. રૂપરેટ, જુલિયન આલ્વારેઝ દ્વારા. એલ્સેવિયર સાયન્સ બી.વી., ઇન્ટરનેશનલ કોંગ્રેસ સિરીઝ 1242(2002), પાનું.11-17. [http://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&amp;pg=PA11&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Books.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423120150/https://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&pg=PA11&dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&lr=lang_en&as_brr=0&cd=1#v=onepage&q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&f=false |date=2016-04-23 }}[http://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&amp;pg=PA11&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Google.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423120150/https://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&pg=PA11&dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&lr=lang_en&as_brr=0&cd=1#v=onepage&q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&f=false |date=2016-04-23 }}</ref> એસ્ક્લેપીયા સારવાર માટે સર્જાયેલી સંસ્થાઓની વિવિધ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરતી નિયંત્રિત સ્પેસ સાથેની યોગ્ય જગ્યા પૂરી પાડે છે.<ref>રિસી, જી.બી. ''મેન્ડિંગ બોડીઝ, સેવિંગ સાઉલ્સ: એ હિસ્ટરી ઓફ હોસ્પિટલ્સ.'' ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1990. પાનું. 56 [http://books.google.com/books?id=htLTvdz5HDEC&amp;pg=PA56&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=2#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Books.][http://books.google.com/books?id=htLTvdz5HDEC&amp;pg=PA56&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=2#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Google.com]</ref> [[એપિડોરસ]]ના એસ્ક્લેપિયનમાં, 350 બીસીની તારીખના ત્રણ મોટા પથ્થરના બોર્ડ નામ, કેસની તવારિખ, ફરિયાદો, અને તેમની સમસ્યા લઇને મંદિરમાં આવેલા 70 દર્દીઓની સારવાર ધરાવે છે. પેટમાં પરૂનો ભરાવો અથવા ટ્રોમેટિક વિદેશી મટિરીયલને દૂર કરવા જેવી કેટલીક નોંધવામાં આવેલી સર્જીકલ સારવાર સ્થાન લઇ લે તેવી વાસ્તવિક છે, પરંતુ એન્કોઇમેસિસની અવસ્થામાં દર્દીને અફીણ જેવી ઘેનકારક વસ્તુ આપી દેવામાં આવે છે.<ref>એસ્કિટોપોલો, એચ., કોન્સોલાકિ, ઇ., રેમાઉત્સાકી, આઇ., આનાસ્તાસાકિ, ઇ. ''સર્જિકલ ક્યોર્સ બાય સ્લિપ ઇન્ડક્શન એઝ ધી એસક્લેપીયન ઓફ એપિડેરસ.'' એનેસ્થેસિયાનો ઇતિહાસ: પ્રોસિડીંગ્ઝ ઓફ ધી ફિફ્થ ઇન્ટરનેશનલ સિમ્પોસિયમ, જોઝ કાર્લોસ ડિઝ, એવેલિનો ફ્રેન્કો, ડગ્લાસ આર. બેકન, જે. રૂપરેટ, જુલિયન આલ્વારેઝ દ્વારા. એલ્સેવિયર સાયન્સ બી.વી., ઇન્ટરનેશનલ કોંગ્રેસ સિરીઝ 1242(2002), પાનું.11-17. [http://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&amp;pg=PA11&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Books.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423120150/https://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&pg=PA11&dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&lr=lang_en&as_brr=0&cd=1#v=onepage&q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&f=false |date=2016-04-23 }}[http://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&amp;pg=PA11&amp;dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&amp;lr=lang_en&amp;as_brr=0&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&amp;f=false Google.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423120150/https://books.google.com/books?id=TM-8NIDPowoC&pg=PA11&dq=History+of+Hospital%2BAsclepieion&lr=lang_en&as_brr=0&cd=1#v=onepage&q=History%20of%20Hospital%2BAsclepieion&f=false |date=2016-04-23 }}</ref> [[રોમનો]] દ્વારા એસ્ક્લેપિયસની પૂજાને અપનાવી લેવામાં આવી હતી. રોમન નામ Æsculapius હેઠળ, તેને રોમના [[ટાઇબર]] ખાતેના આઇસલેન્ડ પર મંદિર (291 બીસી) મંદિર ફાળવવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં સમાન પ્રકારની વિધીઓ અનુસરવામાં આવતી હતી.<ref>રોડરિક ઇ. મેકગ્રો, ''એન્સાઇક્લોપિડીયા ઓફ મેડિકલ હિસ્ટરી'' (મેકમિલન 1985), પીપી.134-5.</ref> સિંહાલી સામ્રાજ્યની પ્રાચિન રોજનીશિ અને છઠ્ઠી સદી એ.ડી.માં લખાયેલી [[મહાવંશા]] પ્રમાણે, રાજા પંદુકાભયા (ચોથી સદી બી.સી.) દ્વારા દેશના વિવિધ ભાગોમાં રહેવા માટે ઘરો અને હોસ્પિટલો બંધાવવામાં આવી હતી. સમગ્ર વિશ્વમાં માંદાઓની સારવાર માટે કટિબદ્ધ વિશેષ સંસ્થાઓ હતી તેની આ સૌથી પ્રથમ દસ્તાવેજી સાબિતી છે.<ref>પ્રોફે. અર્જુન આલુવિહારે, "રોહલ ક્રામ્યા લોવાટા ધયાધા કાલે શ્રી લન્કિકાયો" ''વિધુસરા સાયન્સ મેગેઝિન'' , નવે. 1993.</ref><ref>''[http://www.hsph.harvard.edu/ihsg/publications/pdf/No-42.PDF રિસોર્સ મોબિલાઇઝેશન ઇન શ્રીલંકાઝ હેલ્થ સેક્ટર]'' - રેન્નન-એલિયા, રવિ પી. એન્ડ ડી મેલ, નિશાન, [[હાર્વર્ડ સ્કૂલ ઓફ પબ્લિક હેલ્થ]] એન્ડ હેલ્થ પોલિસી પ્રોગ્રામ, [[ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પોલિસી સ્ટડીઝ]], ફેબ્રુઆરી 1997, પાનું 19. પ્રવેશ 2008-02-22.</ref> [[મીહિન્ટેલ]] હોસ્પિટલ દુનિયાની સૌથી જૂની છે.<ref>હેઇન્ઝ ઇ મુલર-ડાઇત્ઝ, ''હિસ્ટોરિયા હોસ્પિટેલિયમ'' (1975).</ref> [[શ્રી લંકા]]માં પ્રાચિન હોસ્પિટલોના અવશેષો હજુ પણ [[મીહિન્ટેલ]], [[અનુરાધાપુરા]], અને મેડિરીગીરિયામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref>''[http://www.info.lk/srilanka/srilankaayurveda/hospitalsinsrilanka.htm આયુર્વેદા હોસ્પિટલ ઇન એન્સિયન્ટ શ્રીલંકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607002041/http://www.info.lk/srilanka/srilankaayurveda/hospitalsinsrilanka.htm |date=2008-06-07 }}'' - સિરીવીરા, ડબ્લ્યુ. આઇ., સમરી ઓફ ગેસ્ટ લેક્ચર, સિક્સ્થ ઇન્ટરનેશનલ મેડિકલ કોંગ્રેસ, પેરેડેનિયા મેડિકલ સ્કૂલ અલ્યુમ્ની અસોસિએશન એન્ડ ધી ફેકલ્ટી ઓફ મેડિસીન</ref> બિમાર લોકોની સારવાર માટે વિશેષરૂપે સ્થાપવામાં આવેલી સંસ્થાઓ ભારતમાં પણ વહેલી શરૂ થઇ હતી. [[અશોક]] રાજાએ ઓછામાં ઓછી અઢાર હોસ્પિટલો સ્થાપી હોવાનું મનાય છે. 230 બી.સી., જેમાં ફિઝીશિયનો અને નર્સીંગ કર્મચારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેનો સંપૂર્ણ ખર્ચ શાહી ખજાનામાંથી આપવામાં આવતો.<ref>''એન્સાઇક્લોપિડીયા ઓફ મેડિકલ હિસ્ટરી'' - મેકગ્રો, રોડરિક ઇ. (મેકમિલન 1985), પાનુ.135.</ref> સ્ટેન્લી ફિન્ગરે (2001) તેના પુસ્તક, ''ઓરિજીન ઓફ ન્યૂરોસાયન્સ: એ હિસ્ટરી ઓફ એક્સ્પ્લોરેશન ઇનટુ બ્રેઇન ફંક્શન'' માં [[અશોકન એડિક્ટ]]માં ભાષાંતરમાં જણાવ્યું છે કે: "પ્રત્યેક સ્થાનો પર રાજા પિયાદાસીએ (અશોક) બે પ્રકારના હોસ્પિટલ બનાવ્યા છે, લોકો માટેના હોસ્પિટલ અને પ્રાણીઓ માટેના હોસ્પિટલ. જ્યાં લોકો કે પ્રાણીઓની સારવાર માટે કોઇ જડીબુટ્ટીઓ ન હતી, તેના આદેશ પ્રમાણે ખરીદો અને તેને ઉગાડો."<ref name="Finger">ફિંગર, પાનું 12; ધીસ વ્યૂ ઇઝ ફોલોવ્ડ બાય ધી ''[[એન્સાઇક્લોપિડીયા બ્રિટાનીકા]]'' (2008).</ref> આમ છતાં, [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]ના ડોમિનીક વુજાસ્ટિકે તેનો વિરોધ કરતા જણાવ્યું કે એડિક્ટ એવું દર્શાવે છે કે અશોકે (પ્રવાસીઓ માટે) આરામગૃહો બંધાવ્યા હતા નહીં કે હોસ્પિટલો, અને આરોગ્ય ઔષધિના સંદર્ભના કારણે તેની સમજણમાં ફેર થઇ ગયો હતો.<ref>''[http://www.ucl.ac.uk/~ucgadkw/papers/HistoryOfHospitalsInIndia.pdf ધી નર્સ શુડ બી એબલ ટુ સિંગ એન્ડ પ્લે ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227035825/http://www.ucl.ac.uk/~ucgadkw/papers/HistoryOfHospitalsInIndia.pdf |date=2008-02-27 }}'' - વુજાસ્ટિક, ડોમિનીક; [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]. પ્રવેશ 2008-02-22.</ref> પ્રથમ [[શૈક્ષણિક હોસ્પિટલ]] કે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓને તેમના શિક્ષણના ભાગરૂપે ફિઝીશિયનની દેખરેખ હેઠળ દર્દીઓ પર પદ્ધતિસરની પ્રક્રિયા કરવા માટે મંજુરી આપવામાં આવે તેની સ્થાપના [[પર્સિયન સામ્રાજ્ય]] દરમિયાન [[એકેડેમી ઓફ ગુંડિશાપુર]] સ્વરૂપે થઇ હતી. એક નિષ્ણાતે એવી દલીલ કરી કે "મોટે ભાગે, સમગ્ર હોસ્પિટલ વ્યવસ્થાનો શ્રેય પર્સિયાને જ આપવો જોઇએ".<ref>સી. એલગુડ, ''એ મેડિકલ હિસ્ટરી ઓફ પર્સિયા'' , (કેમ્બ્રિજ યુનિ. પ્રેસ), પાનું. 173.</ref> === રોમન સામ્રાજ્ય === [[રોમનો]]એ માંદા ગુલામો, યોદ્ધાઓ, સૈનિકો માટે 100 બી.સી.ની આસપાસ ''વેલેટ્યુદિનારીયા'' નું સર્જન કર્યું હતું, જેની જાણ પાછળથી સ્થાપત્ય દરમિયાન થઇ હતી. તેમના અસ્તિત્વ વિષે નોંધપાત્ર સાબિતીઓ છે, છતાં કેટલીક શંકાઓ પણ છે કે તેઓ વિચારણા પ્રમાણે વિસ્તૃત હતી કે નહીં, કેટલાક લોકોએ તેમની બાકી રહેલી બિલ્ડીંગના માળખા પરથી જ ઓળખ કરી હતી, તેમને કોઇ મેડિકલ સાધનો જેવી સાબિતી આપતી વસ્તુઓ મળી આવી ન હતી.<ref>''[http://www.novaesium.de/news/1998-1220-valetudinaria.htm ધી રોમન મિલિટરી વેલેટ્યુદીનારિયા: ફેક્ટ ઓર ફિક્શન]'' - [[બેકર, પેટ્રિસિયા એની]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂકેસલ અપોન ટાઇન]], રવિવાર 20 ડિસેમ્બર 1998</ref> રોમન સામ્રાજ્યના ધર્મ તરીકે [[ખ્રિસ્તી]]ને અપનાવ્યા બાદ, સંભાળની જોગવાઇઓનું વિસ્તરણ જોવા મળ્યું હતું. 325 એ.ડી.માં [[ફર્સ્ટ કાઉન્સિલ ઓફ નિકે]]એ ગરીબ, માંદા, વિધવા અને અજાણ્યા લોકોને સંભાળ પૂરી પાડવા ચર્ચને વિનંતી કરી હતી. તેમણે શહેરના પ્રત્યેક મુખ્ય દેવળમાં હોસ્પિટલના બાંધકામના આદેશ આપ્યા હતા. ફિઝીશિયન [[સંત સેમ્પ્સન]] દ્વારા [[કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ]]માં અને [[બેસિલ, કેસેરિના સંત]] દ્વારા બંધાવવામાં આવેલા હોસ્પિટલ સૌથી પહેલા હતા. પાછળથી તે [[મોન્ટેસરી]] સાથે જોડાઇ ગયા હતા અને ગરીબો અને પ્રવાસીઓને રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા, તથા માદા અને નબળા લોકોની સેવા કરતા હતા. તેમાં રક્તપીતિયા માટે અલગ વિભાગ હતો.<ref>રોડરિક ઇ. મેકગ્રો, ''એન્સાઇક્લોપિડીયા ઓફ મેડિકલ હિસ્ટરી'' (મેકમિલન 1985), પાનું.135.</ref> === મધ્યકાલીન ઇસ્લામિક વિશ્વ === {{Main|Bimaristan}} {{See|Medicine in medieval Islam}} [[મધ્યકાલીન ઇસ્લામિક વિશ્વ]]માં જ્યાં બિમાર લોકોને લઈ જવામાં આવતાં, તેમની સંભાળ રાખવામાં આવતી અને યોગ્યતા પ્રાપ્ત કર્મચારીઓ દ્વારા તેમની સારવાર કરવામાં આવતી હોય તેવાં જાહેર હોસ્પિટલને દર્શાવવાં માટે "[[બિમારીસ્તાન]]" શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. આ રીતે [[મધ્યકાલીન ઇસ્લામિક દાક્તરો]] એક હોસ્પિટલ અને તે પહેલાની પ્રાચીન સંસ્થાન જેવાં કે [[તંદુરસ્તી મંદિર]], [[રુગ્ણાલય]], [[પાગલખાનું]], [[રક્તપિત્ત કેન્દ્ર]] કે સમય વિતાવવાં માટેનાં સ્થળ જે બધાં એકજ સમયકાળનાં હતાં અને [[બિમાર]] તેમજ [[ગાંડા (અસ્થિર મગજ ધરાવતાં)]] લોકોની સાચી સારવાર કરવાં કરતાં તેમને સમાજથી અલગ રાખવાં માટે વધુ વપરાતાં હતાં. આથી કેટલાંક લોકો આ મધ્યકાલીન બિમારીસ્તાન હોસ્પિટલોને શબ્દના આધુનિક વ્યવહારમાં "સૌ પ્રથમ હોસ્પિટલ" તરીકે સ્વીકારે છે.<ref>{{citation|last=Micheau|first=Francoise|contribution=The Scientific Institutions in the Medieval Near East|pages=991–2}}, ઇન {{Harv|Morelon|Rashed|1996|pp=985–1007}}</ref> [[બગદાદ]]માં સૌ પ્રથમ મફત [[જાહેર હોસ્પિટલ]] [[હારૂન અલ રશીદ]]ની [[અબ્બાસીદ ખલીફાત]] દરમિયાન આઠમી સદીમાં ખોલવામાં આવી હતી.<ref name="Glubb">{{citation|last=Sir Glubb|first=John Bagot|author-link=John Bagot Glubb|year=1969|title=A Short History of the Arab Peoples|url=http://www.cyberistan.org/islamic/quote2.html#glubb|accessdate=2008-01-25|archivedate=2017-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171208021031/http://www.cyberistan.org/islamic/quote2.html#glubb}}</ref> ઈજીપ્તમાં પહેલી હોસ્પિટલ 872માં ખોલવામાં આવી અને ત્યારબાદ [[ઇસ્લામિક સ્પેન]] અને [[મઘરીબ]]થી લઈને [[પર્શિયા]] સુધી સમગ્ર સામ્રાજ્યમાં જાહેર હોસ્પિટલો ખૂલવાં લાગ્યાં હતાં. જેમ જેમ આ વ્યવસ્થા વિકસિત થવાં લાગી, આધુનિક [[દાક્તરી શાળાઓ]]ની જેમ જ તત્કાલીન સમયમાં પણ દાક્તરો અને શલ્યચિકિત્સકોની નિમણૂંક કરવામાં આવતી અને તેઓ વૈદકીય અભ્યાસીઓને ભણાવતાં અને તેમાંથી યોગ્ય છાત્રોને પોતાની વૈદકીય સેવા કરવા માટે [[ડિપ્લોમા]] (''[[ઈજાઝાહ]]'' ) આપવામાં આવતાં.<ref name="Barrett">[[પિટર બેરેટ]] (2004), ''સાયન્સ એન્ડ થિયોલોજી સિન્સ કોપરનિક્સ: ધી સર્ચ ફોર એન્ડરસ્ટેન્ડીંગ'' , પાનું. 18, [[કોન્ટિનમ ઇન્ટરનેશનલ પબ્લિશીંગ ગ્રુપ]], ISBN 0-567-08969-X.</ref><ref name="Glubb"/> [[માનસિક રોગ માટેની સૌ પ્રથમ હોસ્પિટલ]] [[બગદાદ]] ખાતે 705માં નિર્માણ પામી. અન્ય ઘણી ઇસ્લામિક હોસ્પિટલોમાં પણ [[માનસિક રોગને લગતાં]] તેમનાં પોતાનાં વિભાગો રાખવામાં આવતાં હતાં.<ref>ઇબ્રાહિમ બી. સૈયદ પીએચડી, "ઇસ્લામિક મેડિસીન: 1000 અહેડ ઓફ ઇટ્સ ટાઇમ્સ", ''[[જર્નલ ઓફ ધી ઇસ્લામિક મેડિકલ અસોસિએશન]]'' , 2002 (2), પાનું. 2-9 [7-8].</ref> આઠમી અને બારમી સદીની વચ્ચે [[મુસ્લિમ]] હોસ્પિટલોએ સેવા-સુશ્રુષાનાં ખૂબ ઊંચા આદર્શો સ્થાપ્યાં હતાં. નવમી અને દશમી સદીમાં [[બગદાદ]]ની હોસ્પિટલોમાં પચીસ જેટલાં દાક્તરોને કર્મચારી તરીકે રાખવામાં આવતાં હતાં અને તેમાં દરેક પ્રકારની પરિસ્થિતી પ્રમાણે અલાયદાં વિભાગો પણ હતાં. [[ટ્યુનિશિઆ]]માં 830માં [[અઘલાબીદ]]નાં શાસનકાળ દરમિયાન અલ-કૈરાવન હોસ્પિટલ અને મસ્જીદનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું જે સાદું પણ ઘણાં બધાં પ્રતિક્ષા ખંડો, એક [[મસ્જીદ]] અને એક વિશેષ સ્નાનાગારની વ્યવસ્થા ધરાવતું હતું. આ હોસ્પિટલમાં સ્ત્રી [[નર્સ]]ની નિમણૂંક કરવામાં આવી અને તેમાં સ્ત્રી દાક્તરોની સાથે સાથે [[સુદાન]]ની નર્સોને પણ રાખવામાં આવી હતી.<ref>જી. બડેમ્સી (2006), ફર્સ્ટ ઇલ્લસ્ટ્રેશન ઓફ ફિમેલ "ન્યૂરોસર્જન્સ" ઇન ધી ફિફ્ટીન્થ સન્ચુરી બાય સેરિફેડિન સબુનકોગ્લુ, ''Neurocirugía'' '''17''' : 162-165.</ref> ઇસ્લામિક વિશ્વમાં હોસ્પિટલો દાક્તરો માટે [[સુયોગ્ય પરિક્ષણો]], [[દવા]]ની શુદ્ધતા માટેના નિયમનો, નર્સ તેમજ [[મુકામી]] સેવકો અને સુધારેલી [[ચિકિત્સા]] પદ્ધતિઓ પુરી પાડતી હતી.<ref name="Woods">માઇકલ વુડ્ઝ, [http://www.post-gazette.com/pg/04102/299292.stm ઇસ્લામ, વન્સ એટ ફોરફ્રન્ટ ઓફ સાયન્સ, ફેલ બાય વેસાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522034800/http://www.post-gazette.com/pg/04102/299292.stm |date=2011-05-22 }}, ''[[પોસ્ટ-ગેઝેટ નેશનલ બ્યૂરો]]'' , રવિવાર, એપ્રિલ 11, 2004.</ref> જુદી-જુદી [[બિમારીઓ]] માટે અલગ-અલગ વિભાગો ધરાવતી હોસ્પિટલો પણ બનાવવામાં આવી હતી, જેથી [[ચેપી રોગો]] ધરાવતાં દર્દીઓને સામાન્ય દર્દીઓ કરતાં અલગ રાખી શકાય.<ref name="Medicine And Health">[http://www.bookrags.com/history/islam-science-technology-health/sub12.html મેડિસીન એન્ડ હેલ્થ], "રાઇઝ એન્ડ સ્પ્રેડ ઓફ ઇસ્લામ 622-1500: સાયન્સ, ટેક્નોલોજી, હેલ્થ", ''વર્લ્ડ એરાઝ'' , [[થોમસન ગેલ]].</ref> === મધ્યયુગીન યુરોપ === [[ચિત્ર:Hospicio Cabañas.JPG|thumb|મેક્સિકોના ગુઆડલાજરામાં આવેલી હોસ્પિસીયો કેબાનાસ એ કોલોનિઅલ અમેરિકાની સૌથી મોટી હોસ્પિટલ હતી]] [[ચિત્ર:LesInvalidesFull.JPG|thumb|ફ્રાન્સના લેસ ઇન્વેલિડેસ ખાતેનો ચર્ચ ઐતિહાસિક હોસ્પિટલો અને ચર્ચ વચ્ચેના નજીકના સંબંધોને દર્શાવે છે]] [[ચિત્ર:UF CancerHospital.JPG|thumb|યુનિવર્સિટી ઓફ ફ્લોરિડા ખાતે કેન્સર હોસ્પિટલ]] યુરોપમાં મધ્યુયુગીન હોસ્પીટલો એ બાયઝેન્ટાઇન પધ્ધતિ અપનાવી હતી. તે એક ધાર્મિક સમાજ હતો જ્યાં [[સાધુ]]ઓ અને [[સન્યાસીની]]ઓ દ્વારા તેમની કાળજી લેવામાં આવતી. (જૂની ફ્રેન્ચ મુજબ હોસ્પીટલ એટલે ''[[hôtel-Dieu]]'' , "hostel of God.") ત્યાં કેટલાક લોકો ધાર્મિક રીતે જોડાયેલા હતા, બીજા કેટલાક સ્વતંત્ર હતા, જેમણે પોતે ત્યાં દાન આપ્યું હતું. ખાસ કરીને તે મીલકતો હતી જે તેમની મદદ માટે આવક પૂરી પાડતી. કેટલીક હોસ્પિટલો બહુહેતુક હતી, જ્યારે અન્ય કેટલીકની સ્થાપના રક્તપીતિયા અથવા શરણાર્થીઓ, ગરીબો કે [[યાત્રાળુ]]ઓ એવા કોઇ ખાસ હેતુ માટે કરાતી : બધી જ હોસ્પીટલો બિમાર માણસો માટે ન હતી. સૌ પ્રથમ સ્પેનિશ હોસ્પિટલ ''ઝેનોડોકીઅમ'' ની સ્થાપના 580 માં કેથોલીક [[વીસીગોથ]] બિશપ [[મસોના]] દ્વારા [[મેરીડા]]માં કરવામાં આવી હતી. જોકે તેની રચના [[મેરીડાના એઉલાલીઓ]]માં આવતા યાત્રાળુઓ અને શહેરીજનો તથા સ્થાનિક ખેડૂતો માટે કરાતી હતી. દર્દીઓ અને મહેમાનોને ભોજન પુરુ પાડવાની હોસ્પિટલોની સત્તા ખેડૂતો સાથે સુસંગત હતી. === કોલોનીઅલ અમેરિકા === અમેરિકાની પ્રથમ હોસ્પિટલ [[સેન્ટો ડોમીન્ગોના]] [[ડિલ્ટ્રીટો નકિએનલ]] [[ડોમીનીકન રીપબ્લિક]]માં સ્થાપેલી સન નિકોલસ દ બારી (કાલે હોસ્ટોસ) હતી. સ્પેનિસ ગવર્નર અને કોલોનીઅલ એડમિનિસ્ટ્રેટર ફ્રે નિકોલસ દ ઓવાન્ડો (1502-1509) એ 29મી ડિસેમ્બર, 1503 ના રોજ તેના પાયા નાખ્યા હતા. આ હોસ્પિટલને ચર્ચમાં ભેળવી દેવામાં આવી હતી. આ હોસ્પિટલના પ્રથમ ભાગનું બાંધકામ 1519 માં પૂરુ થયુ હતુ, અને 1552 માં તેનું પુન:બાંધકામ કરાયું હતું.<ref name="Micheli 2005 p. 59">Alfredo De Micheli, En torno a la evolución de los hospitales, ''Gaceta Médica de México'' , vol. 141, no. 1 (2005), p. 59.</ref> જોકે 18મી શદીની મધ્યમાં બંધ થયેલી આ હોસ્પિટલ અત્યારે સાન્ટો ડોમીન્ગોમાં એક કેથેડ્રલ નજીક આવેલી છે. ત્યારપછી [[નોર્થ(ઉત્તર) અમેરિકાના વિજેતા]] [[હાર્નેન કોર્ટ્સે]] બે હોસ્પિટલો ઉભી કરી હતી : ધ ઇમમક્યુલેટ કન્સેપ્શન હોસ્પિટલ અને સેઇન્ટ લેઝારસ હોસ્પિટલ. તેમાં ધ ઇમમક્યુલેટ કન્સેપ્શન હોસ્પિટલ જૂની હતી, અને હાલ [[મેક્સિકો સીટી]]માં આવેલી ગરીબો માટેની [[દ જીસસ નઝારેનો હોસ્પિટલ]]ની સ્થાપના 1524માં કરાઇ હતી.<ref name="Micheli 2005 p. 59"/> ઉત્તર મેક્સિકોની સૌ પ્રથમ હોસ્પિટલ [[Hôtel-Dieu de Québec]] હતી. આ હોસ્પિટલની સ્થાપના 1639 માં ત્રણ [[ઓગસ્ટીનીઅન]] દ્વારા [[ન્યૂ ફ્રાન્સ]]માં, l'Hôtel-Dieu de Dieppe નામે કરાઇ હતી. આ યોજના [[કાર્ડિનલ દે રીચેલીઉની]] ભત્રીજી એ કિંગ [[લુઇસ XIII]] દ્વારા મળેલા એક ફરજ પત્ર મળ્યા બાદ શરૂ કરી હતી. જેમાં કોલોનીઅલ ફિઝીશીઅન [[રોબર્ટ ગીફ્ફર્ડ દી મોન્કલ]] થકી સ્ટાફની ભરતી કરાઇ હતી. === આધુનિક યુગ === યુરોપમાં ખ્રિસ્તી લોકોના મધ્યયુગીન ખ્યાલ 16 મી અને 17 મી સદી દરમિયાન બિનસાંપ્રદાયિક્તામાં બદલાતો ગયો, પરંતુ 18 મી સદીમાં આધુનિક હોસ્પિટલો દેખાવી શરૂ થઇ ગઇ હતી. ફિઝીશીઅન અને સર્જન્સનો સ્ટાફ ધરાવતી આ હોસ્પિટલોમાં ફક્ત આરોગ્યને લગતી સેવા જ અપાતી. બર્લિનમાં 1710 માં સ્થપાયેલી [[Charité]] તેનું ઉદાહરણ છે. લંડનમાં એક શ્રીમંત વેપારી [[થોમસ ગાય]]ના વસિયતનામાના આધારે 1724 માં [[ગાય્સ હોસ્પિટલ]]ની સ્થાપના કરાઇ હતી. ત્યારપછી લંડન અને બર્લિનના અન્ય શહેરોમાં એ સદી દરમિયાન બીજી હોસ્પિટલો બંધાતી ગઇ, ઘણા લોકોએ ખાનગી હોસ્પિટલો પર પસંદગી ઉતારી. બ્રિટીશ અમેરિકન કોલોનીઝમાં 1751માં [[ફિલાડેલ્ફિયા]] ખાતે [[પેન્સિલવેનિયા જનરલ હોસ્પિટલ]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં એસેમ્બલિના ભંડોળને સમાન ખાનગી ધારકો તરફથી 2,000 પાઉન્ડ મળ્યા.<ref>રોડરિક ઇ. મેકગ્રો, ''એન્સાઇક્લોપિડીયા ઓફ મેડિકલ હિસ્ટરી'' (મેકમિલન 1985), p.139.</ref> જ્યારે 1784 માં [[વીએના જનરલ હોસ્પિટલ]]ની શરૂઆત થઇ ત્યારે (જ ખૂબ ઝડપથી વિશ્વની સૌથી મોટી હોસ્પિટલ બની ગઇ), ફિઝીશીઅનો માટે સૌથી મહત્વની એવા સંશોધન કેન્દ્રોની સુવિધા મળી ગઇ, જેનો ક્રમિક વિકાસ થતો ગયો. ત્યારબાદ 19 મી સદી દરમિયાન વીએનામાં [[કાર્લ ફ્રેઇહેર વોન રોકિચન્સ્કી]], [[જોસેફ સ્કોડા]], [[ફેર્ડિનન્દરીટર વોન હેબ્રા]], અને [[ઇગ્નાઝ ફિલીપ્પ સેમ્મેલ્વેઇસ]] જેવા ફિઝીશીઅનોના યોગદાનને પગલે વીએન્નેસે મેડિકલ સ્કૂલનો ઉદભવ થયો. પ્રાથમિક આરોગ્ય વિજ્ઞાનનું વિસ્તરણ થયું અને કેટલીક ખાસ શાખાઓનો વિકાસ થયો. આ ઉપરાંત, [[વીએના]]માં વિશ્વના સૌથી પહેલા ત્વચા, આંખ અને કાન, નાક, ગળાના રોગની સારવાર આપતા દવાખાનાઓની સ્થાપના થઇ. વીએનાની ગણના આજે ‘સ્પેશિઅલાઇઝ મેડિસીન’ ના જન્મ સ્થાન તરીકે થાય છે.{{Citation needed|date=April 2008}} મોટાભાગના યુરોપ અને યુનાઇટેલ સ્ટેટ્સમાં 19 મી સદીની મધ્યમાં વિવિધ પ્રકારની જાહેર અને ખાનગી હોસ્પિટલોની સ્થાપના થતી ગઇ. કોન્ટીનેન્ટલ યુરોપમાં આવી હોસ્પિટલો સામાન્ય રીતે જાહેર ભંડોળમાંથી જ સ્થપાતી અને ચાલતી. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં 1948 માં ધ [[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ]]ની સ્થાપના થઇ જેનું કામ આરોગ્ય અંગેની નીતિ ઘડવાનું હતું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ચાલતી પરંપરાગત [[હોસ્પિટલો નફો કરતી ન હતી]], જે સામાન્ય રીતે ધાર્મિક સંપ્રદાયની આર્થિક મદદના આધારે ચાલતી હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટસની આ પ્રકારની કદાચ સૌ પ્રથમ "એલ્મ્સહાઉસીસ" 1713 માં [[વિલીઅમ પેન]] દ્વારા [[ફિલાડેલ્ફીયા]]માં શરૂ કરાઇ હતી. આ હોસ્પિટલ પર તેના સખાવતી હેતુના કારણે કોઇ જ કોઇ જ કર લાગતો ન હતા, પરંતુ તેમા ફક્ત કેટલીક દાન પર નિર્ભર આરોગ્ય સારવાર જ મળતી હતી. તેઓ મુખ્ય શહેરોમાં [[જાહેર હોસ્પિટલો]] અને સંશોધન કેન્દ્રો ઉભા કરતા ગયા, જે ક્યારેક મેડિકલ સ્કૂલ સાથે પણ જોડાએલા રહેતા હતા. અમેરિકાની સૌથી મોટી હોસ્પિટલ સિસ્ટમ [[ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટી હેલ્થ એન્ડ હોસ્પિટલ્સ કોર્પોરેશન]] હતી, જેમાં [[બેલેવ્યુ હોસ્પિટલ]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો. તે [[ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટી સાથે જોડાએલી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સૌથી જૂની મેડિકલ સ્કૂલ]] હતી. ત્યારપછી 20 મી સદીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[નફો કરાવાના જ હેતુથી હોસ્પિટલો]]નો રાફડો ફાટી નિકળ્યો. 2000ના દાયકામાં ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં આધુનિક ખાનગી હોસ્પિટલો દેખાવાની શરૂઆત થઇ. == વિવેચન == હોસ્પિટલો સાધનો, તાલીમબધ્ધ સ્ટાફ અને અન્ય મહત્વની સુવિધાઓ ગંભીર રીતે બિમાર દર્દીને એક જ જગ્યા આપે છે, જ્યારે બીજી તરફ આ હોસ્પિટલો અનેક પ્રકારની ભૂલોના કારણે ટીકાના ભોગ પણ બને છે. જોકે તેમની કેટલીક તંત્રની ખામીઓ અને કેટલીક આરોગ્યને લઇને ખોટા અભિગમોને કારણે ઉદભવ્યા હોય છે. 'ઇન્ડસ્ટ્રીઅલાઇઝ્ડ' હોસ્પિટલોની વિરુધ્ધ પણ વારંવાર ટીકા થાય છે. જેમ કે વારંવાર બદલાતો સ્ટાફ દર્દી સાથેનું અમાનવીય પાસુ છે જેથી અસરકારક સારવાર થઇ શક્તી નથી. જ્યારે ડોક્ટરો અને નર્સ પણ ભાગ્ય જ દર્દી સાથે આત્મિયતાથી જોડાયેલા હોય છે. આ ઉપરાંત કામના વધુ પડતા ભારણથી પણ તેમનામાં ચિડીઆપણું આવે છે જે દર્દીની સારવાર ભાવનાવિહીન બનાવે છે. જ્યારે કેટલાક લોકો આધુનિક હોસ્પિટલોના સ્થાપત્ય પણ લાગણીવિહીન સારવારમાં વધારો કરતા હોવાની ફરીયાદ કરે છે.<ref>''રેફરન્સ પ્રોવાઇડેડ ઇન [[ધીસ સેમ આર્ટિકલ]].'' </ref> અન્ય એક ટીકા પ્રમાણે હોસ્પિટલો પોતે જ દર્દીઓ માટે અત્યંત જોખમી સ્થળ છે. જે પોતે જ ઘણી વાર અત્યંત ખરાબ થયેલા તંત્ર અથવા તો પોતે જ ઉભી કરેલી બિમારીઓના કારણે નબળી [[ઇમ્યુન સિસ્ટમ]]થી પિડાતી હોય છે, જેને પોતાને જ સર્જરીની જરૂર હોય છે. જોકે આવી મોટાભાગની ટીકાઓ પ્રી લીસ્ટેરીઅન યુગની છે. આમ છતાં, આધુનિક હોસ્પિટલમાં પણ [[હોસ્પિટલમાં થતા રોગ]] અને કેટલાક કિસ્સામાં મૃત્યુ થઇ શકે એવો ચેપ લાગી શકે છે. == ભંડોળ == આધુનિક યુગમાં હોસ્પિટલોને મોટાભાગે તે જ્યાં આવેલી હોય તે દેશની સરકાર ભંડોળ પૂરું પાડે છે. અથવા તે કોઇ ખાનગી એકમોની આર્થિક મદદ પર નિર્ભર હોય છે (આજે પણ અનેક હોસ્પિટલો ઐતિહાસિક ચેરીટેબલ અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ પર નિર્ભર છે). ઉદાહરણ તરીકે, યુનાઇટેડ કિંગડમમાં સરકારની મદદથી જ રીલેટીવલી કોમ્પ્રીહેન્સિવ, "ફ્રી એટ ધ પોઇન્ટ ઓફ ડિલીવરી" હેલ્થ કેર સિસ્ટમ છે. અહીં લગભગ દરેક સ્થળે આરોગ્ય સુવિધા ઉપલબ્ધ છે (જોકે આ હોસ્પિટલોમાં મર્યાદિત સાધનો હોય છે, આ ઉપરાંત આવી સિસ્ટમ ધરાવતા દેશોમાં નોન-ઇમરજન્સી માટે વેઇટીંગ લીસ્ટ હોય છે. જ્યારે આર્થિક રીતે સધ્ધર લોકો ઝડપી સારવાર માટે ખાનગી આરોગ્ય કેન્દ્રમાં જતા હોય છે).<ref name="GROW">''[http://www.nzherald.co.nz/organisation/story.cfm?o_id=366&amp;objectid=10487870 સર્જરી વરીઝ ક્રિએટ ઇન્સ્યોરન્સ બુમ] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' – ''[[ધી ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , સોમવાર 21 જાન્યુઆરી 2008</ref> બીજી તરફ, યુઅસએ સહિતના અનેક દેશોમાં 20 મી સદી જેવી જ ખાનગી સ્તરે [[નફો કરવાના હેતુથી]] જ સ્થપાએલી ખૂબ મોટી હોસ્પિટલ કેર સિસ્ટમ છે, આ ઉપરાંત હાલ કેટલીક સરકારની મદદ પર નભતી હોસ્પિટલો પણ છે.<ref name="USATODAY"/> જ્યારે આ દેશોમાં તાત્કાલિક સ્થિતીઓમાં (ઉદાહરણ તરીકે યુએસએમાં [[હરિકેન કેરટિના]] બાદ) નફાના હેતુથી સ્થપાયેલી હોસ્પિટલો વીમો ન હોય તેવા દર્દીઓને પણ દાખલ કરતી હતી, તેમને સીધી નાણાકીય ખોટ ગઇ હતી<ref name="USATODAY">''[http://www.usatoday.com/money/industries/health/2006-04-25-new-orleans-hospitals-usat_x.htm હોસ્પિટલ્સ ઇન ન્યૂ ઓરલિન્સ સી સર્જ ઇન અનઇન્સ્યોર્ડ પેશન્ટ્સ બટ નોટ પબ્લિક ફન્ડ્સ]'' – ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , બુધવાર 26 એપ્રિલ 2006</ref> તો પણ તેમણ દર્દીઓને સારવાર આપી હતી. આજે સમગ્ર વિશ્વમાં આરોગ્ય સંભાળ એક મહત્વની સેવા તરીકે ઉભરી રહી છે, અને હોસ્પિટલો પણ આ અંગે પૂરતું ધ્યાન આપી રહી છે. આરોગ્ય સંભાળની ગુણવત્તા ચકાસવાનું સૌથી સબળ માધ્યમ તેનું બાહ્ય સેવાતંત્ર મુલ્યાંકન છે, અને [[હોસ્પિટલને ઓળખપત્ર]] આપવા તે આવા જ માધ્યમનો એક ભાગ છે. વિશ્વના અનેક ભાગમાં કેટલાક દેશો આવી ખાસ ઓળખ આપતા હોય છે, જેમ કે કેનેડાના એક્રેડિએશન કેનેડા જેવા જૂથ દ્વારા [[ઇન્ટરનેશનલ હેલ્થ કેર એક્રેડિટેશન]], ધ [[જોઇન્ટ કમીશન]] ફ્રોમ ધ યુએસએ, ધ [[ટ્રેન્ટ એક્રેડિએશન સ્કીમ]] ફ્રોમ ગ્રેટ બ્રિટન અને ફ્રાન્સની Haute Authorité de santé (HAS). == મકાનો == === વાસ્તુકળા === [[ચિત્ર:NHS NNUH entrance.jpg|150px|thumb|right|ઘણી આધુનિક હોસ્પિટલોનું ઉપયોગી સુશોભન દર્શાવતી યુકેમાં આવેલી નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ નોરફોક અને નોર્વિચ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલ]] [[ચિત્ર:HCA Florida Fawcett Hospital Chapel.jpg|right|150px|thumb|ફોસેટ મેમોરિયલ હોસ્પિટલ ખાતે હોસ્પિટલ ચેપલ, એચસીએ દ્વારા નફા માટે ચલાવવામાં આવતી સવલત]] [[ચિત્ર:Hospital cafeteria.jpg|thumb|150px|right|ફ્લોરિડાના પુન્ટા ગોર્ડામાં આવેલા કાર્લોટ રિજીયોનેલ મેડિકલ સેન્ટર ખાતેનો કાફેટેરિયા]] આધુનિક હોસ્પિટલોના ઇમારતની ડિઝાઇન એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે તબીબી કર્મચારીઓને ઓછા પ્રયત્નો કરવા પડે અને ચેપ ફેલાવાની શક્યતા પણ ન્યુનતમ રહે અને જ્યારે આખુ તંત્ર કાર્યક્ષમ રીતે ચાલતું રહે. હોસ્પિટલમાં તબીબી કર્મચારીઓનો પહોંચવાનો સમય અને દર્દીઓનો પણ એક યુનીટમાંથી બીજા યુનીટમાં જવાનો સમય ઘટે અને સરલ બને એવા પ્રયાસ કરાય છે. આ ઉપરાંત અત્યારની હોસ્પિટલોમાં રેડિઓલોજી, ઓપરેટીંગ રૂમ તથા વાયરીંગ, પ્લમ્બીંગ અને ડિસ્પોઝેબલ વેસ્ટ માટે ખાસ ઓરડાની પણ જોગવાઇ કરવી જરૂરી છે. જોકે, વાસ્તવિક્તા એ પણ છે કે હાલની ઘણી 'મોડર્ન' ગણાતી હોસ્પિટલો દાયકાઓથી અને કેટલીક સદીઓથી જરૂરીઆત પ્રમાણે નવા વિભાગો ઉભા કરવાના અને ફાઇનાન્સના મુદ્દે સતત ખરાબ રીતે ચાલી રહી છે. તેના પરિણામે, ડચ આર્કિટેક્ચરલ ઇતિહાસવિદ [[કોર વેગેન્નાર]] એ ઘણી હોસ્પિટલો વિશે કહ્યું છે: :''"... દુર્ધટનાને આમંત્રણ આપેલું છે, બહોળા પ્રમાણમાં અમલદારશાહીના નિયંત્રણ હેઠળ ચાલતી અનામી સંસ્થાકીય ઇમારતો જે હેતુથી રચવામાં આવી છે, તે હેતુને આગળ ધપાવવા તદ્દન ગેરલાયક છે... '' ''તે ભાગ્ય જ કાર્યરત હોય છે, વળી દર્દીઓને ઘરમાં હોય એવી હુંફ આપવાના સ્થાને તેમનામાં તણાવ અને ચિંતા ઉભી કરે છે."<ref name="ODE">[http://www.odemagazine.com/doc/35/healing_by_design હીલિંગ બાય ડિઝાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017220150/http://www.odemagazine.com/doc/35/healing_by_design |date=2007-10-17 }}'' – '' ઓડ મેગેઝિન'', જુલાઇ/ઓગસ્ટ 2006 ઇસ્યુ. '' ''પ્રવેશ 2008-02-10.''</ref>'' હાલ કેટલીક નવી હોસ્પિટલો એવી રીતે બાંધવાના પ્રયાસ થઇ રહ્યા છે, દર્દીની મનોવૈજ્ઞાનિક જરૂરિઆત પણ સંતોષાય, જેમ કે તેમને ચોખ્ખી હવા, સારા દ્રશ્યો અને વધુ સારા રંગોનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરાએલું ઇન્ટિરીઅર. જ્યારે 18 મી સદીંમાં ચોખ્ખી હવા અને 'કુદરતની હીલીંગની શક્તિ' જેવા ખ્યાલ પ્રચલિત બન્યો ત્યારે, હોસ્પિટલ સ્થાપતિઓએ તેના બિલ્ડીંગોમાં સુધારા કર્યા.<ref name="ODE"/> આ ઉપરાંત વિશ્વના અનેક ભાગોમાં હજુ પણ થઇ રહેલો એક બીજો બદલાવ વોડ આધારિત (જ્યાં દર્દીઓને કોમન એટલે કે મુવેબલ પાર્ટીશન ઉભા કરીને ત્યાં જ સારવાર અપાય છે) સિસ્ટમથી રૂમ આધારીત સિસ્ટમનો છે. આ પ્રકારની પધ્ધતી મુજબ દર્દીઓને વ્યક્તિગત રૂમ ફાળવવામાં આવે છે. જોકે વોડ આધારિત સિસ્ટમ તબીબી કર્મચારીઓ માટે ખૂબ ફાયદાકારક ગણાય છે, પરંતુ તે દર્દીઓ માટે તણાવયુક્ત અને તેમના એકાંતનો ભાગ કરનારી હોય છે. જોકે તમામ દર્દીઓને સ્વતંત્ર રૂમ ફેલાવવાની સૌથી મોટી મુંઝવાન હોસ્પિટલનું મકાન અને તેને ચલાવવાના ઉંચા ખર્ચા છે. પરિણામે અનેક હોસ્પિટલો ઉચી વસુલાત કરીને સ્વતંત્ર રૂમ ફાળવી આપે છે.<ref>''[http://www.nationalreviewofmedicine.com/issue/2004/11_15/feature05_21.html હેલ્થ એડમિનીસ્ટ્રેટર્સ ગો શોપીંગ ફોર ન્યૂ હોસ્પિટલ ડિઝાઇન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226075348/http://www.nationalreviewofmedicine.com/issue/2004/11_15/feature05_21.html |date=2008-12-26 }}'' – ''[[નેશનલ રિવ્યૂ ઓફ મેડિસીન]]'' , સોમવાર 15 નવેમ્બર 2004, વોલ્યુમ 1 ક્રમ. 21</ref> હાલ [[સ્કોટલેન્ડ]]ના [[ડૂન્ડી]]માં આવેલી [[નાઇનવેલ્સ હોસ્પિટલ]] વિશ્વની સૌથી મોટી હોસ્પિટલ છે, આ વિશ્વની સૌથી મોટી શૈક્ષણિક હોસ્પિટલ પણ છે. બ્રિટનમાં આર્કિટેક [[ફ્રેન્ક ગેહરે]] અને જેમ્સ એફ સ્ટેફનના સહયોગમાં પહેલી વાર બિલ્ડીંગ ઉભુ કરનાર પણ નાઇનવેલ છે. આ બિલ્ડીંગના ત્રીજા કેન્દ્રની ડિઝાઇન કેન્સર અંગે કામ કરતી સંસ્થા મેગીસ સેન્ટર દ્વારા મંજૂર કરાઇ હતી, જેનું ઉદઘાટન 25 મી સપ્ટેમ્બર, 2003 ના રોજ [[બોબ ગેલ્ડોફ]] દ્વારા કરાયુ હતુ. આ ઉપરાંત જૂન 2006 માં આ હોસ્પિટલના બાલરોગ વિભાગની રિડિઝાઇન અને સમારકામ પાછળ દસ મિલિયન પાઉન્ડ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા, જેનું ઉદઘાટન સત્તાવાર રીતે [[તેસાઇડ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ]]ના નામે કરાયું હતું. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Hospital}} * [http://www.buildinghistory.org/articles/heritagemercy.shtml જીન મેન્કો, ધી હેરિટેજ ઓફ મર્સી] (બ્રિટનમાં મધ્યયુગીન હોસ્પિટલો) * [http://www.musee-mccord.qc.ca/en/keys/webtours/VQ_P2_10_EN.html લાસ્ટ રિસોર્ટ: હોસ્પિટલ કેર ઇન કેનેડા] (એન ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હસ્ટોરિકલ એસે) * [http://www.historyfish.net/clay/clay_hospitals.html ઇંગ્લેન્ડની મધ્યયુગીન હોસ્પિટલો, રોથા મેરિ ક્લે દ્વારા], historyfish.net (1909 પુસ્તક, હવે જાહેર ડોમેઇનમાં) * [http://hospitals.webometrics.info/ વિશ્વભરની 17000થી વધારે હોસ્પિટલોની ડિરેક્ટરી અને ક્રમાંકો], hospitals.webometrics.info * {{fr icon}} [http://www.has-sante.fr Haute Autorité de santé અથવા ફ્રેન્ચ નેશનલ ઓથોરિટી ફોર હેલ્થ], has-sante.fr * [http://www.hospital.com હોસ્પિટલ] સમાચાર, માહિતી, અને સમીક્ષા. [http://www.hospital.com હોસ્પિટલો]ની ડિરેક્ટરી * [http://www.potlocator.com ડિસ્પેન્સરી રિસોર્સ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223165743/http://potlocator.com/ |date=2019-02-23 }}, કેલિફોર્નિયા અને કોલોરાડોમાં આવેલી સ્થાનિક ડિસ્પેન્સરીઓની માહિતી [[શ્રેણી:આરોગ્ય]] mlgyougn14egv54tarz41tkdx3od0th સિંધી લોકો 0 25620 907939 842344 2026-11-21T07:32:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907939 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group=સિંધી લોકો<br />سنڌي / सिन्धी / [[File:Sindhi khudabadi.svg|38px]] | image= [[File:Benazir Bhutto.jpg|74px]][[File:Bhutto (cropped).jpg|75px]]<br /> [[File:Rajkumar hirani at suresh hiranis funeral.jpg|72px]][[File:Lal Krishna Advani 2008-12-4.jpg|76px]]<br /> [[File:Ramesh Sippy.jpg|75px|frameless]] | caption= પહેલી હરોળ: બેનઝીર ભુટ્ટો, ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો <br />બીજી હરોળ: રાજકુમાર હિરાણી, એલ.કે.અડવાણી<br />ત્રીજી હરોળ: રમેશ સિપ્પી | population = {{circa|39 million}}<ref>{{cite web|url=http://www.peoplegroups.org/explore/ClusterDetails.aspx?rop2=C0192#topmenu|title=PeopleGroups.org - Sindhi|first=|last=PeopleGroups.org|publisher=|access-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602191750/https://peoplegroups.org/Explore/ClusterDetails.aspx?rop2=C0192#topmenu|archive-date=2023-06-02|url-status=dead}}</ref><br />{{Better source|date=November 2017|reason=not sure how reliable this is}} | region1={{flag|પાકિસ્તાન}} | pop1={{sigfig|28894400|3}} | ref1= <ref>{{Cite web |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf |title=Population Census Organization, Government of Pakistan - Population by Mother Tongue |access-date=2012-05-21 |archive-date=2006-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060217220529/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>Calculation based on the percentage of Sindhis and the 2017 estimate of the total population of Pakistan in the [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }}.</ref> | ref2= <ref>{{Cite web |url=http://www.sindhila.org/Index.php?dflt=Introduction |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2014-07-02 |archive-date=2012-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213174601/http://www.sindhila.org/Index.php?dflt=Introduction |url-status=dead }}</ref> | region2={{flag|ભારત}} | pop2=૩૦,૦૦,૦૦૦ | ref2=<ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Ethnologue report for India |access-date=2012-05-21 |archive-date=2009-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |url-status=dead }}</ref><br/>{{Failed verification|date=નવેમ્બર ૨૦૧૭|reason=this gives the number of speakers of the language, which is not necessarily equivalent to the ethnic population}} | region3 = {{flag|સંયુક્ત આરબ અમીરાત}} | pop3 = ૩,૪૧,૦૦૦ | ref3 = <ref name="PeopleGroups.org">{{cite web|url=http://peoplegroups.org/|title=PeopleGroups.org|first=|last=PeopleGroups.org|publisher=}}</ref> | region4 = {{flag|મલેશિયા}} | pop4 = ૩૦,૫૦૦ | ref4 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | region5 = {{flag|યુનાઇટેડ કિંગડમ}} | pop5 = ૩૦,૦૦૦ | ref5 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | region6 = {{flag|અફઘાનિસ્તાન}} | pop6 = ૧૯,૫૦૦ | ref6 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | region7 = {{flag|કેનેડા}} | pop7 = ૧૧,૫૦૦ | ref7 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | region8 = {{flag|ઈંડોનેશિયા}} | pop8 = ૧૦,૦૦૦ | region9 = {{flagcountry|USA}} | pop9 = ૯,૮૦૧ | ref9 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | region10 = {{flag|સિંગાપુર}} | pop10 = ૮,૮૦૦ | ref10 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | region11 = {{flag|હોંગકોંગ}} | pop11 = 7,500 | ref11 = <ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=39lJz_L4MdUC|title=Rising India and Indian Communities in East Asia|first1=K.|last1=Kesavapany|first2=A.|last2=Mani|first3=P.|last3=Ramasamy|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|via=Google Books}}</ref> | region12 = {{flag|ઓમાન}} | pop12 = ૭૦૦ | ref12 = <ref name="PeopleGroups.org"/> | languages = [[સિંધી ભાષા|સિંધી]] }} '''સિંધી''' એટલે હાલમાં [[પાકિસ્તાન]] (પૂર્વે [[ભારત|અખંડ ભારત]]માં) આવેલા સિંધ પ્રાંતમાંથી આવેલા લોકો. આ સમુદાય [[સિંધી ભાષા]] બોલે છે, અને તેમના ઈષ્ટદેવ [[ઝૂલેલાલ]] છે. તેઓનો મુખ્ય તહેવાર [[ચેટીચંડ]] છે, જે [[ચૈત્ર સુદ ૧|ચૈત્ર સુદ પડવે]]ના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. ભારતમાં મોટે ભાગે સિંધી પ્રજાને ધંધા સાથે જોડવામાં આવે છે, કેમકે મહદંશે તેઓ પોતાની દુકાન ચલાવતા હોય છે. ભારત, પાકિસ્તાન ઉપરાંત દુનિયાભરમાં તેઓ ફેલાયેલા છે, પરંતુ પાકિસ્તાનનાં સિંધ પ્રાંતમાં તેમની વસ્તી સહુથી વધુ છે. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{stub}} [[શ્રેણી:સંસ્કૃતિ]] t2zxtmu2vzdvn6tce6zzchli8dmyqv0 ઓકલેન્ડ 0 25756 907886 904078 2026-11-20T16:21:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907886 wikitext text/x-wiki {{About|the Auckland metropolitan area|the [[territorial authority]] within the metropolitan area|Auckland City|the region encompassing the Auckland metropolitan area|Auckland Region|all other uses|Auckland (disambiguation)}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Auckland <!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name = |other_name = |native_name = Tāmaki-makau-rau <small>([[Māori language|Māori]])</small> |nickname = City of Sails,<br /> Queen City (now rarely used)<!-- http://www.nzherald.co.nz/search/search.cfm?kw1=%22Queen%20city%22&kw2=&op=all&searchorder=2&display=20&start=0&thepage=1 --> |settlement_type = [[Urban areas of New Zealand|Main urban area]] <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = New Auckland Infobox Pic Montage 3.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = Auckland.png |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = NZ |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{NZ}} |subdivision_type1 = [[Islands of New Zealand|Island]] |subdivision_name1 = [[North Island]] |subdivision_type2 = [[Regions of New Zealand|Region]] |subdivision_name2 = [[Auckland Region]] |subdivision_type3 = [[Territorial authorities of New Zealand|Territorial authorities]] |subdivision_name3 = [[Auckland City]] <br /> [[Manukau City]] <br /> [[Waitakere City]] <br /> [[North Shore City]] <br /> [[Papakura District]] <br /> [[Rodney District]] (part) <br /> [[Franklin District]] (part) <!-- Electorates --------------> |parts_type=Electorates |p1= [[Auckland Central (New Zealand electorate)|Auckland Central]] |p2= [[Botany (New Zealand electorate)|Botany]] |p3= [[East Coast Bays (New Zealand electorate)|East Coast Bays]] |p4= [[Epsom (New Zealand electorate)|Epsom]] |p5= [[Helensville (New Zealand electorate)|Helensville]] |p6= [[Hunua (New Zealand electorate)|Hunua]] |p7= [[Māngere (New Zealand electorate)|Māngere]] |p8= [[Manukau East (New Zealand electorate)|Manukau East]] |p9= [[Manurewa (New Zealand electorate)|Manurewa]] |p10= [[Maungakiekie (New Zealand electorate)|Maungakiekie]] |p11= [[Mount Albert (New Zealand electorate)|Mt Albert]] |p12= [[Mount Roskill (New Zealand electorate)|Mt Roskill]] |p13= [[New Lynn (New Zealand electorate)|New Lynn]] |p14= [[North Shore (New Zealand electorate)|North Shore]] |p15= [[Northcote (New Zealand electorate)|Northcote]] |p16= [[Pakuranga (New Zealand electorate)|Pakuranga]] |p17= [[Papakura (New Zealand electorate)|Papakura]] |p18= [[Tāmaki (New Zealand electorate)|Tāmaki]] |p19= [[Te Atatū (NZ electorate)|Te Atatū]] |p20= [[Waitakere (New Zealand electorate)|Waitakere]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title1 = Mayor(s) |leader_name1 = {{Collapsible list |title = Multiple |frame_style = border:none; padding: 0; |title_style = <!-- (optional) --> |list_style = text-align:left;display:none; |1 = [[John Banks (New Zealand)|John Banks]] |2 = [[Len Brown]] |3 = [[Bob Harvey (mayor)|Bob Harvey]] |4 = [[John Law (New Zealand)|John Law]] |5 = [[Andrew Williams (New Zealand)|Andrew Williams]] }} |established_title = Settled by Māori |established_date = [[circa|c.]] 1350 |established_title1 = Settled by Europeans |established_date1 = 1840 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_urban_km2 = 1086 |area_metro_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |elevation_max_m = 196 |elevation_max_ft = |elevation_min_m = 0 |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = {{NZ population data|||y}} |population_footnotes = <ref name="NZ_population_data"/> |population_note = |population_urban = {{formatnum:{{NZ population data||y}}|R}} |population_density_urban_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_blank1_title = [[Demonym]] |population_blank1 = Aucklander, [[Jafa]] (often derogatory) <!-- General information ---------------> |timezone = [[Time in New Zealand|NZST]] |utc_offset = +12 |timezone_DST = NZDT |utc_offset_DST = +13 |coor_pinpoint = <ref name="coor">{{cite web|url=http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html|access-date=August 2006|title=GEOnet Names Server (GNS)|archive-date=2012-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823004343/http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html|url-status=dead}}</ref> |latd=36 |latm=50 |lats=25.50 |latNS=S |longd=174 |longm=44 |longs=23.53 |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |blank_name = Local [[iwi]] |blank_info = [[Ngāti Ākarana]] |postal_code_type = Postcode(s) |postal_code = |area_code = 09 |website = [http://www.aucklandnz.com/ http://www.aucklandnz.com/] |footnotes = }} '''ઓકલેન્ડ મહાનગરીય વિસ્તાર''' (સામાન્યતઃ{{pron-en|ˈɔːklənd}}), તે [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]ના [[નોર્થ ટાપુ]]એ આવેલો છે. તે આ [[દેશનો સૌથી વિશાળ અને ખૂબ જ વધારે વસ્તી ધરાવતો વિસ્તાર છે]]. તેની વસ્તી અંદાજે 14 લાખની છે,{{Decimals|{{formatnum:{{NZ population data||y}}|R}}/{{formatnum:{{NZ population data|New Zealand|y}}|R}}*100|0}} જે દેશની ટકાવારીના છે.{{NZ population data||||y}} વસ્તી વિષયક માહિતીમાંથી મળતા સંકેતો અનુસાર તે દેશના અન્ય ભાગોની સરખામણીએ ખૂબ જ ઝડપથી વિકાસ કરતો રહેશે. વધતી જતી વિશ્વ નાગરિકતાના કારણે ઓકલેન્ડમાં [[પોલિનેશિયન]] વસ્તી પણ વિશ્વનાં કોઈ પણ શહેર કરતાં<ref name="AAAROUND">{{cite web|url=http://www.roughguides.com/website/travel/destination/content/?titleid=83&xid=idh185804920_0099|title=Auckland and around|work=[[Rough Guides|Rough Guide]] to New Zealand, Fifth Edition|access-date=16 February 2010|archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227085220/http://www.roughguides.com/website/travel/destination/content/?titleid=83&xid=idh185804920_0099|url-status=dead}}</ref> વિશાળ માત્રામાં વસે છે. છેલ્લા બે દાયકાથી અહીં એશિયાઈ સંસ્કૃતિના લોકો પણ સારી એવી માત્રામાં આવીને વસવાટ કરતા હોય તેવું જોવા મળ્યું છે. [[માઓરી]]ના સમયગાળા દરમિયાન ઓકલેન્ડનું નામ '''તામાકી-મકાઉ-રાઉ''' હતું. અથવા ઓકલેન્ડનું ટ્રાન્સ્લિટરેટ વર્ઝન '''આકારના''' હતું. વર્ષ 2009 દરમિયાન કરવામાં આવેલા [[મર્સર ક્વોલિટી ઓફ લિવિંગ]] સર્વે અનુસાર આ સર્વેમાં ઓકલેન્ડને વિશ્વનાં શહેરોની યાદીમાં 4થું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે [[ધ ઇકોનોમિસ્ટ]] મેગેઝિનના [[વર્લ્ડ્ઝ મોસ્ટ લિવેબલ સિટિઝ]] લેખનાં વર્ષ 2010ના સૂચકાંકમાં ઓકલેન્ડને 10મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2008માં વિશ્વમાં તમામ શહેરો પૈકી ઓકલેન્ડનું વર્ગીકરણ [[આલ્ફા સિટી]] તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. આ યાદી [[લાફબરો યુનિવૅઁસિટી]]નાં સ્ટડી ગ્રૂપ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. જે તે સમયે દેશની એકમાત્ર યુનિવર્સિટી હતી.<ref>http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |date=2016-08-11 }} | "The World According to GaWC 2008"</ref> ઓકલેન્ડ [[પ્રશાંત મહાસાગર]]નાં [[હાઉરાકી અખાત]]ની પૂર્વે, [[હુનુઆ જંગલ]]ની દક્ષિણપૂર્વે, [[માનુકાઉ બંદર]]ની દક્ષિણ પશ્ચિમે તેમજ [[વાઇટાકિરે જંગલો]] અને અન્ય નાનાં જંગલોની ઉત્તર પશ્ચિમે આવેલું છે. શહેરી વિસ્તારનો મધ્ય ભાગ સાંકડા [[સંકીર્ણપથ]]થી ઘેરાયેલો છે જે માનુકાઉ બંદર અને [[તાસમાન દરિયો]] અને વેઇટેમાટા બંદરને [[પ્રશાંત મહાસાગર]] સાથે જોડે છે. વિશ્વનાં બહુજ ઓછાં શહેરો પૈકીનું તે એક છે કે જેમાં વિવિધ બે પ્રકારનાં પાણી ઉપર બંદરો આવેલાં હોય. == ઇતિહાસ == :''મુખ્ય લેખ [[ઓકલેન્ડનો ઇતિહાસ]]'' === અગાઉના સમયના માઓરી અને યુરોપિયનો === સંકીર્ણપથ [[માઓરી]]ઓ દ્વારા વર્ષ 1350ની આસપાસ વિકસાવવામાં આવ્યો હતો જે તેની સંપત્તિ અને ફળદ્રુપ ભૂમિ માટે જાણીતો હતો. ઘણાં બધાં ''[[પા]]'' (કોટ કિલ્લાથી સજ્જ ગામડાંઓ)નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. મુખ્યત્વ આ ગામડાંઓ જ્વાળામુખીઓની ટોચ ઉપર બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. યુરોપિયનોનાં આગમન પૂર્વે તે વિસ્તારમાં માઓરી લોકોની સંખ્યા અંદાજે 20,000 લોકોની હતી.<ref>{{cite book|title= New Zealand|author=[[Ferdinand von Hochstetter]]|year=1867|pages=243 |url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/1867_-_von_Hochstetter%2C_Ferdinand._New_Zealand/CHAPTER_XI%3A_The_Isthmus_of_Auckland}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.arkeologi.uu.se/afr/projects/BOOK/Bulmer/bulmer.pdf|title=''City without a state? Urbanisation in pre-European Taamaki-makau-rau (Auckland, New Zealand)''|author=Sarah Bulmer|access-date=2007-10-03|archive-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609204236/http://www.arkeologi.uu.se/afr/projects/BOOK/Bulmer/bulmer.pdf|url-status=dead}}</ref> નોર્થલેન્ડમાં અગ્નિહથિયારોની શોધ થતાંની સાથે જ સત્તાનું સંતુલન ખોરવાઇ ગયું જેના કારણે આદિવાસીઓ વચ્ચેની આંતરિક લડાઈમાં બધું વેરાન થઈ ગયું. જે [[ઇવી]]માં પરિણમ્યું. તેમની પાસે તે વિસ્તારમાં આશ્રયસ્થાન માગવા માટે નવાં શસ્ત્રોનો અભાવ હતો જેથી તેઓ દરિયા કિનારાનાં વિસ્તારોમાં હુમલો કરી શક્યા નહોતા. તેનાં પરિણામે યુરોપિયનોએ ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં વસવાટ કરવાનો શરૂ કર્યો ત્યારે તે પ્રાંતમાં માઓરીની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી હતી. જોકે, આ બધું થયું તેની પાછળ યુરોપિયન નીતિનો ભાગ હતો તેમ કહી શકાય નહીં.<ref>{{cite web|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/NgatiWhatua/3/en|title=Ngāti Whātua - European contact|work=[[Te Ara Encyclopedia of New Zealand]]|access-date=2007-10-03|archive-date=2008-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209131234/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/NgatiWhatua/3/en|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=The Penguin History of New Zealand|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000king|author=[[Michael King]]|isbn=0-14-301867-1|year=2003|pages=[https://archive.org/details/penguinhistoryof0000king/page/135 135]|publisher=Penguin Books|location=Auckland, N.Z.}}</ref> તારીખ 27મી જાન્યુઆરી 1832ના દિવસે [[ઓટાગો]]ના [[વેલર બંધુઓ]] પૈકી સૌથી મોટાભાઈ જોસેફ બ્રુક્સ અને [[સિડની]]એ ઓકલેન્ડનાં અર્વાચિન શહેરો, નોર્થ શોર અને રોડની ડિસ્ટ્રિક્ટ સહિતની ભૂમિ "કોહી રાંગાતિરા" પાસેથી "દારૂગોળાનું વિશાળ ખોખું" આપીને ખરીદી લીધી.<ref>હાઉરાકી અખાતમાં જમીન હોવાનો જ્યોર્જ વેલરનો દાવો - મૂળ ઉતારેલી નકલ નેશનલ આર્કાઇવ્સમાં એમએસ0439/03 (એ-એચ) એચસી</ref> ફેબ્રુઆરી 1840માં [[વૈટાંગીની સંધિ]] કર્યા બાદ ન્યૂ ઝીલેન્ડના નવા ગવર્નર [[વિલિયમ હોબ્સને]] આ વિસ્તારને નવી રાજધાની તરીકે પસંદ કર્યો.તે વિસ્તારનું નામ [[જ્યોર્જ એડન, અર્લ ઓફ ઓકલેન્ડ]]નાં નામ ઉપરથી રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ તેને [[વિક્ટરી ઓફ ઇન્ડિયા]] નામ આપવામાં આવ્યું.<ref name="DOING">''[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD6123BF936A15752C1A966958260&amp;scp=31&amp;sq=auckland&amp;st=nyt વ્હોટ્સ ડુઈંગ ઇન; ઓકલેન્ડ]'' - ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , 25 નવેમ્બર 1990</ref> જે ભૂમિ ઉપર ઓકલેન્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી તે ભૂમિ માઓરી પ્રજાતિના એક [[ઇવી]] જાતિના માણસ [[નગાટી વ્હાટુઆ]] દ્વારા ગવર્નરને ભેટ આપવામાં આવી હતી. તેની પાછળ તેને એવી આશા હતી કે આ શહેરની સ્થાપના બાદ ઇવી લકોને રાજકીય અને વ્યાપારિક ક્ષેત્રે સારી એવી તકો મળશે. વર્ષ 1841માં ઓકલેન્ડને વિધિવત રીતે ન્યૂ ઝીલેન્ડની રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite book|title=From Tamaki-Makau-Rau to Auckland|author=Russell Stone|publisher=University of Auckland Press|year=2002|ISBN=1869402596}}</ref> અને પ્રશાસનું સ્થળાંતર બે ઓફ આઇલેન્ડ સ્થિત રસેલ (હાલમાં [[જૂનું રસેલ]])થી ઓકલેન્ડમાં 1842ની સાલમાં પૂરૂં કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, વર્ષ 1840માં પણ [[નિકોલ્સન બંદર]] (બાદમાં [[વેલિન્ગટન]]) પ્રશાસનીય રાજધાની માટે ઉત્તમ સ્થળ હતું કે તે [[સાઉથ આઇલેન્ડ]]ની નજીકમાં હતું અને તેનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપી થઈ રહ્યો હતો. જેથી 1865માં વેલિન્ગટનને રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી. વર્ષ 1876માં જ્યાં સુધી પ્રાંત પદ્ધતિ નાબૂદ ન થઈ ત્યાં સુધી ઓકલેન્ડ એ [[ઓકલેન્ડ પ્રોવિન્સ]]નું મુખ્ય શહેર ગણાતું હતું. === આજ સુધીનો વિકાસ === 1860ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઓકલેન્ડ [[માઓરી રાજાની ચળવળ]] વિરુદ્ધનું મુખ્ય મથક બન્યું હતું. આ ઉપરાંત [[વાઇકેટો]]ની દક્ષિણે સતત બાંધવામાં આવેલા રસ્તાઓને કારણે [[પાકેહા]] (યુરોપથી આવીને વસેલા ન્યૂ ઝીલેન્ડ વાસીઓ)ને ઓકલેન્ડમાંથી અન્ય વિસ્તારોમાં પ્રસરી શકવામાં મદદ મળી. તેમની વસ્તીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થવા માંડ્યો. તેમની વસ્તી વર્ષ 1841માં અંદાજે 1,500 હતી જે વર્ષ 1864માં વધીને 12,423ની થઈ ગઈ હતી. આ ઉપરાંત [[વ્યાપારિક]] પ્રભુત્વ ધરાવતાં શહેરો ખાસ કરીને બંદરોની આસપાસ પણ વસ્તીનો વિકાસ સારા એવા પ્રમાણમાં નોંધાયો હતો જેના કારણે વસ્તી ખૂબ જ વધી જવાની સમસ્યાઓ પણ સર્જાઈ હતી. 20મી સદીના પ્રથમ ભાગની શરૂઆતમાં ટ્રામ અને રેલવેના પાટાઓ નંખાવાને કારણે ઓકલેન્ડે અતિ ઝડપી વિકાસ સાધ્યો હતો. પરંતુ તે બાદ તરત જ મોટરકારનું આગમન થયું જે અત્યાર સુધી થયું નહોતું જેના કારણે શહેરમાં રસ્તાઓનું બાંધકામ શરૂ થયું અને તેણે શહેરને ભૌગલિક લક્ષણોની રીતે વ્યાખ્યાયિત કર્યું. આના કારણે વિકાસની ઝડપ વધારે તીવ્ર બની અને ઓકલેન્ડની આજુબાજુનાં શહેરી વિસ્તારો જેવા કે [[નોર્થ શોર]] (ખાસ કરીને [[ઓકલેન્ડ બંદર પુલ]]નું બાંધકામ થયા બાદ) અને દક્ષિણમાં [[માનુકાઉ શહેર]]નો વિકાસ થયો. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ ઓકલેન્ડનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[પરાંવિસ્તાર]] શૈલીની ઇમારતોથી ઘેરાયેલો છે. જેના કારણે શહેરની [[વસ્તીની ગીચતા]] ખૂબ જ ઓછી જોવા મળે છે. અહીં અન્ય વસ્તીની વધારે ગીચતા ધરાવતા શહેરોની સરખામણીએ જાહેર પરિવહન મોંઘું છે. પરંતુ ઓકલેન્ડ વાસીઓ હજી પણ વિભક્ત કુટુંબમાં રહેવાને સક્ષમ છે. તેઓ ન્યૂ ઝીલેન્ડની અન્ય વસ્તીઓની જેમ જ વસવાટ કરે છે. જોકે અન્ય કેન્દ્રો કરતાં તેમના સમૂહની સંખ્યા નાની જોવા મળે છે.[[ચિત્ર:Auckland_waterfront_at_night.jpg|thumb|right|301px|વાઇતેમાટા બંદર ઉપરથી દેખાઈ રહેલું ઓકલેન્ડ સીબીડીનું દ્રશ્ય]] == ભૂગોળ અને આબોહવા == [[ચિત્ર:Rangitoto Island North Head.jpg|thumb|left|270px|નોર્થ હેડ તરફથી દેખાઈ રહેલો રાંગીટોટો ટાપુ]] === જ્વાળામુખીઓ === ઓકલેન્ડનું સ્થાન [[ઓકલેન્ડ જ્વાળામુખી ક્ષેત્ર]] ઉપર પથરાયેલું છે કે જેણે અંદાજે 50 જેટલા જ્વાળામુખીઓ ઉત્પન્ન કર્યા છે. જેના કારણે ચીડ-દેવદારનાં વૃક્ષો, તળાવો, સરોવરો, ટાપુઓ અને નીચાણવાળી જગ્યાઓનું નિર્માણ થયું છે. કેટલાક જ્વાળામુખીઓમાંથી ધગધગતા લાવારસના પ્રવાહો પણ વહે છે. દેવદાર અને ચીડના મોટાભાગના વૃક્ષોનું અંશતઃ કે પૂર્ણતઃ [[છેદન]] કરી નાખવામાં આવે છે. વ્યક્તિગત પ્રકારના તમામ જ્વાળામુખીઓ સુષુપ્ત હોવાનું માનવામાં આવે છે જોકે, સમગ્ર જ્વાળામુખીનું ક્ષેત્ર માત્ર [[સુષુપ્ત]] માનવામાં આવે છે. નોર્થ આઇલેન્ડના મધ્યભાગ [[માઉન્ટ રૂઆપેહુ]] અને [[ટાઉપો તળાવ]]ની આસપાસ [[જ્વાળામુખીઓ ફાટતા|[[જ્વાળામુખીઓ ફાટતા]]]] નથી અને ઓકલેન્ડનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[લાવાથી સર્જાયેલા ભૂર કે લીલા રંગના ખડકો|લાવાથી સર્જાયેલા ભૂર કે લીલા રંગના [[ખડકો]]]]નો બનેલો છે.<ref name="Smith and Allen">ઇયાન ઈ.એમ. સ્મિથ અને શેરોન આર. એલેન, ''[http://www.gns.cri.nz/what/earthact/volcanoes/nzvolcanoes/aucklandprint.htm વોલ્કેનિક હેઝાર્ડ્ઝ: ઓકલેન્ડ વોલ્કેનિક ફિલ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008190719/http://www.gns.cri.nz/what/earthact/volcanoes/nzvolcanoes/aucklandprint.htm |date=2009-10-08 }}'' , વોલ્કેનિક હેઝાર્ડ્ઝ વર્કિંગ ગ્રૂપ, સિવિલ ડિફેન્સ સાયન્ટિફિક એડવાઇઝરી કમિટી. છેલ્લે જોવાઈ 13 એપ્રિલ 2009.</ref> તાજેતરનો અને સૌથી વિશાળ જ્વાળામુખી [[રાંગીટોટો આઇલેન્ડ]] ખાતે આવેલો છે તેની રચના 1,000 વર્ષ પહેલા થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. લગભગ 700 વર્ષ પહેલાં તેના ફાટવાને કારણે માઅોરી સામ્રાજ્ય અને તેની બાજુમાં આવેલા [[મોટુટાપુ આઇલેન્ડ]]નો નાશ થવા પામ્યો હતો. રાંગીટોટોનું કદ, તેની સપ્રમાણતા, તેની સ્થિતિ [[વેઇટેમાટા બંદર]]નાં પ્રવેશ દ્વારનું રક્ષણ કરે છે.ઓકલેન્ડનાં ઘણા ભાગોમાંથી તેને જોઈ શકાતું હોવાથી તે ઓકલેન્ડનું કુદરતી રીતે પ્રસ્થાપિત લક્ષણ ગણાય છે. અહીં આવેલી તેજાબી પ્રકારની જમીન અને આસપાસની ખડકો ધરાવતી જમીન ઉપર ઉગતાં વિશિષ્ટ પ્રકારનાં ફૂલોને કારણે કેટલાંક જીવડાં અને પક્ષીઓએ અહીં વસવાટ કર્યો છે. [[ચિત્ર:Auckland20061016222837.jpg|thumb|270px|right|જગ્યા વચ્ચેથી દેખાઈ રહેલું ઓકલેન્ડ અને હાઉરાકી અખાત]] === બંદરો અને અખાત === ઓકલેન્ડ [[સંયોગી ભૂમિ]] ઉપર આવેલું છે. તેનો સાંકડામાં સાંકડો ભાગ બે કિલોમિટર કરતાં પણ ઓછી પહોળાઈ ધરાવે છે. આ ભાગ [[માંગ્રી ઇનલેટ]] અને [[ટામાકી નદી]]ની વચ્ચે આવેલો છે. આ સંયોગભૂમિની આજુબાજુ ઓકલેન્ડનાં શહેરી વિસ્તારમાં બે બંદરો આવેલાં છે. ઉત્તરે [[વાઇટેમાટા બંદર]] કે જે [[હાઉરાકી અખાત]]ની પૂર્વે અને [[માનુકાઉ બંદર]]ની દક્ષિણે આવેલું છે. આ બંદર [[તાસમાન દરિયા]]ની પશ્ચિમે આવેલું છે. બંને બંદરોને પુલ દ્વારા બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે ખાસ કરીને [[ઓકલેન્ડ બંદર પુલ]] દ્વારા કે જે વાઇટેમાટા બંદરને પસાર કરીને [[ઓકલેન્ડ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ]]ની (સીબીડી) પશ્ચિમે જાય છે. [[માંગ્રી પુલ]] અને [[અપર હાર્બર પુલ]] અનુક્રમે મનાકાઉ બંદર અને વાઇટેમાટા બંદરની ઉપરની તરફ બાંધવામાં આવ્યા છે. અગાઉના સમયમાં સંયોગીભૂમિના સાંકડા ભાગની પશ્ચિમે [[હોડીઓ હંકારી શકાય તેવી નહેરો]] બનાવવામાં આવી હતા. [[હાઉરાકી અખાત]]નાં કેટલાક ભાગોનો વહીવટ ઓકલેન્ડ શહેરનાં ભાગ તરીકે કરવામાં આવે છે. જોકે અધિકૃત રીતે તેઓ ઓકલેન્ડના મહાનગરીય વિસ્તારોનો ભાગ નથી. [[વાઇહેકે ટાપુ]]ના કેટલાક ભાગો [[ઓકલેન્ડનાં પરાંવિસ્તારો]] તરીકે કાર્યરત છે. જ્યારે નાના કેટલાક ટાપુઓને વન માટેની મુક્ત જગ્યા અથવા તો કુદરતી અભયારણ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. === આબોહવા === [[ચિત્ર:Auckland cbd view.jpg|thumb|left|270px|ઓકલેન્ડ સીબીડીનું દ્રશ્ય]] સામાન્યતઃ ઓકલેન્ડનું [[વાતાવરણ ગરમ]] છે. અહીંનો ઉનાળો ભેજવાળો ગરમ હોય છે અને શિયાળામાં મધ્યમ વરસાદી વાતાવરણ હોય છે. [[કોપનનાં આબોહવા વર્ગીકરણ]]ને આધારે ઓકલેન્ડનું વાતાવરણ [[દરિયાઈ વાતાવરણ]] છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડનું આ સૌથી ગરમ સ્થળ છે તેમજ અહીં સૂર્યનો પ્રકાશ પણ વધારે સમય રહે છે. અહીં વાર્ષિક 2,060 કલાક સૂર્યનો પ્રકાશ રહે છે.<ref name="NIWA">{{cite web|url=http://www.niwascience.co.nz/edu/resources/climate/summary|title=Climate Summary for 1971-2000|publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]}}</ref> ફેબ્રુઆરી માસ દરમિયાન અહીંનું રોજિંદુ સરેરાશ તાપમાન 23.7 [[°સે]] અને જુલાઈમાં 14.5 [[°સે]] રહે છે. અહીં અત્યાર સુધીનું સૌથી વધુમાં વધુ તાપમાન 32.4 °સે<ref name="high2009">{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10556442|title=Auckland enjoys hottest day ever}}</ref> નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી નીચું તાપમાન -2.5 નોંધાયું હતું.<ref name="NIWA"/> સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન અહીં સતત વરસાદ પડતો રહે છે. અહીં વર્ષ દરમિયાન સરેરાશ 1,240 મિ.મિ. વરસાદ પડે છે વર્ષ દરમિયાન અહીં 137 દિવસો કરતાં પણ વધારે દિવસો વરસાદ પડે છે.<ref name="NIWA"/> શહેરનાં વિવિધ વિસ્તારોમાં ટેકરીઓ, મેદાનો, દરિયાથી દૂરી જેવાં ભૌગોલિક કારણોને લીધે અલગ-અલગ વાતાવરણ જોવા મળે છે. જેના કારણે તાપમાનના અનઅધિકૃત આંકડાઓ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમ કે પશ્ચિમ ઓકલેન્ડમાં વધુમાં વધુ તાપમાન 34°સેનું નોંધાવા મળ્યું છે.<ref name="high2009"/> તારીખ 27મી જુલાઈ 1939ના દિવસે ઓકલેન્ડમાં એકમાત્ર વખત બરફ પડ્યો હતો.<ref name="snow">{{cite web|url=http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.NSF/Files/Tephra2003-Snowstorms/$file/Tephra2003-Snowstorms.pdf|access-date=August 2006|title=Snowstorms ([[PDF]])|archive-date=2006-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822104809/http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.NSF/Files/Tephra2003-Snowstorms/$file/Tephra2003-Snowstorms.pdf|url-status=dead}}</ref> દરિયાન લેરો જેમજેમ ઊંચી જતી જાય તે પહેલાંનું ઓકલેન્ડનું વહેલી સવારનું વાતાવરણ ખૂબ જ શાંત હોય છે. વર્ષ 1853માં તેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતુઃ ''"તમામ મોસમમાં દિવસની સુંદરતા વહેલી સવારમાં જોવા મળે છે.'' ''એ સમય દરમિયાન ગંભીરપણે વિચાર કરતા કરી દે તેવી સ્થિરતા છવાયેલી હોય છે. અને યોગ્ય શાંતિનો ઉદ્ભવ થાય છે..."'' મોટાભાગનાં ઓકલેન્ડવાસીઓ આ સમયનો ઉપયોગ બગીચાઓમાં ચાલવા કે દોડવા માટે કરે છે.<ref name="1853_morning">''ઓકલેન્ડ, ધ કેપિટલ ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ'' - [[સ્વેઇન્સન, વિલિયમ]], સ્મિથ એલ્ડર, 1853</ref> શહેરમાં કારધારકોની સંખ્યા વધારે હોવાને કારણે અને પ્રદુષણ અંકુશ ખૂબ જ નબળું હોવાને કારણે ઓકલેન્ડ હાલમાં [[હવાનાં પ્રદૂષણ]]નો ભોગ બની ગયું છે. ખાસ કરીને અહીં [[રજકણોનું પ્રદૂષણ]] વધારે માત્રામાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.arc.govt.nz/albany/index.cfm?6901EAA9-14C2-3D2D-B939-BF1991A4D1E7|title=Air pollutants - Fine particles (PM<sub>10</sub> and PM<sub>2.5</sub>)|publisher=[[Auckland Regional Council]]|access-date=3 August 2009}}</ref> ઘણી વખત [[કાર્બન મોનોક્સાઇડ]]ની ઉત્સર્જન માર્ગદર્શિકાનો ભંગ પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.arc.govt.nz/environment/air-quality/air-pollutants/carbon-monoxide.cfm|title=Air pollutants - Carbon monoxide (CO)|publisher=[[Auckland Regional Council]]|access-date=3 August 2009}}</ref> દરિયાઈ પવનો પ્રદૂષણને ઝડપથી ચારેય દિશાઓમાં ફેલાવતા હોવાને કારણે ઘણી વખત શિયાળાનાં સમયમાં આ પ્રદૂષણને નરી આંખે [[ધુમ્મસ]]નાં સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.arc.govt.nz/environment/air-quality/aucklands-air-quality/aucklands-air-quality_home.cfm|title=Auckland's air quality|publisher=[[Auckland Regional Council]]|access-date=3 August 2009}}</ref> {{Infobox Weather |metric_first=Y |single_line=Y |location = Auckland |Jan_Hi_°C =23.3 |Feb_Hi_°C =23.7 |Mar_Hi_°C =22.4 |Apr_Hi_°C =20.0 |May_Hi_°C =17.4 |Jun_Hi_°C =15.2 |Jul_Hi_°C =14.5 |Aug_Hi_°C =15.0 |Sep_Hi_°C =16.2 |Oct_Hi_°C =17.8 |Nov_Hi_°C =19.6 |Dec_Hi_°C =21.6 |Year_Hi_°C =18.9 |Jan_Lo_°C =15.3 |Feb_Lo_°C =15.8 |Mar_Lo_°C =14.6 |Apr_Lo_°C =12.3 |May_Lo_°C =10.0 |Jun_Lo_°C =8.0 |Jul_Lo_°C =7.1 |Aug_Lo_°C =7.6 |Sep_Lo_°C =8.9 |Oct_Lo_°C =10.5 |Nov_Lo_°C =12.1 |Dec_Lo_°C =13.9 |Year_Lo_°C =11.3 |Jan_Precip_mm = 75 |Feb_Precip_mm = 65 |Mar_Precip_mm = 94 |Apr_Precip_mm =105 |May_Precip_mm =103 |Jun_Precip_mm =139 |Jul_Precip_mm =146 |Aug_Precip_mm =121 |Sep_Precip_mm =116 |Oct_Precip_mm = 91 |Nov_Precip_mm = 93 |Dec_Precip_mm = 91 |Year_Precip_mm =1240 | source = NIWA Science climate data<ref name="niwa">{{cite web | url =http://www.niwascience.co.nz/edu/resources/climate/ | title = Climate Data and Activities | publisher = NIWA Science }}</ref> |access-date = <!--For a second source |source2 = <ref name= >{{cite web | url = | title = | accessmonthday = | accessyear = | publisher = | language = }}</ref> --> |accessdate2 = }} == લોકો == === સંસ્કૃતિઓ === {{See also|Culture of New Zealand}} [[ચિત્ર:Helen Clark welcomed to Hoani Waititi Marae 2006-02-06.jpg|thumb|right|270px|વર્ષ 2006ના રોજ પાડવામાં આવેલી આ છબીમાં વડાપ્રધાન હેલેન ક્લાર્કનું સ્વાગત ઓકલેન્ડના હોઆની વાઇટિટી મારાએ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે.]] ઓકલેન્ડ ઘણી બધી સંસ્કૃતિઓ માટે ઘર સમાન છે. મોટાભાગની વસ્તી [[યુરોપિયન લોકો]]ની છે. ઉપરાંત [[બ્રિટિશ]] મૂળમાંથી ઉતરી આવેલા લોકો પણ વસે છે. પરંતુ નોંધપાત્ર વસ્તીમાં [[માઓરી]]ઓ, [[પ્રશાંત ટાપુના લોકો]], અને [[એશિયાઈ લોકો]] પણ વસે છે. ઓકલેન્ડમાં વિશ્વનાં કોઈ પણ શહેર કરતાં વધારે માત્રામાં [[પોલિનેશિયન]] વસ્તી વસે છે. અહીં સૌથી વધુ વસ્તી એશિયાઈ લોકોની અને ત્યારબાદ ન્યૂ ઝીલેન્ડનાં લોકોની વસ્તી છે. ઓકલેન્ડમાં વિશ્વનાં તમામ ખૂણે આવેલી સંસ્કૃતિના લોકો વસે છે. જેન કારણે તે દેશનું સૌથી મોટું [[સર્વરાષ્ટ્રીય]] શહેર બને છે. === વસ્તી-વિષયક માહિતી === {{Main|Demographics of Auckland}} છેલ્લા બે દાયકા દરમિયાન સ્થળાંતર<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/7F0D2AFF-54F4-4CE9-BE7C-974597403FCB/0/Auckland.pdf|format=PDF|title=New Zealand - A Regional Profile - Auckland|publisher=[[Statistics New Zealand]]|access-date=2007-10-03|year=1999|pages=19–20}}</ref>ને કારણે અહીં એશિયાઈ અને બિન યુરોપિયન લોકોની સંખ્યામાં ખાસ્સો એવો વધારો નોંધાયો છે. આ ઉપરાંત [[જાતિ આધારિત કેટલાક અંકુશો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે નાબૂદ કરવાને કારણે]] પણ તેમની સંખ્યામાં વધારો નોંધાયો હતો. ન્યૂ ઝીલેન્ડ ખાતે લોકો સૌથી વધારે માત્રામાં ઓકલેન્ડ તરફ સ્થળાંતર કરતા જોવા મળે છે. (ખાસ કરીને નોકરીનાં બજારને કારણે) આના કારણે સ્થિતિ એવી સર્જાઈ છે કે ન્યૂ ઝીલેન્ડના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરવા કરતા ઓકલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરવા માટે સ્થળાંતરકારોએ વધારે પોઇન્ટ્સ મેળવવાની જરૂર રહે છે.<ref>[http://www.immigration.govt.nz/NR/rdonlyres/4DAD508D-CC26-425A-A57B-D2AF557C8510/0/1003.pdf રેસિડેન્સ ઇન ન્યૂ ઝીલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614211315/http://www.immigration.govt.nz/NR/rdonlyres/4DAD508D-CC26-425A-A57B-D2AF557C8510/0/1003.pdf |date=2007-06-14 }} ([[પીડીએફ]]) (પાન 8, [[ઇમિગ્રેશન ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] વેબસાઇટમાંથી. છેલ્લે જોવાઈ 2008-01-18.</ref> નીચે દર્શાવવામાં આવેલા કોષ્ટકમાં [[ન્યૂ ઝીલેન્ડની વસ્તી ગણતરી]]ને આધારે વર્ષ 2001 અને 2006 દરમિયાન નોંધાયેલી વિવિધ સંસ્કૃતિની વસ્તી સંખ્યા દર્શાવે છે. ઘણા સ્થાને ટકાવારીમાં 100 ટકા સુધીનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો છે કારણ કે કેટલાક લોકો પોતાની જાતને એક કરતા વધારે સંસ્કૃતિમાં ઓળખાવે છે. વર્ષ 2006નાં આંકડાઓ સમગ્ર ઓકલેન્ડ પ્રાંતના દર્શાવવામાં આવ્યા છે નહીં કે માત્ર શહેરી વિસ્તારના દેશમાંથી 'યુરોપિયનો'ની વસ્તી સારા એવા પ્રમાણમાં ઘટી રહી છે. કારણ કે દેશના મોટાભાગના લોકો વસ્તી ગણતરીનાં ફોર્મમાં પણ પોતાની જાતને ન્યૂ ઝીલેન્ડનાં વતનીઓ તરીકે ઓળખાવે છે. જોકે વસ્તી ગણતરીનાં ફોર્મમાં એક કરતાં વધારે વિકલ્પો આપવામાં આવ્યા હોય છે. {| class="wikitable" ! સંસ્કૃતિ જૂથ ! 2001 (%)<ref name="2001 Census">[http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-data/2001-regional-summary/default.htm 2001 રિજનલ સમરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308094318/http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-data/2001-regional-summary/default.htm |date=2007-03-08 }} ([[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] વેબસાઇટમાંથી)</ref> ! 2001 (લોકો) ! 2006 (%)<ref name="2006 Census">{{NZ Quickstats|1000002|Auckland Region}}</ref> ! 2006 (લોકો) |- | [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ યુરોપિયનો]] | 66.9 | 684,237 | 56.5 | 698,622 |- | [[પ્રશાંત ટાપુ]] | 14.9 | 152,508 | 14.4 | 177,936 |- | [[એશિયાઇ]] | 14.6 | 149,121 | 18.9 | 234,222 |- | [[માઓરી]] | 11.5 | 117,513 | 11.1 | 137,133 |- | [[મધ્યપૂર્વીય પ્રાંતના લોકો]]/[[લેટિન અમેરિકનો]]/[[આફ્રિકનો]] | ''એનએ (n/a)'' | ''એનએ (n/a)'' | 1.5 | 18,555 |- | અન્ય | 1.3 | 13,455 | 0.1 | 648 |- | ન્યૂ ઝીલેન્ડના લોકો | ''એનએ (n/a)'' | ''એનએ (n/a)'' | 8.0 | 99,258 |- | '''કુલ કે જે લોકોએ તેમની સંસ્કૃતિ ઓળખાવી''' | | 1,022,616 (વ્યક્તિગત) | | 1,237,239 (વ્યક્તિગત) |} લર્ષ 2006ની વસ્તી ગણતરી આ પ્રાંતની [[બહુભાષીય]]તાનો પણ નિર્દેશ કરે છે. ઓકલેન્ડ પ્રાંતમાં રહેનારા 8,67,825 લોકો એક ભાષા બોલે છે જ્યારે 2,74,863 લોકો બે ભાષા બોલે છે પરંતુ માત્ર 57,051 લોકો જ ત્રણ કે તેના કરતા વધારે ભાષાઓ બોલે છે.<ref name="2006 Census"/> [[ચિત્ર:Auckland skyline (24045221962).jpg|thumb|270px|right|ડિસેમ્બરમાં નાતાલના રંગો દ્વારા સ્કાય ટાવર ઝળહળી ઉઠે છે.]] === ધર્મ === દેશના અન્ય ભાગોની જેમ જ ઓકલેન્ડના અડધા ઉપરાંતના લોકો [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]માં શ્રદ્ધા ધરાવે છે. પરંતુ તે પૈકીના 10 ટકા કરતા પણ ઓછા લોકો ચર્ચમાં જાય છે. જ્યારે લગભગ 40 ટકા લોકો કોઈ જ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવતા નથી. (2001ની વસ્તી ગણતરીને આધારે) મુખ્ય ધાર્મિકસાંપ્રદાયો [[રોમન કેથલિક]], [[એન્ગ્લિકન]] અને [[પ્રેસ્બાયટેરિયન]] છે. [[પેટેકોસ્ટલ]] અને [[ચેરિસ્મેટિક]] દેવળો ખૂબ જ ઝડપથી વિકાસ પામી રહ્યા છે. [[કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ખ્રિસ્તીઓ]]ની પણ નાની એવી સંખ્યામાં હાજરી છે.<ref>[http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Africans/2/ENZ-Resources/Standard/4/en પોપ શેનાઉડા III વિઝિટ્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507072110/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Africans/2/ENZ-Resources/Standard/4/en |date=2009-05-07 }} ([[તે એરા એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]માંથી. છેલ્લે જોવાઈ 2008-05-25.</ref> તાજેતરમાં એશિયાઈ લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલાં સ્થળાંતરણને કારણે શહેરની ધાર્મિક વિવિધતામાં વધારો થવા પામ્યો છે. જેના કારણે શહેરના 10 ટકા જેટલા લોકો [[બૌદ્ધ]], [[હિન્દુ]], [[ઇસ્લામ]] અને [[શીખ]] ધર્મમાં માને છે. જોકે, તેઓ તેમનાં ધાર્મિક સ્થાનોમાં કેટલે અંશે હાજરી આપે છે તેનાં આંકડાઓ પ્રાપ્ત થયા નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/D5B067F9-7A06-483D-A6B9-D438E81ABAC2/0/AucklandCity.pdf|title=What we look like locally|page=7|publisher=Statistics New Zealand}}</ref> ઘણાં લાંબા સમયથી [[યહૂદી]] કોમના થોડા લોકોએ પણ અહીં આવીને વસવાટ કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ahc.org.nz/intro.php|title=Auckland Hebrew Community ~ Introduction page|access-date=2008-09-18|archive-date=2008-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526162039/http://www.ahc.org.nz/intro.php|url-status=dead}}</ref> == જીવનશૈલી == ઓકલેન્ડનાં જીવનનું સકારાત્મક પાસું તેનું હળવું વાતાવરણ, નોકરીની વિશાળ તકો, શિક્ષણની ભરપૂર તકો અને આરામદાયક સુવિધાઓ છે. દરમિયાન ટ્રાફિકની સમસ્યાઓ, સારાં જાહેર પરિવહનનો અભાવ, મકાનોની વધતી જતી કિંમત અને વધતા જતા ગુનાઓ વગેરે તમામ નકારાત્મક પરિબળો ઓકલેન્ડ ખાતે સ્થાયી થવામાં છે<ref name="criticisms">[http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/transport/ctc/theproject.asp સેન્ટ્રલ ટ્રાન્ઝિટ કોરિડોર પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070522061224/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/transport/ctc/theproject.asp |date=2007-05-22 }} ([[ઓકલેન્ડ સિટી]] વેબસાઇટ, પરિવહનની લોકોનાં સંતોષ ઉપર થતી અસરનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે)</ref> તેમ ઘણા ઓકલેન્ડવાસીઓને લાગી રહ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/safer/crimesafety/police.asp|title=Crime and safety profile - 2003|publisher=[[Auckland City Council]]|access-date=2007-06-08|archive-date=2007-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626092351/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/introduction/safer/crimesafety/police.asp|url-status=dead}}</ref> તેમ છતાં પમ વિશ્વના 215 શહેરો અંગે કરવામાં આવેલાં સર્વેક્ષણ [[ક્વોલિટી ઓફ લાઇફ]] અનુસાર ઓકલેન્ડને 4થો ક્રમ આપવામાં આવે છે (2009ની માહિતી અનુસાર).<ref>[http://www.citymayors.com/features/quality_survey.html સિટી મેયર્સ: બેસ્ટ સિટિઝ ઇન ધ વર્લ્ડ (મર્સર)]</ref><ref name="top_cities">[http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105 ક્વોલિટી ઓફ લિવિંગ ગ્લોબલ સિટી રેન્કિંગ્સ 2009] ([[મર્સર મેનેજમેન્ટ કન્સલટિંગ]], છેલ્લે જોવાઈ 2 મે 2009).</ref> વર્ષ 2006માં વિશ્વનાં ટોચનાં ધનિક શહેરોની [[યુબીએસ]]ની યાદીમાં ઓકલેન્ડને 23મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="rich city">[http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html સિટી મેયર્સ: વર્લ્ડ્ઝ રિચેસ્ટ સિટિઝ] ([[યુબીએસ]] વાયા www.citymajors.com વેબસાઇટ, ઓગસ્ટ 2006)</ref> [[ચિત્ર:Auckland-CityOfSails2.jpg|270px|right|thumb|સિટી ઓફ સેઇલ્સ -વેસ્ટહેવન મારિના ઉપરથી દેખાતું દ્રશ્ય.]] [[ચિત્ર:View of Aukland from outside city.JPG|thumb|right|270px|માઉન્ટ એડનની ટોચ ઉપરથી દેખાતું ઓકલેન્ડ સીબીડી.]] === આરામપ્રદ === ઓકલેન્ડને ઘણી વખત "વહાણવટીઓનાં શહેર" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેનું બંદર હંમેશા વહાણોથી ભચક રહેતું હોય છે. વિશ્વમાં માથાદીઠ વહાણોની સંખ્યામાં તે મોખરે છે. શહેરમાં [[હોડી]]ઓ અને [[વહાણો]]ની સંખ્યા અંદાજે 1,35,000 જેટલી છે. દેશમાં નોંધાયેલા હોડીધારકોની સંખ્યા 1,49,900 છે જે પૈકીના 60,500 ઓકલેન્ડ પ્રાંતના છે.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10405832 પન્ટર્સ લવ સિટી ઓફ સેઇલ્સ]'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શનિવાર 14 ઓક્ટોબર 2006</ref><ref name="Heraldyacht"/> ઓકલેન્ડમાં દર ત્રણ ઘર પૈકી એક ઘરમાં હોડી છે.<ref name="LIVINGGULF">{{cite news|page=4|title=The Hauraki Gulf Marine Park, Part 2|newspaper=Inset to [[The New Zealand Herald]]|date=2 March 2010}}</ref> [[વેઇડક્ટ બેઝિન]] નામની કંપની દ્વારા બે [[અમેરિકાના કપ]] ચેલેન્જનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું ([[2000 કપ]] અને [[2003 કપ]]) તેના દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહેલા ઉપહાર ગૃહો, રેસ્ટોરાં અને ક્લબો ઓકલેન્ડની રાત્રિની કંપાયમાન મોજમસ્તીમાં ઉમેરો કરે છે. ઘરઆંગણે વાઇટેમાટા બંદરની છત્રછાયા હોવાને કારણે ઓકલેન્ડમાં ઘણી દરિયાઈ રમતોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડમાં મોટી સંખ્યામાં વહાણની ક્લબો આવેલી છે. તદુપરાંત [[સધર્ન હેમ્પેશાયર]]ની સૌથી વિશાળ [[વેસ્ટહાવેન મેરિમા]] પણ અહીં આવેલી છે.<ref name="Heraldyacht">''[http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10365395 પેશન ફોર બોટિંગ રન્સ ડીપ ઇન ઓકલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929175837/http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&objectid=10365395 |date=2007-09-29 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , ગુરુવાર જાન્યુઆરી 26, 2006</ref><ref>[http://www.yachtingnz.org.nz/index.cfm?pageid=124&amp;languageid=1&amp;siteid=135_1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927015201/http://www.yachtingnz.org.nz/index.cfm?pageid=124&languageid=1&siteid=135_1 |date=2007-09-27 }} <nowiki>[સેઇલિંગ ક્લબ] ડિરેક્ટરી</nowiki>] (yachtingnz.org વેબસાઇટમાંથી)</ref> શહેરી સમાજમાં હાઈ સ્ટ્રીટ, [[ક્વીન સ્ટ્રીટ]], [[પોન્સોન્બી રોડ]] અને [[કારાંગાહાપે રોડ]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. [[ન્યૂ માર્કેટ]] અને [[પાર્નેલ]] ખરીદીનાં વિસ્તારો છે. જ્યારે [[ઓટારા]]ઝ અને [[એવોન્ડેલ્ઝ]] જેવાં નાનાં બજારો ખાતે ખરીદીનો વૈકલ્પિક અને રંગીન અનુભવ થાય છે. શહેરની બહારનાં કેન્દ્રો બાજુ મોટા શોપિંગમોલ પણ બાંધવામાં આવ્યા છે જે પૈકી [[સિલ્વિયા પાર્ક]] (સિલ્વિયા પાર્ક, ઓકલેન્ડ શહેર), [[બોટાની ટાઉન સેન્ટર]] (હોવિક માનુકાઉ શહેર) અન [[વેસ્ટફિલ્ડ આલ્બાની]] (આલ્બાની નોર્થ શોર શહેર) આ ત્રણ વિશાળ છે. [[ઓકલેન્ડ ટાઉન હોલ]] અને [[આઓટી સેન્ટર]] ખાતે પરિષદો અને [[કાપા હાકા]] પ્રકારનાં નાટકો તેમજ [[નૃત્ય નાટિકા]]ઓ જેવી સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડ પાસે પૂર્ણકાલિન અને વ્યાવસાયિક [[ગાયકોનું જૂથ હોવાનું ગર્વ]] પણ છે. જેનું નામ [[ઓકલેન્ડ ફિલ્હારમોનિયા ઓર્કેસ્ટ્રા]] છે. [[ઓકલેન્ડ આર્ટ ગેલેરી]] ખાતે ઘણાં રાષ્ટ્રીય કક્ષાનાં ખજાનાનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. જેમ કે [[કોલિન મેકકાહોન]]નાં કાર્યોનું પ્રદર્શન, દરમિયાન અનેક પૌરાણિક વસ્તુઓનો સંગ્રહ [[ઓકલેન્ડ વોર મેમોરિયાલ મ્યુઝિયમ]], ધ [[નેશનલ મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમ]] અથવા તો [[મ્યુઝિયમ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ ટેકનોલોજી]] (એમઓટીએટી) ખાતે કરવામાં આવ્યો છે. [[ઓકલેન્ડ ઝૂ]] અને [[કેલી ટાર્લટોન્સ અંડરવોટર વર્લ્ડ]] ખાતે વિદેશથી આયાત કરેલા ચિત્ર-વિચિત્ર પ્રાણીઓને જોઈ શકાય છે. ફિલ્મો તેમજ રોકસંગીત માટે લોકો (ખાસ કરીને "[[બિગ ડે આઉટ]]")નો આશ્રય લેતા હોય છે. વાઇટેમાટા બંદર ખાતે તરવા માટેનાં સુંદર દરિયાઈ બીચ આવેલા છે જેમાં [[મિશન બે]], [[ડેવનપોર્ટ]], [[ટાકાપુના]], મુખ્ય છે ઉપરાંત પશ્ચિમી દરિયા કિનારે [[પિહા]] અને [[મુરિવાઈ]] પ્રખ્યાત છે. ઓકલેન્ડના મોટાભાગના દરિયા કિનારા ઉપર [[સર્ફ લાઇફ સેવિંગ]] ક્લબો ચાંપતી નજર રાખે છે. આ ક્લબો [[સર્ફ લાઇફ સેવિંગ નોર્ધન રિજન]]નો એક ભાગ છે. === બગીચાઓ અને કુદરત === [[ઓકલેન્ડ ડોમેઇન]] શહેરનો વિશાળ બગીચો છે. તે [[ઓકલેન્ડ સીબીડી]]ની નજીક આવેલો છે અહીંથી [[હાઉરાકી અખાત]] અને [[રાંગીટોટો ટાપુ]] સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. શહેરનાં કેન્દ્રની નજીક આવેલાં નાના બગીચાઓમાં [[આલ્બર્ટ પાર્ક]], [[માયર્સ પાર્ક]], [[વેસ્ટર્ન પાર્ક]] અને [[વિક્ટોરિયા પાર્ક]]નો સમાવેશ થાય છે. દરમિયાન [[ઓકલેન્ડ વોલ્કેનિક ફિલ્ડ]] ખાતે આવેલી મોટાભાગની જ્વાળામુખી કૃત ટેકરીઓ ઉત્ખનનને કારણે અસરગ્રસ્ત થયેલી છે જ્યારે બાકીની ટેકરીઓ હવે બગીચાઓમાં પરિવર્તીત થઈ ગઈ છે. જેના કારણે શહેરની આસપાસનું કુદરતી વાતાવરણ ખીલી ઉઠ્યું છે. ઇતિહાસ પૂર્વેના માટીકામ અને ઐતિહાસિક કિલ્લેબંધીઓ પણ કેટલાક બગીચાઓમાં જોવા મળે છે. આ પ્રકારનાં બગીચાઓમાં [[માઉન્ટ એડન]], [[નોર્થ હેડ]] અને [[વન ટ્રી હિલ]] (માનુગા કિએ કિએ)નો સમાવેશ થાય છે. શહેરની આસપાસ આવેલા અન્ય બગીચાઓમાં [[વેસ્ટર્ન સ્પ્રિંગ]]નો સમાવેશ થાય છે જે [[એમઓટીએટી]] સંગ્રહાલય તેમજ [[ઓકલેન્ડ ઝૂ]]ની સરહદે આવેલો છે. [[ઓકલેન્ડ બોટનિક ગાર્ડન્સ]] દક્ષિણમાં [[માનુરેવા]] ખાતે આવેલા છે. બગીચાઓ, કુદરતી ખજાનાથી ભરપૂર [[ડેવનપોર્ટ]], [[વાઇહેકે ટાપુ]], [[રાંગીટોટો ટાપુ]] અને [[તિરીતિરી માતંગી]] ખાતે જવા પરિવહન માટે ભાડૂતી હોડીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડની પશ્ચિમે આવેલા [[વાઇટાકેરેના જંગલો]] એક પ્રદાશિક બગીચો છે જેમાં સુંદર અને જાતભાતના [[ફૂલછોડ]] આવેલા છે. તેવી જ રીતે દક્ષિણે [[હુનુઆનાં જંગલો]]માં પણ આ જ પ્રકારનું વાતાવરણ જોવા મળે છે. === રમત-ગમત === ;સ્થળો [[રગ્બી યુનિયન]] અને [[ક્રિકેટ]] ઓકલેન્ડ ખાતેની સૌથી પ્રિય રમતો છે. ઓકલેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન અને ક્રિકેટનાં મેદાનો નોંધપાત્ર માત્રામાં આવેલાં છે. આ ઉપરાંત મોટરસ્પોર્ટ્સ, ટેનિસ, બેડમિન્ટન, નેટબોલ, સ્વિમિંગ, સોકર, રગ્બી લિગ અને અન્ય રમતો માટેની જગ્યાઓ પણ આવેલી છે. * [[એડન પાર્ક]] એ શહેરનું મુખ્ય [[મેદાન]] છે અહીં [[રગ્બી યુનિયન]]ની આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની રમત તેમજ [[ક્રિકેટ]]ની મેચો ખૂબ જ રમાય છે. વધુમાં અહીં [[સુપર 14]] મેચો રમાય છે અને [[બ્લુઝ]] તેમની રમતો અહીં રમે છે. * [[નોર્થ હાર્બર સ્ટેડિયમ]]નો ઉપયોગ [[રગ્બી યુનિયન]]ની મેચો અને [[સોકર]]ની મેચો રમવા માટે કરવામાં આવે છે આ ઉપરાંત તેનો ઉપયોગ સંગીતના જલસા માટે પણ કરવામાં આવે છે. * [[માઉન્ટ સ્માર્ટ સ્ટેડિયમ]]નો મુખ્ય ઉપયોગ [[રગ્બી લિગ]]ની મેચો માટે કરવામાં આવે છે. તે [[એનઆરએલ]]ની [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ વોરિયર્સ]] ટીમનું મૂળ ગ્રાઉન્ડ છે. તેનો ઉપયોગ સંગીતના જલસાઓ માટે, ઓકલેન્ડ સ્ટોપ ઓફ [[બિગ ડે આઉટ]] અને દર જાન્યુઆરી માસમાં સંગીત સમારોહ માટે પણ કરવામાં આવે છે. * [[ઓએસબી ટેનિસ સેન્ટર]] કલેન્ડનું પ્રાથમિક ટેનિસ કેન્દ્ર છે. અહીં પુરુષો માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની સ્પર્ધા [[હેઇનેકેન ઓપન]] અને સ્6ીઓ માટે [[એએસબી ક્લાસિક]]નું આયોજન દર વર્ષના જાન્યુઆરી માસ દરમિયાન કરવામાં આવે છે. * [[વેક્ટર અરિના]] નવું બાંધવામાં આવેલું ઇન્ડોર સ્પર્ધાનું બહુ ઉપયોગી સ્થળ છે. મુખ્યત્વે તેનો ઉપયોગ સંગીતના જલસા માટે અને [[નેટબોલ]]ની મેચોના આયોજન માટે કરવામાં આવે છે. * [[ટ્રસ્ટ્સ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[2007 નેટબોલ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ]]નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. તે [[એએનઝેડ ચેમ્પિયનશિપ]]ની [[નોર્ધન મિસ્ટિક્સ]] ટીમ માટે ઘર સમાન છે. ;મુખ્ય ટીમો * [[સુપર રગ્બી]]ની [[બ્લુઝ]] ફ્રેન્ચાઇઝીએ સ્પર્ધાના ઇતિહાસમાં ત્રણ ચેમ્પિયનશિપ્સ જીતી છે. ગત વખતે તેમણે આ ટાઇટલ વર્ષ 2003ની સ્પર્ધામાં જીત્યું હતું. * તે પૂર્વે ઓસ્ટ્રેલિયાની [[એનઆરએલ]] સ્પર્ધામાં ઓકલેન્ડ વોરિયર્સ અને [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ વોરિયર્સ]] ફ્રેન્ચાઇઝી હતી. તેઓ પોતાની રમત ઓકલેન્ડ ખાતે આવેલા [[માઉન્ટ સ્માર્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે રમે છે. વર્ષ 2002 તેમનાં માટે ખૂબ જ સફળ વર્ષ હતું તે વખતે તેમણે માઇનર પ્રીમિયર્સ પૂરી કરીને અંતિમ સ્પર્ધા માટેની લાયકાત મેળવી હતી. * ઓકલેન્ડની ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટ ટીમ [[ઓકલેન્ડ એસિસ]] છે. તેઓ મોટેભાગે તેમની મેચો [[એડન પાર્ક]]ના બાહ્ય ઓવલ ખાતે રમે છે. તાજેતરની મોસમમાં તેમને મિશ્રિત સફળતાઓ મળી છે. * [[નોર્ધન મિસ્ટિક્સ]] નામની ટીમ [[એએનઝેડ સ્પર્ધા]]માં ભાગ લે છે. મોટેભાગે તેઓ તેમની રમત [[ટ્રસ્ટ્સ સ્ટેડિયમ]] ખાતે રમતા હોય છે. * ઓકલેન્ડ [[એર ન્યૂ ઝીલેન્ડ કપ]]ની ત્રણ રગ્બી ટીમો [[ઓકલેન્ડ]], [[નોર્થ હાર્બર]] અને [[કાઉન્ટિઝ માનુકાઉ]] માટે ઘર સમાન છે. * [[એનબીએલ]]માં [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ બ્રેકર્સ]] ફ્રેન્ચાઇઝી છે. તેઓ તેમની મેચો [[નોર્થ સોર ઇવેન્ટ્સ સેન્ટર]] ખાતે રમે છે. ;મુખ્ય ઘટનાઓ દર વર્ષે રમાતી પ્રખ્યાત સ્પર્ધાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ * [[ઓકલેન્ડ હારબર ક્રોસિંગ સ્વિમ]] [[શહેરના ઉત્તરી કિનારે]]થી [[વિયાડક્ટ બેઝિન]] સુધીની તરણ સ્પર્ધા છે. ઓકલેન્ડ સીબીડી દ્વારા યોજવામાં આવતી આ સ્પર્ધા દર વર્ષે ઉનાળામાં યોજવામાં આવે છે તેનું અંતર અંદાજે 2.8 કિ.મી.નું છે (કેટલીક વખત ઉલટ પ્રવાહમાં પણ તરવું પડે છે.) આ સ્પર્ધામાં લગભગ એક હજાર લોકો ભાગ લે છે જેઓ મોટેભાગે અવેતન સ્પર્ધકો હોય છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડ ખાતેની આ સૌથી વિશાળ દરિયાઈ તરણ સ્પર્ધા છે.<ref>[http://www.aucklandcity.govt.nz/whatson/events/harbour/default.asp હાર્બાર ક્રોસિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014194214/http://www.aucklandcity.govt.nz/whatson/events/harbour/default.asp |date=2007-10-14 }} ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]]ની વેબસાઇટમાંથી સુધારો 2007-10-24</ref> * 'દરિયાઈ ખાડીનું ચક્કર' [[ફન-રન]] શહેરમાંથી શરૂ થઈને 8.4 કિ. મી. (5.2 માઇલ)ની સ્પર્ધા છે તેમાં [[સેન્ટ હેલિયર્સ]]ના પરાં વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સ્પર્ધાનું હજારો લોકોને આકર્ષણ છે. આ વાર્ષિક કૂચનો કાર્યક્રમ છે જે વર્ષ [[1972]]થી ચાલતો આવે છે. * [[ઓકલેન્ડ મેરેથોન]] (અને હાફ મેરેથોન) વાર્ષિક ધોરણે થતી લાંબી દોડની સ્પર્ધા છે જેમાં પણ હજારો લોકો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે. ઓકલેન્ડે [[1950 બ્રિટિશ એમ્પાયર ગેમ્સ]] અને [[1990માં 14મી કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]]<ref name="DOING"/>નું યજમાનપદ સ્વીકાર્યું હતું. ઉપરાંત [[2011ના રગ્બી વર્લ્ડ કપ]]ની અનેક મેચો (સેમિફાઇનલ અને ફાઇનલ સહિત)નું યજમાન બનવાનું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nzrugbyworldcup.com/RugbyWorldCup.aspx|title=Eden Park to host Final and Semi-Finals|date=22 February 2008|access-date=7 ઑગસ્ટ 2010|archive-date=16 જૂન 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616063119/http://www.nzrugbyworldcup.com/RugbyWorldCup.aspx|url-status=dead}}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્|thumb|270px|right|સોધર્ન હેમિસ્ફિયર ખાતે આવેલું સ્કાય ટાવર સૌથી ઊંચું બિલ્ડિંગ છે અને તેની ઊંચાઈ 328 મિટરની છે.]] આ શહેર દેશની આર્થિક રાજધાની હોઈ મોટાભાગની આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનાં કાર્યાલયો ઓકલેન્ડ ખાતે આવેલાં છે. ઓફિસની સૌથી મોંઘી જગ્યા [[ક્વીન સ્ટ્રીટ]]ની નીચે અને [[ઓકલેન્ડ સીબીડી]] સ્થિત [[વિયાડક્ટ બેઝિન]] ખાતે આવેલી છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં નાણાકીય અને વ્યાપારિક સેવાઓનાં કાર્યાલયો આવેલાં છે. જે સીબીડીનાં સમગ્ર અર્થતંત્રમાં વિશાળ યોગદાન આપે છે.<ref name="GLANCE">[http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/economy/cbd/glance.asp ઓકલેન્ડ્ઝ સીબીડી એટ અ ગ્લાન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416021220/http://www.aucklandcity.govt.nz/auckland/economy/cbd/glance.asp |date=2009-04-16 }} ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]]ની સીબીડી વેબસાઇટમાંથી)</ref> તકનિકી અને વેપાર સાથે સંકળાયેલા મોટાભાગનાં કાર્યદળો [[દક્ષિણ ઓકલેન્ડ]]ના ઔદ્યોગિક વિસ્તાર સ્થિત છે. ગ્રેટર ઓકલેન્ડનો સૌથી વિશાળ વ્યાપારિક અને ઔદ્યોગિક વિસ્તાર ઓકલેન્ડ શહેરની દક્ષિણપૂર્વે અને માનુકાઉ શહેરની પશ્ચિમે આવેલો છે. આ વિસ્તાર મુખ્યત્વે [[માનુકાઉ બંદર]] અને [[તામાકી નદી]]નાં મુખની સરહદે આવેલો છે. વર્ષ 2003માં ઓકલેન્ડ પ્રાંતનો ગૌણ રાષ્ટ્રીય જીડીપી 47.6 અબજ અમેરિકન ડોલરનો અંદાજવામાં આવ્યો હતો. જે ન્યૂઝિલન્ડનાં રાષ્ટ્રીય જીડીપીની 36 ટકા તેમજ સાઉથ આઈલેન્ડના સમગ્ર ટાપુ કરતા 15 ટકા વધારે હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/reports/analytical-reports/regional-gross-domestic-product.aspx|title=Regional Gross Domestic Product|publisher=[[Statistics New Zealand]]|year=2007|access-date=18 February 2010|archive-date=20 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520133128/http://www.stats.govt.nz/reports/analytical-reports/regional-gross-domestic-product.aspx|url-status=dead}}</ref> ઓકલેન્ડનો દરજ્જો વિશાળ વ્યાપારિક કેન્દ્ર તરીકેનો છે જે ત્યાંના લોકોની મધ્ય વ્યક્તિગત આવકમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. (પ્રતિ નોકરીયાત વ્યક્તિ પ્રતિ વર્ષ)જે 44,304 [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ ડોલર]] (અંદાજિત 33,000 [[યુએસ ડોલર]] વર્ષ 2005 દરમિયાન હતી. જ્યારે ઓકલેન્ડ સીબીડી પ્રાંતમાં નોકરી કરતા લોકોનાં પગારધોરણે ઊંચા હોય છે.<ref name="income1">[http://www.labourmarket.co.nz/regionalprofile_ak.htm ઓકલેન્ડ રિજનલ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216045156/http://www.labourmarket.co.nz/regionalprofile_ak.htm |date=2006-12-16 }} ( labourmarket.co.nzમાંથી, વિવિધ સ્રોતોમાંથી કંપોઝ કરી)</ref> લોકોની વ્યક્તિગત મધ્ય આવક (પંદર વર્ષથી ઉપરના તમામ લોકોની પ્રતિવર્ષની સરેરાશ આવક) 22,300 ન્યૂ ઝીલેન્ડ ડોલરની હતી (2001)<ref name="income2">[http://www.emigratenz.org/nz-cities-compared.html કમ્પેરિઝન ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ્ઝ સિટિઝ] (ઈએનઝેડ એમિગ્રેશન કન્સલ્ટિંગમાંથી)</ref> જે [[નોર્થ શોર શહેર]] (ગ્રેટર ઓકલેન્ડનો જ એક ભાગ) અને [[વેલિંગ્ટન]] કરતાં ઓછી હતી. ઓકલેન્ડમાં નિત્ય કામ ઉપર જનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધારે છે. શહેરનાં અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ઓફિસોનું પ્રમાણ વધતું જાય છે જેમ કે [[તાકાપુના]] અથવા [[અલ્બાની]] આ ઉપરાંત [[નોર્થ શોર શહેર]]નું પણ ચલણ વધી રહ્યું હોવાને કારણે ઓકલેન્ડ સીબીડી તરફ ધંધાર્થીઓનું ધ્યાન ઘટવા માંડ્યું છે. == શિક્ષણ == ઓકલેન્ડમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ શિક્ષણ સંસ્થાઓ આવેલી છે જેમાંથી કેટલાક તો દેશના વિશાળ વિશ્વવિદ્યાલયો છે. વિદેશી ભાષાઓનાં શિક્ષણ માટે ઓકલેન્ડ એ મુખ્ય કેન્દ્ર છે. અહીં વિશાળ માત્રામાં વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ (ખાસ કરીને પૂર્વીય એશિયાઈ વિદ્યાર્થીઓ) થોડા માસ કે વર્ષો માટે અંગ્રેજી ભણવા માટે અથવા તો વિશ્વવિદ્યાલયોમાં ભણવા માટે આવે છે. જોકે, વર્ષ 2003થી સમગ્ર ન્યૂ ઝીલેન્ડની દૃષ્ટિએ આ સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો છે.<ref>[http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/4c2567ef00247c6a4c2567be0008d2f8/4c2567ef00247c6acc2571b900127ca3?OpenDocument સરવે ઓફ ઇન્ગલિશ લેન્ગ્વેજ પ્રોવાઇડર્સ - યર એન્ડેડ માર્ચ 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927234407/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/4c2567ef00247c6a4c2567be0008d2f8/4c2567ef00247c6acc2571b900127ca3?OpenDocument |date=2007-09-27 }} ([[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]માંથી ઓકલેન્ડે રાષ્ટ્રીય પદ્ધતિને અનુસરવાનું માની લીધું છે.)</ref> વર્ષ 2007 સુધી ઓકલેન્ડ વિસ્તારમાં [[એનઝેડક્યુએ]] દ્વારા પ્રમાણિત અંગ્રેજી શીખવતી 50 જેટલી શાળાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ હતી.<ref>[http://www.englishnewzealand.ac.nz/All%20Schools/AUCKLAND.html ઇન્ગલિશ લેન્ગ્વેજ સ્કુલ્સ ઇન ન્યૂ ઝીલેન્ડ - ઓકલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501234036/http://www.englishnewzealand.ac.nz/All%20Schools/AUCKLAND.html |date=2007-05-01 }} (યાદીની લિંક [[Immigration New Zealand]] વેબસાઇટમાંથી ટાંકવામાં આવી છે.)</ref> ઓકલેન્ડ ખાતે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ મોટી સંખ્યામાં આવેલી છે. શહેરમાં કેટલીક ખાનગી શાળાઓ પણ આવેલી છે. ઓકલેન્ડમાં ત્રણ વિશાળ માધ્યમિક શાળાઓ (પૂર્ણકાલિન વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ) આવેલી છે જેમનાં નામ અનુક્રમે [[રોંગીટોટો કોલેજ]], [[એવોન્ડેલ કોલેજ]], અને [[મેસી હાઇસ્કુલ]] છે. અહીં ન્યૂ ઝીલેન્ડની સૌથી વિશાળ કેથલિક શાળા [[સેન્ટ પિટર્સ કોલેજ]] પણ આવેલી છે. ઓકલેન્ડની મહત્વની ત્રણ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકલેન્ડ]] (શહેર, તામાકી, ગ્રાફ્ટોન કેમ્પસ અને પડોશનાં કેમ્પસો), [[ઓકલેન્ડ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]] (ઇપ્સન અને તાઈ-તોકેરાઉ કેમ્પસ), [[એયુટી]] (શહેર, નોર્થ શોર અને માનાકાઉ કેમ્પસ), આ ન્યૂ ઝીલેન્ડની નવી વિશ્વવિદ્યાલય છે. [[મેસી યુનિવર્સિટી]] (અલ્બાની કેમ્પસ) અને [[માનુકાઉ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી]] (ઓટારા કેમ્પસ), [[યુનિટેક ન્યૂ ઝીલેન્ડ]] (માઉન્ટ આલ્બર્ટ કેમ્પસ) ઓકલેન્ડનાં સૌથી વિશાળ તકનિકી સંસ્થાનો છે. == રહેણાક == કેટલાક વિસ્તારોમાં રહેણાકના પ્રકારો વિભિન્ન હોય છે. અમુક પરાંવિસ્તારોમાં [[સરકારની માલિકીનાં મકાનો]] હોય છે. જે ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવનારા પડોશી વિસ્તારોમાં હોય છે. તો વળી દરિયાની બરાબર સામે આવેલાં જંગી મકાનો પણ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને આ પ્રકારનાં દ્રશ્યો વાઇતેમાતામાં જોવા મળે છે. પરંપરાગત રીતે ઓકલેન્ડ નિવાસીઓ માટે સૌથી સામાન્ય મકાન બંગલો છે. જેનું માપ સામાન્યતઃ '[[એક ચતુર્થાંશ એકર]]' (1,000 એમ2) હોય છે.<ref name="ARCGRO"/> જોકે આ પ્રકારની અસ્ક્યામતોના ભાગ ન ભરાયેલાં ઘરો સાથે પાડવામાં આવે તે લાંબા સમયથી ચાલતો આવતો નિયમ છે. ઓકલેન્ડનાં લોકોની ઘર માટેની જે પસંદગી છે તેના કારણે અહીં એપાર્ટમેન્ટનો અભાવ છે અને નબળી જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાને કારણે અહીં [[શહેરી અંધાધૂંધી]] સર્જાઈ છે તેમજ વાહનો ઉપરનો વિશ્વાસ વધવા પામ્યો છે. આ બાબત આગળ જતાં પણ ચાલુ જ રહેશે કારણ કે ઓકલેન્ડમાં મોટાભાગના લોકો વસ્તીની ઓછી ગીચતા ધરાવનારા રહેણાક વિસ્તારોમાં રહે છે અને વર્ષ 2050 સુધીમાં પણ તેમનો હિસ્સો અંદાજે 70 ટકાનો જ રહેશે તેવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે.<ref name="ARCGRO"/> કેટલાક વિસ્તારોમાં ટેનિસ કોર્ટ અને સ્વિમિંગપુલ સહિતનાં પ્લાસ્ટરનાં મોટાં મકાનો બનાવવા માટે વિક્ટોરિયન [[વિલાઓ]] તોડી પાડવામાં આવ્યા છે. જૂની અસ્ક્યામતોને તોડી પાડતી અટકાવવા માટે ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલે સાંસ્કૃતિક વારસાઓ ધરાવતાં પરાં વિસ્તારો અને શેરીઓને રક્ષણ આપ્યું છે. ઓકલેન્ડ ખાતે ઈમારતી લાકડાંમાંથી બનેલાં મકાનો પણ પુષ્કળ પ્રમાણમાં આવેલાં છે. આ લાકડાં ઉપર પૌરાણિક નક્શીકામ અને કોતરણીકામ કરેલું જોવા મળે છે. આ મકાનો પૈકી મોટાભાગનાં મકાનો વિક્ટોરિયન-એડવર્ડિયન શૈલીનાં મકાનો છે.<ref>[http://www.aucklandcity.govt.nz/council/documents/district/Part07a.pdf સેક્શન 7.6.1.2 - સ્ટ્રેટેજી] ([[પીડીએફ]]) ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]] ડિસ્ટ્રિક્ટ પ્લાન - ઇસ્થમસ સેક્શનમાંથી)</ref> == સરકાર == === સ્થાનિક === {{See also|Auckland Region|Auckland Council}} મહાનગરીય વિસ્તાર [[ઓકલેન્ડ શહેર]]નો બનેલો છે (હાઉરાકી અખાતના ટાપુઓને બાદ કરતા) આ ઉપરાંત તેમાં [[નોર્થ શોર શહેર]], [[વાઇટાકેરે]]નાં શહેરી વિસ્તારો, [[માનુકાઉ]] શહેરો, [[પાપાકુરા જિલ્લો]], [[રોડની]]ના કેટલાંક શહેરી વિસ્તારો અને [[ફ્રેન્કલિન જિલ્લા]]ઓનો સમાવેશ થાય છે. [[ઓકલેન્ડ રિજનલ કાઉન્સિલ]] આ વિસ્તારની [[સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થા]] છે અને તે વિસ્તારનું ન્યાયિક ક્ષેત્ર પણ છે. વર્ષ 2000ની સાલમાં ન્યૂ ઝીલેન્ડની કેન્દ્ર સરકારને તેમજ ઓકલેન્ડમાં વસતા કેટલાક રહેવાસીઓના સમાદને એવું લાગ્યું કે વિશાળ માત્રામાં રહેલી સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ અને મજબૂત સ્થાનિક સરકારના અભાવે ([[ઓકલેન્ડ રિજનલ કાઉન્સિલ]]માં કે જેની પાસે ખૂબ જ મર્યાદિત સત્તા હતી.) ઓકલેન્ડનો વિકાસ રૂંધાઈ રહ્યો છે. વર્ષ 2007માં અ [[રોયલ કમિશન ઓન ઓકલેન્ડ ગવર્નન્સ]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી<ref>''[http://www.stuff.co.nz/0a11.html4147429a11.html ઓકલેન્ડ ગવર્નન્સ ઇન્ક્વાયરી વેલ્કમ્ડ]'' - [[એનઝેડપીએ]], વાયા 'stuff.co.nz', મંગળવાર 31 જુલાઈ 2007. સુધારો 2007-10-29</ref><ref>''[http://www.infonews.co.nz/news.cfm?l=1&amp;t=97&amp;id=4113 રોયલ કમિશન ઓફ ઇન્ક્વાયરી ફોર ઓકલેન્ડ વેલ્કમ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229014424/http://www.infonews.co.nz/news.cfm?l=1&t=97&id=4113 |date=2007-12-29 }}'' - [[એનઝેડપીએ]], વાયા 'infonews.co.nz', મંગળવાર 31 જુલાઈ 2007. સુધારો 2007-10-29</ref> અને વર્ષ 2009માં તેણે ઓકલેન્ડ માટે સમાન શાસન માળખાની ભલામણ કરી જેમાં સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓને ભેળવી દેવામાં આવી.<ref>''[http://www.scoop.co.nz/stories/PA0903/S00405.htm મિનિસ્ટર રિલિઝિસ રિપોર્ટ ઓફ રોયલ કમિશન]'' - ''[[Scoop.co.nz]]'' , શુક્રવાર 27 માર્ચ 2009</ref> ત્યારબાદ સરકારે એવી જાહેરાત કરી હતી કે વર્ષ 2010 દરમિયાન યોજાનારી ન્યૂ ઝીલેન્ડની સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીમાં ઓકલેન્ડની સ્થાપના "સુપર સિટી" તરીકે કરવામાં આવશે અને તેના માટે એક જ મેયરને ચૂંટી કાઢવામાં આવશે.<ref>{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10565528|title='Super city' to be in place next year, Maori seats axed|publisher=[[The New Zealand Herald]]|first=Edward|last=Gay|date=7 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820181513/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10565528|archive-date=20 ઑગસ્ટ 2011|access-date=31 મે 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://media.nzherald.co.nz/webcontent/document/pdf/Making%20Ak%20Greater%20final%20media.pdf|title=Making Auckland Greater|format=PDF|date=7 April 2009}}</ref> દરખાસ્ત કરવામાં આવેલી આ ભલામણો પૈકીની કેટલીક [[હજી પણ વિવાદાસ્પદ છે]]. જેમ કે માઓરીનાં પ્રતિનિધિત્વનું સ્વરૂપ, સુપર સિટીનાં વિસ્તારોમાં ગ્રામ્ય સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ ધરાવતા વિસ્તારોનો ઉમેરો અથવા તો તેમની બાદબાકી, ચૂંટાયેલી સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓના સ્થાને સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ દ્વારા અંકુશિત ,સંગઠનોની ભૂમિકા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. === રાષ્ટ્રીય === વર્ષ 1842 અને 1865ની વચ્ચે ઓકલેન્ડ ન્યૂ ઝીલેન્ડની રાજધાની ગતું. [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકલેન્ડ]]નાં શહેરી કેમ્પસ ખાતે આવેલાં જૂના સરકારી ભવનમાં સંસદ એકત્રિત થાય છે. વર્ષ 1865માં રાજધાની [[વેલિંગ્ટન]] ખાતે ખસેડવામાં આવી. પોતાની વિશાળ વસ્તીને કારણે હાલમાં{{update after|2012|06|reason=Update if new seats established in Auckland region as a result of the 2011 census}} ઓકલેન્ડ ખાતે 21 સામાન્ય મતદાર મંડળો અને 3 માઓરી મતદાર મંડળો છે. વર્ષ 2008 પૂર્વે અહીં 20 મતદાર મંડળો જ હતાં. વર્ષ 2008 દરમિયાન ઓકલેન્ડની વસ્તી વધવાને કારણે બોટાનીની નવી સિટ ઉમેરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2008ની ચૂંટણી સુધી તેર સિટો સત્તાધારી પક્ષ [[નેશનલ પાર્ટી]] ધરાવે છે. આઠ સિટો (કેટલીક સામાન્ય અને એક માઓરી) વિરોધ પક્ષની [[લેબર પાર્ટી]] ધરાવે છે. એક સિટ [[એસીટી પાર્ટી]] અને બે સિટો (બંને માઓરી) [[માઓરી પાર્ટી]] ધરાવે છે. {| class="sortable wikitable" border="1" |- ! મતદાર સંઘ ! સાંસદ ! પક્ષ |- | ઓકલેન્ડ સેન્ટ્રલ | [[નીક્કી કાયે]] | રાષ્ટ્રીય |- | બોટાની | [[પૅન્સી વોન્ગ]] | રાષ્ટ્રીય |- | ઇસ્ટ કોસ્ટ બેયસ | [[મરે મેકકુલી]] | રાષ્ટ્રીય |- | ઇપ્સમ | [[રોડને હાઇડ]] | એસીટી |- | હેલેન્સવિલે | [[જ્હોન કી]] | રાષ્ટ્રીય |- | હુનુઆ | [[પૌલ હચિસન]] | રાષ્ટ્રીય |- | મેન્જેરે | [[સુઆ વિલિયમ સિઓ]] | લેબર |- | માનુકાઉ ઇસ્ટ | [[રોસ રોબર્ટ્સન]] | લેબર |- | માનુરેવા | [[જ્યોર્જ હોકિન્સ]] | લેબર |- | માઉન્ગાકિએકિએ | [[પેસેટા સેમ લોટુલિગા]] | રાષ્ટ્રીય |- | માઉન્ટ આલ્બર્ટ | [[ડેવિડ શિરર]] | લેબર |- | માઉન્ટ રોસ્કિલ | [[ફિલ ગોફ]] | લેબર |- | ન્યૂ લિન | [[ડેવિડ કનલિફ]] | લેબર |- | નોર્થ શોર | [[વેયન મેપ]] | રાષ્ટ્રીય |- | નોર્થ કોટ | [[જ્હોનાથન કોલમેન]] | રાષ્ટ્રીય |- | પાકુરંગા | [[મોરિસ વિલિયમ્સન]] | રાષ્ટ્રીય |- | પાપાકુરા | [[જ્યુડિથ કોલિન્સ]] | રાષ્ટ્રીય |- | રોડની | [[લોકવૂડ સ્મિથ]] | રાષ્ટ્રીય |- | ટે અટાટુ | [[ક્રિસ કાર્ટર]] | લેબર |- | તામાકી | [[એલેન પિશે]] | રાષ્ટ્રીય |- | વાઇતાકિરે | [[પૌલા બેનેટ]] | રાષ્ટ્રીય |- | હૌરાકી-વોલ્કેટો (માઓરી) | [[નાનાઇયા માહુટા]] | લેબર |- | ચામાકી માકાઉરાઉ (માઓરી) | [[પિટા શાર્પલ્સ]] | માઓરી |- | ટે ટાઈ ટોકેરાઉ (માઓરી) | [[હોન હારાવિરા]] | માઓરી |} == પરિવહન == [[ચિત્ર:Devonport Wharf Kea Ferry.jpg|thumb|right|270px|ઓકલેન્ડમાં કેટલાક સ્થળોએ જવા માટે ફેરી એ પ્રખ્યાત જાહેર પરિવહનનું સાધન છે.]] {{Main|Transport in Auckland|Public transport in Auckland}} === પરિવહન પ્રથા === ;રોડ અને રેલવે ઓકલેન્ડમાં મુસાફરી માટે મોટાભાગે ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 2006ના સર્વેક્ષણ પ્રમાણે<ref name="TRAPLAN">{{cite book|title=Auckland Transport Plan - June 2007|year=2007|publisher=[[Auckland Regional Transport Authority]]|pages=8|url=http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/publications%20page/Auckland%20Transport%20Plan%20June%202007%20-%20section%202.pdf|access-date=2010-08-07|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304085254/http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/publications%20page/Auckland%20Transport%20Plan%20June%202007%20-%20section%202.pdf|url-status=dead}}</ref> ઓકલેન્ડમાં માત્ર 7 ટકા મુસાફરી જ બસમાં કરવામાં આવતી હતી. જોકે, આ આંકડાઓમાં થોડા ઘણા અંશે વધારો થવા પામ્યો હતો. વર્ષ 2009 સુધી આ અંગે ઓકલેન્ડનો ક્રમ હજી પણ નીચો આવે છે. ઓકલેન્ડમાં પ્રતિવર્ષ માથાદીઠ મુસાફરીની સંખ્યા માત્ર 41ની છે. જ્યારે વેલિંગ્ટનમાં તે ઓકલેન્ડ કરતાં બમણી એટલે કે 91ની અને સિડનીમાં તે 114ની છે.<ref>[http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/2009/8-0%20134040%20ART%20RTLP%20Draft%202009_hires.pdf ઓકલેન્ડ્ઝ ટ્રાન્સપોર્ટ ચેલેન્જિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525122705/http://www.arta.co.nz/assets/arta%20publications/2009/8-0%20134040%20ART%20RTLP%20Draft%202009_hires.pdf |date=2010-05-25 }} (ધ ડ્રાફ્ટ 2009/10-2011/12 ઓકલેન્ડ રિજનલ લેન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્રોગ્રામ, પાન 8, [[એપીટીએ]]માંથી, માર્ચ 2009. છેલ્લે જોવાઈ 2009-04-10.</ref> રસ્તાઓ બાંધવા ઉપર આપવામાં આવતાં ધ્યાનને કારણે કામના કલાકો દરમિયા [[ટ્રાફિક જામ]]ની સમસ્યા ઊભી થાય છે.<ref name="NIGHT">''[http://www.nzherald.co.nz/section/1/story.cfm?c_id=1&amp;objectid=10454503 વેલ્કમ ટુ અવર ટ્રાફિક નાઇટમેર] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , સન્ડે 29 જુલાઈ 2007</ref> ઓકલેન્ડની બસ સેવાઓ બહિઃપ્રકોષ્ઠિક છે [[ગોળાકાર]]માં નહીં. કારણ કે ઓકલેન્ડ એ [[સંયોગી ભૂમિ]] ઉપર આવેલું છે. સપ્તાહને અંતે પણ મોડી રાત્રિની સેવાઓ (દા. ત. પાસ્ટ મિડનાઇટ) ખૂબ જ મર્યાદિત હોય છે. પશ્ચિમ અને દક્ષિણપૂર્વીય ઓકલેન્ડ ખાતે ચાલતી રેલવે સેવાઓમાં પણ લાંબાં અંતરની મુસાફરીઓનાં વિકલ્પો અપૂરતા છે. વર્ષ 2007માં 5.3 અબજ ન્યૂ ઝીલેન્ડ ડોલર ઓકલેન્ડના વિશાળ કક્ષાનાં પ્રોજેક્ટ્સમાં ફાળવવામાં આવ્યાં હતાં. જેની પાછળનો આશય આગામી દાયકામાં ઓકલેન્ડ ખાતેની રેલવે અને જાહેર પરિવહન સેવાઓમાં વધારો કરવાનો હતો. ઉપરોક્ત રકમ કુલ પરિવહન અંદાજપત્રનાં 31 ટકા જેટલી થાય છે.<ref name="WIKI">ઓકલેન્ડનાં પરિવહન [[અને ઓકલેન્ડમાં જાહેર પરિવહન]] [[અંગે આપવામાં આવેલા સંદર્ભો]]</ref><ref>[http://www.arta.co.nz/xxarta/news/media_releasexx.cfm?entryID=B202280C-BCD4-1A24-99B5-C64E69961830 ઓકલેન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ પ્લાન લેન્ડમાર્ક ફોર ટ્રાન્સપોર્ટ સેક્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928061241/http://www.arta.co.nz/xxarta/news/media_releasexx.cfm?entryID=B202280C-BCD4-1A24-99B5-C64E69961830 |date=2007-09-28 }} ([[ઓકલેન્ડ રિજનલ ટ્રાન્સપોર્ટ ઓથોરિટી]]ની વેબસાઇટમાંથી, 11 ઓગસ્ટ 2007)</ref> વર્ષ 2009ના શરૂઆતના તબક્કામાં નવી કેન્દ્ર સરકાર ચૂંટાઈ આવતાં તેણે ધોરીમાર્ગોનું બાંધકામ કરવા ઉપર વિશેષ ભાર આપ્યો અને તેણે [[એઆરટીએ]]ના જાહેર પરિવહનાં આધુનિકીકરણ પેટે લેવામાં આવતાં ઈંધણ કરની જોગવાઈ નાબૂદ કરી.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562220 હોપ્સ ઓફ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેઇન્સ ફોર કપ ફેડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224212851/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10562220 |date=2019-12-24 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , બુધવાર 18 માર્ચ 2009</ref> સરકારે [[રેલવેનું વીજળીકરણ]] કરવા માટે ભંડોળ આપવાની ખાતરી આપી હોવા છતાં પણ આ અંગેની જાહેર નિવિદાઓ છેલ્લાં એક વર્ષથી પાછી ઠેલવામાં આવી રહી છે. કેટલાક રેલવે સ્ટેશનોનું આધુનિકીકરણ કરવામાં આવ્યું છે જ્યારે [[સંકલિત ટિકિટિંગ]]નાં આધુનિકીકરણ અંગે શંકા છે. ભાવિ ભંડોળના અભાવે એઆરટીએને ઓકલેન્ડ પ્રાંતના રેલવે સ્ટેશનો સરકારના અંકુશમાં સુપરત કરી દેવાની ફરજ પડી છે.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562752 કાઉન્સિલ ટુ ગિવ અપ ઇટ્સ રેલ સ્ટેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225040609/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10562752 |date=2019-12-25 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શનિવાર 21 માર્ચ 2009</ref><ref>[http://www.stuff.co.nz/national/politics/2278362/The-2b-road-ahead ધ $2 બિલિયન રોડ અહેડ]'' - '' [[ધ ડોમિનિયન પોસ્ટ]], તારીખની જાણ નથી. છેલ્લે જોવાઈ 2009-04-06</ref><ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562670&amp;pnum=0 રેલ 'ટ્રેન્ચ' વરિઝ ન્યૂ લિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225071233/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10562670&pnum=0 |date=2019-12-25 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શુક્રવાર 20 માર્ચ 2009</ref> ;અન્ય સ્વરૂપો [[ઓકલેન્ડનાં બંદરો]] દેશનાં સૌથી વિશાળ બંદરો પૈકીનાં છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં આવતી અને બહાર જતી તમામ વ્યાપારિક પ્રક્રિયા તેમના મારફતે થાય છે મુખ્યત્વે તે ઓકલેન્ડ સીબીડીના ઉત્તરપૂર્વીય આવેલા એકમો મારફતે થતી હોય છે. સામાન્યતઃ બંદર સુધી માલનું આગમન કે તેનું વિતરણ માર્ગો મારફતે કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત બંદરમાં રેલવેની પણ સુવિધા છે. ઓકલેન્ડ ક્રૂઝ વહાણો માટેનું પણ મુખ્ય મથક છે. મોટાભાગનાં વહાણો [[પ્રિન્સેસ વ્હાર્ફ]] ઉપર લાંગરવામાં આવે છે. ઓકલેન્ડ સીબીડી [[નોર્થ શોર શહેર]]ના દરિયા કિનારે આવેલા વિસ્તારો સાથે જોડાયેલું છે. આ ટાપુઓ ઉપર વહાણની ફેરીઓ ચાલે છે. ઓકલેન્ડમાં નાનાં સ્થાનિક હવાઇમથકો આવેલા છે અને [[ઓકલેન્ડ હવાઇમથક]] દેશનું સૌથી વ્યસ્ત હવાઇમથક છે. ;નીતિઓ [[ગ્રિફિથ યુનિવર્સિટી]] દ્વારા કરવામાં આવેલાં એક સંશોધન અનુસાર ઓકલેન્ડે છેલ્લાં 50 વર્ષો દરમિયાન વિશ્વમાં સૌથી વધારે માર્ગ પરિવહન આધારિત નીતિઓનું ઘડતર કર્યું છે.<ref name="GRIFF">''[http://www.griffith.edu.au/centre/urp/urp_publications/Issues_Papers/URP_IP5_MeesDodsonAucklandTransport_April, 2006.પીડીએફ બેકટ્રેકિંગ ઓકલેન્ડ: બ્યુરોક્રેટિક રેશનાલિટી એન્ડ પબ્લિક પ્રેફરેન્સિસ ઇન ટ્રાન્સપોર્ટ પ્લાનિંગ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' - મીસ, પૌલ; ડોડ્સન, જાગો; અર્બન રિસર્ચ પ્રોગ્રામ ઇશ્યૂઝ પેપર 5, [[ગ્રિફિથ યુનિવર્સિટી]], એપ્રિલ 2006</ref> 20મી સદીની શરૂઆતમાં જાહેર પરિવહનમાં ધરખમ રીતે ઘટાડો નોંધાવાને કારણે (કે જે વલણ મોટાભાગના પશ્ચિમી રાષ્ટ્રો જેમ કે યુએસમાં પણ જોવાં મળ્યું હતું)<ref>[http://www.publicpurpose.com/ut-usptshare45.htm યુએસ અર્બન પર્સનલ વ્હીકલ એન્ડ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ માર્કેટ શેર ફ્રોમ 1900] (publicpurpose.com, [[વેન્ડેલ કોક્સ]] કન્સલ્ટન્સીની વેબસાઇટમાંથી)</ref> અને રસ્તાનાં બાંધકામ તેમજ કારની પાછળ નાણાં ખર્ચવાનું પ્રમાણ વધતાં ન્યૂ ઝીલેન્ડ (ખાસ કરીને ઓકલેન્ડ) વાહનની માલિકી ધરાવતા લોકોની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ વિશ્વમાં બીજા ક્રમે આવે છે. અહીં દર 1,000 લોકોએ વાહનોની સંખ્યા 578ની છે.<ref name="vehicle_ownership">[http://www.northshorecity.govt.nz/ સસ્ટેઇનેબલ ટ્રાન્સપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808214531/http://www.northshorecity.govt.nz/ |date=2006-08-08 }} નોર્થ શોર સિટી કાઉન્સિલ વેબસાઇટ</ref> ઓકલેન્ડમાં લોકોને ચાલું કે સાઇકલ ચલાવવી ગમતી નથી જોકે આ પ્રકૃતિને બદલવા માટેનાં ઘણા પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Big steps to change City of Cars">''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10539171 બિગ સ્ટેપ્સ ટુ ચેન્જ સિટી ઓફ કાર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406094754/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10539171 |date=2012-04-06 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શુક્રવાર ઓક્ટોબર 24, 2008</ref><ref name="Big steps to change City of Cars"/> ઉપરાંત રસ્તાનાં બાંધકામમાં ત્રુટિઓ જેવી કે પદયાત્રીઓ અને સાઇકલ સવારો વાઇતેમાટા બંદર પાર કરી શકતા નથી જે આગામી વર્ષોમાં પણ રહેશે જ કારણ કે સામાન્યતઃ સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ આ પ્રકારના ખર્ચાને વ્યવહારુ ગણાવતી નથી.<ref>''[http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10530271 સાઇકલવે ફોર બ્રિજ કુડ પ્રુવ ટૂ પ્રાઇસી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222092024/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10530271 |date=2019-12-22 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , બુધવાર 3 સપ્ટેમ્બર 2008</ref> [[ચિત્ર:Auckland Harbour Bridge With Flag.jpg|right|thumb|270px|નોર્થ શોર શહેર તરફનો હાર્બર બ્રિજ]] === આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ === [[રાજ્યના ધોરી માર્ગોનું નેટવર્ક]] ઓકલેન્ડનાં શહેરી વિસ્તારોમાં આવેલા શહેરોને ઉત્તરી, દક્ષિણી, ઉત્તરપશ્ચિમી અને દક્ષિણ પશ્ચિમી રસ્તાઓ સાથે જોડે છે. [[ઓકલેન્ડ હાર્બર બ્રિજ]] (ઉત્તરી મોટર માર્ગ) [[નોર્થ શોર શહેર]] તરફ જવા માટેનો મુખ્ય રસ્તો છે અને તે ટ્રાફિકથી ભરચક હોય છે. હાર્બર બ્રિજ ઉપરથી રેલવે, રાહદારીઓ કે સાઇકલ સવારો પસાર થઈ શકતા નથી. જેના માટે વારંવાર અભિયાનો ચલાવવામાં આવ્યા છે. (તાજેતરમાં જ એક અભિયાન 2008માં ચલાવવામાં આવ્યું હતું) અભિયાનમાં આ માળખાની તપાસ કરીને તેને ફરીથી બનાવવા માટેનાં સૂચનો આપવામાં આવ્યાં હતાં. [[સેન્ટ્રલ મોટર વે જંક્શન]] કે જેને તેની જટિલતાને કારણે સ્પગેટી જંક્શન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે ઓકલેન્ડના બે મુખ્ય મોટરમાર્ગોને જોડતી કડી છે. (સ્ટેટ હાઇવે 1 અને સ્ટેટ હાઇવે 16) ગ્રેટર ઓકલેન્ડમાં આવેલા બે લાંબામાં લાંબા ધોરી માર્ગો [[ગ્રેટ નોર્થ રોડ]] અને [[ગ્રેટ સાઉથ રોડ]] છે. આ રસ્તાઓ રાજ્યનું ધોરી માર્ગોનું નેટવર્ક બન્યું તે પહેલા તે જ દિશામાં બનાવવામાં આવ્યા હતા. ઓકલેન્ડમાં ત્રણ મુખ્ય રેલવે લાઈનો આવેલી છે જે ઓકલેન્ડના મધ્ય ભાગ ખાતે આવેલા [[બ્રિટોમાર્ટ ટ્રાન્સપોર્ટ સેન્ટર]]થી પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને મધ્યપૂર્વની દિશામાં દોડે છે. આ તમામ લાઇનોનું અંતિમ સ્ટેશન છે અને તે ફેરી તેમજ બસ સેવાઓ સાથે જોડાયેલું છે. == ભાવિ વિકાસ == [[ચિત્ર:Auckland urban area.png|thumb|270px|right|ઓકલેન્ડમાં વ્યાપેલું શહેરીકરણ ગ્રે રંગમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ આંકડાઓ અંદાજે 2007ના છે.]] [[ચિત્ર:AucklandMuseum edit gobeirne.jpg|thumb|270px|ઓકલેન્ડ વોર મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ]] ઓકલેન્ડમાં બહારથી આવીને સ્થાયી થનારા લોકો તેમજ કુદરતી રીતે નોંધપાત્ર વસ્તી વધારો થવાની શક્યતા છે. (બહારથી આવીને વસવાટ કરનારા લોકો તેમાં એક તૃતિયાંશ ભાગનું અને કુદરતી વસ્તી વધારો તેમાં બે તૃતિયાંશ ભાગનું પ્રદાન કરશે)<ref>[http://www.arc.govt.nz/arc/auckland-region/growth/can-we-stop-growth.cfm કેન વી સ્ટોપ ગ્રોથ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012191829/http://arc.govt.nz/arc/auckland-region/growth/can-we-stop-growth.cfm |date=2007-10-12 }} ([[એઆરસી]]ની વેબસાઇટમાંથી)</ref> અને વર્ષ 2031 સુધીમાં તેની વસ્તી 19 લાખ થવાનો અંદાજ છે.<ref name="STATSNZPOP">[http://www.stats.govt.nz/Publications/PopulationStatistics/mapping-trends-in-the-auckland-region/population-change.aspx સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ] [[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ન્યૂ ઝીલેન્ડ]], 2010. સુધારો 2010)</ref><ref name="ARCGRO">[http://www.arc.govt.nz/albany/fms/main/Documents/Auckland/Aucklands%20growth/Auckland%20regional%20growth%20strategy.pdf એક્ઝિક્યુટિવ સમરી] ([[પીડીએફ]]) (ઓકલેન્ડ રિજનલ ગ્રોથ સ્ટ્રેટેજી ડોક્યુમેન્ટ, [[એઆરસી]]માંથી, નવેમ્બર 1999. સુધારો 2007-10-14.</ref> નોંધપાત્ર રીતે વસ્તી વધારો થતો હોઈ તેની મુખ્ય અસર પરિવહન, રહેણાક અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ ઉપર થવાની શક્યતા રહેલી છે. હાલમાં ઘણી માળખાકીય સુવિધાઓ ઉપર વસ્તી વધારાનું દબાણ ચાલી રહ્યું છે. [[ઓકલેન્ડ રિજનલ કાઉન્સિલ]] જેવી કેટલીક સંસ્થાઓ દ્વારા તો એવો પણ ભય વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે કે વિકાસના કારણે [[શહેરી ફેલાવો]] થશે અને તેનાં પરિણામે જરૂરી છે કે આયોજન [[નીતિ]]માં આ બાબતને સકારાત્મક રીતે નોંધવામાં આવે. આના માટે 'પ્રાદેશિક વિકાસ વ્યૂહરચના' અપનાવવામાં આવી છે પરંતુ તેનો હાલમાં જે ઉપયોગ થાય છે તેને આગળ વધારીને તેમાં ભાગ પાડીને તીવ્ર બનાવવામાં મર્યાદાઓ દેખાઈ રહી છે. કારણ કે આ તમામ પરિબળો સામે [[ટકી શકે તેવું]] આ એકમાત્ર પગલું છે.<ref>''[http://portal.jarbury.net/thesis.pdf ફ્રોમ અર્બન સ્પ્રાઉલ ટુ કોમ્પેક્ટ સિટી: એન એનાલિસિસ ઓફ ઓકલેન્ડ્સ અર્બન ગ્રોથ મેનેજમેન્ટ સ્ટ્રેટેજિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070628160540/http://portal.jarbury.net/thesis.pdf |date=2007-06-28 }}'' - આર્બરી, જોશુઆ - એમએ નિબંધ, યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકલેન્ડ</ref> શહેરની આનુષંગિક અસ્ક્યામતો<ref name="GREEN">''[http://www.nzherald.co.nz/topic/story.cfm?c_id=139&amp;objectid=10436540 ગ્રીન બેલ્ટ અન્ડર સિજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150541/http://www.nzherald.co.nz/topic/story.cfm?c_id=139&objectid=10436540 |date=2007-09-29 }}'' - ''[[ધ ન્યૂ ઝીલેન્ડ હેરાલ્ડ]]'' , શનિવાર 28 એપ્રિલ 2007</ref>ના ભાગલા પાડવા જેવી બાબતો ઉપર આ નીતિ કુદરતી રીતે અંકુશ રાખતી હોવાને કારણે તે નીતિ તકરારી સાબિત થઈ છે. 'મહાનગરીય શહેરી મર્યાદાઓ'માં આવેલા આયોજિત દસ્તાવેજો જેવા કે [[જિલ્લા યોજના]]ને કારણે આમ બન્યું છે.<ref>[http://www.aucklandcity.govt.nz/council/documents/growthstrategy/docs/Glossary.pdf ગ્રોથ સ્ટ્રેટેજી: ગ્લોસરી એન્ડ રેફરન્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614211325/http://www.aucklandcity.govt.nz/council/documents/growthstrategy/docs/Glossary.pdf |date=2007-06-14 }} ([[પીડીએફ]]) ([[ઓકલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ]]માંથી.)</ref> વર્ષ 2006ની વસ્તી ગણતરીમાં આપવામાં આવેલાં અંદાજો અનુસાર મધ્યમ અંદાજો એવો બાંધવામાં આવ્યો છે કે વર્ષ 2031 દરમિયાન શહેરની વસ્તી સતત વધીને 19.3 લાખની થશે. જ્યારે આ જ વસ્તી ગણતરીમાં એવો અંદાજ લગાવાયો છે કે ઊંચા અંદાજ મુજબ શહેરની વસ્તી 2031 સુધીમાં 20 લાખની થવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/Publications/PopulationStatistics/mapping-trends-in-the-auckland-region/population-change.aspx|title=Mapping Trends in the Auckland Region|work=[[Statistics New Zealand]]|access-date=11 March 2010}}</ref> == પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો == ઓકલેન્ડ મહાનગરીય વિસ્તારમાં પ્રવાસીઓનાં આકર્ષણ બનેલા વિસ્તારો અને સીમાચિન્હોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ ;આકર્ષણ અને ઇમારતો * [[ઓકલેન્ડ સિવિક થિયેટર]]- સાસ્કૃતિક ઇમારત આ [[વાતાવરણને લગતું થિયેટર]] છે કે જે ઓકલેન્ડના મધ્ય ભાગમાં આવેલું છે. વર્ષ 2000ની સાલમાં તેની મૂળ સ્થિતિ અનુસાર જ તેનું સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું. * ઓકલેન્ડ અને [[નોર્થ શોર]]ને જોડતો [[હાર્બર બ્રિજ]] આને ઓકલેન્ડની એક નિશાની તરીકે ગણાવી શકાય. * [[ઓકલેન્ડ ટાઉન હોલ]] - પોતાના સંગીત હોલ સાથેની આ ઇમારત વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ ધ્વનિશ્રવણ ક્ષમતા ધરાવતી ઇમારતો પૈકીની એક છે. વર્ષ 1911માં બાંધવામાં આવેલી આ ઇમારતમાં કાઉન્સિલના તેમજ મનોરંજક કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે. * [[ઓકલેન્ડ વોર મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ]] - [[ઓકલેન્ડ ડોમેઇન]]માં આવેલું વિશાળ અને વિવિધ વસ્તુઓનું પ્રદર્શન કરતું સંગ્રહાલય. તે પોતાની [[નિયો ક્લાસિસ્ટ]] શૈલી માટે જાણીતું છે. * [[આઓટિયા સ્ક્વેર]] - ક્વીન સ્ટ્રીટ ઉપરાંત ઓકલેન્ડનું મહત્વનું કેન્દ્ર તે હસ્તકલા બજાર, મોજમસ્તી અને કળાને લગતા મેળાવડાઓ માટે જાણીતું છે. * [[બ્રિટોમાર્ટ ટ્રાન્સપ્રોટ સેન્ટર]] - શહેરની મધ્યમાં આવેલું મુખ્ય જાહેર પરિવહનનું મથક જે ઐતિહાસિક [[એડવર્ડિયન]] ઇમારતમાં ચલાવવામાં આવે છે. * [[એડન પાર્ક]] - શહેરનું પ્રાથમિક [[રમતનું મેદાન]] કે જે [[રગ્બી યુનિયન]]ની [[ઓલ બ્લેક]] ટીમ અને [[ક્રિકેટ]]ની [[બ્લેક કેપ્સ]] મેચો માટે ઘર સમાન છે. વર્ષ 2011ના રગ્બી વર્લ્ડકપની ફાઇનલ મેચ અહીં રમાવાની છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rugbyworldcup.com/destinationnewzealand/news/newsid=2026277.html|title=Venue allocation options a challenge|work=Official RWC 2011 Site|access-date=11 March 2010|archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917171751/http://www.rugbyworldcup.com/destinationnewzealand/news/newsid=2026277.html|url-status=dead}}</ref> * [[કારંગાહાપે રોડ]] - તેને "કે'રોડ" તરીકે પણ ઓળખવા માં આવે છે. મધ્ય ઓકલેન્ડના ઉપરના ભાગે આવેલી આ શેરી તેનાં દારૂનાં પીઠા, ક્લબો અને નાની-મોટી દુકાનો માટે પ્રખ્યાત છે. * [[કેલી ટાર્લટોન્સ એન્ટાર્કટિક એન્કાઉન્ટર એન્ડ અન્ડરવોટર વર્લ્ડ]] - ખૂબ જ પ્રખ્યાત [[માછલીઘર]] છે તેમજ [[મિશન બે]]ની પૂર્વ વિસ્તારનાં પરાંઓમાં આવેલી એન્ટાર્કટિક વાતાવરણ ધરાવનારી જગ્યા છે. તેનું બાંધકામ વિશાળ યુએજ ટાંકીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેમાં પેન્ગ્વિન, કાચબાઓ, શાર્ક માછલી, ઉષ્ણ કટિબંધની માછલીઓ, કાટાવાળી રે માછલી અને અન્ય દરિયાઈ પ્રાણીઓ પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. * [[એમઓટીએટી]] - ઓકલેન્ડનું પરિવહન અને તકનિકી સંગ્રહાલય. તે [[વેસ્ટર્ન સ્પ્રિંગ્સ]] ખાતે આવેલું છે. * [[માઉન્ટ સ્માર્ટ સ્ટેડિયમ]] - રમતનું મેદાન કે જેનો ઉપયોગ મોટે ભાગે [[રગ્બી લીગ]]ની મેચો માટે અથવા તો [[સોકર]]ની મેચો માટે કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત અહીં ઘણા સંગીતના જલસાઓ પણ યોજવામાં આવે છે. * [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ નેશનલ મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમ]] -અહીં ન્યૂ ઝીલેન્ડના દરિયાઈ ઇતિહાસની વસ્તુઓને પ્રદર્શનાર્થે મૂકવામાં આવી છે. આ મ્યુઝિયમ [[વિયાડક્ટ બેસિન]]ની બાજુમાં હોબ્સન વ્હાર્ફ ખાતે આવેલું છે. * [[પોન્સોનબી]] - જાણીતો પરાવિસ્તાર કે જે મધ્ય ઓકલેન્ડની પશ્ચિમે આવેલો છે તે કલાત્મક ચીજ-વસ્તુઓ, કાફે અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતો છે. * [[ક્વીન સ્ટ્રીટ]] - કારંગાહાપે રોડ તરફથી આવતી શહેરની મુખ્ય શેરી જે બંદરથી નીચેની તરફ આવેલી છે. * [[સ્કાય ટાવર]] - [[દક્ષિણ હેમિસ્ફિયર]] ખાતે આવેલી સૌથી ઊંચી ઇમારત. તે{{convert|328|m|ft|0|abbr=on}} ખૂબ જ ઊંચી છે અને તેના ઉપરથી સુંદર વિહંગમ દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. * [[વેક્ટર અરિના]] - ઓકલેન્ડના મધ્ય ભાગમાં આવેલું કાર્યક્રમ કેન્દ્ર જે વર્ષ 2007માં બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેની ક્ષમતા 12,000 લોકોની છે અને અહીં મુખ્યત્વે રમતગમત અને સંગીતનાં કાર્યક્રમો યોજાય છે. * [[વિયાડક્ટ બેઝિન]] - શહેરના મધ્ય ભાગમાં આવેલી નૌકા વિહાર અને રહેણાકની જગ્યા. વર્ષ 2000 અને 2003માં અહીં અમેરિકાસ કપ રેગાટાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. * [[વેસ્ટર્ન સ્પ્રિંગ્સ સ્ટેડિયમ]] - કુદરતી [[અર્ધગોળાકાર નાટ્યગૃહ]] છે કે જેનો ઉપયોગ [[સ્પીડવે]], સ્પર્ધાઓ, [[રોક]] તેમજ [[પોપ]] [[સંગીતના જલસા]]ઓ માટે કરવામાં આવે છે. ;સીમાચિન્હો * [[ઓકલેન્ડ ડોમેઇન]] - શહેરનાં સૌથી વિશાળ બગીચાઓ પૈકીનો એક. તે [[સીબીડી]]ની નજીક આવેલો છે અને ત્યાંથી બંદર અને [[રાંગીટોટો]] ટાપુ સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. * [[માઉન્ટ એડન]] - [[જ્વાળામુખી કૃત ટેકરો]] છે અને તેનું [[મુખ]] ઘાસનું બનેલું છે. ઓકલેન્ડ શહેરમાં આવેલી આ સૌથી વધારે કુદરતી જગ્યા છે. અહીંથી સમગ્ર ઓકલેન્ડ 360 ડીગ્રીએ જોઈ શકાય છે. જેના કારણે તે પ્રવાસીઓમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યો છે. * [[માઉન્ટ વિક્ટોરિયા]] - [[નોર્થ શોર શહેર]]માં આવેલો જ્વાળામુખી કૃત પહાડ. અહીંથી ઓકલેન્ડને સારી રીતે જોઈ અને માણી શકાય છે. ડેવનપોર્ટ ફેરી ટર્મિનલથી ચાલીને અવાય તેટલા અંતરે રહેલો આ પહાડ ઇતિહાસમાં સીધાં ચઢાણવાળો પહાડ મનાય છે અને તે [[નોર્થ હેડ]]ની નજીક આવેલો છે. * [[વન ટ્રી હિલ]] (માઉંગાકિયેકિયે) - જ્વાળામુખી ક-ત ખડક કે જે અંતરિયાળ પરાંવિસ્તારો અને દક્ષિણે ક્ષિતિજનું દર્શન કરાવે છે. અહીં એક પણ ઝાડ આવેલું નથી (રાજકીય દાવપેચમાં કરવામાં આવેલા હુમલાને કારણે જૂનું ઝાડ નાશ પામ્યું હતું) તેમ છતાં પણ તેને [[સ્મારક સ્તંભ]]નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. * [[રાંગી ટોટો ટાપુ]] - [[વાઇતે માટા બંદર]]ના પ્રવેશ દ્વારનું રક્ષણ કરે છે અને પૂર્વીય ક્ષિતિજોનું નિર્માણ કરે છે. * [[વાઇહેકે ટાપુ]] - [[હાઉરાકી અખાત]] ખાતે આવેલો બીજા ક્રમનો સૌથી વિશાળ ટાપુ. તે પોતાના દરિયા કિનારાઓ, જંગલો, દ્રાક્ષના બગીચાઓ અને ઓલિવની ખેતી માટે જાણીતો છે. [[ચિત્ર:View from Sky Tower Akl.jpg|thumb|600px|center|સ્કાય ટાવર ઉપરથી દેખાતું 360 ડિગ્રીનું દ્રશ્ય જેમાં સીબીડીનાં પણ ઘણાં સીમા ચિન્હો દેખાય છે.]] == આ પણ જુઓ == {{Portal|New Zealand}} * [[1998ની ઓકલેન્ડની વીજ કટોકટી]] * [[ઓકલેન્ડ શહેર]] * [[પૂર્વ ઓકલેન્ડ]] * [[જાફા]] (ઓકલેન્ડવાસીઓ માટે વપરાતો અશિષ્ટ શબ્દપ્રયોગ, આ લેખમાં ઓકલેન્ડવાસીઓના કાયમી ઠસ્સાની માહિતી પણ આપવામાં આવી છે.) * [[દક્ષિણ ઓકલેન્ડ]] * [[ઓકલેન્ડનાં પરાંવિસ્તારો]] == સંદર્ભો == {{Refbegin}}{{Reflist|2}}{{Refend}} == વધું વાંચન == * {{cite book | author= Gordon McLauchlan| title= The Illustrated Encyclopedia of New Zealand | url= https://archive.org/details/illustratedencyc0002unse_1989| publisher = David Bateman Ltd, Glenfield, NZ | year= 1992| isbn=1-86953-007-1}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Auckland}} * [http://www.aucklandnz.com/ ઓકલેન્ડ] - મુલાકાતી-આધારિત અધિકૃત વેબસાઇટ * [http://www.newzealand.com/travel/destinations/regions/auckland/auckland.cfm ] - ઓકલેન્ડ ટ્રાવેલ ગાઇડ - NewZealand.com (મુલાકાતીઓ માટે ન્યૂ ઝીલેન્ડની અધિકૃત માર્ગદર્શિકા અને માહિતી) * [http://www.teara.govt.nz/Places/Auckland/en ઓકલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228062211/http://www.teara.govt.nz/Places/Auckland/en |date=2009-02-28 }} ઇન ટે અરા ધ એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ન્યૂ ઝીલેન્ડ * [http://maps.arc.govt.nz/website/maps/default.htm મેપ્સ એન્ડ એરિયલ ફોટોઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208095244/http://maps.arc.govt.nz/website/maps/default.htm |date=2006-12-08 }} ([[એઆરસી]] નક્શાની વેબસાઇટમાંથી) {{Territorial Authorities of New Zealand}} {{New Zealand topics}} {{Commonwealth Games Host Cities}} [[શ્રેણી:ઓકલેન્ડ]] [[શ્રેણી:1840માં વસેલી વધુ વસ્તીવાળી જગ્યાઓ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઝીલેન્ડનાં બંદરો ધરાવતાં શહેરો]] [[શ્રેણી:ન્યુઝીલેન્ડ]] [[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ ગેમ્સનાં યજમાન શહેરો]] [[શ્રેણી:સંયોગી ભૂમિઓ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઝીલેન્ડની ભૂતપૂર્વ રાજધાનીઓ]] gi38hfp16v6hxurt8uquu3vw3i0ggrv લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ 0 26333 907934 874577 2026-11-21T05:24:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907934 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|date=May 2008}} '''લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ''' ('''એલએલપી (LLP)''' ) એક પ્રકારની ભાગીદારી છે જેમાં કેટલાક અથવા તમામ ભાગીદારો (ન્યાયક્ષેત્રના આધારે) મર્યાદિત જવાબદારી ધરાવે છે. તેથી તેમાં ભાગીદારી અને કોર્પોરેશનના લક્ષણો જોવા મળે છે.<ref>{{cite book | last = Sullivan | first = arthur | authorlink = Arthur O' Sullivan | coauthors = Steven M. Sheffrin | title = Economics: Principles in action | publisher = Prentice Hall | date = 2003 | location = Upper Saddle River, New Jersey 07458 | pages = 190 | url = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | doi = | id = | isbn = 0-13-063085-3 | access-date = 2021-03-01 | archive-date = 2016-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061 | url-status = dead }}</ref> એલએલપીમાં કોઇ એક ભાગીદાર બીજા ભાગીદારની ગેરવર્તણુક કે બેદરકારી માટે જવાબદાર ગણાતો નથી. મર્યાદિત ભાગીદારી કરતા આ સૌથી મહત્વનો તફાવત છે. એલએલપીમાં કેટલાક ભાગીદારો પાસે મર્યાદિત જવાબદારી હોય છે જે કોર્પોરેશનના શેરધારકોની સમકક્ષ હોય છે.<ref>રે. જેમ્સ સી. (એટર્ની) "ધી મોસ્ટ વેલ્યુએબલ બિઝનેસ ફોર્મ્સ યુ વીલ એવર નીડ" (ત્રીજી આવૃતિ) પાન 13 2001 સ્ફીન્કસ પબ્લિશિંગ, USA.</ref> કેટલાક દેશોમાં એલએલપીમાં ઓછામાં ઓછો એક ‘જનરલ પાર્ટનર’ હોય છે જે અમર્યાદિત જવાબદારી ધરાવે છે. કોર્પોરેટ શેરધારકોથી વિપરીત ભાગીદારો બિઝનેસનું સીધું સંચાલન કરવાનો અધિકાર ધરાવતા હોય છે. તેનાથી વિપરીત કોર્પોરેટ શેરધારકોએ વિવિધ રાજ્યોના ચાર્ટર પ્રમાણેના કાયદા હેઠળ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સની પસંદગી કરવાની હોય છે. બોર્ડ પોતાનું પુનઃગઠન કરે છે (વિવિધ રાજ્યોના ચાર્ટર હેઠળના કાયદા પ્રમાણે) અને કોર્પોરેટ ઓફિસ ભાડે રાખે છે જેઓ ત્યાર બાદ કોર્પોરેટ વ્યક્તિઓ તરીકે કોર્પોરેશનના શ્રેષ્ઠ હિત માટે કોર્પોરેશનના સંચાલનની કાનૂની જવાબદારી સંભાળે છે. એલએલપી કોર્પોરેશનની સરખામણીમાં અલગ પ્રકારના સ્તરની ટેક્સ જવાબદારી ધરાવે છે. મર્યાદિત જવાબદારીની ભાગીદારી કેટલાક દેશોમાં મર્યાદિત ભાગીદારીથી અલગ પ્રકારની હોય છે જે તમામ એલએલપી ભાગીદારોને મર્યાદિત જવાબદારી આપી શકે છે. મર્યાદિત ભાગીદારીમાં ઓછામાં ઓછા એક અમર્યાદિત ભાગીદારની જરૂર પડે છે અને અને બાકીનાને પરોક્ષ અને મર્યાદિત જવાબદારી રોકાણકારની ભૂમિકા મળે છે. પરિણામે આ દેશોમાં એલએલપી એવા બિઝનેસ માટે વધુ યોગ્ય છે જેમાં તમામ રોકાણકારો મેનેજમેન્ટમાં સક્રિય ભૂમિકા લેવા માંગે છે. અમેરિકામાં સક્રિય એલએલપી અને યુકેમાં 2001માં શરૂ થયેલા એલએલપીમાં તથા બીજે અમલ થાય છે તેમની વચ્ચે મોટા પ્રમાણમાં ગુંચવણ છે કારણ કે તેના નામ છતાં યુકે એલએલપી ભાગીદારીના બદલે કોર્પોરેટ બોડી તરીકે સ્થાન ધરાવે છે. ==રાષ્ટ્રીય વિવિધતા== :''ભાગીદારી અને કંપનીના દેશ પ્રમાણે પ્રકારની યાદી જોવા માટે બિઝનેસ કંપનીના પ્રકાર જુઓ'' ===કેનેડા=== ક્વેબેક, ઓન્ટારિયો, મેનિટોબા, આલ્બર્ટાના પ્રાંત અને નુનાવુટ અને તાજેતરમાં નોવા સ્કોટિયા વિસ્તારમાં વકીલો માટે એલએલપીની છુટ આપવામાં આવી છે. બીસીમાં પાર્ટનરશિપ એમેન્ડમેન્ડ એક્ટ, 2004 (બિલ 35)થી વકીલોને અને અન્ય પ્રોફેશનલોને તથા બિઝનેસ માટે એલએલપીની છુટ આપી હતી.<ref name="CBA">{{Cite journal |url=http://www.cba.org/BC/bartalk_01_05/06_04/provincial_news.aspx |title=Provincial News: Limited Liability Partnerships: A Reality at Last in BC |journal=BarTalk |volume=16.3 (June 2004) |quote=[S]ubject to the copyright by the [[British Columbia]] Branch of the [[Canadian Bar Association]], 2004, all rights reserved [reprint].} &ndash; <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3AProvincial+News%3A+Limited+Liability+Partnerships%3A+A+Reality+at+Last+in+BC&as_publication=BarTalk&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Scholar search]</sup> |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530072313/http://www.cba.org/BC/bartalk_01_05/06_04/provincial_news.aspx |archive-date=2010-05-30 |access-date=2010-06-23 |url-status=dead}}</ref> ===ચીન=== ચીનમાં એલએલપી સ્પેશિયલ જનરલ પાર્ટનરશિપ (特殊普通合伙) તરીકે ઓળખાય છે. સંસ્થાકીય સ્વરૂપ જ્ઞાન આધારિત વ્યવસાયો અને ટેકનિકલ સર્વિસ ઉદ્યોગ પૂરતું મર્યાદિત છે. આ માળખું સહ ભાગીદારોને એક ભાગીદાર અથવા ભાગીદારોના જૂથ દ્વારા યોજનાપૂર્વકની ગેરવર્તણુક અથવા બેદરકારીથી પેદા થતી જવાબદારીમાંથી રક્ષણ આપે છે. ===જર્મની=== જર્મન Partnerschaftsgesellschaft અથવા પાર્ટજી એ બિન વ્યવસાયિક પ્રોફેશનલ્સનું સંગઠન છે જે સાથે કામ કરે છે. તે કોર્પોરેટ સંસ્થા નથી છતાં તે કેસ કરી શકે છે અને તેની સામે કેસ થઇ શકે છે, મિલકત ધરાવી શકે છે અને ભાગીદારીના નામ હેઠળ કામ કરી શકે છે. ભાગીદારો જોકે સંયુક્ત રીતે ભાગીદારીના તમામ ઋણ માટે જવાબદાર છે, સિવાય કે કોઇ ચોક્કસ ભાગીદારની વર્તણૂકના કારણે બીજા પક્ષને નુકસાન થયું હોય અને જ્યારે માત્ર પ્રોફેશનલ જવાબદારીનો વીમો ફરજિયાત હોય છે. Partnerschaftsgesellschaft પર કોઇ કોર્પોરેટ કે બિઝનેસ ટેક્સ લાગતો નથી, માત્ર તેના ભાગીદારોની સંબંધિત આવક કરપાત્ર હોય છે. ===ગ્રીસ=== એલએલપી મોટા ભાગે ગ્રીક ઇઇ (ઇટેરોરિધમી ઇટેરિયા) સાથે સંલગ્ન છે જે વધુ નિકટતાથી મર્યાદિત ભાગીદારી સાથે સુમેળ ધરાવે છે. ===ભારત=== મર્યાદિત જવાબદારી ભાગીદારી ધારો, 2008 9 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ ભારતના સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રસિદ્ધ થયો હતો અને 31 માર્ચ 2009થી તેને નોટિફાઇ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે આ ધારાને મર્યાદિત સેક્સનમાં જ નોટિફાઇ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.mca.gov.in/MinistryWebsite/dca/actsbills/pdf/LLP_Act_2008_15jan2009.pdf |title=ઓફિશિયલ ગેઝેટ ઓફ ઇન્ડિયા |access-date=2010-08-25 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325064002/http://www.mca.gov.in/MinistryWebsite/dca/actsbills/pdf/LLP_Act_2008_15jan2009.pdf |url-status=dead }}</ref>. 1 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સત્તાવાર ગેઝેટમાં નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. એપ્રિલ 2009ના પ્રથમ સપ્તાહમાં પ્રથમ એલએલપી સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતમાં કરને લગતી તમામ દરખાસ્તો માટે એલએલપીને અન્ય કોઇ પણ ભાગીદારી પેઢી સમાન ગણવામાં આવે છે. એલએલપી એક્ટ, 2008ની વિશેષતાઓ નીચે પ્રમાણે છે:- 1. એલએલપીમાં એક વૈકલ્પિક કોર્પોરેટ બિઝનેસ વ્હીકલ છે જે મર્યાદિત જવાબદારીનો ફાયદો આપશે, પરંતુ તેના સભ્યોને કરાર આધારિત ભાગીદારી માટે આંતરિક માળખાનું આયોજન કરવાની લવચિકતા પણ આપશે. 2. એલએલપી એક્ટથી એલએલપી માળખાના લાભ પ્રોફેશનલ્સના ચોક્કસ વર્ગ પુરતા મર્યાદિત થતા નથી અને એક્ટની શરતોનું પાલન કરે તેવા કોઇ પણ એન્ટરપ્રાઇઝ માટે ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ બનશે. 3. એલએલપી પાસે અલગ કાનૂની ઓળખ છે જે તેની તમામ એસેટ માટે જવાબદાર છે ત્યારે ભાગીદારોની જવાબદારી તેમના એલએલપીમાં યોગદાનની સહમતી પૂરતી મર્યાદિત રહેશે. આ ઉપરાંત કોઇ પણ ભાગીદાર અન્ય ભાગીદારના સ્વતંત્ર કે બિનસત્તાવાર કામકાજ માટે જવાબદાર નહીં હોય. તેથી વ્યક્તિગત ભાગીદારોને સંયુક્ત ભાગીદારીમાંથી રક્ષણ મળી શકે છે જે અન્ય ભાગીદારની અયોગ્ય બિઝનેસ નિર્ણય કે વર્તણૂકના કારણે સર્જાવાની શક્યતા રહે છે. 4. એલએલપી તેના ભાગીદારોથી અલગ બોડી કોર્પોરેટ અને કાનૂની એન્ટિટી હોવી જોઇએ. તેમાં સતત વારસાની વ્યવસ્થા હશે. ભારતીય ભાગીદારી ધારો, 1932 એલએલપીને લાગુ નહીં પડે અને એલએલપીમાં ભાગીદારોની સંખ્યા અંગે કોઇ ઉપલી મર્યાદા નહીં હોય જ્યારે સામાન્ય ભાગીદારીમાં ભાગીદારોની સંખ્યા 20થી વધી શકતી નથી. એલએલપી એક્ટમાં ફરજિયાત નિવેદન છે કે એલએલપીમાં એક સભ્ય ભારતીય હોવો જરૂરી છે. 5. મર્જર, જોડાણ વગેરે કોર્પોરેટ કામગીરી માટે જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. 6. એલએલપીને બંધ કરવાના કે વિખેરી નાખવાના સંદર્ભમાં સક્ષમ બનાવતી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે ત્યારે એક્ટ હેઠળના કાયદા દ્વારા આ વિશે વિસ્તૃત જોગવાઇ કરવામાં આવશે. 7. એક્ટ હેઠળ વર્તમાન ભાગીદારી કંપની, પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપની અને અનલિસ્ટેડ પબ્લિક કંપનીને રજિસ્ટ્રાર ઓફ કંપનીઝ (આરઓસી) સમક્ષ રજિસ્ટર કરાવીને તેને એલએલપીમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. 8. પાર્ટનરશિપ એક્ટ 1932માં એવું કંઇ નથી જે એલએલપીને અસર કરી શકે. 9. રજિસ્ટ્રાર ઓફ કંપનીઝ (આરઓસી)એ એલએલપીને રજિસ્ટર કરીને તેનું નિયમન પણ કરવું જોઇએ. 10. એલએલપીનો વહીવટ ઇલેક્ટ્રોનિક મોડ આધારિત હોવો જોઇએ જે વર્તમાન કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલયની પોર્ટલ[http://mca.gov.in ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170128011714/http://mca.gov.in/ |date=2017-01-28 }}ના સફળ મોડલ પર આધારિત હોય. નવી એલએલપી રજિસ્ટર કરવા માટે [http://llp.gov.in એલએલપી પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211002911/http://www.llp.gov.in/ |date=2015-12-11 }}ની મુલાકાત લો. ===જાપાન=== {{nihongo|Limited liability partnerships|有限責任事業組合|yūgen sekinin jigyō kumiai}}[[જાપાન|જાપાન]]માં 2006માં બિઝનેસ સંગઠનો અંગે દેશના કાયદામાં મોટા પ્રમાણમાં ફેરફાર કરાયા ત્યારે લાગુ પાડવામાં આવ્યા હતા. જાપાનીઝ એલએલપીની રચના કોઇ પણ હેતુ માટે કરાઇ હોઇ શકે (જોકે ભાગીદારીના કરારમાં હેતુ સ્પષ્ટપણે જણાવેલો હોઇ શકે અને તે જનરલ હોઇ ન શકે.) તેમાં પૂર્ણ જવાબદારી હોઇ શકે અને ટેક્સ હેતુ માટે તેને પાસ-થ્રુ એન્ટાઇટી ગણવામાં આવી શકે. જોકે એલએલપીમાં દરેક ભાગીદારે બિઝનેસમાં સક્રિય ભૂમિકા લેવી પડે તેથી જે કંપનીઓમાં રોકાણકારો પરોક્ષ ભૂમિકા સ્વીકારતા હોય તેના કરતા સંયુક્ત સાહસ અને નાના બિઝનેસમાં આ મોડેલ વધુ યોગ્ય બેસે છે.<ref>હિરોઆકી કીટાઓકા, ઇએસક્યુ, [http://itpro.nikkeibp.co.jp/article/SMBIT/20051026/223577/ 有限責任事業組合(日本版LLP)(1):中堅中小企業にも利用価値のある制度] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630163727/http://itpro.nikkeibp.co.jp/article/SMBIT/20051026/223577/ |date=2006-06-30 }} (જાપાનીઝમાં)</ref><ref>{{Cite web |url=http://taxlaw.nsf.jp/LLP-fram.html |title=જાપાનીઝ એલએલપી એક્ટ (અંગ્રેજી અનુવાદ) |access-date=2010-08-25 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706080001/http://taxlaw.nsf.jp/LLP-fram.html |url-status=dead }}</ref> જાપાનીઝ એલએલપી વકીલો અને એકાઉન્ટન્ટ્સ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું ''નથી'' કારણ કે આ વ્યવસાયિકોએ અમર્યાદિત જવાબદારી એન્ટાઇટી દ્વારા બિઝનેસ કરવાનો હોય છે.<ref>અર્થતંત્ર, વ્યાપાર અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય, [http://www.meti.go.jp/policy/economic_oganization/pdf/faq.pdf 40 એલએલપી પ્રશ્નો અને ઉત્તર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416080846/http://www.meti.go.jp/policy/economic_oganization/pdf/faq.pdf |date=2016-04-16 }} (જાપાનીઝમાં)</ref> જાપાનીઝ એલએલપી કોર્પોરેશન નથી<ref>એંગ્લો-અમેરિકન કાયદા હેઠળ ભાગીદારોથી અલગ કાનૂની પેઢી</ref> પરંતુ અમેરિકન એલએલપીની જેમ ભાગીદારો વચ્ચે કરાર આધારિત સંબંધ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જાપાનમાં પણ એક પ્રકારનું કોર્પોરેશન છે જેમાં ભાગીદારી આધારિત આંતરિક માળખું હોય છે જે ગોડો કાઇશા તરીકે ઓળખાય છે જે બ્રિટિશ એલએલપી અથવા અમેરિકન લિમિટેડ લાયબિલિટી કંપનીની નજીક હોય છે. ===કઝાખસ્તાન=== એલએલપી "Жауапкершілігі шектеулі серіктестік"ને સમકક્ષ છે. ===પોલેન્ડ=== [[પોલેંડ|પોલિસ]] કાયદા હેઠળ મર્યાદિત જવાબદારીની ભાગીદારી સાથે નિકટ હોય તેવો કાયદો ''spółka partnerska'' છે જે 2001માં લાગુ થયો હતો. આ પ્રકારની કંપની ઓછામાં ઓછા બે લોકો દ્વારા સ્થાપી શકાય છે જેઓ પ્રોફેશનલ સર્વિસ કરતા હોય. અન્ય પ્રવૃતિ પર પ્રતિબંધ છે. ===રોમાનિયા=== એલએલપી એ રોમન લો વ્હીકલની સમકક્ષ છે જે Societate civilă profesională cu răspundere limitată તરીકે ઓળખાય છે. ===સિંગાપોર=== એલએલપીની રચના મર્યાદિત જવાબદારી ભાગીદારી એક્ટ, 2005 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ કાયદો અમેરિકા અને યુકેના એલએલપી મોડલ પર આધારિત છે અને એલએલપીને યુકેની જેમ બોડી કોર્પોરેટ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે. જોકે ટેક્સના હેતુથી તેને સામાન્ય ભાગીદારી તરીકે લેવામાં આવે છે જેથી ભાગીદારી નહીં, પરંતુ ભાગીદારો કરપાત્ર બને છે. (કર પારદર્શિતા) ===બ્રિટન (યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ)=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇડેટ કિંગ્ડમ]]માં એલએલપી '''લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ એક્ટ, 2000''' હેઠળ (ઇંગ્લેન્ડ અને વેલ્સ અને સ્કોટલેન્ડમાં) તથા '''લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ એક્ટ(ઉત્તર આયર્લેન્ડ) 2002''' હેઠળ ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં કામ કરે છે. યુકેમાં મર્યાદિત જવાબદારી ભાગીદારી એક્ટ કોર્પોરેટ બોડી છે તે પોતાના સભ્યોથી સ્વતંત્ર રીતે કાનૂની અસ્તિત્વ ટકાવી શકે છે. જ્યારે ભાગીદારીમાં (ઇંગ્લેન્ડ અને વેલ્સમાં નહીં) તેના સભ્યપદ પર કાનૂની અસ્તિત્વનો આધાર રહે છે. યુકેમાં એલએલપીના સભ્યો સામુહિક (સંયુક્ત) જવાબદારી ધરાવે છે કે તેઓ એલએલપી ભાગીદારીમાં સહમત થઇ શકે છે. પરંતુ એક બીજાના કામ માટે કોઇ વ્યક્તિગત (કેટલીક) જવાબદારી હોતી નથી. એલએલપીમાં લિમિટેડ કંપની કે કોર્પોરેશનના સભ્યો કોઇ છેતરપિંડી કે ખોટા ટ્રેડિંગની ગેરહાજરીમાં તેમના રોકાણ કરતા વધુ રકમ ગુમાવી શકતા નથી. ટેક્સના સંદર્ભમાં જો કે યુકે એલએલપી ભાગીદારીની સમકક્ષ છે. તે કરની બાબતમાં પારદર્શક છે અને પાસ થ્રુ છે તેથી કહી શકાય કે તે કોઇ યુકે ટેક્સ ભરતી નથી, પરંતુ તેના સભ્યો આવક અથવા એલએલપી મારફત થયેલા લાભના સંદર્ભમાં ટેક્સ ભરે છે. સામુહિક અને વ્યક્તિગત અધિકારોના સંદર્ભમાં અને જવાબદારી તથા અનંત લવચિકતાના અર્થમાં તે વિશિષ્ટ રચના છે. એલએલપી કરારની વાસ્તવમાં લેખિતમાં કોઇ જરૂર નથી કારણ કે સરળ ભાગીદારી આધારિત નિયમનો ડિફોલ્ટ જોગવાઇથી લાગુ પડે છે. જાપાનમાં (જુઓ ઉપર) દુબઇ અને કતારના નાણાકીય કેન્દ્રોમાં આજે તેનું ચુસ્તરીતે અનુકરણ થાય છે. યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં લિમિટેડ લાયબિલિટી એક્ટથી તે સૌથી વધુ નજીક છે અને તેને એન્ટાઇટીથી અલગ કરી શકાય છે કારણ કે એલએલસી તેના સભ્યોથી સ્વતંત્ર કાનૂની અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવા છતાં ટેકનિકલી એક કોર્પોરેટ સંસ્થા નથી કારણ કે તેનું કાનૂની અસ્તિત્વ સમય મર્યાદિત છે અને તેથી સતત નથી. કંપનીઝ હાઉસની સત્તાવાર [http://www.companieshouse.gov.uk/infoAndGuide/llp.shtml વેબસાઇટ] પર વધુ માહિતી ઉપલબ્ધ છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ]]માં દરેક રાજ્ય પોતાની રચનાને લગતો અલગ કાયદો ધરાવે છે. મર્યાદિત જવાબદારીની ભાગીદારીનો મુદ્દો 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઉઠ્યો હતો. 1992માં માત્ર બે રાજ્યોએ એલએલપીની છુટ આપી હતી ત્યારે 1996માં યુનિફોર્મ પાર્ટનરશિપ એક્ટમાં એલએલપીનો સમાવેશ થયો ત્યાં સુધીમાં 40થી વધુ રાજ્યોએ એલએલપીનો દરજ્જો હાંસલ કર્યો હતો.<ref>પ્રીફેટરી નોટનું એડેન્ડમ, [http://www.law.upenn.edu/bll/ulc/upa/upa1200.htm યુનિફોર્મ પાર્ટનરશિપ એક્ટ, (1997)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080718223515/http://www.law.upenn.edu/bll/ulc/upa/upa1200.htm |date=2008-07-18 }}.</ref> 1980ના દાયકામાં રિયલ એસ્ટેટના ભાવમાં કડાકો અને ટેક્સાસમાં ઉર્જાના ભાવ તૂટ્યા પછી મર્યાદિત જવાબદારીની ભાગીદારીની રચના થઇ હતી. આ કડાકાના કારણે મોટી સંખ્યામાં બેન્ક અને સેવિંગ તથા લોન નિષ્ફળ ગઇ હતી. બેન્કો પાસેથી રિકવર થઇ શકે તેવી રકમ નાની હતી તેથી વકીલો અને એકાઉન્ટન્ટ્સ પાસેથી એસેટ રિકવર કરવાના પ્રયાસ થયા હતા જેમણે 1980ના દાયકાની શરૂઆત સુધી બેન્કોને સલાહ આપી હતી. તેનું કારણ એવું આપવામાં આવ્યું હતું કે લો અને એકાઉન્ટિંગ પેઢીઓના ભાગીદારો મોટા દાવાનો ભોગ બની શકે તેમ હતા જે તેમને અંગત રીતે દેવાળીયા જાહેર કરી શકે તેમ હતા. પ્રથમ એલએલપી કાયદો આ ભાગીદારીના નિર્દોષ સભ્યોને જવાબદારીમાંથી રક્ષણ આપવા માટે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Hamilton">{{Cite journal| author=Robert W. Hamilton |title=Registered Limited Liability Partnerships: Present at Birth (Nearly) |journal=Colorado Law Review |volume=66 |date=1995 |pages=1065, 1069}}</ref> ઘણા બિઝનેસ ફિલ્ડમાં જોવા મળતી હોવા છતાં એલએલપી પ્રોફેશનલ્સ વચ્ચે સૌથી વધુ લોકપ્રિયતા ધરાવે છે ખાસ કરીને વકીલો, એકાઉન્ટ્ન્ટ્સ અને આર્કિટેક્ટ્સ. અમેરિકાના કેટલાક રાજ્યો જેમ કે કેલિફોર્નિયા, ન્યુ યોર્ક, ઓરેગોન અને નેવડામાં એલએલપી આવા પ્રોફેશનલ યુઝર્સ માટે જ એલએલપીની રચના થઇ શકે છે.<ref>જુઓ થોમસ ઇ. રટલેજ એન્ડ એલિઝાબેથ જી. હેસ્ટર, પ્રેક્ટિકલ ગાઇડ ટુ લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ, સેક્સન 8, 5 સ્ટેટ લિમિટેડ લાયબિલિટી કંપની એન્ડ પાર્ટનરશિપ લોઝ (એસ્પેન 2008). </ref> એલએલપીની રચના માટે કન્ટ્રી અને સ્ટેટ ઓફિસમાં સર્ટિફિકેટ ફાઇલ કરવામાં આવે છે. દરેક રાજ્યોમાં નિયમો અલગ અલગ હોય છે છતાં તમામ રાજ્યોએ રિવાઇઝ્ડ યુનિફોર્મ પાર્ટનરશિપ એક્ટના વિવિધ સ્વરૂપ પસાર કર્યા છે. ભાગીદારોની જવાબદારી દરેક રાજ્યમાં અલગ હોય છે. રિવાઇઝ્ડ યુનિફોર્મ પાર્ટનરશિપ એક્ટ (1997) (આરયુપીએ)ના સેક્સન 306 (સી) (મોટા ભાગના રાજ્યો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલો સ્ટાન્ડર્ડ કાયદો) એલએલપીને કોર્પોરેશનની સમકક્ષ મર્યાદિત જવાબદારીનું સ્વરૂપ આપે છે. <blockquote>ભાગીદારી મર્યાદિત જવાબદારીની ભાગીદારી હોય ત્યારે કોન્ટ્રાક્ટથી ટોર્ટથી કે અન્ય રીતે તે માત્ર ભાગીદારીની ફરજ છે. ભાગીદાર યોગદાનથી કે અન્ય રીતે માત્ર ભાગીદાર હોવાના નાતે આવા ઓબ્લિગેશન માટે સીધી કે આડકતરી રીતે બંધનકર્તા નથી.{{Citation needed|date=September 2009}}</blockquote> જોકે ઘણા રાજ્યો આવું રક્ષણ માત્ર બેદરકારીના ક્લેઇમ સામે કરે છે એટલે કે એલએલપીના ભાગીદારો એલએલપીના કરાર માટે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કોર્ટના ક્લેઇમ માટે અંગત રીતે જવાબદાર હોઇ શકે છે. ટેનેસી અને વેસ્ટ વર્જિનિયાએ આરયુપીએનો સ્વીકાર કર્યો છે ત્યારે તેના સેક્સન 306ના તેના સંબંધિત કાયદા સમાન ભાષાથી અલગ છે અને માત્ર આંશિક જવાબદારી રક્ષણ મળે છે. ભાગીદારી કે લિમિટેડ લાયબિલિટી કંપની (એલએલસી)ની જેમ એલએલપીનો નફો કર હેતુથી ભાગીદારો વચ્ચે વિભાજિત કરવામાં આવે છે જેનાથી બેવડા ટેક્સની સમસ્યા દૂર થાય છે જે ઘણી વાર કંપનીઓમાં જોવા મળતી હોય છે. અમેરિકાના કેટલાક રાજ્યોએ લિમિટેડ લાયબિલિટી લિમિટેડ પાર્ટરનશિપની રચના કરવા માટે એલપી અને એલએલપીનું સંયોજન કર્યું છે. ==આ પણ જોશો== *વ્યવસાયિક કોર્પોરેશન *લિમિટેડ લાયબિલિટી કંપની ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== *[http://www.nolo.com/definition.cfm/term/3BC8FAC9-DAE7-4250-AD82550E6C594201 ડેફિનિશન ઓફ "લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ"] – "ગ્લોસરી" ''Nolo.com'' પર. ધ ટાઈમ હન્ડ્રેડ ,ધ પાવરગીવ્ર્સ ,જ્યોર્જ સોરોસ,ટાઈમ મેગેઝીન,મેં 14.2007 છેલ્લે મેં 21, 2007 માં જોવાઈ *[http://www.nolo.com/article.cfm/ObjectID/535100F9-7C7A-4C72-B61B01DE287ADF7E/catID/DA9428C8-2E99-47F2-A24C1190FE5F24E7/111/182/275/ART/ "લિમિટેડ પાર્ટનરશિપ એન્ડ લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપ્સઃ ધી બેઝિક્સ"], હેરી એચ. પાકરૂ દ્વારા, જે.ડી. આર્ટિકલ પોસ્ટ કરાયું ''Nolo.com'' પર. ધ ટાઈમ હન્ડ્રેડ ,ધ પાવરગીવ્ર્સ ,જ્યોર્જ સોરોસ,ટાઈમ મેગેઝીન,મેં 14,2007 છેલ્લે મેં 21, 2007માં જોવાઈ [[Category:કંપનીઓના પ્રકાર]] [[Category:કાયદેસરના અસ્તિત્વો (Legal entities)]] [[Category:ભાગીદારીઓ]] kahhj3ftdliblrydwso0sfhe6hnlu8s બોસ કોર્પોરેશન 0 26540 907920 907305 2026-11-21T02:03:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907920 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | company_name = Bose Corporation | company_logo = [[ચિત્ર:Bose logo.svg|250px|Bose Corporation logo]] | company_type = [[Private company|Private]] | company_slogan = Better Sound Through Research | foundation = 1964 | location = [[Framingham, Massachusetts]] | key_people = [[Amar Bose]], Founder and Chairman<br />Bob Maresca, President | industry = [[Consumer electronics]] | revenue = {{gain}}[[United States dollar|US$]]2 [[1,000,000,000 (number)|billion]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070513044047/http://www.iht.com/articles/2007/05/11/business/wbspot12.php "Spotlight: Amar Bose, the guru of sound design"], ''[[International Herald Tribune]]'', May 11, 2007</ref> | products = [[Loudspeakers]], [[Headphones]], [[Audio equipment]], [[Car audio]] | homepage = [http://www.bose.com/ bose.com] }} '''બોસ કોર્પોરેશન''' ({{pron-en|ˈboʊz}}) મૈસાચુસેટ્ટસના ફ્રેમિંગહામમાં આવેલી, એક ખાનગી [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકન]] કંપની છે અને ધ્વનિ ઉપકરણમાં તે પોતાની ખાસિયત ધરાવે છે.<ref name="theregister.co.uk">[http://www.theregister.co.uk/2005/02/18/review_bose_sounddock/ ધ રજીસ્ટર "બોસ સાઉન્ડડોક આઇપોડ સ્પીકર્સ"]</ref> 1964માં અમર જી.બોસે તેની સ્થાપના કરી હતી, હાલમાં કંપનીના 5 પ્લાન્ટ ચાલુ સ્થિતિમાં છે, આ ઉપરાંત 151 છૂટક વેચાણની દુકાનો (રીટેલ સ્ટોર) (ઓક્ટોબર 20, 2006 મુજબ) અને એક મોટરગાડીને લગતી બીજી કંપની મૈસાચુસેટ્ટસના સ્ટોવમાં આવેલી છે. હોમ ઓડિઓના છૂટક વેચાણ અને સુવાહ્ય ઓડિઓના છૂટક વેચાણો માટે યુ.એસ. (U.S.)માં બોસને નવેમ્બર 2008માં ત્રીજું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.twice.com/article/307509-Market_Share_Reports_By_Category.php?rssid=20328 |title=ટાવાઇસ.કોમ પીઓએસ આર્ટીકલ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717115425/http://www.twice.com/article/307509-Market_Share_Reports_By_Category.php?rssid=20328 |url-status=dead }}</ref> બોસ તેના 901 સ્પીકર શ્રેણીઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે. == પૂર્વભૂમિકા == બોસ કોર્પોરેશને ધ્વનિ ઉપકરણો (જેમાં સ્પીકર, હેડફોન, એમ્પીફ્લાયર, વૈભવી કારો માટે મોટરગાડીને લગતી ઓડિઓ સીસ્ટમ<ref>{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&url=/automotive/index.jsp&ck=0 |title=બોસ ઓટોમેટીવ સાઇટ |access-date=2023-08-07 |archive-date=2012-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314154330/http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&url=/automotive/index.jsp&ck=0 |url-status=dead }}</ref> સમાવિષ્ટ છે),<ref>[http://www.forbes.com/lists/2006/54/biz_06rich400_Amar-Gopal-Bose_BVDT.html ફોર્બ્રસ આર્ટીકલ સેટીંગ ધ ઓટોમોબાઇલ્સ બોસ ઇન્ટોલેશન ઇટ્સ સીસ્ટમ ઇન અ હાઇ એન્ડ ઓટોમોબાઇલ્સ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bose.co.uk/GB/en/automotive-systems/index.jsp |title=લિક્સ ટુ બોસ ઓટોમોટીવ ગીંવીંગ અ લીસ્ટ ઓફ ધ હાઇ એન્ડ ઓટોમોબાઇલ ધેટ બોસ વિલ ફીટ ધેર સીસ્ટમ ટુ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210223203/http://www.bose.co.uk/GB/en/automotive-systems/index.jsp |url-status=dead }}</ref> મોટરગાડીને લગતી સસ્પેન્શન પ્રણાલીઓના વિકાસ અને ઉત્પાદનો કરવાની સાથે કેટલાક સામાન્ય સંશોધન (જેવા કે ઠંડા સંયોજનની માન્યતા)ને અમલ મૂક્યા છે.<ref name="discovermagazine.com">{{Cite web |url=http://discovermagazine.com/2004/oct/discover-dialogue/article_view?b_start:int=1&-C= |title=ડીસકવર મેગેજીન ઇન્ટરવ્યૂ વીથ અમર બોસ "કોલ્ડ ફ્યુઝન રિસર્ચ" |access-date=2021-08-25 |archive-date=2012-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010093729/http://discovermagazine.com/2004/oct/discover-dialogue/article_view?b_start:int=1&-C= |url-status=dead }}</ref><ref name="signallake.com">{{Cite web |url=http://www.signallake.com/innovation/BosePacksConcertAcousticsIntoHomeSpeakerSystem123196.pdf |title=વિલિયમ એમ. બુલ્કલી, ધ વોલ સ્ટ્રીટ જરનલ, 31st ડિસેમ્બર 1996 |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716070545/http://www.signallake.com/innovation/BosePacksConcertAcousticsIntoHomeSpeakerSystem123196.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="msnbc.msn.com">{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/10217088/ |title=આર્ટીકલ અબાઉટ સસ્પેન્સ વીચ મેન્શન ધ કોલ્ડ ફ્યુઝન રિસર્ચ ટ્રોવર્ડ ધ એન્ડ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415021137/http://www.msnbc.msn.com/id/10217088 |url-status=dead }}</ref> 1964માં અમર જી. બોસે કંપનીની સ્થાપના કરી હતી, જે મૈસાચુસેટ્ટસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજીમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિઅરિંગના (વીજળીને લગતી ઇજનેરી શાખા) (જ્યાંથી તે 2005માં નિવૃત થયા) અધ્યાપક હતા. બોસની જોડે યુ.એસ. (U.S.) લશ્કર (નૌકાદળ,<ref>{{Cite web |url=http://www.headsets.in/bose-headset.htm |title=બોસ હેડસેટ યુસ્ડ બાય સોનાર ઓપરેટર્સ |access-date=2006-08-30 |archive-date=2006-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830100250/http://www.headsets.in/bose-headset.htm |url-status=dead }}</ref> હવાઇ દળ,<ref>{{Cite web |url=http://www.aerospacenews.com/content/view/257/66/ |title=એરોસ્પેસ ન્યૂઝ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2012-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830103026/http://www.aerospacenews.com/content/view/257/66/ |url-status=dead }}</ref> લશ્કર<ref>{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&url=/professional/military/crewman.jsp&ck=0 |title=બોસ ક્રૂમેન હેડફોન યુસ્ડ બાય યુએસ મિલેટરી |access-date=2023-08-01 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805144214/http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&url=/professional/military/crewman.jsp&ck=0 |url-status=dead }}</ref>) સાથે અને [[નાસા]] (NASA) જોડે કામ કરવાના કરારો હતા.<ref>[http://www.forbes.com/lists/2006/10/BVDT.html ફ્રોબ્સ મેગેજીન બોયોગ્રાફી ઓફ અમર બોસ]</ref> અમર બોસ, હાલ પણ તેના ચેરમેન અને મુખ્ય સ્ટોકહોલ્ડર છે, અને આ ઉપરાંત તેમની પાસે ટેકનીકલ સંચાલકનું પણ પદ છે.<ref name="MSNBC-A car that can jump over obstacles">{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/10217088/ |title=MSNBC "અ કાર ધેટ કેન જમ્પ ઓવર ઓબ્સ્ટેકલ" |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415021137/http://www.msnbc.msn.com/id/10217088 |url-status=dead }}</ref> === બોસ કોર્પોરેશનના પ્રમુખોનો ઇતિહાસ === # વિલિયમ (બિલ) જેકોવ્ટઝી(1964–66) # ચાર્લ્સ "ચક" હાઇકન (1966–69) # ફ્રેન્ક ઇ. ફર્ગસન (1969–76) # અમર જી. બોસ (1976–80) # શેરવીન ગ્રીનબેલ્ટ (1980–2000)<ref name="Pioneers of Innovation">{{Cite web |url=http://www.massachusetts.edu/uncommonleadership/greenblatt_conversation.html |title=યુનિવર્સિટી ઓફ મૈસેચ્યૂસેટ: પાયોનીયર ઓફ ઇનોવેશન – શીરવીન ગ્રીનબેલ્ટ્ટ કનવરસેશન |access-date=2010-09-02 |archive-date=2012-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202021055/http://www.massachusetts.edu/uncommonleadership/greenblatt_conversation.html |url-status=dead }}</ref> # જોહ્ન કોલમેન (2000–2005) # બોબ મરેસ્કા (2005થી) ફ્રેમિંગહામની 6,500 મીટર (70,000 ચોરસ ફીટ)ની એક ઇમારત, કંપનીએ સંશોધન, વિકાસ અને ઇજનેરી (આરડી&amp;ઇ (RD&amp;E)) માટે સમર્પિત કરી છે, જેનું ઓછામાં ઓછું વાર્ષિક આરડી&amp;ઇ (RD&amp;E) અંદાજપત્ર $100 મિલિયનનું છે.<ref>[http://www.satellite-sightseer.com/id/7386/United_States/Massachusetts/Framingham/Bose_Headquarters સેટેલાઇટ વ્યૂ ઓફ બોસ હેડક્વાટર]</ref> 2004માં, મૈસાચુસેટ્ટસના સ્ટોવમાં બોસે એક વધારાની જગ્યા એચપી (HP) પાસેથી લીધી, જે મોટરગાડીને લગતા અને વેચાણના વિભાગના વિકાસ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>[http://boston.bizjournals.com/boston/stories/2005/09/19/story4.html bizjournals.com – બોસ નીક્સ એન.વાય. એક્સપાનસન, ચૂઝ શો ઇનસ્ટીડ]</ref> === પ્રારંભના વર્ષો === 1956માં, જ્યારે અમર બોસ એમઆઇટી (MIT)ના સ્નાતક વિદ્યાર્થી હતા, ત્યારે તેમણે એક ઊંચા અંતવાળો સ્ટીરીઓ સીસ્ટમ ખરીદ્યો. પણ તે તેમની આશા પર ખરો ન ઉતરતા તે નિરાશ થયા.<ref>[http://discovermagazine.com/2004/oct/discover-dialogue અમર બોસ ઇન્ટરવ્યૂ]</ref> ત્યારબાદ તેમણે જે ઊંચા અંતવાળા ઓડિઓ સીસ્ટમમાં જે પાયાભૂત નબળાઇ જોઇ તેના પર વ્યાપક સંશોધનનું લક્ષ્ય સાંધ્યું. બોસના મત મુજબ તેની મુખ્ય નબળાઇ તે હતી કે ખાસ રીતની સાંભળવાની જગ્યાઓમાં (ઘરો અને અપાર્ટમેન્ટો) અવાજને અવકાશમાં ફેલાવવામાં સમગ્ર વિદ્યુત રચના અને સ્પીકર નિષ્ફળ સાબિત થયા હતા અને સાયકોઅકોસ્ટીક માટે અવકાશમાં તેને ધ્વનિત કરવામાં પણ તે અસફળ રહી હતી. આઠ વર્ષ બાદ, તેણે પોતાની કંપનીની શરૂઆત કરી, "સંશોધન દ્વારા, સારો અવાજ" મેળવવાના ઇરાદા સાથે, જે હાલ તે કંપનીનું સ્લોગન છે. === સંશોધનનો ઇતિહાસ === કંપનીના પહેલા વર્ષના વ્યાપાર દરમિયાન, બોસ કોર્પોરેશન સંશોધનની જવાબદારીથી જોડાયેલું રહ્યું. તેનું પહેલું ઉત્પાદન હતું 2201 નમૂનાવાળું (2201 મોડલ)<ref name="Pioneers of Innovation"/> લાઉડસ્પીકર, જેમાં એક ગોળાની આઠ બાજુએ નાના મધ્યમ-પહોંચવાળા સ્પીકરોને લગાવવામાં આવ્યા હતા. તેની રચના ઓરડાના એક ખૂણામાં બંધ બેસે તેવી રીતે કરવામાં આવી હતી, જે સ્પીકરના અવાજને અરીસો જે રીતે પ્રકાશનું પરાવર્તન કરે છે તે રીતે તે વિશાળ રૂમ ધ્વનિશ્રવણની ક્ષમતાને વધારતી હતી. અમર બોસે પ્રસરતી ઊર્જા માટે એક ઇલેક્ટ્રોનિક ઇક્વિલાઇઝર (વિદ્યુત સમકારક) નો ઉપયોગ ધ્વનિશ્રવણની ક્ષમતાને ગોઠવવા માટે કર્યો હતો. જોકે, આ સ્પીકરની સીસ્ટમ એક બનાવટી, ભાર વિહિન, આદર્શ, ગોળાકાર અન્તરછાલના તમામ લક્ષણોને અનુરૂપ હતી પણ તેમ છતા તેની શ્રવણ કસોટીમાં તેને નિરાજનક પરિણામો આપ્યા<ref name="Pioneers of Innovation"/>(આના કેટલાક કારણોની માહિતીને ત્યારબાદના પ્રકાશનમાં <ref>{{Cite web |url=http://pro.bose.com/pdf/pro/technical_papers/tp_panaray_ma12.pdf |title=બોસ પેનરેય એમએ12 ટેકનીકલ પેપર્સ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229005007/http://pro.bose.com/pdf/pro/technical_papers/tp_panaray_ma12.pdf |url-status=dead }}</ref> બોસ સંશોધન વિભાગે પ્રકાશિત કર્યો). જે બોસને સાયકોઅકોસ્ટીકમાં વધુ સંશોધન તરફ દોરી ગયો, છેવટે તેમણે સાંભળનારના માથામાંથી આવતા અવાજના પરાવર્તનના પ્રભાવનું મહત્વન સમજાયું, જે લાઇવ પર્ફોમન્સ (જીવંત ભજવણી)ની એક વિશિષ્ટ સાંભળવાની અવસ્થા છે. આ શોધથી સ્પીકરની રચનામાં ફેરફાર થયો, જેમાં આઠ થી નવ સમાન નાના મધ્યમ પહોંચવાળા ડ્રાઇવર (વિદ્યુત ઇક્વિલાઇઝર સાથે) સ્પીકરના પાછળના ભાગમાં લગાડવામાં આવ્યા, જ્યારે એક ડ્રાઇવર આગળ લગાવ્યો, જેનાથી પરાવર્તન થવાથી તેનું પ્રમાણ વધે અને તે સાંભળનારને લાઇવ પર્ફોમન્સ જેવો જ અનુભવ કરાવે છે. જોકે પહેલી વખત તેમની નવી રચનાને લઇને બોસ દુવિધામાં હતા, તેમને વિશ્વાસ હતો કે તેમની આ નવી રચના સાંભળનારના કાનમાંથી આવતા અવાજનું પરાવર્તન કરશે અને નિષ્ઠાપૂર્વક "લાઇવ" પર્ફોમન્સનો અનુભવ પણ કરાવશે, પણ તેમની આ "સીધી/પરાવર્તન" પામતી રચના વ્યાપારિક રીતે તે સમયની અન્ય રચનાઓ આગળ સફળ થશે કે કેમ તે અંગે તે અનિશ્ચિત હતા. આ નવી પંચકોણીય રચનાને 901 નમૂનો (901 મોડલ) તેવું નામ આપવામાં આવ્યું, સ્પીકર માટે તે સમયે આ એક મુક્ત શૈલીની રચના હતી (જેમાં પૂર્ણ કદના ઓરડામાં ઊભા રહેતા એકમો કે બુકશેલ્ફ પ્રકારના સ્પીકરોમાં એક ઉપવુફર જે માત્ર નીચા આવર્તનના અવાજને દર્શાવતો હતો તે રીતે જોડાયેલો હતો). 901ના નમૂનાને (901 મોડલ) 1968માં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યો જેને વ્યાપારિક રીતે તાત્કાલિક સફળતા મળી, અને બોસ કોર્પોરેશને 1970 દરમિયાન ઝડપથી વિકાસ કર્યો. અમર બોસનું માનવું હતું કે સાયકોઅકોસ્ટીકનું અપૂર્ણ જ્ઞાન બે સ્વછંદી અવાજોની પરિમાણવાચક લાક્ષણિકતાની ક્ષમતાને પૂર્ણ રીતે મર્યાદિત કરે છે જે અલગ અલગ રીતે અને પૂર્ણ લાક્ષણિકતા અને પરિમાણના તમામ ગુણને પ્રાપ્ત કરવાથી મળે છે. તેમનું માનવું હતું કે જટિલ અવાજો કે જે એક સાઇન તરંગ અને ચોરસ તરંગ (એક મોટી વિકૃત સાઇન તરંગ)ના બનેલા હોય છે તેની ગુણવત્તાને જાણવાથી વધુ પડતી વિકૃતતા ઊભી થાય છે, કારણ કે 7 કે (k) એચઝેડ (Hz) કરતા વધારેના આવર્તન પર તેની સાંભળીને તેની વચ્ચેનો ભેદ કરવો અશક્ય છે. આજ કારણે બોસ કંપનીના ઉત્પાદનો ઉપર આવી માહિતીઓને પ્રકાશિત કરવામાં નથી આવતી. અંતિમ કસોટીરૂપે, બોસ અવાજની ગુણવત્તા અંગે સાંભળનારનો દ્રષ્ટ્રિકોણ (કે કમીને) અને જે તે વ્યક્તિની પોતાની પસંદગી પર વધુ ભાર મૂકે છે.<ref name="BoseAES">{{cite web |url=http://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=1390 |title=On The Design, Measurement, and Evaluation of Loudspeakers |publisher=AES |date=1968 |access-date=2010-07-23 |archive-date=2021-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608234528/https://www.aes.org/e-lib/browse.cfm?elib=1390 |url-status=dead }}</ref> અન્ય ધ્વનિ ઉત્પાદનના ઉત્પાદકોની જેમ, બોસ તેના ઉત્પાદનોના ઇલેક્ટ્રીકલ માપદંડો અને અવાજની ભજવણી આઘારીત વિગતવાર માહિતીને પ્રકાશીત નથી કરતું.<ref>હીલમર-એટ-બોસ (જુલાઇ 5, 2006). [http://bose.infopop.cc/eve/forums/a/tpc/f/1506041054/m/9991008053 "વોટ ડુ યુ થીંક ઓફ ધીસ ન્યૂ એપ્રોચ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706215535/http://bose.infopop.cc/eve/forums/a/tpc/f/1506041054/m/9991008053 |date=2011-07-06 }} ડીસીજન થ્રેડ એટ બોસ મ્યૂઝિશિયન ફોરમ. "...it's very difficult to express this through a specification with only a few numbers. ઘેટ વન ઓફ ધ રીઝન વાય આર વેરી રેલુકન્ટ ટુ પબ્લિશ સ્પેશીફિકેશન: મોર ઓફન ધેન નોટ ધે આર ઇન્ટપ્રેટેડ ઇનકરેલ્ટલી એન્ડ પીપલ ડ્રૂ ધ રોગ કનક્યૂઝન્સ."</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gadgetguy.com.au/reviews/15/bose-wave-music-system-mp3-audio-and-video-players |title=ગેજેટ ગાય રીવ્યૂ ઓફ ધ બોસ વેવ મ્યૂઝિક સીસ્ટમ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928140029/http://www.gadgetguy.com.au/reviews/15/bose-wave-music-system-mp3-audio-and-video-players |url-status=dead }}</ref> 1968માં અમર બોસે ઓડિઓ એન્જીનિયરીંગ સોસાયટી ખાતે "ઓન ધ ડિઝાઇન, મેઝરમેન્ટ એન્ડ ઇવેલ્યુએશન ઓફ લાઉડસ્પીકર" નામે રજૂ કરેલ પેપરમાં આવી માહિતીને પ્રકાશિત ન કરવા અંગે તેમની અનિચ્છા સ્પષ્ટ રીતે બહાર આવે છે. આ પેપરમાં, "વધુ મહત્વપૂર્ણ માપ અને મૂલ્યાંકનવાળી કાર્યપ્રણાલીઓ"<ref name="BoseAES"/> માટે બોસે આ માપને ફગાવી દઇ પોતેને, ઓડિઓફાઇલ માન્યતાઓના મુદ્દામાં વ્યક્તિનિષ્ઠવાદી તરીકે નહીં પણ વસ્તુકરણમાં માનનારા છે તેમ જણાવ્યું, વધુમાં તેમણે મનુષ્યનો અનુભવોને પ્રદર્શનના શ્રેષ્ઠ માપ તરીકે ગણાવ્યા.<ref name="BoseAES"/> આ પેપરના તર્કના આધારે, બોસ કોર્પોરેશને ઊંચી ગુણવત્તા પ્રાપ્ત કરવા માટે કિંમત અને કાર્યસિદ્ધિની વચ્ચે એક આર્થિક સમતુલા જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો જેથી તે સામાન્ય સાંભળનારાઓ જેમની ગુણવત્તાના માનદંડમાં લાઇવ પર્ફોમન્સને સાંભળવાનો અનુભવ સમાયેલો હોય તેને પોતાના ન્યાયધીશ તરીકે માની આવો અવાજ પેદા કરી શકાય, બોસ મુજબ સાંભળવાની જગ્યામાં (એક લાક્ષણિક ઘરનું વાતાવરણ) પરાવર્તન દ્વારા પોતાનો પ્રભાવ પેદા કરવા માટે તે જરૂરી હતું. વધુમાં, કાનની આસપાસ અને ઉપરના કાનના હેડફોનોના ક્ષેત્રના સુવાહ્ય અવાજ પર કંપનીએ ધ્વનિશ્રવણ ક્ષમતાના અવાજ રદ કરવાની (નોઇઝ કેનસલેશન) રેખા પર કેન્દ્રિત એવું સંશોધન કર્યું. (જુઓ બોસ હેડફોન ફેમિલી). === ઠંડા સંયોજન પર સંશોધન === 1991માં બોસ કોર્પોરેશને ઠંડા સંયોજન પર સંશોધન કરવાની શરૂઆત કરી.<ref name="discovermagazine.com"/><ref name="msnbc.msn.com"/> કંપનીના ઇજનેરોએ એક યથાર્થ ઉષ્મામાપક યંત્ર બનાવ્યું ,<ref name="signallake.com"/> જે પહેલાના પરીક્ષણોની આબેહૂબ નકલ હતી, અને તેવા તારણ કાઢ્યું કે અહીં કોઇ ચોખ્ખી ઊર્જા નથી મેળવી શકાતી. == બોસની દુકાનો == [[ચિત્ર:Bose Store.jpg|300px|thumb|right|સેન્ચ્યૂરી શહેરમાં બોસનો રિટેલ સ્ટ્રોર]] 1993માં બોસે તેની પહેલી દુકાન મેઇનના કીટ્ટેરીમાં ખોલી. ત્યારથી અત્યાર સુધી બોસે યુ.એસ (U.S.) અને વિશ્વભરમાં અનેક જગ્યાઓએ તેની 160 દુકાનો ખોલી છે. બ્રિટનમાં બોસની આઠ દુકાનો છે, જેમાં રીજન્ટ સ્ટ્રીટમાં આવેલી એક દુકાન પણ સમાવિષ્ટ છે. બોસની દુકાનોની લાક્ષણિકતા તે છે કે તેમાં 15 થી 25 બેઠકોવાળું એક થિયેટર છે જેમાં એક ટૂંકી ફિલ્મ દ્વારા તેની લાઇફસ્ટાઇલ હોમ એન્ટરટેઇનમેન્ટ સીસ્ટમને પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.ameinfo.com/182834.html એમઇન્ફો - ન્યૂ બોસ ઓઉટલેટ ફોર દુબઇ મોલl]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mb.com.ph/articles/219590/bose-opens-its-first-concept-store-greenbelt-5-makati |title=મિલીના બિલેટીન - બોસ ઓપન ઇટ્સ ફસ્ટ કોન્સેપ્ટ સ્ટ્રોર ઇન ગ્રીનબેલ્ટ 5 મકટી |access-date=2010-09-02 |archive-date=2012-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728150438/http://www.mb.com.ph/articles/219590/bose-opens-its-first-concept-store-greenbelt-5-makati |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=513225&amp;publicationSubCategoryId=71 ધ ફિલિપીન સ્ટાર - બોસ શોરૂમ ગેટ અ સાઉન્ડ ફેસલીફ્ટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bose stores">{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?url=/locator/bose_stores/index.jsp |title=બોસ સ્ટ્રોર |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612190906/http://www.bose.com/controller?url=/locator/bose_stores/index.jsp |url-status=dead }}</ref> કારખાનામાં આવેલી દુકાનોમાં કેટલાક ઉત્પાદનો અને નવા તથા ''કારખાનામાં ફરીથી નવા કરવા'' માં આવેલ (ખુલ્લા બોક્સને ફરીથી ચકાસીને) ઉત્પાદ કરતા ઓછી કિંમતે આપવામાં આવે છે. == ટ્રેડમાર્ક ટેકનોલોજીસ == * ટ્રી-પાર્ટ ઇયરકપ ડ્રાઇવર્સ * અવાજ આધારીત અવાજ રદ કરનાર (અકોસ્ટીક નોઇઝ કેન્સલેશન) * અવાજ આધારીત ટેકનોલોજી (અકોસ્ટીકમાસ ટેકનોલોજી) * અવાજ આધારીત વેવગાઇડ ટેકનોલોજી (અકોસ્ટીક વેવગાઇડ ટેકનોલોજી) * સીધી/પરાવર્તન થતી ટેકનોલોજી (ડાયરેક્ટ/રીફલેક્ટીંગ ટેકનોલોજી) * સાયકોએકોસ્ટીક ઇક્વલાઇઝેશન * ટ્રુસ્પેસ ટેકનોલોજી * મોટરગાડીઓ માટે વિદ્યુત ચુંબકીય સસ્પેન્શન પ્રણાલી (ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સસ્પેશન સીસ્ટમ ફોર ઓટોમોબાઇલ્સ) == વિવિધ પ્રકારના ખાસ ઉત્પાદનો == === કાર ઓડિઓ === [[ચિત્ર:Bose Car Hifi.jpg|250px|thumb|right|બોસ કાર ઓડિઓ]] મોટરગાડીના ઉપયોગ માટે બોસે શ્રેણીબદ્ધ સ્પીકરો અને ધ્વનિ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કર્યું છે. વહાનમાં વિવિધ બોસની ધ્વનિ પ્રણાલીઓમાં સૌથી વધુ જીએમ (GM) લેબલો સાથે ઉપલબ્ધ છે (જેમાં બ્યુઇક, હોલ્ડન,કૌડિલૈક, શેવરોલે, જીએમસી (GMC), હમર, પોન્ટીયાક અને સાવનો સમાવેશ થાય છે),<ref name="Bose Car Audio">{{Cite web |url=http://www.bose.com/controller?url=/automotive/index.jsp |title=બોસ ઓટોમેટીવ સીસ્ટમ ડિવિઝન |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612003903/http://www.bose.com/controller?url=/automotive/index.jsp |url-status=dead }}</ref> સાથે જ આલ્ફા રોમીઓ, ઓડી, ફેરારી, લાસીઆ, મસેર્ટી, માયબેચ, મર્સિડી-બેન્ઝ, પોર્સ્ચે અને રેનાઉલ્ટ<ref name="Bose Car Audio"/> જેવા કેટલાક યુરોપીયન નમૂનાઓમાં અને નીસાન, ઇન્ફીનીટી, અને માઝદા જેવી કેટલીક જાપાનીઝ ઉત્પાદનની કારો માટે પણ ધ્વનિ પ્રણાલીઓ ઉપલબ્ઘ કરાવે છે.<ref name="Bose Car Audio"/> હાલમાં બોસ તેના કાર ધ્વનિ ઉત્પાદનોને કાર બજારમાં મુકાય તે પછી પર્યાપ્ત કરી આપવા માટે તૈયારી નથી બતાવતું, યોગ્ય એકત્રીકરણ અને કેબીનમાં યોગ્ય ધ્વનિ અનુકૂલનના લીધે તે આમ કરી રહ્યું છે.<ref name="Bose Car Audio"/> [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિટઝર્લેન્ડ]]ના જીનેવામાં આયોજીત 2007ના ઓટો શોમાં બોસે એક નવી મીડિયા પ્રણાલીને ફેરારી 612 સેગલટ્ટીની સાથે જાહેર કરી જેમાં સમાવેશક સ્ટીરીઓ, દિશાસૂચક (નેવીગેટર), અને હેન્ડ ફ્રી કોલીંગને સમાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web | url = http://www.autoblog.com/2007/03/08/bose-media-system-debuts-in-ferrari-612-scaglietti/ | title = Bose Media System debuts in Ferrari 612 Scaglietti | author = Frank Filipponio | access-date = 2007-06-07 | date = 2007-03-08 }}</ref><ref name="motortrend">[http://wot.motortrend.com/6244229/technology/bose-seeks-to-offer-media-system-premium-stereo-in-more-cars/index.html મોટોર્ટ્રેન્ડ - બોસ સીક ટુ ઓફર મીડિયા સીસ્ટમ પ્રિમિયમ સ્ટ્રીરીઓ ઇન મોર કાર]</ref><ref name="technabob">[http://technabob.com/blog/2007/03/09/bose-media-system-sophisticated-car-audio/ બોસ મીડિયા સીસ્ટમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100804023827/http://technabob.com/blog/2007/03/09/bose-media-system-sophisticated-car-audio/ |date=2010-08-04 }} સોફેસ્ટીકેટેડ કાર ઓડિઓ "ઓડિઓ ગેર મેકર બોસ ઇઝ શોઇંગ ઓફ લેટેસ્ટ ઇન કાર ઓડિઓ સીસ્ટમ, ધ હાઇ એન્ડ બોસ મિડિયા સીસ્ટમ."</ref><ref name="edmunds">[http://www.edmunds.com/ferrari/612scaglietti/2008/review.html ઇડમુન્ડ - 2008 ફરારી 612 સ્કારગેટ્ટી રીવ્યૂ]</ref> 2007માં બોસ મીડિયા પ્રણાલીએ કારની અંદરના વાતાવરણ માટે બેસ્ટ સ્ટોરેજ સોલ્યુશન આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિમેટીક પુરસ્કાર જીત્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.telematicsupdate.com/print.asp?news=55420 |title=વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ફેમીનિસ્ટ રિવિલ ફોર ધ 2007 ટેલીમેટીક્સ એવોર્ડ્સ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716203535/http://www.telematicsupdate.com/print.asp?news=55420 |url-status=dead }}</ref> === મોટરગાડીના સસ્પેન્શન પ્રણાલી (ઓટોમોટીવ સસ્પેન્શન સીસ્ટમ) === બે અવસ્થા, નોન-લાઇનર ઊર્જા પ્રક્રિયા અને પરિસ્થિતિ જેવા અન્ય વિસ્તારો પર બોસ કોર્પોરેશનના સંશોધન અને વિકાસ ખાતે કામ કર્યું છે. મોટરગાડીમાં હાઇડ્રોલિકના બદલે ઇલેક્ટ્રોમેગનેટિક સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરીને સસ્પેન્શન સીસ્ટમ બનાવવા જેવી કેટલીક પ્રારંભિક પેટન્ટ અમર બોસ અને અન્ય બોસ ઇજનેરોને તે માટે પુરસ્કૃતિ કર્યા હતા અને આ ટેકનોલોજી નવીન યોજનાનું એક મુખ્ય ઘટક હતી જેને કંપનીએ 2004માં 20 વર્ષોના સંશોધન બાદ બહાર પાડી હતી,<ref>{{Cite web |url=http://www.popsci.com/popsci/bown/2004/autotech/article/0,22221,750663,00.html |title=ઓટો ટેક "બેટર લીંવીંગ થોટ ક્યૂરીસીટી" |access-date=2010-09-02 |archive-date=2007-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229090356/http://www.popsci.com/popsci/bown/2004/autotech/article/0,22221,750663,00.html |url-status=dead }}</ref> જે આજે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ પ્રણાલી ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક લાઇનર મોટરનો ઉપયોગ કરી ગાડીના પૈડાઓને ઝડપ કે ધીમી ગતિમાં જ્યારે બમ્પ કે ખાડા આવે છે ત્યારે સ્વયંસંચાલિત રીતે પ્રતિક્રિયા કરવામાં મદદ કરે છે.<ref>{{YouTube|sjojsrI5Gco|Bose bumps}}</ref> આ પૈડાઓ જ્યારે બમ્પ, કે લાંબા ખાડાઓની અંદર જાય છે ત્યારે મીલીસેકન્ડના સમય પૂરતા અધ્ધર થઇ જાય છે, અને આમ કરવા છતા પણ વાહન સ્થિર રહે છે. આ પદ્ધતિ બોસની સ્પીકર અને ઇયરફોનો માટે સક્રિયરીતે અવાજ ઓછો કરવાની પદ્ધતિની અન્ય એક પ્રસ્તૃતતા છે. તે અસમાન રસ્તાઓને જાણી લે છે અને તે અવાજના તરંગની જેવી પ્રક્રિયા છે. રદ કરવાના તરંગ જે પૈડા દ્વારા લાઇનર મોટરો પર લાગુ પડે છે.<ref name="MSNBC-A car that can jump over obstacles"/> બોસ તેવી આશા સેવી રહ્યા છે કે આ ઊંચા-અંતવાળી વૈભવી કારો 2009 સુધીમાં વ્યાપારી ધોરણે ઉપલબ્ધ થઇ જશે.<ref>[http://www.edmunds.com/insideline/do/Features/articleId=103183 ઇનસાઇડ લાઇન "બોસ સસ્પેનશન"]</ref> એક ફ્રેન્ચ મુલાકાતમાં બોસે કારને નડતર પરથી કૂદકો મારતી પણ દેખાડી હતી.<ref>{{YouTube|Lyf4rfT7bHU&NR|French Interview "Suspension BOSE"}} ગો 3 મિનિટ એન્ડ 20 સેકન્ડ ઇનટુ ઇટ ટુ વ્યૂ ધ કાર જમ્પીંગ વીથ બોસ સસ્પેનશન</ref> બોસનું કહેવું છે કે આ પ્રણાલી ઊંચી કિંમતવાળી અને ભારે છે, અને ત્રણ દાયકાઓ બાદ અને $100 મિલિયન ખર્ચ કરીને વિકસાવવામાં આવી છે. === નોઇઝ કેન્સલીંગ હેડફોન (અવાજને રદ કરતા હેડફોનો) === બોસે અવાજને રદ કરતા હેડફોનોને બનાવ્યા તેમની કાર્યસિદ્ધિ માટે વખાણવા લાયક વાત હતી, જોકે ઓડિઓફાઇલના એન્થની કેરશો દ્વારા તેમની ટીકા કરવામાં આવી, તેમણે આ અંગે જે કહ્યું તે મુજબ "50%એ સંગીતના અનુભવની કિંમત તરીકે ખુબ જ વધારે કહેવાય...જોકે, જે વારંવાર ઉડતા હોય તેના માટે આ બહુ વિચારની વાત નથી." બોસે વિમાન વ્યવહાર માટે અવાજને રદ કરતા હેડસેટો બનાવ્યા છે જેનો ઉપયોગ અવકાશયાનમાં અવકાશયાત્રીઓ દ્વારા સાંભળવાની ઇજાથી બચવા માટે થાય છે.<ref name="Amar Bose">{{Cite web |url=http://web.mit.edu/invent/iow/bose.html |title=મીટ "ઇન્ટવેટર ઓફ ધ વીક આર્ચીવ" |access-date=2010-09-02 |archive-date=2003-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030819065422/http://web.mit.edu/invent/iow/bose.html |url-status=dead }}</ref> આ હેડસેટ એક ખાસ સંવાદ પ્રણાલીના આંતરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક જોડે પણ સંકળાયેલા છે, જેથી અવકાશયાત્રીઓ તેમના ઘરે તેમના પરિવારજનો જોડે ફોન કોલ કરી વાત કરી શકે.<ref name="Amar Bose"/><ref>[http://www.cisco.com/warp/public/cc/so/neso/vvda/avvid/nasa1_cp.pdf સીસ્કો નાસા પલ્બિકેશન]</ref> === વ્યાપારિક પદ્ધતિઓ === બોસનો વ્યાપારી સીસ્ટમોનો વિભાગ વ્યાપારિક સેટીંગ જેવા કે નાટ્યસભાગૃહ, છૂટક જગ્યાઓ, હોટલો, ઓફિસો, વિશ્રામગૃહો, અને સ્ટેડિયમના ઉપયોગ માટે ઓડિઓ સીસ્ટમની રચના અને પ્રબંધ કરી આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://pro.bose.com/ProController?url=/pro/success/index.jsp |title=Case Stories – Bose Professional Products |publisher=Pro.bose.com |date= |access-date=2009-09-18 |archive-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420101650/http://pro.bose.com/ProController?url=%2Fpro%2Fsuccess%2Findex.jsp |url-status=dead }}</ref> સ્ટુડિયો અને ચિત્રપટના થિયેટરોમાં બોસના વ્યાપારિક ધ્વનિ ઉપકરણોને લગાવવા માટે ટીએચએક્સે (THX) તેને પ્રમાણપત્ર નથી આપ્યું,<ref>{{cite web|url=http://www.thx.com/professional/sound-engineer/approved-equipment-lists/|title=Approved Equipment Lists|work=Sound Engineer|publisher=THX|access-date=July 23, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100802000244/http://www.thx.com/professional/sound-engineer/approved-equipment-lists/|url-status=dead}}</ref> આ છતાં આ વિભાગ બોસને વાર્ષિક 60%ની આવક કરી આપે છે.<ref name="Plunkett">[http://books.google.com/books?id=wxeZaGcqdLUC&amp;pg=PT216 પલુન્કેટ એન્ટટેન્મેન્ટ એન્ડ મીડિયા ઇન્સટ્રી અલમનાક 2009]</ref> 1988માં, બોસે અધિકૃતરીતે ઓલ્મપિકમાં અવાજ પ્રણાલીને પૂરી પાડનારી પહેલી કંપની બની હતી, જેણે કેલગરીમાં રમાયેલા શિયાળાના ઑલિમ્પિક માટે ધ્વનિ સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવી આપ્યા હતા, અને ચાર વર્ષ બાદ ફ્રાન્સના એલબર્ટવીલમાં પણ જાળવળી અને સ્થાપના માટે બોસની ફ્રાન્સની સહાયક કંપનીએ કામ કર્યું હતું.<ref>[http://books.google.com/books?id=l3HsAAAAMAAJ&amp;q=Bose+"olympic"&amp;dq=Bose+"olympic" The Film journal] Volume 93, Issues 7-12 "At the 1988 Winter Olympics in Calgary. કેનેડા બેસ તેવી પહેલી કંપની હતી જેણે અધિકૃત રીતે અવાજ પ્રણાલીના સ્પલાયર તરીકે નામ નોંધાવ્યું. આ પદવી તે વાતને દર્શાવે છે કે કંપનીના ઉત્પાદનો ખાસ તરીકે ખરીદવા કે લીઝ પર આપવા માટે ઓલમ્પિક માટે ઓલમ્પિક સપલાયર બોસ કોર્પોરેશનના અધિકૃત વ્યવસાયિક અવાજ પ્રણાલીના સ્પલાયર માટે XVI શિયાળાની ઓલમ્પિક રમતો જે અલ્બ્રેર્ટવીલમાં થવાની છે તેના માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા. ફ્રાન્સમાં 1992" </ref><ref>[http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Bose-Corporation-Company-History.html બોસ કોર્પોરેશન -- કંપનીનો ઇતિહાસ]</ref> બોસ ધ્વનિ પ્રણાલીઓને, લૉસ એન્જિલ્સમાં રમત ગમતના વિભાગ સ્ટેપલ્સ સેન્ટરમાં, રોમના સિસ્ટીન ચેપલમાં અને મક્કાના મસ્જિદ-અલ-હરમમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. દરેક પડઘો પાડતી જગ્યા માટે, અવાજ રચનાની યોજનાની કસોટીમાં બોસ ઓડીશનર પ્રોગ્રામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે સ્થાપના પહેલા પરિણામની આગાહી કરવામાં ઉપયોગી થાય છે.<ref name="Amar Bose"/><ref>[http://books.google.com/books?id=fwAAAAAAMBAJ&amp;pg=PA65 પ્રસિદ્ધ વિજ્ઞાન] ડિસેમ્બર 2004 (pg 65)</ref> === પર્સનલાઇઝ એમ્પ્લીફીકેશન સીસ્ટમ === સંગીતકારો દ્વારા જાહેરમાં રજૂ કરતા સંગીત કાર્યક્રમો માટે વપરાતા અવાજ પ્રવર્ધનના ઉત્પાદનોના વિકાસ અને સંશોધન પર બોસ કોર્પોરેશન, 1970ની સાલની શરૂઆતના સમયથી કામ કરી રહ્યું છે. સંગીતકારો માટે હાલમાં બોસ સીસ્ટમે એક સ્વતંત્ર પ્રવર્ધન (એમ્પલિફીકેશન) ઉત્પાદનની રચના કરી છે, જેમાં એક બાસ નમૂનાની ઉપર એક સીધો તાર બેસાડવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.bose.com/musicians/index.jsp |title=બોસ.કોમ વેબ સાઇટ ફોર એલ1 સીસ્ટમ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222175942/http://www.bose.com/musicians/index.jsp |url-status=dead }}</ref> આ સીસ્ટમનું નામ એલ1 (L1) આપવામાં આવ્યું છે, જે એક સુવાહ્ય, ઇનલાઇન સ્પીકરની વ્યૂરચના છે જેની સાથે અવાજને વ્યાપકરીતે આગળથી અલગ કરી શકાય છે. ઓક્ટોબર 15, 2003, બોસ કોર્પોરેશને એલ1 (L1)ના પરિવારના ઉત્પાદનોનું વેચાણ તેના આંતરિક વેચાણ વિભાગ અને કેટલાક પસંદગીના વહેંચનારા વેપારીઓ દ્વારા કરવાનું શરૂ કર્યું. બોસ એક સક્રીય સંગીતકારોના સમૂહનો મેસેજ બોર્ડ સહાય માટે જાણવી રાખ્યો છે, અને તેના એક માલિકે યુનોઓફિસિયલ વીકી અને એફએક્યૂ (FAQ) પર તેને જાણવી રાખ્યો છે. === ઇલેક્ટ્રોફોર્સ === 2004માં બોસે ઇલેક્ટ્રોફોર્સ સીસ્ટમ ગ્રુપની<ref>{{Cite web |url=http://www.bose-electroforce.com/home.cfm |title=ઇલેક્ટ્રોફોર્સ સીસ્ટમ ગ્રુપ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2007-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070329062505/http://www.bose-electroforce.com/home.cfm |url-status=dead }}</ref> સ્થાપના ઉપકરણોની કસોટી કરતી સામગ્રીના વેચાણ, ઉત્પાદન અને વિકાસ માટે કરી, જે વિશ્વભરની સંસ્થાઓ, વિદ્યાપીઠો અને ઔષધી સાધન બનાવતી કંપનીઓને પરીક્ષણ માટે સામગ્રી અને સાધનોના ટકાઉપણાંની બનાવટની જરૂરિયાતને પૂરી પાડે છે. == ઘરના ધ્વનિ ઉત્પાદનોની શ્રેણીઓ == === મલ્ટીમીડિયા પ્રણાલીઓ === * બોસ ડિઝિટલ મ્યુઝિક સીસ્ટમ ** બોસ કમ્પ્યૂટર સ્પીકર * બોસ હેડફોન === સ્પીકર પ્રણાલીઓ === * બોસ વેવ સીસ્ટમ * બોસ સ્ટીરીઓ સ્પીકર === હોમ એન્ટરટેઇનમેન્ટ સીસ્ટમ્સ === * બોસ લાઇફસ્ટાઇલ હોમ એન્ટરટેઇનમેન્ટ સીસ્ટમ્સ * બોસ 3-2-1 હોમ એન્ટરટેઇનમેન્ટ સીસ્ટમ્સ * બોસ અકોસ્ટીમાસ હોમ એન્ટરટેઇનમેન્ટ સીસ્ટમ્સ == બોસ અંગે મંતવ્યો == બોસના ઉત્પાદનોની ગુણવત્તાની ચર્ચામાં કેટલીકવાર અસરકારક માહિતી બહાર આવે છે અને તેના અલગ અલગ મતો હોય છે. અહીં બે મોટા પક્ષ છે એક બોસને ઊંચા અંતવાળા બજારના સાધાનને બનાવનાર તરીકે જુએ છે અને બીજા બોસને એક એવી કંપની તરીકે જુએ છે જે વેચાણનો ઉપયોગ સામાન્ય ઉત્પાદનો માટે નકામા દાવાઓ કરવા માટે કરે છે. અવાજ વગરના કેટલાક પ્રકાશનોને બોસે ઊંચા-અંતવાળા અવાજના ઉત્પાદનો તરીકે પ્રદર્શિત કર્યા છે.<ref name="motortrend"/><ref name="technabob"/><ref name="edmunds"/><ref name="reviews.cnet.com">{{Cite web |url=http://reviews.cnet.com/4520-7866_7-6218554-1.html |title=સી{{!}}નેટ "ક્લાસી કોમપેક્ટ: હાઇ-એન્ડ સીડી રેડિયો" |access-date=2010-09-02 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725150754/http://reviews.cnet.com/4520-7866_7-6218554-1.html |url-status=dead }}</ref><ref name="theregister.co.uk"/><ref>[http://www.forbes.com/lists/2006/10/BVDT.html ફોબ્સ મેગેજીન – અમર બોસ, ધ વર્લ્ડ રીચેસ્ટ પીપલ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pcmag.com/article2/0,1895,1764153,00.asp |title=પીસીએમ.કોમ - હાઇ-એન્ડ, એફોર્ડડેબલ એન્ડ એફોર્ડેબલ એન્ડ એડપ્ટેબલ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2008-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902224657/http://www.pcmag.com/article2/0,1895,1764153,00.asp |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=50V2ag7KtPYC&amp;pg=PA178 ઇજીન્ટ]: મેનેજર્સ! વીન્સ થોમસનથી તમારી કારકિર્દી અને કંપની બંને ચમકાવી દો (pg 178) "બોસ કોર્પોરેશન, ધ માર્કેટ ઓફ હાઇ એન્ડ ઓડિઓ ઇક્વીપમેન્ટ"</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=xbm8BUKGu7MC&amp;pg=PA470 ઇન્ટરનેશનલ બિઝનેસ]: થીયર એન્ડ પ્રેક્ટિસ બાય રીડ એ. અઝમી કેરેલ કૂલ, જી. જોનસન ગુડાર્ડ (pg 470) "ઇન 2002, લોવે એસ્ટાબિલ્સ ઇટ્સ ડ્રિસ્ટ્રીબ્યૂશન ઇન ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ. ધ ડ્રિસ્ટ્રીબ્યુશન વાસ સેટ અપ ઇન કોર્પોરેશન વીથ અનઅધર હાઇ એન્ડ મેનીફેક્સચ, બોસ, અ યુ.એસ સાઉન્ડ સેપેશ્યાલીસ્ટ."</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=5tIDAAAAMBAJ&amp;pg=PA38 પોપ્યુલર મશીન] ઓગસ્ટ 2002 (pg38) "બોસ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, નોન ફોર ઇટ્સ ટાયની યટ પાવરફૂલ લાઇફસ્ટાઇલ હોમ થીયેટર સ્પીકર એન્ડ અધર હાઇ એન્ડ ઓડિઓ ઇક્વીમેન્ટ"</ref> ઓડિઓફાઇલ્સો (શક્ય હોય તેવો શ્રેષ્ઠ અવાજ સાથે નિસબત ધરાવતા લોકો)ની વચ્ચે બોસના ઊંચા અંતવાળા બજારની સ્થિતિ પર સમીક્ષા કરતા ''પીસી (PC) સામાયિક'' કહ્યું કે "ઓડિઓફાઇલના માનકો મુજબ બોસના ઉપકરણોની અવાજની ગુણવત્તા પૂર્ણ નથી સાથે જ કોઇ પણ આ જ પ્રકારની ચોક્કસ જરૂરિયાતો આ જ ભાવ કે તેનાથી ઓછા ભાવમાં પણ ખરીદી શકે છે." <ref>{{Citation |last=Gideon |first=Tim |title=Bose Companion 5 Multimedia Speaker System |date={{#dateformat:2007-02-21|mdy}} |publisher=[[PC Magazine]].com |url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2097317,00.asp |access-date={{#dateformat:2010-07-27|mdy}} |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315140235/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2097317,00.asp }}</ref>ટીએચએક્સ (THX) દ્વારા બોસને ગૃહ મનોરંજન ઉત્પાદનો માટે પ્રમાણભૂત જાહેર નથી કરાયો.<ref>{{cite web|url=http://www.thx.com/consumer/home-entertainment/thx-certified-products/|title=List of THX certified home entertainment products|work=Consumer|access-date=July 23, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100802004726/http://www.thx.com/consumer/home-entertainment/thx-certified-products/|url-status=dead}}</ref> માર્ચ 2006માં ફોર્રેસ્ટર રિસર્ચ નામની એક સ્વતંત્ર બજાર સંશોધન પેઢી દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલા એક અભ્યાસ મુજબ બોસનું બ્રાન્ડ નામ યુએસ (US) ગ્રાહકો દ્વારા સૌથી વધુ વિશ્વાસુ એવા ત્રણ કમ્પ્યૂટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક બ્રાન્ડની કંપનીઓમાંથી એક છે.<ref name="Forrester Research">{{Cite web |url=http://www.forrester.com/Research/Document/0,7211,38694,00.html |title=ફોરેસ્ટર રિસર્ચ – "ધ 2005 ટેકનોલોજી બ્રાન્ડ સોરકાર્ડ" |access-date=2010-09-02 |archive-date=2015-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129105429/https://www.forrester.com/Research/Document/0,7211,38694,00.html |url-status=dead }}</ref> 1979માં બોસના ફ્લેગશીપ 901 સ્પીકર પ્રણાલીનું ''સ્ટીરિયોફાઇલ'' સામાયિક દ્વારા ટીકા કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.stereophile.com/historical/425/index3.html સ્ટીરીઓફીલ રીવ્યૂ]</ref> 901 સીસ્ટમની સમીક્ષામાં, એક સામાયિકના મત મુજબ, આ સીસ્ટમ સામાન્ય અને પૂર્ણતાની અરજી માટે પસંદ ન આવે તેવી છે, કાલ્પનિક ભાવ, માહિતી, અને અવાજના વિશિષ્ટ ગુણ માટે રસ હોય તો જ લેવી ગમે તેવી છે અને આસપાસના વાતાવારણમાં અવાજના પરાવર્તન માટે આટલી બધી કિંમત ચૂકવવી ખૂબ જ વધારે કહેવાય. જોકે, લેખકે તેમ પણ કહ્યું કે અન્ય સ્પીકર સીસ્ટમ્સ કરતા આ સીસ્ટમ, પ્રાકૃતિક વાતાવરણથી વધુ સામ્યતા ધરાવતા અવાજનું ઉત્પાદન કરે છે. == કાયદાકીય કાર્ય == 1981માં બોસે નિષ્ફળતાપૂર્વક [[બદનક્ષી]] માટે ''કન્સ્યૂમર રિપોર્ટ'' નામના સામાયિક સામે ફરિયાદ નોંધાવી ''કન્સ્યૂમર રિપોર્ટે'' સીસ્ટમની સમીક્ષા કરી તેવું નોંધ્યું કે "ઓરડામાં અવાજ ભટકતો રહે છે." શરૂઆતમાં સમવયી જિલ્લા અદાલતને લાગ્યું કે ''કન્સ્યૂમર રિપોર્ટે'' ખોટો અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો છે કે પછી સામાયિક દ્વારા આ મુદ્દે શું સાચું છે તે જાણવાનો પ્રયાસ જ નથી કરવામાં આવ્યો. જો કે વધુ તપાસ બાદ અદાલતે તે જાણ્યું કે મૂળ સમીક્ષાને બદલવામાં આવી હતી જે મુજબ અવાજને દિવાલો સાથે ભટકાતો રહે તેવું લખવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ અદાલતે તેનો ચુકાદો બદલ્યો, અને સંયુક્ત રાજ્યની ઉચ્ચ અદાલતે ''બોસ કોર્પોરેશનની વિરુદ્ધમાં કન્સ્યૂમર યુનિયન ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, આઇએનસી. (Inc.)'' ના કિસ્સામાં 6 માંથી 3 મત આપ્યા, અને જણાવ્યું કે આ નિવેદન કોઇ પણ દ્વેષ વિના કરવામાં આવ્યું હોવાથી તેના માટે કોઇ પણ જવાબદાર નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.mobar.org/fecee336-a405-41e8-9647-fe5deb9cba1d.aspx |title=કમેન્ટરી ઓન લેબલ કેસ ઇન જનરલ ગીંવીંગ અ સ્પેશીફિક એક્ઝામપલ ઓફ ''બોસ કોર્પોરેશન વી. કન્ઝૂમર યુનિયન સ્ટેટ્સ.'' |access-date=2010-09-02 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215103044/http://www.mobar.org/fecee336-a405-41e8-9647-fe5deb9cba1d.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>[http://supreme.justia.com/us/466/485/case.html ઓપીનીયન ઓફ ધ યુનાટેડ સ્ટ્રેટ સુપ્રીમ કોર્ટ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40812FC3B5C0C718CDDAC0894DC484D81&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fC%2fConsumers%20Union |title=NY ટાઇમ એડિટોરિયલ ઓન ધ સુપ્રીમ કોર્ટ રુલીંગ |access-date=2021-08-25 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211023325/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40812FC3B5C0C718CDDAC0894DC484D81&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fOrganizations%2fC%2fConsumers%20Union |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat|Bose|Bose Corporation}} * [http://global.bose.com બોસની અધિકૃત વેબસાઇટ] વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સાઇટોની લિંક્સની સાથે * [http://www.bose.com/controller?event=VIEW_STATIC_PAGE_EVENT&amp;url=/about/history/index.jsp બોસ કોર્પોરેશનનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325233308/http://www.bose.com/controller?event=view_static_page_event&url=/about/history/index.jsp |date=2013-03-25 }} [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] m02scug9qhoh17k3trowzkve2e77hhc બર્મિંગહામ 0 26624 907916 907736 2026-11-21T01:28:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907916 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Birmingham |official_name = |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "Brum", "Brummagem", "Second City", "City of a thousand trades", "Workshop of the World" |settlement_type = City and Metropolitan borough |motto = Forward <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Birmingham -UK -Skyline.jpg |imagesize = 350px |image_caption = Birmingham's skyline with [[10 Holloway Circus|the Holloway Circus Tower]], [[Rotunda (Birmingham)|the Rotunda]] and [[Bull Ring, Birmingham|the Selfridges Building]] visible. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = Birm 1977 arms.png |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = |blank_emblem_link = Coat of arms of Birmingham |image_map = EnglandBirmingham.svg |mapsize = |map_caption = Birmingham shown within England and the West Midlands |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = {{flagicon|Great Britain}} [[United Kingdom]] |subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]] |subdivision_name1 = {{flagicon|England}} [[England]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[West Midlands (region)|West Midlands]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[West Midlands (county)|West Midlands]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Council House, Birmingham|The Council House]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type =[[Metropolitan borough]] |governing_body =[[Government of Birmingham#Birmingham City Council|Birmingham City Council]] |leader_title1 =Lord Mayor |leader_name1 = Michael Wilkes |leader_title2 = Deputy Lord Mayor |leader_name2 = Chauhdry Abdul Rashid |leader_title3 =Council Leader |leader_name3 = [[Mike Whitby]] ([[Conservative Party (UK)|C]]) |leader_title4 = Deputy Council Leader |leader_name4 = [[Paul Tilsley]] ([[Liberal Democrat Party (UK)|Lib Dem]]) |leader_title4 = Council Control |leader_name4 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] / [[Liberal Democrats|Liberal Democrat]] Progressive Partnership |leader_title5 =[[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]] |leader_name5 =[[Richard Burden]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Liam Byrne]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[John Hemming (politician)|John Hemming]] [[Liberal Democrats|(LD)]]<br />[[Lynne Jones|Dr Lynne Jones]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Khalid Mahmood]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Steve McCabe (politician)|Steve McCabe]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Andrew Mitchell]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]<br />[[Clare Short]] [[Clare Short|(IL)]]<br />[[Siôn Simon]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Gisela Stuart]] [[Labour Party (UK)|(L)]] |established_title = Founded |established_date = 7th century |established_title2 = [[Municipal borough]] |established_date2 = 1838 |established_title3 = [[City status in the United Kingdom|City]] |established_date3 = 1889 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 267.77<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2008 est. |population_footnotes = |population_note = |population_total ={{EnglishDistrictPopulation|ONS=00CN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS=00CN}}]]) |population_density_km2 =3739 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[West Midlands conurbation|Conurbation]] |population_blank1 = 2,284,093 |population_density_blank1_title = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Ethnicity <br /><small>(2007 estimates<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |publisher=Neighbourhood Statistics |month=June |year=2006 |access-date=23 October 2008 |archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919144842/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>) </small> |population_blank2 = 66.7% White (62.1% [[White British]])<br />21.0% [[British Asian|South Asian]]<br />6.7% [[Black British|Black]]<br /> 3.2% [[British Mixed|Mixed Race]]<br />1.2% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.2% Other |population_density_blank2_km2 = |population_density_blank2_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |coordinates_type =region:GB_type:city_scale:1000 |latd=52 |latm=28 |lats=59 |latNS=N |longd=1 |longm=53 |longs=37 |longEW=W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 140 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code =[[B postcode area|B]] |area_code =0121 |iso_code =GB-BIR |blank1_name =[[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info =00CN |blank2_name =[[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank2_info ={{gbmappingsmall|SP066868}} |blank3_name =[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank3_info = UKG31 |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.birmingham.gov.uk/ birmingham.gov.uk] |footnotes = }} '''બર્મિંગહામ''' એક શહેર છે અને ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ કાઉન્ટીમાં મેટ્રોપોલિટન બરો છે. તે (2008ના અંદાજ મુજ) 1,016,800ની વસતી સાથે લંડન બહારનું બ્રિટનનું સૌથી વધુ ગીચ વસતી ધરાવતું શહેર છે અને તે 2,284,093ની વસ્તી (2001ની વસતી ગણતરી) સાથેનો બ્રિટનનો બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે અને તે વેસ્ટ મિડલેન્ડના શહેરી વિસ્તારની મધ્યમાં આવેલું છે.<ref name="KSUA">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y |title=Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher= Office for National Statistics |access-date=9 June 2007}}</ref> 3,683,000ની વસતી સાથે બર્મિંગહામનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, કે જેમાં પરિવહન સેવાથી જોડાયેલા આજુબાજુના શહેરોનો સમાવેશ થાય છે તે બ્રિટનનો બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ ગીચ વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/file_2420/fr-1.4.3_April2007-final|title=British urban pattern: population data|access-date=14 March 2009|year=2007|month=March|format=PDF|work=ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions|publisher=European Union – European Spatial Planning Observation Network}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનું ઊર્જાસ્ત્રોત હતું, જેનાથી તે ‘‘વર્કશોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ” અથવા ‘‘સિટી ઓફ એ થાઉઝન્ડ ટ્રેડ”ના નામે ઓળખાતું થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/mail/news/columnists/goldberg/tm_objectid=16955982&method=full&siteid=50002&headline=decline-of-the-city-of-a-thousand-trades-name_page.html |title=Decline of the city of a thousand trades |publisher=[[Birmingham Mail]] |date=17 April 2006 |access-date=2 August 2006}}</ref> બર્મિંગહામના ઔદ્યોગિક મહત્ત્વમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ તે નેશનલ કોમર્શિયલ સેન્ટર તરીકે વિકાસ પામ્યું છે અને તેનો બિઝનેસ કરવા માટે બ્રિટનમાં બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ સ્થળ તરીકે સમાવેશ થયો છે.<ref name="cushman">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|title=Birmingham, biggest mover in European league table, second to London for UK business|date=6 October 2009|author=Anna Blackaby|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=27 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827084202/http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ હાઇ ટેક, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે કોન્ફરન્સ, રિટેલ અને વિવિધ કાર્યક્રમો માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે અને તેને ત્રણ યુનિવર્સિટીનો સહયોગ છે. તે સૌથી વધુ વિદેશી મુલાકાતીઓ દ્વારા મુલાકાત લેવામાં આવતું બ્રિટનનું ચોથા ક્રમનું શહેર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online – International Visits |access-date=19 July 2009 |publisher=ONS }}</ref> તે બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેરી અર્થતંત્ર છે<ref>[https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/detail.asp?MediaDetailsID=1562 UKmediacentre.pwc.com]</ref> અને ઘણીવાર તેનો સેકન્ડ સિટી તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જીવનના વૈશ્વિક ધોરણો અંગેના મર્સર ઇન્ડેક્સમાં 2010માં બર્મિંગહામને વિશ્વમાં રહેવા લાયક શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં 55મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#Europe |title=Quality of Living worldwide city rankings 2010 – Mercer survey |publisher=Mercer |date=26 May 2010 |access-date=27 May 2010}}</ref> બર્મિંગહામને 20 વર્ષમાં વિશ્વના 20 રહેવાલાયક ટોચના શહેરોમાં સામેલ કરવાના હેતુ સાથે શહેરનો પુનઃવિકાસ કરવા માટેનો બિગ સિટી પ્લાન નામનો એક મોટો કાર્યક્રમ શહેરની મધ્યમાં હાલમાં ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|title=Big City Plan Website|publisher=Birmingham City Council|access-date=27 January 2010|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131191908/http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામના લોકો ‘‘બ્રુમિઝ” તરીકે ઓળખાય છે, જે શબ્દ શહેરના ઉપનામ ‘‘બ્રુમ”માંથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ શહેરની લોકબોલીના શબ્દ બ્રુમેગેમમાંથી ઉતરી આવ્યો હોવાની પણ ધારણા છે,<ref>{{cite web |url=http://www.worldwidewords.org/weirdwords/ww-bru2.htm |title= Brummagem |publisher= Worldwidewords.com |date= 13 December 2003 |access-date=7 June 2008}}</ref> જ્યારે બ્રુમેગેમ શબ્દ આ શહેરના જુના નામ ‘‘બ્રોમવિચેમ’’માંથી આવ્યો હોવાની ધારણા છે.<ref>{{cite book |author=William Hutton |title=An History of Birmingham |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_an-history-of-birmingham_hutton-william_1783 |year=1783 }}</ref> બ્રુમી લોકબોલી અને તેના લઢણ અલગ અલગ છે, જે બંને બાજુના બ્લેક કન્ટ્રીથી અલગ પડે છે. == ઇતિહાસ == બર્મિંગહામની સૌ પ્રથમ વસાહતના પુરાવા હસ્તકલાની વસ્તુઓ છે, જે સિટી સેન્ટરની કર્ઝન સ્ટ્રીટ નજીકથી આશરે 10,400 વર્ષ પૂર્વે મળી આવ્યા હતા.<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |title=Evidence of Stone Age man found in Digbeth |publisher=Birmingham Post |access-date=28 July 2009 |archive-date=8 ઑક્ટોબર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008152705/http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |url-status=dead }}</ref> 7મી સદીની શરુઆતમાં<ref>{{Cite web |url=http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |title=બેસેટ, એંગ્લો-સેક્સોન બર્મિંગહામ, 2000 |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316044800/http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ રી નદીના કિનારા પરનું એન્ગો-સેક્સન ખેતી ધરાવતું ગામડું હતું.<ref name="name"/> એવું માનવામાં આવે છે કે ‘‘બર્મિંગહામ” શબ્દ ‘‘બીઓર્મા ઇન્ગા હેમ’’ શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ બીઓર્માના પુત્રો (અથવા વંશજો)ની ખેતીવાડી એવો થાય છે.<ref name="name">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype%3DPressNewsStandardTemplate%26website%3D1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |title=Birmingham or Brummagem? |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 january 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134450/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype=PressNewsStandardTemplate&website=1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> લેખિત દસ્તાવેજમાં બર્મિંગહામનો પ્રથમ ઉલ્લેખ 1086ની ડોમ્સડે બુકમાં માત્ર 20 શિલિંગના મૂલ્યના એક નાનકડા ગામડા તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> આ નામ અંગે ઘણી ભિન્નતા છે. બર્મિગહામ એક બીજુ વર્ઝન છે. [[ચિત્ર:Birmingham - Westley Map 1731.png|left|thumb|વિલિયમ વેસ્લીના બર્મિંગહામનો 1731નો નકશોનકશાની ટોચ પશ્ચિમ તરફ પૂર્વાભિમુખીકરણ છે.]] 1166માં બર્મિંગહામના ઉમરાવ પીટર ડી બર્મિંગહામને તેમના કિલ્લામાં બજારનું આયોજન કરવા માટે રાજવી પરિવાર તરફથી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref name="origins"/><ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/historicbirmingham.htm |title=Historic Birmingham |publisher=Birminghamuk.com |date= |access-date=30 May 2009 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જે બજાર તે સમયે બુલ રિંગ તરીકે જાણીતું બન્યું હતું અને બર્મિંગહામ એક નાનકડા ગામડામાંથી બજારનું શહેર બન્યું હતું. જોહન ડુડલીએ એડવર્ડ ડી બર્મિંગહામની લોર્ડશિપને છેતરપિંડીપૂર્વક છીનવી લીધી ત્યાં સુધી 1530ના દાયકા સુધી ડી બર્મિંગહામ કુટુંબ લોર્ડ ઓફ બર્મિંગહામ તરીકેનો હોદ્દો ભોગવતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |title=IONA – Birmingham |publisher=Project-iona.co.uk |date= |access-date=30 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020214707/http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |archive-date=20 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> 16મી સદીની શરૂઆતમાં બર્મિંગહામને આયર્ન ઓર અને કોલસાનો પુરવઠો મળવા લાગ્યો હતો અને તેનાથી શહેરમાં ધાતુ પર કામ કરતા ઉદ્યોગોની સ્થાપના થઈ હતી.<ref>{{cite book |author=Hugh Miller |title=First Impressions of England and Its People |url=https://archive.org/details/firstimpression02millgoog |year=1851 |publisher=Gould and Lincoln}}</ref> 17મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ગૃહ યુદ્ધના સમય સુધી બર્મિંગહામ નાના શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટેની નામના સાથે એક મહત્ત્વનું ઉત્પાદન શહેર બન્યું હતું. બર્મિંગહામના શસ્ત્ર ઉત્પાદકો મુખ્ય વેપારી બન્યા હતા અને આ કારોબાર ગન ક્વાર્ટર તરીકે જાણીતા વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થયો હતો. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન (મધ્ય 18મી સદીથી શરૂ થઈને) બર્મિંગહામ ઝડપથી મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું અને શહેરમાં સમૃદ્ધિ આવી હતી. બર્મિંગહામની વસતી 17મી સદીના અંત ભાગમાં 15,000 હતી, જે એક સદી પછી 70,000 થઈ હતી.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/674997/Birmingham બર્મિંગહામ (ઇંગ્લેન્ડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ)]". વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> 18મી સદીમાં બર્મિંગહામ સ્થાનિક વિચારકો અને ઉદ્યોગપતિઓના મહત્ત્વના સંગઠન લુનાર સોસાયટીનું વતન બન્યું હતું. બર્મિંગહામે 19મી સદીની શરુઆતમાં રાજકીય સુધારા માટેની ઝુંબેશમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મહત્ત્વનું સ્થાન મેળવ્યું હતું, કારણ કે થોમસ એટવૂડની બર્મિંગહામ પોલિટિકલ યુનિયનને દેશને આંતરવિગ્રહની નજીક લાવી દીધો હતો અને તે પછી ડેઝ ઓફ મે દરિમયાન 1832માં ગ્રેટ રિફોર્મ એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last=Hilton|first=Boyd|year=2006|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England, 1783–1846|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-822830-9|pages=426–427|url=http://books.google.com/?id=D37VByMZSaUC|access-date=7 January 2009}}</ref> 1831 અને 1832માં ન્યૂહોલ હીલ ખાતે આ યુનિયનની બેઠકો બ્રિટને ક્યારેય ન જોઈ હોય તેટલો મોટો રાજકીય મેળાવડો હતો..<ref>{{Cite journal|last=Flick|first=Carlos T.|title=Thomas Attwood, Francis Place, and the Agitation for British Parliamentary Reform|journal=The Huntington Library Quarterly|volume=34|issue=4|year=1971|month=August|publisher=University of California Press|page=359|url=http://www.jstor.org/stable/3816950|access-date=10 January 2009}}</ref> આ ધારાનો મુસદ્દો ઘડનારા લોર્ડ ડરહામએ લખ્યું હતું કે ‘‘સુધારા માટે આ દેશ બર્મિંગહામનો ઋણી છે અને તેને ક્રાંતિમાંથી મુક્તિ અપાવી છે.’’<ref>{{Cite journal |last=Briggs|first=Asa|author-link=Asa Briggs|title=Thomas Attwood and the Economic Background of the Birmingham Political Union|journal=Cambridge Historical Journal|volume=9|issue=2|year=1948|month=|publisher=Cambridge University Press|page=190|url=http://www.jstor.org/stable/3020620|access-date=6 January 2009}}</ref> 1820ના દાયકા સુધીમાં વિશાળ નહેર માળખાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ઉદ્યોગો માટે કુદરતી સંસાધનોના પુરવઠામાં વધારો થયો હતો. બર્મિંગહામમાં 1837માં ગ્રાન્ડ જંક્શન રેલવેના આગમન સાથે રેલવે વ્યવહાર ચાલુ થયો હતો અને એક વર્ષ પછી લંડન અને બર્મિંગહામ રેલવે સેવા ચાલુ થઈ હતી. વિક્ટોરિયન યુગ દરમિયાન બર્મિંગહામની વસતીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થયો હતો અને તેની વસતી 5 લાખના આંકને વટાવી ગઈ હતી<ref name="historicpopulation">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=Historic Population Of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134523/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું સેન્ટર બન્યું હતું. બર્મિંગહામને મહારાણી વિક્ટોરિયાએ 1889માં શહેરનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mayors |publisher=Birmingham.gov.uk |title=History of Mayoralty |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052542/http://www.birmingham.gov.uk/mayors |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> આ શહેરે 1900માં તેની પોતાની યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102065752/http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-date=2 જાન્યુઆરી 2008 |title=Inside the university |publisher=University of Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham in 1886.jpg|thumb|1886નું બર્મિંગહામ ]] [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના ‘‘બર્મિંગહામ બ્લિટ્ઝ’’ દરમિયાન બર્મિંગહામ ભારે બોંબમારાનો શિકાર બન્યું હતું અને શહેરને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં પુનઃવિકસિત કરાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?blobcol=urldata&blobheader=application%2Fpdf&blobheadername1=Content-Disposition&blobheadervalue1=attachment%3B+filename%3D6415485.pdf&blobkey=id&blobtable=MungoBlobs&blobwhere=1223418010271&ssbinary=true |title=1960s Architecture in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> જેમાં કેસલ વેલ જેવા વિશાળ ટાવર બ્લોક એસ્ટેટના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. બુલ રિંગનું ફરી બાંધકામ કરાયું હતું અને ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશનનો ફરી વિકાસ કરાયો હતો. તાજેતરના વર્ષોમાં બર્મિંગહામમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર અને મિલેનિયમ સ્ક્વેર જેવા નવા સ્ક્વેરના બાંધકામ સાથે મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. જુની શેરીઓ, ઇમારતો અને કેનાલને જાળવી રાખવામાં આવી હતી, લોકો માટેના સબવેઝને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને બુલ રિંગ શોપિંગ સેન્ટરનું<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |title=Major Developments |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173332/http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |url-status=dead }}</ref> સંપૂર્ણપણે પુનઃનિર્માણ કરાયું હતું. બર્મિંગહામના પુનઃવિકાસ માટેની બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની મહત્ત્વકાંક્ષી યોજનાનું આ પ્રથમ પગલું હતું, જે બિગ સિટી પ્લાન તરીકે જાણીતો બન્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2008/jun/29/architecture.regeneration|title=Article reviewing the Architectural regeneration of Birmingham City Centre|publisher= Guardian|access-date=25 January 2010 | location=London | first=Stephen | last=Bayley | date=30 June 2008}}</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના કેટલાંક દાયકામાં બર્મિંગહામના વંશીય માળખામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું હતું, કારણ તેમાં કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન અને બીજા દેશોના લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609021432/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-date=2008-06-09 |title=Birmingham's Post War Black Immigrants |publisher=Birmingham City Council |access-date=22 July 2009 |url-status=dead }}</ref> શહેરની વસતી 1951માં 1,113,000 લોકોની ટોચની સપાટીએ પહોંચી હતી.<ref name="historicpopulation"/> == વહીવટ == [[ચિત્ર:Victoria Square, Birmingham at dusk.jpg|thumb|કાઉન્સિલ હાઉસ, જે બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની બેઠક છે]] બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ 40 વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 120 કાઉન્સિલર સાથે બ્રિટનની સૌથી મોટી સ્થાનિક ઓથોરિટી અને યુરોપની સૌથી મોટી કાઉન્સિલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|title=Corporate Marketing and Promotions Team: Sponsorship|publisher=Birmingham City Council|access-date=12 September 2009|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100310232453/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|archive-date=10 માર્ચ 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/wards |title=Wards |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> તેનું મુખ્યમથક વિક્ટોરિયા સ્ક્વેરમાં કાઉન્સિલ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. કોઇ એક પક્ષની એકંદરે બહુમતી નથી અને કાઉન્સિલમાં કન્વર્ઝેવેટિવ/લિબરલ ડેમોક્રેટ ગઠબંધન વહીવટ કરે છે. આ શહેર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તાર માટે પ્રાદેશિક સરકારનું પણ કેન્દ્ર છે, કારણ કે તેમાં આ વિસ્તારની ગવર્નમેન્ટ ઓફિસ,<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=Government Office for the West Midlands|archive-date=1 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044531/http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|url-status=dead}}</ref> પ્રાદેશિક વિકાસ એજન્સી એડવાન્ટેજ વેસ્ટ મિડલેન્ડ<ref name="constituencies">{{cite web|url=http://www.advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|title=Contact us|access-date=3 February 2009|publisher=Advantage West Midlands|archive-date=25 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125035230/http://advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|url-status=dead}}</ref> અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ રિનજલ એસેમ્બલી આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=West Midlands Regional Assembly|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226125335/http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં 10 સંસદીય મતક્ષેત્રો છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં આ ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં એક બેઠક કન્ઝર્વેટિવ પાસે એક લિબરલ ડેમોક્રેટ પાસે અને આઠ લેબર પાર્ટીના સાંસદ છે. યુરોપિયન સંસદમાં આ શહેર વેસ્ટ મિડલેન્ડ યુરોપીયન સંસદ મતક્ષેત્રનો એક ભાગ છે, જે છ યુરોપીય સંસદ સભ્યોને ચૂંટે છે.<ref name="constituencies"/> બર્મિંગહામ મૂળમાં વોરવિક્સશાયરનો એક ભાગ હતું, પરંતુ 19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીની શરુઆતમાં વિસ્તરણ થયું હતું અને દક્ષિણમાં વોરસ્ટરશાયર કેટલાંક ભાગ તેમજ ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં સ્ટેફોર્ડશાયરના કેટલાંક ભાગનો તેમાં સમાવેશ થયો હતો.1974માં સટોન કોલ્ડફિલ્ડનો આ શહેરના વિસ્તારમાં સમાવેશ થાય હતો અને તે નવી વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીનું મેટ્રોપોલિયન શહેર બન્યું હતું. 1986 સુધીમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરમાં બેસતી હતી. બર્મિંગહામમાં કાયદાનું અમલીકરણ કરવાની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ કરે છે, આગ અને બચાવની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ ફાયર સર્વિસ કરે છે, જ્યારે ઇમર્જન્સી મેડિકલ સેવા વેસ્ટ મિડલેન્ડ એમ્બ્યુલેન્સ સર્વિસ પૂરી પાડે છે. == ભૂગોળ == બર્મિંગહામ દરિયાની સપાટીથી ઉપર આશરે 500થી 1,000 ફીટ (150થી 300 મીટર) ઊંચાઇ આવેલા બર્મિંગહામ ઉચ્ચપ્રદેશ પર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારના કેન્દ્રમાં આવેલું છે અને તે સેવર્ન અને ટ્રેન્ટ નદીઓના તટપ્રદેશ વચ્ચેના બ્રિટનના મુખ્ય ઉત્તર-દક્ષિણ જલવિભાજકથી અલગ પડે છે. શહેરના દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં લીકી હિલ્સ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/lickey |title=Lickey Hills Country Park |publisher= Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> ક્લેન્ટ હિલ્સ અને વોલ્ટન હિલ આવેલા છે, જે {{convert|1033|ft|m|0}} સુધી પહોંચે છે અને તેના પરથી શહેરનું એકંદર દ્રશ્ય મેળવી શકાય છે. સિટી ઓફ બર્મિંગહામ દક્ષિણપૂર્વમાં સોલિહુલ મ્યુનિસિપાલિટી તેમજ ઉત્તરપશ્ચિમમાં વોલ્વરહેમ્પ્ટન અને ઔદ્યોગિક શહેર બ્લેક કન્ટ્રી સાથે એક શહેરી વિસ્તારની રચના કરે છે. આ તમામ વિસ્તાર વેસ્ટ મિડલેન્ડ અર્બન એરિયા તરીકે ઓળખાય છે, જે 2,284,093 (2001ની વસતીગણતરી મુજબ) વસતી ધરાવતા {{convert|59972|ha|km2 sqmi|abbr=on|0}} વિસ્તારને આવરી લે છે.<ref name="KSUA"/> સિટીમાં હાલમાં આવરી લેવામાં આવેલો મોટાભાગનો વિસ્તાર મૂળમાં પ્રાચી આર્ડનના જંગલોના ઉત્તરીય વિસ્તાર છે, જેની હાજરીને હજુ પણ શહેરના ઓક વૃક્ષોના ગાઢ કવચ તેમજ મોસેલી, સોલ્ટલી, યાર્ડલી, સ્ટીર્ચલી અને હોકલી કે જેમના નામોના અંતે ‘‘લી’’ શબ્દ આવે છે જેવા સંખ્યાબંધ મોટા જિલ્લાઓમાં હજુ પણ અનુભવી શકાય છે. જૂની અંગ્રેજીમાં ''-lēah'' શબ્દનો અર્થ ‘‘વુડલેન્ડ ક્લિયરિંગ’’ (જંગલોનો નાશ) એવો થાય છે કે જોકે સ્ટીર્ચલીના કિસ્સામાં આ નામ હકીકતમાં ‘‘સ્ટ્રીટલી’’ શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે નામથી આ જિલ્લો આશરે 200 પહેલા સુધી ઓળખાતો હતો.<ref>{{cite book|last=Hooke|first=Della|editor=Brown, Michelle P.; Farr, Carol Ann|title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe|access-date=9 May 2009|edition=|series=|date=|year=2005|publisher=Continuum|isbn=0826477658|page=167|chapter=Mercia: Landscape and Environment|chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA167}}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham panorama from the Lickey Hills.jpg|thumb|800px|center|લિકી હિલ્સથી લીધેલું શહેરનું પરિદ્રશ્ય, લોન્ગબ્રિજ અગ્રસ્થાને છે]] === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === ભૌગોલિક રીતે બર્મિગહામ હાલમાં ''બર્મિંગહામ ફોલ્ટ'' થી ઘેરાયેલું છે, જે દક્ષિણ પશ્ચિમમાં લિકી હિલ્સથી શહેરમાંથી કર્ણરેખામાં પસાર થઈને ઉત્તરપૂર્વમાં એડબેસ્ટન, ધ બુલ રિંગથી એર્ડિંગ્ટન અને સુટોન કોલ્ડફિલ્ડને જોડે છે.<ref name="JPS"/> આ ફોલ્ટના દક્ષિણ અને પૂર્વમાં નરમ જમીન મર્સિય મડસ્ટોન ગ્રૂપ (અગાઉનું નામ કેપેર માર્લ) છે, જેમાં બન્ટર પેબલ (પથ્થરો) ખાણો આવેલી છે અને તેમાંથી ટેમ, રી અને કોલ જેવી નદીઓ તેમની ઉપનદીઓ સાથે વહે છે.<ref>{{cite book |author=Victor Skipp |title=The History of Greater Birmingham – down to 1830 |url=https://archive.org/details/historyofgreater0000vict |page=[https://archive.org/details/historyofgreater0000vict/page/15 15] |year=1987 |publisher=V. H. T. Skipp |location=Yardley, Birmingham |isbn=0-9506998-0-2}}</ref> આમાંથી મોટાભાગના વિસ્તારનું નિર્માણ પર્મિયન અને ટ્રીએસિક યુગો દરિમયાન થયું હતું.<ref name="JPS">{{cite web |url=http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212130436/http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=The Geography of Birmingham |publisher=JPServicez Search Articles |author=Susan Ashby |date=10 December 2007 |access-date=24 December 2007 |url-status=dead }}</ref> આ ફોલ્ડના ઉત્તર અને પશ્ચિમ વિસ્તાર આજુબાજુના વિસ્તારો કરતા 150થી 600 ફીટ (45થી 180 મીટર) ઊંચાઈએ આવેલો છે અને તે શહેરનો મધ્ય ભાગ છે, જે કેપેર રેતીના ખડકોની લાંબી ગિરિમાળામાં પથરાયેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22959 |title=The Growth of the City, A History of the County of Warwick: Volume 7: The City of Birmingham (1964), pp. 4–25 |publisher= British History Online |access-date= 22 July 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF |title=Solid Geology – 1:250,000 scale (Source: British Geological Survey, NERC) |publisher= Department for Environment Food and Rural Affairs |format=gif |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021101221926/http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF|archive-date=1 November 2002}}</ref> === આબોહવા === બર્મિંગહામની આબોહવાને ટેમ્પરેટ મેરિટાઇમ ક્લાઇમેટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે, જે ઉનાળા (જુલાઇ)માં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે {{convert|20|°C|°F}} અને શિયાળા (જાન્યુઆરી)માં આશરે {{convert|4.5|°C|°F}} સાથે બ્રિટિશ આસ્લે સાથે મળતું આવે છે. અહીં અત્યંત ખરાબ વાતાવરણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ શહેર તેના ટોર્નેડો માટે જાણીતું છે- તાજેતરમાં જુલાઈ 2005માં શહેરના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા ટોર્નેડોને કારણે આ વિસ્તારના મકાન અને કારોબારને નુકસાન થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://web.archive.org/web/20080618215923rn_1/www.birmingham.gov.uk/tornado.bcc |title=Birmingham Tornado 2005 |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> જુલાઈ 2006માં અનુભવાયેલા હિટવેવ જેવા ઉનાળામાં કોઇકવાર આવતા હીટવેવ તાજેતરના વર્ષોમાં હવે વધુ સામાન્ય બન્યા છે અને બરફવર્ષામાં ઘટાડાને સાથે શિયાળો 1990ના દાયકા પછીથી વધુ હળવો બન્યો છે. બીજા મોટાભાગના મોટા શહેરની જેમ બર્મિંગહામમાં નોંધપાત્ર ‘‘શહેરી ગરમ દ્વીપ’’ની અસર જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/27/climate.shtml |title=Inside Out: Living with global warming |publisher=BBC |date=27 March 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે બર્મિગહામમાં નોંધાયેલી સૌથી વધુ ઠંડી રાત્રી (14 જાન્યુઆરી, 1982) દરમિયાન શહેરના પૂર્વ વિસ્તારના છેડે આવેલા બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે તાપમાન {{convert|-20.8|°C|°F}} થી ઘટીને {{convert|-12.9|°C|°F}} થયું હતું, પરંતુ શહેરના મધ્યમાં આવેલા એજબેસ્ટન ખાતે તાપમાન માત્ર હતું.<ref name="RCBI">{{cite book |author=Dennis Wheeler |coauthors=Julian Mayes |title=Regional Climates of the British Isles |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=0-415-13930-9}}</ref> બ્રિટનના બીજા મોટા નગરજૂથોની સરખામણીમાં બર્મિંગહામ તેના ટાપુ પરના સ્થળ અને તુલનાત્મક રીતે ઊંચાપ્રદેશને કારણે હિમવર્ષાનું શહેર છે.<ref name="RCBI"/> ઉત્તરપશ્ચિમ હવાના પ્રવાહ પરના કેશાયર ગેપ મારફત શહેરમાં ઘણીવાર હિમવર્ષા થાય છે, પરંતુ તે ઉત્તર પૂર્વીય હવાના પ્રવાહમાંથી નોર્થ સીમાં ઘણીવાર શમી પણ જાય છે.<ref name="RCBI"/> {{Infobox Weather |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Birmingham |Jan_Hi_°C = 6.0 |Jan_REC_Hi_°C = 13 |Feb_Hi_°C = 6.2 |Feb_REC_Hi_°C = 16 |Mar_Hi_°C = 8.9 |Mar_REC_Hi_°C = 21 |Apr_Hi_°C = 11.9 |Apr_REC_Hi_°C = 24 |May_Hi_°C = 15.3 |May_REC_Hi_°C = 29 |Jun_Hi_°C = 19.3 |Jun_REC_Hi_°C = 31 |Jul_Hi_°C = 21.2 |Jul_REC_Hi_°C = 32 |Aug_Hi_°C = 20.8 |Aug_REC_Hi_°C = 33 |Sep_Hi_°C = 17.8 |Sep_REC_Hi_°C = 27 |Oct_Hi_°C = 13.8 |Oct_REC_Hi_°C = 25 |Nov_Hi_°C = 9.2 |Nov_REC_Hi_°C = 19 |Dec_Hi_°C = 7.1 |Dec_REC_Hi_°C = 14 |Jan_Lo_°C = 0.3 |Jan_REC_Lo_°C = -12 |Feb_Lo_°C = 0.1 |Feb_REC_Lo_°C = -9 |Mar_Lo_°C = 1.5 |Mar_REC_Lo_°C = -7 |Apr_Lo_°C = 3.3 |Apr_REC_Lo_°C = -2 |May_Lo_°C = 6.0 |May_REC_Lo_°C = -1 |Jun_Lo_°C = 9.8 |Jun_REC_Lo_°C = 3 |Jul_Lo_°C = 11.5 |Jul_REC_Lo_°C = 6 |Aug_Lo_°C = 11.0 |Aug_REC_Lo_°C = 6 |Sep_Lo_°C = 8.8 |Sep_REC_Lo_°C = 3 |Oct_Lo_°C = 6.2 |Oct_REC_Lo_°C = -2 |Nov_Lo_°C = 2.9 |Nov_REC_Lo_°C = -4 |Dec_Lo_°C = 1.3 |Dec_REC_Lo_°C = -6 |Jan_Precip_mm = 56 |Feb_Precip_mm = 48 |Mar_Precip_mm = 52 |Apr_Precip_mm = 48 |May_Precip_mm = 55 |Jun_Precip_mm = 57 |Jul_Precip_mm = 47 |Aug_Precip_mm = 67 |Sep_Precip_mm = 54 |Oct_Precip_mm = 53 |Nov_Precip_mm = 59 |Dec_Precip_mm = 66 |source = United Nations World Meteorological Organization<ref name= >{{cite web| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| title = Weather Information for Birmingham| access-date = , 2007| publisher = UN World Meteorological Organization| archive-date = 2011-11-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20111116060434/http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| url-status = dead}}</ref>|access-date = 26 August 2007 }} === નજીકના સ્થળો === * આથર્સ્ટોન * બેડવર્થ * બ્રોમ્સગ્રોવ * કેનોક * કોલ્સહિલ * કોવેન્ટ્રી * ડ્રોઇટવીચ * ડુડલી * હેલ્સોવેન * હિન્કલી * કેનિલવર્થ * કિડરમિનસ્ટર * લીચફિલ્ડ * ન્યૂનીટોન * ઓલ્ડબરી * રેડડીચ * રોયલ લિમિંગ્ટન સ્પા * રગ્બી * સોલિહલ * સ્ટેફોર્ડ * સ્ટુઅરબ્રિજ * સ્ટેફોર્ડ-અપોન-એવોન * ટેમવર્થ * ટેલફોર્ડ * વોરવિક * વોલસોલ * વેસ્ટ બ્રોમવિચ * વોલ્વરહેમ્પ્ટન * વોરસેસ્ટર {{endflatlist}} == વસ્તી વિષયક માહિતી == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:90%" |- ! ધર્મ ! ટકાવારી <br />વસતી |- | [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] | 0.3% |- | ખ્રિસ્તી | 59% |- | [[હિંદુ|હિન્દુ]] | 2% |- | જેવીશ | 0.2% |- | [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]] | 14.3% |- | શીખ | 2.9% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 12.4% |- | અનુત્તર\ | 8.4% |} ઓએનએસ (ONS)ના અંદાજ મુજબ 2007માં વસતીમાં 66.7 ટકા લોકો શ્વેત, (2.4 આઇરીશ અને 2.2 અન્ય શ્વેત લોકો સહિત), 21 ટકા [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]], 6.7 ટકા અશ્વેત, 1.2 ટકા ચાઇનીઝ, 3.2 મિશ્ર જાતિ અને 1.2 ટકા અન્ય વંશીય<ref>{{cite web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Regional Population Estimates by Ethnic Group |publisher=ONS |access-date=22 July 2009 |archive-date=24 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224002326/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref> વારસાના હતા. પ્રાયમરી સ્કૂલના 57 ટકા અને સેકન્ડરી સ્કૂલના 52 ટકા વિદ્યાર્થી અશ્વેત બ્રિટિશ પરિવારના છે.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/27/nschools127.xml |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=1 October 2007 |access-date=28 March 2008 |location=London |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417152416/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F27%2Fnschools127.xml |url-status=dead }}</ref> 16.5 ટકા લોકો બ્રિટનની બહાર જન્મેલા છે. [[ચિત્ર:Birmingham canalside apartments at dusk.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરના કેનલસાઇડ એપાર્ટમેન્ટ]] વસતીની ગીચતા ચોરસ માઇલ (3,649/km²) દીઠ 9,451 લોકોની છે, જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ ચોરસ માઇલ (377.2/km²) દીઠ 976.9 લોકોની છે. વસતીમાં સ્રીઓનું પ્રમાણ 51.6 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોનું પ્રમાણ 48.4 ટકા છે. વધુ મહિલાઓ 70 કે તેથી વધુ ઉંમરની છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |title=2001 Population Census: Gender Profiles |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609145143/http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.4 ટકા વસતી 16થી 74ના વયજૂથમાં આવે છે, જ્યારે સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ 66.7 ટકા છે.<ref name="KS">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |title=2001 Census of Population: Key Findings |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609032140/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.3 ટકા કુટુંબો પોતાની માલિકનું મકાન ધરાવે છે અને 27.7 ટકા કુટુંબો સિટી કાઉન્સિલ, હાઉસિંગ એસોસિએશન કે અન્ય રજિસ્ટ્રર્ડ સામાજિક મકાનમાલિકોના ભાડાના મકાનમાં રહે છે. બાકીના 11.8 ટકા કુટુંબો ખાનગી ઘરોમાં ભાડે રહે છે અને ભાડું ચુકવ્યા વગર રહે છે.<ref name="KS"/> સ્થાનિક સરકારી જિલ્લાના પ્રમાણમાં કાર્યરત શહેર-પ્રદેશનું માપ કાઢતા યુરોસ્ટેટ એટલે કે બર્મિગહામ લાર્જર અર્બન ઝોનમાં 2004માં 2,357,100ની વસતી હતી. બર્મિંગહામ ઉપરાંત એલયુઝેડમાં ડુડલી સેન્ડવેલ, સોલિહુલ અને વોલસોલ મેટ્રોપોલિટન બરો તેમજ લીચફિલ્ડ, ટેમવર્થ, નોર્થ વોરવિકશાયર અને બ્રોમ્સગ્રોવ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=28|format=PDF|publisher=Greater London Authority|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604094316/http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|archive-date=4 જૂન 2011|url-status=live}}</ref> == રસપ્રદ સ્થળો == [[ચિત્ર:BirminghamBarberInstitute.jpg|thumb|બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ]] બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી બર્મિંગહામની મુખ્ય આર્ટ ગેલેરી અને મ્યુઝિયમ છે. તેમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ બ્રધરહૂડના જાણીતા આર્ટ કલેક્શન અને એડવર્ડ બર્ન-જોન્સના વિશ્વના સૌથી મોટા આર્ટ કલેક્શન સહિત જાણીતી કલાકૃતિનું કલેક્શન છે. શહેરના એસ્ટોન હોલ, બ્લેકસ્લે હોલ, મ્યુઝિયમ ઓફ ધ જ્વેલરી ક્વાર્ટર, સોહો હાઉસ અને જે.આર.આર ટોલ્કીનના ચાહકો માટેનું લોકપ્રિય આકર્ષણ સેરહોલ મિલ જેવા શહેરના બીજા મ્યુઝિયમની માલિકી પણ કાઉન્સિલ પાસે છે. ઇસ્ટસાઇડમાં આવેલું થિન્કટેન્ક શહેરનું એક નવું મ્યુઝિયમ છે, જે ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટમાં અગાઉના સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મ્યુઝિયમનું સ્થાન લે છે. બર્મિગહામ બેક ટુ બેક્સ શહેરના બેક-ટુ બેક હાઉસની હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી છેલ્લી કોર્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |title=Back to back in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930222433/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Brindleyplace Birmingham.jpg|thumb|left|બ્રિન્ડલેપ્લેસ ખાતે બર્મિંગહામ કેનલ નેવિગેશનની બીસીએ મેઇન લાઇન કેનાલ ]] બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ આર્ટ ગેલરી અને કોન્સર્ટ હોલ એમ બંને છે. તેમાં વિશ્વનું સિક્કાનું સૌથી મોટું કલેક્શન પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |title=The Coin Room |publisher=Barber Institute |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417055626/http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |url-status=dead }}</ref> કેડબરી વર્લ્ડ એક મ્યુઝિયમ છે, જે ચોકલેટના ઉત્પાદનના તબક્કા તેમજ ચોકલેટનો ઇતિહાસ અને કંપનીનો ઇતિહાસ મુલાકાતીઓને દર્શાવે છે. બર્મિંગહામમાં {{convert|8000|acres|0|lk=on|abbr=on}}પાર્કલેન્ડ ખુલ્લી જગ્યાઓ (ઓપન સ્પેસ) આવેલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/parks |title=Parks and Nature Conservation |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008}}</ref> સૌથી મોટો પાર્ક સટન પાર્ક છે, જે {{convert|2400|acres|0|abbr=on}} વિસ્તારને આવરે છે અને તેનાથી તે યુરોપનો સૌથી મોટો અર્બન નેચર રિઝર્વ બન્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |title=Introduction to Sutton Park |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609040835/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બોટનિકલ ગાર્ડન કલા-સંગીત મંદિર અને બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથે સિટી સેન્ટર નજીક આવેલો ગાર્ડન છે, જેનું વિક્ટોરિયન યુગમાં નિર્માણ થયું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિગહામ દ્વારા સંચાલિત વિન્ટરબોર્ન બોટનિક ગાર્ડન પણ સિટી સેન્ટરની નજીક આવેલો છે. વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક બાર્ટલી ગ્રીન અને ક્વિનટોનમાં છે. સિટી સેન્ટરમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર, ચેમ્બરલીન સ્ક્વેર અને વિક્ટોરિયન સ્ક્વેર સહિતના સંખ્યાબંધ જાહેર ચોકઠા આવેલા છે. ઐતિહાસિક ઓલ્ડ સ્ક્વેર કોપોર્રેશન સ્ટ્રીટમાં આવેલો છે. રોટુન્ડા સ્ક્વેર અને સેન્ટ માર્ટિન્સ સ્ક્વેર બર્મિંગહામના બે સૌથી નવા સ્ક્વેર છે અને તે બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં આવેલા છે. બ્રાન્ડલીપ્લેસમાં પણ ત્રણ સ્ક્વેર અને નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર આવેલું છે. === પ્રાર્થના સ્થળો === [[ચિત્ર:Birmingham Central Mosque.jpg|thumb|left|alt=Birmingham Central Mosque, Highgate, Birmingham, England..|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદ]] [[ચિત્ર:St Philips Cathedral, Birmingham from the east.jpg|thumb|right|સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ ]] બર્મિંગહામમાં વસતીની વિવિધતાને કારણે શહેરમાં વિવિધ ધાર્મિક સંકુલો આવેલા છે. સેન્ટ ફિલિપ્સને 1905માં ચર્ચમાંથી કેથેડ્રલ (દેવળ) બનાવવામાં આવ્યું હતું. બીજા બે કેથેડ્રલમાં સેન્ટ ચેડઝ અને સેન્ટ એન્ડ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સેન્ટ ચેડ્ઝ બર્મિંગહામના રોમન કેથોલિક પ્રોવિસન્સ અને ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત મધર ઓફ ગોડ અને સેન્ટ એન્ડ્રૂ ડોર્મિશનનું સ્થાનક છે. કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ડાયોસિસ ઓફ ધ મિડલેન્ડ્સ (બિશપની દેખરેખનો પ્રદેશ) પણ બર્મિંગહામ (દેવળનું બાંધકામ ચાલુ છે)માં આવેલું છે. પાદરીની સત્તા હેઠળના પ્રદેશમાં આવતુ બર્મિંગહામનું મૂળ ચર્ચ સેન્ટ માર્ટિન બુલ રિંગમાં આવેલું છે અને તે ગ્રેડ II* તરીકે નોંધાયેલું છે. ફાઇવ વેઝથી થોડે દૂર આવેલું બર્મિંગહામ ઓરેટરીને કાર્ડિનલ ન્યૂમેન્સના મૂળ સ્થાનકની જગ્યા પર 1910માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Serbian Orthodox Church of St Lazar, Bournville.jpg|thumb|left|બોર્નવિલામાં સેન્ટ લઝારનું સર્બિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]] બર્મિંગહામનું સૌથી જુનું યહુદી દેવળ 1825 ગ્રીક રિવાઇવલ સેવર્ન સ્ટ્રીટ સિનગોગ છે, હવે તેને ફ્રીમેસન્સ લોજ હોલમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યું છે. તેને 1856માં ગ્રેડ II* લિસ્ટેડ સિંગર્સ હિલ સિનેગોગ તરીકે પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું હતું. યુરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદમાં સ્થાન ધરાવતી બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદને 1960ના દાયકામાં બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/faith/places_of_worship/muslim/birmingham_central_mosque.shtml |title=Birmingham Central Mosque |publisher=BBC Birmingham Faith |access-date=7 June 2008}}</ref> જોકે 1999ના દાયકાના પછીના ભાગમાં ઘમકોલ શેરિફ મસ્જિદને સ્મોલ હીથમાં બાંધવામાં આવી હતી અને તે પશ્ચિમ યરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદોમાં સ્થાન ધરાવતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.{{સંદર્ભ}}તાજેતરમાં અહમદિયા મુસ્લિમ સમુદાયે બોર્ડસ્લી ગ્રીન એરિયામાં દારુલ બરાકાત મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું હતું. <ref>[http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/0100localnews/tm_objectid=14707141%26method=full%26siteid=50002%26headline=new-city-mosque-a-symbol-of-peace-name_page.html આઇસીબર્મિંગહામ ન્યૂઝ આઇટમઃ શહેરની નવી મસ્જિત શાંતીનું પ્રતીક]</ref> ગુરુ નાનક નિષ્કામ સેવક જાથા [[શીખ]] ગુરુદ્વારાને 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં હેન્ડ્ઝવર્થમાં સોહો રોડ વિસ્તારમાં અને એજબેસ્ટન રિઝર્વોઇર નજીક [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌધ]] ધમ્મટલાકા પીસ પેગોડાનું 1990ના દાયકામાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:ColmoreRowBirmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીકમાં કોલમોર રો]] બર્મિંગહામે ઉત્પાદન અને ઇજનેરી કેન્દ્ર તરીકે નામના મેળવી છે, પરંતુ તેના અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ છે, જેને 2003માં શહેરના આર્થિક ઉત્પાદનમાં 78 ટકા અને તેની આર્થિક વૃદ્ધિમાં 97 ટકા હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS34, લીટી 339 પર માહિતી</ref> બ્રિટનની સૌથી મોટી બે બેન્કોની બર્મિંગહામમાં સ્થાપના થઈ હતી, જેમાં લોઇડ્સ બેન્ક (હવે લોઇડ્સ બેન્કિંગ ગ્રૂપ)ની સ્થાપના 1765<ref>{{cite web |url=http://www.lloydstsb.com/about_ltsb/lloyds_bank.asp |title=Lloyds Bank |publisher=Lloyd's TSB |access-date=7 June 2008}}</ref> અને મિડલેન્ડ બેન્ક (હવે એચએસબીસી બેન્ક)ની સ્થાપના 1836માં કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite web |url=http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |title=The HSBC Group in Europe |publisher=HSBC |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020058/http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |archive-date=26 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને 2007માં શહેરના બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ અને વીમા ક્ષેત્રમાં 108,300 લોકો રોજગારી મેળવતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|title=Employment in Birmingham and the West Midlands 2007|publisher=Birmingham City Council|access-date=13 September 2009|archive-date=30 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830124635/http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|url-status=dead}}</ref> 2009માં કુશમેન એન્ડ વેકફિલ્ડે જણાવ્યું હતું કે બર્મિંગહામ બિઝનેસની સ્થાપના કરવા માટેનું બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું અને યુરોપનું 14માં ક્રમનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે.<ref name="cushman"/> સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રના મહત્ત્વમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન સેન્ટર અને નેશનલ એક્ઝિબિશન સેન્ટર જેવી મુખ્ય સુવિધાઓ સાથે બર્મિંગહામ વિસ્તાર બ્રિટનના કોન્ફરન્સ અને એક્ઝિબિઝન વેપારમાં 42 ટકા હિસ્સો આપે છે.<ref name="convention">{{cite web |url=http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |title=NEC Group – Conference City |publisher=Locate Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=1 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401071154/http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |url-status=dead }}</ref> શહેરના સ્પોર્ટસ અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. શહેરની ત્રણ યુનિવર્સિટીઓ (એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ અને બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટી) અને બે યુનિવર્સિટી કોલેજમાં 65,000 કરતા વિદ્યાર્થી અને આશરે 15,000 કર્મચારીઓ છે, જે શહેરના અર્થતંત્ર તેમજ તેના સંશોધન અને વિકાસ પાયામાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપે છે. [[ચિત્ર:2009 Jaguar XF DC.JPG|thumb|left|કેસલ બ્રોમવિચ એસેમ્બલી યુનિટ ખાતે જગુઆર કાર્સે બનાવેલી જગુઆર એક્સએફ]] 2.43 અબજ પાઉન્ડના વાર્ષિક ટર્નઓવર સાથે બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર બ્રિટનનું સૌથી મોટું રિટેલ સેન્ટર છે<ref>{{cite web |url=http://www.caci.co.uk/492.aspx |title=Retail Footprint 2010 reveals Britain's shopping successes and strugglers |date=21 May 2010 |access-date=18 July 2010 |publisher=[[CACI|CACI Ltd]] |archive-date=18 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618210926/http://www.caci.co.uk/492.aspx |url-status=dead }}</ref> અને તેમાં દેશના સૌથી વ્યસ્ત શોપિંગ સેન્ટર –બુલરિંગ<ref name="shpcent">{{cite news |title=UK's busiest shopping centre |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method=full%26objectid=14600178%26siteid=50002-name_page.html |publisher=icBirmingham |date=3 September 2004 |access-date=3 February 2008}}</ref>- અને લંડન બહારનો કોર્પોરેશન સ્ટ્રીટ પરનો સૌથી મોટો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર હાઉસ ઓફ ફ્રેઝર આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.propertymall.com/press/article/3888 |title=The 10 largest UK Stores, 1998 |access-date=3 February 2008 |date=5 May 1998 |work=Corporate Intelligence on Retailing – Other – Tesco Overtakes Sainsburys Overall |publisher=propertymall.com}}</ref> શહેરમાં ચાર સેલ્ફફ્રિજ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર અને ડેબેનહામની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી બ્રાન્ચ આવેલી છે.<ref name="shpcent"/> 2004માં શહેરને ખરીદી કરવા માટેનું બ્રિટનનું ત્રીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ શહેર તરીકે સ્થાન આપીને તેને ‘‘વર્લ્ડ ક્લાસ શોપિંગ’’ ગણવામાં આવ્યું હતું, તે આ યાદીમાં લંડનના વેસ્ટ એન્ડ અને ગ્લેસગો પછીના ક્રમે આવ્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/03/shopping.arts |title=Birmingham soars up the shopping list &#124; UK news |publisher=The Guardian |access-date=30 May 2009 | location=London | first=Gerard | last=Seenan | date=3 March 2004}}</ref> શહેરમાં મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં કેટલાંક મહત્ત્વના ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ હજુ કાર્યરત છે, જેમાં કેસલ બ્રોમવિચમાં જગુઆર કાર્સ અને બોર્નવિલેમાં કેડબરી ટ્રોબર બેસેટનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનો આર્થિક વૃદ્ધિદર 21મી સદીમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા વધુ રહ્યો છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS33, લીટી 102 પર માહિતી</ref> પરંતુ તેના લાભ સ્થાનિક લોકોને ઓછા મળ્યા છે, આજુબાજુના વિસ્તારના પરપ્રાંતીયોને કુશળતાની જરુરી હોય તેવી વધારે નોકરીઓ મળી છે. બ્રિટનમાં સૌથી ઊંચો બેરોજગારીનો દર ધરાવતા બે સંસદીય મતક્ષેત્રો લેડીવૂડ એન્ડ સ્પાર્કબ્રુક અને સ્મોલ હીથ બર્મિંગહામમાં આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls |title=Local area labour markets: statistical indicators – Parliamentary Constituency tables (Unemployment Rate January 2005 to December 2005) |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070108225836/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls|archive-date=8 January 2007}}</ref> વૃદ્ધિને કારણે શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થા પર પણ બોજ પડ્યો છે. ઘણા મુખ્ય રોડ અને સેન્ટ્રલ ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશનનો પીક ટાઇમ દરમિયાન તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == પરિવહન == [[ચિત્ર:Birmingham airport arrivals arp.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ]] [[ચિત્ર:390029 'City of Stoke-on-Trent' at Birmingham New Street.JPG|thumb|ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશન ખાતે બર્મિંગહામ-બિલ્ટ પેન્ડોલિનો ]] આંતરિક રીતે કેન્દ્રવર્તી સ્થાનને કારણે બર્મિંગહામ મોટરવે, રેલવે અને કેનાલ નેટવર્ક માટેનું મુખ્ય પરિવહન હબ બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/canals |title=Canals in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052603/http://www.birmingham.gov.uk/canals |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં સંખ્યાબંધ જાણીતા મોટરવેઝ આવેલા છે, સંભવત બ્રિટનનું સૌથી વધુ જાણીતું મોટરવે જંક્શન સ્પેગેટી જંક્શન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/heritage/england/birmingham/article_1.shtml |title=Dad, are we nearly there yet? |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> નેશનલ એક્સપ્રેસનું બ્રિટનનું હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના ઇસ્ટસાઇડ વિસ્તારમાં આવેલું છે અને તેની બાજુમાં નવવિકસિત બર્મિંગહામ કોચ સ્ટેશન છે, જે કંપનીના કોચ નેટવર્ક માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ શહેરના પૂર્વમાં આવેલા સોલિહુલ બરો આવેલું બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ છે. 2009ના આંકડા મુજબ આ એરપોર્ટ બ્રિટનમાં હવાઇ મુસાફરીના સંદર્ભમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. સ્થાનિક જાહેર પરિવહન માટે બસ, સ્થાનિક ટ્રેન અને ટ્રામનો ઉપયોગ થાય છે. 11એ અને 11 સી નંબર (શહેરમાં પ્રવાસની દિશાના સંદર્ભમાં એ- એટલે એન્ટી ક્લોકવાઇઝ અને સી એટલે ક્લોકવાઇઝ)નો આઉટર સર્કલ બસ રૂટ યુરોપનો સૌથી લાંબો બસ રુટ છે, જે 272 બસ સ્ટોપ સાથે {{convert|26|mi|km}} લાંબો<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2005/06/27/number_11_bus_feature.shtml |title=The amazing number 11 bus |publisher=BBC Birmingham |date=27 June 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |title=Route 11 Bus Showcase |publisher=Birmingham City Council |date=21 June 2005 |author=Barbara Elsom |access-date=7 June 2008 |quote=Since 2001 231 bus stops out of 272 have been upgraded to Showcase standards... |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208133513/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |archive-date=8 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> બસ રુટનું ખાસ કરીને નેશનલ એક્સપ્રેસ વેસ્ટ મિડલેન્ડ સંચાલન કરે છે, જે બર્મિંગહામમાં તમામ બસ મુસાફરોમાં 80 ટકા લોકોને સેવા પૂરી પાડે છે, જોકે બીજી 50 નાની રજિસ્ટ્રર્ડ બસ કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |title=Bus Services |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522122603/http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |archive-date=22 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> વ્યાપક બસ નેટવર્કને કારણે લોકો શહેરના વિવિધ પ્રદેશોમાં સરળતાથી આવજાવ કરી છે, જ્યારે લાંબા બસ રુટ મુસાફરો વોલ્વરહેમ્પ્ટન, ડુડલી, વોલસોલ, વેસ્ટ બ્રોમવિચ, હેલ્સોવેન, સ્ટોબ્રિજ અને મેરી હિલ શોપિંગ સેન્ટર જેવા દૂરના વિસ્તાર સુધી લઈ જાય છે. વેસ્ટ મિડલેન્ડ નગરજૂથના બર્મિંગહામ સાથે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાથી જોડાયેલા નથી તેવા શહેરોમાં સેડલી, કિંગ્સવિનફોર્ડ, વેડન્ઝફિલ્ડ અને વિલેનહોલનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ નેશનલ રેલવે નેટવર્કના સેન્ટ્રમાં આવેલું છે. સિટી સેન્ટરનું બીજુ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ સ્નો હિલ સ્ટેશન પણ મિડલેન્ડ મેટ્રોનું ટર્મિનસ છે, આ સ્ટેશન અને વોલ્વરહેમ્પ્ટન વચ્ચેની દોડતી મિડલેન્ડ મેટ્રો બિલસ્ટોન, વેડન્ઝબરી અને વેસ્ટ બ્રોમવિચ જેવા નજીકના શહેરોને પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.travelmetro.co.uk/ |title=Travelmetro.co.uk |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608124147/http://www.travelmetro.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> મિડલેન્ડ મેટ્રોને બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર સુધી લંબાવવાની યોજના છે.<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2005/20051794.htm |title=The Midland Metro (Birmingham City Centre Extension, etc.) Order 2005 |publisher=[[Office of Public Sector Information]] |year=2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> બર્મિંગહામમાં વિશાળ રેલ બેસ્ડ પાર્ક અને રાઇડ નેટવર્ક છે, જે સિટી સેન્ટરની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. જુઓ બર્મિંગહોમ રેલ સ્ટેશન. બર્મિંગહામ તેની વિશાળ કેનાલ સિસ્ટમ માટે પણ જાણીતું છે અને શહેરનો ઘણીવાર વેનિસ કરતા વધુ કેનાલ રૂટ હોવા તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે. આ કેનાલે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિક દરમિયાન શહેરોના ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત કરી હતી. બ્રિન્ડલીપ્લેસ જેવી કેનાલસાઇડ રિજનરેશન સ્કીમ્સથી કેનાલ નેટવર્ક પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ]] સિટી કાઉન્સિલ ઇંગ્લેન્ડની સૌથી મોટી સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી છે, જે સીધી કે આડકતરી રીતે 25 નર્સરી સ્કૂલ્સ, 328 પ્રાથમિક શાળા, 77 માધ્યમિક શાળા, અને 29 સ્પેશિયલ સ્કૂલ્સનો વહીવટ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928104556/http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=Birmingham City Council Special Needs Schools |publisher=Birmingham Grid for Learning (BGfL) |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> તે ગ્રંથાલય સેવા પણ ચલાવે છે, જેનો વર્ષે 40 લાખ લોકો લાભ લે છે અને વર્ષ દરમિયાન આશરે 3,500 પૌઢ શિક્ષણ કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|title=Birmingham Adult Education Service|publisher=Birmingham City Council|access-date=7 June 2008|archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173416/http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|url-status=dead}}</ref> મુખ્ય ગ્રંથાલય સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી છે અને બર્મિંગહામમાં બીજા 41 સ્થાનિક ગ્રંથાલયો છે, જે ઉપરાંત એક રેગ્યુલર મોબાઇલ લાયબ્રેરી સર્વિસ પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |title=Birmingham Mobile Library Service |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324200749/http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની મોટા ભાગની સરકારી શાળાઓ ખાસ કરીને કોમ્યુનિટી સ્કૂલ્સ છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા એક સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી (એલઈએ) (LEA) તરીકેની ભૂમિકા હેઠળ સીધો વહીવટ કરવામાં આવે છે. જોકે રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થા હેઠળ મોટી સંખ્યામાં સ્વૈચ્છિક અનુદાન સંચાલિત શાળાઓ પણ છે. કિંગ એડવર્ડઝ સ્કૂલ કદાચ શહેરની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત સ્વતંત્ર શાળા છે. કિંગ એડવર્ડ-6 ફાઉન્ડેશનની સાત શાળા શિક્ષણના ઉચ્ચ ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીયસ્તરે જાણીતી છે અને તમામ સ્કૂલો નેશનલ લીગ યાદીમાં સતત ટોચના સ્થાન હાંસલ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213094554/http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Grammar Schools of King Edward the Sixth |publisher=The Grammar Schools of King Edward the Sixth in Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:BirminghamCentralLibrary.jpg|left|thumb|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી]] બર્મિંગહામમાં ત્રણ યુનિવર્સિટી આવેલી છે, જેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ, એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ થાય છે તેમજ ન્યૂમેન યુનિવર્સિટી કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/birminghampost/news/tm_headline=city-college-wins-right-to-grant-degrees%26method=full%26objectid=19750162%26siteid=50002-name_page.html |author=Naqvi, Shahid |title=City college wins right to grant degrees |publisher=[[Birmingham Post]] |date=7 September 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> અને યુનિવર્સિટી કોલેજ બર્મિંગહામ એમ બે યુનિવર્સિટી કોલેજ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |title=A New Year and a new name for the College. |access-date=7 January 2008 |publisher=University College Birmingham |archive-date=10 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092441/http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ હાલમાં બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ બનેલી બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોર (સંગીતની પાઠશાળા) અને બર્મિંગહામ સ્કૂલ ઓફ એક્ટિંગ કલાના ચોક્કસ વિષયમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. શ્રેણીબદ્ધ યુનિવર્સિટી અને કોલેજને કારણે બર્મિંગહામમાં 65,000 કરતા વધુ હાયર એજ્યુકેશન વિદ્યાર્થી છે અને તે લંડન પછીનું બ્રિટિનનું બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વિદ્યાર્થી ધરાવતું શહેર છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન મેમોરિયલ ક્લોક ટાવર યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની ચાન્સેલર્સ કોર્ટમાં આવેલું ટાવર હાઉસ છે. તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો ફ્રી સ્ટેન્ડિંગ ક્લોક ટાવર છે. શ્રેણીબદ્ધ નાની કોલેજના વિલિનિકરણ દ્વારા રચવામાં આવેલી બર્મિંગહામ મેટ્રોપોલિટન કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.sutcol.ac.uk |title=Sutton Coldfield College |access-date=7 June 2008 |archive-date=22 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322022536/http://www.sutcol.ac.uk/ |url-status=dead }}</ref> દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણની સૌથી મોટી કોલેજ છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન કોલેજ બર્મિંગહામ સોલિહુલની એવી છઠ્ઠા સ્વરૂપની કોલેજ છે, કે જેને બીકન સ્ટેટસ અને ઓવરઓવલ ઓએફએસટીઈડી (OFSTED) ગ્રેડ1 (આઉટસ્ટેન્ડિંગ) આપવામાં આવેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205191644/http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Joseph Chamberlain College |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> 1970ના દાયકા પછી બર્મિંગહામની મોટાભાગની સેકન્ડરી સ્કૂલ્સ 11-16/18 સિસ્ટમની સર્વગ્રાહી સ્કૂલ્સ છે, જ્યારે પોસ્ટ જીસીએસઈ (GCSE) વિદ્યાર્થીને સ્કૂલ્સના છઠ્ઠા સ્વરૂપમાં અથવા અથવા ફર્થર એજ્યુકેશન કોલેજમાં તેમનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ મળે છે. બર્મિંગહામે હંમેશા 5-7 વર્ષના બાળકો માટે પ્રાયમરી સ્કૂલ સિસ્ટમ અને 7-11 વર્ષના બાળકો માટે જુનિયર સ્કૂલ સિસ્ટમને અમલી બનાવેલી છે. == રમત-ગમત == [[ચિત્ર:AstonvillavsBirmingham06.JPG|thumb|right|વિલા પાર્ક ખાતે સેકન્ડ સિટી ડરબીમાં એસ્ટોન વિલા વિ. બર્મિંગહામની મેચ]] બર્મિંગહામે રમતગમતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વિશ્વની પ્રથમ લીગ ફૂટબોલ સ્પર્ધા સ્થાન ધરાવતી ધ ફૂટબોલ લીગની બર્મિંગહામના નિવાસી અને એસ્ટોન વિલાના ડિરેક્ટર વિલિયમ મેકગ્રેગરે સ્થાપના કરી હતી, તેમણે 1888માં ક્લબના સહ ડિરેક્ટર્સને પત્ર લખીને દરખાસ્ત કરી હતી કે ‘‘ઇંગ્લેન્ડની સૌથી વધુ મહત્ત્વની 10 અથવા 12 ક્લબનું જોડાણ કરીને દરેક સિઝન માટે શહેરમાં એક ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરી શકાય.’’<ref>{{cite web |url=http://www.football-league.co.uk/page/History/HistoryDetail/0,,10794~1357277,00.html|title=History of the Football League|publisher=The Football League|access-date=30 December 2009}}</ref> ટેનિસની આધુનિક રમતનો વિકાસ હેરી જેમ અને તેમના મિત્ર ઓગોરિયા પરેરાએ એજબેસ્ટનમાં પરેરાના મકાનમાં 1859 અને 1865ની વચ્ચે કર્યો હતો,<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |title=Lawn Tennis and Major T. H. Gem |publisher=Birmingham Civic Society |access-date=7 June 2008 |archive-date=18 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/611hF75my?url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એજબેસ્ટોન આર્ચરી અને લોન ટેનિસ સોસાયટી વિશ્વની સૌથી જુની ટેનિસ ક્લબ છે.<ref>{{cite news|first=Anna|last=Tyzack|title=The True Home of Tennis|url=http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|work=Country Life|publisher=IPC Media|date=22 June 2005|access-date=17 January 2009|archive-date=30 ઑક્ટોબર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030083434/http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એન્ડ ડિસ્ટ્રિસ્ટ ક્રિકેટ લીગ વિશ્વની સૌથી જુની ક્રિકેટ લીગ છે<ref>{{cite book|last=Davis|first=Alex E|title=First in the field: the history of the world's first cricket league: the Birmingham and District Cricket League, formed 1888|year=1988|publisher=Brewin Books|isbn=0947731342}}</ref> અને બર્મિંગહામ 1973માં વિમેન્સ ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપનું સૌ પ્રથમ યજમાન બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|title=ICC Women's World Cup Qualifier schedule|publisher=International Cricket Council|access-date=14 September 2009|archive-date=2 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402102254/http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એવું પ્રથમ શહેર છે કે જેને સ્પોર્ટસ કાઉન્સિલે નેશનલ સિટી સ્પોર્ટસ તરીકે જાહેર કર્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |title=Birmingham – We love our sport |publisher=Marketing Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608151649/http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |url-status=dead }}</ref>. બર્મિંગહામે 1992માં સમર ઓલિમ્પિક માટે નિષ્ફળ બિડ કરી હતી. [[ચિત્ર:Edgbaston - England vs Australia 2009.jpg|thumb|left|એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પર ટેસ્ટ મેચ]] હાલમાં આ શહેરમાં દેશની સૌથી જુની પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ આવેલી છે, જેમાં એસ્ટોન વિલા બર્મિંગહામ સિટીનો સમાવેશ થાય છે, આમાંથી [[એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ|એસ્ટોન વિલા]]<nowiki/>ની સ્થાપના 1874માં થઈ હતી અને તે વિલા પાર્કમાં મેચ રમે છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટીની સ્થાપના 1875માં થઈ હતી અને તે સેન્ટ એન્ડ્રૂઝ ખાતે મેચ રમે છે. વિવિધ ક્લબ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘણી જ તીવ્ર હોય છે અને બે ક્લબ વચ્ચેની ટુર્નામેન્ટ સેકન્ડ સિટી ડરબી તરીકે ઓળખાય છે.<ref>[http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=27 ધ સેકન્ડ સિટી ડરબી], footballderbies.com. સુધારો, 30 ડિસેમ્બર 2009</ref> એસ્ટોન વિલાએ 50 વખત ટુર્નામેન્ટ જીતી છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટી 38 વખત વિજેતા બની છે. બંને ટીમોએ ટ્રોફી જીતી છે, વિલા સાત વખત લીગ ચેમ્પિયન્સ અને 1982માં યુરોપિયન ચેમ્પિયન્સ બની છે. છ વખત કાઉન્ટી ચેમ્પિયનશિપ વિજેતા વોરવિકશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગાઉન્ડમાં મેચનું આયોજન કરે છે, જેમાં ટેસ્ટ ક્રિકેટ અને વન ડે ઇન્ટરનેશનલનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે. બ્રાયન લારાએ 1994માં વોરવિકશાયર તરફી રમતા 501 રન ફટકાર્યા ત્યારે આ ગ્રાઉન્ડ ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા સૌથી વધુ રનનો રેકોર્ડનું સાક્ષી બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071204030409/http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-date=4 ડિસેમ્બર 2007 |title=Alumni – Brian Lara |publisher=Warwickshire County Cricket Club |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:NIA, Birmingham.jpg|thumb|right|નેશનલ ઇન્ડોર એરેના]] ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેક એન્ડ ફિલ્ડ મિટીંગ એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમમાં યોજાય છે, જે ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય એથ્લિટ ધરાવતા બર્ચફિલ્ડ હેરિયર્સનું હોમ ગ્રાઉન્ડ છે. એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમની બાજુમાં [http://www.birmingham.gov.uk/gmac જીએમએસી (GMAC) જિમ્નેસ્ટિક્સ એન્ડ માર્શલ આર્ટસ સેન્ટર]ને 2008માં ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં [http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm ઐકીડો ફેલોશિપ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122131858/http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm |date=2010-11-22 }}ના હેડક્વાર્ટર્સ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબના જિમ્નેસ્ટિક્સ હોલ અને ત્રણ માર્શલ ડોજા આર્ટ આવેલા છે. 1991માં ખુલ્લુ મૂકાયેલું નેશનલ ઇન્ડોર એરેના (એનઆઇએ) (NIA) <ref>{{cite web |url=http://www.thenia.co.uk |title=The NIA |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202161556/http://www.thenia.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અગ્રણી ઇન્ડોર એથ્લિટિક્સ વેન્યૂ છે, જેમાં 2007માં યુરોપિયન એથ્લિટિક્સ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ અને 2003માં આઈએએએફ (IAAF) વર્લ્ડ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ તેમજ ઘણી ડબલ્યુડબલ્યુએઇ (WWE) રેસલિંગ સ્પર્ધાનું આયોજન થયેલું છે. એટીપી (ATP) ઇન્ટરનેશનલ ટેનિસ હજુ પણ એજબેસ્ટન્સ પ્રાયરી ક્લબમાં રમાય છે.<ref>{{cite book |author=Steve Beauchampe |title=Played in Birmingham |publisher=Malavan Media |year=2006 |isbn=0-9547445-1-9}}<br />{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham's Sporting Heritage |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630033855/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=30 જૂન 2006 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બિલેસ્લી કોમનના મેદાનનો ઉપયોગ કરતા પ્રોફેશનલ રગબી યુનિયન મોસલે આરએફસી તેમજ પ્રોફેશન બોક્સિંગ, હોકી, સ્કેટબોર્ડિંગ, સ્ટોક-કાર રેસિંગ, ગ્રેહાઉન્ડ રેસિંગ અને સ્પીડવે જેવી રમતો પણ રમાય છે. == ખોરાક અને પીણા == [[ચિત્ર:Birmingham Wholesale Markets.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટનો ફળ અને શાકભાજી વિભાગ]] બર્મિંગહામનો વેપારના શહેર તરીકેનો વિકાસ થવાનું મૂળ કારણ 1166માં રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કૃષિ પેદાશો માટે સ્થાપવામાં આવેલું બજાર છે. પછીની સદીઓમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિકરણ થયું હોવા છતાં આ ભૂમિકા જળવાઈ રહી છે અને બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટે દેશના સૌથી મોટા સંયુક્ત હોલસેલ ફૂડ માર્કેટ તરીકેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે,<ref name="post-2009-03-03">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|title=Birmingham Council set to give green light to Digbeth market scheme|access-date=29 October 2009|last=Dale|first=Paul|date=3 March 2009|work=Birmingham Post|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105233013/http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|url-status=dead}}</ref> જે માંસ, માછલી, ફળ, શાકભાજી અને ફુલોનું વેચાણ કરે છે તેમજ 100 માઇલ દૂર સુધી રેસ્ટોરા અને સ્વતંત્ર રિટેલર્સને તાજી પેદાશો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite news|first=Shepherd|last=Mark|title=The Wholesale shebang: traders at Birmingham's Wholesale Market may have a new home at Prupim's Hub by 2012. But that will happen to the existing site?|url=http://www.propertyweek.com/story.asp?sectioncode=39&storycode=3144234|work=Property Week|publisher=United Business Media|date=3 July 2009|access-date=30 October 2009}}</ref> બર્મિંગહામ લંડન પછી એવું એકમાત્ર શહેર છે કે જેમાં મિશેલિન સ્ટાર ધરાવતી ત્રણ રેસ્ટોરા છે, જેમાં એજબેસ્ટનની ''સિમ્પ્સન્સ'' , હારબોર્ન ખાતેની ''ટર્નર્સ'' અને સિટી સેન્ટર ખાતેની ''પુર્નેલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|title=Michelin stars 2009|access-date=18 January 2009|publisher=Michelin Group|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212162013/http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ સ્થિત બ્રુઅરિઝમાં એન્સેલ્સ, ડેવનપોર્ટ અને મિટસેલ એન્ડ બટલરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |title=Birmingham Breweries |publisher=Midlands Pubs.co.uk |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144014/http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> એસ્ટોન મેનોર બ્રુઅરી હાલમાં નોંધપાત્ર કદની એકમાત્ર બ્રુઅરી છે. ઘણા ફાઇન વિક્ટોરિયન પબ અને બાર શહેરમાં હજુ પણ જોવા મળે છે. બર્મિંગહામની સૌથી જુની ઇન ઓલ્ડ ક્રાઉન છે, જે ડેરિટેન્ડ (સિરકા 150{{સંદર્ભ}})માં આવેલી છે. શહેરમાં નાઇટક્લબ અને બારની ભરમાર છે, જેમાં સૌથી સૌથી જાણીતી બ્રોડ સ્ટ્રીટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930105529/http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=BID Broad Street |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> વિન્ગ યીપ ફૂડ સામ્રાજ્યની સૌ પ્રથમ શરુઆત આ શહેરમાં થઈ હતી અને તે નેશેલ્સમાં હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/tm_objectid=16631720&method=full&siteid=50002&headline=taste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |title=Taste of the Orient sweet for Wing Yip |publisher=The Birmingham Post Midland Rich List 2006 |date=6 January 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309190801/http://www.birminghampost.net/tm_objectid%3D16631720%26method%3Dfull%26siteid%3D50002%26headline%3Dtaste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |url-status=dead }}</ref> કરીના એક પ્રકાર બાલ્ટીની શોધ આ શહેરમાં થઈ હતી, જેને ‘બાલ્ટી બેલ્ટ’ અથવા ‘બાલ્ટી ટ્રાયેંગલ’ માટે ઘણી પ્રસિદ્ધિ મેળવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/balti |title=The Balti Experience |publisher=Birmingham City Council |access-date=19 December 2006|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110929053142/http://www.birmingham.gov.uk/balti|archive-date=29 September 2011}}</ref> બર્મિંગહામથી શરુ થયેલી જાણીતી ફૂડ બ્રાન્ડ્સમાં ટાઇફૂ ટી, બર્ડઝ કસ્ટાર્ડ, કેડબરી ચોકલેટ અને એચપી સોસનો સમાવેશ થાય છે. === કલા === [[ચિત્ર:Black Sabbath 1999-12-16 Stuttgart.jpg|thumb|right|હેવી મેટલ મ્યુઝિકના સૌ પ્રથમ બેન્ડ બ્લેક સબાથની સ્થાપના બર્મિંગહામમાં થઈ હતી.]] બર્મિંગહામ છેલ્લી સદીથી ધમબકતા અને વૈવિધ્યપૂર્ણ સંગીતનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. બર્મિંગહામ બેન્ડ્સે બ્રિટનની સંગીત સંસ્કૃતિમાં મોટું પ્રદાન આપ્યું છે અને ઘણા સમકાલિન મ્યુઝિક બેન્ડ બર્મિંગહામ બેન્ડ્સના તેમના પરના મોટા પ્રભાવનો સ્વીકાર કરે છે. 1960ના દાયકાના ‘બ્રુમ બીટ’ યુગમાં મૂડી બ્લૂ જેવા બ્લૂ અને પ્રારંભિક પ્રોગ્રેસિવ રોક બેન્ડ પ્રસિદ્ધ બન્યા હતા. આ શહેરનો હેવી મેટલ મ્યુઝિકના જન્મસ્થળ તરીકે ઘણીવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite book |author=David Konow |title=Bang Your Head: The Rise and Fall of Heavy Metal |url=https://archive.org/details/bangyourheadrise0000kono |publisher=Three Rivers Press |year=2002 |isbn=0-609-80732-3}}</ref> કારણ કે જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], મેગ્નમ અને લેડ ઝેપબિલનના બે સભ્યો સ્થાનિક રહેવાસી હતા. આ પછી 80ના દાયકામાં નેપામ ડેથ જેવા બેન્ડ બર્મિંગહામ હેવી મેટલમાં જોડાયા હતા. 1870ના દાયકામાં ધ મૂવ અને આઇડલ રેસના સભ્યોએ ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા અને વિઝાર્ડની રચના કરી હતી. 1970ના દાયકામાં સ્ટીલ પલ્સ, યુબી40 (UB40), મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ બીક જેવા બેન્ડ્સ સાથે આ શહેરમાં રેગે અને સ્કાનો ઉદભવ થયો હતો, આ બેન્ડ્સે સંગીતમાં વંશીય એકતા દર્શાવી હતી અને ડાબેરી વિચારસરણી ધરાવતા ગીતો અને બહુવંશીય ગીતો રજૂ કરીને બર્મિંગહામનના પ્રવર્તમાન સામાજિક પ્રવાહોનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું હતું. 1980ના દાયકાના પોપ બેન્ડ ડુરાન ડુરાન પણ બર્મિંગહામની દેન છે. [[ચિત્ર:ExCathedra-BirminghamTownHall-byJamesAshby-20080301.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં એક્સ કેથેડ્રાનું પર્ફોર્મન્સ]] શહેરમાં જાઝ સંગીત પણ લોકપ્રિય છે અને બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ બ્રિટનમાં તેના પ્રકારનો સૌથી મોટો ફેસ્ટિવલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/local_events/2003/07/jazz-calendar.shtml |title=Birmingham Local Events |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> આ ફેસ્ટિવલનું સ્થાન બર્મિંગહામની બહાર સોલિહુલમાં આવેલું છે. તેનું પ્રથમ આયોજન 1984માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |title=Birmingham International Jazz Festival venues |publisher=Birmingham Jazz Festival |access-date=7 June 2008 |archive-date=21 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821115658/http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |url-status=dead }}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિટી ઓફ બર્મિંગહામ સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનું મૂળ વતન સિમ્ફની હોલ છે. સિટી ઓર્ગેનિસ્ટની પણ પ્રથા છે, જેમાં 1843 પછી માત્ર સાત વ્યક્તિને આ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. હાલમાં સિટી ઓર્ગેનિસ્ટનો દરજ્જો ધરાવતા થોમસ ટ્રોટર 1983થી આ હોદ્દા પર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |title=Thomas Trotter – Organ |publisher=Patrick Garvey Management |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602143448/http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં સંગીત વાદ્યોને ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા પછીથી સાપ્તાહિક સંગીત કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામા આવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham Town Hall: The Organ |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611231917/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=11 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે જીણોર્ધારને પગલે ઓક્ટોબર 2007માં બર્મિંગહામ હોલને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યાં સુધી આ કાર્યક્રમનું આયોજન સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. બર્મિંગહામ રોયલ બેલે<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |title=Birmingham Royal Ballet |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605043954/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |archive-date=5 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> તેમજ વિશ્વની સૌથી જુની વોકેશનલ ડાન્સ સ્કૂલ એલ્મહર્સ્ટ સ્કૂલ ફોર ડાન્સ આ શહેરમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|title=Elmhurst School for Dance|publisher=MADE|access-date=3 July 2009|archive-date=21 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721050543/http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં ત્રિવાર્ષિક મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલનું 1784થી 1912 સુધી આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. મેન્ડલસોહન, ગાઉનોડ, સુલિવાન, ડીવોરેક, બેન્ટોક અને એડવર્ડ એલ્ગર દ્વારા સંગીતની વિશેષ રચના કરીને તેનું પર્ફોર્મન્સ આપવામાં આવે છે.એડવર્ડ એલ્ગરે તેમના સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ચાર સમુહગીતો બર્મિંગહામ માટે લખ્યા છે. એલ્ગરના ''ડ્રીમ ઓફ ગેરોન્ટીયસ'' ને સૌથી પ્રથમ 1900માં અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સિટીમાં જન્મેલા ગીતકારોમાં આલ્બર્ટ વિલિયમ કેટેલબે અને એન્ડ્રુ ગ્લોવરનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:The Rep from Broad Street, Birmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ રિપેર્ટરી થીયેટર]] બર્મિંગહામના બીજા શહેર કેન્દ્રિત સંગીત સ્થળોમાં 1991માં ખુલ્લા મૂકવામાં આવેલા નેશનલ ઇન્ડોર એરેના, ડેલ એન્ડમાં 02 એકેડેમીનું સ્થાન લેવા સપ્ટેમ્બર 2009માં બ્રિટલ સ્ટ્રીટ ખાતે ખુલ્લી મૂકવામાં આવેલી 02 એકેડમી, 1997માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવેલું સીબીએસઓ (CBSO) સેન્ટર, ડિગબેથ ખાતેના બારફ્લાય અને એડ્રીયન બોલ્ટ હોલનો સમાવેશ થાય છે, જે બર્મિંગહામ કન્ઝવેટર ખાતે પેરેડાઇઝ ફોરમ અને બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીની સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો. બર્મિંગહામના ઘણા થીયેટરોમાં સૌથી મોટું થીયેટર એલેક્ઝાન્ડરા (‘ધ એલેક્સ’) ધ રેપ, ધ હિપોડ્રોમ અને ઓલ્ડ રેપ છે. ધ ક્રેસેન્ટ થીયેટર અને ઓલ્ડ જોઇન્ટ સ્ટોક થીયેટર સિટી સેન્ટરના બીજા થીયેટરો છે. સિટી સેન્ટરની બહારના થીયેટરોમાં ડ્રમ આર્ટસ સેન્ટર (અગાઉના એસ્ટોન હિપોડ્રોમની નજીક) અને ''મેક'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/theatres |title=Theatres in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324202550/http://www.birmingham.gov.uk/theatres |url-status=dead }}</ref> ધ ફીયર્સ! ધ રેપના સહયોગમાં યોજવામાં આવતા ફીયર્સ નામના ફેસ્ટિવલમાં સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કંપનીઓના વાર્ષિક પર્ફોર્મન્સને રજૂ કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Birmingham Art Gallery & Museum.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી]] બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલી સાહિત્યની હસ્તીઓમાં સેમ્યુઅલ જોહનસનનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ટૂંકાગાળા માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને નજીકના લીચફિલ્ડમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીમાં તેમના આશરે બે હજાર પુસ્તકો છે. આર્થર કોનન ડોયલે બર્મિંગહામના અસ્ટન એરિયામાં કામ કર્યું હતું, જ્યારે કવિ લૂઈસ મેકનીસ છ વર્ષ માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગે બર્મિંગહામમાં તેમના નિવાસ દરમિયાન એસ્ટોન હોલ આધારિત કૃતિ ''બ્રેસબ્રિજ હોલ'' અને ''ધ હ્યુમરિસ્ટ્, એ મેડલી'' જેવી તેમની સૌ વધુ પ્રખ્યાત સાહિત્યકૃતિની રચના કરી હતી. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા આ શહેરમાં રહેલા બીજા સાહિત્યકારોમાં ડેવિડ લોજ, જોનાથન કો અને જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો સમાવેશ થાય છે, જેમને આ શહેરના વિસ્તારો અને ઇમારતોમાંથી પ્રેરણા મળી હોવાનું માનવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલા જાણીતા કવિઓમાં શહેરના છઠ્ઠા પોયેટ લોરિયેટ રોઈ ક્વાબેના<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |title=About the Birmingham Poet Laureate |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075008/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને શહેરમાં જન્મેલા બેન્ઝામિન ઝેપફાનિયાહનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટનના સૌથી મોટા સ્થાપિત સ્થાનિક સાયન્સ ફિક્શન ગ્રૂપની 1971માં બર્મિંગહામ સ્થાપના થઈ હતી (જોકે 1940 અને 1960ના દાયકામાં અગાઉના સ્વરુપો હતો) અને તે એન્યૂઅલ એસએફ ઇવેન્ટ નોવાકોનનું આયોજન કરે છે. બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ અને આર્ટ ગેલરીમાં વિશ્વમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ કલાના સૌથી મોટા કલેક્શન આવેલા છે. એડવર્ડ બર્ની-જોન્સ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને પ્રથમ 20 વર્ષ શહેરમાં વિતાવ્યા હતા અને પછીથી રોયલ બર્મિંગહામ સોસાયટી ઓફ આર્ટિસ્ટના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 2004 ''ગૂડ બ્રિટન ગાઇડ'' દ્વારા બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસને ‘ગેલરી ઓફ ધ યર’ જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/pr081203.html |title=Barber Institute is 'Gallery of the Year' |date=8 December 2003 |publisher=Barber Institute of Fine Arts |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 સપ્ટેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050908083324/http://barber.org.uk/pr081203.html |url-status=dead }}</ref> આઇકોન ગેલરીમાં સમકાલિન કલાકૃતિઓ અને ઇસ્ટસાઇડ પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રદર્શન છે. જાણીતા સ્થાનિક આર્ટિસ્ટમાં ડેવિડ કોક્સ, ડેવિડ બોમબર્ગ, પોગસ સીઝર, કીથ પાઇપર અને ડોનાલ્ડ રોડનીનો સમાવેશ થાય છે. જૂના ફોટોગ્રાફના ભંડાર ઓઓએમ (OOM) ગેલરીએ ફેઝેલી સ્ટુડિયોઝ, થ્રી વ્હાઇટ વોલ્સ અને કાઇનેટિક એઆઇયુ (AIU) જેવા સંગઠનો સાથે સહયોગ કર્યો છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પ્રિન્ટિંગના સેન્ટર તરીકે બર્મિંગહામની ભૂમિકાને ગ્રાફિક ડિઝાઇન અને પ્રોડકટ ડિઝાઇનની મજબૂત સ્થાનિક પરંપરાથી ટેકો મળ્યો છે. બર્મિંગહામ ડિઝાઇનર્સના જાણીતા વર્કમાં બાસ્કરવિલે ફોન્ટ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |title=John Baskerville of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100752/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> રસ્કીન પોટરી,<ref>{{cite web |url=http://www.geffrye-museum.org.uk/_download/CCECMYVI.pdf |title=Ruskin pottery centenary exhibition |publisher=The Geffrye Museum, London |format=PDF |access-date=29 September 2007}}</ref> એકમે થન્ડરર વ્હિસલ,<ref>{{cite web |url=http://www.drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |title=History of the Whistle |publisher=District Referee Coordinator – Durham |access-date=29 September 2007 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100044/http://drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |url-status=dead }}</ref> ધ આર્ટ ડેકો બ્રાન્ડિંગ ઓફ ઓડિયોન સિનેમાસ<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/critic/feature/0,1169,717532,00.html |title=The mogul's monuments – How Oscar Deutsch's Odeon cinemas taught Britain to love modern architecture |author=Jonathan Glancey |publisher= Guardian |date=18 May 2002 |access-date=29 September 2007 | location=London}}</ref> અને મિનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |title=Alec Issigonis, Automotive Designer (1906–1988) |publisher=Design Museum, London |access-date=29 September 2007 |archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070913154950/http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |url-status=dead }}</ref> === ઉત્સવો અને કાર્યક્રમો === બર્મિગહામમાં સેન્ટ જ્યોર્જ ડે પાર્ટી સહિતના ઘણા રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્સવોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ ટેટૂ નેશનલ ઇન્ડોર એરિયા સાથે દર વર્ષે લાંબા ગાળાથી યોજવામાં આવતો મિલિટરી શો છે. કેરિબિયન શૈલીના બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ કાર્નિવલનું ઘણા વર્ષોથી આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ પ્રાઇડનું ગે વિલેજમાં આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં દર વર્ષે 100,000 લોકો આવે છે. 1997થી શહેરમાં વાર્ષિક કલા ઉત્સવ ''આર્ટસફેસ્ટ'' નું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે બ્રિટનનું સૌથી મોટો ફ્રી આર્ટસ ફેસ્ટિવલ છે. ડિસેમ્બર 2006માં સિટી કાઉન્સિલે જાહેરાત કરી હતી, તે હવેથી આર્ટફેસ્ટનું આયોજન કરશે નહીં.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method=full&objectid=18192354&siteid=50002-name_page.html |title=Will a fest by any other name smell as sweet? |publisher=Birmingham Mail |date=1 December 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309192731/http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method%3Dfull%26objectid%3D18192354%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> શહેરની સૌથી મોટી સિંગલ ડે ઇવેન્ટ સેન્ટ પેટ્રીક્સ ડે પરેડ (યુરોપમાં ડબ્લીન પછીની સૌથી મોટી ઇવેન્ટ) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |title=History of St. Patrick's Day |publisher=AnySubject |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327033548/http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સંસ્કૃતિના બીજા કાર્યક્રમોમાં બંગલા મેલા અને વૈશાખી મેલાનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામ હેરિટેજ ફેસ્ટિવલ ઓગસ્ટમાં યોજવામાં આવતો માર્ડી ગ્રાસ સ્ટાઇલનો કાર્યક્રમ છે. પ્રવાસી ગાયકો દ્વારા કેરિબિયન અને આફ્રિકાની સંસ્કૃતિની પણ પરેડ અને બસ્કર્સ દ્વારા શેરીના કાર્યક્રમો દ્વારા ઉજવણી કરવામાં આવે છે. શહેરના બીજા ઉત્સવોમાં મોસલી પ્રાઇવેટ પાર્ક ખાતે આયોજન કરવામાં આવતા અને નવા અને જુના લોકઉત્સવનું મિશ્રણ કરતા મોસલી ફોક ફેસ્ટિવલ (2006થી) બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ, પીટર કે જેવા કાર્યક્રમોથી હેડલાઇનમાં રહેતા બર્મિંગહામ કોમેડી ફેસ્ટિવલ (2001થી), ફાસ્ટ શો, જિમી કાર, લી ઇવેન્સ અને લેની હેનરી, 2009માં શરુ થયેલા ઓફ ધ કફ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે.શહેરના જાહેર ઉત્સવો અને કાર્યક્રમોમાં સુધારો કરવાના હેતુ ધરાવતા બી બર્મિંગહામ (બર્મિંગહામની સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) દ્વારા પ્રકાશિત બર્મિંગહામ 2026 વિઝનમાં આ ઉત્સવો, કાર્યક્રમો અને પ્રવૃત્તિઓને એક હિસ્સો બનાવવામાં આવ્યો છે.{{સંદર્ભ}}. બર્મિંગહામની 2013માં સિટી ઓફ કલ્ચરનો દરજ્જો મેળવવાના પ્રયાસોને<ref>{{cite web |url=http://birminghamculture.org/ |title=Birmingham Culture - City of Culture Bid 2013 |publisher=Birmingham Cultural Partnership |access-date=May 2010 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528131050/http://birminghamculture.org/ |url-status=dead }}</ref> ક્રિસ અકાબુસી, ડેનિસ લૂઈસ અને જેમ્સ ફેલ્પ્સ એન્ડ ઓલિવર ફેલ્પ્સ (હેરી પોટરના વીઝલે ટ્વીન્સ) જેવી હસ્તીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. બર્મિંગહામમાં 2008માં શરુ થયેલા બાયએન્યુઅલ ઇન્ટરનેશનલ ડાન્સ ફેસ્ટિવલનું ડાન્સ એક્સ્ચેન્જ દ્વારા આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં શહેરના ઇન્ડોર અને આઉટડોર વેન્યૂને આવરી લેવામાં આવે છે. === પ્રસાર માધ્યમો === [[ચિત્ર:The mailbox.jpg|thumb|right|બીસીસી બર્મિંગહામનું હેડક્વાર્ટર ધ મેઇલબોક્સ]] બર્મિંગહામમાં કેટલાંક અગ્રણી સ્થાનિક વર્તમાનપત્રો છે, જેમાં દૈનિક અખબાર ''બર્મિંગહામ મેઇલ'' , ''બર્મિંગહામ પોસ્ટ'' અને સાપ્તાહિક ''સન્ડે મર્ક્યુરી'' નો સમાવેશ છે, આ તમામની માલિકી ટ્રિનિટી મિરર પાસે છે, જે છેલ્લા 30 વર્ષથી પ્રકાશિત થતા ''વોટઝ ઓન'' મેગેઝિન નામના પખવાડિક મેગેઝિનનું માલિક છે. ''ફોરવર્ડ'' (અગાઉનું નામ બર્મિંગહામ વોઇસ) બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવતું ફ્રીશીટ છે, જેનું શહેરના ઘરોમાં વિતરણ કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામમાં વિવિધ રાષ્ટ્રીય વંશીય પ્રસાર માધ્યમનું પણ કેન્દ્ર છે અને બે રિજનલ મેટ્રો એડિશન (ઇસ્ટ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ)નું બેઝ છે. બર્મિંગહામ સિનેમાનો લાંબા ઇતિહાસ ધરાવે છે. સ્ટ્રેશન સ્ટ્રીટ પરનું ઇલેક્ટ્રિક સિનેમા બ્રિટનનું સૌથી જુનું કાર્યરત સિનેમા છે<ref>{{cite web |url=http://www.theelectric.co.uk/ |title=The Electric Cinema website |access-date=7 June 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616175452/http://www.theelectric.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અને ઓસ્કાર ડ્યૂઇશે 1920ના દાયકા દરમિયાન પેરી બારે તેમના પ્રથમ ઓડિયન સિનેમાને ખુલ્લુ મૂક્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા આર્કિટેક્ટ હેરી વીડોને દેશમાં 300થી વધુ સિનેમાના ડિઝાઇનિંગ માટે ઓસ્કાર ડ્યૂઇશ સાથે જોડાણ કર્યું હતું, તેમાંથી મોટા ભાગના અલગ પ્રકારની આર્ટ ડેકો સ્ટાઇલના છે.<ref>{{cite book |title=The Buildings Around Us |url=https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors |author=Thom Gorst |page=[https://archive.org/details/buildingsaroundu0000gors/page/93 93] |year=1995 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-419-19330-8}}</ref> સ્ટાર સિટી યુરોપનું સૌથી મોટું આનંદપ્રમોદ અને સિનેમા સંકુલ કહેવાય છે.{{Weasel-inline|date=May 2010}} આઇમેક્સ (IMAX) સિનેમાં ઇસ્ટસાઇડમાં મિલિનિયમ પોઇન્ટ પર આવેલું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.imax.ac/ |title=Birmingham IMAX |publisher=Thinktank |access-date=28 November 2007 |archive-date=28 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128022949/http://www.imax.ac/ |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ 1999ની ફિલ્મ ''ફેલિસિયાઝ જર્ની'' સહિતની ફિલ્મોનું લોકેશન છે. આ ફિલ્મમાં 1973ની ફિલ્મ ''ટેક મી હાઇ'' માં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા બર્મિંગહામના લોકેશનનો ઉપયોગ કરીને શહેરમાં આવેલા પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|title=Remaking Birmingham: The Visual Culture of Urban Regeneration |url=https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse |author=Liam Kennedy |page=[https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse/page/115 115] |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-28838-X}}</ref> [[ચિત્ર:ElectricCinema.jpg|thumb|left|ઇલેકટ્રિક સિનેમા]] બર્મિંગહામ ટીવી પ્રોગ્રામના શુટીંગ માટેનું પણ જાણીતું સ્થળ છે અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. બીબીસી (BBC) આ શહેરમાં બે ઓફિસ ધરાવે છે. સિટી સેન્ટરમાં આવેલું ધ મેઇલબોક્સ બીબીસી (BBC) ઇંગ્લીશ રિજન્સનું રાષ્ટ્રીય હેડક્વાર્ટર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/england/about.shtml |title=About Us – Information about BBC English Regions |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> જે બીબીસી (BBC) વેસ્ટ મિડલેન્ડ અને બીબીસી (BBC) બર્મિંગહામ નેટવર્ક પ્રોડક્શન સેન્ટરનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ છે, જે અગાઉ એજબેસ્ટનમાં પેબલ મિલ સ્ટુડિયો ખાતે આવેલું હતું. સેલી ઓક ખાતે આવેલું બીબીસી ડ્રામા વિલેજ ટેલિવિઝન ડ્રામા અને બ્રિટનના નવી કૌટુંબિક ધારાવાહિકમાં સ્પેશ્યલાઇઝેશન ધરાવતું પ્રોડક્શન હાઉસ છે, જેમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારમા એકમાત્ર ટેલિવિઝન સોપ ઓપેરા ડોક્ટર્સનું નિર્માણ કરાયું હતું અને તે બ્રિટનની એકમાત્ર ડેટાઇમ ધારાવાહિક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/05_may/09/drama_village.shtml |title=Lights, campus, action for BBC Birmingham's Television Drama Village |publisher=BBC Press Release |date=9 May 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે બીબીસી બર્મિંગહામમાં રાષ્ટ્રીયવ્યાપી 2,500માંથી 43 લોકો નોકરી ગુમાવશે. બર્મિંગહામનો સેન્ટ્રલ/એટીવી (ATV) સ્ટુડિયો બંધ થયો ત્યાં સુધી ''ટિસવાન'' અને ''ક્રોસરોડ'' સહિતના આઇટીવી (ITV) માટેના ઘણા પ્રોગ્રામના રેકોર્ડિંગનું સ્થળ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |title=Ever Decreasing Circles |author=Lee Carey |publisher=Studio One |access-date=10 May 2008 |date=1 February 2003 |archive-date=6 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506154335/http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |url-status=dead }}</ref> સેન્ટ્રલ ટીવીએ તેના હાલના ગેસ સ્ટ્રીટ સ્ટુડિયામાં સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તે સીઆઇટીવી (CITV) માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જોકે પછીથી સીઆઇટીવી (ITV)એ 2004માં માન્ચેસ્ટરમાં તેની ફેસિલિટી ખસેડી હતી. બર્મિંગહામમાંથી આઇટીવી સેન્ટ્રલના પ્રોડક્શન હાલમાં રિજનલ ન્યૂઝ પ્રોગ્રામ ''સેન્ટ્રલ ટુનાઇટ'' ની વેસ્ટ અને ઇસ્ટ એડિશનનો સમાવેશ થાય છે. આ શહેરમાં ઘણા રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક રેડિયો સ્ટેશનો તેમજ સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનો પણ કાર્યરત છે. જેમાં 96.4 બીઆરએમબી (BRMB), ગેલેક્સી, હાર્ટ એફએમ, કેરેન્ગ! 105.2, ન્યૂ સ્ટાઇલ રેડિયો 98.7 એફએમ, સ્મૂથ રેડિયો 105.7 એફએમ, બીબીસી ડબલ્યુએમ.<ref>{{cite web|url=http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|title=Radio stations in the West Midlands|publisher=Radio Now|access-date=22 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410042132/http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|url-status=dead}}</ref> ''ધ આર્ચર્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વના સૌથી લાંબા રેડિયો પ્રોગ્રામ આર્ચરનું બીસીસી (BBC) રેડિયો 4 માટે બર્મિંગહામમાં રેકોર્ડિંગ થયું છે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6124558.stm |title=The Archers airs 15,000th episode |publisher=BBC News |date=7 November 2006 |access-date=28 November 2007}}</ref> === આનંદપ્રમોદ === [[ચિત્ર:Vtp200.jpg|thumb|સૂચિત વીટીપી 2000 (VTP200)]] બે મુખ્ય વિકાસ યોજનાથી તાજેતરના વર્ષોમાં શહેરના બે ભાગને નવજીવન મળ્યું છે. નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર સાથે રેસ્ટોરા અને ઓફિસ બિલ્ડિંગ સાથે બ્રિન્ડલેપ્લેસ એક મોટું કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ છે. બીજું ડેવલપમેન્ટ બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટર છે, જેનો અગાઉના શોપિંગ સેન્ટરની જગ્યાએ વિકાસ કરાયો છે. કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ ધ મેઇલબોક્સમાં ડિઝાઇનર સ્ટોર તેમજ ઓફિસ અને એપાર્ટમેન્ટ આવેલા છે. મેક આર્કિટેક્ટ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલું ધ ક્યુબ 17 માળનું બહુવિધ ઉપયોગનું બિલ્ડિંગ છે, જેનું હાલમાં મેઇલબોક્સ માસ્ટરપ્લાન હેઠળ બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. નેશનલ ઇન્ડોર એરેનાનો યુરોપના સૌથી મોટા સ્પોર્ટસ અને મનોરંજન સ્થળોમાં સમાવેશ થાય છે. સિટી સેન્ટરની બહાર નેશેલ્સ પાવર સ્ટેશનની અગાઉની જગ્યા પર સ્ટાર સિટી એન્ટરટેઇનમેન્ટ કોમ્પ્લેક્સ આવેલું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.memonline.com/news8.html |title=Birmingham's New Leisure Complex |publisher=MEM Online News |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212014801/http://www.memonline.com/news8.html |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની નાઇટલાઇફ ખાસ કરીને બ્રોડ સ્ટ્રીટ અને બ્રિન્ડલેપ્લેસમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે. જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં સ્ટાઇલિશ ક્લબ અને બારનો બ્રોડ સ્ટ્રીટ એરિયાની બહાર વિકાસ થઈ છે. કસ્ટર્ડ ફેક્ટરીમાં મેડિસિન બાર, ધ સેન્ચ્યુરી રેઇનબો પબ એન્ડ એર ડિગબેથમાં આવેલી મોટી ક્લબ અને બાર છે. ડિગબેથની નજીક આર્કેડિયન અને હર્સ્ટ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજ જેવા વિસ્તારોમાં ચાઇનીઝ ક્વાર્ટરના બાર્સ અને નાઇટ્સ ક્લબ આવેલી છે. સમર રો, ધ મેઇલબોક્સ અને સેન્ટ ફિલિપ્સ/કોલમોર રોમાં બર્મિંગહામમાં રહેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ માટે મહિનામાં એક વાર નાઇટ પાર્ટીનું આયોજન કરવામાં આવે છે અને જ્વેલરી ક્વાર્ટરમાં પણ ક્લબ આવેલી છે. આઇરિશ ક્વાર્ટરમાં સંખ્યાબંધ લેટ નાઇટ પબ્સ આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |title=Nightlife in the City Centre |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610221029/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |archive-date=10 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> એનઆઇ (NIA)એ નજીક આવેલા લેડીવૂડમાં પચાસ મીટરના ઓલિમ્પિક કદના સ્વિમિંગ પૂલનું નિર્માણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવેલી છે. ‘'''''બર્મિંગહામ એક્વેટીક્સ એન્ડ લીઝર સેન્ટર'' ''' ’ અથવા ‘'''''બીએએલસી'' ''' ’ (BALC)નો ખર્ચ 5.8 કરોડ પાઉન્ડ છે અને તેને [[લંડન]]માં 2012માં ઓલિમ્પિક ગેમ્સ માટે સમયસર પૂરું કરવાની મૂળ યોજના હતી, જેથી ચીનની સ્વિમિંગ ટીમ પ્રેક્ટિસ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે, જોકે નાણાના અવરોધને કારણે તેનું સમયસર નિર્માણ થઈ શકશે નહીં. જોકે પ્લાનિંગ મંજૂરી આપવામાં આવી હોવા છતાં બાંધકામ કામગીરી નજીકના સમયમાં ચાલુ થવાની શક્યતા લાગતી નથી. આ પુલ સ્થાનિક લોકો માટે ગરમાગરમ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે બીજા મોટા સ્પોર્ટસ વેન્યૂની નજીક આવેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2009/12/19/new-58-million-pool-will-create-parking-chaos-say-ladywood-residents-97319-25425184/|title=New £58 million pool will create parking chaos say Ladywood residents|publisher=Birmingham Mail|date=19 December 2009|access-date=8 January 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === સ્થાપત્ય === [[ચિત્ર:Bell Edison Telephone Building.jpg|thumb|વિક્ટોરિયન યુગની લાલ ઇંટ અને ટેરોકોટાથી નિર્મિત બર્મિંગહામની 17 અને 10 ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટ ]] બર્મિંગહામ ખાસ કરીને 18મી, 19મી અને 20મી સદીનું ફરજંદ છે, તેના વિકાસની શરુઆત ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન થઈ હતી. આ પછીથી તુલનાત્મક રીતે અગાઉના ઇતિહાસની ઘણી જ ઓછી ઇમારતો હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બચેલી ઇમારતો પણ સંરક્ષિત જાહેર થયેલી છે. બર્મિંગહામમાં 1,946 લિસ્ટેડ બિલ્ડિંગ છે અને પ્રાચીન સ્મારકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |title=Schedule of Nationally Listed Buildings of Historic Interest in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235342/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલે કાનૂની રીતે નોંધણીના દરજ્જા માટે તમામ માપદંડ પૂરી ન કરતી હોય તેવી બિલ્ડિંગ માટે સ્થાનિક નોંધણી યોજના શરુ કરી છે. મધ્યકાલિન બર્મિંગહામના ચિન્હો ખાસ કરીને અસલ [[પેરિસ]] ચર્ચ અને બુલ રિંગમાં આવેલા સેન્ટ માર્ટિન જેવા જુના ચર્ચમાં જોવા મળે છે. મધ્યકાલિન અને ટ્યુડર યુગની બીજી બચી ગયેલી ઇમારતોમાં ''લેડ ઇન ધ લેન'' <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref> અને 15મી સદીના ''સેરેકેન્સ હેડ'' પબ્લિક હાઉસ ''ધ ઓલ્ડ ક્રાઉન'' , <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref>કિંગ્સ નોર્ટનમાં ઓલ્ડ ગ્રામર સ્કૂલ અને બ્લેકસ્લે હોલનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:SelfridgesBhamFront.jpg|thumb|left|આર્કિટેક્ટ ફ્યુચર સિસ્ટમે બનાવેલું સેલફ્રીજ]] જ્યોર્જિયન યુગના સંખ્યાબંધ બિલ્ડિંગ પણ હજુ જોવા મળે છે, જેમાં સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ, સોહો હાઉસ, પેરોટ્સ ફોલી, ધ ટાઉન હોલ અને સેન્ટ પોલ્સ સ્ક્વેરનો સમાવેશ થાય છે. વિક્ટોરિયન યુગમાં શહેરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇમારતોનું નિર્માણ થયું હતું. વિક્ટોરિયન લો કોર્ટ (લાલ રંગની ઇંટો અને ટેરાકોટાની લાક્ષણિકતામાં), કાઉન્સિલ હાઉસ, મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી જેવા મોટા સિવિલ બિલ્ડિંગનું નિર્માણ થયું છે.<ref>{{cite book |author=Anne Baltz Rodrick |title=Self-Help and Civic Culture: Citizenship in Victorian Birmingham |url=https://archive.org/details/selfhelpciviccul0000rodr |year=2004 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=0-7546-3307-1}}</ref> સેન્ટ ચેડ્ઝ કેથેડ્રલ સુધારા પછી બ્રિટનમાં બાંધવામાં આવેલું પ્રથમ રોમન કેથોલિક કેથેડ્રલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2007/04/05/st_chads_feature.shtml |title=Birmingham's hidden jewel |publisher=BBC Birmingham |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરમાં ઔદ્યોગિક કામદારોને સમાવવા માટેની જરૂરિયાતને કારણે સમાન હારમાં સંખ્યાબંધ મકાનો બાંધવા પડ્યા હતા અને ઘણા હારબંધ મકાનો પછીથી શહેરમાં આંતરિક ઝુંપડપટ્ટી બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227084303/http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Tower Block Modernism vs. Urban Morphology: An analysis of Lee Bank, Birmingham |author=Phil Jones |format=PDF |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> યુદ્ધ પછીના પુનઃવિકાસ અને વિક્ટોરિયનવાદ વિરુદ્ધની ઝુંબેશને કારણે બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન અને ઓલ્ડ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી જેવી આશરે એક ડઝન વિક્ટોરિયન ઇમારતોનો નાશ થયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |title=Aerial View of New Street Station 1963 |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511152530/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |archive-date=11 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> ઇનર સિટી વિસ્તારમાં પણ મોટાભાગના વિક્ટોરિયન મકાનોનો પુનઃવિકાસ કરાયો હતો. પ્રવર્તમાન સમુદાયોને કેસલ વેલ જેવા ટાવર બ્લોક એસ્ટેટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ હવે ટાવર બ્લોક ડેમોલિશન એન્ડ રિનોવેશન પ્રોગ્રામ નામનો મોટો પ્રોગ્રામ ચલાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સિટી સેન્ટરમાં ઘણું બાંધકામ થયું છે, જેમાં બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં બાંધવામાં આવેલા એવોર્ડ વિજેતા ફ્યુચર સિસ્ટમ્સ સેલફ્રિજ, બ્રિન્ડલેપ્લેસ રિજનરેશન પ્રોજેક્ટ અને મિલેનિયમ પોઇન્ટ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ માટેનું ભંડોળ યુરોપિયન યુનિયન તરફથી મળ્યું છે, ઉદાહરણ તરીકે ટાઉન હોલ માટે યુરોપિયન રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ફંડમાંથી 30 લાખ પાઉન્ડની સહાય મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham/|title=Town Hall, Birmingham|publisher=Birmingham City Council|access-date=21 June 2010|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217134925/http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham|url-status=dead}}</ref> બહુમાળી ઇમારતોનું નિર્માણ 1970ના દાયકા પછીથી અને ખાસ કરીને તાજેતરના વર્ષોમાં ધીમું પડ્યું છે, કારણ કે ઊંચી ઇમારતોને કારણે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (ઉદાહરણ તરીકે બીથમ ટાવર)ના વિમાનને અસર થવાની શક્યતા હોવાથી સિવિલ એવિયેશન ઓથોરિટીએ બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ પર નિયંત્રણો મૂક્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |title=Birmingham High Places document |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609045359/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> == પર્યાવરણ == બર્મિંગહામમાં વન્યજીવો માટે ઘણા કોરિડોર આવેલા છે, જેમાં પ્રોજેક્ટ કિંગફિશર અને વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક જેવા અનૌપચારિક કેન્દ્રો તેમજ હેન્ડ્ઝવર્થ પાર્ક અને સ્મોલ હીથ પાર્ક જેવા પાર્કનો સમાવેશ થાય છે. કિંગ્સ હિથ પાર્ક ખાતેના શહેરના બાગાયતી તાલિમ કેન્દ્રને પેરશોર કોલેજ સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. પરંપરાગત પર્યાવરણને જાળવી રાખવા માટે વોલન્ટિયર પ્રેસર ગ્રૂપ બર્મિંગહામ ફ્રેન્ડ્ઝ ઓફ ધ અર્થ દ્વારા વારંવાર પર્યાવરણના મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવે છે. આ ગ્રૂપ સ્થાનિક રેલની જાળવણી, વોકિંગ, સાઇકલિંગ, ઊર્જાની માગમાં ઘટાડો, બગાડમાં ઘટાડો અને શહેરમાં પર્યાવરણીય ટેકનોલોજીના વિકાસ જેવા મુદ્દાની હિમાયત કરે છે. બર્મિંગહામના દક્ષિણમાં કોફ્ટન પાર્ક, લિકી હિલ અને વેસ્લી હિલ્સ આવેલા છે, જે સિટી સેન્ટરની શોભામાં વધારો કરે છે તેમજ રાત્રી દરમિયાન શહેર માટે અનોખું કુદરતી દ્રશ્ય ખડું કરે છે. == ગુનાખોરી અને પોલીસ == [[ચિત્ર:Digbeth Police Station, Birmingham.JPG|right|250px|thumb|ડિગબેથ પોલીસ સ્ટેશન]] વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ બર્મિંગહામ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની ફરજ બજાવે છે. હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના સિટી સેન્ટરના લોઇડ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. બર્મિંગહામ ઘણી હાઇ પ્રોફાઇલ ઘટનાઓનું સ્થળ બન્યું છે, જેમાં 31 જાન્યુઆરીએ બર્મિંગહામ હુમલો, ન્યૂ યર મર્ડર્સ, 2005ના બર્મિગહામ વંશીય તોફાનો અને 1974ના બર્મિંગહામ પબ બોંબ વિસ્ફોટનો સમાવેશ થાય છે. 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા (નીચે દર્શાવ્યા છે) દર્શાવે છે કે બર્મિંગહામમાં બ્રિટનમાં સરેરાશ ગુના કરતા વધુ ગુના થાય છે પરંતુ તમામ મોરચે આ સ્થિતિ નથી. ઇંગ્લેન્ડના ‘મુખ્ય શહેરો’ (બર્મિંગહામ, બ્રિસ્ટલ, લીડ્સ, લિવરપૂલ, માન્ચેસ્ટર, ન્યૂકેસલ, નોટિંગહામ અને શેફીલ્ડ)ની સરખામણીમાં બર્મિંગહામમાં ગુનાનો સૌથી નીચો દર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/current-crime-position.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108145425/http://www.unitedbirmingham.com/crimeinbirmingham.html |archive-date=8 જાન્યુઆરી 2008 |title=Crime in Birmingham |publisher=United Streets of Birmingham |access-date=5 August 2009 |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં ગુનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરવાના પ્રયાસના ભાગરુપે ક્રાઇમ એન્ડ ડિસઓર્ડર પાર્ટનરશિપની શહેરમાં સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે દેશની તેના પ્રકારની સૌથી મોટી છે.<ref name="BCSP">{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |title=Birmingham's Crime & Disorder Audit – Summary for Consultation 2005 |publisher=Birmingham Crime Safety Partnership |access-date=18 November 2007 |format=PDF |archive-date=27 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127152445/http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |url-status=dead }}</ref> આ પાર્ટનરશિપ બર્મિંગહામમાં નેબરહૂડ આધારિત પાંચ કમ્યુનિટી સેફ્ટી પ્રોજેક્ટ માટે કામ કરે છે અને આ પ્રોજેક્ટને ત્યારે પ્રસિદ્ધિ (રિકન્ગાઇઝ્ડ) મળી હતી, જ્યારે ડિસેમ્બર 2004માં તેને યુરોપિયન કમ્યુનિટી સેફ્ટી એવોર્ડ ખાતે પ્રથમ ઇનામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref name="BCSP"/> એસ્ટોન, હેન્ડ્સવર્થ, સ્મોલ હીથ અને બોર્ડસલે ગ્રીન જેવા સ્થળોમાં ગુનાખોરીનો દર ઊંચો છે.<ref name="BCSP"/> {| class="wikitable" |+ બર્મિંગહામમાં 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા<td><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |title=Interactive maps of recorded crime data at local authority level |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080917023905/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |title=Findings form the British Crime Survey and police recorded crime |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20091217033737/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009 |url-status=dead }}</ref></td> |- ! ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ! બર્મિંગહામ સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) ! અંગ્રેજી સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) |- | કુલ નોંધાયેલા ગુના | 94.92 | 86 |- | વ્યક્તિ સામેની હિંસા | 21.55 | 16 |- | જાતિય અપરાધ | 1.24 | 1 |- | લૂંટફાટના ગુના | 3.88 | 2 |- | ઘરફોડ ચોરી | 12.19 | 11 |- | વાહનો અંગેના ગુના | 14.34 | 11 |- | ચોરીના અન્ય ગુના | 15.24 | 20 |- | આપરાધિક નુકસાન | 15.9 | 17 |- | નશીલા પદાર્થના ગુના | 5.22 | 4 |} == શહેરની જાણીતી હસ્તીઓ == [[ચિત્ર:Chamberlain.jpg|thumb|જોસેબ ચેમ્બરલીન]] બર્મિંગહામમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના ઘણા નામી વ્યક્તિઓ સ્થળ છે. એક સમયના બર્મિંગહામના મેયર અને પછી સાંસદ બનેલા જોસેફ ચેમ્બરલીન અને તેમના પુત્ર નેવિલ ચેમ્બરલીન કે જેઓ બર્મિંગહામના લોર્ડ મેયર અને પછી બ્રિટનના વડાપ્રધાન બન્યા હોય તેઓ બર્મિંગહામની સૌથી વધુ જાણીતી રાજકીય હસ્તીઓ છે. રાજકીય નેતા ઇનોચ પોવેલ પણ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને તેમણે કિંગ એડવર્ડ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. જાણીતા લેખક જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો બર્મિંગહામમાં ઉછેર થયો હતો તેમજ મોસેલી બોગ, સેરહોલ મિલ અને પેરોટ્સ ફોલી જેવા શહેરના ઘણા સ્થળો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સના વિવિધ દ્રશ્યો માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. લેખક ડબલ્યુ. એચ. ઓડેન શહેરના હાર્બોર્ન એરિયામાં ઉછર્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ 1820ના દાયકામાં બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને શહેરમાં નિવાસ દરમિયાન તેમણે રિપ વાન વિન્કલ અને ધ લિજન્ડ ઓફ સ્લીપી હોલોનું સર્જન કર્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા થોડા સમય માટે રહેલા મનોરંજન ક્ષેત્રની જાણીતા વ્યક્તિઓમાં કોમેડિયન સીડ ફિલ્ડ, ટોની હેનકોક અને જાસ્પેર કેરેટનો અને અભિનેતા ટ્રેવર ઇવ, એન્ડ્રીય લેસ્ટર, જુલી વોલ્ટર્સ અને માર્ટિન શોનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામે સંખ્યાબંધ મ્યુઝિક બેન્ડ અને સંગીતકારો પણ આપ્યા છે, જેમાં લેડ ઝેપેલિન, ઇલેક્ટ્રીક લાઇટ ઓરકેસ્ટ્રા, યુબી40, ડુરાન ડુરાન, સ્ટીલ પલ્સ, ઓશિન કલર સીન, મૂડી બ્લૂ, ધ મૂવ, જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], નેપામ ડેથ, બેનેડિક્શન, મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ સ્ટ્રીટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સંગીતકારો જેફ લીન, ઓઝી ઓસ્બોર્ની, કાર્લ પાલ્મર, જોહન લોજ, રોય વૂડ, જોન આર્મટ્રેડિંગ, રબી ટર્નર, ટોયહ વિલકોક્સ, ડેની લેન અને સ્ટીવ વિનવૂડ શહેરમાં મોટા થયા હતા. બીજા જાણીતા વ્યક્તિઓમાં એન્જિનિયર જેમ્સ વોટ, એવોર્ડ વિજેતા રાજકીય નાટ્યલેખક ડેવિડ એડગર અને બુકર પ્રાઇસ વિજેતા નવલકથાકાર ડેવિડ લોજનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામના જાણીતા વ્યક્તિઓનું સન્માન કરવા માટે જુલાઈ 2007માં બ્રોડ સ્ટ્રીટમાં ‘વોક ઓફ સ્ટાર્સ’ને ખુલ્લૂ મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |title=Ozzy Osbourne to be the first star on the Birmingham Walk of Stars |publisher=Broad Street Business Improvement District |date=17 May 2007 |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927110039/http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |url-status=dead }}</ref> == વિજ્ઞાન અને શોધ == [[ચિત્ર:Matthew Boulton - Carl Frederik von Breda.jpg|thumb|left|મેથ્યુ બોલ્ટન]] બર્મિંગહામ કેટલીક મહત્ત્વની શોધ અને વૈજ્ઞાનિક સફળતાનું સ્થળ છે. સ્થાનિક શોધ અને પ્રથમ પહેલોમાં ગેસ લાઇટિંગ, કસ્ટાર્ડ પાવડર, બ્રાઇલક્રીમ, મેગ્નેટ્રોન, ઓપરેશનમાં રેડિયોથેરાપીનો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/xray |title=Major John Hall-Edwards |access-date=2010-09-06 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928204852/http://www.birmingham.gov.uk/xray |url-status=dead }}</ref> લૂઇસ પોલ અને જોહન યાટનું પ્રથમ કોટન રોલર સ્પિનિંગ મશીન અને બર્મિંગહામ ચિલ્ડ્રન હોસ્પિટલમાં હોલ ઇન ધ હાર્ટ બ્રિટનના પ્રથમ ઓપરેશનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url= |title=Facts about Birmingham |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરના જાણીતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશોધકોમાં સોહો એન્જિનિયરિંગ વર્કસના માલિક મેથ્યુ બોલ્ટન, સુપ્રજાજનન થીયરીના જનક અને આંકડાશાસ્ત્રમાં મહત્ત્વની ટેકનિક વિકસાવનારા સર ફ્રાન્સિસ ગેલ્ટન, કેમિસ્ટ જોસેફ પ્રિસ્ટલી અને સ્ટીમ એન્જિન સાથે સંકળાયેલા એન્જિનિયર અને સંશોધક જેમ્સ વોટનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા વિજ્ઞાનીઓ શહેરમાં આવેલી લુનાર સોસાયટીનો સભ્ય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/lunarsociety.htm |title=Lunar Society |publisher=BirminghamUK |access-date=7 June 2008 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પડોશના શહેરો == બર્મિંગહામ છ પડોશના શહેરો ધરાવે છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ ‘ઇન્ટરનેશનલ પાર્ટનર સિટીઝ’ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="BCC partner cities">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=International Links |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=17 જુલાઈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717042531/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તે નીચે મુજબ છે: {| |- | valign="top" | * {{flagicon|USA}} શિકાગો, ઇલિનોઇસ, અમેરિકા * {{flagicon|Germany}} ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેન, જર્મની,<ref name="Frankfurt am Main">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|access-date=17 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|archive-date=7 નવેમ્બર 2007|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|South Africa}} જોહાનિસબર્ગ, દક્ષિણ આફ્રિકા * {{flagicon|Germany}} લીપઝિગ, જર્મની<ref name="Brno">{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|access-date=17 July 2009|archive-date=23 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523100252/http://www2.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|France}} લીયોન, ફ્રાન્સ<ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=17 July 2009|archive-date=19 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Italy}} મિલાન, ઇટલી<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano – Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=17 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> |} બર્મિંગહામ અને ચીનના ગુયાન્ગઝાઓ વચ્ચે<ref name="BCC partner cities"/><ref name="Guangzhou">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|title=Sister Cities of Guangzhou|publisher=Guangzhou Foreign Affairs Office|access-date=10 February 2010|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|url-status=dead}}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ અને આઝાદ કાશ્મીરના મિરપુર વચ્ચે મિત્રતાની સંધિ છે, જે બર્મિંગહામના આશરે 90,000 નાગરિકોનું મૂળ સ્થાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918175041/http://birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> બિર્મિંગહામ, આલાબામા, યુએસએનું નામ આ શહેર પરથી પાડવામાં આવ્યું છે અને બંને વચ્ચે ઔદ્યોગિક સામ્યતા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamnet.com/birmingham.htm |title=Birmingham, Alabama |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસુચિ === * {{gutenberg|no=13926|name=An History of Birmingham (1783) by William Hutton}} * {{cite book|author=Gordon E. Cherry|title=Birmingham A Study in Geography, History and Planning|url=https://archive.org/details/birminghamstudyi0000cher|year=1994|isbn=0-471-94900-0}} * {{cite book|author=Canon Doctor Terry Slater|authorlink=Terry Slater|title=A History of Warwickshire|url=https://archive.org/details/historyofwarwick00slat|year=1981|isbn=0-85033-416-0}} * {{cite book|author=Johnathan Berg|title=Positively Birmingham|url=https://archive.org/details/positivelybirmin0000berg|year=1994|isbn=0-9523179-0-7}} * {{cite book|author=A. J. Gerard|coauthors=[[Canon Doctor Terry Slater]]|title=Managing a Conurbation: Birmingham and its Region|url=https://archive.org/details/isbn_9781858580838|year=1996|isbn=1-85858-083-8}} === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.birmingham.gov.uk/ બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ] * [http://www.bebirmingham.org.uk/ બર્મિંગહામ માટે સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી] * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/ બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી] * [http://www.birminghamtattoo.co.uk/ ધ બર્મિંગહામ મિલિટરી ટેટે] {{wikivoyage|Birmingham (England)|Birmingham}} * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી નિર્મિત બ્લેક પ્લેક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013145237/http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm |date=2006-10-13 }} 4rfk31zqi9ixjohe3qlke9b8dj3p6xz સિંધુ લિપિ 0 26796 907940 906834 2026-11-21T07:34:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907940 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = સિંધુ લિપિ | type = અસ્પષ્ટ | typedesc = સંભવતઃ કાંસ્ય યુગ લેખન અથવા પ્રોટો-લેખન | languages = અજ્ઞાત ("હડપ્પા ભાષા") | time = {{circa|2800–1900 BCE}} | iso15924 = Inds | note = none <!-- remove this line if IPA phonetics are added to the article --> | sample = Indus seal impression.jpg | caption = પાંચ અક્ષરોનો લાક્ષણિક શિલાલેખ દર્શાવતી મહોરની છાપ }} '''સિંધુ લિપિ''', જેને '''હડપ્પા લિપિ''' અને '''સિંધુ ખીણ લિપિ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલા પ્રતીકોનો સંગ્રહ છે. આ પ્રતીકો ધરાવતા મોટાભાગના શિલાલેખો અત્યંત ટૂંકા હોય છે, જેના કારણે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ બને છે કે તેઓ હડપ્પા ભાષા રેકોર્ડ કરવા માટે વપરાતી લેખન પદ્ધતિનું નિર્માણ કરે છે કે નહીં, જેમાંથી કોઈ પણ હજુ સુધી ઓળખાઈ નથી.<ref name="Locklear">{{cite web |last1=Locklear |first1=Mallory |title=Science: Machine learning could finally crack the 4,000-year-old Indus script |work=The Verge |location=Manhattan, New York, NY |publisher=Vox Media |date=25 January 2017 |url=https://www.theverge.com/2017/1/25/14371450/indus-valley-civilization-ancient-seals-symbols-language-algorithms-ai |access-date=25 January 2017 |quote=After a century of failing to crack an ancient script, linguists turn to machines.}}</ref> ઘણા પ્રયાસો છતાં,{{sfnp|Possehl|1996}} "લિપિ" હજુ સુધી સમજવામાં આવી નથી. લિપિને સમજવામાં મદદ કરવા માટે કોઈ જાણીતો દ્વિભાષી શિલાલેખ નથી,{{sfnp|Robinson|2015}} જે સમય જતાં કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફારો દર્શાવતું નથી. જો કે, કેટલીક વાક્યરચના (જો તે કહી શકાય તો) સ્થાનના આધારે બદલાય છે.<ref name="Locklear"/> હડપ્પા પ્રતીકો ધરાવતી મહોરનું પ્રથમ પ્રકાશન ૧૮૭૫માં{{sfnp|Wright|2009|p=7}}, એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ દ્વારા દોરવામાં આવેલા ચિત્રમાં થયું હતું.{{sfnp|Cunningham|1875|pp=105–108}} ૧૯૯૨ સુધીમાં, અંદાજે ૪,૦૦૦ કોતરેલી વસ્તુઓ મળી આવી હતી,{{sfnp|Fairservis|1992|p=5}} જેમાંથી કેટલીક મેસોપોટેમીયા સુધી મળી આવી હતી, જે દર્શાવે છે કે સિંધુ-મેસોપોટેમીયા સંબંધો અસ્તિત્વમાં હતા, અને જાણીતા શિલાલેખોમાં ૪૦૦ થી વધુ વિશિષ્ટ ચિહ્નો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.{{sfnp|Ghosh|1990}}{{sfnp|Robinson|2015}} કેટલાક વિદ્વાનો, જેમ કે જી. આર. હન્ટર,{{sfnp|Hunter|1934}} એસ. આર. રાવ, જોન ન્યુબેરી,{{sfnp|Newberry|1980|pp=10–20}} અને કૃષ્ણ રાવ{{sfnp|Ghosh|1990|p=361–364}} એ દલીલ કરી છે કે બ્રાહ્મી લિપિનો સિંધુ પ્રણાલી સાથે થોડો સંબંધ છે. રેમન્ડ ઓલચીન[13] એ બ્રહ્મી લિપિ સિંધુ લિપિથી પ્રભાવિત હોવાની શક્યતાને કંઈક અંશે સાવધાનીપૂર્વક સમર્થન આપ્યું છે, પરંતુ આ જોડાણ સાબિત થયું નથી.{{sfnp|Goody|1987|pp=301–302|loc=note 4}} સિંધુ પરંપરાના સાતત્યની બીજી શક્યતા દક્ષિણ અને મધ્ય ભારત અને શ્રીલંકાના મેગાલિથિક ગ્રેફિટી પ્રતીકોમાં છે, જે કદાચ ભાષાકીય લિપિ બનાવતા નથી, પરંતુ સિંધુ પ્રતીક યાદી સાથે કેટલાક ઓવરલેપ હોઈ શકે છે.{{sfnp|Mahadevan|2004}}{{sfnp|Ray|2006|pp=121–122}} ઇરાવથમ મહાદેવન, કામિલ ઝ્વેલેબિલ અને અસ્કો પારપોલા જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ દલીલ કરી છે કે આ લિપિનો દ્રવિડિયન ભાષા સાથે સંબંધ હતો.<ref>{{cite web |title=Peoples and languages in pre-Islamic Indus valley |last1=Rahman |first1=Tariq |url=http://asnic.utexas.edu/asnic/subject/peoplesandlanguages.html |url-status=dead |access-date=20 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509053921/http://asnic.utexas.edu/asnic/subject/peoplesandlanguages.html |archive-date=9 May 2008 |quote=most scholars have taken the 'Dravidian hypothesis' seriously}}<!-- also live at https://apnaorg.com/prose-content/english-articles/page-1/article-8/index.html --></ref><ref>{{cite web |title=The Indus Script &#124; Harappa |website=harappa.com |url=https://www.harappa.com/script/maha0.html |access-date=22 May 2020}}</ref> == સંગ્રહ == [[File:Copper plates with Indus script.jpg|thumb|તામ્રપત્ર પર સિંધુ લિપિ]] [[File:Indus script.jpg|thumb|upright=1.2|પ્રાણીઓની સાથે સિંધુ લિપિના અક્ષરો ધરાવતા ત્રણ સ્ટેમ્પ સીલ અને તેમની છાપ: "યુનિકોર્ન" (ડાબે), બળદ (મધ્યમાં), અને હાથી (જમણે); ગિમેટ મ્યુઝિયમ]] [[File:Stamp seal and modern impression- unicorn and incense burner (?) MET DP23101 (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|સિંધુ શિલાલેખ સાથે "યુનિકોર્ન" સીલ, અને આધુનિક છાપ; મેટ મ્યુઝિયમ]] [[File:IndusValleySeals.JPG|thumb|upright=1.2|સીલ અને તેમની છાપનો સંગ્રહ; બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ]] ૧૯૭૭ સુધીમાં ઓછામાં ઓછી ૨,૯૦૬ સુવાચ્ય શિલાલેખોવાળી કોતરેલી વસ્તુઓ મળી આવી હતી,{{sfnp|Mahadevan|1977|pp=5–7}} અને ૧૯૯૨ સુધીમાં કુલ ૪,૦૦૦ કોતરેલી વસ્તુઓ મળી આવી હતી.{{sfnp|Fairservis|1992|p=5}} ૧૯૨૪ થી ૨૦૨૫ સુધીમાં લગભગ ૫,૦૦૦ શિલાલેખો ખોદવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલ હતા.<ref>{{cite news |last=Pragati |first=K. B. |date=2025-02-01 |title=Want a Million Dollars? Get Busy Deciphering This Ancient Script. |url=https://www.nytimes.com/2025/02/01/world/asia/india-indus-script-prize.html |url-access=subscription |work=The New York Times |access-date=2025-02-02}}</ref> સિંધુ લિપિના પ્રતીકો મુખ્યત્વે સ્ટેમ્પ સીલ, માટીકામ, કાંસ્ય અને તાંબાની પ્લેટો, સાધનો અને શસ્ત્રો પર મળી આવ્યા છે.{{sfnp|Possehl|2002|p=[https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&pg=PA127 127]}} મોટાભાગના લખાણમાં મહોર, આવી મહોરની છાપ અને માટીકામ પર કોતરેલા ગ્રેફિટી ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે.{{sfnp|Fairservis|1983}} મહોર અને તેમની છાપ સામાન્ય રીતે કદમાં નાની અને પોર્ટેબલ હતી, જેમાં મોટાભાગની દરેક બાજુ ફક્ત 2-3 સેન્ટિમીટર લંબાઈની હતી.{{sfnp|Mukhopadhyay|2018a|p=5–6}} પેપિરસ, કાગળ, કાપડ, પાંદડા, લાકડું અથવા છાલ જેવા નાશવંત કાર્બનિક પદાર્થો પર સિંધુ લિપિના કોઈ અસ્તિત્વમાં રહેલા ઉદાહરણો મળ્યા નથી.{{sfnp|Possehl|2002|p=[https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&pg=PA127 127]}} === પ્રારંભિક હડપ્પા === સિંધુ લિપિના પ્રારંભિક ઉદાહરણો માટીના વાસણો પર લખેલા લેખો અને હડપ્પા મહોરોના માટીની છાપ પર મળી આવ્યા છે,{{sfnp|Kenoyer|2006|pp=10–11}} જે લગભગ ઇ.સ.પૂ. ૨૮૦૦થી ઇ.સ.પૂ. ૨૬૦૦ના પ્રારંભિક હડપ્પાકાળના છે,{{sfnp|Kenoyer|2006|pp=10–11}} અને આ સમયગાળાના કોટડીજી તબક્કા દરમિયાન મહોર અને પ્રમાણિત વજન જેવા વહીવટી પદાર્થો સાથે ઉભરી આવ્યા છે.{{sfnp|Meadow|Kenoyer|2001|p=224}} જોકે, હડપ્પા ખાતે ખોદકામમાં કુંભારના ચિહ્નો અને ભીંતચિત્રોમાંથી કેટલાક પ્રતીકોનો વિકાસ દર્શાવવામાં આવ્યો છે જે ઇ.સ.પૂ. ૩૫૦૦ -ઇ.સ.પૂ. ૨૮૦૦ પહેલાના રવિ તબક્કાના છે.{{sfnp|Kenoyer|2006|pp=10–11}}{{sfnp|Bryant|2001|p=[https://books.google.com/books?id=Y2jfHlinW4UC&pg=PA178 178]}} == આ પણ જુઓ == *[[બ્રાહ્મી લિપિ]] *[[દેવનાગરી લિપિ]] *[[ચિત્રલિપિ]] == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.organiser.org/dynamic/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=309&page=4 Computers Unlocking Mysterious Indus Valley Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006185203/http://www.organiser.org/dynamic/modules.php?name=Content |date=2008-10-06 }} ડો. એસ. કલ્યાણરામન દ્વારા == સંદર્ભ == {{Reflist|20em}} * [http://ancientscripts.com/indus.html Indus Script] (ancientscripts.com) * [http://www.shangrilagifts.org/hp/indus.html Indus Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007074411/http://www.shangrilagifts.org/hp/indus.html |date=2011-10-07 }} (http://www.shangrilagifts.org/hp/indus.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007074411/http://www.shangrilagifts.org/hp/indus.html |date=2011-10-07 }} - Comparison of Indus Valley Harappan 哈拉帕 and Ancient Chinese Jia-Gu-wen 甲骨文 "Bone Script") * [http://www.hindu.com/2006/05/01/stories/2006050112670100.htm "Discovery of a century" in Tamil Nadu ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615053236/http://www.hindu.com/2006/05/01/stories/2006050112670100.htm |date=2006-06-15 }} ("Discovery of a century" in Tamil Nadu ) * [http://www.harappa.com/script/index.html The Indus Script] (From [http://www.harappa.com harappa.com]) * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/334517.stm BBC - 'Earliest writing' found] * [http://www.straightdope.com/mailbag/mindusscript.html How come we can't decipher the Indus script?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703224318/http://www.straightdope.com/mailbag/mindusscript.html |date=2008-07-03 }} (from [[The Straight Dope]]) *Iravatham Mahadevan, [http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm Towards a scientific study of the Indus Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206005438/http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm |date=2007-02-06 }} * [http://www.safarmer.com/indus/M-495.jpg Script Image];[http://www.safarmer.com/indus/longestinscription.htm Article] * [https://web.archive.org/web/20090901012956/http://www.safarmer.com/downloads/ Collection of essays about the Indus script] (Steve Farmer) * [https://web.archive.org/web/20090426195622/http://blog.wired.com/wiredscience/2009/04/indusscript.html WIRED.com] (WIRED.com) [[શ્રેણી:લિપિ]] [[શ્રેણી:પ્રાચીન સંસ્કૃતિ]] [[nl:Indusbeschaving#Schrift en taal]] 0jijg5kiuoh4wijyd91kzh0w49c32ig ધ પ્રોડિજિ 0 26978 907906 867693 2026-11-20T22:54:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907906 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Name = The Prodigy | Img = The_Prodigy_live_in_Romania.JPG | Img_capt = The Prodigy performing at the Cokelive Festival in Romania on July 26, 2009. From left to right: Leo Crabtree, [[Maxim]], [[Liam Howlett]] and [[Keith Flint]]. | Img_size = 260 | Landscape = yes | Background = band | Origin = [[Braintree, Essex|Braintree]], [[Essex]] | Genre = <!--Please discuss on the talk page before changing-->[[Electronica]], [[big beat]], [[breakbeat]], [[synthpunk]], [[hardcore techno]] | Years_active = 1990&ndash;present | Label = [[Take Me to the Hospital (record label)|Take Me to the Hospital]], [[Ragged Flag]], [[Cooking Vinyl]], [[XL Recordings|XL]], [[Beggars Banquet Records|Beggars Banquet]], [[Mute Records|Mute]], [[Maverick Records|Maverick]], [[Warner Bros. Records|Warner Bros.]], [[Elektra Records|Elektra]], [[Shock Records|Shock]] | URL = [http://www.theprodigy.com/ www.theprodigy.com] | Current_members = [[Liam Howlett]]<br>[[Keith Flint]]<br>[[Maxim (The Prodigy)|Maxim]] | Past_members = [[Leeroy Thornhill]]<br>Sharky }} '''ધ પ્રોડિજિ''' એ 1990માં [[બ્રેઈનટ્રી]], એસેક્સમાં [[લિયેમ હોવલેટ]] દ્વારા સ્થાપિત એક ઈંગ્લિશ [[ઈલેક્ટ્રોનિક નૃત્યસંગીત]] જૂથ છે. [[ફેટબોય સ્લિમ]], [[ધ કેમિકલ બ્રધર્સ]] અને [[ધ ક્રિસ્ટલ મેથડ]], તેમ જ અન્ય સંગીતનાટિકાઓથી, પ્રોડિજિના સદસ્યોએ [[મોટા તાલ]]ની શૈલી(બિગ બીટ જર્ન)ના સ્થાપકો તરીકેનું માન અંકે કર્યું હતું, જેને 1990 અને 2000ના દાયકામાં મુખ્ય ધારાની લોકપ્રિયતા મળી હતી, અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાના જીવંત પ્રદર્શનો માટે તેઓ જાણીતા બન્યા હતા. વિશ્વભરમાં તેમની 20 મિલિયન જેટલી રેકૉર્ડો વેચાઈ છે જે નૃત્યસંગીતના ઇતિહાસમાં હજી પણ બેજોડ છે.<ref>[http://www.amazon.de/Prodigy-Music-Review/dp/B000T2MZ0M Amazon.de: ધ પ્રોડિજિ – મ્યૂઝિક ઈન રીવ્યૂઃ ધ પ્રોડિજિઃ ડીવીડી (DVD)]</ref> જૂથના [[મોટા તાલ]]ના સંગીતની બ્રાન્ડમાં વિવિધ શૈલીઓનો ઉપયોગ થયો છે જે [[રેવ]], [[હાર્ડકોર ટેકનો]], [[ઔદ્યોગિક]] અને 1990ના પૂર્વાર્ધમાં [[બ્રેકબીટ]]થી શરૂ કરીને પાછળથી [[પંક]] કંઠ્ય ઘટકો સાથેના [[ઈલેક્ટ્રોનિક રોક]] સુધી વિસ્તરેલી છે. બૅન્ડના વર્તમાન સદસ્યોમાં [[લિયેમ હોવલેટ]] (કંપોઝર/કીબોર્ડ્સ), [[કીથ ફ્લિન્ટ]] (નૃત્યકાર/ગાયક) અને [[મૅક્સિમ]] (એમસી(MC)/ગાયક)નો સમાવેશ થાય છે. તેમના શરૂઆતના ગાળામાં બૅન્ડને છોડી જનારી શાર્કી નામની નૃત્યાંગના/ગાયિકાની જેમ [[લીરોય થોર્નહિલ]] (નૃત્યકાર/ભાગ્યે જ ભાગ લેનાર જીવંત કીબોર્ડવાદક) 1990થી 2000 દરમ્યાન બૅન્ડનો સદસ્ય હતો. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં ભૂગર્ભીય રેવ દૃશ્યમાં ધ પ્રોડિજિએ સૌથી પ્રથમ વખત બહાર આવ્યું હતું, અને ત્યારથી અત્યંત લોકપ્રિય અને વિશ્વભરમાં જાણીતું બન્યું હતું. તેમનાં કેટલાંક અત્યંત લોકપ્રિય ગીતો છે "[[ચાર્લી]]", "[[આઉટ ઓફ સ્પેસ]]", "[[નો ગુડ (સ્ટાર્ટ ધ ડાન્સ)]]", "[[વૂડૂ પીપલ]]", "[[પોઈઝન]]", "[[ફાયરસ્ટાર્ટર]]", "[[બ્રેથ]]", "[[સ્મૅક માય બિચ અપ]]", "[[ઓમેન]]", અને "[[વોરિયર્સ ડાન્સ]]." આલ્બમના કવર પર પ્રદર્શિત નામ ''[[મ્યૂઝિક ફોર ધ જિલ્ટેડ જનરેશન]]'' અને 1997માં ''[[ધ ફેટ ઓફ ધ લૅન્ડ]]'' વચ્ચે "ધ પ્રોડિજિ"થી "પ્રોડિજિ"માં પરિવર્તિત થયું હતું અને 2004માં ''[[ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ, નેવર આઉટગન્ડ]]'' બહાર પડવાની સાથે ફરીથી "ધ પ્રોડિજિ" જ જોવા મળ્યું હતું. અલબત્ત, હોવલેટનું કહેવું છે કે તેમના બૅન્ડનું નામ હંમેશાં "ધ પ્રોડિજિ" જ રહ્યું છે. હોવલેટ મુજબ, જે બદલાવ જોવા મળ્યો તે માત્ર લોગોમાં નામને સમાવવા માટે કરવામાં આવેલો બદલાવ હતો.<ref name="prodigyname">''હોવલેટ એલ'' , ''નિકોઝાઈન'' ઓનલાઈન ઝાઈન (નવેમ્બર 2005), આંદ્રેય શનેફ દ્વારા લિયેમ હોવલેટના ઈન્ટર્વ્યૂમાં નામમાંના બદલાવનો ઉલ્લેખ થયો હતો, છેલ્લે 25 મે 2005ના જોવામાં આવ્યું હતું ([http://www.nekozine.co.uk/prodigy/interviews/liam.html લિન્ક])</ref><ref name="theprodigyname">''જેમ્સ એમ'' , ''પ્રોડિજિ'' પુસ્તક (2002), પૃ. 44, સેન્ચુરી પબ્લિશિંગ, લિયમે તેના મૂગ સિન્થની પ્રશંસામાં નામ પસંદ કર્યું હતું તેવો ઉલ્લેખ કરે છે.</ref> == ઇતિહાસ == === આરંભ, શરૂઆતનાં વર્ષો અને પ્રથમ આલ્બમ (1990-1993) === {{Main|Experience (The Prodigy album)}} [[File:Moog Prodigy.jpg|thumb|left|મૂગ પ્રોડિજિના નામ પરથી લિયેમ હાઉલેટે પોતાના જૂથને નામ આપ્યું હતું.]] [[એસેક્સ]], ઈંગ્લેન્ડના એક [[રોનાલ્ડ ડબ્લ્યુ-૩૦(W-30)]] મ્યૂઝિક વર્કસ્ટેશનમાં એક સાથે મુકાયેલો, શરૂઆતનો 10-ટ્રેકનો ડેમો [[લિયેમ હાઉલેટે]] તૈયાર કર્યો હતો. એક મિટિંગમાં એક્સએલ (XL)ના વડા [[નિક હાલ્કીસ]] સમક્ષ હાઉલેટે અમુક ટ્રેક્સ વગાડ્યા તે પછી [[એક્સએલ(XL) રેકૉર્ડિંગ્સે]] તેમનો ડેમો લઈ લીધો અને ફેબ્રુઆરી 1991માં શરૂઆતનું "[[વોટ ઈવિલ લર્ક્સ]]"નું 12"નું પ્રેસિંગ (ગ્રામફોનની રેકર્ડ) બહાર પડ્યું. આ રીલીઝની અમુક હજારો ગેરકાયદેસર નકલો બહાર પડી હતી; જેમાં સિંગલ(ધ મેટ્રિક્સ)ની મધ્યમાં વિનાઈલમાં કોતરાયેલું "ધ એક્સચેન્જ" હોય તે ખરી પ્રત. ધ પ્રોડિજિ નામ એ લિયમે પોતાના પહેલા [[અનુરૂપ સિન્થિસાઈઝર]], [[મૂગ પ્રોડિજિ]]ની પ્રશંસામાં પસંદ કરેલું એક પ્રતીક હતું.{{Citation needed|date=April 2010}} ધ પ્રોડિજિનો પ્રથમ જાહેર કાર્યક્રમ (જેમાં હોવલેટ સાથે નૃત્યકાર [[કીથ ફ્લિન્ટ]] અને [[લીરોય થોર્નહિલ]] પણ સામેલ હતા) લંડનના [[ડાલસ્ટન]]માં ફોર એસિસ ખાતે (ત્યારનું "ક્લબ લેબીરિન્થ"નું ઠેકાણું) થયો હતો. છ મહિના પછી "[[ચાર્લી]]" બહાર પડ્યું, અને એ વખતે રેવ પ્રવેશકમાં મોટી સફળતા બન્યું, મહ્દ અંશે એએ(AA)-સાઈડના ટ્રેક "[[યોર લવ]]"ની લોકપ્રિયતાના કારણે, જે તે વખતના મુખ્ય પ્રવેશક કરતાં વધુ લોકપ્રિય હોવાનું કહેવામાં આવે છે. આ રીલીઝ [[યુકે(UK) સિંગલ્સના ચાર્ટ]]માં #3 પર પહોંચી, અને તેના કારણે બૅન્ડ મોટા પાયે લોકોના ધ્યાનમાં આવ્યું. ''[[કેઓસ થિયરી]]'' સંકલન શ્રેણીમાં તેમના ત્રીજા સિંગલ "[[એવ્રીબડી ઈન ધ પ્લેસ]]"માંના "જી(G) ફોર્સ (એનર્જી ફ્લો)"ને દર્શાવવામાં આવ્યું.{{Fact|date=July 2010}} {{Listen|filename=Prodigy G Force (Energy Flow) from Kaos Theory Volume 1.ogg|title=G Force (Energy Flow)|description=An excerpt of the song "G Force (Energy Flow)" from ''Kaos Theory Volume 1'' compilation.}} સફળ સિંગલ "ચાર્લી" બહાર પડ્યા પછી, ચાર્ટ પર તો વિવિધ "હાર્ડકોર" રેવ ટ્રેક્સ ચમકવા માંડ્યા જેના તાલ પર [[ઝડપ]] અને [[તન્મય]]થી તરબતોળ બનેલા ક્લબ સદસ્યો આખી રાત નાચતા હતા, પણ તે પ્રસારમાધ્યમોમાંના સંગીત આલોચકો{{Who|date=April 2010}}ને આકર્ષતા નહોતા. અર્બન હાઈપનો "ટ્રિપ ટુ ટ્રુમ્પટન", અને સ્માર્ટ ઈનો (તેમ જ [[એક્સ્ટસી]]માંના) "સીસમ્સ ટ્રીટ" જેવા કેટલાક ટ્રેક તેનું ઉદાહરણ છે, જે અનેક વિવેચકો, રેવર્સ અને પ્રવેશકના અનુયાયીઓ અનુસાર ભૂગર્ભીય "હાર્ડકોર રેવ" પ્રવેશક માટે પ્રસાર-દ્વારા-મૃત્યુને ઉત્તેજતાં હતાં.{{Or|date=April 2010}} પરિણામે, બાળકોની [[જાહેર માહિતી અંગેની ફિલ્મો]]માં તેના યાદગાર [[અંશ]] "[[ચાર્લી સેયઝ]]" સાથે "ચાર્લી" ([[કોકેન]] માટેનો એક સાંપ્રત સંદર્ભ) અને ધ પ્રોડિજિને વિવેચકોએ ટૂંકમાં "કિડ્ડી રેવ (બાળકોનું રેવ)" અથવા "ટોયટાઉન ટેક્નો" તરીકે ઓળખાવ્યું. સિંગલનું આલોચનાત્મક સ્વાગત એકંદરે મિશ્ર રહ્યું હતું.<ref>http://www.dooyoo.co.uk/music-records/their-law-the-singles-1990-2005-the-prodigy/1019226/</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.popmatters.com/music/reviews/p/prodigy-theirlaw.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524205248/http://www.popmatters.com/music/reviews/p/prodigy-theirlaw.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.stylusmagazine.com/reviews/the-prodigy/their-law-the-singles-1990-2005.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-21 |archive-date=2011-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111021124746/http://stylusmagazine.com/reviews/the-prodigy/their-law-the-singles-1990-2005.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://amiestreet.com/music/the-prodigy/charly/</ref>{{Citation needed|date=April 2010}} "ચાર્લી" પછી થોડા જ સમયમાં બૅન્ડનું પૂરી લંબાઈનું આલ્બમ, "''[[એક્સપિરિયન્સ]]'' " આવ્યું, જે બ્રિટિશ રેવ સંગીતના ઇતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ રીલીઝ હતી. ''એક્સપિરિયન્સ'' પછી, જેના અંતિમ ટ્રેકમાં, રાગા એમસી (MC) બૅન્ડના સદસ્ય [[મૅક્સિમ રિયાલ્ટી]]ને ચમકાવતું "ડેથ ઓફ ધ પ્રોડિજિ ડાન્સર્સ"ને પેશ કરતું હતું, અને તેની સાથેના એક પછી એક [[સિંગલો]] સાથે, ધ પ્રોડિજિ તેમની સાથે અત્યાર સુધી ચોંટેલી "કિડ્ડી રેવ"ની ખ્યાતિથી ઘણે દૂર આવી ગયું. રેવના હાર્ડકોર તબક્કામાંથી, ક્ષિતિજ પર [[ક્રિમિનલ જસ્ટિસ એક્ટ]]ના "રેવ-વિરોધી" ધારાના આગમન સાથે, હવે રેવ દૃશ્ય બદલાવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી.{{Fact|date=July 2010}} === ''મ્યૂઝિક ફોર ધ જિલ્ટેડ જનરેશન'' (1993-1995) === 1993માં, હાઉલેટે માત્ર "અર્થબાઉન્ડ આઈ" શીર્ષક ધરાવતું [[શ્વેત લેબલ]]નું નનામું આલ્બમ બહાર પાડ્યું. તેના જકડી રાખનારા, હાર્ડ-એજ સંગીતે ભૂગર્ભમાં બહાલી હાંસલ કરી લીધી. જ્યારે છેવટે હાઉલેટે એ રૅકોર્ડ પોતાની છે એવું સ્વીકાર્યું ત્યારે બૅન્ડના કેટલાય ભૂતપૂર્વ આલોચકો ચકિત રહી ગયા. એ વર્ષે પાછળથી તે સત્તાવાર રીતે "વન લવ" તરીકે બહાર પડ્યું, અને યુકે(ઉક)માં ચાર્ટમાં #8 પર પહોંચ્યું. <ref>{{Cite web |url=http://www.theprodigy.info/discography/promos/onelove/index.shtml |title=TheProdigy.info » પ્રોડિજિ ડિસ્કોગ્રાફી » પ્રોમોઝ » વન લવ |access-date=2010-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121094446/http://www.theprodigy.info/discography/promos/onelove/index.shtml |archive-date=2011-11-21 |url-status=dead}}</ref> તેના પછીના વર્ષે, ધ પ્રોડિજિનું બીજું આલ્બમ, ''[[મ્યૂઝિક ફોર ધ જિલ્ટેડ જનરેશન]]'' બહાર પડ્યું, અને યુકે આલ્બમ ચાર્ટમાં #1 ક્રમાંકન પામ્યું. આ આલ્બમે હેવી ટેક્નો અને બ્રેકબીટ-આધારિત ટ્રેકો સાથે સંગીત શૈલીના વિશાળ પટને વણ્યો હતો, અને તેની સાથે ''ધ નાર્કોટિક સ્યૂટ'' ની કલ્પના માલિકા, અને રોક-અભિમુખ ધરાવતા ઝુકાવો પૂરક રૂપે રજૂ કર્યા હતા; તેનું એક ઉદાહરણ છે "ધેઅર લૉ", જેમાં [[પોપ વિલ ઈટ ઈટસેલ્ફ]]ને દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ આલ્બમ [[મર્ક્યુરી મ્યૂઝિક પ્રાઈઝ]] માટે નામાંકન પામ્યું હતું છતાં હાઉલેટે ધ પ્રોડિજિને, વ્યાવસાયિક રીતે સફળ પણ કોઈ પણ સમાધાન વિના, એક 'હાર્ડ ડાન્સ બૅન્ડ' બનાવવા પ્રત્યેના પોતાના સમર્પણને ફરીથી સ્પષ્ટ કર્યું હતું. યુકે(UK)માં ''[[ટોપ ઓફ ધ પોપ્સ]]'' અથવા અન્ય ટીવી કાર્યક્રમોમાં હાજર રહેવાનું નકારતા રહીને બૅન્ડ પ્રસારમાધ્યમોમાં વધુ પડતી-પ્રસિદ્ધિથી દૂર રહેવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. આજની તારીખે, બ્રિટિશ ટેલિવિઝન પર તેમની એક માત્ર સ્ટુડિયો હાજરી તેઓ જ્યારે 1991માં બીબીસી2(BBC2) પર ''ડાન્સ એનર્જી'' શ્રેણીમાં "એવ્રીબડી ઈન ધ પ્લેસ"ના પ્રદર્શન સાથે પેશ થયા તે જ છે. આગામી વર્ષોમાં એમટીવી (MTV) યુરોપ દ્વારા તેમના વિડીઓને મજબૂત સમર્થન મળ્યું, જેના કારણે સમગ્ર ખંડ પર તેમની લોકપ્રિયતામાં વધારો થયો. 1995માં કીથ ફ્લિન્ટે જાતે એમટીવી શોના એપિસોડ ''120 મિનિટ્સ'' નું સંચાલન કર્યું હતું.{{Fact|date=July 2010}} ''મ્યૂઝિક ફોર ધ જિલ્ટેડ જનરેશન'' ને મળેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતાના પગલે, 1995માં "ધેઅર લૉ," "બ્રેક એન્ડ એન્ટર 95" જેવા ટ્રેક માટે અને માત્ર જીવંત એવા ઈન્ટરલ્યૂડ્સ અને આવૃત્તિઓમાં સંગીત આપવા માટે, બૅન્ડમાં ગિટારવાદક [[જિમ ડેવિસ]]નો ઉમેરો થયો, જે પાછળથી [[પિચશિફ્ટર]] જૂથમાં જોડાયા. થોડા જ વખતમાં તેમનું સ્થાન જાનુસ સ્ટાર્ક બૅન્ડના ગિઝ બટ્ટે લીધું, જે આવતાં ત્રણ વર્ષો સુધી બૅન્ડ સાથે રહ્યા.{{Fact|date=July 2010}} === ''ધ ફેટ ઓફ ધ લૅન્ડ'' અને વિવાદો (1996-2002) === 1996માં "[[ફાયરસ્ટાર્ટર]]" બહાર પડ્યું, જેમાં કીથ ફ્લિન્ટ નવા રૂપમાં પ્રથમ વખત રજૂ થયો તે માટે ગીતો હતાં, આ આલ્બમથી બૅન્ડે યુ.એસ. અને અન્ય વિદેશી બજારોમાં પ્રવેશ કર્યો, તથા યુકેમાં પ્રથમ ક્રમાંક પ્રાપ્ત કર્યો. આ વર્ષે ધ પ્રોડિજિ પ્રતિષ્ઠિત [[લોલાપાલૂઝા]] મહોત્સવમાં પણ ચમક્યું. જેની ક્યારની રાહ જોવાઈ રહી હતી તે પ્રોડિજિનું ત્રીજું આલ્બમ, ''[[ધ ફેટ ઓફ ધ લૅન્ડ]]'' , 1997માં જ્યારે બૅન્ડે ગ્લાસ્ટોનબરી મહોત્સવની આરંભ રાત્રિએ પ્રદર્શન આપ્યું તેની સાથે રજૂ થયું. પોતાના પૂર્વગામી આલ્બમોની જેમ જ, આ આલ્બમ પણ બૅન્ડ અને મુખ્યધારાનો વ્યાપક નૃત્ય પટ, એમ બંને માટે સીમાચિહ્નરૂપ બન્યું. સરળ મધુર સુરાવલીઓ, સ્પાર્સર સેમ્પલિંગ, અને વધુ ઉપહાસાત્મક, આરોહ-અવરોહવાળા પંક-જેવા ગીતો (જે ફ્લિન્ટે બદલાયેલા આઘાતપ્રદ રૂપ સાથે પૂરા પાડ્યાં હતાં) ધરાવતા આલ્બમે હાડ-ધ્રુજાવનારા અને ગુંજારવ કરતા સિન્થ સુદ્ધાં આપ્યાં હતાં જે બૅન્ડની વિશિષ્ટ અભિવ્યક્તિ હતાં. આ આલ્બમે નૃત્ય શૈલીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે, સૌથી સફળ નાટિકાઓ આપનારામાંથી એક તરીકે બૅન્ડનું સ્થાન નિશ્ચિત કર્યું, અને બ્રિટિશ અને અમેરિકન ચાર્ટ્સમાં પ્રથમ ક્રમાંક હાંસલ કર્યો.<ref>''[[બિલબોર્ડ 1997]]'' </ref> પોતાના વિવાદાસ્પદ ટ્રેક "[[સ્મેક માય બિચ અપ]] (મારી કૂતરીને ફટકારો)"થી ધ પ્રોડિજિને [[રોક]] સ્ટેશનો પર નોંધપાત્ર હવાઈ-પ્રસારણ મળી રહ્યું હતું – અને સાથે એ ગીત માટે નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ પણ મળી રહી હતી. એ ગીત અને તેના સંગીત વિડીઓને [[મહિલાઓ માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા]](નેશનલ ઓર્ગેનાઈઝેશન ફોર વિમેન – NOW)એ સખત શબ્દોમાં વખોડી કાઢ્યું. ગીતમાં બોલ બહુ ઓછા હતા પણ તે સતત પુનરાવર્તિત થતા હતા (કુલ મળીને ગીતમાં બોલ હતા "ચેન્જ માય પિચ અપ, સ્મેક માય બિચ અપ"), NOWએ કહ્યું કે ગીતના શબ્દો "...મહિલાઓ સામે હિંસાની હિમાયત કરતો ભયંકર અને અપમાનકારક સંદેશો આપે છે." હાઉલેટે આ હુમલાઓનો પ્રત્યુત્તર આપતાં દાવો કર્યો કે ગીતના બોલનું ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવે છેઃ (ગીતનો અર્થ છે) "...કશુંક પણ તીવ્રતાથી, ઉત્કટતાથી કરવું, જેમ કે સ્ટેજ પર આવવું – આત્યંતિક ગાંડપણની ઊર્જા અનુભવવી." બૅન્ડે આ ગીત માટે બોલ લખ્યા નહોતા, પણ તેના બદલે ક્લાસિક [[અલ્ટ્રામેગ્નેટિક એમસી(MC)]]ના ટ્રેક "ગીવ ધ ડ્રમર સમ"માંથી ચૂંટ્યા હતા, જે ''[[ડર્ટચેમ્બર સેશન્સ]]'' પર દેખાય છે; તેમણે પોતાના પહેલેના "[[આઉટ ઓફ સ્પેસ]]" સિંગલમાં પણ બીજા એક અલ્ટ્રામેગ્નેટિક એમસી(MC)ના ગીત "ક્રિટિકલ બિટડાઉન"માંથી બોલ લીધા હતા.<ref>''આઉટ ઓફ સ્પેસ'' સિંગલ અને ''એક્સપિરિયન્સ'' આલ્બમમાંથી લાઈનર નોટ્સ</ref> {{listen | filename = Theprodigy-smackmybitchup29s.ogg | title = "Smack My Bitch Up" | description = The song generated an amount of controversy, and recieved negative backlash for the repeating sample. | format = [[Ogg]] }} મહિલાઓ માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થાનું એમ પણ માનવું હતું કે આ ગીતના બોલ બીજી વ્યક્તિને [[હેરોઈન]] (સ્મેક) આપવાના સંદર્ભમાં છે. કેટલાક રેડિયો સ્ટેશનોએ ગીતનો પક્ષ લીધો, છતાં માત્ર રાતના જ તેઓ એ ટ્રેકને વગાડતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://archive.metropolis.co.jp/tokyo/409/city/music.asp |title=મેટ્રોપોલિસ સામયિકનો પાછળનો અંક #409 |access-date=2010-09-21 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811174817/http://archive.metropolis.co.jp/tokyo/409/city/music.asp |url-status=dead }}</ref> આ ગીતનો [[સંગીત વિડીઓ]] ([[જોનાસ અકેરલુન્ડ(Jonas Åkerlund)]] દ્વારા નિર્દેશિત) એક વ્યક્તિના આંખે દેખ્યાના અહેવાલમાં કોઈકને ક્લબમાં જતા જોવાનો, ખૂબ બધા ડ્રગ્સ અને દારૂમાં ધૂત થવાનો, પુરુષો સાથે હાથપાઈમાં ઊતરવોનો, સ્ત્રીઓને ગાળો આપવાનો અને એક લેપ નૃત્યાંગનાને લઈને તેની સાથે સેક્સ માણવાનો ચિતાર, એ બધું જ સ્પષ્ટપણે રજૂ કરે છે. વિડીઓના અંતે કેમેરો અરીસા તરફ મંડાય છે, મૂળ વ્યક્તિ તે એક મહિલા છે એવો રહસ્યોદ્ઘાટ કરે છે. [[એમટીવી(MTV)]] આ વિડીઓ માત્ર રાતે 1થી 5 વચ્ચે પ્રસારિત કરતું હતું. [[કોપનહેગન]]માં એક રાત દારૂ પીવામાં અને પાર્ટી કરવામાં વીતાવ્યા બાદ, નિર્દેશકને આ વિડીઓની વિષયવસ્તુ માટે પ્રેરણા મળી હતી. 29 ઑગસ્ટ 1998ના [[રિડિંગ મહોત્સવ]] ખાતે પ્રદર્શન આપતી વખતે, મંચ પર આ ટ્રેક બાબતે ધ પ્રોડિજિ અને [[બીસ્ટી બોય્સ]] વચ્ચે અસહમતિ હતી, જેઓ ઘરેલૂ દુર્વ્યવહારનો ભોગ બન્યા હોય તેમને તે અપમાનકારક લાગી શકે માટે આ ગીતને સેટ પરથી બાકાત કરવું જોઈએ એવી બીસ્ટી બોય્સની વિનંતી હતી. બીસ્ટી બોય્સની આજીજીની અવગણના કરીને, મૅક્સિમે એવી ઘોષણા સાથે "સ્મેક માય બિચ અપ" વગાડવું શરૂ કર્યું કે "અમે આ અશ્લીલ ટ્યુન ન વગાડીએ એવું તેઓ ઇચ્છે છે. પણ જે રીતે માહોલ બન્યો છે, મને જે ગમે તે અશ્લીલ હું વગાડીશ".<ref>[http://www.rockonthenet.com/artists-b/beastieboys_main.htm રોક ઓન ધ નેટઃ ધ બીસ્ટી બોય્સ]</ref> <ref>[http://www.brainkiller.it/prodigy/readingincident.html ક્લોસ્ટ્રોફોબિક પ્રોડિજિ પૃષ્ઠ – હકીકતો – ધ રીડિંગની ઘટના]</ref><ref>[http://www.rockonthenet.com/artists-p/prodigy_main.htm રોક ઓન ધ નેટઃ પ્રોડિજિ]</ref>આ ઘટના ત્યારથી મહોત્સવ પરંપરાનો હિસ્સો બની ગઈ છે, અને અત્યારે બંધ થઈ ગયેલા ''[[સિલેક્ટ મૅગેઝિને]]'' તેને અત્યાર સુધીની સૌથી શ્રેષ્ઠ જીવંત ક્ષણોમાંની એક તરીકે જાહેર કરી હતી. પાછળથી [[વૉલ-માર્ટ]] અને [[કેમાર્ટે]] ''ધ ફેટ ઓફ ધ લૅન્ડ'' ને પોતાની અભરાઈઓ પરથી પાછું ખેંચી લેવાની જાહેરાત કરી હતી. [[એલપી(LP)]] તેમના સ્ટોરની અભરાઈઓ પર 20 અઠવાડિયાંઓથી વધુ વખત રહી હતી તે હકીકત છતાં, અને તેમણે એ આલ્બમની કુલ મળીને 150,000 નકલો વેચી હોવાની હકીકત છતાં, આ બે સ્ટોરને નવા સિંગલ "ઓફેન્સિવ"ની રિલીઝ માટેનું માર્કેટિંગ અભિયાન મળ્યું હતું.{{Fact|date=July 2010}} 2002ના મધ્યમાં, [[એમટીવી2(MTV2)]] પર, એમટીવી પર પ્રસારિત અત્યાર સુધીના સૌથી વિવાદાસ્પદ વિડીઓના કાઉન્ટડાઉનના એક વિશેષ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે તદ્દન કાપકૂપ વિનાના વિડીઓ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કાઉન્ટડાઉનને તેમાંના "સ્મેક માય બિચ અપ" અને અન્ય કેટલાક વિડીઓમાંના ચિત્ર નિરૂપણના કારણે માત્ર મોડી રાત્રે જ પ્રસારિત કરવામાં આવતા હતા. ખાસ કરીને આ વિડીઓને એમટીવી(MTV) દ્વારા "સૌથી વિવાદાસ્પદ વિડીઓ" ગણવામાં આવ્યો હતો અને કાઉન્ટડાઉનમાં તેને #1 ક્રમાંક પર દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. 1999માં ધ પ્રોડિજિનું ''[[ધ ડર્ટચેમ્બર સેશન્સ વોલ્યુમ વન]]'' , બ્રિટિશ [[રેડિયો 1]] પર મહેમાન કલાકાર તરીકેની સફળ હાજરીના અધિકૃત રૅકોર્ડ તરીકે ઉત્પાદિત, હોવલેટ દ્વારા એક ડીજે (DJ) મિક્સ આલ્બમ બહાર પડ્યાં. આ વર્ષે જૂનમાં જ્યારે બૅન્ડ કથિતપણે પોતાની વ્યવસાયિક સફળતાની ટોચ પર પહોંચ્યું હતું ત્યારે તેઓ ગિટારવાદક ગિઝ બટ્ટથી છૂટા પડ્યા. 2002માં, પ્રવાસ અને રૅકોર્ડિંગમાંથી થોડો વિરામ લીધા બાદ, વિવેચકોને નિરાશા આપતું સિંગલ "બેબીઝ ગોટ અ ટેમ્પર" બહાર પડ્યું. એ ગીત કીથ ફ્લિન્ટના સાઈડબૅન્ડ, [[ફ્લિન્ટે]] લખ્યું હતું, અને તેમાં જિમ ડૅવિસને પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. હાઉલેટે તેને પ્રોડ્યુસ કર્યું હતું. ફરી એકવાર, બૅન્ડે ગીતના [[બોલ]]માં તથાકથિત "[[ડેટ રેપ(સાથી દ્વારા બળાત્કાર)]]" ડ્રગ [[રોહીપ્નોલ]]નો ઉલ્લેખ સામેલ કરીને વિવાદને વહોરી લીધો, અલબત્ત, બૅન્ડ ડ્રગનો "મહિમા ગાય" છે કે તેની નકારાત્મક બાજુ રજૂ કરે છે તે સ્પષ્ટ નહોતું. એ જ વર્ષે, જો કે, [[''ક્યુ(Q)'' મૅગેઝિને]] ધ પ્રોડિજિને "50 બૅન્ડ્સ ટુ સી બિફોર યૂ ડાઈ (મરતાં પહેલાં જોવા લાયક 50 બૅન્ડ)"માંનું એક ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage2.html#Die… |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-21 |archive-date=2006-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060115060154/http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage2.html#Die… |url-status=dead }}</ref> === ''ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ, નેવર આઉટગન્ડ'' (2004-2008) === [[File:Liam Howlett.jpg|thumb|ઑગસ્ટ 2005માં જીવંત પ્રદર્શન આપતા ધ પ્રોડિજિ બૅન્ડના લિયેમ હોવલેટઅગ્રભૂમિમાં એક રોનાલ્ડ ડબ્લ્યુ-30 (W-30) જોઈ શકાય છે.]] ધ પ્રોડિજિનું ચોથું સ્ટુડિયો આલ્બમ, ''[[ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ, નેવર આઉટગન્ડ]]'' 23 ઑગસ્ટ 2004ના, અને યુએસએ(USA)માં 14 સપ્ટેમ્બર 2004ના બહાર પડ્યું. અગ્રગીત અને પ્રાયોગિક સિંગલ, "[[મેમ્ફિસ બેલ્સ]]", બહુ મર્યાદિત સંખ્યામાં બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું, અને તેના પછી પરંપરાગત સિંગલ "[[ગર્લ્સ]]" હતું. આ સ્ટુડિયો આલ્બમની યુ.એસ. આવૃત્તિમાં એક બોનસ ટ્રેક હતો; "મોર ગર્લ્સ" શીર્ષક સાથે "ગર્લ્સ"નું રિમિક્સ. ટૂર થકી આ આલ્બમનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવામાં આવ્યો, આ ટૂર લગભગ 2 વર્ષ ચાલી હતી. [[ઈન્ટરનેટ]] પરથી "મેમ્ફિસ બેલ્સ"ની 5,000 ડિજિટલ પ્રતો વેચાઈ હતી. દરેક પ્રત, ગ્રાહકની પસંદગીના વાદ્યસંગીત, તાલ, અને રાગના વિકલ્પો અનુસારનું સંયોજન હતી, અને આવી 39,600<ref>ત્યાં કુલ 660,000 પસંદ ઉપલબ્ધ હતી, પણ તેમાંથી માત્ર 39,600 લેવામાં આવી.</ref> પસંદગીઓ મોજૂદ હતી. પાંચ મિક્સ ત્રણ ફાઈલ ફોર્મેટમાં, [[ડબ્લ્યુએવી(WAV)]], બે ઓડિયો મિક્સ [[એમપી3(MP3)]]માં, અને એક 5.1 [[ડીટીએસ(DTS)]] [[સરાઉન્ડ સાઉન્ડ]] મિક્સ અને આ તમામ [[ડિજિટલ અધિકાર વ્યવસ્થાપન]]થી મુક્ત હતા. આ પ્રયોગ સફળ રહ્યો હતો, અને માંગના કારણે સર્વરની સમસ્યાઓ થઈ હોવા છતાં માત્ર 36 કલાકમાં તેની 5,000 પ્રત વેચાઈ હતી. 2005માં, તેમણે એક સંકલન, ''[[Their Law: The Singles 1990-2005]]'' , બહાર પાડ્યું, જેમાં "આઉટ ઓફ સ્પેસ" (ધ "ઓડિયો બુલીઝ રિમિક્સ") અને "વૂડૂ પીપલ" (ધ "[[પેન્ડયુલમ]] રિમિક્સ") ગીતોના [[નવા રિમિક્સ ધરાવતું એક સિંગલ]] હતું. તેમાંના બીજા પર એસેક્સની [[રોમફોર્ડ માર્કેટ]]માં એક સંગીત વિડીઓ પણ ઉતારવામાં આવ્યો હતો, જેને સંકલનની ડીવીડી (DVD) પર પણ પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યો હતો. જૂથની એક માત્ર મહિલા સદસ્ય, શાર્કીને વિડીઓમાં દોડમાં દોડતી અને જીતતી દર્શાવવામાં આવી છે. 4 ઑગસ્ટ 2008ના, ધ પ્રોડિજિના પહેલા બે આલ્બમોની (1992ના "એક્સપિરિયન્સ" અને 1994ના "મ્યૂઝિક ફોર ધ જિલ્ટેડ જનરેશન") વિસ્તૃત, ડિલક્સ આવૃત્તિઓ બહાર પાડવામાં આવી<ref>{{Cite web |url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=33607_0_2_0_C |title=ધ પ્રોડિજિ પોતાના પહેલા બે આલ્બમોને ફરીથી બહાર પાડે છે અને નવાં ગીતોનું જીવંત પ્રદર્શન આપે છે |access-date=2010-09-21 |archive-date=2012-06-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/68hMgRTwg?url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=33607_0_2_0_C |url-status=dead }}</ref>. મૂળને ફરીથી બનાવવામાં આવી હોવાથી, નવા પૅકેજોમાં મિક્સિસ, દુર્લભ અને જીવંત ટ્રેકોને એક બોનસ ડિસ્ક સાથે આપવામાં આવ્યા હતાં. સંગીત નવી વિષયવસ્તુ ઉપરાંત આ બંને આલ્બમો વિસ્તૃત આર્ટવર્ક પણ દર્શાવતા હતા. === ''ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ'' અને વર્તમાન કાર્યક્રમો (2008-આજ સુધી) === 13મી જુલાઈના ધ પ્રોડિજિએ ઓક્સીજેન મહોત્સવ ખાતે 4 નવા ગીતો રજૂ કર્યાં; ત્યાં જે ટ્રેક પ્રિવ્યૂ કરવામાં આવ્યા તે હતા "વર્લ્ડસ ઓન ફાયર", "વોરિયર્સ ડાન્સ", "મેસ્કલીન" અને "ફર્સ્ટ વોર્નિંગ", જે તાજેતરમાં જ ધાડપાડુની ફિલ્મ "[[સ્મોકિંગ એસિસ]]"માં અને ''[[Need for Speed: Undercover]]'' રમતમાં સાઉન્ટટ્રેક તરીકે રજૂ થયું છે. [[File:Flint&Holiday.jpg|thumb|ફ્રંટમૅન કીથ ફ્લિન્ટ અને જીવંત પ્રદર્શન વખતના સદસ્ય, રોબ હોલિડે.]] 5 નવેમ્બર 2008ના, બૅન્ડના પાંચમા સ્ટુડિયો આલ્બમનું નામ ''[[ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ]]'' હશે અને તે બૅન્ડના નવા લેબલ, ''ટેક મિ ટુ ધ હૉસ્પિટલ'' પર બહાર પડશે એવું ઘોષિત કરવામાં આવ્યું. 2004ના ''ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ, નેવર આઉટગન્ડ'' પછીનું બૅન્ડનું પહેલું સ્ટુડિયો આલ્બમ હતું અને 1997ના ''ધ ફેટ ઓફ ધ લૅન્ડ'' પછીનું પહેલું પ્રોડિજિ આલ્બમ હતું જેમાં બૅન્ડના ત્રણે સદસ્યો હતા.<ref>{{Cite web | last = [[Liam Howlett|Howlett, Liam]] | title = Take Me to the Hospital | date = 11 March 2010 | year = 2008 | url = http://theprodigy.com/index.php/component/option,com_mojo/Itemid,204/p,3/ | access-date = 6 July 2008 | postscript = <!--None--> | archive-date = 14 માર્ચ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080314145118/http://theprodigy.com/index.php/component/option%2Ccom_mojo/Itemid%2C204/p%2C3/ | url-status = dead }}</ref> યુએસએ(USA)માં 3 માર્ચ 2009ના<ref>{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/61969/the_prodigy|title=Invaders Must Die new release date|date=30 January 2009|access-date=5 February 2009|publisher=Idiomag.com}}</ref> આ આલ્બમમાં ડ્રમવાદક [[ડૅવ ગ્રોહ્લ]]ને "રન વિથ ધ વુલ્વ્સ" માટે ડ્રમ પર બતાવાયા છે. ટોચના પાંચમાં સ્થાન મેળવનાર "ઓમેન" અને "ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ" ટ્રેકનું [[ડઝ ઈટ ઓફેન્ડ યૂ, યાહ?]] ફ્રન્ટમૅન જેમ્સ રુશેન્ટ સાથે સહ-નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. રૅકર્ડ પરના લખાણમાં એએન્ડઆર(A&amp;R) માટે નિક હાલ્કીસનો ઋણસ્વીકાર દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જેમણે એક્સએલ (XL) સાથે ભજવણી અંગે હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, અને આમ આલ્બમ પરના સ્પષ્ટ સંદર્ભોને, રેવ સંસ્કૃતિ અને ''ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ'' આલ્બમમાં જે ઓછી વર્તાઈ હતી તે પ્રોડિજિના 'ક્લાસિક' સંગીતની હાજરી સાથે સંભવતઃ સાંકળે છે. બૅન્ડે કહ્યું કે આ આલ્બમ તેમનાં "જૂની શાળાના પણ તીક્ષ્ણ ધાર"નાં મૂળિયાં તરફ પાછું ફરે છે. આ આલ્બમ એક સીડી (CD), સીડી/ડીવીડી (CD/DVD) સેટ, ડબલ વાઈનીલ, ડિજિટલ ડાઉનલોડ અને પાંચ 7-ઈંચની, સીડી ડીવીડી, બોનસ સીડી, પોસ્ટર, સ્ટીકરો અને સ્ટેન્સિલો ધરાવતા એક 7-ઈંચના લક્ઝરી વાઈનીલ બોક્સ સેટ તરીકે બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. ''ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ'' ઓસ્ટ્રેલિયામાં 21 ફેબ્રુઆરી 2009ના અને યુરોપમાં 23 ફેબ્રુઆરી 2009ના બહાર પડ્યું હતું, જે પહેલા અઠવાડિયાના 97,000થી વધુ વેચાણ સાથે યુકે(UK)માં પ્રથમ ક્રમાંકન પર પહોંચ્યું હતું – આ આંકડો ''ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ...'' અથવા તેમનાં સિંગલ્સના સંકલનો કરતાં ઊંચો હતો. આ આલ્બમે જર્મની અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં ટોચના 5માં અને નોર્વે તેમ જ બીજા કેટલાક યુરોપિયન દેશોમાં ટોચના 10માં સ્થાન મેળવ્યું હતું. આલ્બમ બહાર પડ્યાની સાથે જ, બૅન્ડ યુકે(UK) પ્રવાસ પર, નવ તારીખ માટે ઊપડી ગયું, જેમાં તેમને [[ડિઝ્ઝી રાસ્કલ]], નોઈસિયા, હેર્વે અને ડીજે (DJ) કિસ્સી સેલ આઉટનો ટેકો હતો. 25 ફેબ્રુઆરી 2009ના અઠવાડિયાના કૅનેડિયન સિંગલ્સના ચાર્ટ પર સિંગલ "[[ઓમેને]]" #1 પર ધમાકેદાર પ્રવેશ કર્યો હતો અને પાછળથી તે બૅન્ડનું સૌથી લોકપ્રિય ગીત બન્યું હતું. ''ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ'' ને મળેલો શરૂઆતનો આલોચનાત્મક પ્રતિભાવ કંઈક અંશે મિશ્ર હતો. મુખ્ય ધારાના વિવેચકોના રીવ્યૂઓને 100માંથી સામાન્ય રેટિંગ આપનાર, મેટાક્રિટિક ખાતે, આ આલ્બમને 60નો સરેરાશ સ્કોર મળ્યો હતો. જો કે, ચાહકોએ ''ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ...'' ની સરખામણીમાં આ આલ્બમને સરસ રીતે વધાવ્યું હતું.{{Citation needed|date=May 2010}} 11 મે 2009ના સિંગલ "[[વોરિયર્સ ડાન્સ]]" બહાર પડ્યું. ટ્રેકના સમૂહગાનમાં ટ્રુ ફેઈથ સાથે ફાયનલ કટ કૃત "ટેક મિ અવે"ના અંશો હતા. તેમાં એડિસ પોસ્સી કૃત "લેટ ધ વોરિયર્સ ડાન્સ"માંથી પણ શ્રેષ્ઠ અંશો લેવામાં આવ્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયામાં આ ડિજિટલ ગીત 17 એપ્રિલ 2009ના, વિશેષ રૂપે માત્ર આઈટ્યુન્સ (iTunes) પર બહાર પડ્યુ, અલબત્ત એક પણ રિમિક્સ વિનાનું તેની "એડિટ (સુધારી શકાય તેવી)" આવૃત્તિ પણ ઉપલબ્ધ છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં જ્યારે તે આઈટ્યુન્સ પર બહાર પડ્યું, ત્યારે ગીતનું શીર્ષક ખોટી રીતે લખાયું હતું અને ડાઉનલોડ થતું ગીત એ ખરેખર પ્લેસબોનું હતું, આ સમસ્યાને પાછળથી સુલઝાવવામાં આવી હતી. પ્રોડિજિની વેબસાઈટ પરથી, એમપી3 (MP3) ફોર્મેટમાં ડિજિટલ ડાઉનલોડ તરીકે, "વોરિયર્સ ડાન્સ"ની ત્રણ રિમિક્સ આવૃત્તિઓ પણ વેચવામાં આવી હતી. તે સિવાયનું એક વધારાનું રિમિક્સ એ માત્ર આઈટ્યુન્સ (iTunes) માટે હતું. યુકે(UK) સિંગલના ચાર્ટ પર આ ગીતે #9 ક્રમાંક મેળવ્યો હતો. 31 ઑગસ્ટ 2009ના સિંગલ "[[ટેક મિ ટુ ધ હૉસ્પિટલ]]" બહાર પડ્યું. સિંગલની સીડી(CD) સબ ફોકસ રિમિક્સ ધરાવે છે અને 12" સિંગલ પણ એક રુસ્કો રિમિક્સ ધરાવે છે. આ ગીતનું "વ્રેકેજ" મિક્સ બનાવવા માટે હાઉલેટે, જોશ હોમ સાથે પણ કામ કર્યું હતું. આ ગીત બૅન્ડના રૅકોર્ડ લેબલોમાંનું એક છે. આ ટ્રેક પીપી ડિલક્સના "સલામી ફિવર"માંના અને એશર ડી અને ડેડી ફ્રેડીના "રાગામફિન ડ્યુઓ ટેક ચાર્જ"માંના અંશો દર્શાવે છે. "ટેક મિ ટુ ધ હૉસ્પિટલ"નો સંગીત વિડીઓ પૂરો થઈ ગયો હતો અને 4 ઑગસ્ટના તે વિશિષપણે માત્ર પ્લેસ્ટેશન 3 પર વિડઝોન(VidZone) એપ્લિકેશનથી જોવા માટે ઉપલબ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો. આ વિડીઓને 5 ઑગસ્ટના બૅન્ડની અધિકૃત વેબસાઈટ અને યૂટ્યુબ ચેનલ પર પણ મૂકવામાં આવ્યો હતો. 90ના દાયકાની શાળાનો દેખાવ આપવા માટે તેને ડિજિટલ રૅકોર્ડિંગના સાધનોને બદલે વીએચએસ (VHS) પર ફિલ્માવવામાં આવ્યો છે. યુરોપિયન રિલિઝમાં 11 ટ્રેકની ઓડિયો સીડી (CD) અને એક ડીવીડી (DVD) ડિસ્ક ધરાવતી હતી, જેમાં "ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ," "ઓમેન"ના વિડીઓ અને "વર્લ્ડ્સ ઓન ફાયર" અને "વોરિયર્સ ડાન્સ"ની જીવંત વિડીઓ આવૃત્તિઓ તથા "ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ"ના વિડીઓની કમ્પ્યૂટર પર વાંચી શકાય તેવી ([[માઈક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]] અને [[મૅક ઓએસ એક્સ (OS X)]] માટેનો એચડી (HD) ડેટા) એચડી (HD) આવૃત્તિ સામેલ હતી. તેની સ્પેશિયલ એડિશનમાં, આલ્બમના ચોથા સિંગલમાં, "[[ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ (લિયેમ એચ રીમપેડ આવૃત્તિ)]]"માં, "મેસ્કલીન" શીર્ષકનો એક નવો ટ્રેક, અને કેટલાક રિમિક્સ સામેલ હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.theprodigy.com/latest-news/37-homepage-section/227-liamh-re-amped |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-21 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108073149/http://www.theprodigy.com/latest-news/37-homepage-section/227-liamh-re-amped |url-status=dead }}</ref> 5 માર્ચ 2010ના એ વાતને પુષ્ટિ મળી હતી કે ધ પ્રોડિજિ 2010ના [[વી (V) મહોત્સવ]]માં પ્રદર્શન આપશે, જે ઑગસ્ટ 21 અને 22ના વેસ્ટોન પાર્ક, સ્ટાફફોર્ડશાયર અને હાયલૅન્ડ્સ પાર્ક, ચેલ્મ્સફોર્ડ ખાતે આયોજિત થવાની હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/106673/prodigy|title=News: Prodigy For V Festival|access-date=5 March 2010|date=|publisher=[[idiomag]]}}</ref> તે ઉપરાંત માર્ચ 2010માં, [[બેસ્ટીવલ]] માટે ધ પ્રોડિજિ શીર્ષ ભજવણી કરવાનું છે એવો પણ રહસ્યોદ્ધાટ થયો હતો, જે સપ્ટેમ્બર 9-12ના, આઈલ ઓફ વાઈટ ખાતે આયોજિત થવાનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/107435/the_prodigy|title=The Prodigy Will Headline Bestival|access-date=15 March 2010|date=|publisher=[[idiomag]]}}</ref> પેન્ડયુલમના રોબ સ્વિરના એક ઈન્ટર્વ્યૂમાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કે પેન્ડયુલમના ત્રીજા આલ્બમ, ''[[ઈમર્સન]]'' માટે ધ પ્રોડિજિ તેમની સાથે સહયોગમાં કામ કરી રહ્યું છે. હોવલેટ ''ઈમ્યુનાઈઝ'' ગીતના સહ-નિર્માતા હતા. માત્ર યુકે(UK)માં જ, ધ પ્રોડિજિના 3,420,000 સિંગલ્સ અને 3,777,000 આલ્બમોનું વેચાણ થયું છે.{{Citation needed|date=May 2010}} == બૅન્ડના સદસ્યો == {{col-begin}} {{col-2}} ;વર્તમાન સદસ્યો *[[કીથ ફ્લિન્ટ]] – અવાજ <small>(1990થી અત્યાર સુધી)</small> *[[લિયેમ હોવલેટ]] – પ્રોગામિંગ, ગીતલેખન <small>(1990થી અત્યાર સુધી)</small> *[[મૅક્સિમ]] – અવાજ, બીટબૉક્સ, ગીતલેખન <small>(1990થી અત્યાર સુધી)</small> ;ભૂતપૂર્વ સદસ્યો *[[લીરોય થોર્નહિલ]] – નૃત્ય, ક્યારેક જીવંત કી બોર્ડ્સ <small>(1990-2000)</small> *શાર્કી – નૃત્ય <small>(1990)</small> {{col-2}} ;જીવંત પ્રદર્શન વખતના સદસ્યો *લીઓ ક્રૅબટ્રી – ડ્રમ, પર્કશન <small>(2008-અત્યાર સુધી)</small> *[[રોબ હોલિડે]] – ગિટાર <small>(2005-2006, 2008-અત્યાર સુધી)</small> ;જીવંત પ્રદર્શન વખતના ભૂતપૂર્વ સદસ્યો *કિઈરોન પીપેર – ડ્રમ, ક્યારેક ગિટાર <small>(1997-2007)</small> *"[[ધ રેવ]]" – ગિટાર <small>(2007)</small> *"સ્નેલ" – ડ્રમ <small>(જુલાઈ 2007)</small> *બ્રાયન ફેરબાઈર્ન – ડ્રમ <small>(2007)</small> *[[જિમ ડેવિસ]] – ગિટાર <small>(1995-1996, 2002-2004)</small> *[[અલી મૅકલ્નીસ]] – ગિટાર <small>(2001, 2002)</small> *[[ગિઝ બટ્ટ]] – ગિટાર <small>(1996-1999)</small> {{col-end}} == ડિસ્કોગ્રાફી == ;સ્ટુડિયો આલ્બમો * 1992: ''[[એક્સપિરિયન્સ]]'' * 1994: ''[[મ્યૂઝિક ફોર ધ જિલ્ટેડ જનરેશન]]'' * 1997: ''[[ધ ફેટ ઓફ ધ લૅન્ડ]]'' * 2004: ''[[ઓલવેઝ આઉટનંબર્ડ, નેવર આઉટગન્ડ]]'' * 2009: ''[[ઈનવેડર્સ મસ્ટ ડાઈ]]'' == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.theprodigy.com/ અધિકૃત વેબસાઈટ] [[Category:1990ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[Category:2000ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[Category:2010ના દાયકાના સંગીત જૂથો]] [[Category:ઈંગ્લિશ ડાન્સ સંગીત જૂથો]] [[Category:બ્રિટિશ ઈલેક્ટ્રોનિક સંગીત જૂથો]] [[Category:બ્રિટિશ ટેક્નો સંગીત જૂથો]] [[Category:હાર્ડકોર સંગીત જૂથો]] 7zg5y0bv5udmqj0godlw4jknfz3t5ge મત્સ્યઉછેર 0 27179 907923 907327 2026-11-21T03:02:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907923 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Aquaculturechile.jpg|right|thumb|300px|Aquaculture installations in southern Chile|alt=કિનારાને અડોઅડ આવેલી ઈમારતો અને પાર્શ્વદૃશ્યમાં જંગલ-આચ્છાદિત ટેકરી સાથેની કિનારાપટ્ટીની તસવીર.]] [[ફિનફિશ]], [[મૉલસ્ક]], [[ક્રસ્ટેશન]] અને જળચર વનસ્પતિઓ જેવા મીઠા પાણી અને ખારા પાણીના સજીવોનું સંવર્ધન/ઉછેર કરવાને '''જળચરઉછેર''' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |title=જળચરઉછેરની પર્યાવરણ પર અસર |access-date=2010-09-30 |archive-date=2004-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |url-status=dead }}</ref><ref>જળચરઉછેરનો વિકાસ ચાલુ છેઃ સુધારેલી વ્યવસ્થાપન તકનિકો આ પદ્ધતિની પર્યાવરણ પરની અસરો ઘટાડી શકે છે. (અદ્યતન). " સ્રોતઃ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલૉજી ફોર અ સસ્ટેનેબલ વર્લ્ડ 16.5 (2009): 20-22. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/‌gtx/‌start.do?prodId=EAIM{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.>.</ref> '''જળચર-ખેતી''' તરીકે પણ જાણીતા એવા આ જળચરઉછેરમાં જળચર સજીવોને નિયંત્રિત સ્થિતિમાં ઉછેરવામાં આવે છે, અને તેથી તે [[વ્યવસાયિક માછીમારી]] કરતાં અલગ પડે છે, જેમાં જંગલી માછલીઓને પકડવામાં આવે છે.<ref name="AmericanHeritageDef">[http://www.answers.com/topic/aquaculture અમેરિકન હેરિટેજની જળચરઉછેરની વ્યાખ્યા]</ref> વ્યાવસાયિક જળચરઉછેર મનુષ્યો દ્વારા સીધા ઉપભોગમાં લેવાતાં માછલાં અને ઝીંગા-કરચલા જેવી શેલફિશોનો અડધોઅડધ જથ્થો પૂરો પાડે છે.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090907162320.htm અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે, વિશ્વભરમાં ખવાતી માછલીઓમાંથી અડધોઅડધ હવે ઉછેર-કેન્દ્રોમાં ઉછેરેલી હોય છે] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , સપ્ટેમ્બર 8, 2009.</ref> દરિયાઈ વાતાવરણમાં થતા જળચરઉછેરને [[દરિયાઈઉછેર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જળચરઉછેરના વિશેષ પ્રકારોમાં [[શેવાળઉછેર]] (દરિયાઈ વનસ્પતિ [[કૅલ્પ]]/[[સીવીડ]] અને અન્ય [[શેવાળ]]નું ઉત્પાદન), [[મત્સ્યઉછેર]], [[ઝીંગાંઉછેર]], [[કાલવ(ઑઈસ્ટર)ઉછેર]], [[કૃત્રિમ મોતી]] ઉછેરવા અને સુશોભન માછલીઓના ઉછેર અને વેચાણનો સમાવેશ થાય છે. તે માટેની વિશેષ પદ્ધતિઓમાં મત્સ્યઉછેર અને વનસ્પતિઉછેરને સાંકળતી, [[ઍક્વાપોનિક્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left|Workers harvest catfish from the Delta Pride Catfish farms in Mississippi|alt=આશરે [4] વ્યાસ ધરાવતી અને એટલી જ ઊંચી, ટપકતી, કપના આકારની, માછલીઓથી અડધોઅડધ ભરેલી જાળ ક્રેનના હાથા પર દરિયાની સપાટીથી ઉપર લટકે છે; નીચે પાણીમાં વીંટી-આકારના મોટા માળખા પર અને તેની આજુબાજુ 4 કામદારોની તસવીર.]] [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[વિક્ટોરિયા]]ના મૂળનિવાસી [[ગુન્ડિત્જ્મારા]] લોકો કદાચ છેક ઈ.સ. પૂર્વે 6000ના વખતથી બામ માછલી(ઈલ) ઉછેરતા હતા. તેમણે [[લેક કોન્દાહ]]ની નજીક જ્વાળામુખીના કારણે સર્જાયેલાં [[પૂરમેદાનો]]ના આશરે {{convert|100|km2|sqmi}}માં નહેર અને [[બંધ]]ની જટીલ રચના વિકસાવી હતી, અને તેઓ [[બામ માછલી]] પકડવા માટે ગૂંથેલી [[જાળ/ફંદા]] વાપરતા હતા, તેમ જ પકડેલી અને ધુમાડો આપીને સાચવી રાખેલી બામ માછલીઓ પર તેઓ આખું વર્ષ નભતા હતા તેવા પુરાવાઓ છે.<ref> [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm ઍબરિજિનિઝ(ઑસ્ટ્રેલિયાના મૂળ વતનીઓ) કદાચ બામ માછલીઓને ઉછેરતા હતા, ઝૂંપડીઓ બાંધતા હતા] એબીસી (ABC) સાયન્સ ન્યૂઝ, 13 માર્ચ 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html કોન્દાહ સરોવર ટકાઉક્ષમતા પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223212908/http://lakecondah.com/budjbim.html |date=2010-02-23 }} 18 ફેબ્રુઆરી 2010ના મેળવેલ.</ref> [[ચીન]]માં જળચરઉછેર અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે 2500માં શરૂ થયો હતો.<ref>{{ cite web | url=http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm | title= History of Aquaculture | publisher= Food and Agriculture Organization, United Nations | access-date= August 23, 2009 }}</ref> જ્યારે [[નદી]]ના [[પૂર]]ના પાણી ઓસરી જાય, ત્યારે કેટલીક માછલીઓ, ખાસ કરીને [[કાર્પ]] માછલી [[સરોવરો]]માં ફસાઈ જતી. શરૂઆતના જળસંવર્ધકો [[નિમ્ફ]] અને [[રેશમના કીડા]]ના મળનો ઉપયોગ કરીને તેમનાં બાળબચ્ચાઓનું પેટ ભરતા, અને તેમને ખાતા. [[કાર્પ]] માછલીમાં આવેલા સારા [[જનનિક]] [[ઉત્પરિવર્તન]]ના કારણે [[ટેંગ રાજવંશ]] દરમ્યાન [[ગોલ્ડફિશ]](લાલ રંગની નાની ચીની કાર્પ માછલી) અસ્તિત્વમાં આવી હતી. [[જાપાની]]ઓએ [[વનસ્પતિના બીજ]]ને આધારસપાટી તરીકે [[વાંસ]] અને, પાછળથી, જાળ અને [[કાલવ માછલી]]ના છીપલાં પૂરા પાડીને [[સીવીડ]](દરિયાઈ વનસ્પતિ)ને સંવર્ધિત કરી. [[રોમનો]]એ તળાવોમાં માછલીઓનો ઉછેર કર્યો.<ref>{{ cite web | url=http://www.jstor.org/stable/529424 | title=The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann | publisher= Journal of Field Archaeology 6(4):291-311. | access-date= 10 September 2009}}</ref> રોમન જળચરઉછેર પદ્ધતિઓને મધ્ય [[યુરોપ]]ના, પૂર્વકાલીન [[ખ્રિસ્તી]] [[મઠો]]માં અપનાવવામાં આવી.<ref> ઝિન્ગ્રાન, વી. જી., ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ઍક્વાકલ્ચર (જળચરઉછેરનો પરિચય). 1987, યુનાઈટેડ નેશન્સ વિકાસ કાર્યક્રમ, યુનાઈટેડ નેશન્સનું આહાર અને કૃષિ સંગઠન, નાઈજીરિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઓશનોગ્રાફી એન્ડ મરિન રિસર્ચ.</ref> [[મધ્ય યુગ]] દરમ્યાન [[યુરોપ]]માં જળચરઉછેરનો ફેલાવો થયો, મોટી નદીઓ અને દરિયાકિનારાઓથી દૂર હોવાથી, ત્યાં માછલીઓ થોડા જ પ્રમાણમાં અથવા મોંઘી મળતી. 19મી સદીમાં પરિવહન ક્ષેત્રે આવેલા સુધારાઓને કારણે, દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા જમીન વિસ્તારોમાં પણ માછલીઓ સરળતાથી અને સસ્તી મળતી થઈ, પરિણામે જળચરઉછેરની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો. [[હવાઈયનો]]એ મહાસાગરીય [[મત્સ્ય-તળાવો]] બાંધ્યા (જુઓ [[હવાઈયન જળચરઉછેર]]). અલેકોકો ખાતે, ઓછામાં ઓછા 1,000 વર્ષ પહેલાંનું એક મત્સ્ય-તળાવ તેનું નોંધનીય ઉદાહરણ છે. પુરાણાકથાના [[મેનેહુણે]] વામન લોકોએ તેને બાંધ્યું હતું તેમ દંતકથા કહે છે. 1859માં [[પશ્ચિમ બ્લૂમફિલ્ડ, ન્યૂયોર્ક]]ના સ્ટિફન એઈન્સવર્થે [[વહેળાની ટ્રાઉટ]] માછલી સાથે પ્રયોગ કરવા શરૂ કર્યા. 1864 સુધીમાં, સેથ ગ્રીને [[રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્ક]] નજીક, કૅલેડોનિયા સ્પ્રિંગ્સ ખાતે એક વ્યાવસાયિક મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર સ્થાપ્યું હતું. 1866 સુધીમાં, [[કોનકોર્ડ, મેસ્સાચ્યુસેટ્સ]]ના ડૉ. ડબ્લ્યુ. ડબ્લ્યુ. ફ્લેચરની સામેલીગીરીથી, કૅનેડા અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] એમ બંનેમાં, કૃત્રિમ મત્સ્યઉછેર કેન્દ્રોનું કામ ચાલુ થઈ ગયું.<ref>મિલ્નેર, જેમ્સ ડબ્લ્યુ. (1874). "ધ પ્રોગ્રેસ ઓફ ફિશ-કલ્ચર ઈન ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં મત્સ્ય-ઉછેરની પ્રગતિ)". 1872 અને 1873 માટે કમિશનરનો યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કમિશન ઓફ ફિશ એન્ડ ફિશરિઝ અહેવાલ. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522052033/https://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html |date=2023-05-22 }}></ref> 1889માં જ્યારે ન્યૂફાઉન્ડલૅન્ડમાં [[દિલ્ડો આઇલૅન્ડ]] મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર ખોલવામાં આવ્યું, ત્યારે તે વિશ્વનું સૌથી મોટું અને સૌથી વિકસિત મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર હતું. [[કૅલિફોર્નિયનો]] જંગલી [[કૅલ્પ]]ને પકડતા હતા અને અંદાજે 1900 આસપાસ તેમણે પુરવઠાને જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પાછળથી તેને યુદ્ધકાળના સ્રોત તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref> પીટર નેઉશુલ, સીવીડ ફોર વૉરઃ કૅલિફોર્નિયાનું વિશ્વ યુદ્ધ I કેલ્પ ઉદ્યોગ, ટેકનોલૉજી અને ઉછેર 30 (જુલાઈ 1989), 561-583.</ref> [[ચિત્ર:Fresh tilapia.jpg|thumb|Tilapia, a commonly farmed fish due to its adaptability|alt=ઊભા તાર અથવા લાકડી પર પાણીની સપાટીથી ઉપર લટકતી 5 કે તેથી વધુ માછલીઓની તસવીર]] == 21મી સદીમાં == 2007 મુજબ, ઉછેરવામાં આવતી આશરે 430 (97%) [[જાતિઓ]]ને 20મી સદી દરમ્યાન માનવ-ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાંથી અંદાજે 106 જેટલીનો સમાવેશ તો 2007ના એક દશકા પહેલાં જ કરવામાં આવ્યો હતો. ખેતીની લાંબા-ગાળાની અગત્યતાને જોતાં, એ નોંધવું રસપ્રદ રહેશે કે આજની તારીખે, ભૂચર વનસ્પતિઓની જાણીતી જાતિઓના માત્ર 0.08%ને અને ભૂચર પ્રાણીઓની જાણીતી જાતિઓના માત્ર 0.0002%ને મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવામાં આવી છે, જ્યારે તેની તુલનામાં, દરિયાઈ વનસ્પતિઓની જાણીતી જાતિઓમાંથી 0.17%ને અને દરિયાઈ પ્રાણીઓની જાણીતા જાતિઓમાંથી 0.13%ને મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવામાં આવી છે. મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવાની પ્રક્રિયા લાક્ષણિક ઢબે એક દાયકાનું વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માગી લે છે. <ref name="DuarteMarbaHolmer"> http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;316/5823/382</ref> જેમાં મનુષ્ય-જીવનનો સારો એવો ભોગ લેવાય છે તે ભૂચર પ્રાણીઓને કેળવવાની પ્રક્રિયા કરતાં, જળચર જાતિઓને કેળવવી મનુષ્ય માટે ઘણી ઓછી જોખમરૂપ રહી છે. મનુષ્યના મોટા ભાગના મુખ્ય રોગો પાળેલાં પ્રાણીઓમાંથી ઉદ્ભવ્યા છે.<ref>{{ cite book |authorlink=Jared Diamond |title=[[Guns, Germs, and Steel]] |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=[[New York, New York]] |ISBN=978-0-393-06131-4 }}</ref> સૌથી ચેપી રોગોની જેમ, [[શીતળા]] અને [[ડિપ્થેરિયા]] જેવા રોગો, પ્રાણીઓમાંથી મનુષ્યોમાં આવ્યા છે. દરિયાઈ જાતિઓમાંથી હજી સુધી કોઈ તુલનાત્મક વિષપણું ધરાવતા મનુષ્ય [[રોગજનકો]] ઉદ્ભવ્યા નથી. [[જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રો]]માં આવેલી સ્થિરતા અને લોકપ્રિય દરિયાઈ જાતિઓના [[વધુ પડતા શોષણ]] ઉપરાંત, ઊંચી ગુણવત્તાના પ્રોટીનની વધતી જતી માંગ, જળચરસંવર્ધકોને અન્ય દરિયાઈ જાતિઓને મનુષ્ય ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref> "એફએઓ(FAO): 'ફિશ ફાર્મિંગ ઈઝ ધ વે ફોરવર્ડ (મત્સ્ય ઉછેર એ પ્રગતિની દિશામાં એક પગલું છે).' (વિશાળ ચિત્ર) (આહાર અને કૃષિ વહીવટ-વ્યવસ્થાનો 'માછીમારીની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર' અહેવાલ)." ધ ઈકૉલોજિસ્ટ 39.4 (2009): 8-9. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html ધ કેસ ફોર ફિશ એન્ડ ઓઈસ્ટર ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," કાર્લ માર્ઝિઅલી, દક્ષિણ કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી ટ્રોજન ફેમિલી મૅગેઝિન, મે 17, 2009.</ref> == ઉત્પાદન જથ્થો == 2004માં, વિશ્વનાં માછીમારી ક્ષેત્રોનું કુલ ઉત્પાદન {{convert|140500000|t}} હતું, જેમાંથી {{convert|45500000|t}} જેટલો અથવા લગભગ 32% હિસ્સો જળચરઉછેરમાંથી ઉપજ્યો હતો.<ref name="SOPHIA 2006">એફએઓ ([[FAO]]) (2006) [http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699e00.htm વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રો સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOPHIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412024350/http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699e00.htm |date=2008-04-12 }}</ref> વિશ્વભરમાં જળચરઉછેરનો વૃદ્ધિ દર જળવાઈ રહ્યો છે અને ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જે છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષોથી સરેરાશ દર વર્ષે લગભગ 8 ટકા જેટલો છે, પરંતુ તેમાં [[જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રો]]નો હિસ્સો છેલ્લા દશકાથી એકધારો સમાન રહ્યો હતો. {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="7" style="text-align:left;width:480px"| '''વિવિધ જાતિ-સમૂહોનો સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર''' <ref name="SOPHIA 2006"/> |- ! સમયગાળો ! ક્રસ્ટેશન ! મૉલસ્ક ! મીઠા જળની<br />માછલી ! મીઠા-ખારા જળની<br />માછલી ! દરિયાઈ<br />માછલી ! કુલ |- | 1970–2004 | 18.9 | 7.7 | 9.3 | 7.3 | 10.5 | 8.8 |- | 1970–1980 | 23.9 | 5.6 | 6.0 | 6.5 | 14.1 | 6.2 |- | 1980–1990 | 24.1 | 7.0 | 13.1 | 9.4 | 5.3 | 10.8 |- | 1990–2000 | 9.1 | 11.6 | 10.5 | 6.5 | 12.5 | 10.5 |- | 2000–2004 | 19.2 | 5.3 | 5.2 | 5.8 | 9.6 | 6.3 |} {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:280px"|'''2004માં મુખ્ય જાતિ-સમૂહો''' |- ! જાતિ-સમૂહ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 23.87 |- | [[મૉલસ્ક]] | style="text-align:right"| 13.93 |- | [[જળચર વનસ્પતિ]]ઓ | style="text-align:right"| 13.24 |- | [[ખારા-મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 3.68 |- | [[ક્રસ્ટેશન]] | style="text-align:right"| 2.85 |- | [[દરિયાઈ માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 1.45 |- | અન્ય [[જળચર પ્રાણી]]ઓ | style="text-align:right"| 0.38 |} [[ચિત્ર:Common carp.jpg|thumb|right|જળચરઉછેરમાં કાર્પ એક અગત્યની માછલી છે]] {| class="wikitable collapsible expanded" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:280px"| '''2004માં ટોચના દસ જાતિ-સમૂહો''' |- ! જાતિ-સમૂહ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[કાર્પ]] અને અન્ય [[સાઈપ્રિનિડ]] | style="text-align:right"| 18.30 |- | [[કાલવ માછલી]] (ઓઈસ્ટર) | style="text-align:right"| 4.60 |- | [[ક્લેમ]], [[કૉકલ]], [[આર્ક શેલ]] | style="text-align:right"| 4.12 |- | અન્ય પરચૂરણ [[મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 3.74 |- | [[ઝીંગાં]](શ્રિંપ) અને [[પ્રૉન]] | style="text-align:right"| 2.48 |- | [[સેલ્મોન]], [[ટ્રાઉટ]], [[સ્મેલ્ટ]] | style="text-align:right"| 1.98 |- | [[મસલ]] (બે છીપવાળી શંખ) | style="text-align:right"| 1.86 |- | [[ટિલાપિયા]] અને અન્ય [[સિચ્લિડ]] | style="text-align:right"| 1.82 |- | [[સ્કૉલપ]], [[પિક્ટેન]] | style="text-align:right"| 1.17 |- | પરચૂરણ દરિયાઈ [[મૉલસ્ક]] | style="text-align:right"| 1.07 |} જળચરઉછેર એ ખાસ કરીને ચીનમાં એક અગત્યની આર્થિક પ્રવૃત્તિ ગણાય છે. 1980થી 1997ની વચ્ચે, ચાઈનીઝ બ્યુરો ઓફ ફિશરિઝએ આપેલા અહેવાલ અનુસાર, ચીનમાં જળચરઉછેરનું ઉત્પાદન વાર્ષિક 16.7 ટકાના દરે વધ્યું હતું, અને {{convert|1900000|t}}માંથી આશરે {{convert|23000000|t}} સુધી પહોંચી ગયું હતું. 2005માં, ચીને વિશ્વ ઉત્પાદનનો 70% હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref> {{Cite web |url=http://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html |title=વાયર્ડ 12.05: ભૂરા પાણીની ક્રાંતિ |access-date=2010-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820075715/http://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html |archive-date=2010-08-20 |url-status=dead}}</ref><ref> [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23?language=printer washingtonpost.com: મત્સ્ય ઉછેરનું વરદાન કાંટા વિનાનું નથી]</ref> યુ.એસ.માં તે અત્યારે ખાદ્ય ઉત્પાદનનાં સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતાં ક્ષેત્રોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-30 |archive-date=2004-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg|thumb|right|હાઈ આઇલૅન્ડ, હોંગકોંગના કિનારાથી દૂર સમુદ્રમાં દરિયાઈઉછેર]] {| class="wikitable collapsible expanded" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:220px"| '''2004માં ટોચના દસ જળચરઉછેર ઉત્પાદકો''' |- ! દેશ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[ચીન]] | style="text-align:right"| 30.61 |- | [[ભારત]] | style="text-align:right"| 2.47 |- | [[વિયેતનામ]] | style="text-align:right"| 1.20 |- | [[થાઈલૅન્ડ]] | style="text-align:right"| 1.17 |- | [[ઇન્ડોનેશિયા]] | style="text-align:right"| 1.05 |- | [[બાંગ્લાદેશ]] | style="text-align:right"| 0.91 |- | [[જાપાન]] | style="text-align:right"| 0.78 |- | [[ચીલી]] | style="text-align:right"| 0.67 |- | [[નોર્વે]] | style="text-align:right"| 0.64 |- | [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] | style="text-align:right"| 0.61 |- | અન્ય દેશો | style="text-align:right"| 5.35 |- | કુલ | style="text-align:right"| 45.47 |} સમગ્ર યુ. એસ.ના ઝીંગાં વપરાશનો લગભગ 90% હિસ્સો, ઉછેર પામેલો અને આયાત પામેલો હોય છે.<ref> [http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રોની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOFIA) 2004]</ref> તાજેતરનાં વર્ષોમાં દક્ષિણ [[ચીલી]]માં, ખાસ કરીને ચીલીના સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર, [[પુઈર્ટો મોન્ટ્ટ]]માં, [[સૅલ્મોન]] જળચરઉછેર એક મુખ્ય નિકાસ બની ગયું છે. == અતિરેકભર્યો અહેવાલ == અહેવાલ અનુસારના જળચરઉછેરનાં ઉત્પાદનની દૃષ્ટિએ, ચીન વિશ્વભરમાં ઘણું આગળ છે. અહેવાલ પ્રમાણે તેમનું કુલ ઉત્પાદન, બાકીના આખા વિશ્વના ઉત્પાદન કરતાં બમણું હતું. જો કે, ચીનનાં પરિણામોની ચોક્કસતા અંગે પ્રશ્નો છે. 2001માં, માછીમારીના વિજ્ઞાનીઓ રેગ વોટ્સન અને [[ડેનિયલ પૌલી]]એ ''નેચર'' (Nature)ને લખેલા એક પત્રમાં ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી, કે ચીન 1990ના દાયકાથી જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રોમાંથી પકડવામાં આવતા તેના જથ્થા બાબતે અતિરેકભર્યો અહેવાલ આપી રહ્યું હતું.<ref>વોટ્સન, રેગ અને પૌલી, ડેનિયલ (2001) [http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm ''વિશ્વના માછીમારી-ક્ષેત્રોમાં માછલી પકડવાના વલણોમાં યોજનાબદ્ધ વિકૃતિ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |date=2010-05-31 }} ''નેચર'' ને પત્ર, 414: 534.</ref><ref>પિઅરસન, હેલન (2001) [http://www.nature.com/nature/journal/v414/n6863/full/414477b.html ''મૉડેલ માછલીમાં ચોખ્ખી પડતી દર્શાવતું હોવાથી ચીન પકડાઈ ગયું'' ] નેચર 414, 477. ડીઓઆઈ (doi) 10.1038/35107216</ref> તેમણે કહ્યું કે તેમાં 1988થી પકડવામાં આવેલો વૈશ્વિક જથ્થો વાર્ષિક ધોરણે 300,000 ટનથી વધી રહ્યો હતો તેમ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે ખરેખર તે વાર્ષિક ધોરણે 350,000 ટનથી ઘટી રહ્યો હતો. વોટ્સન અને પૌલીનું સૂચન હતું કે આ કદાચ ચીનની નીતિઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે, જેમાં અર્થતંત્રનું નિયમન કરતાં રાજ્ય તંત્રોને ઉત્પાદન વધારવાનું કામ પણ સોંપાયેલું હોય છે. વધુમાં, તાજેતરના સમય સુધી, ચીની અધિકારીઓની બઢતી, તેમના પોતાના વિસ્તારમાં થતી ઉત્પાદન વૃદ્ધિ પર આધારિત હતી.<ref>હેઈલપ્રિન, જ્હોન (2001) [http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf ચીનના ખોટા અહેવાલ મહાસાગરીય માછલીઓના પકડાયેલા જથ્થામાં આવેલા નાટકીય ઘટાડાને ઢાંકી રહ્યા છે] ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' , 29 નવેમ્બર 2001.</ref><ref>રેવિલ, વિલિયમ (2002) [https://web.archive.org/web/20120118165321/http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf આંકડાઓમાં કંઈક શંકાસ્પદ છે] ''ધ આઈરિશ ટાઈમ્સ'' , 14 માર્ચ 2002</ref> ચીન આ દાવા સામે વાંધો ઉઠાવે છે. સત્તાવાર [[ક્ષિન્હુઆ (Xinhua) ન્યૂઝ એજન્સી]]એ કૃષિ મંત્રાલયના ફિશરિઝ ઓફ બ્યુરોના ડાયરેક્ટર જનરલ, યાંગ જિયાનને એવું કહેતાં ટાંક્યા હતા, કે ચીનના આંકડા "મૂળભૂત રીતે સાચા" છે.<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf તેણે પકડેલી માછલીઓના જથ્થા અંગે અતિરેકભર્યો અહેવાલ આપ્યાના દાવા સામે ચીન વાંધો નોંધાવે છે] ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' , 17 ડિસેમ્બર 2002.</ref> અલબત્ત, [[એફએઓ(FAO)]] સ્વીકારે છે કે ચીનના લેખિત આંકડાકીય પરિણામોની વિશ્વસનીયતા બાબતે કેટલાક પ્રશ્નો છે, અને તે અત્યારે ચીન તરફથી મળતી જળચરઉછેર સહિતની માહિતી પર, બાકીના વિશ્વથી અલગ રીતે કામ કરે છે.<ref>એફએઓ([[FAO]]) (2006) [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રોની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOPHIA)] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130518071948/ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |date=2013-05-18 }}, પૃ. 5.</ref> == પદ્ધતિઓ == === દરિયાઈઉછેર === {{Main|Mariculture}} [[સમુદ્રજળ]]માં, સામાન્ય રીતે તટીય પાણીમાં આશ્રિત દરિયાઈ સજીવોના ઉછેર માટે [[દરિયાઈઉછેર]] (મૅરીકલ્ચર) શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. વિશેષ કરીને, દરિયાઈ માછલીનો ઉછેર એ દરિયાઈઉછેરનું ઉદાહરણ છે, અને તે ઉપરાંત દરિયાઈ ક્રસ્ટેશનો (જેમ કે [[ઝીંગા]]), મૉલસ્ક (જેમ કે [[કાલવ માછલી]]) અને સીવીડ (દરિયાઈ વનસ્પતિ) પણ દરિયાઈ-ખેતીનાં ઉદાહરણો છે. === સંકલિત === {{Main|Integrated Multi-trophic Aquaculture}} [[ઈન્ટીગ્રેટેડ મલ્ટી-ટ્રોફિક ઍક્વાકલ્ચર]] (IMTA) પદ્ધતિમાં એક જાતિની આડપેદાશો(કચરા)ને બીજી જાતિના ખોરાક ([[ખાતર]], [[આહાર]]) તરીકે પુનઃચક્રિત કરવામાં આવે છે. ટકાઉ પર્યાવરણ (બાયોમિટિગેશન), આર્થિક સ્થિરતા (ઉત્પાદ વૈવિધ્ય અને જોખમમાં ઘટાડો) અને સામાજિક સ્વીકાર્યપણું (વધુ સારી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ) ધરાવતી સંતુલિત વ્યવસ્થાઓ રચવા માટે, આહાર માટેના જળચરઉછેર(ઉ.દા. [[માછલી]], [[ઝીંગા]])ને અકાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર (ઉ.દા. [[સીવીડ]] – દરિયાઈ વનસ્પતિ) અને કાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર (ઉ.દા. [[શેલ ફિશ]]) જળચરઉછેર સાથે સંયોજિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Chopin et al. 2001">ચોપિન ટી, બુસ્ચમૅન એએચ, હોલિંગ સી, ટ્રોએલ એમ, કૌત્સ્કી એન, નીઓરી એ, ક્રામેર જીપી, ઝેર્તુચે-ગોન્ઝાલેઝ જેએ, યેરિશ સી અને નીફસ સી. 2001. દરિયાઈ જળચરઉછેરમાં સીવીડ(દરિયાઈ વનસ્પતિ)ને ઉપયોગમાં લેવીઃ ટકાઉપણા માટેની ચાવી. જર્નલ ઓફ સાયકોલૉજી 37: 975-986.</ref> "મલ્ટી-ટ્રોફિક" શબ્દ ભિન્ન ભિન્ન [[ટ્રોફિક(trophic)]] અથવા [[પોષક તત્ત્વો]] ધરાવનારી [[જાતિઓ]]ને એક જ વ્યવસ્થા તંત્રમાં સમાવવાનું સૂચવે છે.<ref name="Chopin 2006">ચોપિન ટી. 2006. સંકલિત બહુ-ટ્રોફિક (મલ્ટી-ટ્રોફિક) જળચરઉછેર. એ શું છે, અને તમારે શા માટે તેની ચિંતા કરવી જોઈએ... અને તેને બહુ-ઉછેર (પોલીકલ્ચર) સાથે ગૂંચવશો નહીં. નોર્થન ઍક્વાકલ્ચર, વોલ્યુમ 12, નં. 4, જુલાઈ/ઑગસ્ટ 2006, પૃ. 4.</ref> માત્ર સમાન ટ્રોફિક સ્તરની વિવિધ માછલીઓની જાતિઓનો સહ-ઉછેર કરવામાં આવતો હતો તે જૂના-સમયની જળચર [[પોલીકલ્ચર]]ની પદ્ધતિ અને આ નવી પદ્ધતિ વચ્ચેનો આ એક સંભવતઃ તફાવત કહી શકાય. આ કિસ્સામાં, આ તમામ સજીવો કેટલાક [[એકમેકને કારણે થતા વિશેષ ફાયદાઓ]] સહિતની, સમાન જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ વહેંચે છે, જે સંભવતઃ [[પર્યાવરણતંત્ર]]માં નોંધપાત્ર બદલાવો લાવવા તરફ દોરી શકે. કેટલાક પરંપરાગત પોલીકલ્ચર વ્યવસ્થાતંત્રો, ખરેખર, એક જ તળાવમાં વિસ્તૃત ઉછેર(ઓછી તીવ્રતા, ઓછું વ્યવસ્થાપન)ના ભાગ રૂપે, [[ખૂણાખાંચરા]]માં રહેતી, જાતિઓની વધુ વિવિધતા ધરાવતા હોય એવું બની શકે. આઈએમટીએ(IMTA)માં "ઈન્ટીગ્રેટેડ(સંકલિત)" શબ્દ એકબીજાના સામીપ્યમાં, જળના માધ્યમથી રૂપાંતરિત થતા પોષણ અને ઊર્જાથી જોડાયેલી, વિવિધ જાતિઓના વધુ સઘન ઉછેરને સૂચવે છે. આદર્શ રીતે, એક આઈએમટીએ (IMTA) વ્યવસ્થાતંત્રમાં જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ સંતુલનમાં હોવી ઘટે. પર્યાવરણતંત્રનાં વિવિધ કાર્યો પૂરાં પાડતી ભિન્ન ભિન્ન જાતિઓની યોગ્ય પસંદગી અને પ્રમાણથી આ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓ લાક્ષણિક રીતે માત્ર [[જૈવશુદ્ધિકારકો]] (બાયોફિલ્ટર) કરતાં કંઈક વધુ હોય છે; તે વેપારી મૂલ્ય ધરાવતા લણણી કરી શકાય તેવા પાક હોય છે.<ref name="Chopin 2006"/> એક કાર્યરત આઈએમટીએ (IMTA) વ્યવસ્થાતંત્ર, સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓને થતા પારસ્પરિક ફાયદાઓના આધારે વધારે કુલ ઉત્પાદન આપી શકે છે અને [[પર્યાવરણતંત્રના સ્વાસ્થ્ય]]ને સુધારે છે, ભલે પછી ટૂંકા ગાળામાં તેની વ્યક્તિગત જાતિનું ઉત્પાદન, [[એક જ જાતિનો ઉછેર]] કરતી વ્યવસ્થા(મોનોકલ્ચર)માં હોય છે તેના કરતાં ઓછું હોય.<ref name="Neori et al. 2004">નીઓરી એ, ચોપિન ટી, ટ્રોએલ એમ, બુસ્ચમૅન એએચ, ક્રામેર જીપી, હોલિંગ સી, શ્પિજેલ એમ અને યારિશ સી. 2004. સંકલિત જળચરઉછેરઃ તાર્કિક આધાર, ક્રમિક વિકાસ અને આધુનિક દરિયાઈઉછેરમાં સીવીડ જૈવ-નીતરણ (બાયોફિલ્ટ્રરેશન) પર ભાર મૂકતી ઉત્તમ વ્યવસ્થા. ઍક્વાકલ્ચર 231: 361-391.</ref> કેટલીક વખત "ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર (સંકલિત જળચરઉછેર)" શબ્દને પાણીના સ્થળાંતર થકી એક-જ-જાતિના-ઉછેર(મોનોકલ્ચર્સ)ના એકીકરણને વર્ણવવા માટે વાપરવામાં આવે છે.<ref name="Neori et al. 2004"/> અલબત્ત, તમામ ઉદ્દેશો અને હેતુઓમાં, "આઈએમટીએ(IMTA)" અને "સંકલિત જળચરઉછેર (ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર)" શબ્દપ્રયોગો માત્ર તેમના વર્ણનના પ્રમાણમાં જુદા પડે છે. [[ઍક્વાપોનિક્સ]], વિભાગીય જળચરઉછેર, આઈએએએસ (IAAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ એગ્રીકલ્ચર-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત કૃષિ-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ), આઈપીયુએએસ (IPUAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ પેરી-અર્બન-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ), અને આઈએફએએસ (IFAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ ફિશરિઝ-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત માછીમારી ક્ષેત્રો-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ) એ આઈએમટીએ(IMTA) વિભાવનાનાં અન્ય રૂપાંતરો છે. == જાતિ-સમૂહો == === ફિનફિશ === {{Main|Fish farming}} ફિનફિશનો ઉછેર એ જળચરઉછેરનું સૌથી પ્રચલિત રૂપ છે. તેમાં સામાન્ય રીતે ટાંકીઓ, તળાવો, અથવા સમુદ્રના આંતરેલા વિસ્તારોમાં વ્યાવસાયિક ઢબે માછલીઓને આહાર માટે ઉછેરવામાં આવે છે. મનોરંજન/શોખ માટે [[માછલી પકડવા]] માટે અથવા કોઈ જાતિની કુદરતી સંખ્યામાં ઉમેરો કરવા માટે જંગલી સ્રોતોમાં બાળ માછલીઓને છોડતી સવલતને સામાન્ય રીતે ફિશ [[હૅચરી]] (મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્ર) કહેવામાં આવે છે. મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્રોમાં ઉછેરવામાં આવતી માછલીઓની જાતિઓમાં [[સૅલ્મોન]], [[મોટી આંખવાળી ટ્યૂના]], [[કાર્પ]], [[ટિલાપિયા]], [[કૅટ ફિશ]] અને [[કૉડ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{ cite web |first=Audrey |last=McAvoy |url=http://abcnews.go.com/Business/wireStory?id=8905220 |title=Hawaii regulators approve first US tuna farm |publisher=''[[The Associated Press]]'' |date=October 24, 2009 |access-date=April 9, 2010 }}</ref> ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં, નાની [[ભૂરાં પંખવાળી ટ્યૂના]]ને જાળમાં ફસાવવામાં આવે છે અને ધીમે ધીમે કિનારા તરફ ખેંચી જવામાં આવે છે. ત્યાં પછી કિનારાથી દૂર તેમને બંધક તરીકે અમુક હિસ્સામાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં તે બજાર માટે વિકસીને મોટી થાય છે.<ref> વોલ્પે, જે. (2005) "ડૉલર્સ વિથાઉટ સેન્સઃ ધ બેઈટ ફોર બિગ-મની ટ્યૂના રેન્ચિંગ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ". ''[[બાયોસાયન્સ]]'' , '''55''' :301–302.</ref> 2009માં, [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માંના સંશોધકો પહેલીવાર કોક્સ ટ્યૂના([[દક્ષિણી બ્લ્યૂફિન]])ને ચારે બાજુ જમીનથી ઘેરાયેલી ટાંકીઓમાં પ્રજોત્ત્પત્તિ કરાવવામાં સફળ રહ્યા હતા.<ref>[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html 2009ની તમામ બાબતોમાંથી સર્વોચ્ચ 10: ટોચની 10 વૈજ્ઞાનિક શોધોઃ 5. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826174259/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html |date=2013-08-26 }}[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html બ્રીડિંગ ટ્યૂના ઓન લૅન્ડ (જમીન પર ટ્યૂનાનું સંવર્ધન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826174259/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html |date=2013-08-26 }}, ટાઈમ મૅગેઝિન, ડિસેમ્બર 8, 2009</ref> === શેલ ફિશ === [[ચિત્ર:Abalone-farm1web.jpg|thumb|right|અબાલોન ઉછેર-ક્ષેત્ર]] {{See also|Oyster farming}} 1950ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં જાપાન અને ચીનમાં [[અબાલોન]]નો ઉછેર શરૂ થયો હતો.<ref>{{cite web| url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-date=2007-11-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| url-status=dead}}</ref> 1990ના દાયકાના મધ્ય ભાગથી આ ઉદ્યોગ વધુ ને વધુ સફળ બન્યો છે.<ref>{{cite web| url=http://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html| title=Abalone Farming on a Boat| access-date=2007-01-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070104192421/http://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html| archive-date=2007-01-04| url-status=dead}}</ref> માછીમારીના અતિરેક અને [[અનધિકૃત શિકાર]]ના કારણે જંગલી વસતિમાં એટલી હદે ઘટાડો થયો છે કે મોટા ભાગનું અબાલોન માંસ હવે ઉછેરવામાં આવેલી અબાલોનનું જ હોય છે. === ક્રસ્ટેશન === {{See also|Shrimp farm|Freshwater prawn farm}} 1970ના દાયકામાં [[ઝીંગા]]નો વ્યાવસાયિક ઉછેર શરૂ થયો, અને તે પછી તેનું ઉત્પાદન સતત વધતું રહ્યું. 2003માં તેનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન {{convert|1600000|t}}થી વધુ સુધી પહોંચી ગયું, જેનું મૂલ્ય આશરે 9,000 મિલિયન [[યુ.એસ. ડૉલર]]ને યોગ્ય હતું. ઉછેરેલાં ઝીંગાંમાંથી આશરે 75% જેટલાં તો [[એશિયા]]માં, ખાસ કરીને [[ચીન]] અને [[થાઈલૅન્ડ]]માં ઉછેર પામ્યાં હોય છે. બાકીનાં 25% મુખ્યત્વે [[લેટિન અમેરિકા]]માં ઉત્પાદિત થાય છે, જ્યાં [[બ્રાઝિલ]] તેનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. થાઈલૅન્ડ તેનું સૌથી મોટું નિકાસકાર છે. [[દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા]]માં ઝીંગાંનો ઉછેર એ તેના પરંપરાગત, નાના-પાયાના રૂપમાંથી એક વૈશ્વિક ઉદ્યોગમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો છે. તકનિકી પ્રગતિ આ ઉદ્યોગને પ્રતિ એકમ વિસ્તારમાં અત્યાર સુધીમાં કદી ન હોય એટલી વધુ ગીચતા તરફ દોરી ગઈ છે, અને ઝીંગાંના [[ઉછેરેલાં જથ્થા]]ને વિશ્વભરમાં વહાણો દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. વાસ્તવિક રીતે, તમામ ઉછેરાતાં ઝીંગા એ [[પેનાઈડ્સ(penaeids)]] (એટલે કે, ''[[પેનાઈડેએ(Penaeidae)]]'' [[વર્ગ]]ના ઝીંગા) છે, અને ઉછેરાતાં તમામ ઝીંગામાંથી 80%, ઝીંગાની માત્ર બે જ જાતિઓ – ''[[પેનાઈયસ વાનેમેઈ(Penaeus vannamei)]]'' (પૅસિફિકના શ્વેત ઝીંગા) અને ''[[પેનાઈયસ મોનોડોન(Penaeus monodon)]]'' (વિશાળ ટાઈગર પ્રૉન) હોય છે. આ પ્રકારના ઔદ્યોગિક સ્તરના [[એક-જ-જાતિનો-ઉછેર(મોનોકલ્ચર્સ)]], [[રોગ]] માટે બહુ સંવેદનશીલ હોય છે, જેના કારણે સમગ્ર વિસ્તારોમાંથી ઝીંગાંની વસતિ ખતમ થઈ ગઈ હોય તેવું બન્યું છે. સતત વધતી જતી [[પર્યાવરણ-જીવતંત્ર સંબંધી]] સમસ્યાઓ, વારંવાર ફાટી નીકળતા રોગચાળાઓ, અને [[બિનસરકારી સંસ્થાઓ]] (NGOs) અને ગ્રાહક દેશ એમ બંને તરફથી મળતી ટીકાને પરિણામે 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આ ઉદ્યોગમાં કેટલાક બદલાવો આવ્યા હતા અને નિયમનો એકંદરે વધુ સખત બન્યાં હતાં. 1999માં, વધુ [[ટકાઉ ઉછેર]] પદ્ધતિઓને વિકસિત કરવા અને તેમને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી સરકારો, ઔદ્યોગિક પ્રિતિનિધિઓ, અને પર્યાવરણ સંસ્થાઓએ એક કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો.{{Citation needed|date=April 2010}} [[મીઠા પાણીનું પ્રૉન ઉછેરક્ષેત્ર]] એ [[ઝીંગાના દરિયાઈ ઉછેર]] સાથે ઘણી લાક્ષણિકતાઓમાં સામ્યતા ધરાવે છે, પણ સાથે તે અનેક સમસ્યાઓમાં પણ સામ્યતા ધરાવે છે. મુખ્ય જાતિ([[વિશાળ નદીના પ્રૉન]], ''મેક્રોબ્રાશિયમ રોસેનબર્ગી'' )ના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધી જીવન ચક્રના કારણે વિશિષ્ટ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.<ref name="freshwater"> ન્યૂ, એમ. બી.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf ફાર્મિંગ ફ્રેશવૉટર પ્રૉન્સ (મીઠાપાણીના પ્રૉનનો ઉછેર)]'' ; એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ટેકનિકલ પેપર 428, 2002. ISSN 0429-9345.</ref> 2003માં મીઠા પાણીના પ્રૉન([[ક્રૅફિશ]] અને [[કરચલા]] સિવાય)નું વૈશ્વિક વાર્ષિક ઉત્પાદન આશરે {{convert|280000|t}} હતું, જેમાંથી ચીને {{convert|180000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને તેના પછી દ્વિતીય ક્રમે ભારત અને થાઈલૅન્ડ દરેકે {{convert|35000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ઉપરાંતમાં, ચીને [[ચાઈનિસ નદીના કરચલા]](''એરિઓચેઈર સિનેન્સિસ'' )નું લગભગ {{convert|370000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref name="figis_fresh">મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર પ્રોડ્ક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }}માંથી તારવવામાં આવેલી માહિતી. સૌથી તાજેતરની માહિતી સમૂહો 2003 માટેનાં છે અને ક્યારેક તે અંદાજ પણ ધરાવે છે. જૂન 28, 2005ના મેળવેલ.</ref> === ઈચિનોડર્મ્સ === [[ઈચિનોડર્મ]]ની વ્યાવસાયિક માછીમારીમાં [[દરિયાઈ કાકડી]] અને [[દરિયાઈ અર્ચિન]]નો સમાવેશ થાય છે. ચીનમાં, [[દરિયાઈ કાકડી]]ને {{convert|1000|acre}} જેટલા મોટા કૃત્રિમ તળાવમાં ઉછેરવામાં આવે છે.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product’s versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |url-status=dead }}</ref> === શેવાળ (ઍલ્ગા) === {{Main|Algaculture}} સંવર્ધિત [[શેવાળ]](ઍલ્ગા)નો મોટો ભાગ [[ફાઈટોપ્લેંક્ટન]], [[માઈક્રોફાઈટ્સ]], અથવા [[પ્લેંક્ટનિક ઍલ્ગા]] તરીકે પણ જાણીતી એવી [[સૂક્ષ્મ શેવાળ]]નો બનેલો છે. સામાન્યપણે [[સીવીડ]] તરીકે જાણીતી, આ [[વિશાળ શેવાળ]]ના અનેક વ્યાવસાયિક અને ઔદ્યોગિક ઉપયોગો છે, પણ તેમના કદ અને ચોક્કસ જરૂરિયાતોને કારણે, તેમને આસાનીથી મોટા પાયે સંવર્ધિત કરી શકાતી નથી અને મોટા ભાગે તેમને જંગલીસ્રોતમાંથી જ લાવવામાં આવે છે. == પ્રશ્નો == {{See also|Aquaculture of salmon#Issues|l1=Issues with salmon aquaculture}} પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ, જળચરઉછેર [[કુદરતી માછીમારી ક્ષેત્રો]]ના શોષણ કરતાં વધુ હાનિકારક બની શકે છે.<ref> ડાયમંડ, જાર્ડ. કોલાપ્સઃ હાઉ સોસાયટીઝ ચૂઝ ટુ ફેઈલ ઓર સક્સિડ. વિકિંગ પ્રેસ, 2005. પૃ. 479-485</ref> તેની ચિંતાકારક બાબતોમાં કચરાનું વ્યવસ્થાપન, જીવાણુનાશક([[ઍન્ટીબાયોટિક્સ]])ની આડઅસરો, ઉછેરવામાં આવેલાં અને જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા, અને વધુ વેચાણક્ષમ [[માંસભક્ષક]] માછલી મેળવવા માટે તેને આહારમાં અન્ય માછલી આપવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, 1990ના દાયકા અને 2000ના દાયકામાં દરમ્યાન થયેલા સંશોધન અને આહાર આપવા અંગેની વ્યાવસાયિક સુધારણાઓના કારણે આ સમસ્યાઓમાંની ઘણી હળવી બની છે.<ref> કોસ્ટા-પિઅર્સ, બી.એ., લેખક/સંપાદક. 2002. ઈકોલોજિકલ ઍક્વાકલ્ચર. બ્લેકવેલ સાયન્સ, ઑક્સફર્ડ, યુકે (UK).</ref> માછલીનો કચરો સેન્દ્રિય હોય છે અને જળચર આહાર ચક્રના તમામ ઘટકોમાં જરૂરી એવાં પોષકદ્રવ્યોનો બનેલો હોય છે. દરિયાની અંદર આવેલું જળચરઉછેર-ક્ષેત્ર ઘણી વાર સામાન્ય કરતાં ઘણો વધુ કેન્દ્રીકૃત માછલીનો કચરો ઉત્પાદિત કરે છે. આ કચરો મહાસાગરના તળિયે જમા થાય છે, જે તળિયામાં વસતાં જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે અથવા તો તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. આ કચરો [[પાણીના સ્તંભ]]માં [[ઓગળેલા ઑક્સિજન]]નું સ્તર પણ ઘટાડી શકે છે, જે ફરીથી જંગલી પ્રાણીઓ માટે નુકસાનકર્તા રહે છે{{Citation needed|date=May 2010}}. સંવર્ધકો રોગ અટકાવવા માટે ઘણી વાર તેમનાં પ્રાણીઓને ઍન્ટીબાયોટિક (જીવાણુનાશક) આપે છે. [[પશુધન]]ની જેમ, આનાથી તેમનામાં [[બૅક્ટેરિયાના પ્રતિરોધ]]ની ક્રમિક વિકાસની પ્રક્રિયા ઝડપી બની શકે છે. === માછલીના તેલ === ઉછેર-ક્ષેત્રમાં ઉછેરેલી [[ટિલાપિયા]]ને તેના આહારમાં આપવામાં આવતી [[મકાઈ]]ની માત્રાના કારણે તેના પોષક મૂલ્યમાં ફેરફાર થયો હોય એમ બની શકે છે. મકાઈ [[ઓમેગા-6]] [[ફૅટી ઍસિડ]]ની ટૂંકી શૃંખલા ધરાવે છે જે માછલીના શરીરમાં આ સામગ્રીઓને જમા કરવામાં ફાળો આપે છે. "ટિલાપિયામાં અનુક્રમે AAથી EPA, લાંબી શૃંખલાના ઓમેગા-6થી લાંબી શૃંખલાના ઓમેગા-3ના સરેરાશ ગુણોત્તરો લગભગ 11:1 હોય છે, જે સૅલ્મોન અને ટ્રાઉટમાં જોવા મળતા (AA કરતાં EPA વધુ છે તેવું સૂચવતા) 1:1ની તુલનામાં ઘણા ઓછા છે." 2010 સુધીમાં સંભવિત {{convert|2500000|t}} જેટલી ટિલાપિયા ઉત્પાદિત કરવાની યોજના સાથે, 2005માં યુએસ(US)એ {{convert|1500000|t}} જેટલી ટિલાપિયા ઉત્પાદિત કરી હતી. આહારમાં માછલી લેવાને પ્રોત્સાહન આપતા વ્યાપક પ્રચાર-પ્રસારના કારણે, સંતુલિત આહાર લેવાની કોશિશમાં ઓછી આવક ધરાવનારાઓએ પણ ટિલાપિયા ખાવાનું શરૂ કર્યું હતું, પરિણામે ટિલાપિયાની ખપતમાં વધારો થયો છે. ઉછેરેલી ટિલાપિયામાં ઓમેગા-3ની ઓછી માત્રા અને ઓમેગા-6નું વધુ પ્રમાણ ધરાવતું સંયોજન, આ માછલીને આહારમાં લેવાથી થતા કથિત સ્વાસ્થ્ય ફાયદાઓ અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.<ref> [[વેક ફોરેસ્ટ યુનિવર્સિટી બાપ્તિસ્ટ મેડિકલ સેન્ટર]] (2008, જુલાઈ 10). [http://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080708092228.htm ''લોકપ્રિય માછલી, ટિલાપિયા, સંભવતઃ ફેટી ઍસિડનું જોખમી સંયોજન ધરાવે છે'' ]. સાયન્સડેઈલી. જુલાઈ 11, 2008ના, [http://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080708092228.htm www.sciencedaily.com]માંથી મેળવેલ.</ref> સૅલ્મોન અને અન્ય માંસભક્ષક માછલીઓ માટેનો જરૂરી આહાર [[સોયા]] જેવા પ્રોટીન સ્રોતોમાંથી બનાવી શકાય છે, અલબત્ત સોયા-આધારિત આહાર પણ [[ઓમેગા-6]] અને [[ઓમેગા-3]] ફેટી ઍસિડોના સંતુલનમાં બદલાવ લાવી શકે છે.<ref name="Espe et al. 2006"> એસ્પે, એમ., એ. લેમે, એ. પેટેઈ, અને એ. અલ-મોવાફી. 2006. શું એટલાન્ટિક સૅલ્મોન(''સૅલ્મો સાલાર'' ) ભોજનમાં માછલીના આહાર વિના ઉછરી શકે? ઍક્વાકલ્ચર 255:255-262</ref> === જંગલી માછલીઓ પર અસરો === હાલમાં, [[સૅલ્મોન]] ઉછેરમાં તેમના આહાર માટે જંગલી [[ભક્ષ્ય માછલીઓ]] ભેગી કરવાની મોટી માંગ રહે છે. માંસભક્ષક હોવાથી, સૅલ્મોનને ખૂબ પ્રોટીનની આવશ્યકતા હોય છે, અને ઉછેરવામાં આવતી સૅલ્મોન તે પેદા કરે છે તે કરતાં વધુ માછલીઓ ખાય છે. ઉછેરવામાં આવતી સૅલ્મોનના પ્રત્યેક રતલ દીઠ, છ રતલ [[જંગલી માછલી]]ઓની જરૂર પડે છે.<ref>[http://assets.wwf.ch/downloads/2008_05_28_faktenblatt_fisch_d.pdf સ્વિસ ડબ્લ્યુડબ્લ્યુએફ(WWF) ફેક્ટશિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326131102/http://assets.wwf.ch/downloads/2008_05_28_faktenblatt_fisch_d.pdf |date=2009-03-26 }}, પૃ. 7, શીર્ષક "ફિસ્ચે ઉન્ડ મીરેસ્ફ્રુચ્તે ઓસ ઝુચ્તેન (Fische und Meeresfrüchte aus Zuchten)"</ref> વિશ્વના નિયંત્રિત માછીમારી-ક્ષેત્રોમાંથી પંચોતેર ટકા જેટલાં પોતાની [[મહત્તમ સ્થાયી પેદાશ]] વટાવી ચૂક્યાં છે અથવા વટાવવાને આરે છે.<ref name="Alliance">[[સીફૂડ ચોઈસિઝ અલાયન્સ]] (2005) [http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf ઈટ્સ ઓલ અબાઉટ સૅલ્મોન (જે છે તે બધું સૅલ્મોન વિશે છે)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf |date=2015-09-24 }}</ref> સૅલ્મોન ઉછેર માટે જે રીતે ઔદ્યોગિક સ્તરે જંગલી ભક્ષ્ય માછલીઓને પકડવામાં આવે છે તેનાથી આ જંગલી ભક્ષ્ય માછલીઓ પર આધાર રાખતી અન્ય શિકારી માછલીની જીવિત રહેવાની ક્ષમતા પર પણ અસર પડે છે. તટવર્તી બંધક-વિસ્તારોમાંથી માછલી છટકી જઈ શકે છે, જ્યાં તે પોતાની પ્રતિરૂપ જંગલી માછલી સાથે મિશ્રજાતીય ઓલાદ પેદા કરે છે, પરિણામે કુદરતી જનનિક પુરવઠામાં મંદતા લાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/ |title=ડૅવિડ સુઝુકી ફાઉન્ડેશનઃ ખુલ્લા-જાળીવાળા-પાંજરામાં મત્સ્ય ઉછેર |access-date=2010-09-30 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/ |url-status=dead }}</ref> છટકીને ભાગી છૂટેલી માછલી [[આક્રમક]] બની શકે છે, અને પોતાની દેશી જાતિઓને હરાવીને સરસાઈ મેળવી શકે છે.<ref> "જળચરઉછેરનો વિકાસ ચાલુ છેઃ સુધારેલી વ્યવસ્થાપન તકનિકો આ પદ્ધતિની પર્યાવરણ પરની અસરો ઘટાડી શકે છે. (અદ્યતન)." સ્રોતઃ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલૉજી ફોર અ સસ્ટેનેબલ વર્લ્ડ 16.5 (2009): 20-22. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref> === તટવર્તી જીવસૃષ્ટિ === [[તટવર્તી જીવસૃષ્ટિ]] માટે જળચરઉછેર એક નોંધપાત્ર જોખમ બની રહ્યું છે. અમુક અંશે [[ઝીંગાંઉછેર]]ના કારણે, 1980થી લગભગ 20 ટકા જેટલાં ચેર(મેંગ્રોવ)નાં જંગલો નાશ પામ્યાં છે.<ref name="Time">[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1841778_1841782_1841792,00.html હીરોઝ ઓફ ધ એન્વાયર્ન્મેન્ટ 2008: જુર્ગેની પ્રિમાવેરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826043716/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1841778_1841782_1841792,00.html |date=2013-08-26 }} ''[[ટાઈમ]]'' નો વિશેષ અહેવાલ. સપ્ટેમ્બર 24, 2009.</ref> ચેરનાં જંગલોને મોટા પાયે ઝીંગાં માટેના સહેજ ખારા એવા ઉછેર-તળાવોમાં રૂપાંતરિત કર્યાની ઘટનાઓને "કાપો-અને-બાળો" પ્રકારની દરિયાઈ ખેતી સમાન ગણાવવામાં આવી હતી.<ref>નિકેરસન ડીજે (1999) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VDY-3VX8YS7-9&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1154079191&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=46ad987989dc499697567b93cadb5883 "ટ્રેડ-ઓફ્સ ઓફ મૅંગ્રોવ એરિયા ડેવલેપમેન્ટ ઈન ધ ફિલિપાઈન્સ (ફિલિપાઈન્સમાં ચેર વિસ્તાર વિકાસના વેપાર પર બંધી)"]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઈકોલ.(''Ecol.'' )''ઈકોન. (Econ.)'' '''28''' (2):279-298.</ref> ચેર જીવસૃષ્ટિ પર રચાયેલાં ઝીંગાં જળચરઉછેરના [[કુલ આર્થિક મૂલ્ય]]ના વિસ્તૃત, કિંમત-સામે-ફાયદાના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે તેના બાહ્ય ફાયદાઓ કરતાં [[બાહ્ય]] સૃષ્ટિને પહોંચતું નુકસાન ઘણું વધુ છે.<ref>ગુનાવાર્ડેના1 એમ અને રોવાન જેએસ (2005) [http://www.springerlink.com/content/g427666386762009/ શ્રી લંકામાં ઝીંગાંના જળચરઉછેરના કારણે જોખમમાં મુકાયેલી ચેર જીવસૃષ્ટિનું આર્થિક મૂલ્યાંકન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''જર્નલ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ મૅનેજમેન્ટ'' , '''36''' (4)535-550.</ref> ચાર દાયકાઓ કરતાં વધુ સમયથી, {{convert|269000|ha}} જેટલા ઈન્ડોનેશિયન ચેરનાં જંગલોને ઝીંગાંના ઉછેર-ક્ષેત્રોમાં રૂપાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યાં છે. આમાંથી મોટા ભાગનાં ઉછેર-ક્ષેત્રોને એકાદ દાયકાની અંદર જ, તેમાં [[વિષ]] વધવાને કારણે અને [[પોષકતત્ત્વો]]ના અભાવને કારણે છોડી દેવામાં આવ્યાં હતાં.<ref> હિન્રીચ્સેન ડી (1998) [http://books.google.co.nz/books?id=70NsJkGMPiwC&pg=PR5&dq=Hinrichsen+%22Coastal+Waters+of+the+World%22,+Island+Press,+1998.&num=100&ei=hmpCS-CUIIrSkwTjy5DMAQ&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''કોસ્ટસ વૉટર્સ ઓફ ધ વર્લ્ડઃ ટ્રેન્ડ્સ, થ્રેટ્સ, એન્ડ સ્ટ્રેટેજિઝ'' ] આઇલેન્ડ પ્રેસ. ISBN 1-55963-383-2</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish મિટ એન્ડ ફિશ (માંસ અને માછલી)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24 }} એએએએસ([[AAAS]]) એટલાસ ઓફ પોપ્યુલેશન એન્ડ એન્વાયર્ન્મેન્ટ. 4 જાન્યુઆરી 2010ના મેળવેલ.</ref> [[સૅલ્મોનનાં ઉછેર-ક્ષેત્રો]] લાક્ષણિક રીતે શુદ્ધ, નહીં ડહોળાયેલી એવી તટવર્તી જીવસૃષ્ટિમાં આવેલાં છે, જેને પછી તેઓ પ્રદૂષિત કરે છે. 200,000 સૅલ્મોન ધરાવતું એક ઉછેર-ક્ષેત્ર, 60,000 લોકો વસતાં હોય તેવા શહેર કરતાં વધુ મળ-કચરો ઉત્સર્જિત કરે છે. આ કચરાને, કોઈ પણ પ્રકારની પ્રક્રિયા કર્યા વિના, સીધો જ આસપાસના જળચર વાતાવરણમાં છોડવામાં આવે છે, જે ઘણી વાર ઍન્ટીબાયોટિક (જીવાણુનાશક) અને [[જંતુનાશકો]] પણ ધરાવતો હોય છે.<ref name="Alliance"/> સૅલ્મોન ઉછેર-ક્ષેત્રોની નજીક [[દરિયાના તળિયાની જીવસૃષ્ટિ]] (સમુદ્રતળ) પર [[ભારે ધાતુઓ]], ખાસ કરીને [[તાંબું]] અને [[જસત]] ધાતુઓ પણ એકઠી થાય છે.<ref name="FAO coho"> એફએઓ([[FAO]]): ઉછેરવામાં આવતી જળચર જાતિઓ વિશેનો માહિતી કાર્યક્રમઃ [http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en ''ઓનકોર્હીન્ચસ કિસુત્ચ(Oncorhynchus kisutch)'' (વૉલબૌમ, 1792)] રોમ. 8 મે 2009ના મેળવેલ.</ref> === જનનિક સુધારો === સૅલ્મોનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ થાય તે માટે [[જનનિક ફેરફારો]] કરવામાં આવ્યા હતા, અલબત્ત વિરોધના પગલે, તેમના વ્યાવસાયિક ઉપયોગ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી નથી.<ref>મૅકલિઓડ, જે ગ્રિસ, એચ કૅમ્પબેલ અને ટી. હેરલેથ (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pd સુપર સૅલ્મોનઃ મત્સ્ય ઉછેરનું ઔદ્યોગિકીકરણ અને સૅલ્મોનના ઉત્પાદનમાં જીએમ(GM) ટેકનૉલોજી તરફની ઝુંબેશ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સીસેફ(CSaFe), ચર્ચાપત્ર 5, [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓટાગો]].</ref> એક અભ્યાસમાં, પ્રયોગશાળાના ગોઠવણીમાં, એવું જાણવા મળ્યું હતું કે પોતાના જંગલી સંબંધીઓ સાથે ભળતી ફેરફારોયુક્ત સૅલ્મોન સ્પર્ધા કરવામાં આક્રમક હતી, પણ છેવટે હારી ગઈ હતી.<ref>ડેવ્લિન આરએચ, ડી'એનડ્રાડે એમ, ઉહ એમ અને બિઅગી સીએ (2004) [http://www.pnas.org/content/101/25/9303.full.pdf+html "ઝડપી વૃદ્ધિ માટેના હોર્મોનમાં જનનિક ફેરફારો કરેલી કોહો સૅલ્મોનની વસતિની અસરોનો આધાર આહારની પ્રાપ્યતા અને પર્યાવરણના આદાન-પ્રદાનથી થયેલા જનનમિશ્રણ પર રહે છે"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924135834/http://www.pnas.org/content/101/25/9303.full.pdf+html |date=2015-09-24 }}, ''નેશનલ અકૅડમિ ઓફ સાયન્સિઝની કાર્યવાહી'' , '''101''' (25)9303-9308.</ref> == ભાવિ == [[નદીમુખની ખાડીઓ]] જેવી મૂલ્યવાન નૈસર્ગિક વસાહતોને કટોકટીપૂર્ણ સ્થિતિમાં મૂક્યા પછી હવે, વિશ્વભરમાં [[કુદરતી માછીમારી-ક્ષેત્રો]] ઘટી રહ્યાં છે.<ref>ટાઈટેનબર્ગ ટીએચ (2006) ''એન્વાયર્ન્મેન્ટલ એન્ડ નેચરલ રિસોર્સ ઈકોનોમિક્સઃ અ કન્ટેમ્પરરી અપ્રોચ'' . પૃ. 28. પિઅર્સન/ઍડિસન વેસ્લી. ISBN 978-0-321-30504-6</ref> [[સૅલ્મોન]] જેવી, [[માછલીખાઉ]] માછલીનો જળચરઉછેર અથવા [[સંવર્ધન]], સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં મદદરૂપ થતો નથી કારણ કે તેમને આહાર માટે [[માછલીનું ભોજન]] અને [[માછલીનું તેલ]] જેવી અન્ય માછલીની પેદાશો આપવી પડે છે. અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે [[સૅલ્મોનઉછેર]]ની મુખ્ય [[નકારાત્મક અસરો]] જંગલી સૅલ્મોન પર, તેમ જ તેમના આહાર માટે જે [[ભક્ષ્ય માછલી]]ઓ પકડવી જરૂરી બને છે તેના પર પડે છે.<ref name="Salmon Run">ક્નાપ જી, રોહેઈમ સીએ અને એન્ડરસન જેએલ (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http%3A//www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''ધ ગ્રેટ સૅલ્મોન રનઃ કૉમ્પિટિશન બિટવિન વાઈલ્ડ એન્ડ ફાર્મ્ડ સૅલ્મોન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http%3A%2F%2Fwww.worldwildlife.org%2Fwhat%2Fglobalmarkets%2Fwildlifetrade%2FWWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} [[વર્લ્ડ વાઈલ્ડલાઈફ ફંડ]]. ISBN 0-89164-175-0</ref><ref> વોશિંગ્ટન પોસ્ટ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html અભ્યાસ કહે છે, સૅલ્મોન ઉછેર કદાચ જંગલી વસતિનો વિનાશ કરશે].</ref> જે માછલીઓ [[આહાર શૃંખલા]]માં ઉપરની તરફ હોય છે તે આહાર ઊર્જાના ઓછા કાર્યક્ષમ સ્રોતો હોય છે. માછલી અને ઝીંગાં સિવાય, સીવીડ અને આહાર લઈને ગળણીરૂપ કામ આપતી [[કાલવ માછલી]], [[ક્લૅમ]], [[મસલ]] અને [[સ્કૉલપ]] જેવી બેવડી છીપવાળી મૉલસ્કનો ઉછેર જેમાં કરવામાં આવે છે તેવાં કેટલાંક જળચરઉછેર સાહસો, પ્રમાણમાં હિતકારક અને પર્યાવરણનું પુનઃસ્થાપન કરનારાં હોય છે.<ref name="uscnews.usc.edu"/> આ આહાર લઈને ગળણીનું કામ આપનારા, પાણીમાંથી પ્રદૂષકો તેમ જ પોષકતત્ત્વોને ગાળી લે છે, અને એમ કરીને પાણીની ગુણવત્તા સુધારે છે.<ref>{{ cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 |page=400 }}</ref> [[સીવીડ]] ખનિજ મૂળનાં નાઈટ્રોજન અને [[ફોસ્ફરસ]] જેવાં પોષક તત્ત્વોને પાણીમાંથી સીધાં જ ખેંચી લે છે,<ref name="Chopin et al. 2001">{{ citation journal |authors=Chopin T, Buschmann AH, Halling C, Troell M, Kautsky N, Neori A, Kraemer GP, Zertuche-Gonzalez JA, Yarish C and Neefus C. |year=2001 |title=Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability. |journal=Journal of Phycology |volume=37 |pages=975–986 }}</ref> અને ફિલ્ટર-ફિડિંગ [[મૉલસ્ક]] [[ફાઈટોપ્લેંક્ટન]] અને [[ઘસાઈ ગયેલા પદાર્થો]] જેવા પાર્ટીક્યલેટ્સ પર નભતા હોવાથી, તેઓ તેમાંથી પોષક તત્ત્વોને ખેંચી શકે છે.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://www.nrac.umd.edu/files/Factsheets/105-Environmental%20effects.pdf |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326131102/http://www.nrac.umd.edu/files/Factsheets/105-Environmental%20effects.pdf |archive-date=2009-03-26 |url-status=dead }}</ref> કેટલીક લાભદાયક જળચરઉછેર સહકારી મંડળીઓ ટકાઉ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2010-09-30 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |url-status=dead }}</ref> નવી પદ્ધતિઓમાં માછલીઓના તણાવને લઘુત્તમ કરીને, પડતર દરિયાઈ જમીન પર જાળીવાળો બંધ વિસ્તાર બનાવીને, અને [[સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન]] લાગુ કરીને જૈવિક અને રાસાયણિક [[પ્રદૂષણ]]નું જોખમ ઘટાડવામાં આવ્યું છે. રોગ નિયંત્રણ માટે [[ઍન્ટીબોયોટિક]](જીવાણુનાશક)નો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે હવે વધુ ને વધુ [[રસી]]ઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf |title="જળચરઉછેર પર પ્યૂઓશન્સ કમિશનનો અહેવાલ" |access-date=2010-09-30 |archive-date=2005-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf |url-status=dead }}</ref> તટીય જળચરઉછેર વ્યવસ્થાતંત્રોની વારાફરતી ફેરબદલ, [[પોલીકલ્ચર]] (બહુ-ઉછેર) અપનાવતી સવલતો, અને યોગ્ય સ્થળે બનાવાયેલાં ઉછેર-ક્ષેત્રો (ઉ.દા. કિનારાથી દૂરના મજબૂત પ્રવાહો ધરાવતા વિસ્તારો) એ પર્યાવરણ પર પડતી નકારાત્મક અસરોના વ્યવસ્થાપન માટે લઈ શકાય તેવા રસ્તાઓનાં કેટલાંક ઉદાહરણ છે. == આ પણ જોશો == {{Portal box|Sustainable development|Water|Marine life}} {{Div col|cols=2}} * [[શેવાળઉછેર (ઍલ્ગાકલ્ચર)]] * [[ઍક્વાપોનિક્સ]] * [[એગ્રોઈકોલૉજી (કૃષિ-જીવસૃષ્ટિ)]] * [[મત્સ્યઉછેર]] * [[માછીમારી-ક્ષેત્ર(ફિશરિઝ) વિજ્ઞાન]] * [[ઔદ્યોગિક જળચરઉછેર]] * [[દરિયાઈઉછેર (મૅરિકલ્ચર)]] * [[ખુલ્લા ભૂરા સમુદ્રનાં ઉછેર-ક્ષેત્રો]] * [[ઝીંગાં ઉછેર-ક્ષેત્ર]] * [[પ્રૉન ઉછેર-ક્ષેત્ર]] {{Div col end}} == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|2}} * કોર્પ્રોન, કે. ઈ., આર્મસ્ટ્રોંગ, ડી. એ., 1983. પુનઃચક્રિત ''મૅક્રોબ્રાશિયમ'' (Macrobrachium) ઉછેર વ્યવસ્થા-તંત્રોમાંથી, જળચર વનસ્પતિ, ''ઈલોડીયા ડેન્સા'' , દ્વારા નાઈટ્રોજન દૂર કરવામાં આવ્યો. ઍક્વાકલ્ચર 32, 347-360. ઍક્વાકલ્ચર 32, 347-360. * ડુઅર્ટે, કાર્લોસ એમ; માર્બા(Marbá), નુરિયા(Nùria) અને હોલ્મર, મારિયાને (2007) ''રેપિડ ડોમેસ્ટિકેશન ઓફ મરિન સ્પીશીઝ.'' સાયન્સ. વોલ્યુમ 316, નં. 5823, પૃ. 382-383. [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 પોડકાસ્ટ] * [http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf જે. જી. ફેર્રીઈરા, એ.જે.એસ. હૉવકિન્સ, એસ.બી. બ્રિકર, 2007. ][http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf શેલફિશ જળચરઉછેરની ઉત્પાદકતા, પર્યાવરણીય અસરો અને નફાકારકતાનું વ્યવસ્થાપન - ધ ફાર્મ ઍક્વાકલ્ચર રિસોર્સ મૅનેજમેન્ટ (FARM) મૉડેલ. ][http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf ઍક્વાકલ્ચર, 264. 160-174.] * જીઈએસએએમપી (GESAMP) (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''અસેસમેન્ટ એન્ડ કમ્યુનિકેશન ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ રિસ્ક્સ ઈન કોસ્ટલ ઍક્વાકલ્ચર (તટવર્તી જળચરઉછેરમાં રહેલાં પર્યાવરણીય જોખમોનું મૂલ્યાંકન અને પત્રવ્યવહાર)'' ] એફએઓ([[FAO]]) અહેવાલો અને અભ્યાસો નં. 76. ISBN 978-92-5-105947-0 * હેપ્બર્ન, જે. 2002. ''ટેકિંગ ઍક્વાકલ્ચર સિરિયસલી'' . સજીવ ખેતી, શિયાળો 2002 © સોઈલ એસોસિએશન. * [https://web.archive.org/web/20070210095503/http://www.historycooperative.org/journals/eh/11.3/kinsey.html કિન્સી, ડારિન. 2006 "'સિડિંગ ધ વૉટર એઝ ધ અર્થ': એપિસેન્ટર એન્ડ પેરિફરિઝ ઓફ અ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર રિવોલ્યુશન (જમીનની જેમ પાણીમાં વાવણી કરવીઃ વૈશ્વિક જળચરઉછેર ક્રાંતિનું કેન્દ્રબિંદું અને પરિસીમાઓ).] * નાયલોર, આર.એલ., એસ.એલ. વિલિયમ્સ, અને ડી.આર. સ્ટ્રોંગ. 2001. ''ઍક્વાકલ્ચર – અ ગેટવે ફોર ઇગ્ઝોટિક સ્પીશીઝ'' . [[સાયન્સ]], 294: 1655-6. * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp ધ સ્કોટિશ અસોસિએશન ફોર મરિન સાયન્સ અને નેપિઅર યુનિવર્સિટી. 2002. જળચરઉછેરની પર્યાવરણ પરની અસરોની ફેરતપાસણી અને સંકલન] * હિગ્ગિનબોથમ જેમ્સ ''પિસીનૅ: આર્ટિફિશિયલ ફિશપોન્ડ્સ ઈન રોમન ઈટલી'' યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલિના પ્રેસ (જૂન, 1997) * વ્યબાન, કારોલ અરાકી (1992) ''ટાઈડ એન્ડ કરંટઃ ફિશપોન્ડ્સ ઓફ હવાઈ'I'' [[યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઈ]] પ્રેસઃ: ISBN 0-8248-1396-0 * ટિમોન્સ, એમ.બી., ઈબેલિંગ, જે.એમ., વ્હીઅટન, એફ.ડબ્લ્યૂ., સુમરફેલ્ટ, એસ.ટી., વિન્સી, બી.જે., 2002. રિસર્ક્યુલેટિંગ ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટ્મ્સઃ 2જી આવૃત્તિ. કાયુગા ઍક્વા વેન્ચર્સ. * પિઈડ્રાહિતા, આર.એચ., 2003. ટાંકીમાંના જળચરઉછેરમાંથી બહાર વહી જતા કચરાની પર્યાવરણ પરની સંભવિત અસરોને તીવ્રતા (ઈન્ટેન્સિફિકેશન) અને સ્થળફેર (રિસર્ક્યુલેશન) થકી ઘટાડવી. ઍક્વાકલ્ચર 226, 35-44. * ક્લાસ, એસ., મોઝીસ, એન., લાહવ, ઓ., 2006. આરએએસ(RAS) પ્રવાહી કચરામાંથી નાઈટ્રેટ દૂર કરવા માટે સિંગલ-સ્લજ ડિનાઈટ્રીફિકેશન પદ્ધતિનો વિકાસઃ પ્રયોગશાળા-સ્કેલનાં પરિણામો વિ. આદર્શ અનુમાન. ઍક્વાકલ્ચર 259, 342-353. {{Refend}} == વધુ વાંચન == * ''ઍક્વાલિંગ્વા'' ISBN 82-529-2389-5 * [http://www.idrc.ca/en/ev-9299-201-1-DO_TOPIC.html ''રાઈસ-ફિશ કલ્ચર ઈન ચાઈના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917052651/http://www.idrc.ca/en/ev-9299-201-1-DO_TOPIC.html |date=2008-09-17 }} (1995), ISBN 978-0-88936-776-0, {{oclc|35883297}} * બિર્ટ, બી., રોડવેલ, એલ., અને રિચાર્ડ્સ, જે. (2009) [http://ejournal.nbii.org/archives/vol5iss2/0812-038.birt.html "એટલાન્ટિક કૉડ(''ગાડુસ મોર્હુઆ'' )ના સજીવ જળચરઉછેરના ટકાઉપણાની તપાસ"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20110809155516/http://ejournal.nbii.org/archives/vol5iss2/0812-038.birt.html |date=2011-08-09 }} ''સસ્ટેનેબિલિટીઃ સાયન્સ, પ્રેક્ટિસ એન્ડ પોલિસી'' , '''5''' (2):4-14. == બાહ્ય લિંક == {{External links|date=June 2009}} {{Wiktionary}} {{Commons category}} ;વૈશ્વિક * {{Dmoz|Business/Agriculture_and_Forestry/Aquaculture/|Aquaculture}} * {{Dmoz|Science/Agriculture/Aquaculture|Aquaculture science}} * એફએઓ ([[FAO]]) (2007) [http://www.fao.org/docrep/009/a0699e/A0699E09.htm#9.3 ''મિડિયમ-ટર્મ ચેલેન્જિસ એન્ડ કન્સ્ટ્રેન્ટ્સ ફોર ઍક્વાકલ્ચર (જળચરઉછેર માટે મધ્યમ-ગાળાના પડકારો અને મૂંઝવણો)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618175102/http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699E09.htm#9.3 |date=2010-06-18 }} ISBN 978-92-5-105568-7 * એફએઓ ([[FAO]]) (2000) [http://www.fao.org/DOCREP/003/AB412E/AB412E00.HTM ''ઍક્વાકલ્ચર ઈન ધ થર્ડ મિલેનિયમ (ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દિમાં જળચરઉછેર)'' ] * [http://www.fao.org/fi/default.asp એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ડિપાર્ટમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706165121/http://www.fao.org/fi/default.asp |date=2008-07-06 }} અને તેનો માછીમારી-ક્ષેત્રો અને જળચરઉછેર પરનો [http://www.fao.org/sof/sofia/index_en.htm સોફિયા(SOFIA) અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610220337/http://www.fao.org/sof/sofia/index_en.htm |date=2010-06-10 }} * [https://www.was.org/Main/Default.asp ધ વર્લ્ડ ઍક્વાકલ્ચર સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613043005/https://www.was.org/Main/Default.asp |date=2010-06-13 }}: 94 દેશોમાં 3,000 સભ્યો ધરાવતું એક આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-નફાકારક સંગઠન, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ જળચરઉછેરની વિવિધ વૈશ્વિક કમ્યુનિટીમાં પ્રત્યાયન અને માહિતીનું આદાનપ્રદાન સુધારવાનો છે. * [http://www.crc.uri.edu/index.php?themeid=1 ધ કોસ્ટલ રિસોર્સ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209041358/http://www.crc.uri.edu/index.php?themeid=1 |date=2012-02-09 }} ઝીંગાંઉછેર, સીવીડઉછેર અને શેલફિશઉછેર પર વિસ્તૃત માર્ગદર્શિકાઓ, નીતિઓ અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને કેસ સ્ટડી (કિસ્સાના ઉદાહરણ સાથેના અભ્યાસો) પૂરા પાડે છે. ;પ્રાદેશિક * [http://www.enaca.org/ નેટવર્ક ઓફ ઍક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઈન એશિયા-પૅસિફિક]: વિશ્વના જળચરઉછેર ઉત્પાદનના > 85% જેટલું ઉત્પાદન આપતા 17 સદસ્યો સાથેનું અંતઃસરકારી સંગઠન. સમાચારો અને જળચરઉછેર પ્રકાશનોની સંપૂર્ણ ટેક્સ્ટ ડાઉનલોડ નિઃશુલ્ક ઉપલબ્ધ. * [http://www.aquaculture.noaa.gov/ એનઓએએ(NOAA) ઍક્વાકલ્ચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ |date=2012-01-18 }}: નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફિઅરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન – યુએસ(US) અને અન્ય સ્થળોમાં દરિયાઈ જળચરઉછેર અંગેની માહિતી આપતી વેબસાઈટ. * [[અલાસ્કામાં જળચરઉછેર]] * "એનઓએએ(NOAA) સોશિયોઈકોનોમિક્સ" વેબસાઈટની પહેલમાંથી [http://www.ncdc.noaa.gov/oa/esb/?goal=ecosystems&file=users/business/aquaculture/ જળચરઉછેરના સામાજિક અને આર્થિક ફાયદાઓ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aquacultureassociation.ca/ ઍક્વાકલ્ચર અસોસિએશન ઓફ કૅનેડાઃ] * [https://web.archive.org/web/20120314185045/http://fisheries.org/ અમેરિકન ફિશરિઝ સોસાયટી] * [http://www.whoi.edu/page.do?pid=11921 કોસ્ટલ ઓશન ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી જળચરઉછેરની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528164516/http://www.whoi.edu/page.do?pid=11921 |date=2010-05-28 }}, [[વૂડ્સ હોલે ઓશનોગ્રાફિક ઈન્સ્ટિટ્યૂશન]] * [http://www.aquaculture.org.uk/ ઍક્વાકલ્ચર ઈન્ફર્મેશન બ્યુરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904225115/http://www.aquaculture.org.uk/ |date=2009-09-04 }}: સ્કૉટલૅન્ડ સ્થિત જળચરઉછેર માહિતીખાતું. * [http://fisheries.siu.edu/ ફિશરિઝ એન્ડ ઈલિનોઈસ ઍક્વાકલ્ચર સેન્ટર]: મધ્ય-પશ્ચિમ યુ.એસ.(US) સંશોધન કેન્દ્ર. ;વિષય અનુસાર * [http://www.northernaquafarms.com/aquaculture/page5.html જળચર ઉછેર-ક્ષેત્રની ડિઝાઈનો – જળચરઉછેરમાં પાણીની પુનઃપરિભ્રમણ વ્યવસ્થાઓના ફાયદાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923132415/http://northernaquafarms.com/aquaculture/page5.html |date=2010-09-23 }}: પાણીનું પુનઃપરિભ્રમણ ધરાવતી જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓનું વિવરણ અને પર્યાવરણમિત્ર એવી જમીન સ્થિત, બંધ જળચરઉછેર કેન્દ્રોમાં માછલી પેદા કરવા માટે આ પ્રકારની ઉછેર-ક્ષેત્રોની ડિઝાઈનોનો ઉપયોગ કરવાના ફાયદાઓનું વિવરણ. * [http://www.fishinghurts.com/FishFarms.asp FishingHurts.com/FishFarms: પશુ સુખાકારી અને પર્યાવરણ પર જળચરઉછેરની અસરો અંગે ટીકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050112072947/http://www.fishinghurts.com/fishfarms.asp |date=2005-01-12 }} * [https://web.archive.org/web/20060621131952/http://www.watershed-watch.org/ww/Sealicefacts/sealicefacts_main.htm Watershed Watch Society] સૅલ્મોનઉછેર અને દરિયાઈ જૂ (સી લાઈસ) * [http://www.longline.co.uk/ નદી મુખની ખાડીઓમાં અને તટવર્તી વ્યવસ્થાઓમાં શેલ ફિશ માટે વેબઆધારિત જળચરઉછેર પ્રતિરૂપો]: મસલ, કાલવ માછલી (ઓઈસ્ટર) અને ક્લૅમ માટે નકલ માટેની પ્રતિકૃતિ તૈયાર કરવી. ;વેબ સ્રોતો * [http://www.aquaculturehub.org ઍક્વાકલ્ચરહબ] જળચર-સંવર્ધકો (વિજ્ઞાનીઓ, ઉછેરનારા વગેરે.) માટેનું એક સામાજિક નેટવર્ક * [http://www.islandpress.org/aquake ઍક્વા કેઈ(KE) – જળચરઉછેર સંશોધન માહિતીસંગ્રહ (ડેટાબૅઝ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202102806/http://islandpress.org/aquake |date=2009-02-02 }} * [http://www.northernaquafarms.com/links.html ઍક્વાકલ્ચર રિસોર્સિઝ ડિરેક્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923120544/http://northernaquafarms.com/links.html |date=2010-09-23 }} અનેક સ્રોતોમાંથી સંદર્ભ દર્શાવતી લિંક અને ડાઉનલોડ કરી શકાય એવા અહેવાલો, લેખોની ડિરેક્ટરી. * [http://www.certifiedorganic.bc.ca/rcbtoa/services/aquaculture.html ઓર્ગેનિક ઍક્વાકલ્ચર (સજીવ જળચરઉછેર):] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111174005/http://www.certifiedorganic.bc.ca/rcbtoa/services/aquaculture.html |date=2011-01-11 }} જંતુનાશકો અથવા કૃત્રિમ રસાયણો વિના મત્સ્ય ઉછેર કરવાના ઉજળાં પાસાંઓ અને નબળી બાબતો પરના લેખો અને સંદર્ભો. * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=aquaculture&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form જળચરઉછેર વિશે કૉંગ્રેશનલ રિસર્ચ સર્વિસ(CRS) અહેવાલો વાંચો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012164041/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=aquaculture&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form |date=2007-10-12 }} * [https://web.archive.org/web/20101016021008/http://www.fishing4info.com/ જળચરઉછેર, માછીમારી-ક્ષેત્રો અને જળચર વિજ્ઞાન અંગેના ઓન-લાઈન સ્રોતોની માર્ગદર્શિકા] * [http://www.imagomundi.org/area-wp/ નૃવંશ-માનવશાસ્ત્રીઓ માટે જળચરઉછેર સ્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110022547/http://www.imagomundi.org/area-wp/ |date=2009-01-10 }} જળચરઉછેરની સામાજિક અસરોને કેન્દ્રમાં રાખીને જળચરઉછેર ક્ષેત્રમાં સમાચાર પ્રતિબિંબ સેવા (ન્યૂઝ મિરર સર્વિસ) * [http://govdocs.aquake.org/ ઍક્વાકલ્ચર નોલેજ એન્વાયર્ન્મેન્ટઃ] જળચરઉછેરના લગભગ દરેક પાસાને આવરતા, તળાવ બાંધકામથી માંડીને આંતરરાષ્ટ્રીય આચારસંહિતા સુધીના, સરકાર અને યુનાઈટેડ નેશન્સના દસ્તાવેજોની ઓનલાઈન લાયબ્રેરી, જેમાં શોધવાની સવલત સામેલ છે. * ઍક્વાએનઆઈસી ([http://aquanic.org/ AquaNIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624235044/http://www.aquanic.org/ |date=2010-06-24 }}) જળચરઉછેર અંગેનાં પ્રકાશનો, સમાચારો, ઘટનાઓ, નોકરીની જાહેરાતો, તસવીરો, અને સંબંધિત સ્રોતો સહિતનાં જળચરઉછેરના વિષયો માટેનું એક સર્વગ્રાહી માહિતી સર્વર. * [http://www.tecfish.com.ar/ જળચરઉછેર અને માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413133342/http://www.tecfish.com.ar/ |date=2010-04-13 }} * [http://www.sciencemag.org/sciext/globalvoices/10essay.dtl જળચરઉછેર પર એએએએસ(AAAS) વિજ્ઞાન સામયિકનો પ્રમુખ લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530152600/http://www.sciencemag.org/sciext/globalvoices/10essay.dtl |date=2009-05-30 }} * [http://www.sfu.ca/cstudies/science/resources/salmon/aquaculture/aquaculture.htm જળચરઉછેર અને જંગલી સૅલ્મોનનું સંરક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106221245/http://www.sfu.ca/cstudies/science/resources/salmon/aquaculture/aquaculture.htm |date=2015-11-06 }} * [http://www.socalfishfarm.com/fish/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55 સોકલ (SoCal) ઍક્વાપોનિક્સ એ જંતુનાશકો અને કૃત્રિમ રસાયણો વિના શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનાં ટિલાપિયા, ઝીંગાં અને શાકભાજીઓને ઉગાડવા-ઉછેરવા માટે વિકસાવવામાં આવેલી એક સવલત છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113060035/http://socalfishfarm.com/fish/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55 |date=2013-01-13 }} {{fishing industry topics|expanded=aquaculture}} {{fisheries and fishing}} [[શ્રેણી:જળચરઉછેર]] 254z8lnxzv6sgfqzsew6ks7biwncork પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન 0 28394 907911 906277 2026-11-21T00:47:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907911 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name=Portland | official_name = City of Portland | settlement_type = [[City]] | nickname = <!-- do not add nicknames without reviewing discussion on talk page first --> "Rose City", "Stumptown", "[[P-town]]", "[[PDX]]", and "Little Beirut"<ref name="Oregonian1">{{cite news | last = McCall | first = William | title = 'Little Beirut' nickname has stuck | work = [[The Oregonian]] | date = August 19, 2003 | access-date = 2007-01-21 }}</ref> See [[Nicknames of Portland, Oregon]] for a complete listing. | website = [http://www.portlandonline.com/ www.portlandonline.com] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Montage of Portland | image_flag = Flag of Portland, Oregon.svg | image_seal = Seal of Portland OR.png <!-- see http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=Search&_county=Portland&_cityTown=Portland&_state=04000US41&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 for more detailed map that is public domain --> | image_map = Multnomah_County_Oregon_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Portland_Highlighted.svg | map_caption = Location of Portland in [[Multnomah County, Oregon|Multnomah County]] and the state of [[Oregon]] |pushpin_map = USA |pushpin_map_caption = Location in the United States | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | subdivision_type = [[List of countries|Country]] | subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|State]] | subdivision_type2 = [[List of counties in Oregon|Counties]] | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_name1 = {{Flag|Oregon}} | subdivision_name2 = [[Multnomah County, Oregon|Multnomah]], [[Washington County, Oregon|Washington]], [[Clackamas County, Oregon|Clackamas]] | government_type = [[City commission government|Commission]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = [[Sam Adams (Oregon politician)|Sam Adams]]<ref>{{cite web |url=http://www.portlandonline.com/index.cfm?c=25999 |title=Elected Officials |access-date=2007-08-26 |year=2007 |publisher=City of Portland, Oregon |archive-date=2007-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830051921/http://www.portlandonline.com/index.cfm?c=25999 |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = Commissioners | leader_name1 = [[Randy Leonard]]<br />[[Dan Saltzman]]<br />[[Nick Fish]]<br />[[Amanda Fritz]] | leader_title2 = Auditor | leader_name2 = [[LaVonne Griffin-Valade]] | established_title = [[Municipal corporation|Founded]] | established_title2 = [[Municipal corporation|Incorporated]] | established_date = 1845 | established_date2 = February 8, 1851 | area_magnitude = 1 E8 | area_total_km2 = 376.5 | unit_pref = Imperial | area_total_sq_mi = 145.4 | area_land_km2 = 347.9 | area_land_sq_mi = 134.3 | area_water_km2 = 28.6 | area_water_sq_mi = 11.1 | population_as_of = 2009 | population_total = 582,130 | population_metro = 2,217,325 | population_density_km2 = 1655.31 | population_density_sq_mi = 4288.38 | population_blank1_title = [[Demonym]] | population_blank1 = Portlander | timezone = [[Pacific Standard Time Zone|PST]] | utc_offset = -8 | timezone_DST = [[Pacific Daylight Time|PDT]] | utc_offset_DST = -7 | postal_code_type = [[ZIP code]]s | postal_code = 97086-97299 | area_code = [[Area codes 503 and 971|503/971]] | latd = 45 |latm = 31 |lats = 12 |latNS = N | longd = 122 |longm = 40 |longs = 55 |longEW = W | coordinates_display = inline,title | coordinates_type = type:city(568380)_region:US-OR_source:gnis-1136645 | elevation_m = 15.2 | elevation_ft = 50 | blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] | blank_info = 41-59000{{GR|2}} | blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | blank1_info = 1136645{{GR|3}} | footnotes = }} '''પોર્ટલેન્ડ''' એ ઉત્તરપશ્ચિમ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં ઑરેગોન રાજ્યમાં વિલ્મેટ અને કોલંબિયા નદીઓના સંગમસ્થળ પાસે નીવિષ્ટ એક શહેર છે. જુલાઈ 2009ના આંકડા પ્રમાણે તેની વસતી 582,130 લોકોની હતી<ref name="prc">{{cite web|url=http://www.pdx.edu/sites/www.pdx.edu.prc/files/media_assets/2009CertPopEst_web3.pdf|publisher=Portland State University|title=Certified Population Estimates for Oregon and Oregon Counties|access-date=2010-01-31|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927063750/http://www.pdx.edu/sites/www.pdx.edu.prc/files/media_assets/2009CertPopEst_web3.pdf|url-status=dead}}</ref> જેથી સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં તે 30મા ક્રમનું સૌથી વધુ ગીચ શહેર હતું. પોર્ટલેન્ડ ઑરેગોનનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું શહેર છે, અને સિયેટલ, વોશિંગ્ટન અને વ્હેન્કુવર, બ્રિટિશ કોલંબિયા પછી પ્રશાંત ઉત્તરપશ્ચિમમાં ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું શહેર છે. પોર્ટલેન્ડ મેટ્રોલિટન એરિયા (MSA)માં આશરે 22 લાખ લોકો વસવાટ કરે છે, જુલાઈ, 2006ના આંકડાઓ પ્રમાણે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો 23મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|title=JULY 1, 2006 Population estimates for Metropolitan Combined Statistical Areas| publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv|format=[[csv]]|access-date=2007-10-19}}</ref> પોર્ટલેન્ડની સ્થાપના 1851માં કરવામાં આવી હતી અને મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટીમાં તે કાઉન્ટી સિટ (સીટ) છે.{{GR|6}} આ શહેર પશ્ચિમમાં થોડું વોશિંગ્ટન કાઉન્ટી અંદર અને દક્ષિણમાં ક્લેકામાસ કાઉન્ટી સુધી ફેલાયેલું છે. તેનો વહીવટ એક મેયર અને ચાર અન્ય કમિશન દ્વારા કમિશન આધારિત સરકાર મારફત થાય છે. સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડની ગણના સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં સૌથી વધુ અને વિશ્વમાં બીજા ક્રમના પર્યાવરણ અનુકુળ અથવા “ગ્રીન” શહેર તરીકે થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/ |title=15 Green Cities |access-date=2008-07-08 |author=Kate Sheppard |date=2007-07-19 |publisher=Environmental News and Commentary }}</ref> આ શહેર અને વિસ્તાર જમીનનો મહત્તમ ઉપયોગ કરીને આયોજન<ref name="smartplan"></ref> કરવા માટે તથા વિશિષ્ટ પ્રાદેશિક-સરકાર મેટ્રોના ટેકાથી લાઇટ રેલમાં રોકાણ માટે જાણીતો છે. પોર્ટલેન્ડ તેની મોટી સંખ્યામાં આવેલી માઇક્રોબ્રુરીઅઝ અને માઇક્રોડિસ્ટીલરીઝ માટે તથા કૉફી માટે તેના ઉત્સાહ માટે જાણીતું છે. તે ટ્રેઇલ બ્લેઝર્સ એનબીએ (NBA) ટીમનું ઘર પણ છે. પોર્ટલેન્ડ મરીન પશ્ચિમ કિનારાના હવામાનના વિસ્તારમાં આવેલું છે, જ્યાં ઉનાળો હુંફાળો, સૂકો હોય છે, જ્યારે શિયાળામાં વરસાદ અને ખુશનુમા આબોહવા રહે છે. [[ગુલાબ|ગુલાબ]] ઉગાવવા માટે આવી આબોહવા આદર્શ છે અને એક સદી કરતા વધુ સમયથી પોર્ટલેન્ડ "ધ સિટી ઓફ રોઝીસ" તરીકે ઓળખાય છે<ref>{{cite web |url=http://www.frommers.com/articles/1721.html |title=Portland, Oregon: Green City of Roses &#124; Frommers.com |publisher=Frommers.com |date= |access-date=2008-10-20 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107121014/http://www.frommers.com/articles/1721.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561539/portland.html |title=Portland - MSN Encarta |publisher=Encarta.msn.com |date= |access-date=2008-10-20 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029125320/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561539/Portland.html |url-status=dead }}</ref> જ્યાં અનેક ગુલાબના બગીચાં આવેલાં છે જેમાં ઇન્ટરનેશનલ રોઝ ટેસ્ટ ગાર્ડન સૌથી વિખ્યાત છે. == ઇતિહાસ == [[File:Portland Oregon in 1890.jpg|thumb|left|1890માં પોર્ટલેન્ડ]] પોર્ટલેન્ડની શરૂઆત “ધ ક્લિયરિંગ” તરીકે ઓળખાતા સ્થળ તરીકે થઇ હતી<ref>{{cite journal |last=Orloff |first=Chet |year=2004 |title=Maintaining Eden: John Charles Olmsted and the Portland Park System |journal=Yearbook of the Association of Pacific Coast Geographers |volume=66 |pages=114–119 |doi=10.1353/pcg.2004.0006 }}</ref> જે વિલ્મેટના કિનારે ઑરેગોન સિટી અને ફોર્ટ વ્હેન્કુવરની વચ્ચે અડધા અંતરે આવેલું હતું. 1843માં વિલિયમ ઓવર્ટોનને આ જમીનમાં પુષ્કળ સંભાવનાઓ દેખાઇ પરંતુ જમીન પર દાવો કરવા માટે ભંડોળની અછત હતી. તેમણે બોસ્ટન, મેસેચ્યુસેટ્સ સ્થિત પોતાના ભાગીદાર એસા લવજોય સાથે એક સોદો કર્યો હતોઃ તે મુજબ 25 સેન્ટમાં ઓવર્ટોનએ 640 એકર (2.6 વર્ગ કિમી) વિસ્તાર પર પોતાના દાવામાં હિસ્સેદારી કરવાની હતી. ઓવર્ટોને ત્યાર બાદ પોતાના દાવાની અડધી જમીન પોર્ટલેન્ડ, મેઇનના ફ્રાન્સિક ડબલ્યુ પેટ્ટીગ્રોવને વેચી દીધી હતી. પેટ્ટીગ્રોવ અને લવજોય પોતપોતાના વતનના શહેરના નામ પરથી નવા શહેરને નામ આપવા માંગતા હતા, તેનો નિર્ણય સિક્કાના ટોસ દ્વારા લેવાયો જેમાં પેટ્ટીગ્રોવ ત્રણમાંથી બે વખત ટોસ જીતી ગયો હતો.<ref>{{cite web | title = Portland: The Town that was Almost Boston | publisher = Portland Oregon Visitors Association | url = http://www.travelportland.com/media/history.html | access-date = 2006-11-18 | archive-date = 2011-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110101150705/http://www.travelportland.com/media/history.html | url-status = dead }}</ref> આ નિર્ણય માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલો સિક્કો હવે પોર્ટલેન્ડ પેની તરીકે ઓળખાય છે, જે ઑરેગોન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના વડામથકમાં રાખવામાં આવ્યો છે. 8 ફેબ્રુઆરી, 1851ના રોજ પોર્ટલેન્ડની સ્થાપના થઇ ત્યારે તેમાં 800થી વધુ વસાહતી,<ref name="Gibson">ગિબ્સન, કેમ્પબેલ (જૂન 1998). [http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં 100 સૌથી મોટા શહેરો અને અન્ય શહેરી વિસ્તારોની વસતીઃ 1790થી 1990]. ''યુએસ વસતી ગણતરી બ્યૂરો-વસતી વિભાગ'' .</ref> વરાળથી ચાલતી એક લાકડાની મિલ, એક લોગ કેબિન હોટલ અને ધ ''વીકલી ઓરેગોનિયન'' નામે એક અખબાર હતું. 1879 સુધીમાં વસ્તી વધીને 17,500 સુધી પહોંચી હતી.<ref>{{cite book|last=Loy|first=William G.|coauthors=Stuart Allan, Aileen R. Buckley, James E. Meecham|title= Atlas of Oregon|publisher=[[University of Oregon Press]]|year=2001|pages=32–33|isbn=0-87114-102-7}}</ref> 1891માં આ શહેર આલ્બિના અને ઇસ્ટ પોર્ટલેન્ડમાં ભળી ગયું અને 1915માં તે સેન્ટ જોહન્સ સાથે ભળી ગયું હતું. પોર્ટલેન્ડ એવા સ્થળે આવેલું છે જ્યાંથી વિલ્મેટ અને કોલંબિયા નદી મારફત [[પ્રશાંત મહાસાગર|પ્રશાંત મહાસાગર]] સુધી તથા પશ્ચિમ હિલ્સમાં એક ખીણ મારફત ગ્રેટ પ્લેન્ક રોડ દ્વારા ફળદ્રુપ ટોલેટિન વેલી સુધી (અત્યારનો યુએસ રૂટ 26) જઇ શકાય છે. જેના કારણે નજીકના બંદરોની સરખામણીમાં તેને ફાયદો થયો અને બહુ ઝડપથી વિકસ્યું.<ref>"સિટી કિપ્સ લાઇવલી પલ્સ." (સ્પેન્સર હેઇન્ઝ, ''ધ ઑરેગોનિયન'' , જાન્યુઆરી 23, 2001)</ref> 19મી સદીમાં મોટા ભાગના સમય સુધી પ્રશાંત ઉત્તરપૂર્વમાં તે મુખ્ય બંદર હતું. 1890ના દાયકામાં સિયેટલના ઉંડા પાણીના બંદરને રેલ દ્વારા બાકીની મુખ્ય ભૂમિ સાથે જોડવામાં આવ્યું અને કોલંબિયા નદીના ભૂલભૂલામણીવાળા જળમાર્ગના બદલે જમીન પરનો રૂટ ખુલ્યો ત્યાં સુધી તે મુખ્ય બંદર રહ્યું હતું. === ઉપનામો === પોર્ટલેન્ડનું સૌથી સામાન્ય ઉપનામ ''ધ સિટી ઓફ રોઝીસ'' છે<ref name="cityrecorder">[http://www.portlandonline.com/auditor/index.cfm?a=jbgc&amp;c=cheid સિટી ફ્લાવર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423075247/http://www.portlandonline.com/auditor/index.cfm?a=jbgc&c=cheid |date=2009-04-23 }}. ''સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડ ઓડિટર્સ ઓફિસ – સિટી રેકોર્ડર ડિવિઝન'' .</ref> અને 2003માં તે શહેરનું સત્તાવાર ઉપનામ બન્યું હતું.<ref name="Oreg-June2003">સ્ટર્ન, હેનરી (જૂન 19, 2003). “પી-ટાઉન માટે નામ આવ્યાઃ પોર્ટલેન્ડના નામ તરીકે 'સિટી ઓફ રોઝિસ' નામ પસંદ કરવામાં શહેરની કાઉન્સિલને કોઇ કાંટા નડ્યા નથી”. ''ધ ઑરેગોનિયન'' .</ref> અન્ય ઉપનામોમાં સામેલ છે ''સ્ટમ્પટાઉન'' ,<ref name="endoftheoregontrail">{{cite web | publisher = End of the Oregon Trail Interpretive Center | title = From Robin's Nest to Stumptown | url = http://www.endoftheoregontrail.org/road2oregon/sa33pdx.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2000-09-01 | archive-url = https://archive.today/20000901050119/http://www.endoftheoregontrail.org/road2oregon/sa33pdx.html | url-status = dead }}</ref> ''બ્રિજટાઉન'' ,<ref name="bridgetown">{{cite web | publisher = [[Portland State University]] | title = The Water | url = http://www.pdx.edu/water.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031090707/http://www.pdx.edu/water.html | url-status = dead }}</ref> ''રિપ સિટી'' ,<ref>{{Cite news | first = Nena | last = Baker | title = R.I.P. FOR 'Rip City' Ruckus | date = May 21, 1991 | newspaper = The Oregonian | pages = A01 | postscript = <!--None--> }}</ref> ''લિટલ બૈરૂત'', ''બિયરવાના'' <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/travel/la-tr-beer-20100530,0,767659.story|title=Achieving Beervana in Portland, Ore.|last=Engel|first=Mary|date=2010-05-30|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=30 May 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.oregonlive.com/portland/index.ssf/2010/05/beervana_gets_shout_out_in_la.html|title=Beervana gets shout out in L.A. Times|last=Terry|first=Lynne|date=2010-05-29|work=[[The Oregonian]]|access-date=30 May 2010}}</ref> અથવા ''બિયરટાઉન'' ,<ref>{{Cite web |url=http://www.draftmag.com/beertowns/detail/portland |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2012-08-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/69hclwPdk?url=http://draftmag.com/new/beertowns/ |url-status=dead }}</ref>'' પી-ટાઉન'' ,<ref name="Oreg-June2003"></ref><ref>{{cite news | last = Hagestedt | first = Andre | title = The Missing Oregon Coast: Waves After Dark | url = http://www.beachconnection.net/news/missin040709_147.php | access-date = 2009-04-30 | date = 2009-04-07 | quote = I’m used to seeing that hint of dawn back in P-town, with my wretched habit of playing video games until 6 a.m | archive-date = 2009-05-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090504011838/http://www.beachconnection.net/news/missin040709_147.php | url-status = dead }}</ref> ''સોકર સિટી યુએસએ'' <ref>{{cite news |title=Portland is new Soccer City, USA |url=http://news.google.com/newspapers?id=II4QAAAAIBAJ&sjid=J-ADAAAAIBAJ&pg=5122,3289171&hl=en |agency=United Press International |newspaper=Eugene Register-Guard |location=Eugene, Oregon |date=1975-08-13 |access-date=2010-06-22 }}</ref><ref>{{cite news |title=Seeking Help to Bring an M.L.S. Team to Portland |first=Richard |last=Sandomir |url=http://www.nytimes.com/2008/11/07/sports/soccer/07franchise.html?ref=soccer |newspaper=The New York Times |location=New York, New York |date=2008-11-06 |access-date=2010-06-22 }}</ref><ref>{{cite news |title=Portland's ugly road to MLS status |first=Richard |last=Sandomir |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/soccer/09/17/portland.timbers/index.html |newspaper=Sports Illustrated |date=2009-09-18 |access-date=2010-06-22 |archive-date=2012-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119010346/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/soccer/09/17/portland.timbers/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Portland Timbers show bark, bite as they prepare to join MLS |first=Beau |last=Dure |url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2009-08-25-portland-timbers_N.htm |newspaper=USA Today |location=McLean, Virginia |date=2009-08-26 |access-date=2010-06-22 }}</ref> અને ''PDX'' (પીડીએક્સ). == ભૂગોળ == {{wide image|WillametteRvrPano edit.jpg|1500px|The [[Willamette River]] runs through the center of the city, while [[Mount Tabor, Portland, Oregon|Mount Tabor]] (center<!--Please scroll the picture (or your page) horizontally and look at the entire image, before you attempt to edit this.-->) rises on the city's east side. [[Mount Saint Helens]] (left) and [[Mount Hood]] (right center) are visible from many places in the city.}} === સ્થાનિક ભૂગોળ === પોર્ટલેન્ડ ઑરેગોનના સૌથી વસતી ધરાવતા વિસ્તાર વિલ્મેટ વેલીના ઉત્તર છેડે આવેલું છે. મહાનગરીય ક્ષેત્ર વેલીના બાકીના ભાગથી સાંસ્કૃતિક અને રાજનૈતિક રીતે અલગ છે, છતાં સ્થાનિક ઉપયોગમાં ઘણી વાર પોર્ટલેન્ડ વાસ્તવિક વેલીથી અલગ પડી જાય છે. લગભગ આખું પોર્ટલેન્ડ મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટીમાં આવે છે, છતાં શહેરના કેટલાક નાના ભાગ ક્લેકામાસ અને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીમાં આવે છે જેમાં 2005ના મધ્યમાં વસતી અનુક્રમે 785 અને 1,455 હતી. વિલ્મેટ રિવર શહેરના ઉત્તરથી થોડે દૂર કોલંબિયા રિવર (જે વોશિંગ્ટન રાજ્યને ઑરેગોન રાજ્યથી અલગ કરે છે) સાથે ભળી જવા માટે ઉત્તર પશ્ચિમની તરફ વળતા પહેલા શહેરને પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં વિભાજિત કરતી શહેરના મધ્યથી ઉત્તર તરફ વહે છે. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા વસતી ગણતરી બ્યૂરો મુજબ શહેરનું કુળ ક્ષેત્રફળ 145.4 ચોરસ માઇલ (376.5 વર્ગ કિમી) છે. તેમાં 134.3 ચોરસ માઇલ (347.9 વર્ગ કિમી) જમીન છે અને 11.1 ચોરસ માઇલ (28.6 વર્ગ કિમી) અથવા 7.6% હિસ્સામાં પાણી છે.{{GR|1}} પોર્ટલેન્ડ બોરિંગ લાવા ફિલ્ડ તરીકે વિખ્યાત એક સુષુપ્ત પ્લિયો-પ્લિસ્ટોસેન જ્વાળામુખી ક્ષેત્રની ઉપર આવેલું છે.<ref name="volcano">{{cite web | title = The Boring Lava Field, Portland, Oregon | publisher = [[USGS]] Cascades Volcano Observatory | url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/description_boring_lava.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2011-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110701101745/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/description_boring_lava.html | url-status = dead }}</ref> બોરિંગ લાવા ફિલ્ડમાં માઉન્ટ ટેબોર જેવા ઓછામાં ઓછા 32 શંકુ અંગાર સામેલ છે<ref>{{cite web | title = Mount Tabor Cinder Cone, Portland, Oregon | publisher = [[USGS]] Cascades Volcano Observatory | url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/VisitVolcano/mount_tabor.html | access-date = 2007-04-20 | archive-date = 2012-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120716231818/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/VisitVolcano/mount_tabor.html | url-status = dead }}</ref>, અને જેનું કેન્દ્ર દક્ષિણપૂર્વ પોર્ટલેન્ડમાં પડે છે. હવામાન સ્વચ્છ હોય ત્યારે શહેરના મોટા ભાગના હિસ્સામાંથી પોર્ટલેન્ડના પૂર્વમાં નિષ્ક્રિય પરંતુ સંભવિત સક્રિય જ્વાળામુખી માઉન્ટ હુડ સરળતાથી જોવા મળે છે. વોશિંગ્ટનના ઉત્તરમાં સક્રિય જ્વાળામુખી માઉન્ટ સેન્ટ હેલેન્સ શહેરના ઉંચા સ્થાનો પરથી સુદુરમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે અને તે એટલો નજીક પણ છે કે 18 મે 1980ના રોજ વિસ્ફોટ બાદ શહેરમાં જ્વાળામુખીની રાખ છવાઇ ગઇ હતી.<ref>{{cite news|title=History, relived saved from St. Helens by a six-pack of Fresca|last=Nokes|first=R. Gregory|date=December 4, 2000|work=The Oregonian|pages=17|access-date=2008-10-27}}</ref> === આબોહવા === પોર્ટલેન્ડની આબોહવા શીતોષ્ણ છે જેને સામાન્ય રીતે હલ્કા, ભેજયુક્ત શિયાળો અને અપેક્ષાકૃત શુષ્ક ગરમ ઉનાળો ધરાવતું સમુદ્રી અથવા મરિન પશ્ચિમી કિનારાવર્તી આબોહવાના રૂપમાં વર્ણવવામાં આવે છે. મોટા ભાગના ઉત્તરપશ્ચિમ પ્રશાંતની જેમ, કોપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ પ્રમાણે તે ઠંડા, શુષ્ક ગર્મ ઉષ્ણકટિબંધિય ઝોન (''Csb'' )માં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | last = Kottek | first = M. | coauthors =J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, and F. Rubel | title =World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated | journal =Meteorol. Z. | volume =15 | pages =259–263 | url =http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif | doi =10.1127/0941-2948/2006/0130 | access-date = 2007-02-15 | year =2006 }}</ref> અન્ય આબોહવા વર્ગીકરણ પ્રણાલિ જેમ કે ટ્રેવર્થા અનુસાર તે નિશ્ચિત રીતે સમુદ્રી ઝોન (''Do'' )માં આવે છે.<ref>http://www.fao.org/docrep/006/ad652e/ad652e07.htm</ref> પોર્ટલેન્ડમાં ઉનાળો ગરમ, તડકાદાર અને વધુ શુષ્ક હોય છે, જુલાઈ સુધીમાં સરેરાશ તાપમાન 81 °F (27 °C) ની ઊંચાઇએ અને મહિનાના અંતમાં ઘટીને 58 °F (14 °C) સુધી પહોંચી જાય છે. તેની અંતર્દેશિય અવસ્થિતિના કારણે અને જ્યારે સમુદ્રી હવા ન હોય ત્યારે લૂ લાગવા માંડે છે (ખાસ કરીને જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં) અને હવાનું તાપમાન 100 °F (38 °C)થી ઉપર સુધી વધી જાય છે. શિયાળો હલ્કાથી ઠંડો અને અત્યંત ભેજવાળો હોઇ શકે છે અને જાન્યુઆરીમાં તાપમાન મહત્તમ 46 °F (8 °C) અને લઘુત્તમ 37 °F (3 °C) સુધી પહોંચે છે. વસંત ઋતુમાં હવામાન અનિશ્ચિત બની જાય છે જેમાં ક્યારેક ગરમી આવે છે તો ક્યારેક કાસ્કેડ રેન્જ (Cascade Range) પર વાદળો છવાઇ જતા જોવા મળે છે. પોર્ટલેન્ડના વ્યાપારી ક્ષેત્રમાં દર વર્ષે સરેરાશ વરસાદ{{convert|37.5|in|mm}} હોય છે. પોર્ટલેન્ડમાં વર્ષમાં માપવાપાત્ર વરસાદ પડવાની સરેરાશ 155 દિવસ છે. ઠંડીનો ગાળો ટૂંકો હોય છે અને હિમપાત પણ દર વર્ષે અમુક સમય માટે જ થાય છે, જોકે કોલંબિયા રિવર ગોર્જમાંથી ઉઠતી ઠંડી હવાના કારણે શહેર બરફ સાથેના તોફાની પવન માટે પ્રસિદ્ધ છે. શિયાળા દરમિયાન શહેરમાં હિમપાતનું પ્રમાણ કેટલીક વાર નહીવતથી લઇને 1992-93માં 60.9 ઇંચ (154.7 સેમી) રહ્યું છે. પોર્ટલેન્ડમાં અત્યાર સુધીનું સૌથી નીચું તાપમાન 2 ફેબ્રુઆરી, 1950ના રોજ −3 °F (−19 °C) નોંધાયું હતું. અત્યાર સુધીનું સૌથી ઊંચું તાપમાન 30 જુલાઈ, 1965ના રોજ તથા 8 ઓગસ્ટ 1981 અને 10 ઓગસ્ટ 1981ના રોજ 107 °F (42 °C) નોંધાયું હતું. મેથી સપ્ટેમ્બર સુધી દરેક મહિનામાં 100 °F (38 °C) નું તાપમાન નોંધાયું છે. {{Infobox Weather | single_line=Yes | location =Portland, Oregon ([[Portland International Airport|PDX]]) | Jan_Hi_°F =45.6 | Feb_Hi_°F =50.3 | Mar_Hi_°F =55.7 | Apr_Hi_°F =60.5 | May_Hi_°F =66.7 | Jun_Hi_°F =72.7 | Jul_Hi_°F =79.3 | Aug_Hi_°F =79.7 | Sep_Hi_°F =74.6 | Oct_Hi_°F =63.3 | Nov_Hi_°F =51.8 | Dec_Hi_°F =45.4 | Year_Hi_°F =62.1 | Jan_Lo_°F =34.2 | Feb_Lo_°F =35.9 | Mar_Lo_°F =38.6 | Apr_Lo_°F =41.9 | May_Lo_°F =47.5 | Jun_Lo_°F =52.6 | Jul_Lo_°F =56.9 | Aug_Lo_°F =57.3 | Sep_Lo_°F =52.5 | Oct_Lo_°F =45.2 | Nov_Lo_°F =39.8 | Dec_Lo_°F =35 | Year_Lo_°F =44.8 <!-- | Jan_REC_Hi_°F =66 | Feb_REC_Hi_°F =71 | Mar_REC_Hi_°F =80 | Apr_REC_Hi_°F =90 | May_REC_Hi_°F =100 | Jun_REC_Hi_°F =102 | Jul_REC_Hi_°F =107 | Aug_REC_Hi_°F =107 | Sep_REC_Hi_°F =105 | Oct_REC_Hi_°F =92 | Nov_REC_Hi_°F =73 | Dec_REC_Hi_°F =65 | Year_REC_Hi_°F =107 | Jan_REC_Lo_°F = −2 | Feb_REC_Lo_°F = −3 | Mar_REC_Lo_°F = 19 | Apr_REC_Lo_°F = 29 | May_REC_Lo_°F = 29 | Jun_REC_Lo_°F = 39 | Jul_REC_Lo_°F = 43 | Aug_REC_Lo_°F = 44 | Sep_REC_Lo_°F = 34 | Oct_REC_Lo_°F = 26 | Nov_REC_Lo_°F = 13 | Dec_REC_Lo_°F = 6 | Year_REC_Lo_°F = −3 --> | scprecip = green | Jan_Precip_inch =5.07 | Feb_Precip_inch =4.18 | Mar_Precip_inch =3.71 | Apr_Precip_inch =2.64 | May_Precip_inch =2.38 | Jun_Precip_inch =1.59 | Jul_Precip_inch =0.72 | Aug_Precip_inch =0.93 | Sep_Precip_inch =1.65 | Oct_Precip_inch =2.88 | Nov_Precip_inch =5.61 | Dec_Precip_inch =5.71 | Year_Precip_inch =37.07 |Jan_Snow_inch = 1.6 |Feb_Snow_inch = 1.6 |Mar_Snow_inch = 0 |Apr_Snow_inch = 0 |May_Snow_inch = 0 |Jun_Snow_inch = 0 |Jul_Snow_inch = 0 |Aug_Snow_inch = 0 |Sep_Snow_inch = 0 |Oct_Snow_inch = 0 |Nov_Snow_inch = 0.6 |Dec_Snow_inch = 1.3 |Year_Snow_inch = 5.2 |Jan_Sun=86.8 |Feb_Sun=118.7 |Mar_Sun=192.2 |Apr_Sun=222.0 |May_Sun=275.9 |Jun_Sun=291.0 |Jul_Sun=331.7 |Aug_Sun=297.6 |Sep_Sun=237.0 |Oct_Sun=151.9 |Nov_Sun=78.0 |Dec_Sun=65.1 |Year_Sun=2347.9 |Unit_Precip_days= 0.01 in |Unit_Snow_days= 0.1 in |Jan_Snow_days = 1.0 |Jan_Precip_days = 17.2 |Feb_Snow_days = 1.1 |Feb_Precip_days = 15.8 |Mar_Snow_days = 0 |Mar_Precip_days = 17.2 |Apr_Snow_days = 0 |Apr_Precip_days = 15.3 |May_Snow_days = 0 |May_Precip_days = 12.8 |Jun_Snow_days = 0 |Jun_Precip_days = 8.8 |Jul_Snow_days = 0 |Jul_Precip_days = 4.4 |Aug_Snow_days = 0 |Aug_Precip_days = 4.8 |Sep_Snow_days = 0 |Sep_Precip_days = 7.5 |Oct_Snow_days = 0 |Oct_Precip_days = 11.4 |Nov_Snow_days = 0.4 |Nov_Precip_days = 18.9 |Dec_Snow_days = 1.3 |Dec_Precip_days = 18.3 | source = NOAA <ref name = NCDC > {{Cite web |url=http://www.wrh.noaa.gov/pqr/climate/pdx_clisummary.php |title=NOW Data-NOAA Online Weather Data |publisher= [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date= 2009-07-30 }}</ref> |access-date = 2009-07-30 | source2 = HKO <REF NAME = HKO > {{cite web | url = http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/Portland_e.htm | title = Climatological Normals of Portland, OR | access-date = 2010-06-26 | publisher = [[Hong Kong Observatory]] | archive-date = 2011-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110925051035/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/portland_e.htm | url-status = dead }} </ref> | accessdate2 = 2010-06-26 }} == શહેરી વિસ્તાર == {{wide image|HawthorneBridge-Pano.jpg|1200px|Panorama of downtown Portland. [[Hawthorne Bridge]] viewed from a dock on the [[Willamette River]] near the [[Oregon Museum of Science and Industry]] (OMSI)}} {{wide image|Portland_Night_panorama.jpg|1200px|Panorama of downtown Portland at night. Viewed from across the [[Willamette River]] in SE Portland.}} {{See also|Architecture of Portland, Oregon|List of tallest buildings in Portland, Oregon|Downtown Portland|Neighborhoods of Portland, Oregon}} પોર્ટલેન્ડ કોલંબિયા રિવરની સાથે વિલ્મેટ રિવરના સંગમ પાસે વિલ્મેટ નદીની આરપાર ફેલાયેલું છે. વધુ ગીચ અને પહેલેથી વિકસીત પશ્ચિમી ક્ષેત્ર સામાન્ય રીતે નજીકમાં વેસ્ટ હિલ્સ (ટુએલેટિન પર્વતમાળા)થી કિનારે આવેલું છે, જોકે તે તેનાથી ઉપરથી લઇને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીની સરહદ સુધી ફેલાયેલું છે. સમતળ પૂર્વ ક્ષેત્ર ગ્રેશમના ઉપનગર લગભગ 180 બ્લોકમાં ફેલાયેલું છે. ગ્રામ્ય મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટી સુદુર પૂર્વમાં સ્થિત છે. [[File:portland.png|thumb|left|પોર્ટલેન્ડના વિભાગો]] 1981માં પોર્ટલેન્ડ, આલ્બિના અને પૂર્વ પોર્ટલેન્ડ શહેર સંગઠીત થયા અને પુનરાવર્તિત નામ ધરાવતા માર્ગોને નવા નામ આપવામાં આવ્યા. 2 સપ્ટેમ્બર, 1931ના રોજ “મહાન પુનઃસંખ્યાકન” દ્વારા નામકરણ વિધીને માનકીકરણ કરવામાં આવ્યું અને ઘરના નંબર બદલીને 20 પ્રતિ બ્લોકની જગ્યાએ 100 પ્રતિ બ્લોક કરવામાં આવ્યા. તેનાથી પોર્ટલેન્ડ દક્ષિણ પશ્ચિમ, દક્ષિણ પૂર્વ, ઉત્તર પશ્ચિમી, ઉત્તર અને પૂર્વોત્તર એમ પાંચ વિભાગમાં વિભાજિત થઇ ગયું. બર્નસાઇડ સ્ટ્રીટ ઉત્તર અને દક્ષિણને વિભાજિત કરે છે અને વિલ્મેટ નદી પૂર્વ અને પશ્ચિમને વિભાજિત કરે છે. નદી બર્નસાઇડના ઉત્તરમાં પાંચ બ્લોક પશ્ચિમ તરફ વળે છે અને તેના સ્થાન પર વિલિયમ્સ એવેન્યુનો ઉપયોગ એક વિભાજક તરીકે કરવામાં આવે છે. ઉત્તર વિભાગ વિલિયમ્સ એવેન્યુ અને પશ્ચિમમાં વિલ્મેટ નદી વચ્ચે આવેલું છે. પશ્ચિમ બાજુએ રિવરપ્લેસ, જોન્સ લેન્ડિંગ અને સાઉથ વોટરફ્રન્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ્સ “છઠ્ઠા ચતુર્થાંશ”માં આવે છે જ્યાં સરનામા પશ્ચિમથી પૂર્વમાં નદી તરફ અને ઉપરની બાજુએ જાય છે. “છઠ્ઠા ચતુર્થાંશ” પશ્ચિમમાં નૈટો પાર્કવે અને બાર્બર બુલેવાર્ડથી ઉત્તરમાં મોન્ટગોમેરી સ્ટ્રીટ તરફ દક્ષિણમાં નેવેડા સ્ટ્રીટથી ઘેરાયેલું છે. આ વિસ્તારમાં પૂર્વ-પશ્ચિમના સરનામાની આગળ શૂન્ય આવે છે. (એટલે કે 0246 SW કેલિફોર્નિયા સ્ટ્રીટ એ 246 SW કેલિફોર્નિયા સ્ટ્રીટ નથી. મોટા ભાગના મેપિંગ પ્રોગ્રામ આ બે અલગ સરનામામાં તફાવત પારખી શકતા નથી.) === ઉદ્યાન અને બગીચા === [[File:IntnlRoseTestGarden.jpg|thumb|right|ઇન્ટરનેશનલ રોઝ ટેસ્ટ ગાર્ડનનું વિહંગાવલોકન]] [[File:TomMcCallWaterfrontPark.jpg|thumb|right|ઉત્તરમાંથી જોવાતું ટોમ મેકકોલ વોટરફ્રન્ટ પાર્ક]] પાર્કલેન્ડને તેના પાર્કો અને ખુલ્લી જગ્યાઓ જાળવવાના તેના વારસાનું ગૌરવ છે. પાર્ક અને હરિયાળા જગ્યાઓની યોજના જોન ચાર્લ્સ ઓમસ્ટેડના 1903ના ''રિપોર્ટ ટુ ધ પોર્ટલેન્ડ પાર્ક બોર્ડ'' થી ચાલુ છે. 1995માં પોર્ટલેન્ડના મહાનગરીય ક્ષેત્રના મતદારોએ માછલી, વન્ય જીવન અને લોકોના મૂલ્યવાના પ્રાકૃતિક ક્ષેત્રોના અધિગ્રહણ માટે એક ક્ષેત્રીય બોન્ડ પસાર કર્યું. દશ વર્ષ બાદ પારિસ્થિતિક મહત્વના થી વધુ{{convert|8100|acre|km2|0}} કુદરતી વિસ્તારો ખરીદાઇ ચૂક્યા હતા અને તે સ્થાયી રીતે વિકાસથી સુરક્ષિત છે.<ref>{{cite web | last = Houck | first = Mike | title = Metropolitan Greenspaces: A Grassroots Perspective | publisher = Audubon Society of Portland | url = http://www.audubonportland.org/conservation_advocacy/urbanconservation/metro_greenspaces | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2007-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928071519/http://www.audubonportland.org/conservation_advocacy/urbanconservation/metro_greenspaces | url-status = dead }}</ref> પોર્ટલેન્ડ સમીપવર્તી અમેરિકામાં (જેક્સન, મિસિસિપી અને બેન્ડ, ઑરેગોન ઉપરાંત) માત્ર એવા ત્રણ શહેરોમાં સામેલ છે જેની સરહદની અંદર વિલુપ્ત જ્વાળામુખી છે. માઉન્ટ ટેબોર પાર્ક પોતાના કુદરતી દૃશ્યો અને ઐતિહાસિક તળાવો માટે જાણીતું છે.<ref>{{ cite web | title = Mount Tabor Park | publisher = Portland Parks & Recreation | url = http://www.portlandonline.com/parks/finder/index.cfm?action=ViewPark&PropertyID=275 | access-date = 2006-11-07}}</ref> ફોરેસ્ટ પાર્ક સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં શહેરની સરહદ અંદર સૌથી મોટું પાર્ક છે જે 5000 એકર (20 km²)થી વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. વિશ્વનો સૌથી મોટો પાર્ક (બે ફુટના વ્યાસનો દાયરો, પાર્કનું ક્ષેત્રફળ માત્ર 0.3 ચોરસ માઇલ છે) મિલ એન્ડ્સ પાર્ક પણ પોર્ટલેન્ડમાં આવેલું છે. વોશિંગ્ટન પાર્ક શહેરના પશ્ચિમી વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં છે, ઑરેગોન પ્રાણીસંગ્રહાલય, પોર્ટલેન્ડ જાપાની ગાર્ડન અને ઇન્ટરનેશનલ રોઝ ટેસ્ટ ગાર્ડન છે. નજીકમાં પોર્ટલેન્ડનું સૌથી ઊંચું પોઇન્ટ કાઉન્સિલ ક્રેસ્ટ પાર્ક આવેલું છે. ટોમ મેકકોલ વોટરફ્રન્ટ પાર્ક વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં વિલ્મેટના પશ્ચિમ કિનારે બાજુ બાજુમાં આવેલું છે. હાર્બર ડ્રાઇવ હટાવ્યા બાદ 1974માં {{convert|37|acre|0|adj=on}} પાર્ક બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ત્યાં વર્ષભર મોટા મોટા કાર્યક્રમો આયોજિત થાય છે. પોર્ટલેન્ડના વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં શહેરના બ્લોક્સના બે જૂથ પાર્ક માટે ફાળવાયેલા છેઃ ઉત્તર અને દક્ષિણ પાર્ક બ્લોક્સ. ટ્રાઇઓન ક્રીક સ્ટેટ નેચરલ એરિયા પોર્ટલેન્ડના ત્રણ ઑરેગોન સ્ટેટ પાર્ક્સમાં એક અને સૌથી વધુ લોકપ્રિય છે તેના નાળામાં સ્ટીલહેડ હોય છે. અન્ય બે સ્ટેટ પાર્ક છે વેસ્ટ હિલ્સમાં સ્થિત વિલ્મેટ સ્ટોન સ્ટેટ હેરિટેઝ સાઇટ અને પોર્ટલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથકની નજીક કોલંબિયા રિવરમાં સ્થિત ગવર્નમેન્ટ આઇલેન્ડ સ્ટેટ રિક્રિયેશન એરિયા. == સંસ્કૃતિ અને સમકાલિન જીવન == પોર્ટલેન્ડને ઘણીવાર “અમેરિકાનું સૌથી હરિયાળું શહેર” તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવે છે અને વિશ્વના ટોચના 10 હરિયાળા શહેરોમાં તેનો સમાવેશ થાય છે. ''પોપ્યુલર સાયન્સ'' એ પોર્ટલેન્ડને સતત અમેરિકાના સૌથી હરિયાળા શહેર તરીકે પુરસ્કૃત કર્યું છે અને ''ગ્રિસ્ટ'' મેગેઝિન અનુસાર તે વિશ્વના સૌથી હરિયાળા શહેરોની યાદીમાં બીજા ક્રમે આવે છે.<ref>{{ cite web |url= http://www.popsci.com/environment/article/2008-02/americas-50-greenest-cities?page=1|title= America's 50 Greenest Cities |access-date= 2010-06-10 }}</ref><ref>{{ cite web |url= http://www.grist.org/article/cities3/|title= 15 Green Cities |access-date= 2010-06-10 }}</ref> પોર્ટલેન્ડને અમેરિકી ડીઆઇવાય (DIY) યુવા સંસ્કૃતિનું ઘર માનવામાં આવે છે. 1980ના ઉત્તરાર્ધથી આજ સુધી પોર્ટલેન્ડ જીન-રચના જેવા આંદોલનોનું મુખ્ય કેન્દ્ર, પોર્ટલેન્ડ [[જીન]] સંગોષ્ઠી જેવી ઘટનાઓનું આયોજક<ref>{{cite web |url= http://www.pdxzines.com/info/ |title= Portland Zine Symposium Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2011-11-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111104035943/http://pdxzines.com/info/ |url-status= dead }}</ref> અને માઇક્રોકોઝમ જેવા અગ્રણી જીનવ વિતરકોનું ઘર રહ્યું છે. ડીઆઇવાય (DIY) શિલ્પ સમુદાયએ 1990ના દાયકાથી વસતી વિસ્ફોટ પણ જોયો છે અને હવે ક્રાફ્ટી વંડરલેન્ડ<ref>{{ cite web |url= http://www.craftywonderland.com/|title= Crafty Wonderland Official Site |access-date= 2007-09-15 }}</ref> અને નિયમિત ચર્ચ ઓફ ક્રાફ્ટ<ref>{{cite web |url= http://www.churchofcraft.org/index4.html |title= Church of Craft Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2007-09-15 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070915144045/http://www.churchofcraft.org/index4.html |url-status= dead }}</ref> બેઠકો જેવી ઘટનાઓની મેજબાની કરે છે અને નિટન કિટન<ref>{{ cite web |url= http://knittnkitten.com/|title= Knittn Kitten Official Site |access-date= 2007-09-15 }}</ref> અને સ્ક્રેપ (SCRAP)<ref>{{cite web |url= http://www.scrapaction.org/ |title= School & Community Reuse Action Project Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2011-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110129095815/http://scrapaction.org/ |url-status= dead }}</ref> જેવા સ્ટોર્સ અને બોલ્ટ, પીડીએક્સ સ્ટીમસ્ટર્સ ડ્રોપ ઇન સુઇંગ સ્ટુડિયો,<ref>{{cite web|url= http://pdxseamsters.com/|title= PDX Seamsters Official website|access-date= 2010-04-21|archive-date= 2011-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20110207145024/http://pdxseamsters.com/|url-status= dead}}</ref> યાર્ન ગાર્ડન<ref>{{cite web |url= http://www.yarngarden.net/ |title= Yarn Garden Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2010-07-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100704072206/http://yarngarden.net/ |url-status= dead }}</ref> અને વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં ફાઇબર ડિસ્ટ્રીક્ટ જેવા સ્વતંત્ર માલિકીના અનેક સ્ટોર્સનું ઘર છે. પોર્ટલેન્ડ કટ્ટર નારીવાદી અને સમલૈંગિક સક્રિયતા જેવા આંદોલનોનું ઘર છે અને 1975માં શરૂ તથા ઇમ્પિરિયલ સોવેરિન રોઝ કોર્ટ ઓફ ઑરેગોન<ref>{{cite web|url=http://www.rosecourt.org/|title=Imperial Sovereign Rose Court official site|3=access date+ 2008-12-08|access-date=2010-11-25|archive-date=2000-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915183117/http://www.rosecourt.org/|url-status=dead}}</ref>ની રૂપરેખા પર તૈયાર ધ વર્લ્ડ્સ ઓલ્ડેસ્ટ ટીનેઝ ડ્રેગ ક્વિન પેજેન્ટ રોજ બેન્ડ અને થોર્ન પેજેન્ટનું ગૃહ નગર પણ છે. આ શહેરને પંક, હાર્ડકોર, ક્રસ્ટ પંક અને અરાજકતાવાદી આંદોલનો અને ઉપ શૈલી જેમાં ઉપરોક્ત ઉપ સંસ્કૃતિઓનો હિસ્સો આત્મનિર્ભર DIY સંસ્કૃતિ આંદોલન પણ સામેલ છે, તેનું આશ્રયસ્થાન માનવામાં આવે છે. === મનોરંજન અને લલિતકળાઓ === [[File:SchnitzerAtNightFront.jpg|thumb|right|આર્લેન સ્કિનિત્ઝર કોન્સર્ટ હોલ, અન્ય ઉપરાંત ઑરેગોન સિમ્ફનીનું ઘર]] મોટા ભાગના મોટા શહેરોની જેમ પોર્ટલેન્ડમાં પણ ગીત-સંગીતની અનેક સંસ્થાઓ છે જેમાં ઑરેગોન બેલે થિયેટર, ઑરેગોન સિમ્ફની, પોર્ટલેન્ડ સેન્ટર સ્ટેજ, પોર્ટલેન્ડ બરોક ઓર્કેસ્ટ્રા અને પોર્ટલેન્ડ ઓપેરાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ન્યૂયોર્કના ઓફ બ્રોડવે અથવા ઓફ-ઓફ બ્રોડવે જેવા કેટલાક રંગમંચ પણ છે. ઉદાહરણ તરીકે પોર્ટલેન્ડ સેન્ટર સ્ટેજ, આર્ટિસ્ટ્સ રિપેર્ટરી થિયેટર, મિરેકલ થિયેટર, સ્ટાર્ક રેવિંગ થિયેટર, અને ટિયર્સ ઓફ જોય થિયેટર. પોર્ટલેન્ડ હોલિવૂડ થિયેટરમાં વિશ્વમાં એકમાત્ર એચપી લવરક્રાફ્ટ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ<ref>{{ cite web |url= http://www.hplfilmfestival.com/|title= Lovecraft Film Festival Official Site |access-date= 2007-11-25 }}</ref>નું આયોજન કરે છે. પોર્ટલેન્ડ લુઇ લુઇ માટે વિખ્યાત ધ કિંગ્સમેન અને પોલ રિવિયર એન્ડ રેડર્સ જેવા પ્રસિદ્ધ બેન્ડ્સનું ઘર પણ છે. અન્ય સુવિખ્યાત સંગીત સમૂહોમાં સામેલ છે ધ ડેન્ડી વોરહોલ્સ, એવરક્લિયર, મોડેસ્ટ માઉસ, પિંક માર્ટિની, સ્લેટર-કિની, ધ શિન્સ, બ્લિટ્ઝન ટ્રેપર, ધ ડિસેમ્બરિસ્ટ્સ અને સ્વર્ગીય એલિયટ સ્મિથ. શહેરનું સેટિરીકોન નાઇટ ક્લબ એવી સંસ્થાના રૂપમાં પ્રસિદ્ધ છે જ્યાં નિર્વાણના અગ્રણી સ્વર્ગીય કર્ટ કોબેન અને રૉક સંગીતકાર કોર્ટની લવ મળ્યા હતા અને પછી તેમણે લગ્ન કરી લીધા હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.biography.com/articles/Kurt-Cobain-9542179?print|work=Biography.com|title=Kurt Cobain|access-date=17 May 2010|archive-date=6 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69hcsVnTD?url=http://www.biography.com/people/kurt-cobain-9542179|url-status=dead}}</ref> સુવિખ્યાત એનિમેટર્સ મેટ ગ્રોનિંગ (''ધ સિમ્પસન્સ'' ), વિલ વિન્ટોન (''વિલ વિન્ટોન્સ એ ક્લેમેશન ક્રિસ્મસ સેલિબ્રેશન'' ), અને ફિલ્મનિર્માતા ગસ વાન સેન્ટ (''ગુડ વિલ હન્ટિંગ'' (1997), ''મિલ્ક'' (2008)). અભિનેતા સેમ ઇલિયટ અને સેલી સ્ટ્રથર્સ પોર્ટલેન્ડના છે. ''હેવી મેટલ'' અને અન્ય સામયિકોના કાર્ટૂનિસ્ટ-ચિત્રકાર ડેન સ્ટીફન પોર્ટલેન્ડમાં રહે છે. પોર્ટલેન્ડ પર આધારિત અને શૂટ કરવામાં આવેલી તાજેતરની ફિલ્મોમાં ''એક્સ્ટ્રાઓર્ડિનરી મેઝર્સ'' , ''બોડી ઓફ એવિડન્સ'' , ''વ્હોટ ધ બ્લીપ ડુ વી નો!?'' , ''ધ હન્ટેડ'' , ''ટ્વિલાઇટ'' , ''પેરાનોઇડ પાર્ક'' , ''વેન્ડી એન્ડ લ્યુસી'' , ''ફીસ્ટ ઓફ લવ'' , અને ''અનટ્રેસેબલ'' નો સમાવેશ થાય છે. પોર્ટલેન્ડના મનોરંજન ક્ષેત્રે એક અસામાન્ય વિશેષતા છે કે અહી મોટી સંખ્યામાં મૂવી થિયેટર્સમાં ઘણી વાર બીજી વાર ચાલતી તથા પુનઃપ્રદર્શિત ફિલ્મો સાથે બિયર પીરસાય છે. આવા “બ્રુ એન્ડ વ્યૂ” થિયેટરોનું એક ઉલ્લેખનિય ઉદાહરણ છે ધ બગદાદ થિયેટર એન્ડ પબ. ''લિવરેજ'' અને ''અંડર સસ્પિશન'' જેવા ટીવી શોનું ફિલ્માંકન પોર્ટલેન્ડમાં થયું છે. === લેખકો === પોર્ટલેન્ડમાં થઇ ગયેલા લેખકોમાં ''અર્થસી'' નોવેલ્સ, ''હૈનિશ સાઇકલ'' અને ''ઓર્સિનિયન ટેલ્સ'' માટે વિખ્યાત ફિક્શન લેખિકા ઉરસુલા કે. લી ગુઇન, ટ્રાન્સગ્રેશનલ ફિક્શન નવલકથાકાર અને પોતાની એવોર્ડ વિજેતા નવલકથા ''ફાઇલ ક્લબ'' માટે જાણીતા ચક પલાહનિક, બાળકોના પુસ્તકોની લોકપ્રિય શ્રેણીના લેખક બેવર્લી ક્લેરી, જેમના પાત્રોમાં હેનરી હગિન્સ, તેમનો કૂતરો રિબ્સી, બિટ્રીસ “બિઝસ” ક્વિમ્બી અને રોમોના ક્વિમ્બીનો સમાવેશ થાય છે. ક્લેરીના પાત્રો જ્યાં રહે છે તે ક્લિકિટેટ સ્ટ્રીટ વાસ્તવમાં ઉત્તરપૂર્વ પોર્ટલેન્ડની ગલી છે. નજીકના ગ્રાન્ટ પાર્કમાં આ પાત્રોના પૂતળા મૂકવામાં આવ્યા છે. === પર્યટન === [[File:Portlandia.jpg|right|thumb|SW 5th એવેન્યુ પર પોર્ટલેન્ડ બિલ્ડીંગના પ્રવેશ દ્વાર પર રખાયેલું તાંબાનું પુતળું પોર્ટલેન્ડિયા]] પોર્ટલેન્ડ વિવિધ શ્રેણીના કલાકારો અને કલા સંગઠનોનું ઘર છે અને 2006માં ''અમેરિકન સ્ટાઇલ'' સામયિકે તેને અમેરિકાનું દશમું સર્વશ્રેષ્ઠ બિગ સિટી આર્ટ્સ ડેસ્ટિનેશન જાહેર કર્યું હતું. ધ પોર્ટલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ શહેરમાં સૌથી મોટું કળાકૃતિઓના સંગ્રહની માલિકી ધરાવે છે અને દર વર્ષે વિવિધ પ્રવાસી પ્રદર્શનો યોજે છે અને તાજેતરમાં જ આધુનિક અને સમકાલિન કલાની વિંગ જોડવાથી તે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના પચ્ચીસ સૌથી મોટા મ્યુઝિયમ પૈકી એક બની ગયું છે. વ્યાપારી ક્ષેત્ર પર્લ ડિસ્ટ્રીક્ટ, અલ્બર્ટા ડિસ્ટ્રીક્ટ અને શહેરભરના અનેક વિસ્તારોમાં તેની આર્ટ ગેલેરી હાજર છે. ઑરેગોન મ્યુઝિયમ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (OMSI), વ્યાપારિક પોર્ટલેન્ડથી વિલ્મેટ રિવરની પાર પૂર્વ કિનારા પર આવેલ છે અને તે ભૌતિક વિજ્ઞાન, જીવ વિજ્ઞાન, પૃથ્વી વિજ્ઞાન, પ્રૌદ્યોગિકી, ખગોળ વિજ્ઞાન અને પ્રારંભિક બાળ શિક્ષા પર વિવિધ પ્રકારના સૂચનાપરક પ્રદર્શનો ધરાવે છે. ઓએમએસઆઇ (OMSI)માં એક ઓમ્નીમેક્સ (OMNIMAX) થિયેટર છે અને તે ''ધ હંટ ફોર રેડ ઓક્ટોબર'' ફિલ્મમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી સબમરીનનું ઘર છે.{{USS|Blueback|SS-581|6}} પોર્ટલેન્ડમાં પ્રમાણિત સુઝૌ-શૈલીના ચાર દિવાલ ધરાવતા પોર્ટલેન્ડ ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ ગાર્ડન પણ આવેલું છે. પોર્ટલેન્ડ બિલ્ડિંગની પશ્ચિમમાં પોર્ટલેન્ડિયા મૂર્તિ (સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી પછી) ઠોકવામાં આવેલા તાંબાથી બનેલી અમેરિકાની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી પ્રતિમા છે. પોર્ટલેન્ડની સાર્વજનિક કલાકૃતિઓનું સંચાલન રિઝનલ આર્ટ્સ એન્ડ કલ્ચર કાઉન્સિલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. પોવેલ્સ સિટી ઓફ બુક્સ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં પુસ્તકોની સૌથી મોટી સ્વતંત્ર દુકાન અને મિસિસિપી રિવરની પશ્ચિમમાં પુસ્તકોની સૌથી મોટી દુકાન હોવાનો દાવો કરે છે. પોર્ટલેન્ડ રોઝ ફેસ્ટિવલ દર વર્ષે જૂનમાં યોજાય છે અને તેમાં બે પરેડ, ડ્રેગન બોટ દોડ, ટોમ મેકકોલ વોટરફ્રન્ટ પાર્કમાં આનંદોત્સવ સવારી અને એવા ડઝનબંધ કાર્યક્રમો સામેલ હોય છે. વેસ્ટ હિલ્સનું વોશિંગ્ટન પાર્ક પોર્ટલેન્ડના કેટલાક સૌથી લોકપ્રિય મનોરંજન સ્થળોનું ઘર છે જેમાં ઑરેગોન પ્રાણીસંગ્રહાલય, પોર્ટલેન્ડ જાપાની ગાર્ડન, વર્લ્ડ ફોરેસ્ટરી સેન્ટર અને હોયત એબ્રોરેટમ સામેલ છે. બિયર અને શરાબની ખુશીમાં પોર્ટલેન્ડમાં આખો વર્ષ દરમિયાન ઉત્સવો યોજાતા રહે છે જેમાં ઑરેગોન બ્રુઅર્સ ફેસ્ટિવલ પણ સામેલ છે. દર વર્ષે ઉનાળામાં જુલાઈના અંતિમ સપ્તાહમાં આયોજિત તે ઉત્તર અમેરિકામાં સૌથી મોટા આઉટડોર તહેવાર છે જેમાં 2008માં 70,000 લોકોએ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|url=http://blog.oregonlive.com/thebeerhere/2008/07/2008_obf_biggest_ever_say_orga.html|title=OregonLive blog|access-date=2010-11-25|archive-date=2013-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922011706/http://blog.oregonlive.com/thebeerhere/2008/07/2008_obf_biggest_ever_say_orga.html|url-status=dead}}</ref> કેલેન્ડર વર્ષમાં યોજાયેલા અન્ય મુખ્ય બિયર તહેવારોમાં એપ્રિલમાં સ્પ્રિંગ બિયર એન્ડ વાઇન ફેસ્ટિવલ, જૂનમાં નોર્થ અમેરિકન ઓર્ગેનિક બ્રુઅરીઝ ફેસ્ટિવલ, જુલાઇમાં પોર્ટલેન્ડ ઇન્ટરનેશનલ બિયરફેસ્ટ<ref>{{cite news | title = Brewers, beer lovers get many reasons to raise a glass | first = Anne Marie | last = Distefano | work = Portland Tribune | date = July 8, 2005 | url = http://www.portlandtribune.com/features/story.php?story_id=30717 | access-date = નવેમ્બર 25, 2010 | archive-date = ડિસેમ્બર 6, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206074237/http://www.portlandtribune.com/features/story.php?story_id=30717 | url-status = dead }}</ref> અને ડિસેમ્બરમાં હોલિડે એલ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે. === ખરીદી === [[File:MadeinOregonsign.jpg|thumb|મેડ ઇન ઑરેગોન સંજ્ઞા]] પોર્ટલેન્ડમા ખરીદી માટે ઘણા વિકલ્પો હાજર છે. ખરીદદારી કેટલાક જાણીતા ક્ષેત્રોમાં સામેલ છે ડાઉનટાઉન પોર્ટલેન્ડ, નોબ હિલ (NW 21મું અને 23મું એવેન્યુ), પર્લ ડિસ્ટ્રીક્ટ અનો લોઇડ ડિસ્ટ્રીક્ટ. વ્યાપાર ક્ષેત્રમાં મોટા ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર્સમાં સામેલ છે નોર્ડસ્ટોર્મ, મેસી’ઝ, સેક્સ ફિફ્થ એવેન્યુ અને મેરિયોઝ. મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં મોટા મોલમાં સામેલ છે બ્રિજપોર્ટ વિલેજ, વોશિંગ્ટન સ્કવેર, ક્લેકામસ ટાઉન સેન્ટર, લોઇડ સેન્ટર, વ્હેન્કુવર મોલ અને પાયોનિયર પ્લેસ. અન્ય એક ગંતવ્ય સ્થાન પોર્ટલેન્ડ સેટરડે માર્કેટ છે જે શહેરી બજાર જેવી જગ્યા છે જ્યાં પોર્ટલેન્ડની વિવિધ સંસ્કૃતિઓ દર્શાવતા હસ્તશિલ્પથી લઇને તિબેટીયન માલ વેચવામાં આવે છે. શનિવાર બજાર માર્ચથી લઇને ક્રિસમસ સુધી દર સપ્તાહાંતે ખુલ્લું રહે છે. મેડ ઇન ઑરેગોન કંપની પોર્ટલેન્ડમાં આવેલ છે, તે ઑરેગોનમાં બનતા ઉત્પાદનો અને ઉપહારમાં તે વિશેષતા ધરાવે છે. ક્લાર્ક કાઉન્ટી, વોશિંગ્ટનના ઘણા રહેવાસીઓ ઑરેગોનના કરમુક્ત સ્ટોર્સમાં ખરીદી કરવા માટે રાજ્યની સરહદ પાર કરીને આવે છે. === બ્રુઅરીઝ === પોર્ટલેન્ડ પોતાની માઇક્રોબ્રુઅરી બિયર માટે ઘણું પ્રસિદ્ધ છે.<ref name="brewpub">{{cite news |url=http://travel.nytimes.com/2006/01/13/travel/escapes/13beer.html | title=In Oregon, It's a Brew Pub World | first = Jessica | last = Merrill | date=January 13, 2006 | access-date=2009-12-16 | work=The New York Times}}</ref> ઑરેગોન પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગએ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં માઇક્રોબ્રુ ક્રાંતિમાં પોર્ટલેન્ડની ભૂમિકાને “બિયરવાના”<ref>{{cite web |url=http://www.opb.org/programs/oregonexperiencearchive/beervana/player.php |title=Oregon Experience: Beervana |access-date=January 6, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 6, 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69hcvE5J8?url=http://www.opb.org/programs/oregonexperiencearchive/beervana/player.php |url-status=dead }}</ref> નામના રિપોર્ટમાં નામના રિપોર્ટમાં પ્રલેખિત કર્યું છે, આ શબ્દનો અર્થ છે “પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ ઓફ માઇન્ડ”.{{Tone-inline|date=December 2009}}{{Citation needed|date=October 2008}} કેટલાક લોકો પીણામાં પોર્ટલેન્ડના લોકોની રૂચિનું કારણ આ રીતે દર્શાવે છે, 1888માં સ્થાનિક શરાબ નિર્માતા હેનરી વાઇનહાર્ડએ પોતાની બ્રુઅરી નવ સમર્પિત ફુવારા સ્કિડમોર ફાઉન્ટનમાં બિયરના પ્રવાહની દરખાસ્ત કરી હતી. જોકે સારી ગુણવત્તાના બિયર માટે તે 1980ના દાયકાથી જ પ્રસિદ્ધ છે જ્યારે શરાબની ભઠ્ઠીના પરિસરમાં બિયર પીવાની પરવાનગી આપવા માટે રાજ્યના કાનૂનમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. થોડા જ સમયમાં આખા શહેરમાં માઇક્રોબ્રુઅરી અને બ્રુપબ્સ ગમે ત્યાં ખુલવા લાગ્યા. {{Citation needed|date=October 2008}}સ્થાનિક સામગ્રી ઓછા પ્રોટીનવાળી જવ, બે ડઝનથી વધુ પ્રકારના હોપ્સની પુષ્કળ ઉપલબ્ધિ અને બુલ રન વોટરશેડથી આવતા શુદ્ધ પાણીના કારણે તેની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. વિલ્મેટ વેલી સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં હોપની ખેતી કરવાવાળો મુખ્ય વિસ્તાર છે. આજે શહેરમાં અઠ્ઠાવીસ બ્રુઅરીઝ વાળું પોર્ટલેન્ડ દેશના અન્ય કોઇ પણ શહેરની સરખામણીમાં સૌથી વધુ બ્રુઅરીઝનું ઘર છે.<ref name="brewpub"/> એકલા મેકમેનામિન બ્રધર્સના જ ત્રીસથી વધુ બ્રુપબ્સ, ભઠ્ઠીઓ અને શરાબઘર મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલા છે, અનેક જીર્ણોદ્ધાર કરાયેલા થિયેટરો અને પાડવા માટે નિશ્ચિત જૂની ઇમારતોમાં ખુલ્યા છે. પોર્ટલેન્ડના અન્ય ઉલ્લેખનીય શરાબ નિર્માતા વિડ્મર બ્રધર્સ, બ્રિજપોર્ટ અને હેર ઓફ ડોગ અને અનેક નાના ગુણવત્તાસભર શરાબ નિર્માતા છે. 1999માં લેખક માઇકલ "બિયરહંટર" જેક્સનએ પોર્ટલેન્ડને ''દુનિયાની બિયર રાજધાની'' ગણાવી જણાવી કારણ કે શહેરમાં કોલોન, જર્મની કરતા પણ વધુ બ્રુઅરીઝ છે. પોર્ટલેન્ડ ઑરેગોન વિઝિટર્સ એસોસિયેશન શહેરના ઉપનામોના આધારે “બિયરવાના” અને “બ્રુટોપિયા”ને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.<ref name="Beer">{{cite web | title = Portland: The center of the beer universe | publisher = Portland Oregon Visitors Association | url = http://www.travelportland.com/media/mbmedkit/mb_beer.html | access-date = 2006-11-18 | archive-date = 2006-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060323063856/http://www.travelportland.com/media/mbmedkit/mb_beer.html | url-status = dead }}</ref> મધ્ય જાન્યુઆરી, 2006માં મેયર ટોમ પોટરએ સત્તાવાર રીતે શહેરને એક નવું ઉપનામ- બિયરટાઉન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web | title = Portland lifts a glass to its new name | publisher = KOIN 6 News | date = January 12, 2006 | url = http://www.koin.com/Global/story.asp?S=5932394 | access-date = 2007-01-26 | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213215818/http://koin.com/Global/story.asp?S=5932394 | url-status = dead }}</ref> === વ્યંજન === પોર્ટલેન્ડમાં અનેક રેસ્ટોરાં છે અને 2007માં ફુડ નેટવર્ક્સ એવોર્ડ્સના ત્રણ નામાંકનોમાં તેને “વર્ષનું સૌથી સ્વાદિષ્ટ ગંતવ્યઃ ભોજનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ઉભરતા શહેર”નો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.foodnetwork.com/food/show_aw/text/0,3151,FOOD_28456_61089,00.html |title=TV : Food Network Awards : Food Network Awards Winners : Food Network |publisher=Foodnetwork.com |date= |access-date=2008-10-06 |archive-date=2007-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070418122635/http://www.foodnetwork.com/food/show_aw/text/0%2C3151%2CFOOD_28456_61089%2C00.html |url-status=dead }}</ref> [[File:StumptownCoffeeDivision.jpg|thumb|180px|left|47મી અને ડિવિઝન ખાતે અસલ સ્ટમ્પટાઉન કોફી લોકેશન.]]તે વર્ષમાં જ ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' એ પણ રેસ્ટોરાંની વધતી સંખ્યાના કારણસર પોર્ટલેન્ડને ઓળખ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/26/dining/26port.html?pagewanted=3&_r=1 |title=In Portland, a Golden Age of Dining and Drinking - New York Times |publisher=Nytimes.com |date=Published: September 26, 2007 |access-date=2008-10-06 | first=Eric | last=Asimov}}</ref> 2007માં ''ટ્રાવેલ + લિઝર'' એ તમામ રાષ્ટ્રીય શહેરોમાં પોર્ટલેન્ડને #9 ઘોષિત કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/afc/2007/category/6 |title=America's Favorite Cities 2007 &#124; Food/Dining &#124; Food/Dining (Overall) &#124; Travel + Leisure |publisher=Travelandleisure.com |date= |access-date=2008-10-06}}</ref> શહેર અમેરિકામાં સૌથી વધુ શાકાહારી-અનુકુળ શહેર હોવા માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.goveg.com/f-vegcities-portland.asp |title=GoVeg.com // Features // North America's Most Vegetarian-Friendly Cities! // Portland, Oregon |publisher=Goveg.com |date= |access-date=2008-10-06}}</ref> બિયર ઉપરાંત પ્રશાંત ઉત્તરપશ્ચિમમાં પોર્ટલેન્ડ પ્રમુખ કૉફી ગંતવ્યના સ્વરૂપમાં ઓળખાય છે, કૉફી હાઉસની પ્રચુરતાના સંદર્ભમાં સિયેટલ પછી તેનું જ નામ આવે છે. Yelp.comએ પોર્ટલેન્ડના 20થી વધુ કૉફી હાઉસને 4.5-5 સિતારા શ્રેણીનો દરજ્જો આપ્યો છે.<ref>{{cite web|url= http://www.yelp.com/c/portland/coffee |title=Portland Coffee Shops |publisher=Yelp.com |date= |access-date=2009-10-15}}</ref> શહેર મૂળ સ્ટમ્પટાઉન કૉફી રોસ્ટર્સનું ઘર છે, પ્રશંસકો જેને પ્રત્યક્ષ વ્યાપાર માટે રાષ્ટ્રની ઉચ્ચતમ ગુણવત્તાવાળી રોસ્ટરીઝ સાથે<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/16/dining/reviews/16brief-001.html |title=A Seductive Cup |publisher=New York Times |date= 2009-09-16|access-date=2009-10-15 | first=Oliver | last=Strand}}</ref> અન્ય ડઝનો માઇક્રો-રોસ્ટરીઝ અને કાફે પૈકી એક માને છે. === રમતગમત === [[File:RoseGardenArenaS.jpg|thumb|right|પોર્ટલેન્ડ ટ્રેઇલ બ્લેઝર્સનું ઘર ધ રોઝ ગાર્ડન]] પોર્ટલેન્ડ નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશનના ટ્રેઇલ બ્લેઝર્સનું ઘર છે.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/mlb/columns/story?columnist=neyer_rob&id=1600284|title=Though not perfect, Portland a viable city for baseball|last=Neyer|first=Rob|date=August 21, 2003|publisher=ESPN.com|quote="Portland is the largest metropolitan area with just one major professional sports team (the Trail Blazers)."|access-date=2009-01-06}}</ref> 2011થી આ શહેર મેજર લીગ સોકર ફ્રેન્ચાઇઝીનું યજમાન બનશે જે પોર્ટલેન્ડ ટિમ્બર્સની શ્રેણીમાં હશે.<ref>{{Cite web |url=http://web.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20090320&content_id=228140&vkey=pr_mls&fext=.jsp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2010-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100319020353/http://web.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20090320&content_id=228140&vkey=pr_mls&fext=.jsp |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં અનેક નાની લીગ ટીમો પણ છે. દોડવું એ મહાનગરીય વિસ્તારમાં એક લોકપ્રિય રમત છે જ્યાં પોર્ટલેન્ડ મેરાથોન અને મોટા ભાગની હૂડ ટુ કોસ્ટ રિલે (વિશ્વની આ પ્રકારની સૌથી મોટી સ્પર્ધા) યોજાય છે. નજીકમાં માઉન્ડ હૂડ પર ઘણાં રિસોર્ટ્સ હોવાથી સ્કિઇંગ અને સ્નોબોર્ડિંગ પણ ઘણા લોકપ્રિય છે તેમાં આખા વર્ષ દરમિયાન યોજાતું ટિમ્બરલાઇન સામેલ છે. ભૂતકાળમાં તે પેસિફિક કોસ્ટ હોકી એસોસિયેશનના પોર્ટલેન્ડ રોઝબડ્સનું ઘર હતું જે ઑરેગોનની પ્રથમ વ્યવસાયિક રમતગમત ટીમ હતી અને અમેરિકનમાં પ્રથમ વ્યવસાયિક હોકી ટીમ હતી. રોઝબડ્સ 1916માં સ્ટેન્લી કપ ફાઇનલ રમ્યા હતા જે આમ કરનારી પ્રથમ અમેરિકન ટીમ હતી. અમેરિકામાં સાઇકલ દોડમાં પોર્ટલેન્ડ સૌથી વધુ સક્રિય છે, ઑરેગોન બાઇસિકલ રેસિંગ એસોસિયેશન દર વર્ષે આવી સેંકડો સ્પર્ધાઓની મંજૂરી આપે છે. વસંત અને ઉનાળામાં એલ્પેનરોઝ વેલોડ્રોમ ખાતે સાપ્તાહિક અને પોર્ટલેન્ડ ઇન્ટરનેશનલ રેસવે ખાતે સપ્તાહની દર રાતે દોડ યોજાય છે અને શરદમાં ક્રોસ ક્રુસેડ જેવી સાઇક્લોક્રોસ દોડોમાં 100થી વધુ સવાર અને ઉત્સાહી દર્શકો ભાગ લે છે. આ ઉપરાંત પોર્ટલેન્ડ મેટ્રોની પોતાની [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટ]] લીગ, ઑરેગોન ક્રિકેટ લીગ (ઓસીએલ) છે જે દર વર્ષે ક્રિકેટની આઉટડોર રમતના 2 ફોર્મેટનું આયોજન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.oregonsports.org/not-every-sport-requires-a-ball/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2011-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002030311/http://www.oregonsports.org/not-every-sport-requires-a-ball/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.oregoncricketleague.org/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725121402/http://www.oregoncricketleague.org/ |url-status=dead }}</ref> === માધ્યમો === પોર્ટલેન્ડમાં ''ધ ઑરેગોનિયન'' એકમાત્ર દૈનિક સામાન્ય રસનું અખબાર છે. તે સમગ્ર રાજ્યમાં તથા ક્લાર્ક કાઉન્ટી, વોશિંગ્ટનમાં ફેલાવો ધરાવે છે. અખબારોના બોક્સ દ્વારા તથા શહેરભરના સ્થળોએ મફતમાં વિતરીત થતા નાના સ્થાનિક અખબારોમાં સામેલ છે ''પોર્ટલેન્ડ ટ્રિબ્યુન'' (ગુરુવારે પ્રકાશિત થતું સામાન્ય રસનું અખબાર), ''વિલ્મેટ વિક'' (સામાન્ય રસનું એકાંતરે આવતું સાપ્તાહિક), ''ધ પોર્ટલેન્ડ મર્ક્યુરી'' (યુવા શહેરી વાચકો પર કેન્દ્રીત વધુ એક સાપ્તાહિક), અને ''ધ એશિયન રિપોર્ટર'' (એશિયાના આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક સમાચાર આવરી લેતું સાપ્તાહિક). પોર્ટલેન્ડ ઇન્ડિમિડિયા એ સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા સ્વતંત્ર મિડિયા સેન્ટર્સ પૈકી એક છે. ''પોર્ટલેન્ડ એલાયન્સ'' , એક મોટા ભાગે સત્તા-વિરોધી પ્રગતિશીલ માસિક, શહેરનું સૌથી મોટું ચરમપંથી છપાતું અખબાર છે. પોર્ટલેન્ડમાં મહિનામાં બે વખત પ્રકાશિત થતું ''જસ્ટ આઉટ'' આ પ્રદેશનું અગ્રણી એલજીબીટી (LGBT) પ્રકાશન છે. સપ્તાહમાં બે વાર પ્રકાશિત થતું ''સ્ટ્રીટ રુટ્સ'' ઘરવિહોણા સમુદાયના સભ્યો દ્વારા શહેરમાં વેચવામાં આવે છે. ''ધ પોર્ટલેન્ડ બિઝનેસ જર્નલ'' સાપ્તાહિક બિઝનેસને લગતા સમાચાર આવરી લે છે તેવી જ રીતે ''ધ ડેઇલી જર્નલ ઓફ કોમર્સ'' પણ બિઝનેસના સમાચાર આપે છે. ''પોર્ટલેન્ડ મંથલી'' માસિક સમાચાર અને સંસ્કૃતિનું સામયિક છે. 100 વર્ષથી વધુ જૂનું ''ધ બી'' અન્ય એક પડોશનું અખબાર છે જે આંતરિક ઉત્તરપૂર્વ પડોશના વાચકો સુધી પહોંચે છે. પોર્ટલેન્ડમાં ટેલિવિઝન અને રેડિયોની પણ સારી સુવિધા છે. મેટ્રો વિસ્તાર 22મા ક્રમનું સૌથી મોટું અમેરિકન બજાર વિસ્તાર છે જેમાં 1,086,900 ઘર આવેલા છે અને તે અમેરિકન માર્કેટનો 0.992% હિસ્સો છે.{{Citation needed|date=February 2009}} અગ્રણી નેટવર્ક ટેલિવિઝન સહયોગીઓમાં સામેલ છેઃ * KATU 2 (ABC) * KOIN 6 (CBS) * KGW 8 (NBC) * KOPB-TV 10 ઑરેગોન પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ (PBS) * KPTV 12 (Fox) * KPXG 22 (ION) * KRCW-TV 32 (The CW) * KUNP-LP 47 (યુનિવિઝન) * KPDX 49 (માયનેટવર્કટીવી) == અર્થતંત્ર == છેલ્લા દાયકા દરમિયાન પોર્ટલેન્ડ મહાનગરીય ક્ષેત્રની વસતીમાં વૃદ્ધિએ રાષ્ટ્રીય સરેરાશને પાછળ રાખી દીધી છે, વર્તમાન અંદાજ પ્રમાણે આવતા 50 વર્ષમાં વસતીવૃદ્ધિમાં 60 ટકાથી વધુ વૃદ્ધિ થવાની 80 ટકા શક્યતા છે.<ref name="pt_growth">{{cite web | title = Metro takes long view of growth | url = http://www.portlandtribune.com/news/story.php?story_id=121200846357363500 | last = Law | first = Steve | publisher = Portland Tribune | date = 2008-05-29 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2008-12-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206074247/http://www.portlandtribune.com/news/story.php?story_id=121200846357363500 | url-status = dead }}</ref> [[File:Portland house price index.gif|thumb|પોર્ટલેન્ડ મકાન-ભાવ સૂચકાંક રાષ્ટ્રીય એવરેજ કરતા મજબૂત રહ્યો છે.]]‎ સ્થળની દૃષ્ટિએ પોર્ટલેન્ડની સ્થિતિ ઘણા ઉદ્યોગો માટે ફાયદાકારક છે. પ્રમાણમાં ઉર્જાના ઓછા ખર્ચ, સુલભ સંસાધનો, ઉત્તરદક્ષિણ અને પૂર્વપશ્ચિમ આંતરરાજ્ય, આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ ટર્મિનલ, મોટી સમુદ્રી નૌકાવહન સુવિધા અને બંને પશ્ચિમી કિનારા પર આંતરમહાદ્વિપિય રેલવે માર્ગ બધું આર્થિક રીતે ફાયદાકારક છે.<ref name="citydata_economy"></ref> અમેરિકન કન્સલ્ટન્સી પેઢી મર્સરએ 2009માં “કર્મચારીઓને આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્ય પર લગાવવા માટે સરકારો અને પ્રમુખ કંપનીઓની સહાયતા માટે” કરવામાં આવેલા મૂલ્યાંકનમાં દુનિયાભરમાં જીવનની ગુણવત્તા માટે પોર્ટલેન્ડને 42મું સ્થાન આપ્યું હતું, આ સર્વેક્ષણ રાજકીય સ્થિરતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, સ્વચ્છતા, ગુનાખોરી, આવાસ, પ્રાકૃતિક વાતાવરણ, મનોરંજન, બેન્કિંગ સુવિધાઓ, ઉપભોક્તા વસ્તુઓની ઉપલબ્ધિ, શિક્ષણ અને સાર્વજનિક પરિવહન સુવિધાઓ પર આધારિત હતું.<ref>{{cite web| url=http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105 | title = Quality of Living global city rankings 2009 – Mercer survey | publisher = [[Mercer (consulting firm)|Mercer]]| date=28 April 2009| access-date=2009-05-08 }}</ref> === રિયલ એસ્ટેટ અને નિર્માણ === [[File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|thumb|પોર્ટલેન્ડની શહેરી વિકાસ સીમાનો વિડિયો. ]][[File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|લાલ ટપકા 1986 અને 1996 વચ્ચે વૃદ્ધિનો વિસ્તાર દર્શાવે છે ([[:File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|વધુ મોટું કદ]])]] ઑરેગોનનો 1973નો “શહેરી વિકાસ સીમા” કાનૂન ઑરેગોનના પ્રત્યેક મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં મોટા પાયે વિકાસની સીમાઓ નિર્ધારિત કરે છે.<ref name="metro_ugb">{{cite web | title = Metro: Urban growth boundary | url = http://www.metro-region.org/index.cfm/go/by.web/id/277 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-08-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120812085659/http://www.oregonmetro.gov/index.cfm/go/by.web/id/277 | url-status = dead }}</ref> આ સીમા ગટર, પાણી અને દૂરસંચાર જેવી સુવિધાઓ તથા અગ્નિશમન, પોલીસ અને શાળાઓના વિસ્તારની સીમા નક્કી કરે છે.<ref name="metro_ugb"></ref> મૂળ સ્વરૂપમાં આ કાનૂન પ્રમાણે એ અનિવાર્ય હતું કે શહેરની સીમાઓની અંદર પર્યાપ્ત જમીન રાખવામાં આવે જે અનુમાનિત 20 વર્ષની વૃદ્ધિ માટે પુરતી હોય પરંતુ 2007માં વિધાયક દ્વારા સંશોધિત કાનૂન પ્રમાણે સીમાની અંદર અનુમાનિત 50 વર્ષની વૃદ્ધિની સ્થાપના માટે કરવામાં આવે છે અને સાથમાં ખેતી અને ગ્રામિણ ભૂમિનું સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે.<ref name="pt_growth"></ref> વૃદ્ધિની સીમા અને આર્થિક વિકાસ ઝોન બનાવવાના પીડીસીના પ્રયાસોએ એક મોટા વ્યાપારિક હિસ્સા, મોટી સંખ્યામાં મધ્ય તેમ જ ઉચ્ચ વિકાસ અને આવાસ તેમજ વ્યાપાર ઘનત્વમાં સમગ્ર વૃદ્ધિને પ્રેરિત કરી છે.<ref name="ssp_portland">{{cite web | title = Portland - SkyscraperPage | url = http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=29 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120806181558/http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=29 | url-status = dead }}</ref><ref name="olmis_jobgrowth">{{cite web | title = OLMIS - Portland Metro Area: A Look at Recent Job Growth | url = http://www.qualityinfo.org/olmisj/ArticleReader?itemid=00005735 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121031180919/http://www.qualityinfo.org/olmisj/ArticleReader?itemid=00005735 | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર, 2009માં ફોર્બ્સ મેગેઝિનએ પોર્ટલેન્ડને અમેરિકાના ત્રીજા સૌથી સુરક્ષિત શહેરનો દરજ્જો આપ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2009/10/26/safest-cities-ten-lifestyle-real-estate-metros-msa.html |title=રિયલ એસ્ટેટ માટે અમેરિકાના સૌથી સુરક્ષિત શહેરો |access-date=2012-07-31 |archive-date=2012-07-31 |archive-url=https://archive.is/20120731111427/http://www.forbes.com/2009/10/26/safest-cities-ten-lifestyle-real-estate-metros-msa.html |url-status=live }}</ref> === નિર્માણ === કમ્પ્યુટરના ભાગોની ઉત્પાદક ઇન્ટેલ પોર્ટલેન્ડમાં સૌથી વધુ નિયોક્તા છે જે 14,000થી વધુ રહેવાસીઓને રોજગાર આપે છે અને મધ્ય પોર્ટલેન્ડના પશ્ચિમમાં હિલ્સબોરો શહેરમાં તેના ઘણા પરિસર છે.<ref name="citydata_economy">{{cite web | title = Portland: Economy - Major Industries and Commercial Activity | url = http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Portland-Economy.html | access-date = 2008-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260225194111/http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Portland-Economy.html | archive-date = 2026-02-25 | url-status = dead }}</ref> મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં 1,200થી વધુ પ્રૌદ્યોગિકી કંપનીઓ છે.<ref name="citydata_economy"></ref> પ્રૌદ્યોગિકી કંપનીઓની ભારે ગીચતાના કારણે પોર્ટલેન્ડને વર્ણવવા માટે તેને સિલિકોન ફોરેસ્ટ ઉપનામ અપાયું છે જે આ વિસ્તારમાં વૃક્ષોની ગીચતાના સંદર્ભમાં છે. પોર્ટલેન્ડમાં એડિડાસનું પ્રાદેશિક વડુંમથક છે. મહાનગરીય ક્ષેત્રમં કોલંબિયા સ્પોર્ટ્સવેર કોર્પોરેશન, યાકિમા પ્રોડક્ટ્સ અને નાઇકી, ઇન્ક. માટે વડામથક તરીકે કામ કરે છે. માત્ર બે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ બિવેર્ટોન, ઓરેગોન્સ નાઇકી, ઇન્ક. અને પોર્ટલેન્ડની પ્રિસિઝન કાસ્ટપાર્ટ્સ કોર્પોરેશનના વડામથક ઑરેગોનમાં છે. નાઇકીના સહ સ્થાપક અને અધ્યક્ષ ફિલિપ નાઇટ ઑરેગોન નિવાસી અને યુનિવર્સિટી ઓફ ઑરેગોનના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી છે. પોર્ટલેન્ડમાં સ્ટીલ ઉદ્યોગનો ઇતિહાસ બીજા વિશ્વયુદ્ધથી જૂનો છે. 1950ના દાયકા સુધી સ્ટીલ ઉદ્યોગ રોજગાર આપવા માટે શહેરનો પ્રથમ ક્રમનો ઉદ્યોગ હતો.<ref name="history_pdx_steel">{{cite web | title = Steel Industry | url = http://www.history.pdx.edu/guildslake/industry/steel1.htm | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdAqlqF?url=http://www.pdx.edu/history/ | url-status = dead }}</ref> અગ્રણી સ્ટીલ કંપની શ્નિત્ઝર સ્ટીલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝની સાથે ક્ષેત્રમાં સ્ટીલ ઉદ્યોગનો ઝડપી વિકાસ થયો છે જેણે 2003 દરમિયાન 1.15 અબજ ટન ટન ધાતુ સ્ક્રેપ એશિયાનો મોકલવાનો વિક્રમ કર્યો હતો.<ref name="history_pdx_steel"></ref> 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પોર્ટલેન્ડમાં એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગનું વિસ્તરણ થયું. તે મુખ્યત્વે ક્ષેત્રમાં અપેક્ષાકૃત ઓછા ખર્ચે મળતી વીજળીના કારણે શક્ય હતું જે સ્થાનિક નદીઓ પર બાંધવામાં આવેલા અનેક બંધના કારણે મળતી હતી. આ ઉદ્યોગમાં જોકે રાજકીય દૃષ્ટિએ ઘણી દખલગીરી થઇ જે શહેરની તુલનામાં રહેણાક અને વ્યાવસાયિક ઉર્જાના ખર્ચ પર અસરના કારણે અને એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા પ્રદૂષણના કારણે છે.<ref name="jstor">{{cite web | title = The Juice Junkie | url = http://wweek.com/editorial/2730/1708/ | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2008-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081020040022/http://wweek.com/editorial/2730/1708/ | url-status = dead }}</ref> === પ્રચાલન તંત્ર === સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં પોર્ટલેન્ડ સૌથી વધુ ઘઉં બહાર મોકલે છે,<ref>{{cite web | url = http://learfieldcreative.typepad.com/brownfield/2009/01/next-stop-port-of-portland-.html | title = Next stop: Port of Portland | date = January 7, 2009 | access-date = 2009-02-06 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdBXpeD?url=http://learfieldcreative.typepad.com/brownfield/2009/01/next-stop-port-of-portland-.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ccrh.org/comm/slough/primary/stmntofnd.htm | title = Port of Portland's Statement of Need | publisher = Center for Columbia River History | access-date = 2009-02-06 }}</ref> અને વિશ્વમાં ઘઉંનું સૌથી મોટું બંદર છે.<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/08/20040813-1.html વ્હાઇટ હાઉસ પ્રેસ રિલિઝઃ કોલંબિયા નદીની ચેનલને ઊંડી કરવાનો પ્રોજેક્ટ, 13 ઓગસ્ટ, 2004-03-25]</ref> એકલું સમુદ્રી ટર્મિનલ દર વર્ષે 13 મિલિયન ટનથી વધુ માલનું સંચાલન કરે છે અને દેશના મોટા વાણિજ્યિક જહાજ ગોદામોમાંથી એકનું ઘર છે.<ref name="answers_cg">{{cite web | title = Cascade General, Inc. | url=http://www.answers.com/topic/cascade-general-inc?cat=biz-fin | access-date = 2008-06-04 }}</ref><ref name="portofportland_report">{{cite web | title= Portfolio | url= http://www.portofportland.com/PDFPOP/Portfolio_06_07.pdf | format= PDF | access-date= 2008-06-04 | archive-date= 2013-01-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130115174439/http://www.portofportland.com/PDFPOP/Portfolio_06_07.pdf | url-status= dead }}</ref> ધ પોર્ટ ઓફ પોર્ટલેન્ડ પશ્ચિમી કિનારા ત્રીજું સૌથી મોટું અમેરિકન બંદર છે, જોકે તે પ્રવાહથી વિપરીત દિશામાં પર{{convert|80|mi|km}} આવેલું છે.<ref name="citydata_economy"></ref><ref name="portofportland_report"></ref> == પરિવહન == {{multiple image | direction = vertical | width = 200 | footer = | image1 = PortlandTriMetMAX.jpg | width1 = | alt1 = | caption1 = [[MAX Light Rail]] is the centerpiece of the city's public transportation system | image2 = PortlandStreetcar5.jpg | alt2 = | width2 = | caption2 = [[Portland Streetcar]] runs north-south through Downtown | image3 = PortlandTramCar3.jpg | alt3 = | width3 = | caption3 = [[Portland Aerial Tram]] car descends towards the [[South Waterfront]] district }} પોર્ટલેન્ડ મહાનગરીય ક્ષેત્રની પરિવહન સેવાઓ અમેરિકાના મુખ્ય શહેરો માટે સામાન્ય છે, જોકે ઓરેગોને શહેરી વિકાસ સીમાની અંદર સક્રિય જમીન ઉપયોગ યોજના અને ટ્રાન્ઝિટ-લક્ષી વિકાસ પર ભાર મૂક્યો છે જેનો અર્થ થયો કે પ્રવાસીઓ પાસે એકથી વધુ સુવિકસીત વિકલ્પો હાજર છે. કેટલાક પોર્ટલેન્ડવાસી પોતાના દૈનિક પરિવહન માટે માસ ટ્રાન્ઝિટનો ઉપયોગ કરે છે. 2008માં પોર્ટલેન્ડના કુલ પ્રવાસીઓમાંથી 12.6 % લોકો જાહેર ટ્રાન્ઝિટનો ઉપયોગ કરતા હતા.<ref>{{cite web |title=American Community Survey 2006, Table S0802 |publisher=[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] |url=http://factfinder.census.gov/servlet/STGeoSearchByListServlet?ds_name=ACS_2008_1YR_G00_ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212054754/http://factfinder.census.gov/servlet/STGeoSearchByListServlet?ds_name=ACS_2008_1YR_G00_ |url-status=dead }}</ref> ટ્રાઇમેટ આ વિસ્તારની મોટા ભાગની બસો અને MAX (મેટ્રોપોલિટન એરિયા એક્સપ્રેસનું ટૂંકું નામ) લાઇટ રેલ પ્રણાલીનું સંચાલન કરે છે જે શહેર અને પરા વિસ્તારોને જોડે છે. વેસ્ટસાઇડ એક્સપ્રેસ સર્વિસ અથવા WES ફેબ્રુઆરી 2009માં પોર્ટલેન્ડ પશ્ચિમી પરા વિસ્તારો માટે પ્રવાસી રેલ તરીકે ખુલી હતા જેમાં બીવર્ટન અને વિલ્સનવિલેને જોડવામાં આવે છે. પોર્ટલેન્ડ સ્ટ્રીટકાર પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી મારફત દક્ષિણ વોટરફ્રન્ટમાં અને ઉત્તરમાં નજીકના ઘરો અને બજારો સુધી સેવા આપે છે. વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં કેન્દ્રિત નિર્દિષ્ટ ભૌગોલિક ક્ષેત્રની ફ્રી રેલ ઝોનમાં ટ્રાઇમેક્સની મેક્સ અને સ્ટ્રીટકાર મફત છે. વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં ફિફ્થ અને સિક્સ્થ એવેન્યુ પોર્ટલેન્ડ ટ્રાન્ઝિટ મોલ છે. આ બંને માર્ગ સિમિત ઓટોમોબાઇલ ઉપયોગ સાથે મુખ્ય રૂપથી બસ અને લાઇટ રેલ ટ્રાફિકને સમર્પિત છે. ગહન સાર્વજનિક પરિવહન વિકાસ ચાલુ છે. બો લાઇટ રેલ લાઇન અને કેટલાક પારગમન વિકલ્પ જોડતું એક નવું વ્યાપારિક પારગમન મોલ નિર્માણાધિન છે. ટ્રાઈમેટ પણ પોતાના ટ્રાન્ઝિટટ્રેકર સાથે બસ અને ગાડીઓના વાસ્તવિક સમય પર નજર રાખે છે અને સોફ્ટવેર ડેવલપર્સને ડેટા ઉપલબ્ધ કરાવે છે તેથી તે પોતાના અનુકુલિત ઉપકરણોનું નિર્માણ કરી શકે.<ref>[http://www.myTrimet.com ટ્રિમેટ વેબસાઇટ]</ref> I-5 પોર્ટલેન્ડને વિલ્મેટ વેલી, દક્ષિણ ઑરેગોન, દક્ષિણને કેલિફોર્નિયા તરફથી અને ઉત્તરમાં વોશિંગ્ટન સાથે જોડે છે. I-405 શહેરના કેન્દ્રીય વ્યાપારિક ક્ષેત્રની આસપાસ I-5 સાથે ઘેરો બનાવે છે અને I-205 પૂર્વમાં લૂપ ફ્રીવે માર્ગ છે જે પોર્ટલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક સાથે જોડે છે. યુએસ 26 મેટ્રો ક્ષેત્રની અંદર આવજાને સરળ બનાવે છે અને પશ્ચિમ તરફ પ્રશાંત મહાસાગર અને માઉન્ટ હૂડ અને પૂર્વ તરફ કેન્દ્રીય ઑરેગોનની ઉપર જાય છે. યુએસ 30નું એક મુખ્ય બાયપાસ અને વ્યાપાર માર્ગ છે જે શહેરની વચ્ચેથી થઇને પશ્ચિમમાં એસ્ટોરિયા, ઓરોગોન, ગ્રેશમ, ઑરેગોન, પૂર્વીય ઉપનગરથી દૂર થઇને I-84ને જોડતા બોઇસ, ઇડાહો તરફ જાય છે. પોર્ટલેન્ડનું મુખ્ય એરપોર્ટ પોર્ટલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક છે જે વ્યાપાર ક્ષેત્રથી ઉત્તરપૂર્વમાં કાર દ્વારા 20 મિનિટના અંતરે (મેક્સ દ્વારા 40 મિનિટ) આવેલું છે. આ ઉપરાંત પોર્ટલેન્ડમાં ઑરેગોનનું એકમાત્ર જાહેર ઉપયોગ માટેનું હેલિપોર્ટ, ધ પોર્ટલેન્ડ ડાઉનટાઉન હેલિપોર્ટ આવેલું છે. રાષ્ટ્રીય પ્રવાસી રેલ પ્રણાલી એમ્ટ્રેક યુનિયન સ્ટેશન પર ત્રણ રૂટ પર પોર્ટલેન્ડને સેવા પૂરી પાડે છે. લાંબા અંતરની ટ્રેનના રૂટમાં કોસ્ટ સ્ટારલાઇટ (લોસ એન્જલસથી સિયેટલ સુધીની સેવા) અને એમ્પાયર બિલ્ડર (પોર્ટલેન્ડથી શિકાગો સુધીની સેવા) સામેલ છે. એમ્ટ્રેક કાસ્કેડ્સ પ્રવાસી ટ્રેનો વ્હેન્કુવર, બ્રિટિશ કોલંબિયા અને યુગેન, ઑરેગોન વચ્ચે દોડે છે અને પોર્ટલેન્ડને દિવસમાં અનેકવાર સેવા આપે છે. આ શહેર શહેરી સાઇક્લિંગ માટે વિશેષ રીતે અનુકુળ છે અને તેના રસ્તાઓના નેટવર્ક અને અન્ય સાઇકલ અનુકુળ સેવાઓ માટે લીગ ઓફ અમેરિકન બાઇસિક્લિસ્ટ્સ દ્વારા તેને માન્યતા મળી છે.<ref>{{cite web | url=http://www.bikeleague.org/media/press/ | title=League of American Bicyclists * Press Releases | publisher=Bikeleague.org | access-date=2008-10-06 | archive-date=2013-05-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130530133918/http://www.bikeleague.org/media/press/ | url-status=dead }}</ref> વિશ્વના સૌથી વધુ સાઇકલ અનુકુળ શહેરોમાં તે ઊંચું સ્થાન ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.virgin-vacations.com/site_vv/11-most-bike-friendly-cities.asp | title = 11 Most Bike Friendly Cities in the World – Bicycle friendly cities | work = Virgin Vacations | publisher = Virgin Airlines | access-date = 2009-06-18 | archive-date = 2010-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100101015142/http://virgin-vacations.com/site_vv/11-most-bike-friendly-cities.asp | url-status = dead }}</ref> બાઇસિકલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન એલાયન્સ એક વાર્ષિક બાઇસિકલ કોમ્યુટ ચેલેન્જ યોજે છે જેમાં હજારો પ્રવાસીઓ અંતર અને તેમના પ્રવાસની આવૃત્તિના આધારે ઇનામ તથા માન્યતા મેળવવા માટે સ્પર્ધા કરે છે.<ref>[http://www.bikecommutechallenge.com/oregon બાઇસિકલ કોમ્યુટ ચેલેન્જ ] માહિતી</ref> આશરે 8% પ્રવાસીઓ સાઇકલ પર કામે જાય છે જે કોઇ પણ મુખ્ય અમેરિકન શહેર કરતા વધુ પ્રમાણ છે અને રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી 10 ગણું પ્રમાણ છે.<ref>[http://online.wsj.com/article/SB124242099361525009.html ‘યુથ મેગ્નેટ’ શહેરોમાં મધ્યમ વયની કટોકટી] ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ. સુધારો 2009-06-14.</ref> ઝિપકાર અને યુ કાર શેર દ્વારા કાર શેરિંગની સુવિધા શહેરના રહેવાસીઓ અને કેટલાક પરા વિસ્તારના લોકો માટે ઉપલબ્ધ છે. પોર્ટલેન્ડમાં કોમ્યુટર એરિયલ કેબલવે, ધ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે જે વિલ્મેટ રિવર પર સાઉથ વોટરફ્રન્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટને માર્કેમ હિલ પર ઑરેગોન હેલ્થ એન્ડ સાયન્સ યુનિવર્સિટીના પરિસર સાથે જોડે છે. પોર્ટલેન્ડમાં પાંચ ઇનડોર સ્કેટપાર્ક છે અને ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ બર્નસાઇડ સ્કેટપાર્ક અહીં આવેલું છે. ગેબ્રિયલ સ્કેટપાર્ક તાજેતરમાં જ બન્યું છે જે 12 જુલાઈ, 2008ના રોજ ખોલવામાં આવ્યું હતું. અન્ય ચૌદ પર કામ ચાલુ છે.<ref>{{cite web |url=http://skateportland.org/?page_id=11 |title=19: Portland's Skatepark Master Plan |access-date=2006-07-18 |publisher=Skaters for Portland Skateparks |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102223531/http://skateportland.org/?page_id=11 |url-status=dead }}</ref> ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલએ કહ્યું હતું કે પોર્ટલેન્ડ “અમેરિકામાં સ્કેટબોર્ડ માટે સૌથી વધુ અનુકુળ શહેર બની શકે છે.”<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204119704574238073660408040.html|title=Skateboarding Capital of the World|last=Dougherty|first=Conor|date=July 30, 2009|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=2009-07-31}}</ref> == કાયદો અને સરકાર == {{See also|Government of Portland, Oregon}} [[File:PortlandCityHall.jpg|right|thumb|પોર્ટલેન્ડ સિટી હોલ]] પોર્ટલેન્ડ શહેરનો વહીવટ પોર્ટલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા થાય છે જેમાં મેયર અને ચાર કમિશનર- અને એક ઓડિટરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાંથી દરેકને શહેરભરમાંથી ચૂંટી કાઢવામાં આવે છે અને તેની મુદ્દત ચાર વર્ષની હોય છે. ઓડિટરનું કામ સરકારના કમિશન સ્વરૂપમાં મર્યાદાઓ નક્કી કરવાનું અને જાહેર સ્રોતના ઉપયોગ માટે જવાબદારી નક્કી કરવાનું છે. આ ઉપરાંત, ઓડિટર માહિતી પૂરી પાડે છે અને શહેરની સરકારને વિવિધ બાબતો પર જાણકારી આપે છે. નેબરહુડ ઇન્વોલ્વમેન્ટની સિટી ઓફિસ શહેરની સરકાર અને 95 લત્તાના સંગઠન માટે સંકલનનું કામ કરે છે જેને સાત સંગઠનના જૂથમાં વહેંચવામાં આવેલા છે. પોર્ટલેન્ડ અને તેની આસપાસા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં મેટ્રો સુવિધા છે જે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની એકમાત્ર સીધી ચૂંટાયેલી પ્રાદેશિક સરકાર છે. મેટ્રોના ચાર્ટરમાં જમીનના ઉપયોગ અને પરિવહન વ્યવસ્થા, ઘન કચરાનો નિકાલ, અને મેપ ડેવલપમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. તે ઑરેગોન કન્વેન્શન સેન્ટર, ઑરેગોન પ્રાણીસંગ્રહાલય, પોર્ટલેન્ડ સેન્ટર ફોર પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ અને પોર્ટલેન્ડ મેટ્રોપોલિટન એક્સપોઝિશન સેન્ટરની માલિકી ધરાવે છે અને સંચાલન કરે છે. ધ મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટી સરકાર પોર્ટલેન્ડ વિસ્તારને તથા વોશિંગ્ટન અને પશ્ચિમ અને દક્ષિણમાં ક્લેકામસ કાઉન્ટીને ઘણી સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. વહેલું નહીં તો પણ, 1950ના દાયકાથી પોર્ટલેન્ડમાં સરકારના દરેક સ્તરે ડેમોક્રેટિક પાર્ટીની મજબૂત તરફેણ કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=December 2008}} સ્થાનિક ચૂંટણી તટસ્થ હોય છે છતાં, શહેરના મોટા ભાગના ચૂંટાયેલા અધિકારીઓ ડેમોક્રેટ્સ છે. ઑરેગોન લેજિસ્લેચરમાં પણ શહેરના પ્રતિનિધિમંડળમાં ડેમોક્રેટ્સનું પ્રભુત્વ છે. ફેડરલ રીતે જોતા પોર્ટલેન્ડ ત્રણ કોંગ્રેસનલ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં વિભાજિત છે. મોટા ભાગનો શહેર ત્રીજા ડિસ્ટ્રીક્ટમાં છે જેનું પ્રતિનિધિત્વ અર્લ બ્લુમાનોર કરે છે જેમણે 1986થી લઇને 1996માં કોંગ્રેસમાં તેમની ચૂંટણી થઇ ત્યાં સુધી સિટી કાઉન્સિલમાં સેવા આપી હતી. વિલ્મેટ રિવરની પશ્ચિમમાં શહેરનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર ફર્સ્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટનો હિસ્સો છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ ડેવિડ વુ કરે છે. શહેરનો એક નાનકડો હિસ્સો ફિફ્થ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ કર્ટ સ્ક્રેડર કરે છે. તેઓ ત્રણેય ડેમોક્રેટ્સ છે, 1975થી કોઇ રિપબ્લિકને પોર્ટલેન્ડના નોંધપાત્ર વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું નથી. ઑરેગોનના બંને સેનેટર્સ, રોન વાઇડન અને જેફ મર્કલી પોર્ટલેન્ડના છે. પોર્ટલેન્ડના હાલના મેયર સેમ આદમ્સ 2009માં શહેરના પ્રથમ ખુલ્લેઆમ સજાતિય સંબંધ ધરાવતા મેયર બન્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.sovo.com/2009/1-9/news/national/9647.cfm |title=પોર્ટલેન્ડ સજાતિય સંબંધ ધરાવતા મેયર સાથેનું યુએસનું સૌથી મોટું શહેર બન્યું – સધર્ન વોઇસ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616134227/http://www.sovo.com/2009/1-9/news/national/9647.cfm |url-status=dead }}</ref> તે સમયે પોર્ટલેન્ડ જીએલબીટી (GLBT) મેયર ધરાવતું યુ.એસ.નું સૌથી મોટું શહેર બન્યું હતું. 2004માં મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટીએ ઑરેગોન બેલોટ મેજર 36 વિરૂદ્ધ 59.7% મત આપ્યા હતા જે મુજબ ઑરેગોનના બંધારણમાં સુધારો થવાનો હતો અને એક સ્ત્રી અને એક પુરુષ વચ્ચેના લગ્નને જ માન્યતા મળવાની હતી અને સમાન લિંગના લગ્ન પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો હતો. જોકે આ પગલું રાજ્યવ્યાપી મતમાં 56.6% મત સાથે પસાર થયું હતું. બેન્ટન કાઉન્ટી, જેમાં ઑરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનું ઘર કોર્વાલિસ સામેલ છે, એકમાત્ર એવી અન્ય કાઉન્ટી છે જ્યાં આ પગલું નિષ્ફળ ગયું હોય.<ref>[http://www.uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&amp;off=60&amp;elect=0&amp;fips=41&amp;f=0 ઑરેગોન મેઝર 36 રિઝલ્ટ્સ બાય કાઉન્ટી ]</ref> === આયોજન અને વિકાસ === [[File:PortlandOR-aerial.jpg|thumb|મધ્ય પોર્ટલેન્ડની આકાશમાંથી છબિ]] [[File:PDX1966PGEplant.jpg|thumb|right|1966ના ફોટોમાં ડાઉનટાઉનના કિનારે સૉડસ્ટથી સંચાલિત વીજ મથક જોવા મળે જે ગીચ રહેણાક વિકાસ માટે જગ્યા ખુલ્લી કરવા દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.પૃષ્ઠભૂમિકામાં ઊંચી ઇમારતો પોર્ટલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ કમિશનના પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટો હતા.]] શહેરે છેક 1903થી શહેરી આયોજનના નિષ્ણાતોની સલાહ લીધી છે. વોશિંગ્ટન પાર્ક અને દેશના સૌથી શ્રેષ્ઠ ગ્રીનવે પૈકીના એક, 40 માઇલ લૂપનો વિકાસ શરૂ થયો જેમાં શહેરના ઘણા ઉદ્યાનોને આંતરિક રીતે જોડવામાં આવ્યા છે. પોર્ટલેન્ડને ઘણી વાર જમીનના ઉપયોગના આયોજનના નિયંત્રણ સાથેના શહેર તરીકે ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે.<ref name="smartplan">{{cite web | title = The "Smart Growth" Debate Continues | publisher = Urban Mobility Corporation | date = May/June 2003 | url = http://www.innobriefs.com/editor/20030423smartgrowth.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdOobtC?url=http://www.innobriefs.com/editor/20030423smartgrowth.html | url-status = dead }}</ref> તેના માટે મુખ્યત્વે 1973માં ગવર્નર ટોમ મેકકોલ દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી રાજ્યવ્યાપી જમીન જાળવણીની નીતિ જવાબદાર છે જે ખાસ કરીને દરેક શહેર અને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર માટે શહેરી વિકાસ સીમા (યુજીબી) માટેની જરૂરિયાત સંબંધિત હતી. તેનાથી એકદમ વિરૂદ્ધ ઉદાહરણ સામાન્ય રીતે હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ છે જે એવું શહેર છે જેમાં ઓછા નિયંત્રણ છે અથવા બિલકુલ નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/the_thread/hotproperty/archives/2007/10/how_houston_get.html |title=How Houston gets along without zoning - BusinessWeek |publisher=Businessweek.com |date= |access-date=2008-10-20 |archive-date=2008-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306050645/http://www.businessweek.com/the_thread/hotproperty/archives/2007/10/how_houston_get.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/travel/destinations/cityguides/houston/2003-10-07-spotlight-zoning_x.htm |title= Houston: A city without zoning |publisher=Usatoday.com |author=Sherry Thomas, special for USATODAY.com |date=Posted 10/30/2003 12:20 PM |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.planetizen.com/node/109 |title=Zoning Without Zoning &#124; Planetizen |publisher=Planetizen.com |author=Author: Michael Lewyn |date= |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DEFDB103FF934A2575BC0A960948260 |title=FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning - New York Times |publisher=Query.nytimes.com |author=Robert Reinhold |date=Published: August 17, 1986 |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2006/04/10/editorial1.html |title='The only major U.S. city without zoning' - Houston Business Journal: |publisher=Houston.bizjournals.com |date= |access-date=2008-10-20}}</ref> 1979માં અપનાવાયેલી પોર્ટલેન્ડની શહેરી વિકાસ સીમાથી શહેરી વિસ્તારો (જ્યાં ગીચ વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે અને તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રીત છે)ને પરંપરાગત કૃષિ જમીન (જ્યાં બિન-ખેતી વિકાસ પરના નિયંત્રણો અત્યંત કડક છે)થી અલગ પાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.oregon.gov/LCD/goals.shtml સ્ટેટવાઇડ પ્લાનિંગ ગોલ્સ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103211716/http://www.oregon.gov/LCD/goals.shtml |date=2011-11-03 }} ઑરેગોન ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેન્ડ કન્ઝર્વેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ. સુધારો ડિસેમ્બર 23, 2007</ref> આ સામાન્ય રીતે એવો સમય હતો જ્યારે ઓટોમોબાઇલના ઉપયોગના કારણે ઘણા વિસ્તારોએ પોતાના મુખ્ય શહેરોની અવગણના કરી અને આંતરરાજ્ય હાઇવે, પરા વિસ્તાર અને સેટેલાઇટ શહેરોની તરફેણ કરવામાં આવી હતી. વસતીમાં વધારો થયો હોવાથી શહેરી વિકાસ સીમા અંદરની અવિકસીત જમીન ઘટી છે, તેથી નિયમોમાં છુટછાટ આપવા માટે દબાણ વધ્યું છે.{{Citation needed|date=October 2008}} વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીમાં નાઇકી અને ઇન્ટેલ જેવી બે મોટી રોજગારદાતા કંપનીઓની ઝડપી વૃદ્ધિએ દબાણમાં વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી છે.{{Citation needed|date=October 2008}} રાજ્યના અસલ નિયમો પ્રમાણે શહેરી વિકાસ સીમા વિસ્તારવાની જોગવાઇ હતી, પરંતુ ટીકાકારોને લાગ્યું હતું કે તેમાં સફળતા મળી રહી નથી. 1995માં રાજ્યએ એક કાયદો પસાર કર્યો જેના હેઠળ શહેરોએ યુજીબી વિસ્તારવાનું જરૂરી બન્યું જેથી અંદાજિત વૃદ્ધિના સ્તરે 20 વર્ષ માટે ભવિષ્યના હાઉસિંગ માટે અવિકસિત જમીનનો પૂરવઠો મળી રહે.<ref>{{cite web | title = Comprehensive Land Use Planning Coordination | publisher = Legislative Counsel Committee of the Oregon Legislative Assembly | url = http://www.leg.state.or.us/ors/197.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2012-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121028035146/http://www.leg.state.or.us/ors/197.html | url-status = dead }}</ref> પોર્ટલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ કમિશન અર્ધ જાહેર એજન્સી છે જે બજાર વિસ્તારના વિકાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. શહેરની અર્બન રિન્યુએબલ એજન્સી તરીકે કામ કરવા માટે શહેરના મતદારોએ તેની રચના 1958માં કરી હતી. તે શહેરમાં આવાસ અને આર્થિક વિકાસના કાર્યક્રમ પૂરા પાડે છે અને જંગી પ્રોજેક્ટ રચવા માટે મોટા સ્થાનિક વિકાસકર્તાઓ સાથે પડદા પાછળ કામ કરે છે. 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં પીડીસી (PDC) એ ઇટાલીયન-યહુદી પડોશના શહેરના મધ્ય ભાગને તોડી પાડવામાં આગેવાની લીધી હતી. આ વિસ્તાર આઇ-405 ફ્રીવે, વિલ્મેટ રિવર, ફોર્થ એવેન્યુ અને માર્કેટ સ્ટ્રીટ વચ્ચે આવેલો હતો. મેયર નીલ ગોલ્ડસ્કમિટએ 1972માં પદ સંભાળ્યું હતું અને મધ્યસ્થ વિસ્તારમાં રહેણાક અને સંબંધિત જીવંતતા પરત લાવવાની હિમાયત કરી હતી જે સાંજે 5 વાગ્યા પછી ખાલી થઇ જતા હતા. આ પ્રયાસોથી ત્યાર પછીના 30 વર્ષ સુધી નાટ્યાત્મક અસર પડી હતી, અને અનેક હજાર નવા રહેણાક એકમો આ 3 વિસ્તારોમાં સ્થપાયા હતાઃ પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીથી ઉત્તરમાં (આઇ-405 ફ્રીવે, એસડબલ્યુ બ્રોડવે અને એસડબલ્યુ ટેલર સ્ટ્રીટ વચ્ચે.), માર્કેમ (આઇ-5) પુલ નીચે વોટરફ્રન્ટ પાસે રિવરપેલેસ વિકાસ અને પર્લ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં સૌથી નોંધપાત્ર વિકાસ (આઇ-405, બર્નસાઇડ સેન્ટ., એનડબલ્યુ નોર્થઅપ સેન્ટ., અને એનડબલ્યુ નાઇન્થ એવેન્યુ) પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી જ્યોગ્રાફી ડિપાર્ટમેન્ટના સેન્ટર ફોર મેપિંગ રિસર્ચમાં આવેલી ધ અર્બન ગ્રીનસ્પેસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ બાંધકામના અને કુદરતી પર્યાવરણના વધુ સારા સંકલનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ શહેરી પાર્ક, ટ્રેઇલ, અને નૈસર્ગિક વિસ્તારોના આયોજન માટે સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક સ્તરે કામ કરે છે. ''ગ્રિસ્ટ'' સામયિક પ્રમાણે પોર્ટલેન્ડ વિશ્વમાં રિકઝેવિક, [[આઇસલૅન્ડ|આઇસલેન્ડ]] પછી બીજા ક્રમનું સૌથી વધુ ઇકો-ફ્રેન્ડલી અથવા “ગ્રીન” શહેર છે.<ref>{{cite web | title = Grist 15 Green Cities | publisher = ''Grist'' Magazine Online | url = http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/index.html | access-date = 2007-01-02 | archive-date = 2011-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110102130205/http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/index.html | url-status = dead }}</ref> 2010માં મૂવ, આઇએનસી.એ પોર્ટલેન્ડને “ટોચના 10 સૌથી હરિયાળા શહેરો”ની યાદીમાં મૂક્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.oregonlive.com/idahosportugal/index.ssf/2010/03/portland_makes_list_of_top_10.html|title=Top 10 greenest cities: Portland makes the cut|last=Sienstra|date=2010-03-24|work=[[The Oregonian]]|access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.move.com/home-finance/real-estate/general/top-greenest-cities-in-us.aspx|title=The Top 10 Greenest Cities|last=Kipen|first=Nicki|date=2010-03-24|work=[[Move.com]]|access-date=24 March 2010|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/69hdRdHwz?url=http://www.realtor.com/home-finance/real-estate/general/top-greenest-cities-in-us.aspx|url-status=dead}}</ref> === વાણી સ્વાતંત્ર્ય === ઑરેગોનના બંધારણમાં વાણી સ્વાતંત્ર્યને મજબૂત રક્ષણ અપાયું છે જેને ઑરેગોન સુપ્રીમ કોર્ટ હેનરી વી ઑરેગોન બંધારણ 1987 દ્વારા માન્ય રખાયું છે જેમાં ખાસ જણાવાયું છે કે પૂર્ણ નગ્નતા અને સ્ટ્રીપ ક્લબમાં લેપ ડાન્સ વાણી સ્વાતંત્ર્યનો હિસ્સો છે.<ref>{{cite web | last = Busse | first = Phil | publisher = [[The Portland Mercury]] | title = Cover Yourself! | date = November 7, 2002 | url = http://www.portlandmercury.com/portland/Content?oid=27886&category=22101 | access-date = 2007-02-01 }}</ref> પોર્ટલેન્ડમાં માથા દીઠ સ્ટ્રીપ ક્લબની સંખ્યા લાસ વેગાસ કે સાન ફ્રાન્સિસ્કો કરતા પણ વધુ હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | last = Moore | first = Adam S. | coauthors = Beck, Byron | title = Bump and Grind | publisher = [[Willamette Week]] | date = November 8, 2004 | url = http://www.wweek.com/story.php?story=6093 | access-date = 2007-02-01 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdVNoXh?url=http://www.wweek.com/portland/article-4194-1995.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=6088041&page=1 | title = Strip Club Teases Small Oregon City—In National Capital of Stripping, Residents Say Free Speech Has Gone Too Far | author = Susan Donaldson James | publisher = ABC News | date = October 22, 2008 | access-date = 2008-12-08 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/8263157.html | title = Judge: Salem lap dances protected by constitution | author = Associated Press | work = KATU News | date = June 30, 2007 | access-date = 2008-12-08 | archive-date = 2012-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120506210914/http://www.katu.com/news/local/8263157.html | url-status = dead }}</ref> એક ન્યાયાધીશે નવેમ્બર 2008માં એક નગ્ન સાઇકલસવાર સામેના આરોપો એવા આધાર પર નકારી કાઢ્યા હતા કે શહેરની વાર્ષિક વર્લ્ડ નેકેડ બાઇક રાઇડ “પોર્ટલેન્ડની સારી રીતે પ્રસ્થાપિત પરંપરા હતી.”<ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/34445764.html | title = Judge: riding in the buff is 'tradition,' man cleared | work = Associated Press | publisher = KATU | date = November 21, 2008 | access-date = 2008-12-08 | archive-date = 2009-01-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090122082145/http://www.katu.com/news/local/34445764.html | url-status = dead }}</ref> 2009ની નેકેડ બાઇક રાઇડ<ref>{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=i5wSKi5Bchk | title = BUTTCRACKS AND BICYCLES: the Portland naked bike ride 2009! | author = magnifiquem | work = YouTube | date = June 12, 2009 | access-date = 2009-06-22 }}</ref> કોઇ મોટી ઘટના વગર યોજાઇ હતી. શહેર પોલીસે ટ્રાફિકનું સંચાલન કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/48028862.html | title = Cyclists bare all in naked ride through Portland | date = June 14, 2009 | work = KATU | access-date = 2009-06-22 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hiBW0JZ?url=http://www.katu.com/news/local/48028862.html | url-status = dead }}</ref> તેમાં લગભગ 3000થી 5000 લોકોએ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web | url = http://pdxpipeline.wordpress.com/2009/06/15/portland-naked-bike-ride-5000-people-pictures-story/ | title = Portland Naked Bike Ride: 5000 People | date = June 15, 2009 | work = PDX Pipeline | author = Jonathan Maus, BikePortland | access-date = 2009-06-22 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://bikeportland.org/2009/06/14/world-naked-bike-ride-was-it-good-for-you/ | title = An estimated 5,000 take part in Portland's Naked Bike Ride | author = Jonathan Maus | work = Bike Portland | date = June 14, 2009 | access-date = 2009-06-22 }}</ref> હિંસક પ્રતિભાવ આપવાની શક્યતા હોય તેવી વ્યક્તિને જાહેરમાં અપમાનિત કરતા અટકાવતા રાજ્યના એક કાયદાની પોર્ટલેન્ડમાં ચકાસણી થઇ હતી અને રાજ્યની સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સર્વાનુમતે રદ કરાયો હતો તેમાં એવું કારણ અપાયું હતું કે તેનાથી વાણી સ્વાતંત્ર્યના રક્ષણનો ભંગ થાય છે અને વધુ પડતો વિસ્તૃત છે.<ref>{{cite web | url = http://www.seattlepi.com/local/375034_racist15.html | title = Oregon Court: Racist, insulting speech is protected | date = August 14, 2008 | author = Associated Press | work = Seattle Post-Intelligencer | access-date = 2008-12-08 }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop | 1850 = 821 | 1860 = 2874 | 1870 = 8293 | 1880 = 17577 | 1890 = 46385 | 1900 = 90426 | 1910 = 207214 | 1920 = 258288 | 1930 = 301815 | 1940 = 305394 | 1950 = 373628 | 1960 = 372676 | 1970 = 382619 | 1980 = 366383 | 1990 = 437319 | 2000 = 529121 | estyear= 2009 | estimate= 566141 | footnote = U.S. Census Bureau<ref>{{cite web | title = State & County QuickFacts | publisher = U.S. Census Bureau | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/41/4159000.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hd3i5Qq?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/41/4159000.html | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web | title = Oregon - Place Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau | url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US41&-_box_head_nbr=GCT-T1-R&-ds_name=PEP_2009_EST&-_lang=en&-format=ST-9S&-_sse=on | access-date = 2010-07-09 | archive-date = 2010-02-01 | archive-url = https://www.webcitation.org/5nDh5p9BC?url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US41&-_box_head_nbr=GCT-T1-R&-ds_name=PEP_2009_EST&-_lang=en&-format=ST-9S&-_sse=on | url-status = dead }}</ref>|}} 2000ના આંકડા પ્રમાણે શહેરમાં 529,121 લોકો વસવાટ કરતા હતા જેઓ 223,737 ઘર અને 118,356 પરિવારમાં રહેતા હતા. વસતીની ગીચતા પ્રતિ ચોરસ માઇલ 4,228.38 વ્યક્તિ હતી. (1,655.31/વર્ગ કિમી). શહેરમાં 237,307 રહેણાક એકમો છે જેની સરેરાશ ગીચતા 1,766.7/ચોરસ માઇલ (682.1/વર્ગ કિમી) છે. {| class="wikitable" ! colspan="3"|2006-2008 અમેરિકન કોમ્યુનિટી સરવે અંદાજ<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US4159000&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-_sse=on |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://archive.today/20200216012254/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US4159000&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-_sse=on |url-status=dead }}</ref> ! ''(NH)'' ! ''(DC)'' |- align="right" | 433,172 | 78.6% | align="left"|'''શ્વેત''' | ''74.0%'' | ''81.9%'' |- align="right" | 36,036 | 6.5% | align="left"|'''એશિયાઇ''' | ''6.5%'' | ''7.7%'' |- align="right" | 35,246 | 6.4% | align="left"|'''અશ્વેત અને આફ્રિકન અમેરિકન''' | ''6.3%'' | ''7.7%'' |- align="right" | 7,629 | 1.4% | align="left"|'''અમેરિકન ઇન્ડિયન, અલાસ્કા નેટિવ''' | ''0.6%'' | ''2.8%'' |- align="right" | 2,668 | 0.5% | align="left"|'''મૂળભૂત હવાઇયન, પેસિફિક આઇલેન્ડર''' | ''0.5%'' | ''0.6%'' |- align="right" | 16,026 | 2.9% | align="left"|'''અન્ય કોઇ જાતિ''' | ''0.2%'' | ''3.2%'' |- align="right" | 20,449 | 3.7% | align="left"|'''બે અથવા વધુ જાતિ''' | ''3.2%'' | rowspan="5" valign="bottom"|''103.9%'' |- align="right" | 551,226 | 100% | align="left"| '''તમામ જાતિઓનું કુલ''' | rowspan="3" valign="bottom"|''91.2%'' |- align="right" | 48,627 | 8.8% | align="left"| '''કુલ હિસ્પેનિક/લેટિનો''' (કોઇ પણ જાતિના) |- align="right" | colspan="3"| '''''(NH)'' ''' '' જાતિ દ્વારા કુલ નોન-હિસ્પેનિક્સ'' |- align="right" | colspan="4"| '''''(DC)'' ''' '' કુલ, બેવડા/ત્રેવડી ગણતરી 'બે અથવા વધુ જાતિ''' |- |} ઑરેગોન રાજ્યની એવરેજની સરખામણીમાં પોર્ટલેન્ડની મિડિયન હાઉસ મૂલ્ય રાજ્યની સરેરાશથી વધુ છે, અને તેમાં અશ્વેત, હિસ્પેનિક અને વિદેશમાં જન્મેલા લોકોનું પ્રમાણ રાજ્યની સરેરાશથી નોંધપાત્ર વધુ છે.{{Citation needed|date=March 2009}} 223,737 પરિવારમાંથી 24.5%માં તેમની સાથે 18 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો રહે છે, 38.1% પરિણીત દંપતિ સાથે રહે છે, 10.8% માં મહિલા સભ્ય છે પરંતુ પતિ હાજર નથી, અને 47.1% બિન-પરિવાર છે. કુલ ઘરમાંથી 34.6% માં વ્યક્તિગત રીતે રહે છે અને 9%માં કોઇ વ્યક્તિ એકલી રહે છે જેની ઉમર 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ છે. સરેરાશ ઘરમાં 2.3 વ્યક્તિ રહે છે અને સરેરાશ પરિવારમાં 3 સભ્ય હોય છે. ઉમરની વહેંચણીમાં 21.1%ની ઉમર 18 વર્ષથી ઓછી, 10.3%ની ઉમર 18થી 24 વર્ષ વચ્ચે, 34.7%ની ઉમર 25થી 44 વર્ષ સુધી, 22.4%ની ઉમર 45થી 64 વચ્ચે અને 11.6%ની ઉમર 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ છે. સરેરાશ ઉમર 35 વર્ષ છે. દરેક 100 મહિલા દીઠ 97.8 પુરુષ છે. 18 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયની દર 100 મહિલા દીઠ 95.9 પુરુષ છે. શહેરમાં ઘર દીઠ સરેરાશ આવક 40,146 ડોલર છે અને પરિવાર દીઠ સરેરાશ આવક 50,271 ડોલર છે. પુરુષોની સરેરાશ આવક 35,279 ડોલર અને મહિલાઓની સરેરાશ આવક 29,344 ડોલર છે. શહેરની માથાદીઠ આવક 22,643 ડોલર છે. વસતીનો 13.1% હિસ્સો અને પરિવારોનો 8.5% હિસ્સો ગરીબી રેખા નીચે જીવે છે. કુલ વસતીમાંથી 18 વર્ષથી નીચી વયના 15.7% લોકો અને 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયના 10.4% લોકો ગરીબી રેખાથી નીચે જીવે છે. વંશના આધારે આવકનું વિભાજન દર્શાવતા આંકડા હાલના સમયે ઉપલબ્ધ નથી. શહેરની વસતી વધી રહી હોવા છતાં બાળકોની કુલ સંખ્યામાં ઘટાડો થઇ રહ્યો છે, જેનાથી જાહેર શાળાઓની સિસ્ટમ પર દબાણ આવ્યું છે અને શાળાઓ ઘટવા લાગી છે. 2005ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પોર્ટલેન્ડમાં 1925ની સરખામણીમાં હવે ઓછા બાળકો ભણવા જાય છે, જ્યારે શહેરની વસતી આટલા સમયમાં લગભગ બમણી થઇ ગઇ છે. શહેરમાં આગામી એક દાયકા સુધી દર વર્ષે ત્રણથી ચાર પ્રાથમિક શાળાઓ બંધ કરવી પડશે.<ref>{{ cite news | last = Egan | first = Timothy | url = http://www.nytimes.com/2005/03/24/national/24childless.html?ei=5090&en=cbfa254535a51a5f&ex=1269320400&partner=rssuserland&pagewanted=all&position= | title = Vibrant Cities Find One Thing Missing: Children | publisher = ''[[The New York Times]]'' | date = March 24, 2005 }}</ref> 1940માં પોર્ટલેન્ડમાં આફ્રિકન-અમેરિકન વસતી આશરે 2000 જેટલી હતી જેમાં મોટી સંખ્યામાં રેલરોડના કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારો હતા.<ref name="maccoll">{{cite book | last = MacColl | first = E. Kimbark | authorlink = | coauthors = | title = The Growth of a City: Power and Politics in Portland, Oregon 1915-1950 | url = https://archive.org/details/growthofcitypowe0000macc | origyear = 1979 | edition = | year = 1979 | publisher = The Georgian Press | location = Portland, [[Oregon]] | isbn = 0-9603408-1-5 }}</ref> યુદ્ધ સમયે સ્વતંત્રતા જહાજ નિર્માણની તેજી વખતે કામદારોની જરૂરિયાત પડી હોવાથી શહેરમાં ઘણા અશ્વેતો આવ્યા હતા. અશ્વેતોનો નવો પ્રવાહ ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેવા લાગ્યો હતો જેમ કે એલ્બિના ડિસ્ટ્રીક્ટ અને વેનપોર્ટ. વેનપોર્ટનો જેમાં નાશ થયો તે મે 1948માં પૂર વખતે એકમાત્ર સંકલિત પાડોશ ખતમ થઇ ગયું અને શહેરના એનઇ ચતુર્થાંશમાં અશ્વેતોનો પ્રવાહ ચાલુ રહ્યો હતો.<ref name="maccoll"></ref> પોર્ટલેન્ડમાં 7.90% લોકો આફ્રિકન અમેરિકન છે અને રાજ્યની સરેરાશ કરતા આ આંકડો ચાર ગણો છે. ઑરેગોનના આફ્રિકન-અમેરિકનોમાંથી બે તૃતિયાંશ કરતા વધુ લોકો પોર્ટલેન્ડમાં રહે છે.<ref name="maccoll"></ref> 2000ની વસતી ગણતરી મુજબ તેની ત્રણ હાઇસ્કૂલો (ક્લિવલેન્ડ, લિંકન અને વિલ્સન)માં 70%થી વધુ વિદ્યાર્થી શ્વેત હતા જે એકંદરે વસતીનું પ્રતિબિંબ આપે છે જ્યારે જેફરસન હાઇ સ્કૂલમાં 76% બિન શ્વેત હતા. બાકીની છ શાળાઓમાં મોટી સંખ્યામાં બિન શ્વેતો છે જેમાં અશ્વેતો અને એશિયનો સામેલ છે. હિસ્પેનિક વિદ્યાર્થીઓની એવરેજ વિલ્સનમાં 3.3% અને રુઝવેલ્ટમાં 31% હતી. <ref>[ http://en.wikipedia.org/wiki/Roosevelt_High_School_(Portland,_Oregon)|{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} title = Abernethy Elementary School: Recent Enrollment Trends, 1995-96 through 2002-03 | publisher = Portland Public Schools, Prepared by Management Information Services | url = http://www.pps.k12.or.us/depts/mis/enroll/current/EnrollxSchl95-03.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307171009/http://www.pps.k12.or.us/depts/mis/enroll/current/EnrollxSchl95-03.pdf |date=2012-03-07 }} | format = PDF | date = October 30, 2002 ]</ref> પોર્ટલેન્ડ શહેરમાં એલજીબીટી (LGBT)ની વસતી દેશમાં સાતમા ક્રમે છે, 8.8% વસાહતીઓ સજાતિય સંબંધો ધરાવે છે અને મેટ્રો વિસ્તારમાં તેમનું પ્રમાણ 6.1% છે અને રાષ્ટ્રમાં તે ચોથા ક્રમે છે.<ref name="ACSGates">ગેરી જે. ગેટ્સ{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&nbsp;[[Mebibyte|MiB]]<!-- application/pdf, 2180309 bytes -->}} વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006. 20 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> ==ગુનાખોરી== હત્યા સિવાયની તમામ કેટેગરીમાં પોર્ટલેન્ડમાં ગુનાખોરીનો આંક રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઊંચો છે.<ref>{{cite web | url = http://www.cityrating.com/citycrime.asp?city=Portland&state=OR | title = Crime Statistics | work = City Rating | year = 2003 | access-date = 2010-04-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101228231418/http://www.cityrating.com/citycrime.asp?city=Portland&state=OR | archive-date = 2010-12-28 | url-status = dead }}</ref> == શિક્ષણ == પોર્ટલેન્ડમાં છ પબ્લિક સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ અને અનેક ખાનગી શાળાઓ છે. પોર્ટલેન્ડ પબ્લિક સ્કૂલ એ સૌથી મોટી સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. અહીં ઘણી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ પણ આવેલી છે જેમાં પોર્ટલેન્ડ કોમ્યુનિટી કોલેજ, પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને ઑરેગોન હેલ્થ એન્ડ સાયન્સ યુનિવર્સિટી સૌથી મોટી છે. આ શહેરમાં ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ જેવી કે યુનિવર્સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડ, રીડ કોલેજ અને લુઇસ એન્ડ ક્લાર્ક કોલેજ આવેલી છે. === સંગ્રહાલયો=== અહીં ઘણા શૈક્ષણિક મ્યુઝિયમ્સ છે જેમાં સામેલ છેઃ ====ઑરેગોન મ્યુઝિયમ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી==== ઑરેગોન મ્યુઝિયમ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (ઓએમએસઆઇ)માં પુખ્તવયના લોકો અને બાળકો માટે અનેક પ્રવૃત્તિ થાય છે. ઓએમએસઆઇ (OMSI)માં પાંચ મુખ્ય હૉલ છે જેમાંથી મોટા ભાગનામાં નાની પ્રયોગશાળાઓ છેઃ અર્થ સાયન્સ હૉલ, લાઇફ સાયન્સ હૉલ, ટર્બાઇન હૉલ, સાયન્સ પ્લેગ્રાઉન્ડ અને ફિચર્ડ એક્ઝિબિટ હૉલ. ફિચર્ડ એક્ઝિબિટ હૉલમાં દર અમુક મહિને એક નવું પ્રદર્શન યોજાય છે. પ્રયોગશાળાઓમાં રસાયણ શાસ્ત્ર, ભૌતિક શાસ્ત્ર, ટેકનોલોજી, લાઇફ, પેલેઓન્ટોલોજી, અને વોટરશેડ સામેલ છે. OMSIમાં બીજા અનેક વિશિષ્ટ આકર્ષણો છે, જેમ કે યુએસએસ બ્લુબેક (એસએસ-581), ધ ઓમ્નીમેક્સ ડોમ થિયેટર અને OMSIનું કેન્ડેલ પ્લાનેટેરિયમ. યુએસએસ બ્લુબેક એ યુએસ નેવીમાં સામેલ થયેલી છેલ્લી બિન-આણ્વિય ફાસ્ટ એટેક સબમરીન હતી અને OMSI દૈનિક ટુર કરાવે છે.<ref name="Oregon Museum of Science and Industry">{{Cite web|url=http://www.omsi.edu/submarine|title=USS Blueback: The Real Thing|access-date=2010-07-22}}</ref> ધ ઓમ્નીમેક્સ ડોમ થિયેટર એ આઇમેક્સ (IMAX) મોશન પિક્ચર ફોર્મેટનો પ્રકાર છે જેમાં મૂવીને ડોમ્ડ પ્રોજેક્શન સપાટી પર પ્રોજેક્ટ કરવામાં આવે છે. OMSIના ઓમ્નીમેક્સ ડોમ થિયેટર ખાતે પ્રોજેક્શનની સપાટી 6,532 ચોરસ ફુટ છે. ઓમ્નીમેક્સ થિયેટર મોશન પિક્ચર ઉદ્યોગમાં સૌથી મોટી ફ્રેમનો ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટાન્ડર્ડ 35 એમએમની ફિલ્મ કરતા આ ફ્રેમ દશ ગણી મોટી હોય છે.<ref name="Oregon Museum of Science and Industry"/> OMSIનું કેન્ડેલ પ્લાનેટેરિયમ સમગ્ર પ્રશાંત ઉત્તરપશ્ચિમમાં સૌથી વધુ મોટું અને તકનીકની દૃષ્ટિએ સૌથી આધુનિક પ્લાનેટેરિયમ છે.<ref name="Oregon Museum of Science and Industry"/> ====પોર્ટલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ==== પોર્ટલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ પાસે શહેરનો સૌથી મોટો કલાકૃતિઓનો સંગ્રહ છે અને દર વર્ષે અનેક ટુર પ્રદર્શનોનું આયોજન કરે છે, તાજેતરમાં આધુનિક અને સમકાલિન કળાની પાંખના ઉમેરા સાથે તે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના પચીસ સૌથી મોટા મ્યુઝિયમોમાં સામેલ થયું છે. == બાજુ બાજુના નગરો == પોર્ટલેન્ડ નવ બાજુ બાજુના નગરો ધરાવે છેઃ<ref>{{cite web | title = About Portland's Sister Cities | publisher = Office of Mayor Sam Adams | url = http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49918 | access-date = 2009-03-18 | archive-date = 2009-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090616201710/http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49918 | url-status = dead }}</ref> <div style="float:left;width:48%"> * {{Flagicon|Israel}} એશ્કેલોન, [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયલ]] * {{Flagicon|Taiwan}} કાઓહસિયુંગ, તાઇવાન * {{Flagicon|South Korea}} ઉલ્સાન, [[દક્ષિણ કોરિયા|સાઉથ કોરિયા]] * {{Flagicon|Zimbabwe}} મુતારે, ઝિમ્બાબ્વે * [279]ગુઆડાલજરા, મેક્સિકો </div><div style="float:right;width:48%"> * {{Flagicon|Russia}} ખબારોસ્ક, રશિયા * {{Flagicon|Japan}} સાપારો, જાપાન * {{Flagicon|China}} સુઝહો, [[ચીન|ચીન]] * {{Flagicon|Italy}} બોલોગ્ના, ઇટાલી </div> {{-}} <br> પોર્ટલેન્ડ એક “ફ્રેન્ડશિપ સિટી”ના સંબંધ પણ ધરાવે છેઃ * {{Flagicon|Estonia}} તાલિન, [[ઈસ્ટોનિયા|ઇસ્ટોનિયા]]<ref>{{Cite web |url=http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49951&a=235160 |title=સિસ્ટર સિટી પ્રોગ્રામ વિશે |access-date=2021-07-10 |archive-date=2009-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616235442/http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49951&a=235160 |url-status=dead }}</ref> == ગેલેરી == <center> <gallery> File:Portland or 1897.png|પોર્ટલેન્ડના 1897ના ટોપોગ્રાફિક નકશામાં શેરીઓ, રેલમાર્ગ, અને કોલંબિયા સ્લાઉમાં મહત્ત્વના તફાવત જોવા મળે છે. File:Portland rose.jpg|પોર્ટલેન્ડના ઇતિહાસમાં ગુલાબનું મહત્ત્વનું સ્થાન રહ્યું છે જેના પરથી તેનું એક ઉપનામ પડ્યું છે. File:Portland Max Tunnel.jpg|ઑરેગોન ઝુ ખાતે મેક્સ લાઇટ રેલ અને અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન File:Panorama of Portland, Oregon from atop the KOIN Tower.jpg|કોઇન (KOIN) સેન્ટરની ટોચ પરથી વિલ્મેટ રિવરનું ચિત્ર </gallery></center> == આ પણ જુઓ == {{Portal|Oregon}} * પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોનના લોકોની યાદી * 1972 પોર્ટલેન્ડ-વ્હેન્કુવર ટોર્નાડો * પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન સ્થિત હોસ્પિટલોની યાદી ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * સી. એબોટ, ''ગ્રેટર પોર્ટલેન્ડઃ અર્બન લાઇફ એન્ડ લેન્ડસ્કેપ ઇન ધ પેસિફિક નોર્થવેસ્ટ'' . ફિલાડેલ્ફિયાઃ યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા પ્રેસ, 2001. આઈએસબીએન 0-8122-1779-9 * સી. ઓઝાવા (ઇડી.), ''ધ પોર્ટલેન્ડ એજઃ ચેલેન્જિસ એન્ડ સક્સેસિસ ઇન ગ્રોઇંગ કમ્યુનિટિઝ'' . વોશિંગ્ટનઃ આઇલેન્ડ પ્રેસ, 2004. ISBN 1-55963-695-5. * ચક પલાહનિયુક, ''[[Fugitives and Refugees: A Walk in Portland, Oregon]]'' . ક્રાઉન, 2003. ISBN 1-4000-4783-8 * સ્ટુઅર્ટ હોલબ્રૂક, ''ધ ફાર કોર્નર'' . કોમસ્ટોક એડિશન્સ, 1952. આઇએસબીએન 0-89174-043-0 * ઇ. કિમ્બાર્ક મેકકોલ, ''ધ શેપિંગ ઓફ એ સિટીઃ બિઝનેસ એન્ડ પોલિટિક્સ ઇન પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન 1885થી 1915'' . પોર્ટલેન્ડઃ જ્યોર્જિયન પ્રેસ, 1976. {{OCLC|2645815}} {{ASIN|B0006CP2A0}} * ઇ. કિમ્બાર્ક મોકકોલ, ''ધ ગ્રોથ ઓફ એ સિટીઃ પાવર એન્ડ પોલિટિક્સ ઓફ પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન 1915થી 1950'' પોર્ટલેન્ડઃ જ્યોર્જિયન પ્રેસ, 1979. આઇએસબીએન 0-9603408-1-5 * જ્વેલ લાન્સિંગ, ''પોર્ટલેન્ડઃ પીપલ, પોલિટિક્સ, એન્ડ પાવર, 1851-2001'' . ઑરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2003. ISBN 978-1563680182. * {{cite book|author=MacGibbon, Elma|title=[http://www.secstate.wa.gov/history/publications%5Fdetail.aspx?p=63 Leaves of knowledge]|publisher=Shaw & Borden Co|year=1904}}ઇલ્મા મેકગિબન્સ 1898થી શરૂ થયેલા તેના સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાંના પ્રવાસને યાદ કરે છે જ્યાં જે મુખ્યત્વે ઑરેગોન અને વોશિંગ્ટનમાં હતો. પ્રકરણ “પોર્ટલેન્ડ, ધ વેસ્ટર્ન હબ” સામેલ છે. * ઓ’ટૂલ, રેન્ડેલ. [http://www.cato.org/pubs/pas/pa-596.pdf ''ડિબંકિંગ પોર્ટલેન્ડઃ ધ સિટી ધેટ ડઝ નોટ વર્ક'' ]. ''પોલિસી એનાલિસિસ. '' ''નં. 596. '' ''કેટો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, જુલાઇ 9, 2007. '' ==બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.portlandonline.com/ સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710115957/http://www.portlandonline.com/ |date=2010-07-10 }} ** [http://www.portlandmaps.com/ પોર્ટલેન્ડના નકશા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722074758/http://www.portlandmaps.com/ |date=2010-07-22 }} (લોટ-સ્તર જીઆઇએસ) ** [http://www.gis.ci.portland.or.us/maps/police/index.cfm પોર્ટલેન્ડ ક્રાઇમમેપર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915204607/http://www.gis.ci.portland.or.us/maps/police/index.cfm |date=2008-09-15 }} * [http://www.portlandalliance.com/ પોર્ટલેન્ડ બિઝનેસ જોડાણ- પોર્ટલેન્ડ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080823201712/http://www.portlandalliance.com/ |date=2008-08-23 }} * [http://www.travelportland.com/ પોર્ટલેન્ડમાં પ્રવાસ] '''પોર્ટલેન્ડની વેબસાઇટ્સ જે વિકિઝ પણ છે''' * બિવેર્ટોન ખાતે હોવર્ડ કનિંઘામ દ્વારા ઇન્સ્ટોલ કરાયેલ [[WikiWikiWeb:|વિકીવિકીવેબ]]. વોર્ડે વિકી વિકી વેબનો વિચાર રજૂ કર્યો ત્યાર બાદ આ અસ્તિત્વ ધરાવતું સૌથી પહેલું વિકી છે. {{wikivoyage|Portland (Oregon)}} [[Category:ઑરેગોનના શહેરો]] [[Category:ઑરેગોનમાં કાઉન્ટી બેઠકો]] [[Category:નવો શહેરીવાદ]] [[Category:પોર્ટલેન્ડ, આરેગોન]] [[Category:1840ના દાયકામાં સ્થપાયેલા વસતી ધરાવતા સ્થળો]] [[Category:ઑરેગોનમાં પોર્ટ વસાહતો]] [[Category:કોલંબિયા રિવર નજીક વસતી ધરાવતા સ્થળો]] [[Category:પોર્ટલેન્ડ મહાનગરીય વિસ્તાર]] ignqhhxsv9vq6t2sr8f8144sq13lvq1 વેરિસાઇન 0 29000 907936 899592 2026-11-21T06:18:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907936 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | company_name = VeriSign, Inc., | company_logo = | company_type = [[Public company|Public]] ({{nasdaq|VRSN}}) | company_slogan = So the world can. | foundation = 1995 | location = 21355 Ridgetop Circle, [[Dulles, Virginia]], [[United States|USA]] (2011) | key_people = CEO: Mark McLaughlin, Chairman: [[D. James Bidzos]] | num_employees = 2,225 [https://investor.verisign.com/factsheet.cfm] | industry = [[Internet]], [[Telecommunication|Communications]] | revenue = $1.0 billion [[United States dollar|USD]] (2009)<ref name=annual>[http://finance.yahoo.com/q/is?s=vrsn&annual]</ref> | net_income = $245 million [[United States dollar|USD]] (2009)<ref name=annual /> | homepage = [http://www.verisign.com/ www.verisign.com] }} '''વેરિસાઇન, ઇન્ક.'''એ માઉન્ટેઇન વ્યૂ, સીએ સ્થિત [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકન]] કંપની છે, જે આંતરમાળખાના વૈવિધ્યસભર કામકાજનું સંચાલન કરે છે જેમાં બે [[ઇન્ટરનેટ|ઇન્ટરનેટ]]ના થર્ટીન રુટ નેઇમસર્વર, જિનેરિક ટોપ-લેવલ ડોમેન.com, .net, .cc, .name અને .tvનો પણ સમાવેશ થાય છે. વેરિસાઇન વિવિધ પ્રકારની સલામતી સેવાઓ પણ પૂરી પાડે છે, જેમાં ડિજીટલ સર્ટિફિકેટ અને મેનેજ્ડ પીકેઆઇ (PKI) થી લઇને ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશનનો સમાવેશ થાય છે. કંપની આ તમામ કાર્યોને 'ટ્રસ્ટેડ ઇન્ટરનેટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર'ના નેજા હેઠળ એકત્ર કરે છે.કંપનીની જુની પેમેન્ટ પ્રોસેસીંગ સર્વિસીઝને 2005માં ઇબેને વેચી દેવામાં આવી હતી.<ref name="ebay-payment">{{cite news|url=http://www.informationweek.com/story/showArticle.jhtml?articleID=171204604|title=EBay To Buy VeriSign Online Payment Service|last=Gonsalves|first=Antone|date=October 10, 2005|publisher=InformationWeek|access-date=2008-04-25}}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>વેરિસાઇનના સીએફઓ બ્રાયન રોબિન્સે ઓગસ્ટ 2010માં જાહેરાત કરી હતી કે કંપનીનો 95 ટકા જેટલો કારોબાર ઇસ્ટ કોસ્ટ પર આધારિત હોવાથી 2011 સુધીમાં ઉત્તરીય વર્જિનીયામાં દલ્લેસ ખાતે સ્થળાંતર કરશે.<ref>[http://www.bizjournals.com/washington/blog/2010/08/verisign_shifts_headquarters_to_virginia.html વેરિસાઇન વિર્જીનીયા ખાતે વડુમથક લઇ જાય છે]</ref> ==ઇતિહાસ== [[File:Verisignheadquarters.jpg|thumb|right|275px|માઉન્ટેન વ્યૂમાં વેરિસાઇનનું વડુમથક]] વેરિસાઇનની સ્થાપના 1995માં આરએસએ સિક્યુરિટી સર્ટિફિકેશન સર્વિસીઝ કારોબારમાંથી અસ્તિત્મવાં આવેલા અન્ય કારોબાર તરીકે કરવામાં આવી હતી. નવી કંપનીએ આરએસએ દ્વારા ધરાવવામાં આવતી કી ક્રિપ્ટોગ્રાફિક પેટન્ટનો પરવાનો મેળવ્યો હતો અને મર્યાદિત સમયનો બિન સ્પર્ધાત્મક કરાર કર્યો હતો. નવી કંપની સર્ટિફિકેટ ઓથોરિટી (સીએ) તરીકે સેવા આપતી હતી — આ ભૂમિકા તે હજુ પણ નિભાવે છે - અને તેનો મૂળ ઉદ્દેશ ઇન્ટરનેટ અને ઇલેક્ટ્રોનીક કોમર્સને અમારી ડિજીટલ ઓથોન્ટિકેશન સેવાઓ અને પેદાશો મારફતે વિશ્વાસ પૂરો પાડવાનો હતો. વેરિસાઇન પાસે લશ્કરથી લઇને નાણા સેવાઓ માટે દરેક ચીજ માટેની કામગીરીમાં 3,000,000 સર્ટિફિકેટ્સ છે, જે તેને ઇન્ટરનેટ પર એન્ક્રીપ્શન અને ઓથોન્ટિકેશન બનાવે છે, જેને મોટા ભાગના લોકો ઓનલાઇન ખરીદી કરતી વખતે તેમના વેબ બ્રાઉઝરમાં નાના પેડલોક આઇકોન તરીકે ઓળખે છે. વેરિસાઇન વેરિસાઇન સિક્યોર્ડ સીલ માટે જાણીતી છે, જે વેબ સાઇટના ઓથેન્ટિકેશન અને એનક્રિપ્શન કે સામાન્ય રીતે વેરિસાઇન એસએસએલ સર્ટિફિકેટ ગ્રાહક વેબસાઇટને આપવામાં આવ્યા હતા તેનો બહિર્મુખ ભાવ છે. નેટસ્કેપ સર્વર આઇડીને જૂન 1995માં મોકલવામાં આવ્યું હતું. સિક્યોર મેઇલનો પ્રારંભ જાન્યુઆરી 1996માં કરવામાં આવ્યો હતો. વેરિસાઇન જાપાને એનટીટી (NTT) સાથે ફેબ્રુઆરી 1996માં પ્રારંભ કર્યો હતો. [[માઇક્રોસોફ્ટ]] સાથે કોડ સાઇનીંગની રજૂઆત માર્ચ 1996માં કરવામાં આવી હતી. યુએસ ડીઓસીએ મજબૂત ક્રિપ્ટોગ્રાફિક સોફ્ટવેરની જૂન 1997માં નિકાસ કરવા માટે ગ્લોબલ આઇડીને મંજૂરી આપી હતી. સિક્યોરઆઇટીના હસ્તાંતરણની જુલાઇ 1998માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. મેનેજ્ડ પીકેઆઇ (PKI) સર્વિસ વર્ઝન 4.0 ઓક્ટોબર 1998. વિનામૂલ્યે Y2k પરીક્ષણ ખાતરી નવેમ્બર 1998માં ઓફર કરી હતી. વાયરલેસ પીકેઆઇ (PKI) ઓફરીંગની રજૂઆત ડિસેમ્બર 1999માં કરવામાં આવી હતી. થાવટે હસ્તાતંરણની જાહેરાત ડિસેમ્બર 1999માં કરવામાં આવી હતી. સિગ્નીઓ હસ્તાંતરણની જાહેરાત ફેબ્રુઆરી 2000માં કરવામાં આવી હતી. નેટવર્ક સોલ્યુશન્સ હસ્તાંતરણ જૂન 2000માં કરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રેટડોમેન્સ.કોમ હસ્તાંતરણ ઓક્ટોબર 2000માં કરવામાં આવ્યું હતું. 31 ઓગસ્ટ 2001ના રોજ બ્રાયન કાર્ટમેલ પાસેથી [[કોકોસ (કીલીંગ) દ્વીપ|કોકોઝ (કીલીંગ) આઇએલેન્ડઝ]] માટે ઇએનઆઇસી અને .cc રજિસ્ટ્રીનું હસ્તાંતરણ કર્યું હતું. ઇલ્યુમિનેટનું હસ્તાંતરણ ડિસેમ્બર 2001માં કરવામાં આવ્યું હતું. એચઓ સિસ્ટમ્સ હસ્તાંતરણ ફેબ્રુઆરી 2002માં કરવામાં આવ્યું હતું. નેટવર્ક સોલ્યુશન્સ રજિસ્ટ્રારનું વેચાણ નવેમ્બર 2003માં થયું હતું. ગૌરડેન્ટના હસ્તાંતરણની જાહેરાત ડિસેમ્બર 2003માં કરવામાં આવી હતી. માર્ચ 2004માં યુનિમોબાઇલનું હસ્તાંતરણ કર્યું હતું. જામ્બા! જૂન 2004માં હસ્તાંતરણ. {{As of|2005}}, વેરિસાઇને વિશ્વભરમાં 3000 કર્મચારીઓ સાથે વાર્ષિક 1 અબજ ડોલરથી વધુની આવક (2005ના સંપૂર્ણ વર્ષમાં 1.66 અબજ ડોલર) મેળવી હતી. કારોબારનું બે મોટા વિભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું છે, ઇન્ટરનેટ સર્વિસીઝ અને કોમ્યુનિકેશનસ સર્વિસીસ. લાઇટસર્ફના હસ્તાંતરણની જાન્યુઆરી 2005માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આર4 ગ્લોબલ સોલ્યુશનના હસ્તાંતરણની જાહેરાત મે 2005માં કરવામાં આવી હતી. લાઇટબ્રીજ પ્રિપેનું હસ્તાંતરણ જૂન 2005માં પૂર્ણ થયું હતું. આઇડિફેન્સના હસ્તાંરણની જુલાઇ 2005માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. તદુપરાંત ટેકનોલોજીસના હસ્તાંતરણની જાહેરાત ઓક્ટોબર 2005માં કરવામાં આવી હતી. Weblogs.comના હસ્તાંતરણની જાહેરાત ઓક્ટોબર 2005માં કરવામાં આવી હતી. વેરિસાઇનની પેમેન્ટ ગેટવે મિલકતનું ઇબે (પેપલ) દ્વારા ઓક્ટોબર 2005માં હસ્તાંતરણની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. <ref name="ebay-payment"></ref> કોન્ટીકી હસ્તાંતરણની જાહેરાત માર્ચ 2006માં કરવામાં આવી હતી. વેરિસાઇન દ્વારા જિયોટ્રસ્ટના હસ્તાંરણની જાહેરાત મે 2006ના રોજ કરાઇ હતી. <ref>{{cite web |url=http://news.netcraft.com/archives/2006/05/17/verisign_to_buy_geotrust_combining_top_ssl_providers.html |title=VeriSign To Buy GeoTrust, Combining Top SSL Providers |access-date= 2007-08-21 |last=Miller |first=Rich |date=2006-05-17 |publisher=Netcraft.com}}</ref> ઇનકોડ હસ્તાંતરણની જાહેરાત નવેમ્બર 2006માં કરવામાં આવી હતી. વેરિસાઇને ડિસેમ્બર 2006માં એક્સટેન્ડેડ વેલિડેશન એસએસએલ સર્ટિફિકેટ્સની રજૂઆત કરી હતી. સ્ટ્રેટ્ટોન સ્ક્લાવોસ સીઇઓ અને બોર્ડના સભ્યપદેથી ઉતરી ગયા હતા; તેમનું સ્થાન વિલીયમ (બીલ) રોપરે 29 મે 2007ના રોજ લીધું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://www.verisign.com/press_releases/pr/page_042136.html |title=વેરિસાઇન બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ વેરિસાઇન. ઇન્કના જુનિયર ચિફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર તરીકે વિલિયમ એ. રોપરને અને ચેરમેન તરીકે એ. મૂલરને ચુંટે છે |access-date=2010-12-23 |archive-date=2009-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205050223/http://www.verisign.com/press_releases/pr/page_042136.html |url-status=dead }}</ref> વેરિસાઇને નવેમ્બર 2007માં અન્ય કારોબાર એકમોમાંતી કોમ્યુનિકેશન્સ સર્વિસીઝના મોટા ભાગનું વેચાણ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. વેરિસાઇને [[મેલબોર્ન]] આઇટીને 50 મિલીયન અમેરિકી ડોલરમાં ડિજીટલ બેન્ડ મેનેજમેન્ટ સર્વિસીઝનું વેચાણ કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url= http://www.businessspectator.com.au/bs.nsf/Article/Melbourne-IT-buys-VeriSigns-DBMS-E76DF?OpenDocument |title=Melbourne IT buys VeriSign's DBMS|access-date= 2008-04-30 |date=2008-04-30 |publisher=businessspectator.com.au}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> લી હગીન્સ સાવાન્નાહ ઓફિસ ખાતેથી એક્ઝિક્યુટિવ વીપી તરીકેના પદ પરથી 30 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ ઉતરી ગયા હતા. વિલીયમ (બીલ) રોપર સીઇઓ તરીકે ઉતરી ગયા હતા અને તેમનું સ્થાન જિમ બીડજોસ 3 જુલાઇ 2008ના રોજ લીધું હતું. <ref>[http://www.verisign.com/press_releases/pr/page_043957.html વેરિસાઇન સ્થાપક જિમ બીજોસનુ વેરિસાઇન, ઇન્કના એક્ઝિક્યુટિવ ચેરમેન, પરેસીડન્ટ અને સીઇઓ તરીકે નામ આપે છે]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=354 જેમ્સ બિડઝોસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મૂલાકાત]</ref> ગ્લોબલ નેઇમ રજિસ્ટ્રીનું 2008માં હસ્તાંતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. વેરિસાઇને 1 જુલાઇ 2010ના રોજ એવી જાહેરાત કરી હતી કે .com ડોમેન નામ માટેની નોંધણી ફી 6.86 ડોલરથી વધારીને 7.34 ડોલર કરવામાં આવશે અને .net ડોમેન નામ માટેની નોંધણી ફી 4.23 ડોલરથી વધારીને 4.65 ડોલરની કરવામાં આવશે. <ref>{{Cite web |url=https://press.verisign.com/easyir/customrel.do?easyirid=AFC0FF0DB5C560D3&version=live&prid=570292&releasejsp=custom_97 |title=VeriSign Price Increase |access-date=2021-07-17 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728140123/https://press.verisign.com/easyir/customrel.do?easyirid=AFC0FF0DB5C560D3&version=live&prid=570292&releasejsp=custom_97 |url-status=dead }}</ref> ==વિભાગો== ઇન્ટરનેટ સર્વિસીઝ વિભાગમાં નેઇમીંગ એન્ડ ડિરેક્ટરી સર્વિસીઝનો સમાવેશ થાય છે, જે .com અને .net તેમજ અન્ય ડીએનએસ સંબંધિત સેવાઓ અને આરએફઆઇડી (RFID) સેવાઓ અને સિક્યુરિટી સર્વિસીઝ કે ક્ષમતાઓનો વૈવિધપૂર્ણ સેટ ધરાવે છે તેના માટે ડોમેન નામ રજિસ્ટ્રીને સમાવે છે. મેનેજ્ડ સિક્યુરિટી સર્વિસઝમાં સંચાલિત સલામતી સેવાઓ (ફાયરવોલ્સ, અતિક્રમણ શોધ અને અટકાવવું, નુકસાન સામે રક્ષણ વગેરે), વૈશ્વિક સલામતી સલાહ ( મૂલ્યાંકન, ડિઝાઇન, પાલન, સર્ટિફિકેશન), ઇમેઇલ સલામતી (એન્ટી સ્પામ, એન્ટી-વાયરસ), મજબૂત ઓથેન્ટિકેશન (ટોકન્સ અને રિમોટ એક્સેસ માનયતા), તેમજ તાજેતરના એક્સટેન્ડેડ વેલિડેશન (હાઇ એશ્યોરન્સ) SSL (એસએસએલ) સર્ટિફિકેટ સહિતના મૂળ ડિજીટલ સર્ટિફિકેટ/SSL (એસએસએલ) કારોબારનો સમાવેશ થાય છે. વેરિસાઇન રોજની 32 અબજ ડોમેઇન નામ સિસ્ટમ (DNS) પૂછપરછોને ન્યાય આપ્યો હોવાનો <ref>{{cite web | url = http://www.verisign.com.au/corporate/fact-sheet.shtml | title = About VeriSign - [[VeriSign, Inc.]] | access-date = 2008-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080723211042/http://www.verisign.com.au/corporate/fact-sheet.shtml | archive-date = 2008-07-23 | url-status = live }}</ref> દાવો કરે છે, જેમાં 35 ટકા ઉત્તર અમેરિકન ઇ-કોમર્સ અને "મહત્તમ" સિક્યોર વેબ સાઇટ્સ માટેના એન્ક્રિપ્શનનો સમાવેશ થાય છે. મે 2010માં વેરિસાઇને તેની સલામતી સેવાઓ સિમેન્ટેક ને રોકડા 1.28 અબજ ડોલરમાં વેચી હતી. ==વેચાણ== 14 નવેમ્બર 2007ના રોજ વેરિસાઇનની એનાલિસ્ટ ડે રજૂઆતો દરમિયાન વેરિસાઇને તેના નેઇમીંગ સર્વિસીઝ, વેબ સર્ટિફિકેટ અને આઇડેન્ટી પ્રોટેક્શન સર્વિસીઝના અગત્યના કારોબાર પર તેના પોર્ટફોલિયાનો મોટા ભાગનું વેચાણ (વેચીને અથવા બંધ કરીને) તેના પોર્ટફોલિયોના મોટા ભાગમાં દ્વારા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જાહેરાત કરી હતી. <ref>{{cite press release |url=http://press.verisign.com/easyir/customrel.do?easyirid=AFC0FF0DB5C560D3&prid=328422&releasejsp=custom_97 |title=VeriSign Refines Strategic Direction to Focus on Internet Infrastructure |access-date=2007-11-14 |publisher=VeriSign.com |date=2007-11-14 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલો સુચવે છે કે કંપની તેના 15 એકમોમાંથી 12 એકમનું એટલે કે તેના 4,500 કર્મચારીઓનો <ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/14/AR2007111400382.html |title=VeriSign looking to divest units: report |access-date= 2007-11-14 |publisher=washingtonpost.com |date=2007-11-14}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> ઘટાડો કરીને કામગીરી પૂરી કરશે. <ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/idUSN1416428420071114 |title=VeriSign to divest slower units, sees staff halved |access-date= 2010-05-25 |publisher=Reuters |date=2007-11-14}}</ref> 2 માર્ચ 2009ના રોજ, કંપનીએ જાહેરાત કરી હતી કે તે ટીએનએસ (TNS Inc.)ને 230 મિલીયન ડોલરમાં કોમ્યુનિકેશન્સ સર્વિસીઝ ગ્રુપને વેચી રહ્યુ છે. <ref>{{cite web |url=http://www.silicontap.com/verisign_sells_communications_services_group/s-0020227.html |title=VeriSign Sells Communications Services Group |access-date= 2009-03-02 |publisher=silicontap.com |date=2009-03-02}}</ref> 19 મે 2010ના રોજ, સિમેન્ટેકે જાહેરાત કરી હતી કે તે વેરિસાઇનના આઇડે્ટી અને ઓથેન્ટિકેશન કારોબારને સિક્યોર સોકેટ્સ લેયર (એસએસએલ) સર્ટિફિકેટ સર્વિસીઝ, પબ્લિક કી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (પીકેઆઇ (PKI)) સર્વિસીઝ, વેરિસાઇન ટ્રસ્ટ સર્વિસીઝ, વેરિસાઇન આઇડેન્ટીટી પ્રોટેક્શન (વીઆઇપી) ઓથેન્ટિકેશન સર્વિસ સહિત અને વેરિસાઇનમાં જાપાનમાં આશરે 1.28 અબજ ડોલરની રોકડે ખરીદશે. સિમેન્ટિકને કરવામાં આવેલું વેચાણ 9 ઓગસ્ટ 2010ના રોજ સત્તાવાર રીતે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. ==વિવાદો== 2002માં, વેરિસાઇન સામે ડોમેન બંધ કરી દેવા બદલ અદાલતમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી - જે અંતર્ગત તેઓ ફક્ત તેમના ડોમેન નામમાં સુધારો કરી રહ્યા છે તેવું માનીને રજિસ્ટ્રન્ટ કરીને અન્ય રજિસ્ટ્રાર પાસેથી પોતાને ડોમેન તબદિલ કરાયા હતા. તેમણે કાયદો તોડ્યો ન હતો તેવું બહાર આવવા છતાં, ડોમેન પૂર્ણ થવાના આરે છે તેવું સુચન કરવામાંથી અથવા કરવામાં આવેલી તબદિલી ખરેખર સુધારો કરવા માટેની હતી તેવા દાવામાંથી તેમને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા. <ref>[http://www.theregister.co.uk/2003/09/25/verisign_slammed_for_domain_renewal TheRegister.co.uk]: વેરિસાઇન ડોમેન રિન્યુઅલ કૌભાંડને વખોડી કાઢે છે</ref> વેરિસાઇને પણ તેના આઇસીએએનએન (ICANN) (ઇન્ટરનેટ કોર્પોરેશન ફોર એસાઇન્ડ નેઇમ્સ એન્ડ નંબર્સ) અને ડીએનએસ (DNS) સાથેના સંબંધો અંગે જાહેર તપાસનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 2003માં વેરિસાઇને સર્વિસ કોલ્ડ સાઇટ ફાઇન્ડરની રજૂઆત કરી હતી, જ્યારે યૂઝર્સ nonexistent .com અથવા .net domain નેમ્સ પર જવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય ત્યારે સેવા શોધવા માટે વેબ બ્રાઉઝર્સને રિડાયરેક્ટ કર્યા હતા. આઇસીએએએ (ICANN) જણાવ્યું હતું કે વેરિસાઇને યુ.એસ. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ સાથેના તેના કરારની શરતોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું, જેના લીધે વેરિસાઇનને .com અને .netનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થયો હતો અને વેરિસાઇને સેવા બંધ કરી દીધી હતી. પરિણામે, વેરિસાઇને ફેબ્રુઆરી 2004માં આઇસીએએનએન (ICANN) સામે કનૂની દાવો માંડ્યો હતો, જેમાં તે આઇસીએએનએન સાથેના કરારના સંદર્ભમાં ક્યા પ્રકારની સેવા આપી શકે છે તેની પર સ્પષ્ટતા કરવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી. આ દાવાને ઓગસ્ટ 2004માં ફેડરલમાંથી કેલિફોર્નયા સ્ટેટ કોર્ટમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://icann.org/general/litigation-verisign.htm |title=Litigation Documents |access-date= 2007-08-21 |publisher=ICANN.org |date=2007-03-26}}</ref> 2005ના અંતમાં, વેરિસાઇન અને આઇસીએનએનએ સમાધાનની જાહેરાત કરી હતી, જે .com રજિસ્ટ્રીમાં નવી રજિસ્ટ્રી સેવાના પ્રારંભની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ કરે છે. આ સમાધાનને લગતા દસ્તાવેજો [http://www.icann.org/tlds/agreements/verisign/settlement-agreements.htm અહીં] ઉપલબ્ધ છે. આ સૂચિત સમાધાનની શરતો તેમની જાતે જ તકરારી છે અને તેને વ્યાપક ધોરણે ટીકાઓ પ્રાપ્ત કરી હતી. [http://forum.icann.org/lists/settlement-comments/ આઇસીએએનએન (ICANN) આમાંના મેઇલીંગ લિસ્ટ આર્કાઇવ] દસ્તાવેજો પર ટિપ્પણી કરે છે. વધારામાં વેરિસાઇન નાઇન્થ સર્કીટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી sex.com (સેક્સ.કોમ)માં પણ સામેલ હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.ca9.uscourts.gov/ca9/newopinions.nsf/999D1D5B0D734B6088256D6D0078CB88/$file/0115899.pdf?openelement |title=Kremen v. Network Solutions, Inc. |access-date=2007-08-21 |format=PDF |date=2003-07-25 |archive-date=2007-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203053552/http://www.ca9.uscourts.gov/ca9/newopinions.nsf/999D1D5B0D734B6088256D6D0078CB88/$file/0115899.pdf?openelement |url-status=dead }}</ref> આઇસીએએનએન (ICANN) સાથેની અન્ય વાટાઘાટોમાં, વેરિસાઇને 34 મિલીયન નોંધાયેલા ડોમેન નેઇમ્સ સાથેના સૌથી મોટા ડોમેન એવા .com પરના ચાલુ રહેલા અધિકારોના બદલામાં 2003માં ટોપ લેવલ ડોમેન .orgની કામગીરી છોડી દીધી હતી. 2005ના મધ્યમાં, .netની કામગીરી માટેનો પ્રવર્તમાન કરાર પૂરો થઇ ગયો હતો અને વેરિસાઇન સહિતની પાંચ કંપનીઓએ તેના સંચાલન માટે બીડ કરી હતી. વેરિસાઇનના બીડને અસંખ્ય આઇટી અને સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રેની માઇક્રોસોફ્ટ, આઇબીએમ, સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સ, એમસીઆઇ અને અન્યો જેવી માંધાતા કંપનીઓનું પીઠબળ હતું, જેમાંની દરેક ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે .netની કામગીરીનો સંપૂર્ણ રેકોર્ડ ધરાવે છે. ડોમેન અંડરલાયીંગ અસંખ્ય "મુખ્ય" નેટવર્ક સેવાઓ તરીકેના વેરિસાઇનની મહત્વની અગત્યતાને .net DNS (ડીએનએસ)નું સંચાલન ચાલુ રાખવાની દરખાસ્ત કરી હતી. 8 જૂન, 2005ના રોજ આઇસીએનએને (ICANN) જાહેરાત કરી હતી કે વેરિસાઇનને .netનું 2011 સુધી સંચાલન કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. .net બીડીંગ પ્રક્રિયા પરની વધુ માહિતી [http://icann.org/tlds/dotnet-reassignment/dotnet-general.htm અહીં] ઉપલબ્ધ છે. ==ડીએનએસ (DNS) અંકુશ == વેરિસાઇન ઇન્ટરનેટના ડીએનએસ (DNS) આંતરમાળખામાં અત્યંત અગત્યનું સ્થાન ધરાવે છે. વેરિસાઇન તેના બે અત્યંત અગત્યના ટોચના સ્તરના ડોમેન્સ .com અને .net માટે સત્તાવાર રજિસ્ટ્રી ઓપરેટર છે. વધુમાં તે કંટ્રી કોડ ટોચના સ્તર .cc ([[કોકોસ (કીલીંગ) દ્વીપ|કોકોસ આઇલેન્ડઝ]]) અને .tv (ટૂવાલુ) માટે રજિસ્ટ્રી ઓપરેટરનો કરાર કર્યો હતો. વધુમાં, વેરિસાઇન એ તેમની સંબધિત રજિસ્ટ્રી ઓપરેટરો કે જે બિન નફાકારક છે તેવા .edu, .name, અને .jobs ડોમેન્સ માટે મુખ્ય ટેકનિકલ પેટાકોન્ટ્રાક્ટર છે; આ ભૂમિકામાં તેઓ આ ચોક્કસ ડોમેન માટે ઝોન ફાઇલ રાખે છે અને તેમના ડોમેન સર્વર માટે ડોમેન્સને આમંત્રે છે. રજિસ્ટ્રી ઓપરેટરો ઘણી વખત "હોલસેલ" ભૂમિકા હોય છે; કેટલાક "રિટેઇલ" ડોમેન નેમ રજિસ્ટ્રાર હોય છે જે ખરેખર .com અને અન્ય ડોમેન નામનું ગ્રાહકોને વેચાણ કરે છે. વેરિસાઇન ઇન્ટરનેટની રુટ ઝોન ફાઇલ એક માત્ર જાળવનાર છે અને તેઓ તેમાં દરેક ફેરફારની પ્રક્રિયા કરે છે. સત્તાવાળાઓ (જેમ કે ICANN (આઇસીએએનએન) વિવિધ ટોચના સ્તરના ડોમેનના ઇનચાર્જ રુટ ઝોન ફાઇલમાં ફેરફારની વિનંતી કરે છે, જે યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ દ્વારા મંજૂર થયેલા હોવા જોઇએ. જો મંજૂરી આપવામાં આવે તો, કોમર્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ત્યાર બાદ વેરિસાઇનને ફેરફાર કરવા માટે સુચના આપે છે. રુટ ઝોનમાં ફેરફારો મૂળભૂત રીતે A રુટ સર્વર દ્વારા વિતરીત હોય છે, પરંતુ હવે તે દરેક 13 સર્વરોમાં અલગ વિતરણ વ્યવસ્થા કે જે વેરિસાઇન જાળવણી કરે છે તેના દ્વારા વિતરીત હોય છે. વેરસાઇન ઇન્ટરનેટના બે રુટ નેમસર્વરો, A અને Jનું સંચાલન કરે છે. અન્ય 11નું વિવિધ સંસ્થાઓ અને સત્તામંડળો દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. તે એક માત્ર રુટ સર્વર ઓપરેટર છે જે એક કરતા વધુ સર્વર ચલાવે છે. J રુટ સર્વરો એનીકાસ્ટેડ હોય છે. વેરિસાઇનના નેમીંગ અન ડિરેક્ટરી ડિવીઝનનું વડુમથક સ્ટર્લીંગ, વીએ લૌડૌન ટેક સેન્ટરમાં છે. તેઓ આ સંકુલમાં તેમની ઓફિસો, નિવાસો, બે મિરર ડેટા સેન્ટરો કે જેમાં તેમની રજિસ્ટ્રી સર્વિસીઝ તેમજ તેમની એટલાસ (ATLAS) સિસ્ટમ અને રુટ સર્વરના નમૂનાઓ હોય છે તે ઉપરાંત સમગ્ર ઇમારત ભાડાપટ્ટે આપે છે. આ બે ડેટા સેન્ટરો ત્રીજા ડેટા સેન્ટરોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે, જે દલ્લેસ એરપોર્ટ નજીક બ્રોડ રન ટેકનોલોજી પાર્કમાં એક અલગ ઇમારતમાં આવેલું છે. આ બે સવલતો અત્યંત સલામત છે અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હોમલેન્ડ સિક્યુરિટી દ્વારા અગત્યનું આંતરમાળખું હોવાનું મનાય છે. જે તેમને ખાસ સરકારી રક્ષણ પૂરું પાડે છે. {{Citation needed|date=May 2010}} == સંદર્ભો == {{Reflist|1}} ==બાહ્ય લિન્ક્સ== ===અધિકૃત વેબસાઈટ=== * [http://www.verisign.com/ વેરિસાઇન વેબસાઇટ] * [http://www.thawte.com/ Thawte.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606061910/http://www.thawte.com/ |date=2020-06-06 }} - વેરિસાઇનની પેટાકંપની * [http://www.verisign.co.uk/ વેરિસાઇન યુકે વેબસાઇટ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101222191501/http://www.verisign.com/ssl/ssl-information-center/index.html એસએસએલ (SSL) ઇન્ફર્મેશન સેન્ટર] * [http://www.verisign.com/ssl/ssl-information-center/faq/extended-validation-ssl-certificates.html વિસ્તરિત માન્યતા એસએસએલ (SSL) સર્ટિફિકેટ્સ એફએક્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107030134/http://www.verisign.com/ssl/ssl-information-center/faq/extended-validation-ssl-certificates.html |date=2010-01-07 }} === અખબારી અને નાણાંકીય અહેવાલો === * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=354 જેમ્સ બીડઝોસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મૂલાકાત] બીડઝોસ સોફ્ટવેર સલામતી કંપની આરએસએ સિક્યુરિટીના પોતાના નેતૃત્તવની ચર્ચા કરે છે, જેમ કે તેણે વ્યાપારીકૃત એન્ક્રિપ્શન ટેકનોલોજીની માગ કરી હતી તેમજ આરએસએ કોન્ફરન્સ અને વેરિસાઇનની સ્થાપનામાં ભાગ ભજવ્યો હતો. મૌખિક ઇતિહાસ મૂલાકાત 2004, મીલ વેલી, કેલિફોર્નીયા. ચાર્લ્સ બેબેજ ઇન્સ્ટિટ્યુટ યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા, મિન્નેયાપોલીસ * [http://biz.yahoo.com/ic/55/55317.html યાહૂ! - વેરિસાઇન ઇન્ક. કંપની પરિચય] * [http://seekingalpha.com/transcripts/for/vrsn તાજેતરની વેરિસાઇનની ત્રિમાસિક કોન્ફરન્સને ટ્રાન્સક્રિપ્ટ કહેવાય છે. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110916092229/http://seekingalpha.com/transcripts/for/VRSN |date=2011-09-16 }} * [http://www.verisign.com/domainbrief વેરિસાઇન ડોમેન રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214063550/http://www.verisign.com/domainbrief/ |date=2010-02-14 }} - વૈશ્વિક ડોમેન બજારનું ત્રિમાસિક પૃથ્થકરણ * [http://domainnamewire.com/index.php?s=verisign વેરિસાઇનના .com/.net રજિસ્ટ્રી પરનો અહેવાલ] * [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A9415-2004Feb26?language=printer વોશિગ્ટોન પોસ્ટ (27.02.2004): સ્યુટ ચેલેન્જીસ પાવર્સ ઓફ કી ઇન્ટરનેટ ઓથોરિટી] * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A22605-2005Jan19.html વોશિગ્ટોન પોસ્ટ(19.01.2005): કંપનીઓ .net Addressesને અંકુશમાં લેવા બીડ કરે છે. ] * [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A8495-2005Mar28?language=printer વોશિગ્ટોન પોસ્ટ (28.03.2005): વેરિસાઇન .net Domain પર અંકુશ ટકાવી રાખે છે] [[Category:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની કોમ્પ્યુટર કંપનીઓ]] [[Category:નાસ્ડેક પર લિસ્ટેડ કંપનીઓ]] [[Category:સર્ટિફીકેટ ઓથોરિટીઝ]] [[Category:ડોમેઇન નેમ સિસ્ટમ]] [[Category:1995માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[Category:માઉન્ટેન વ્યૂ, કેલિફોર્નિયા સ્થિત કંપનીઓ]] [[Category:રેડિયો-તરંગ ઓળખ]] [[Category:ખાનગી ઇક્વિટી પોર્ટફોલિયો કંપનીઓ]] d6cbvlydbzzo6savhgsee9266d56o4v વાયરલેસ સુરક્ષા 0 29051 907935 888084 2026-11-21T05:53:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907935 wikitext text/x-wiki [[File:ADSL router with Wi-Fi (802.11 b-g).jpg|thumb|વાયરલેસ રાઉટર, તે વાયરલેસ સલામતી સુવિધાનો અમલ કરે છે]] '''વાયરલેસ સુરક્ષા''' એ વાયરલેસ નેટવર્કસ નૉ ઉપયોગ કરતા કમ્પ્યુટર્સનો બિનસત્તાવાર ઉપયોગ અથવા નુકસાન પહોંચાડવા સામે રક્ષણ છે. સંગઠનો માટે તથા વ્યક્તિગત સ્તરે વાયરલેસ નેટવર્ક્સ બહુ સામાન્ય છે. ઘણા લેપટોપ કમ્પ્યુટર્સમાં વાયરલેસ કાર્ડ્સ અગાઉથી બેસાડેલા હોય છે. ગતિશીલ રહેતી વખતે નેટવર્કમાં પ્રવેશવાની ક્ષમતાના ઘણા લાભો છે. જોકે, વાયરલેસ નેટવર્ક્સમાં સુરક્ષાને લગતા ઘણા મુદ્દા રહેલા છે.<ref>{{citeweb|title=Network Security Tips|url=http://www.linksys.com/servlet/Satellite?c=L_Content_C1&childpagename=US%2FLayout&cid=1175231147780&pagename=Linksys%2FCommon%2FVisitorWrapper&lid=4778041584L03|publisher=''[[Linksys]]''|access-date=2008-02-06}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> હેકર્સને વાયરલેસ નેટવર્ક્સમાં પ્રવેશવાનું પ્રમાણમાં વધુ સરળ જણાય છે અને તેઓ વાયર્ડ નેટવર્ક્સમાં ઘુસવા માટે પણ વાયરલેસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.districtadministration.com/viewarticle.aspx?articleid=207|title=The Hidden Downside Of Wireless Networking|access-date=2010-10-28|archive-date=2011-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710134955/http://www.districtadministration.com/viewarticle.aspx?articleid=207|url-status=dead}}</ref> પરિણામે સંસ્થાઓ મહત્વના સ્રોતમાં બિનસત્તાવાર ઘુસણખોરી સામે રક્ષણ મેળવવા માટે અસરકારક વાયરલેસ સુરક્ષા નીતિઓ ઘડે તે ઘણું મહત્વપૂર્ણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wireless-nets.com/resources/tutorials/define_wireless_security_policies.html|title=How to: Define Wireless Network Security Policies|access-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630144719/http://www.wireless-nets.com/resources/tutorials/define_wireless_security_policies.html|archive-date=2018-06-30|url-status=dead}}</ref> વાયરલેસ ઇન્ટ્રુઝન પ્રિવેન્શન સિસ્ટમ્સનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે વાયરલેસ સિક્યોરિટી નીતિઓ લાગુ પાડવા માટે થાય છે. વાયરલેસ સર્વિસ વધુ લોકપ્રિય બની હોવાથી વાયરલેસ ટેકનોલોજીના વપરાશકર્તાઓ માટે જોખમ વધ્યું છે. વાયરલેસ ટેકનોલોજી પ્રથમ વાર રજૂ કરવામાં આવી ત્યારે પ્રમાણમાં જોખમો ઓછાં હતા. ક્રેકર્સને નવી ટેકનોલોજી પર ધ્યાન આપવાનો સમય હજુ મળ્યો ન હતો અને કામના સ્થળે વાયરલેસનો ઉપયોગ સામાન્ય થયો ન હતો. જોકે, વર્તમાન વાયરલેસ પ્રોટોકોલ અને એન્ક્રિપ્શન પદ્ધતિઓમાં તથા વપરાશકર્તા અને કોર્પોરેટ આઇટી સ્તરે જોવા મળતી બેદરકારી અને અજ્ઞાનના કારણે મોટા પ્રમાણમાં સુરક્ષાનો ખતરો સંડોવાયેલો છે.<ref>{{citeweb|title=Wireless Security Primer (Part II)|url=http://www.windowsecurity.com/articles/Wireless_Security_Primer_Part_II.html|publisher=windowsecurity.com|access-date=2008-04-27|archive-date=2008-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080418023137/http://www.windowsecurity.com/articles/Wireless_Security_Primer_Part_II.html|url-status=dead}}</ref> વાયરલેસને ઉકેલવાની પદ્ધતિ વધુ આધુનિક અને નવીન્યતાસભર બની છે. વેબ પર કોઇ પણ ખર્ચ વગર સરળતાથી ઉપયોગ થઈ શકે તેવા વિન્ડોઝ (Windows) અથવા લિનક્સ (Linux) આધારિત ટૂલ્સ ઉપલબ્ધ હોવાથી ક્રેકિંગનું કામ વધુ સરળ અને વધુ એક્સેસિબલ બન્યું છે. વાયરલેસ એક્સેસ પોઇન્ટ બેસાડેલા ન હોય તેવા કેટલાક સંગઠનોને નથી લાગતું કે તેમણે વાયરલેસ સુરક્ષાને લગતી ચિંતાઓ દૂર કરવા પર ધ્યાન આપવું જોઇએ. ઇન-સ્ટેટ એમડીઆર (MDR) અને મેટા (META) ગ્રૂપના અંદાજ પ્રમાણે 2005માં તેઓ જે કોર્પોરેટ લેપટોપ કમ્પ્યુટર્સ ખરીદવાના હતા તેમાંથી 95 ટકા વાયરલેસથી સજ્જ હતા. બિન-વાયરલેસ સંગઠનમાં પણ જ્યારે વાયરલેસ લેપટોપને કોર્પોરેટ નેટવર્ક સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે મુશ્કેલી પેદા થઈ શકે છે. ક્રેકર કોઇ પાર્કિંગની જગ્યામાં બેસીને લેપટોપ અને/અથવા અન્ય હેન્ડહેલ્ડ જેવા ઉપકરણની મદદથી માહિતી મેળવી શકે છે અથવા પોતાના વાયરલેસ કાર્ડથી સજ્જ લેપટોપ મારફત ઘુસણખોરી કરીને વાયર આધારિત નેટવર્કમાં પ્રવેશી શકે છે. ==બિનસત્તાવાર એક્સેસના પ્રકાર== ===આકસ્મિક જોડાણ=== વિવિધ પદ્ધતિ અને હેતુ હેઠળ કોર્પોરેટ નેટવર્કના સુરક્ષા માપદંડનો ભંગ કરવાની પ્રવૃત્તિ થઇ શકે છે. તેમાંની એક પદ્ધતિ “આકસ્મિક જોડાણ” તરીકે ઓળખાય છે. કોઇ ઉપયોગકર્તા જ્યારે કમ્પ્યુટર ચાલુ કરે છે અને પડોશની કંપનીના ઓવરલેપ થતા નેટવર્કના વાયરલેસ એક્સેસ પોઇન્ટમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે ઉપયોગકર્તાને કદાચ જાણકારી પણ નથી હોતી કે આમ થયું છે. પરંતુ, આ એક સુરક્ષાનો ભંગ છે જેમાં માલિકી ધરાવતી કંપનીની માહિતી ખુલ્લી થાય છે અને હવે આ કંપની અને બીજી કંપની વચ્ચે જોડાણનું અસ્તિત્વ શક્ય છે. લેપટોપ પણ જો વાયર્ડ નેટવર્કથી જોડાયેલ હોય તો આવું ખાસ થાય છે. આકસ્મિક જોડાણ એ વાયરલેસ ભેદ્યતાનો કિસ્સો છે જે “અયોગ્ય-જોડાણ” તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{citeweb|title=Top reasons why corporate WiFi clients connect to unauthorized networks|url=http://www.infosecurity-us.com/view/7410/comment-top-reasons-why-corporate-wifi-clients-connect-to-unauthorized-networks-/|publisher=InfoSecurity|access-date=2010-03-22|archive-date=2010-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20101107183624/http://www.infosecurity-us.com/view/7410/comment-top-reasons-why-corporate-wifi-clients-connect-to-unauthorized-networks-/|url-status=dead}}</ref> “અયોગ્ય-જોડાણ” આકસ્મિક, હેતુપૂર્વક (ઉદાહરણ તરીકે કોર્પોરેટ ફાયરવોલ ટાળવા માટે) હોઇ શકે અથવા તે વાયરલેસ ગ્રાહકોને હુમલાખોરના એપી (AP) સાથે જોડાવા માટે લલચાવવાના હેતુપૂર્વકનો પ્રયાસ હોઇ શકે છે. ===દુર્ભાવનાપૂર્વ જોડાણ=== “દુર્ભાવનાપૂર્વ જોડાણ” ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે વાયરલેસ ઉપકરણને હુમલાખોરો કંપનીના એક્સેસ પોઇન્ટ (AP)નો ઉપયોગ કરવાના બદલે પોતાના ક્રેકિંગ લેપટોપને સક્રિય રીતે કંપનીના નેટવર્ક સાથે જોડે. આ પ્રકારના લેપટોપને સોફ્ટ એપી (AP) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને જ્યારે સાયબર ગુનાગારે કોઇ એવું સોફ્ટવેર ચલાવે છે જે તેના/તેણીના વાયરલેસ નેટવર્ક કાર્ડને કાયદેસર એક્સેસ પોઇન્ટ સમાન લાગે છે. ચોરે એક વાર એક્સેસ મેળવ્યા બાદ, તે/તેણી પાસવર્ડ ચોરી શકે છે, વાયર્ડ નેટવર્ક પર હુમલો કરી શકે છે અથવા ટ્રોજન પ્લાન્ટ કરી શકે છે. વાયરલેસ નેટવર્ક્સ લેયર 2 સ્તર પર કામ કરતા હોવાથી લેયર 3 રક્ષણો જેમ કે નેટવર્ક પ્રમાણભૂતતા અને વર્ચ્યુઅલ પ્રાઇવેટ નેટવર્ક્સ (VPNs) કોઇ રક્ષણ આપતા નથી. વાયરલેસ 802.1x પ્રમાણભૂતતા રક્ષણમાં મદદ કરે છે છતાં તેને ક્રેકિંગથી ભેદી શકાય છે. આ પ્રકારના હુમલા પાછળનો હેતુ વીપીએન (VPN) કે અન્ય સુરક્ષા પગલાંમાં પ્રવેશવાનો કદાચ ન હોઇ શકે. મોટા ભાગે શક્ય છે કે અપરાધી ગ્રાહકને લેયર 2ના સ્તર પર લઇ જવા પ્રયાસ કરતો હોય. ===એડ-હોક નેટવર્ક્સ=== એડ-હોક નેટવર્ક્સ સુરક્ષાનો ખતરો પેદા કરી શકે છે. એડ-હોક નેટવર્ક્સને વાયરલેસ કમ્પ્યુટર્સ વચ્ચેના પિયર-ટુ-પિયર નેટવર્ક્સ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેઓ પોતાની વચ્ચે કોઇ એક્સેસ પોઇન્ટ ધરાવતા નથી. આ પ્રકારના નેટવર્ક્સમાં સામાન્ય રીતે બહુ ઓછું રક્ષણ હોય છે ત્યારે સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે એન્ક્રિપ્શન પદ્ધતિનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. એડ-હોક નેટવર્ક્સમાં પૂરું પાડવામાં આવતું સુરક્ષાનું છીંડું સ્વયં એડ-હોક નેટવર્ક નથી, પરંતુ અન્ય નેટવર્કમાં, સામાન્ય રીતે કોર્પોરેટ વાતાવરણમાં, તેના દ્વારા પૂરો પાડવામાં આવતો સેતુ છે અને માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝના મોટા ભાગના વર્ઝનમાં તે કમનસીબ ડિફોલ્ટને ધ્યાનમાં લે છે જેનાથી તેના ફિચર્સ સ્પષ્ટપણે બંધ કરવામાં આવ્યા ન હોય તો તેને ચાલુ રાખે છે. આમ ઉપયોગકર્તાને ખબર પણ ના હોઇ શકે કે તેમના કમ્પ્યુટર પર અસલામત એડ-હોક નેટવર્ક કાર્યરત છે. તેઓ તે સમયે વાયર્ડ અથવા વાયરલેસ માળખાના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરતા હોય તો તેઓ અસુરક્ષિત એડ-હોક જોડાણ મારફત સુરક્ષિત સંસ્થાકીય નેટવર્કને સેતુ પૂરો પાડી રહ્યા છે. સેતુ પૂરો પાડવાની પ્રક્રિયા બે સ્વરૂપ ધરાવે છે. એક સીધું જોડાણ જેમાં યુઝરે વાસ્તવમાં બે જોડાણ વચ્ચે સેતુને સાપેક્ષમાં ગોઠવે છે અને આ રીતે સ્પષ્ટરીતે ઇચ્છનિયન ન હોય ત્યાં સુધી શરૂ થવાની શક્યતા ઓછી છે, બીજું પરોક્ષ સેતુ જે વપરાશ હેઠળના કમ્પ્યુટર પર હિસ્સેદારીનો સ્રોત છે. પરોક્ષ સેતુના કારણે સુરક્ષાને લગતા બે ખતરા પેદા થાય છે. પ્રથમ ખતરો એ છે કે સુરક્ષિત નેટવર્ક દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલ મહત્વપૂર્ણ સંગઠનાત્મક માહિતી યુઝરના છેડે નોડ કમ્પ્યુટર ડ્રાઇવ પર હોઇ શકે છે જેથી અસુરક્ષિત એડ-હોક નેટવર્ક પર તે શોધાઇ શકે છે. બીજો ખતરો એ છે કે કમ્પ્યુટર વાઇરસ અથવા અન્ય રીતે અનિચ્છનીય કોડને અસુરક્ષિત એડ-હોક જોડાણ મારફત વપરાશકર્તાના કમ્પ્યુટર પર મૂકી શકાય છે અને આ રીતે સંગઠનાત્મક સુરક્ષિત નેટવર્કનો માર્ગ મળે છે. આ કિસ્સામાં દુર્ભાવનાયુક્ત કોડ મૂકનાર વ્યક્તિએ સંગઠનાત્મક નેટવર્કના પાસવર્ડ “ક્રેક” કરવાની જરૂર રહેતી નથી, કાયદેસર વપરાશકર્તાએ સામાન્ય અને ધોરણસરના લોગ-ઇન મારફત તેને પ્રવેશ પૂરો પાડ્યો છે. માલફેક્ટરે માત્ર ઓપન (અસુરક્ષિત) એડ-હોક જોડાણ દ્વારા બિનસાવધ વપરાશકર્તાના છેડે નોડ સિસ્ટમમાં દુર્ભાવનાયુક્ત કોડ મૂકવાના હોય છે. ===બિનપરંપરાગત નેટવર્ક્સ=== અંગત નેટવર્ક બ્લુટૂથ ઉપકરણ જેવા બિનપરંપરાગત નેટવર્ક્સ ક્રેકિંગ સામે સુરક્ષિત નથી અને તેને સુરક્ષાના ખતરા સમાન ગણવા જોઇએ. બારકોડ રીડર્સ, હાથમાં રાખી શકાતા પીડીએ (PDA) અને વાયરલેસ પ્રિન્ટર્સ અને કોપિયર્સને પણ સુરક્ષિત કરવા જોઇએ. બિનપરંપરાગત નેટવર્ક્સની આઇટી નિષ્ણાતો દ્વારા સરળતાથી અવગણના થઈ શકે છે જેમણે મોટા ભાગે લેપટોપ્સ અને એક્સેસ પોઇન્ટ પર ધ્યાને કેન્દ્રિત કર્યું હોય છે. ===ઓળખની ચોરી (મેક (MAC) છેતરપિંડી)=== ઓળખની ચોરી (અથવા મેક (MAC) છેતરપિંડી) ત્યારે થાય છે જ્યારે એક ક્રેકર નેટવર્ક ટ્રાફિકને સાંભળી શકે છે અને નેટવર્ક વિશેષાધિકાર સાથેના કમ્પ્યુટરનું મેક (MAC) સરનામું ઓળખી શકે છે. મોટા ભાગની વાયરલેસ સિસ્ટમ્સ અમુક પ્રમાણમાં મેક (MAC) ફિલ્ટરિંગ આપે છે જેથી માત્ર ચોક્કસ મેક આઇડી (MAC ID) ધરાવતા સત્તાવાર કમ્પ્યુટર્સ પ્રવેશ મેળવી શકે અને નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી શકે. જોકે, એવા ઘણા પ્રોગ્રામ ઉપલબ્ધ છે જેમાં નેટવર્કને “પારખવાની” (સ્નિફિંગની) ક્ષમતા હોય છે. આ પ્રોગ્રામ્સને અન્ય સોફ્ટવેર સાથે જોડો જે કમ્પ્યુટરને એવો દેખાવ કરવા દેશે કે ક્રેકર ઇચ્છે છે તે કોઇ મેક (MAC) સરનામું તેમાં હાજર છે<ref>{{citeweb|title=SMAC 2.0 MAC Address Changer|url=http://www.klcconsulting.net/smac/|publisher=klcconsulting.com|access-date=2008-03-17|archive-date=2019-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828153632/http://www.klcconsulting.net/smac/|url-status=dead}}</ref> અને ક્રેકર સરળતાથી તેનો માર્ગ શોધી શકશે. મેક (MAC) ફિલ્ટરિંગ માત્ર નાના રહેણાક (સોહો (SOHO)) નેટવર્ક્સ માટે જ અસરકારક છે, કારણ કે તે ત્યારે જ રક્ષણ પૂરું પાડે છે જ્યારે વાયરલેસ ઉપકરણ “ચાલુ ન હોય”. કોઇ પણ “ચાલુ હોય” તેવું 802.11 ઉપકરણ મુક્તરીતે તેના અનએન્ક્રિપ્ટેડ મેક (MAC) સરનામાને 802.11 હેડર્સ પર મોકલે છે અને તેને ઓળખવા માટે કોઇ વિશેષ ઉપકરણ કે સોફ્ટવેરની જરૂર પડતી નથી. 802.11 રિસિવર (લેપટોપ અને વાયરલેસ એડેપ્ટર) અને ફ્રીવેર વાયરલેસ પેકેટ ધરાવતી કોઇ પણ વ્યક્તિ રેન્જની અંદર પ્રસારિત થતા કોઇ પણ 802.11ના મેક (MAC) સરનામા મેળવી શકે છે. સંગઠનાત્મક વાતાવરણમાં, જ્યાં મોટા વાયરલેસ ઉપકરણો સમગ્ર સક્રિય કામના સમયગાળા દરમિયાન “ચાલુ હોય” છે ત્યાં મેક (MAC) ફિલ્ટરિંગ સુરક્ષાની ખોટી લાગણી કરાવે છે કારણ કે તે માત્ર સંગઠનાત્મક માળખામાં માત્ર “બિનગંભીર” અને યોજના વગરના જોડાણો સામે રક્ષણ આપે છે, સીધા હુમલાને તે અટકાવી શકતું નથી. ===મેન-ઇન-ધી-મિડલ હુમલા=== મેન-ઇન-ધી-મિડલ હુમલા કરનાર કમ્પ્યુટરને એક એવા કમ્પ્યુટરમાં લોગ ઇન કરવા લલચાવે છે જે સોફ્ટ એપી (AP) (એક્સેસ પોઇન્ટ) તરીકે રાખવામાં આવ્યું હોય છે. એક વખત આમ થયા બાદ હેકર અન્ય વાયરલેસ કાર્ડ મારફત વાસ્તવિક એક્સેસ પોઇન્ટમાં જોડાણ કરે છે જે વાસ્તવિક નેટવર્કને પારદર્શક હેકિંગ કમ્પ્યુટર દ્વારા સ્થિર ટ્રાફિક આપે છે. ત્યાર બાદ હેકર ટ્રાફિક પર નજર રાખી શકે છે. મેન-ઇન-ધી-મિડલ હુમલાનો એક પ્રકાર પડકાર અને હેન્ડશેક પ્રોટોકોલમાં “ડિ-ઓથેન્ટિકેશન એટેક” લાગુ પાડવામાં રહેલી સુરક્ષાની ખામી પર આધારિત હોય છે. આ હુમલા હેઠળ એપી (AP) સાથે જોડાયેલા કમ્પ્યુટર્સ પોતાના જોડાણ તોડીને ક્રેકરના સોફ્ટ એપી (AP) સાથે જોડાય છે. મેન-ઇન-ધી-મિડલ હુમલાને લેનજેક અને એરજેક જેવા સોફ્ટવેર દ્વારા ક્ષમતા મળે છે જે પ્રક્રિયાના અનેકવિધ પગલાંને સ્વચાલિત કરે છે. એક સમયે જેના માટે થોડા કૌશલ્યની જરૂર પડતી હતી તે કામ હવે સ્ક્રિપ્ટના નવોદિતો પણ કરી શકે છે. હોટસ્પોટ કોઇ પણ હુમલામાં ભેદાઇ શકે છે કારણ કે આ નેટવર્ક પર ઓછી સુરક્ષા હોય છે અથવા બિલકુલ સુરક્ષા હોતી નથી. ===સર્વિસનો ઇનકાર=== હુમલાખોર જ્યારે સતત લક્ષ્યાંકિત એપી (AP) (એક્સેસ પોઇન્ટ) પર બનાવટી વિનંતીઓ, અપરિપક્વ સફળ જોડાણ સંદેશ, નિષ્ફળતા સંદેશ અને/અથવા અન્ય કમાન્ડ મોકલ્યા કરે ત્યારે સર્વિસનો ઇનકાર (ડીઓએસ (DoS)) હુમલો સર્જાય છે. તેના કારણે કાયદેસર ઉપયોગકર્તા પણ નેટવર્ક પર જઇ શકતા નથી અને તેના કારણે નેટવર્ક તૂટી શકે છે. આ હુમલા એક્સ્ટેન્સિબલ ઓથેન્ટિકેશન પ્રોટોકોલ (ઇએપી (EAP)) જેવા પ્રોટોકોલના દુરુપયોગ પર આધારિત છે. ડીઓએસ (DoS) હુમલા પોતાની જાતે દુર્ભાવનાયુક્ત હુમલાખોરને સંગઠનાત્મક વિગત જાહેર કરવામાં બહુ ઓછી ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે નેટવર્કના હસ્તક્ષેપના કારણે વિગતનો પ્રવાહ ખોરવાય છે અને વાસ્તવમાં આડકતરી રીતે ડેટાનું સ્થળાંતર અટકાવે છે. ડીઓએસ (DoS) હુમલો કરવા પાછળનું સામાન્ય કારણ વાયરલેસ નેટવર્કની રિકવરી પર નજર રાખવાનું છે જે દરમિયાન તમામ પ્રારંભિક હેન્ડશેક કોડ્સ તમામ ઉપકરણો દ્વારા પુનઃ ટ્રાન્સમિટ થાય છે જેનાથી દુર્ભાવનાયુક્ત હુમલાખોરને આ કોડ રેકોર્ડ કરવાનો અને વિવિધ “ક્રેકિંગ” સાધનોનો ઉપયોગ કરીને સુરક્ષા નબળાઇનું પૃથ્થકરણ કરવાનો અને સિસ્ટમમાં બિનસત્તાવાર પ્રવેશ કરવા માટે તેનો ગેરલાભ ઉઠાવવાનો મોકો મળે છે. નબળી રીતે એન્ક્રિપ્ટ થયેલી સિસ્ટમ જેમ કે ડબલ્યુઇપી (WEP) પર તે સારી રીતે કામ કરે છે જ્યાં મોટી સંખ્યામાં સાધનો ઉપલબ્ધ છે જે ડિક્શનરી પ્રકારના “સંભવિત સ્વીકૃત” સુરક્ષા ચાવીના હુમલા કરી શકે છે જે નેટવર્ક રિકવરી વખતે મળેલા મોડેલ “સુરક્ષા” ચાવી પર આધારિત હોય છે. ===નેટવર્ક ઇન્જેક્શન=== નેટવર્ક ઇન્જેક્શન હુમલામાં ક્રેકર એક્સેસ પોઇન્ટનો ઉપયોગ કરી શકે છે જે નોન-ફિલ્ટર્ડ નેટવર્ક ટ્રાફિક, ખાસ કરીને સ્પેનિંગ ટ્રી (802.1D), ઓએસપીએફ (OSPF), આરઆઇપી (RIP) અને એચએસઆરપી (HSRP) જેવા પ્રસારણ નેટવર્કનો ભોગ બની શકે છે. ક્રેકર બનાવટી નેટવર્કિંગ રિ-કન્ફિગરેશન કમાન્ડ દાખલ કરે છે જે રાઉટર્સ, સ્વીચ અને ઇન્ટેલિજન્ટ હબને અસર કરે છે. સમગ્ર નેટવર્ક આ રીતે પાડી શકાય છે અને રિબુટિંગની જરૂર પડે છે અથવા તમામ ઇન્ટેલિજન્ટ નેટવર્કિંગ ઉપકરણોનું પુનઃ પ્રોગ્રામિંગ કરી શકાય છે. ===કાફે લેટ એટેક=== કાફે લેટ એટેક એરટાઇટ નેટવર્ક્સના બે સુરક્ષા સંશોધકો વિવેક રામચંદ્રન એમડી. સોહેલ અહમદ દ્વારા શોધવામાં આવ્યો હતો. તે ડબલ્યુઇપી (WEP)ને પરાસ્ત કરવાનો અન્ય એક ઉપાય છે. તેમાં હુમલાખોર માટે આ ગેરલાભ લેવા માટે નેટવર્ક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવાનું જરૂરી નથી. વિન્ડોઝ વાયરલેસ જથ્થાને લક્ષ્યાંક બનાવતી પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને રિમોટ ક્લાયન્ટ પાસેથી ડબલ્યુઇપી (WEP) કી મેળવવાનું શક્ય છે.<ref>{{citeweb|title=The Caffe Latte Attack: How It Works—and How to Block It|author=Lisa Phifer|url=http://www.wi-fiplanet.com/tutorials/article.php/10724_3716241_1|publisher=wi-fiplanet.com|access-date=2008-03-21|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174645/http://www.wi-fiplanet.com/tutorials/article.php/10724_3716241_1|url-status=dead}}</ref> એન્ક્રિપ્ટ થયેલી એઆરપી (ARP) વિનંતીઓનો ધોધ મોકલીને હુમલાખોર હિસ્સેદારી આધારિત કી પ્રમાણભૂતતા અને 802.11 ડબલ્યુઇપી (WEP)માં મેસેજ સુધારણાનો ફાયદો ઉઠાવે છે. હુમલાખોર 6 મિનિટથી ઓછા સમયમાં ડબલ્યુઇપી (WEP)કી મેળવવા માટે એઆરપી (ARP) પ્રતિભાવોનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{citeweb|title=Caffé Latte with a Free Topping of Cracked WEP|url=http://www.airtightnetworks.com/fileadmin/ppt/Toorcon.ppt|publisher=airtightnetworks.com|access-date=2008-03-21|archive-date=2010-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205132501/http://www.airtightnetworks.com/fileadmin/ppt/Toorcon.ppt|url-status=dead}}</ref> == વાયરલેસ ઇન્ટ્રુઝન પ્રિવેન્શન સિસ્ટમ્સ== વાયરલેસ ઇન્ટ્રુઝન પ્રિવેન્શન સિસ્ટમ્સ (ડબલ્યુઆઇપીએસ (WIPS)) એ વાયરલેસ સુરક્ષા જોખમ સામે વળતી પ્રતિક્રિયા આપવાનો સૌથી મજબુત રસ્તો છે{{citation needed|date=September 2010}}. ડબલ્યુઆઇપીએસ (WIPS) સામાન્ય રીતે વર્તમાન વાયરલેસ લેન (LAN) માળખા પર ઓવરલે તરીકે લાગુ થાય છે. જોકે તે સંગઠનમાં બિન-વાયરલેસ નીતિ લાગુ પાડવા માટે સ્વતંત્ર રીતે પણ અમલમાં લાવી શકાય છે. મોટી સંખ્યામાં કર્મચારીઓ ધરાવતા હોય તેવા મોટા સંગઠનો ખાસ કરીને સુરક્ષાના ભંગનો ભોગ બની શકે છે<ref>{{citeweb|title=Fitting the WLAN Security pieces together|url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/144647/guide_to_wireless_lan_security.html|publisher=pcworld.com|access-date=2008-10-30|archive-date=2008-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819211136/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/144647/guide_to_wireless_lan_security.html|url-status=dead}}</ref> જે વાંધાજનક એક્સેસ પોઇન્ટ પરથી થાય છે. કોઇ જગ્યામાં કર્મચારી (વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિ) સરળતાથી ઉપલબ્ધ થાય તેવું વાયરલેસ રાઉટર લાવે તો સમગ્ર નેટવર્ક તેના સિગ્નલની રેન્જ અંદર આવતી કોઇ પણ વ્યક્તિ દ્વારા ભેદી શકાય છે. ડબલ્યુઆઇપીએસ (WIPS)ને વાયરલેસ સુરક્ષા માટે એટલું મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે કે જુલાઇ 2009માં [https://www.pcisecuritystandards.org પીસીઆઇ (PCI) સિક્યોરિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ કાઉન્સિલ] દ્વારા પીસીઆઇ (PCI) ડીએસએસ (DSS) માટે વાયરલેસ માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી હતી<ref>{{citeweb|title= PCI DSS Wireless Guidelines|url=https://www.pcisecuritystandards.org/pdfs/PCI_DSS_Wireless_Guidelines.pdf|access-date=2009-07-16}}</ref> જેમાં મોટા સંગઠનો માટે ઓટોમેટ વાયરલેસ સ્કેનિંગ અને રક્ષણ માટે ડબલ્યુઆઇપીએસ (WIPS)ની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. ==વાયરલેસ પ્રેક્ટિસની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ == ડબલ્યુઆઇપીએસ (WIPS) લાગુ પાડવામાં આવે છતાં કેટલીક વાયરલેસ સુરક્ષાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ દરેક વાયરલેસ લેન (LAN) માટે ભલામણ કરવામાં આવે છે. સરકારની મર્યાદાઓના કારણે કેટલીક પદ્ધતિઓ લાગુ પાડવાનું શક્ય હોતું નથી. <ref>{{cite web|url= http://theautogadgets.com/simple-wireless-home-alarm-system.html|title= Simple Wireless Security For Home|access-date= 2010-03-10|archive-date= 2010-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20100304073048/http://theautogadgets.com/simple-wireless-home-alarm-system.html|url-status= dead}}</ref> ===મેક (MAC) આઇડી (ID) ફિલ્ટરિંગ=== મોટા ભાગના વાયરલેસ એક્સેસ પોઇન્ટ ચોક્કસ પ્રકારના મેક (MAC) આઇડી (ID) ફિલ્ટરિંગ ધરાવતા હોય છે જેનાથી એડમિનિસ્ટ્રેટરને ચોક્કસ મેક (MAC) આઇડી (ID) ધરાવતી વાયરલેસ કામગીરી ધરાવતા કમ્પ્યુટરમાં એક્સેસની મંજૂરી મળે છે. આ ઉપયોગી છે. જોકે એ બાબત ધ્યાનમાં લેવી જોઇએ કે નેટવર્ક પર મેક (MAC) આઇડી (ID) બનાવટી હોઇ શકે છે. સ્મેક (SMAC) જેવી ક્રેકિંગ સુવિધા વિસ્તૃત પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે અને કેટલાક કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર પણ બીઓઆઇએસ (BOIS)માં પોતાની બિલ્ટ ઇન નેટવર્ક ક્ષમતા માટે આવશ્યક મેક (MAC) આઇડી (ID) પસંદ કરવાનો વિકલ્પ આપે છે. ===સ્ટેટિક આઇપી (IP) એડ્રેસિંગ=== નેટવર્કના ડીએચસીપી (DHCP) સર્વરમાં ઓછામાં ઓછા આઇપી (IP) એડ્રેસ ફાળવણી કામગીરીને નિષ્ક્રિય બનાવવામાં કેટલાક નેટવર્ક ડિવાઇસના આઇપી (IP) એડ્રેસને હાથે સેટ કરી શકાય છે. જેનાથી બિનગંભીર કે ઓછા આધુનિક ઘુસણખોરને નેટવર્કમાં પ્રવેશવામાં મુશ્કેલી થશે. આ ખાસ કરીને ત્યારે અસરકારક બને છે જ્યારે સબનેટ સાઇઝ પણ સ્ટાન્ડર્ડ ડિફોલ્ટ સેટિંગમાંથી બદલીને એકદમ આવશ્યક હોય તેવા કદમાં ઘટાડવામાં આવે અને મંજૂરીપાત્ર પરંતુ ઉપયોગમાં ન લેવાયેલા આઇપી (IP) એડ્રેસને એક્સેસ પોઇન્ટના ફાયરવોલ દ્વારા રોકવામાં આવે. આ કિસ્સામાં જ્યારે કોઇ ઉપયોગમાં ન લેવાયેલા આઇપી (IP) એડ્રેસ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે નવા ઉપયોગકર્તા ટીસીપી/આઇપી (TCP/IP)નો ઉપયોગ કરીને ત્યારે જ લોગ ઇન કરી શકે છે જ્યારે તે યોગ્ય સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને સફળતાપૂર્વક મેન ઇન ધ મિડલ એટેક કરે. ===802.11 સુરક્ષા=== {{main|IEEE 802.1X}} ====નિયમિત વેપ (WEP)==== {{main|Wired Equivalent Privacy}} વેપ (WEP) નો અર્થ થાય છે વાયર્ડ ઇક્વિવેલન્ટ પ્રાઇવસી. આ એન્ક્રિપ્શન ધોરણો વાયરલેસ માટે અસલ એન્ક્રિપ્શન ધોરણો હતા. તેનું નામ સૂચવે તે પ્રમાણે આ ધોરણનો હેતુ વાયરલેસ નેટવર્ક્સને વાયર આધારિત નેટવર્ક જેવા જ સુરક્ષિત બનાવવાનો હતો. કમનસીબે આમ કદી ન થયું અને ખામીઓ તરત શોધવામાં આવી હતી અને તેનો ગેરલાભ લેવાયો હતો. ક્રેકર દ્વારા ઘુસણખોરી કરવા માટે એરક્રેક-એનજી, વેપલેબ, વેપક્રેક અથવા એરસ્નોર્ટ જેવા કેટલાક ઓપન સોર્સ યુટિલીટી હાજર છે જેમાં પેકેટ્સની ચકાસણી કરીને એન્ક્રિપ્શનની પેટર્ન શોધવામાં આવે છે. વેપ (WEP) વિવિધ ચાવીરૂપ કદમાં આવે છે. આ સામાન્ય કી લંબાઇ હાલમાં 128- અને 256- બિટ હોય છે. લંબાઇ જેમ વધુ હોય તેમ સારું કારણ કે તેનાથી ક્રેકર્સ માટે કામ વધુ મુશ્કેલ બનશે. જોકે, આ પ્રકારના એન્ક્રિપ્શનને જૂનવાણી અને ગંભીર ખામીયુક્ત ગણવામાં આવે છે. 2005માં એફબીઆઇ (FBI)ના એક જૂથે એક પ્રદર્શન યોજ્યું હતું જેમાં તેમણે જાહેર ઉપલબ્ધ સાધનોનો ઉપયોગ કરીને ત્રણ મિનિટમાં વેપ (WEP) એન્ક્રિપ્ટેડ નેટવર્કમાં ઘુસણખોરી કરી હતી. કોઇ રક્ષણ ન હોવા કરતા વેપ (WEP) રક્ષણ હોય તે વધુ સારું છે, જોકે સામાન્ય રીતે તે ડબલ્યુપીએ-પીએસકે (WPA-PSK) એન્ક્રિપ્શન કરતા વધુ આધુનિક છે. મોટી સમસ્યા એ છે કે ક્રેકર નેટવર્ક પર પેકેટ્સ મેળવી શકે તો તે થોડા જ સમયમાં વેપ (WEP) એન્ક્રિપ્શન તોડી શકે છે. વેપ (WEP) સાથે કેટલાક ગંભીર મુદ્દા રહેલા છે. સૌથી પહેલા તો તે તમામના કી મેનેજમેન્ટનું કામ કરી શકતું નથી. કાંતો કી અંતિમ વપરાશકર્તાને હાથે આપવી પડે છે અથવા તેને અન્ય કોઇ પ્રમાણભૂતતા પદ્ધતિમાંથી વિતરીત કરવી પડે છે. વેપ (WEP) હિસ્સેદારી આધારીત કી સિસ્ટમ હોવાથી એપી (AP) તમામ ક્લાયન્ટની કી વાપરે છે અને ક્લાયન્ટ્સ પણ એક બીજા વચ્ચે સમાન કી વાપરે છે. ક્રેકરે એક વપરાશકર્તા પાસેથી કી અંગે સમાધાન કરવાનું રહેશે ત્યાર બાદ તે તમામ વપરાશકર્તાની કી જાણી શકશે. કી સંચાલન ઉપરાંત તાજેતરમાં{{when}} પ્રસિદ્ધ થયેલા અભ્યાસમાં વેપ (WEP)ને ખરેખર વેધી શકાય તેના રસ્તા સૂચવવામાં આવ્યા છે. (ફ્લહરર મેન્ટિન અને શમીર દ્વારા “વિકનેસિસ ઇન ધી કી શિડ્યુલિંગ એલ્ગોરિધમ ઓફ આરસીફોર (RC4)”) તેનું કારણ આરસીફોર (RC4)માં નબળાઇ છે જે વેપ (WEP) સાથે લાગુ પાડવામાં આવે છે. જો પૂરતા પ્રમાણમાં ટ્રાફિકને આંતરી શકાય તો એક કે બે કલાકમાં ઘાતકી તાકાતનો ઉપયોગ કરીને તેને તોડી શકાય છે. એ પૂરતું ન હોય તો વેપ (WEP)ને તોડવા માટે લાગતો સમય કીની લંબાઇ સાથે વધતો જાય છે તેથી 104 બિટ કીનો સામનો પ્રતિબદ્ધ હેકર સાથે થાય ત્યારે તે 40 બિટની કી કરતા નોંધપાત્ર રક્ષણ આપતી નથી. વેપ (WEP)ને વેધવા માટે કેટલાક મુક્ત રીતે મળતા સોફ્ટવેર ઉપલબ્ધ છે. વેપ (WEP) ખરેખર એક તૂટેલો સોલ્યુશન છે, પરંતુ કંઇ ન હોવા કરતા તે વધુ સારું છે તેથી તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ. આ ઉપરાંત ઉચ્ચ સ્તરીય એન્ક્રિપ્શન (એસએસએલ (SSL), ટીએલએસ (TLS) વગેરે)નો શક્ય હોય ત્યારે ઉપયોગ કરવો જોઇએ. ====ડબલ્યુપીએવી1 (WPAv1)==== {{main|Wi-Fi Protected Access}} વાઇ-ફાઇ પ્રોટેક્ટેડ એક્સેસ (WPA) એ વેપ (WEP) માં એક સોફટવેર/ફર્મવેર સુધારો છે. તમામ નિયમિત ડબલ્યુલેન (WLAN) ઉપકરણો જે વેપ (WEP) પર કામ કરતા હોય તેઓ સંકલિત થવા સક્ષમ હશે અને તેના માટે કોઇ નવું ઉપકરણ ખરીદવાની જરૂર નથી. ડબલ્યુપીએ (WPA) 802.11i સુરક્ષા ધોરણનું હળવું સ્વરૂપ છે જે આઇઇઇઇ (IEEE) 802.11 દ્વારા વેપ (WEP)ની જગ્યાએ વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. ટીકેઆઇપી (TKIP) એન્ક્રિપ્શન એલ્ગોરિધમ ડબલ્યુપીએ (WPA) દ્વારા વેપ (WEP)માં સુધારો પૂરો પાડવા વિકસાવાયું હતું જે વર્તમાન 802.11 ઉપકરણો પર ફર્મવેર અપગ્રેડ્સ પર મૂકી શકાય. ડબલ્યુપીએ (WPA) પ્રોફાઇલ પણ એઇએસ-સીસીએમપી (AES-CCMP) એલ્ગોરિધમ માટે વૈકલ્પિક ટેકો પૂરોપાડે છે જે 802.11i અને ડબલ્યુપીએટુ (WPA2)માં પસંદગીનું એલ્ગોરિધમ છે. ડબલ્યુપીએ (WPA) એન્ટરપ્રાઇઝ 802.1xનો ઉપયોગ કરીને રેડિયસ (RADIUS) આધારિત પ્રમાણભૂતતા પૂરી પાડે છે. ડબલ્યુપીએ (WPA) પર્સનલ પ્રિ-શેર્ડ શેર્ડ કી (પીએસકે (PSK))નો ઉપયોગ કરીને 8થી 63 અક્ષરના પાસફ્રેઝ દ્વારા સુરક્ષા સ્થાપિત કરે છે. પીએસકે (PSK) 64 અક્ષરના હેક્ઝાડેસિમલ સ્ટ્રીંગ તરીકે પ્રવેશ કરાવી શકાય છે. ક્લાયન્ટ બિનપ્રમાણભૂતતા પછી પુનઃ જોડાણ કરે ત્યારે મેસેજને ચાર માર્ગીય વિનિમયમાં પકડીને ઓફ-લાઇન ડિક્શનરી એટેકનો ઉપયોગ કરી નબળા પીએસકે (PSK) પાસફ્રેઝને ભેદી શકાય છે. એરક્રેક-એનજી જેવા વાયરલેસ સુટ નબળા પાસફ્રેઝને એક મિનિટ કરતા ઓછા સમયમાં ભેદી શકે છે. અન્ય વેપ/ડબલ્યુપીએ (WEP/WPA) ક્રેકર્સમાં એરસ્નોર્ટ અને ઓડિટર સિક્યોરિટી કલેક્શનનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ReferenceA">હેકિંગ વાયરલેસ નેટવર્ક ફોર ડમીસ</ref> આમ છતાં ડબલ્યુપીએ (WPA) પર્સનલ જ્યારે ‘સારા’ પેરાફ્રેઝ સાથે કે 64 અક્ષરના હેક્ઝાડેસિમલ કી સાથે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે ત્યારે તે સુરક્ષિત છે. જોકે, એવી માહિતી પણ છે કે એરિક ટ્યુસ (વેપ (WEP) સામે ફ્રેગમેન્ટેશન એટેકની રચના કરનાર વ્યક્તિ) નવેમ્બર 2008માં ટોકયો ખાતે પેકસેક સુરક્ષા પરિષદમાં ડબલ્યુપીએ (WPA) ટીકેઆઇપી (TKIP) અમલીકરણ તોડવાનો માર્ગ દર્શાવશે જેમાં તે 12-15 મિનિટના ગાળામાં એક પેકેટ પર એન્ક્રિપ્શન ભેદશે.<ref>{{citeweb|author=Robert McMillan|url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9119258|publisher=''[[IDG]]''|title=Once thought safe, WPA Wi-Fi encryption is cracked|access-date=2008-11-06|archive-date=2009-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116025539/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9119258|url-status=dead}}</ref> પ્રસાર માધ્યમોએ આ ‘ક્રેક’ની જાહેરાતને અમુક અંશે વધારે પડતી ચગાવી હતી કારણ કે ઓગસ્ટ 2009 મુજબ ડબલ્યુપીએ (WPA) (ધ બ્રેક-ટ્યુસ એટેક) માત્ર આંશિક રીતે સફળ છે અને તે માત્ર ટૂંકા ડેટા પેકેટ પર કામ કરે છે. તે ડબલ્યુપીએ (WPA) કીને ભેદી શકતા નથી અને તેને કામ કરવા માટે બહુ ચોક્કસ ડબલ્યુપીએ (WPA) અમલીકરણની માહિતીની જરૂર પડે છે.<ref>{{citeweb|title=One-minute WiFi crack puts further pressure on WPA|url=http://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/08/one-minute-wifi-crack-puts-further-pressure-on-wpa.ars?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=rss|publisher=''[[Ars Technica]]''|year=2009|author=Nate Anderson|access-date=2010-06-05}}</ref> ====ડબલ્યુપીએવી1 (WPAv1)માં ઉમેરો==== ડબલ્યુપીએવી1 (WPAv1), ટીકેઆઇપી (TKIP), ડબલ્યુઆઇડીએસ (WIDS) અને ઇએપી (EAP)ને સાથે લાગુ પાડી શકાય છે. આ ઉપરાંત વીપીએન (VPN) નેટવર્ક્સ (સતત ચાલુ ન હોય તેવા સુરક્ષિત નેટવર્ક જોડાણ)ને 802.11 સ્ટાન્ડર્ડમાં લાગુ કરી શકાય છે. વીપીએન (VPN) અમલીકરણમાં પીપીટીપી (PPTP), એલ2ટીપી (L2TP), આઇપીસેક (IPSec), અને એસએસએચ (SSH)નો સમાવેશ થાય છે. જોકે, સુરક્ષાના આ વધારાના સ્તરને પણ એન્ગર, ડિસિટ અને પીપીટીપી (PPTP) માટેના એટરકેપ<ref>{{cite web |url=http://books.google.com/books?id=i0Edxmcly1oC&pg=PA295&lpg=PA295&dq=deceit+pptp&source=bl&ots=nY2yJjStHU&sig=mYiCPZWaSzgY6L9e4m6CzZFP-Y8 |title=Hacking Wireless Networks For Dummies |access-date=2009-02-09 |author=Kevin Beaver, Peter T. Davis, Devin K. Akin}}</ref> તથા આઇપીસેક જોડાણ માટે આઇકેઇ-સ્કેન, આઇકેઇપ્રોબ (IKEProbe), આઇપીસેક્ટ્રેસ અને આઇકેઇક્રેક (IKEcrack) દ્વારા ભેદી શકાય છે. =====ટીકેઆઇપી (TKIP)===== {{main|Temporal Key Integrity Protocol}} તેનું આખું નામ છે ટેમ્પોરલ કી ઇન્ટીગ્રીટી પ્રોટોકોલ અને આ ટૂંકાક્ષરોને ટી-કીપ તરીકે બોલાવવામાં આવે છે. તે આઇઇઇઇ (IEEE) 802.11i ધોરણનો હિસ્સો છે. ટીકેઆઇપી (TKIP) પુનઃકી લાગુ પાડવાની સિસ્ટમ સાથે પ્રિ-પેકેટ કી મિશ્રણ લાગુ પાડે છે અને મેસેજ ઇન્ટીગ્રિટી ચેક પૂરું પાડે છે. તેનાથી ડબલ્યુઇપી (WEP)ની સમસ્યા દૂર થાય છે. =====ઇએપી (EAP)===== આઇઇઇઇ (IEEE) 802.1x ધોરણ પર કરવામાં આવેલા ડબલ્યુપીએ (WPA) સુધારાથી વાયરલેસ અને વાયર્ડ લેન (LAN) માટે પ્રમાણભૂતતા અને એક્સેસ માટે સત્તામાં સુધારો થયો હતો. આ ઉપરાંત એક્સ્ટેન્સિબલ ઓથેન્ટિકેશન પ્રોટોકોલ (ઇએપી (EAP)) જેવા વધારાના પગલાંથી સુરક્ષામાં વધારો થયો છે. ઇએપી (EAP) તરીકે તે કેન્દ્રીય પ્રમાણભૂતતા સર્વરનો ઉપયોગ કરે છે. કમનસીબે 2002 દરમિયાન મેરીલેન્ડના પ્રોફેસરે કેટલીક ખામીઓ શોધી કાઢી હતી{{citation needed|date=March 2008}}. ત્યાર પછીના કેટલાક વર્ષોમાં ટીએલએસ (TLS) અને અન્ય સુધારા દ્વારા આ ખામીઓ દૂર કરવામાં આવી હતી {{citation needed|date=March 2008}}. તેમાં સામેલ છેઃ ઇએપી-એમડી5 (EAP-MD5), પીઇએપીવી0 (PEAPv0), પીઇએપીવી1 (PEAPv1), ઇએપી-એમએસસીએચએપીવી2 (EAP-MSCHAPv2), લિપ, (LEAP), ઇએપી-ફાસ્ટ (EAP-FAST), ઇએપી-ટીએસએલ (EAP-TSL), ઇએપી-ટીટીએલએસ (EAP-TTLS), એમએસસીએચએવી2 (MSCHAv2), ઇએપી-સિમ (EAP-SIM),... ======ઇએપી (EAP) વર્ઝન====== ઇએપી (EAP) વર્ઝનમાં લિપ (LEAP), પીઇએપી (PEAP) અને અન્ય ઇએપી (EAP)નો સમાવેશ થાય છે. '''લિપ (LEAP)''' {{main|Lightweight Extensible Authentication Protocol}} તેનું આખું નામ છે લાઇટવેઇટ એક્સ્ટેન્સિબલ ઓથેન્ટિકેશન પ્રોટોકોલ. આ પ્રોટોકોલ 802.11x પર આધારિત છે અને ડબલ્યુઇપી (WEP) તથા આધુનિક કી સંચાલન પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરીને અસલ સુરક્ષા ખામીઓ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે. ઇએપી-એમડી5 (EAP-MD5) કરતા આ ઇએપી (EAP) વર્ઝન વધુ સલામત છે. તેમાં મેક (MAC) એડ્રેસ ઓથેન્ટિકેશનનો પણ ઉપયોગ થાય છે. ક્રેકર્સ સામે લિપ (LEAP) સુરક્ષિત નથી. સિસ્કોના લિપ (LEAP) વર્ઝનને ભેદવા માટે ટીએચસી (THC)-લીપક્રેકરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે અને તે ડિક્શનરી એટેકના સ્વરૂપમાં એક્સેસ પોઇન્ટ સાથે જોડવામાં આવેલા કમ્પ્યુટર્સ સામે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. એનવ્રેપ અને એસ્લીપ અંતમાં લિપ (LEAP)ને ભેદી શકે તેવા અન્ય ક્રેકર છે.<ref name="ReferenceA"></ref> '''પીઇએપી (PEAP)''' {{main|Protected Extensible Authentication Protocol}} તે પ્રોટેક્ટેડ એક્સ્ટેન્સિબલ ઓથેન્ટિકેશન પ્રોટોકોલ માટે વપરાય છે. આ પ્રોટોકોલ દ્વારા ડેટા, પાસવર્ડ્સ અને એન્ક્રિપ્શન કીનું પ્રમાણિત સર્વર વગર પરિવહન કરી શકાય છે. તેને સિસ્કો, માઇક્રોસોફ્ટ અને આરએસએ (RSA) સિક્યોરિટી દ્વારા વિકસાવાયું હતું. '''અન્ય ઇએપી (EAP)''' ઇએપી (EAP) માળખા પર આધારિત હોય તેવા અન્ય એક્સ્ટેન્સિબલ ઓથેન્ટિકેશન પ્રોટોકોલ અમલીકરણ પણ ઉપલબ્ધ છે. સ્થાપવામાં આવેલા આ માળખા વર્તમાન ઇએપી (EAP) પ્રકાર તથા ભવિષ્યની પ્રમાણભૂતતા પદ્ધતિને ટેકો આપે છે.<ref>{{citeweb|title=Extensible Authentication Protocol Overview|url=http://www.microsoft.com/technet/network/eap/eap.mspx|publisher=''[[Microsoft TechNet]]''|access-date=2008-10-02}}</ref> ઇએપી-ટીએલએસ (EAP-TLS) બહુ સારું રક્ષણ પૂરું પાડે છે કારણ કે તેમાં પરસ્પર પ્રમાણભૂતતા છે. ક્લાયન્ટ અને નેટવર્કને પ્રમાણપત્રો અને પ્રતિ-સત્ર ડબલ્યુઇપી (WEP) કીનો ઉપયોગ કરીને પ્રમાણભૂત કરવામાં આવે છે.<ref>{{citebook|author=Joshua Bardwell|coauthors=Devin Akin|publisher=[[McGraw-Hill]]|title=CWNA Official Study Guide|page=435|year=2005|edition=Third|isbn=0072255382}}</ref> ઇએપી-ફાસ્ટ (EAP-FAST) પણ સારું રક્ષણ પુરું પાડે છે. ઇએપી-ટીટીએલએસ (EAP-TTLS) સર્ટિકોમ અને ફન્ક સોફ્ટવેર દ્વારા વિકસાવાયેલ અન્ય વિકલ્પ છે. તે વધુ અનુકુળ છે કારણ કે તેમાં વપરાશકર્તાને પ્રમાણપત્રનું વિતરણ કરવાની જરૂર પડતી નથી છતાં ઇએપી-ટીએલએસ (EAP-TLS) કરતા સહેજ થોડું રક્ષણ પૂરું પાડે છે.<ref>{{citeweb|title=Ultimate wireless security guide: A primer on Cisco EAP-FAST authentication|url=http://articles.techrepublic.com.com/5100-10878_11-6148557.html|author=George Ou|publisher=''[[TechRepublic]]''|access-date=2008-10-02|archive-url=https://archive.today/20120707115839/http://www.techrepublic.com/article/ultimate-wireless-security-guide-a-primer-on-cisco-eap-fast-authentication/6148557|archive-date=2012-07-07|url-status=dead}}</ref> ===802.11i સુરક્ષા=== ડબલ્યુલેન (WLAN)માં આજે લાગુ પાડવામાં આવતી સૌથી નવી અને સૌથી કઠોર સુરક્ષા 802.11i આરએસએન (RSN) સ્ટાન્ડર્ડ છે. પૂર્ણ કક્ષાનું 802.11i સ્ટાન્ડર્ડ (જે ડબલ્યુપીએવી૨ (WPAv2)નો ઉપયોગ કરે છે) માટે સૌથી નવા હાર્ડવેર (ડબલ્યુપીએવી1 (WPAv1)થી વિપરીત)ની જરૂર પડે છે, આમ નવા ઉપકરણની ખરીદીની સંભાવના રહે છે. નવા જરૂરી હાર્ડવેર એઇએસ-ડબલ્યુઆરએપી (AES-WRAP) (802.11iનું અગાઉનું વર્ઝન) અથવા વધુ નવું અને વધુ સારું એઇએસ-સીસીએમપી (AES-CCMP) ઉપકરણ હોઇ શકે છે. 2 હાર્ડવેર સ્ટાન્ડર્ડ એક બીજા સાથે અનુકુળ ન હોવાથી ડબલ્યુઆરએપી (WRAP) અથવા સીસીએમપી (CCMP) ઉપકરણની જરૂર પડે છે તે બાબતની ખાતરી કરવી જોઇએ. ====ડબલ્યુપીએવી2 (WPAv2)==== {{main|IEEE 802.11i}} ડબલ્યુપીએવી2 (WPAv2) અંતિમ 802.11i સ્ટાન્ડર્ડનું એક વાઇફાઇ એલાયન્સ બ્રાન્ડેડ વર્ઝન છે.<ref>{{citeweb|title=Wi-Fi Protected Access|url=http://www.wifialliance.org/knowledge_center_overview.php?docid=4486|publisher=''[[Wi-Fi Alliance]]''|access-date=2008-02-06|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521092851/http://www.wifialliance.org/knowledge_center_overview.php?docid=4486|url-status=dead}}</ref> ડબલ્યુપીએ (WPA) પર પ્રાથમિક સુધારામાં એઇએસ-સીસીએમપી (AES-CCMP) એલ્ગોરિધમનો સમાવેશ ફરજિયાત વિશેષતા તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. ડબલ્યુપીએ (WPA) અને ડબલ્યુપીએવી2 (WPAv2) દ્વારા ઇએપી (EAP) પ્રમાણભૂતતા પદ્ધતિને રેડિયસ (RADIUS) સર્વર અને પ્રિશેર્ડ કી (પીએસકે (PSK)) દ્વારા ટેકો પૂરો પાડવામાં આવે છે. વેપ (WEP) વધારે પડતું અસુરક્ષિત હોવાનું પૂરવાર થયું હોવાથી મોટા ભાગના વિશ્વએ પોતાના ડબલ્યુએપી (WAP)ને વેપ (WEP)થી ડબલ્યુપીએ2 (WPA2)માં અપનાવ્યું છે. એ બાબતની નોંધ લેવી જરૂરી છે કે ડબલ્યુપીએ (WPA) પ્રોટોકોલમાં સુરક્ષાની ખામી હોવાની શક્યતા છે. તેનો ઉલ્લેખ હોલ196 તરીકે કરવામાં આવે છે. તે પ્રોટોકોલમાં એક છીંડું છે જેનાથી વપરાશકર્તા આંતરિક હુમલાનો ભોગ બની શકે છે. ====ડબલ્યુપીએવી2 (WPAv2)માં ઉમેરો==== 802.1xથી વિપરીત 802.11i મોટા ભાગની અન્ય સુરક્ષા સેવાઓ જેમકે ટીકેઆઇપી (TKIP), પીકેઆઇ (PKI),.. ધરાવે છે. ડબલ્યુપીએવી1ની જેમ ડબલ્યુપીએવી2 ઇએપી (EAP) અથવા ડબલ્યુઆઇડીએસ (WIDS) સાથે સહકારથી કામ કરી શકે છે. ===ડબલ્યુએપીઆઇ (WAPI)=== {{main|WLAN Authentication and Privacy Infrastructure}} તે ડબલ્યુએલએએન (WLAN) ઓથેન્ટિકેશન એન્ડ પ્રાઇવસી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે વપરાય છે. આ ચીની સરકાર દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવેલું વાયરલેસ સુરક્ષા ધોરણ છે. ===સ્માર્ટ કાર્ડ્સ, યુએસબી (USB) ટોકન્સ અને સોફ્ટવેર ટોકન્સ=== આ સુરક્ષાનું સૌથી મજબૂત સ્વરૂપ છે. કોઇ સર્વર સોફ્ટવેર સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે હાર્ડવેર અથવા સોફ્ટવેર કાર્ડ અથવા ટોકન તેના આંતરિક ઓળખ કોડને યુઝર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા પિન (PIN) સાથે જોડશે અને એક મજબૂત એલ્ગોરિધમ બનશે જે વારંવાર એક નવા એન્ક્રિપ્શન કોડની રચના કરશે. સર્વરને કાર્ડ અથવા ટોકન સાથે સમય મુજબ અનુકુળ બનાવાયું હશે. તે વાયરલેસ ટ્રાન્સમિશનનો સૌથી સુરક્ષિત માર્ગ છે. આ ક્ષેત્રમાં કંપનીઓ યુએસબી ટોકન્સ, સોફ્ટવેર ટોકન્સ અને સ્માર્ટ કાર્ડ બનાવે છે. તેઓ હાર્ડવેર વર્ઝન પણ બનાવે છે જે કર્મચારીના સચિત્ર બેજ (ઓળખ બિલ્લો) તરીકે પણ કામ કરે છે. હાલમાં સ્માર્ટ કાર્ડ / યુએસબી (USB) ટોકન્સ સૌથી સુરક્ષિત સુરક્ષા પગલામાં છે. જોકે, તે મોંઘા છે. ત્યાર પછીની સૌથી સુરક્ષિત પદ્ધતિ ડબલ્યુપીએ2 (WPA2) અથવા રેડિયસ (RADIUS) સર્વર સાથેના ડબલ્યુપીએ (WPA) છે. આ ત્રણમાંથી કોઇ પણ એક સુરક્ષા માટે મજબૂત પાયો સ્થાપશે. આ યાદીમાં ત્રીજી આઇટમ કર્મચારીઓ અને કોન્ટ્રાક્ટર્સને સુરક્ષા જોખમો વિશે અને અંગત રક્ષણાત્મક પગલાં અંગે શિક્ષિત કરવા માટે છે. કંપનીના કર્મચારીઓનો નોલેજ બેઝ પણ તેમણે સાવધ રહેવું પડે તેવા કોઇ પણ નવા ખતરા વિશે વાકેફ રહે તે જોવાનું આઇટી (IT)નું કામ છે. કર્મચારીઓ શિક્ષિત હશે તો પોતાના લેપટોપ લોક ન કરીને અથવા પોતાની મોબાઇલ રેન્જ વિસ્તારવા માટે વિસ્તૃત હોમ એક્સેસ પોઇન્ટ લાવીને આકસ્મિક રીતે ખતરો પેદા કરે તેવી શક્યતા ઘટી જશે. કર્મચારીઓને તેનાથી વાકેફ કરવા જરૂરી છે કે કંપનીની લેપટોપ સિક્યુરિટી તેમની સાઇટ વોલની બહાર પણ ફેલાયેલી છે. જેમાં કોફી હાઉસ જેવા સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં કર્મચારીઓ સૌથી અસુરક્ષિત હોઇ શકે છે. આ યાદીમાં સૌથી છેલ્લી આઇટમ 24/7 સક્રિય સુરક્ષા પગલાં લાગુ કરવા અંગે છે જેનાથી કંપની નેટવર્ક સુરક્ષિત અને અસરકારક હોવાની ખાતરી મળે છે. તેમાં એક્સેસ પોઇન્ટ, સર્વર અને ફાયરવોલ લોગ્સ પર નજર રાખીને કોઇ શંક્સ્પદ પ્રવૃત્તિ પર નિયમિત જોતા રહેવાનો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે વહેલી સવારે એક્સેસ પોઇન્ટ મારફત કોઇ મોટી ફાઇલ ગઇ હોય તો તે ઘટનાની ગંભીર તપાસ જરૂરી બને છે. સામાન્ય લોગ્સ અને સામાન્ય અન્ય સુરક્ષા પગલાંના પૂરક તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવા સંખ્યાબંધ સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર ઉપકરણોનો સમાવેશ થઇ જાય છે. ===આરએફ (RF) શિલ્ડિંગ=== કેટલાક કિસ્સામાં વાયરલેસ સિગ્નલને નબળા પાડવા માટે રૂમ અથવા ઇમારતમાં ચોક્કસ વોલ પેઇન્ટ અને વિન્ડો ફિલ્મ લાગુ પાડવાનું વ્યવહારુ છે જેનાથી સિગ્નલ તે જગ્યાની બહાર ફેલાતા અટકે છે. તેનાથી વાયરલેસ સુરક્ષામાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે કારણ કે હેકર્સ માટે ઉદ્યોગસાહસના નિયંત્રિત વિસ્તારની બહાર જેમ કે પાર્કિંગની જગ્યામાં સિગ્નલ મેળવવાનું મુશ્કેલ બને છે.<ref>{{cite web|url= http://www.wireless-nets.com/resources/tutorials/rf_shielding.html|title= How to: Improve Wireless Security with Shielding|access-date= 2008-10-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20180712002042/http://www.wireless-nets.com/resources/tutorials/rf_shielding.html|archive-date= 2018-07-12|url-status= dead}}</ref> એન્ક્રિપ્શન જેવા સુરક્ષા પગલાં લેવા છતાં હેકર્સ તેને ક્રેક કરી શકવા સમર્થ હોઇ શકે છે. આ કામ વિવિધ પદ્ધતિ અને સાધનોના ઉપયોગથી થાય છે. અમે શેની વાત કરી રહ્યા છીએ તે સમજવા માટે નેટવર્ક એન્ક્રિપ્શન ક્રેકિંગના લેખમાં તેની સમીક્ષા જોવા મળી શકે છે. હેકરની માનસિકતા/તકનીકને સમજવાથી પોતાની સિસ્ટમને વધુ સારી રીતે સુરક્ષિત કરી શકાય છે. ==મોબાઇલ ઉપકરણો== 802.1x ઇન્ટરફેસ ધરાવતા મોબાઇલ ઉપકરણોની વધતી સંખ્યાની સાથે આવા મોબાઇલ ઉપકરણોની સુરક્ષાની ચિંતા વધી રહી છે. કિસ્મેટ જેવા ઓપન સ્ટાન્ડર્ડ્સ લેપટોપ્સને લક્ષ્યમાં રાખે છે<ref>{{citeweb|title=What is Kismet?|url=http://www.kismetwireless.net/|publisher=kismetwireless.net|access-date=2008-02-06}}</ref> ત્યારે એક્સેસ પોઇન્ટ સોલ્યુશન્સ હેઠળ મોબાઇલ ઉપકરણોને પણ આવરી લેવા જોઇએ. 802.1x ઇન્ટરફેસ ધરાવતા મોબાઇલ હેન્ડસેટ્સ અને પીડીએ (PDA) માટે હોસ્ટ આધારિત સોલ્યુશન્સ. મોબાઇલ ઉપકરણ હેઠળ સુરક્ષાના ત્રણ પ્રકાર છેઃ : :# એડ-હોક નેટવર્ક્સ સામે રક્ષણ :# વાંધાજનક એક્સેસ પોઇન્ટનું જોડાણ :# ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે ડબલ્યુપીએટુ (WPA2) જેવી પરસ્પર પ્રમાણભૂતતા યોજના વાયરલેસ આઇપીએસ (IPS) સોલ્યુશન્સ હવે મોબાઇલ ઉપકરણો માટે વાયરલેસ સિક્યુરિટી આપે છે<ref>{{citeweb|title=End Point Wireless Security Solution Provides IT Control With User Flexibility|url=http://newsblaze.com/story/2008030309050400008.mwir/topstory.html|publisher=newsblaze.com|access-date=2008-03-03|archive-date=2008-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423064941/http://newsblaze.com/story/2008030309050400008.mwir/topstory.html|url-status=dead}}</ref>. ==નેટવર્ક એન્ક્રિપ્શન લાગુ પાડવું == 802.11i લાગુ પાડવા માટે એ બાબતની ખાતરી કરવી જોઇએ કે રાઉટર/એક્સેસ પોઇન્ટ(સ) તથા તમામ ક્લાયન્ટ ઉપકરણો નેટવર્ક એન્ક્રિપ્શનને આધાર આપવા માટે સજ્જ છે. જો આમ થશે તો રેડિયસ (RADIUS), એડીએસ (ADS), એનડીએસ (NDS) અથવા એલડીએપી (LDAP) જેવા સર્વરને સંકલિત કરવા પડશે. આ સર્વર લોકલ નેટવર્ક પરનું કમ્પ્યુટર, એક એક્સેસ પોઇન્ટ/સંકલિત પ્રમાણભૂતતા સર્વર સાથેનું રાઉટર અથવા કોઇ રિમોટ સર્વર હોઇ શકે છે. સંકલિત પ્રમાણભૂતતા સર્વર સાથેના એપી (AP)/રાઉટર્સ ઘણી વાર બહુ મોંઘા હોય છે અને હોટ સ્પોટ્સ જેવા વાણિજ્યિક ઉપયોગ માટે ખાસ કરીને વિકલ્પ હોય છે. ઇન્ટરનેટ દ્વારા હોસ્ટ કરાયેલા 802.1X સર્વર્સ માટે એક માસિક ફીની જરૂર પડે છે. ખાનગી સર્વર ચલાવવું નિઃશૂલ્ક છે, પરંતુ તેમાં એક ઉધારપાસું છે કે તેને સ્થાપવું પડે છે અને આ સર્વર સતત ચાલુ રાખવું પડે છે<ref>વાયરલેસ નેટવર્ક્સ, હેક એન્ડ મોડ્સ ફોર ડમીસ</ref> સર્વર સ્થાપવા માટે સર્વર અને ક્લાયન્ટ સોફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરવા અનિવાર્ય છે. સર્વર સોફ્ટવેરની જરૂરિયાત એક એન્ટરપ્રાઇઝ ઓથેન્ટિકેશન સર્વર જેમ કે રેડિયસ (RADIUS), એડીએસ (ADS), એનડીએસ (NDS) અથવા એલડીએપી (LDAP) છે. આવશ્યક સોફ્ટવેર વિવિધ સપ્લાયર્સ જેમ કે માઇક્રોસોફ્ટ, સિસ્કો, ફન્ક સોફ્ટવેર, મિટિંગહાઉસ ડેટા અને કેટલાક ઓપન સોર્સ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ચૂંટી શકાય છે. સોફ્ટવેરમાં સામેલ છેઃ *સિસ્કો સિક્યોર એક્સેસ કન્ટ્રોલ સોફ્ટવેર *માઇક્રોસોફ્ટ ઇન્ટરનેટ ઓથેન્ટિકેશન સર્વિસ *મિટિંગહાઉસ ડેટા ઇએજીઆઇએસ (EAGIS) *ફન્ક સોફ્ટવેર સ્ટીલ બેલ્ટેડ રેડિયસ (RADIUS)(ઓડિસી) *ફ્રીરેડિયસ (freeRADIUS) (ઓપન સોર્સ) ક્લાયન્ટ સોફ્ટવેર વિન્ડોઝ એક્સપી (XP) સાથે આવે છે અને નીચેનામાંથી કોઇ પણ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને ઓએસ (OS)માં સંકલિત કરી શકાય છે. *ઇન્ટેલ પ્રોસેટ/વાયરલેસ સોફ્ટવેર *સિસ્કો એસીયુ (ACU)-ક્લાયન્ટ *ઓડિસી ક્લાયન્ટ *એજિસ (AEGIS)- ક્લાયન્ટ *એક્સસપ્લિકેન્ટ (ઓપન1એક્સ)-પ્રોજેક્ટ ===રેડિયસ (RADIUS)=== {{main|RADIUS}} આ શબ્દ રિમોટ ઓથેન્ટિકેશન ડાયલ ઇન યુઝર સર્વિસ માટે વપરાય છે. તે એએએ (AAA) (ઓથેન્ટિકેશન, ઓથોરાઇઝેશન અને એકાઉન્ટિંગ) પ્રોટોકોલ છે જેનો ઉપયોગ રિમોટ નેટવર્ક એક્સેસ માટે થાય છે. આ સર્વિસ ક્રેકર્સ સામે ઉત્કૃષ્ટ હથિયાર પૂરું પાડે છે. રેડિયસ (RADIUS) વાસ્તવમાં માલિક હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ તે આઇએસઓસી (ISOC) દસ્તાવેજો આરએફસી (RFC) 2138 અને આરએફસી (RFC) 2139 હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેની પાછળનો હેતુ એક આંતરિક સર્વરને દ્વારપાળ તરીકે કામ કરાવવાનું હતું જેમાં એક ઉપયોગકર્તા દ્વારા અગાઉથી નિશ્ચિત કરાયેલા યુઝરનેમ અને પાસવર્ડ જેવી વિવિધ ઓળખનો ઉપયોગ થવાનો હતો. રેડિયસ (RADIUS) સર્વરને યુઝર નીતિ અને નિયંત્રણો લાગુ પાડવા તથા બિલિંગ હેતુ માટે જોડાણના સમય જેવી એકાઉન્ટિંગ માહિતીના સંગ્રહ માટે સાપેક્ષ સ્થિતિમાં મૂકી શકાય. ==આ પણ જુઓ== *ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક શીલ્ડિંગ *કિસમેટ *સ્ટીલ્થ વોલપેપર *ટેમ્પેસ્ટ (TEMPEST) *વાયરલેસ લેન સિક્યુરિટી *પીસીઆઇ (PCI) ડીએસએસ (DSS) *વાયરલેસ ઇન્ટ્રુઝન પ્રિવેન્શન સિસ્ટમ ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *{{Dmoz|Computers/Data_Communications/Wireless/Security|Wireless security}} [[Category:કમ્પ્યુટર નેટવર્ક સિક્યુરિટી]] [[Category:વાયરલેસ નેટવર્કિંગ]] cj05ohi8iouroo22l84bf977l11mrim મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો 0 30392 907926 834445 2026-11-21T03:12:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907926 wikitext text/x-wiki {{Infobox Automobile |name=Mahindra Scorpio |image=[[File:Mahindra Scorpio.jpg|250px]] |aka=Mahindra Goa (in Europe) |manufacturer=[[Mahindra and Mahindra Limited]] |production=2002–present |assembly = [[Nasik]], [[India]]<ref>{{cite web |url=http://www.mahindra.com/OurBusinesses/automotive_domestic_manufacturingplant_NASIK.htm |title=Mahindra Corporate |publisher=Mahindra.com |date=1981-02-08 |access-date=2009-10-24 |archive-date=2010-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102022207/http://mahindra.com/OurBusinesses/automotive_domestic_manufacturingplant_NASIK.htm |url-status=dead }}</ref><br/>[[6th of October City]], [[Egypt]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bag-eg.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722001005/http://www.bag-eg.com/ |url-status=dead }}</ref> |class=[[Sport utility vehicle]] |body_style=4-door [[SUV]] |engine=2.1L [[Petrol]] [[Straight-4|I4]] 116 hp<br />2.6L [[Turbodiesel]] [[Straight-4|I4]] 115 hp<br />2.2L M-Hawk [[Turbodiesel]] [[Straight-4|I4]] 120 hp |transmission=5 speed man./6 speed Auto / optional 4-wheel drive |wheelbase={{convert|105.5|in|mm|0|abbr=on}} |length={{convert|176.9|in|mm|0|abbr=on}} |width={{convert|71.5|in|mm|0|abbr=on}} |height={{convert|77.8|in|mm|0|abbr=on}} |weight={{convert|5534|lb|abbr=on}} (2WD)<br>{{convert|5754|lb|abbr=on}} (4WD) |similar=[[Tata Safari]]<br />[[Hyundai Terracan]]<br />[[Mitsubishi Pajero]] |related=[[Mahindra Scorpio Getaway]] }} '''મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો''' એસયુવી (SUV) છે જેનું ઉત્પાદન મહિન્દ્રા જૂથની પ્રમુખ કંપની મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા લિમિટેડ દ્વારા કરવામાં આવે છે. કંપની દ્વારા વૈશ્વિક બજાર માટે તૈયાર કરવામાં આવેલ આ પ્રથમ એસયુવી (SUV) છે. સમગ્ર વિશ્વમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં સ્કોર્પિયોને સફળતાપૂર્વક સ્વીકૃતિ મળી છે, અને ટૂંક સમયમાં જ તે યુએસમાં (US) રજૂ કરવામાં આવશે.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/money/report_guess-what-us-has-appetite-for-indian-cars_1279783 |title=Guess what? US has appetite for Indian cars |publisher=dnaindia.com |date=2009-08-05 |access-date=2009-10-24}}</ref> એમએન્ડએમ (M&amp;M)ની કંપનીની જ ઈન્ટિગ્રેટેડ ડિઝાઈન એન્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટીમ (એકીકૃત રચના અને ઉત્પાદન ટુકડી) (આઈડીએએમ (IDAM)) દ્વારા સ્કોર્પિયોની પરિકલ્પના અને રચના કરવામાં આવી છે.આ કારને ત્રણ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર મળ્યા છે – બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ મોનિટરિંગ દ્વારા “કાર ઓફ ધ યર” પુરસ્કાર, બીબીસી (BBC) વર્લ્ડ વ્હીલ્સ દ્વારા “બેસ્ટ એસયુવી (SUV) ઓફ ધ યર” અને બીબીસી (BBC) વર્લ્ડ વ્હીલ્સ દ્વારા વધુ એક, “બેસ્ટ કાર ઓફ ધ યર” પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યા છે.<ref>[http:///suvs-articles/mahindra-scorpio-suv-pikup-range-launched-in-brazil-314948.html ] બ્રાઝિલમાં મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો એસયુવી (Suv) અને પિક-અપ રેન્જ રજૂ</ref> ==વિકાસ== નેવુના દાયકાની મધ્ય પહેલા, મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા એક ઓટોમોબાઈલ એસેમ્બલિંગ (માત્ર પાર્ટસ જોડીને વાહનો તૈયાર કરતી) કંપની હતી. કંપનીએ વિલિસ જીપોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને તેમાં નજીવા ફેરફારો સાથે સુધારેલી આવૃત્તિ રજૂ કરી હતી (સુધારેલી આવૃત્તિઓને ભારતથી બહાર લઈ જવાઈ હતી). 1996માં, કંપનીએ વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધામાં ઉતરી શકે તેવી પ્રોડક્ટ સાથે એસયુવી (SUV) ક્ષેત્રે પ્રવેશવાની યોજના ઘડી હતી. એમ એન્ડ એમ (M &amp; M)ને નવી પેઢીની પ્રોડક્ટ કેવી રીતે તૈયાર કરવી તેનું તકનિકી જ્ઞાન ન હોવાથી, તેમણે ભારતીય ઓટો કંપનીઓમાં સંપૂર્ણ નવી પરિકલ્પના કરી હતી. ડૉ. પવન ગોએન્કા અને એલન ડુરેન્ટ જેવા નવા એક્ઝિક્યુટિવ્સ (કાર્યવાહકો), કે જેમણે પશ્ચિમી દેશોમાં વાહન ઉદ્યોગક્ષેત્રે કામ કર્યું હતું તેમની સાથે મળીને, કંપનીએ, ઉત્પાદક દ્વારા ફરજિયાતપણે તેમના વાહનની રચના, નિર્માણ અને પરીક્ષણના નિયમને તોડ્યો હતો (આ પ્રક્રિયામાં કેટલાક મિલિયન ડોલરોના ખર્ચો થયો હતો). નવી મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો એસયુવી (SUV)માં તેમની મોટાભાગની પ્રણાલીઓ સીધી જ તેમના પુરવઠાકારો દ્વારા રચવામાં આવી હતી જેમાં મહિન્દ્રા દ્વારા ડિઝાઈન (રૂપરેખા), પ્રદર્શન વિવરણો અને કાર્યક્રમની કિંમતના માત્ર કેટલાક ઈનપૂટ (વધારાની માહિતી) આપવામાં આવતા હતા. પરીક્ષણ, માન્યતા અને સામગ્રીની પસંદગી પ્રમાણે પ્રણાલીની ડિઝાઈન (રૂપરેખા) અને એન્જિનિયરિંગ પુરવઠાકારો દ્વારા કરાતા હતા. સ્ત્રોતો અને એન્જિનિયરિંગના સ્થળો પણ પુરવઠાકારો દ્વારા પસંદ કરવામાં આવતા હતા. બાદમાં મહિન્દ્રાના પ્લાન્ટમાં મહિન્દ્રા બેજની દેખરેખ હેઠળ ભાગોને જોડવાનું કામ થતું હતું (ભારતમાં એમયુવી (MUV) ક્ષેત્રે મહિન્દ્રા એક ખ્યાતનામ બ્રાન્ડ હોવાથી). આ પદ્ધતિથી કંપની પુરવઠાકારની 100 ટકા પરોક્ષ હિસ્સેદારી સાથે પરિકલ્પનાથી વાસ્તવિકતા સુધીના નવા વાહનનું ઉત્પાદન રૂ. 600 કરોડના ખર્ચે કરી શકી હતી ($120 મિલિયન)<ref>{{Cite web |url=http://www.businessworld.in/bw/2011_01_15_The_Surface_To_Air_Company.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116215357/http://www.businessworld.in/bw/2011_01_15_The_Surface_To_Air_Company.html |url-status=dead }}</ref>, જેમાં પ્લાન્ટના સુધારાનો ખર્ચ પણ સમાવાયેલ છે. આ યોજનાને પરિકલ્પનામાંથી અંતિમ પ્રોડક્ટને સાકાર થતા 5 વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. એપ્રિલ 2006માં, કંપનીએ સુધારેલી સ્કોર્પિયો રજૂ કરી હતી – તેને ‘તમામ-નવી’ સ્કોર્પિયો તરીકે ગણાવાતી હતી. જૂન 2007માં, મહિન્દ્રાએ ભારતમાં પિક-અપ આવૃત્તિ રજૂ કરી હતી જે સ્કોર્પિયો ગેટવે તરીકે ઓળખાતી હતી. તાજેતરમાં એમ એન્ડ એમ (M &amp; M) દ્વારા આ મોડેલની નવી આવૃત્તિ રજૂ કરવામાં આવી છે. ==પ્રથમ પેઢી== [[File:Mahindra Scorpio (first generation) (front), Kuala Lumpur.jpg|thumb|કુઆલા લુમ્પુરમાં મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો (1લી પેઢી)]] [[File:Mahindra Bilbao- 08 Marzo 30.jpg|thumb|મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો પિક અપ (ગેટવે)]] [[File:MahindraScorpio Cropped.jpg|thumb|બીજી પેઢીની મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો]] ભારતમાં 2002માં મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો રજૂ કરવામાં આવી હતી. સ્કોર્પિયોને સફળતા મળ્યા બાદ ટૂંક જ સમયમાં, મહિન્દ્રાએ પ્લશ (મલમલના કાપડમાંથી બનેલ) બેઠકો અને પાછળના ભાગે મધ્યમાં આરામ માટેના હાથા, બહારના ભાગના ડ્યૂઅલ ટોન (દ્વીરંગી) રંગ અને કેટલાક નજીવા ફેરફારો સાથે સુધારેલી સ્કોર્પિયો રજૂ કરી હતી. દિલ્હીમાં, ઓટો એક્સપો 2006માં, મહિન્દ્રાએ સીઆરડીઈ (CRDe) એન્જિન સાથેની હાઈબ્રિડ (મિશ્રિત) સ્કોર્પિયો અને પિક-અપ ટ્રક આધારિત સ્કોર્પિયો સાથે સ્કોર્પિયો મોડેલ અંગે તેમની ભાવી યોજનાઓ રજૂ કરી હતી. હાઈબ્રિડ (મિશ્રિત) સ્કોર્પિયો, ભારતમાં વિકસાવયેલા આ પ્રકારનું પ્રથમ વાહન હતું જે અરૂણ જૌરા કે જેઓ ફોર્ડના ભૂતપૂર્વ કર્મચારી હતા, તેમના દ્વારા વિકસાવાયું હતું. તેમના ઉપરી, ડૉ. પવન ગોએન્કા, જીએમ (GM)ના ભૂતપૂર્વ એન્જિનિયર હતા તેઓ હાલમાં મહિન્દ્રાના ઓટોમોટિવ વિભાગના વડા છે તેમજ સંપૂર્ણ સ્કોર્પિયો યોજના જુએ છે. નવેમ્બર 2007માં, મહિન્દ્રાએ તેમના નવા સ્કોર્પિયો મોડેલ, એમ_હોક (m_Hawk) માટે તેમની અધિકૃત વેબસાઈટ પર પ્રચાર અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.mahindrascorpio.com/ |title=- વેબસાઈટ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217223034/http://mahindrascorpio.com/ |url-status=dead }}</ref> 14 એપ્રિલ 2008ના રોજ, મહિન્દ્રાએ 2008 એસએઈ (SAE) વિશ્વ પરિષદ ખાતે તેમની સ્કોર્પિયો એસયુવી (SUV)ની ડીઝલ-ઈલેક્ટ્રિક હાઈબ્રિડ (મિશ્રિત) આવૃત્તિની પરિકલ્પના રજૂ કરી હતી.<ref>{{cite web |last=Wojdyla |first=Ben |url=http://jalopnik.com/379332/indian-mahindra-scorpio-diesel+electric-hybrid-suv-first-pictures-of-first-indian-hybrid |title=Indian Mahindra Scorpio Diesel-Electric Hybrid SUV: First Pictures Of First Indian Hybrid - 2008 SAE |publisher=Jalopnik |date=2008-04-14 |access-date=2009-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121033109/http://jalopnik.com/379332/indian-mahindra-scorpio-diesel+electric-hybrid-suv-first-pictures-of-first-indian-hybrid |archive-date=2009-11-21 |url-status=dead}}</ref> 21મી સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ મહિન્દ્રાએ 6 સ્પીડ ઓટોમેટિક ટ્રાન્સમિશન ગીયર (સ્વયંસંચાલિત બદલાતા ગીયર) સાથે તેમની આધુનિક સ્કોર્પિયો રજૂ કરી હતી. મહિન્દ્રા [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં, સંભવતઃ ડીઝલ-ઈલેક્ટ્રિક હાઈબ્રિડ (મિશ્રિત)ની, નિકાસની યોજના ધરાવતી હતી.<ref>{{cite web|date=21 November 2006|url=http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India_Business/Scorpio_set_to_burn_rubber_on_US_highways/articleshow/498199.cms |title=Scorpio set to burn rubber on US highways - India Business - Business - The Times of India |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=2006-11-21 |access-date=2009-10-24}}</ref> 2006માં મહિન્દ્રા વાહનોના વિતરણ અને આયાત માટે તેણે ગ્લોબલ વ્હીકલ્સ યુએસએ (USA)ના કરારમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mahindrana.com/ceo_perez.html |title=Mahindra Clean Diesel Pickup Trucks and SUVs |publisher=Mahindrana.com |date= |access-date=2009-10-24}}</ref> હવે તે સ્કોર્પિયોની સુધારેલી પિક-અપ આવૃત્તિ (હાલમાં ફોર્ડ સ્કોર્પિયો સાથે ટ્રેડ માર્ક અંગેનો મુદ્દો ચાલી રહ્યો હોવાથી નામ આપવામાં આવ્યું નથી)ને 2009ના અંત સુધીમાં યુએસ (US)માં રજૂ કરવાની યોજનામાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.domain-b.com/companies/companies_m/Mahindra/20090715_pickup_truck.html |title=Mahindra to enter US market with fuel-efficient pickup truck |publisher=domain-b.com |date=2009-07-15 |access-date=2009-10-24}}</ref> આ વાહન $20,000 જેટલી ઓછી કિંમતે રજૂ કરાયું છે. ===નિકાસો=== મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો સમગ્ર વિશ્વમાં વેચાય છે જેમાંના કેટલાક દેશો અહીં દર્શાવેલા છેઃ * [[ભારત|ભારત]] * [[ઈટલી|ઈટાલી]] * [[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ]] * [[સ્પેઇન|સ્પેન]] * [[તુર્કસ્તાન|તુર્કી]] * [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]] * [[નેપાળ|નેપાળ]] * બાંગ્લાદેશ * ઇજિપ્ત * [[રશિયા|રશિયા]] * [[મલેશિયા|મલેશિયા]] * દક્ષિણ આફ્રિકા * કતાર * [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] * [[ચીલી|ચીલી]]: સ્કોર્પિયો પિક-અપ મહિન્દ્રા બ્રાન્ડનું ચીલીમાં રજૂ કરવામાં આવેલ પ્રથમ મુસાફરો માટેનું વાહન છે, અને બંને 25 જુલાઈ, 2007ની રાત્રે પ્રેસ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. પશ્ચિમી યુરોપમાં, સમાન નામથી અગાઉથી જ ફોર્ડનું વાહન ઉપલ્બધ હોવાથી ગુંચવણ ઉભી ન થાય તે માટે તેને મહિન્દ્રા ગોવા કહેવામાં આવે છે. ===સુરક્ષા=== સુધારેલી મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો ગેટવે, 2009ના મધ્યમાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં રજૂ કરવામાં આવી હતી જેમાં ભારતના મોડેલમાં વધારાની ખાસિયતો જેવી કે એબીએસ (ABS) બ્રેકો અને એરબેગ્સ ઉમેરવામાં આવી હતી જેમાં હાલના એએનસીએપી (ANCAP) રેટિંગના 2 સ્ટારથી વધીને ઓછામાં ઓછા 3 સ્ટાર સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરાયો હતો. ===વિગતવાર વર્ણન === *એન્જિનઃ સૌથી ઉપર લગાવેલું ઈન્ટરકૂલર, ઈન્ટરકૂલ્ડ, એમહોક (mHawk) સીઆરડીઈ (CRDe), 4 સ્ટ્રોક, ટર્બો ચાર્જડ, ડીઆઈ (DI) *ક્યૂબિક ક્ષમતાઃ 2179 સીસી (cc) *મહત્તમ કુલ શક્તિઃ {{convert|120|bhp|abbr=on}} @ 4000 આરપીએમ (RPM) *મહત્તમ કુલ ટૉર્ક (એન્જિન ફરવાની ગતિ) : {{convert|290|Nm|abbr=on}} @ 1800-2800 આરપીએમ (RPM) *ગીયર બોક્સઃ 5 સ્પીડ મેન્યુઅલ (હાથ દ્વારા) અને 6 સ્પીડ સ્વયંસંચાલિત *ટાયરોઃ પી235/70 આર16 (P235/70 R16), રેડિયલ ટ્યૂબલેસ *આગળની બ્રેકોઃ ડિસ્ક અને કેલિપર પ્રકારની, ટ્વીનપોડ અને ટેન્ડમ બૂસ્ટર *પાછળની બ્રેકોઃ ડ્રમ પ્રકારની *ઈંધણ ટાંકીની ક્ષમતાઃ {{convert|60|l|abbr=on}} *ઈંધણનો પ્રકારઃ ડીઝલ *ટર્નિંગ સર્કલની ત્રિજ્યાઃ {{convert|5.6|m|abbr=on}} 2ડબ્લ્યુડી (2WD) માટે == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == *[http://www.mahindrascorpio.com/ મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217223034/http://mahindrascorpio.com/ |date=2010-12-17 }} *[http://www.scorpiofans.com/drive Scorpiofans.com - મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયોના માલિકોના વિશાળ જૂથની માલિકી હેઠળની તેમના દ્વારા જ અપડેટ થતી વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201002646/http://www.scorpiofans.com/drive/ |date=2011-02-01 }} *[http://www.indiacar.com/buyrev1_variant.asp?variantof=Scorpio મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયોના નવા રૂપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714235349/http://www.indiacar.com/buyrev1_variant.asp?variantof=Scorpio |date=2006-07-14 }} *[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India_Business/Scorpio_set_to_burn_rubber_on_US_highways/articleshow/498199.cms યુએસ (US) બજારમાં મહિન્દ્રાનો પ્રવેશ] *[http://technews.in/auto/mahindra-and-mahindra/mahindra-scorpio-sales-up/ મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો હજુ મજબૂતીથી જઈ રહી છે] *[http://www.carsalesindia.com/Mahindra/Scorpio/Mahindra_Scorpio.html મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયોના મોડેલો અને કિંમતની યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221235154/http://www.carsalesindia.com/Mahindra/Scorpio/Mahindra_Scorpio.html |date=2010-12-21 }} [[Category:મહિન્દ્રાના વાહનો]] [[Category:એસયુવીઓ (SUVs)]] [[શ્રેણી:મોટરગાડી]] rs7t0rsqyc1ygozt1jc2o8lbas18pjj ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ 0 30589 907950 904241 2026-11-21T09:06:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907950 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} <!-- {{Infobox military conflict |conflict= Indian rebellion of 1857 |casus= Numerous actions by the [[Honourable East India Company|East India Company]] led Indian troops to rebel. Troops were followed by public in many places. |image= [[File:Indian Rebellion of 1857.jpg|250px]] |caption=A 1912 map of 'Northern India The Revolt of 1857-59' showing the centres of rebellion including the principal ones: [[Meerut]], [[Delhi]], [[Cawnpore]] ([[Kanpur]]), [[Lucknow]], [[Jhansi]], and [[Gwalior]]. |date= 10 May 1857 - 1859 |place= India (cf. 1857)<ref>[[:File:Indian revolt of 1857 states map.svg]]</ref> |territory= [[British Raj|British Indian Empire]] created out of former-[[Honourable East India Company|East India Company]] territory, some land returned to native rulers, other land confiscated by the Crown. |result= Rebellion Suppressed, <br> Final collapse of the [[Mughal Empire]]; end of [[Company rule in India]] <br> Control taken by the [[The Crown|British Crown]] |combatant1= {{flag|Mughal Empire}}<br>[[Image:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[East India Company]] [[Sepoy]] rebels<br>7 Indian [[princely state]]s *[[File:Gwalior flag.svg|22px]] [[Gwalior State|Gwalior]] Factions *[[File:अवध ध्वज.gif|22px]] followers of [[Birjis Qadra]] - son of deposed [[Nawab of Oudh]] *forces of [[Rani Lakshmibai]] - deposed ruler of the independent state of [[Jhansi]] *[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] forces of [[Nana Sahib]] - the adopted son of Maratha [[Peshwa]] [[Baji Rao II]] *Some Indian civilians; notably retainers of ''talukdars'' (feudal landowners) of Oudh, and Muslim ''ghazis'' (religious fighters). |combatant2= {{flagicon|United Kingdom}} [[British Army]]<br>[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] Loyalist [[East India Company]] [[Sepoys]]<br> Native Irregulars <br> and EIC British regulars {{flagicon|United Kingdom}} British civilian volunteers raised in Bengal presidency<br> 21 [[Princely state]]s *[[File:Flag of Jaipur.svg|22px]] [[Dhundhar|Jaipur]] *[[File:Bikaner.svg|22px]] [[History of Bikaner|Bikaner]] *[[File:Jodhpur.svg|22px]] [[Marwar]] *[[File:Rampur flag.svg|22px]] [[Rampur, Uttar Pradesh|Rampur]] *[[File:Kapurthala flag.svg|22px]] [[Kapurthala State|Kapurthala]] *[[File:Nabha flag.svg|22px]] [[Nabha State|Nabha]] *[[File:Drapeau Bhopal.png|22px]] [[Bhopal (state)|Bhopal]] *[[File:Sirohi.svg|22px]] [[Sirohi]] *[[File:Mewar.svg|25px]] [[Mewar|Udaipur]] *[[File:Patiala flag.svg|22px]] [[Patiala]] *[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[Sirmur]] *[[File:Alwar flag.svg|22px]] [[Alwar]] *[[File:Flag of Bharatpur.svg|22px]] [[History of Bharatpur|Bharathpur]] *[[File:Bundi.svg|22px]] [[Bundi#Princely Bundi|Bundi]] *[[Jaora]] *[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[Bijawar]] *[[File:Drapeau Ajaigarh.png|25px]] [[Ajaigarh]] *[[File:F1 yellow flag.svg|22px]] [[Rewa (princely state)|Rewa]] *[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[Kendujhar]] *[[File:Asafia flag of Hyderabad State.png|22px]] [[Hyderabad State|Hyderabad]] *[[File:Flag Jammu Kashmir.png|22px]] [[Jammu and Kashmir (princely state)|Kashmir]] |commander1={{flagicon|Mughal Empire}} [[Bahadur Shah II]]<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[Nana Sahib]]<br>[[Image:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[Bakht Khan]]<br>[[File:Gwalior flag.svg|22px]] [[Rani Lakshmi Bai]]<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[Tantya Tope]]<br>[[File:अवध ध्वज.gif|22px]] [[Begum Hazrat Mahal]] |commander2= [[Commander-in-Chief, India]]:<br>{{flagicon|United Kingdom}} [[George Anson (1797-1857)|George Anson]] (to May 1857)<br>{{flagicon|United Kingdom}} Sir [[Patrick Grant]] <br>{{flagicon|United Kingdom}} [[Colin Campbell, 1st Baron Clyde|Sir Colin Campbell]] (from August 1857)<br>[[File:Pre 1962 Flag of Nepal.png|22px]] [[Jang Bahadur]]<ref>''The Gurkhas'' by W. Brook Northey, John Morris. ISBN 8120615778. Page 58</ref> |strength1= |strength2= |casualties1= |casualties2= |notes= }} --> '''૧૮૫૭ના ભારતીય વિપ્લવ'''ને '''ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ''', '''મહાન બળવો''', '''ભારતનો વિપ્લવ''', '''૧૮૫૭નો બળવો''', '''૧૮૫૭નો વિપ્લવ''', '''૧૮૫૭ની નવજાગૃતિ''', '''સૈનિક બળવો''' અને '''સૈનિક વિપ્લવ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. બળવાની શરૂઆત [[મે ૧૦|૧૦ મે]] ૧૮૫૭ના રોજ [[મેરઠ]]માં થઇ હતી જ્યારે બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સેના દ્વારા ભરતી કરવામાં આવેલા મૂળ સૈનિકોમાંથી સિપાહીઓના એક જૂથે કથિત જાતિ આધારિત અન્યાય અને અસમાનતા સામે બંડ પોકાર્યો હતો. આ આંતરિક બળવો ટૂંક સમયમાં કંપની સામે વિદ્રોહ અને નાગરિક બળવામાં ફેરવાઇ ગયો હતો. મુખ્ય ઘર્ષણ મોટા ભાગે ગંગાની ઉપરના મેદાનો અને મધ્ય ભારતમાં થયો હતો જેમાં મોટા ભાગની લડાઇ આજના [[ઉત્તર પ્રદેશ]], [[બિહાર]], ઉત્તરીય [[મધ્ય પ્રદેશ]] અને [[દિલ્હી]] વિસ્તારમાં થયું હતું.<ref name="intro-refs">{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|pp=169–172}} {{Harvnb|Bose|Jalal|2003|pp=88–103}} કથન: "૧૮૫૭નો વિપ્લવ મોટે ભાગે ઉત્તરીય ભારત અને ગંગાના મેદાનો તેમજ મધ્ય ભારત સુધી જ મર્યાદિત રહ્યો હતો.", {{Harvnb|Brown|1994|pp=85–87}}, અને {{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|pp=100–106}}</ref> બળવાના કારણે આ ક્ષેત્રમાં બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સત્તા સામે નોંધપાત્ર ખતરો પેદા થયો હતો<ref>{{Harvnb|Bayly|1990|p=170}} કથન: "૧૮૫૭ની ઘટનાઓનું કદ તેને અન્યથી અલગ પાડે છે અને તેના કારણે ગંગાના મેદાનમાં અંગ્રેજ પ્રભુત્વ સામે થોડા સમય માટે લશ્કરી ખતરો ઉભો થયો હતો."</ref> અને ૨૦ જૂન ૧૮૫૮ના રોજ ગ્વાલિયરના પતન પછી જ તેને અંકુશમાં લઇ શકાયો હતો.<ref name="intro-refs"></ref> કેટલાકના માનવા પ્રમાણે આ બળવો સ્વતંત્રતા મેળવવા માટે નેવુ વર્ષ દરમિયાન થયેલી કેટલીક ચળવળ પૈકી એક હતો જેમાં અંતે ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા મળી હતી. કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળના ભારતના અન્ય ક્ષેત્રો- બંગાળ પ્રાંત, બોમ્બે પ્રેસિડન્સી અને મદ્રાસ પ્રેસિડન્સી- મોટા ભાગે શાંત રહ્યા હતા.<ref name="intro-refs"></ref> પંજાબમાં શીખ રાજાઓએ કંપનીને સૈનિકો અને સમર્થન પુરું પાડીને મદદ કરી હતી.<ref name="intro-refs"></ref> હૈદરાબાદ, મૈસુર, ત્રવણકોર અને [[કાશ્મીર|કાશ્મીર]] જેવા મોટા રજવાડા તથા રાજપૂતાનાના રાજ્યો બળવામાં જોડાયા ન હતા.<ref name="spear">{{Harvnb|Spear|1990|pp=147–148}}</ref> કેટલાક ક્ષેત્રોમાં જેમ કે અવધમાં યુરોપીયન હાજરી સામે દેશભક્તિના બળવા તરીકે બળવાની શરૂઆત થઇ હતી.<ref>{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=177}}, {{Harvnb|Bayly|2000|p=357}}</ref> ઝાંસીની રાણી જેવા વિપ્લવના નેતાઓ અડધી શતાબ્દી બાદ ભારતની રાષ્ટ્રવાદી ચળવળમાં લોક નાયક બની ગયા હતા,<ref name="intro-refs"></ref> જોકે તેમણે જાતે નવી વ્યવસ્થા માટે કોઈ “સુસંગત વિચારધારા” રચી ન હતી.<ref>{{Harvnb|Brown|1994|p=94}}</ref> વિપ્લવના કારણે 1858માં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વિખેરી નાખવામાં આવી હતી અને અંગ્રેજોને ભારતમાં સૈન્ય, નાણાકીય વ્યવસ્થા અને વહીવટીતંત્ર હાથમાં લેવું પડ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Bayly|1990|pp=194–197}}</ref> તેથી નવા અંગ્રેજ રાજ હેઠળ ભારત સીધું તાજના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું.<ref name="spear"></ref> ==ભારતમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું વિસ્તરણ== બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ અગાઉ વ્યાપારી હેતુ માટે ફેક્ટરીના વિસ્તારોનો વહીવટ કર્યો હતો, પરંતુ 1757માં પ્લાસીના યુદ્ધમાં વિજયથી પૂર્વ ભારતમાં કંપનીનો મજબુત પગપેસારો થરૂ થયો. 1764માં ([[બિહાર|બિહાર]]માં) બક્સરની લડાઇમાં વિજયથી આ વિજય સુદૃઢ થયો હતો જ્યારે પરાજિત મુઘલ બાદશાહ શાહ આલમ બીજાએ કંપનીને બંગાળ, બિહાર અને [[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]]માં “મહેસુલ ઉઘરાવવા”ની સત્તા આપી હતી. કંપનીએ ટૂંક સમયમાં બોમ્બે અને મદ્રાસમાં પોતાના વિસ્તારમાં વધારો કર્યો હતોઃ એંગ્લો-મૈસુર યુદ્ધો (1766-1799) અને એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધો (1772-1818)થી [[નર્મદા|નર્મદા નદી]]ના દક્ષિણનો વિશાળ વિસ્તાર કબજા હેઠળ આવ્યો હતો. 19મી સદી શરૂઆત બાદ ગવર્નર-જનરલ વેલેસ્લીએ કંપનીના વિસ્તારના ઝડપી વિસ્તરણના બે દાયકાની શરૂઆત કરી હતી.<ref name="ludden-expansion">{{Harvnb|Ludden|2002|p=133}}</ref> આ કામગીરી કંપની અને સ્થાનિક શાસકો સાથે પેટા જોડાણ મારફતે અથવા સીધા લશ્કરી જોડાણ મારફતે કરવામાં આવી હતી. પેટા જોડાણથી હિંદુ મહારાજાઓ અને મુસ્લિમ નવાબોના રજવાડાઓ (અથવા ''મૂળભૂત રાજ્યો'' )ની રચના થઈ હતી. પંજાબ, ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદી પ્રાંત, અને [[કાશ્મીર|કાશ્મીર]]નું 1849માં બીજા એંગ્લો-શીખ યુદ્ધ બાદ જોડાણ કરવામાં આવ્યું હતું, જોકે, કાશ્મીરને તરત અમૃતસરની સંધિ (1850) દ્વારા જમ્મુના ડોગરા વંશને વેચી નાખવામાં આવ્યું હતું જેનાથી તે રજવાડું બન્યું હતું. નેપાળ અને અંગ્રેજ ભારત વચ્ચે સરહદી વિવાદ 1801માં ઉગ્ર બન્યા બાદ 1814-16ના એંગ્લો-નેપાળી યુદ્ધનું કારણ બન્યું હતું અને તેનાથી ગુરખાને અંગ્રેજ પ્રભાવ હેઠળ આવ્યા હતા. 1854માં બેરારનો ભેળવી દેવામાં આવ્યું અને બે વર્ષ બાદ અવધને પણ ઉમેરી દેવાયું હતું. તાર્કિક ઉદેશ માટે મોટા ભાગના ભારતમાં કંપનીની સરકાર ચાલતી હતી. ==બળવાના કારણો== ૧૮૫૭નો બળવો કોઇ એક ચોક્કસ કારણનું પરિણામ ન હતું. તેમાં લાંબા સમયથી અનેક ઘટનાઓએ સામુહિક રીતે ભૂમિકા ભજવી હતી જેનાથી મે ૧૮૫૭માં વિપ્લવ ફાટી નીકળ્યો હતો. ''સિપાહી'' ઓમાં હિંદુ અને મુસ્લિમ સૈનિકોનો સમાવેશ થતો હતો. વિપ્લવ અગાઉ સૈન્યમાં ૨,૦૦,૦૦૦થી વધુ ભારતીય હતા જ્યારે ૪૦,૦૦૦ અંગ્રેજો હતા. આ દળોને ત્રણ પ્રેસિડન્સી સેનાઓઃ બોમ્બે, મદ્રાસ અને બંગાળમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા હતા. બંગાળ આર્મીમાં ઉચ્ચ વર્ણના લોકો જેમ કે “રાજપૂતો અને બ્રાહ્મણો”ની ભરતી કરવામાં આવતી હતી જે મોટા ભાગે “અવધ (અથવા ઔધ) અને બિહાર” વિસ્તારના હતા અને મદ્રાસ આર્મી અને બોમ્બે આર્મી “વધુ સ્થાનિક, વર્ણની બાબતમાં તટસ્થ સેના” હતી જે “ઉચ્ચ વર્ણના સૈનિકોને પસંદ કરતી ન હતી”.<ref>{{Citation|last=Mazumder|first=Rajit K.|title=The Indian Army and the Making of the Punjab|city=Delhi|publisher=Permanent Black|year=2003|pages=7–8|isbn=8178240599}}</ref> બંગાળ આર્મીમાં ઉચ્ચ વર્ણના લોકોના પ્રભુત્વને પ્રારંભિક વિદ્રોહ માટે જવાબદાર ગણવામાં આવે છે જેનાથી અંતે વિપ્લવ થયો હતો. વાસ્તવમાં વર્ણની ભૂમિકા એટલી મહત્ત્વની હતી કે માણસોને સૈનિકની “સૌથી મહત્ત્વની લાયકાતો જેમ કે શારીરિક ચુસ્તતા, ઇચ્છા અને શક્તિ, શિસ્ત અને હિંમતના કારણે પસંદ કરવામાં આવતા ન હતા, પરંતુ તે ચોક્કસ વર્ણ અથવા પંથના સભ્ય હોવાથી પસંદગી થતી હતી.” ૧૭૭૨માં જ્યારે વોરેન હેસ્ટિંગ્સને ગવર્નર-જનરલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે પહેલું કામ કંપનીના સૈન્યના ઝડપી વિસ્તરણનું કર્યું હતું. અત્યાર સુધી બંગાળના જે સૈનિકો અથવા ''સિપાહીઓ'' ઉપલબ્ધ હતા તેમાંથી મોટા ભાગન પ્લાસીના યુદ્ધ અને બક્સરની લડાઇમાં કંપની સામે લડ્યા હતા તેથી અંગ્રેજ નજરમાં તેઓ શંકાસ્પદ હતા, તેથી હેસ્ટિંગ્સે દૂર પશ્ચિમના લોકો જેમ કે ઉચ્ચ વર્ણના રાજપૂતો અને અવધ અને બિહારના બ્રાહ્મણોની ભરતી શરૂ કરી હતી. આ પરંપરા આગામી 75 વર્ષ સુધી ચાલુ રહી હતી. જોકે, કોઇ સામાજિક વિખવાદ ન થાય તે માટે કંપનીએ તેમની ધાર્મિક વિધિઓ પ્રમાણે તેમની લશ્કરી પદ્ધતિઓ લાગુ પાડવામાં ઘણી કાળજી રાખી હતી. પરિણામે આ સૈનિકોની જમવાની વ્યવસ્થા અલગ હતી, વિદેશમાં સેવા બજાવવાનું તેમની વર્ણવ્યવસ્થા મુજબ પ્રતિબંધિત હોવાથી તેમને તેની ફરજ પાડવામાં આવતી ન હતી અને સેનાએ ટૂંક સમયમાં હિંદુ તહેવારો અપનાવી લીધા હતા. “ઉચ્ચ વર્ણની ધાર્મિક વિધિઓને મંજૂરી આપવાથી જ્યારે પણ સૈનિકોને લાગ્યું કે તેમના વિશેષાધિકારોનો ભંગ થાય છે ત્યારે સરકાર સામે વિરોધ અને વિદ્રોહની પણ શક્યતા વધી ગઇ.”<ref>{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=61}}</ref> એવું પણ કહેવામાં આવે છેકે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ 1856માં અવધને પોતાની સાથે જોડાણ કર્યા બાદ ઘણા સિપાહીઓને એ બાબતનો અજંપો હતો કે તેમણે અવધની અદાલતોમાં પોતાના વિશેષ ભથ્થા ગુમાવવા પડશે અને જોડાણથી જમીન-મહેસુલી આવક વધશે તેવી ધારણા હતી.<ref name="brownp88">{{Harvnb|Brown|1994|p=88}}</ref> અન્યોનું કહેવું છે કે, ૧૮૫૭ સુધીમાં કેટલાક ભારતીય સૈનિકોને મિશનરીઓની હાજરીથી લાગ્યું હતું કે કંપની મોટા પ્રમાણમાં હિંદુઓ અને મુસ્લિમોને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં વટાળ પ્રવૃત્તિનો સત્તાવાર ઇરાદો ધરાવે છે.<ref>{{Harvnb|Metcalf|1990|p=48}}</ref> અગાઉ ૧૮૩૦ના દાયકામાં વિલિયમ કેરી અને વિલિયમ વિલ્બરફોર્સ જેવા ખ્રિસ્તી સમાજ સુધારકોએ ''સતી પ્રથા'' નાબુદી અને હિંદુ વિધવાઓના પુનઃલગ્ન જેવા સામાજિક સુધારા માટે સફળતાપૂર્વક કામગીરી કરી હતી, પરંતુ સિપાહીઓને તેના કારણે અસર થઈ હોવાના બહુ ઓછા પૂરાવા છે.<ref name="brownp88"></ref> જોકે, વ્યવસાયિક સેવાની શરતોમાં થયેલા ફેરફારથી અસંતોષ વ્યાપ્યો હોઇ શકે છે. યુદ્ધમાં કે જોડાણ બાદ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વિજય સાથે કંપનીના ન્યાયક્ષેત્રમાં વધારો થવા લાગ્યો તેમ સૈનિકોએ હવે ઓછા જાણીતા વિસ્તારોમાં ફરજ બજાવવી પડતી હતી (જેમ કે 1856માં એંગ્લો-બર્મા યુદ્ધો વખતે [[બર્મા|બર્મા]]માં), એટલું જ નહીં, તેમને “દેશી સેવા” વિશેષ વળતર પણ મળતું ન હતું જે અગાઉનું પણ બાકી હતું.<ref>{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=171}}{{Harvnb|Bose|Jalal|2003|p=90}}</ref> અન્ય એક નાણાંકીય વાંધો સામાન્ય સેવાના ધારાના કારણે હતો જે મુજબ નિવૃત્ત સૈનિકોને પેન્શનનો લાભ મળતો ન હતો, આ માત્ર નવા ભરતી થયેલાને લાગુ પડતું હતું પરંતુ સૌને લાગતું હતું કે પહેલેથી સેવા બજાવનારા લોકોને પણ તે લાગુ થશે. આ ઉપરાંત મદ્રાસ અને બોમ્બે આર્મી કરતા બંગાળ આર્મીને ઓછો પગાર મળતો હતો, તેના કારણે પણ પેન્શનને લગતી ચિંતામાં વધારો થયો હતો.<ref name="autogenerated1">એસેન્સિયલ હિસ્ટ્રીઝ, ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857-1858, ગ્રેગોરી ફ્રેમોન્ટ-બાર્ન્સ, ઓસ્પ્રે 2007, પાનું 25</ref> બળવો ફાટી નીકળ્યો તેનાથી દશ મહિના અગાઉ અસંતોષ માટે અન્ય એક કારણ ૨૫ જુલાઇ ૧૮૫૬નો જનરલ સર્વિસ એનલિસ્ટમેન્ટ એક્ટ હતો. ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે બંગાળ આર્મીના સૈનિકોને વિદેશીમાં સેવામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. તેમને એવા વિસ્તારોની સેવા માટે જ ભરતી કરવામાં આવ્યા હતા જ્યાં તેઓ આગેકૂચ કરી શકે. ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ ડેલહાઉસી દ્વારા તેને વિસંગતતા રૂપે જોવામાં આવ્યું હતું કારણ કે મદ્રાસ અને બોમ્બે આર્મીના તમામ સિપાહીઓ (વત્તા બંગાળ આર્મીની છ “જનરલ સર્વિસ” બટાલિયનો)એ જરૂર પડે તો વિદેશમાં પણ સેવા બજાવવાની શરતનો સ્વીકાર કર્યો હતો. પરિણામે બર્મા (જ્યા માત્ર સમુદ્ર મારફત જઇ શકાતું હતું) અને ચીનમાં સક્રિય સેવા માટે સૈન્ય પૂરું પાડવાનો બોજ અપ્રમાણસર રીતે બે નાની પ્રેસિડેન્સી આર્મી પર આવી પડ્યો હતો. નવા ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ કેનિંગ દ્વારા સહી કરીને ઘડવામાં આવેલા ધારા પ્રમાણે બંગાળ આર્મીમાં માત્ર નવા ભરતી થનારા સૈનિકોએ જનરલ (વિદેશમાં) સેવા માટે પ્રતિબદ્ધતા આપવાની ફરજ પડતી હતી. જોકે સેવા બજાવતા ઉચ્ચ વર્ણના સૈનિકોને બીક હતી કે તેમને પણ અંતે ધારો લાગુ થશે, તથા પિતાની જેમ પુત્રોને સૈન્યમાં પ્રવેશ કરતા અટકાવવામાં આવશે, જે સૈન્યમાં ફરજ બજાવવાની પરિવારોની એક મજબૂત પરંપરા હતી.<ref>''એ મેટર ઓફ હોનર - ભારતીય લશ્કર, તેના અધિકારીઓ અને માણસો અંગેનો લેખ'' , ફિલિપ મેસન, ISBN 0-333-41837-9, પાનું 261</ref> આ ઉપરાંત વરિષ્ઠતાના આધારે (સેવાના સમયગાળા) બઢતી અંગે પણ અસંતોષ હતો. આ, તથા બટાલિયનોમાં યુરોપીયન અધિકારીઓની વધતી સંખ્યાના કારણે બઢતીની પ્રક્રિયા ધીમી થઇ હતી<ref name="autogenerated1"></ref> અને ઘણા ભારતીય અધિકારીઓ વૃદ્ધ થઇને બિનકાર્યક્ષમ ન થઇ જાય ત્યાં સુધી કમિશન્ડ પાયરી સુધી પહોંચી શકતા ન હતા.<ref>ફ્રોમ સિપાહી ટુ સુબેદાર - બંગાળ આર્મીના નેટિવ ઓફિસર સુબેદાર સીતા રામનું જીવન અને સાહસો, જેમ્સ લન્ટ દ્વારા સંપાદિત, ISBN 0-333-45672-6, પાનું 172</ref> છેલ્લો તણખો નવી પેટર્ન ૧૮૫૩ની એન્ફિલ્ડ રાઇફલ માટેના દારુગોળા અંગે કંપનીના અધિકારીઓના પ્રતિભાવના કારણે સર્જાયો હતો. નવી રાઇફલને લોડ કરવા માટે સિપાહીએ કારતુસને મોઢેથી તોડીને ખોલવી પડતી હતી. એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાઇફલ સાથે આપવામાં આવેલા પેપર કાર્ટ્રીજ પર બહારના પડ પર લાર્ડ (ડુક્કરની ચરબી), જે મુસ્લિમો માટે વર્જ્ય છે અને ટેલો (ગાયની ચરબી), જે હિંદુઓ માટે પ્રતિબંધિત છે, તે લગાવવામાં આવતું હતું.<ref name="Victorianweb">[http://www.victorianweb.org/history/empire/1857/index.html વિક્ટોરિયન વેબ] 1857 ઇન્ડિયન રેબિલિયન</ref> કંપનીના અધિકારીઓને કારતુસ વિશે પેદા થઈ રહેલી સમસ્યા વિશે સૌથી પહેલા જાન્યુઆરીમાં અણસાર આવ્યો હતો જ્યારે તેમને ડમ ડમ ખાતે ઉચ્ચ વર્ણના સિપાહીઓ અને નીચલા વર્ણના મજૂરો વચ્ચે થયેલા વિખવાદના અહેવાલ મળ્યા.<ref>{{Harvnb|Hibbert|1980|p=63}}</ref> મજૂરોએ સિપાહીઓને એવું કહીને મ્હેણું માર્યું હતું કે કારતુસને મોઢેથી તોડીને તેમણે પોતાની જાતિ ગુમાવી હતી, જોકે તે સમયે ડમડમ શસ્ત્રાગારે વાસ્તવમાં નવા રાઉન્ડનું ઉત્પાદન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું ન હતું અને તાલીમ માટે પણ એક પણ રાઉન્ડ ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો ન હતો.<ref>{{Harvnb|David|2003|p=53}}</ref> 27 જાન્યુઆરીના રોજ લશ્કરી સચિવ કર્નલ રિચાર્ડ બર્કે આદેશ આપ્યો કે ડેપોમાંથી આપવામાં આવેલા તમામ કારતુસ ઉપરથી ગ્રીઝ દૂર કરવામાં આવે, અને સૈનિકો પોતાની જાતે ‘‘પોતાને જે પસંદ પડે’’ તે મિશ્રણનો ઉપયોગ કરીને તેને ગ્રીઝ કરવાની છુટ આપવામાં આવી.<ref>{{Harvnb|David|2003|p=54}}</ref> લોડિંગને ડ્રીલ કરવામાં પણ સુધારો કરવામાં આવ્યો જેથી કારતુસને મોઢેથી તોડવાની જરૂર ન પડે પરંતુ હાથેથી ખોલી શકાય. જોકે, તેનાથી ઘણા સિપાહીઓને ખાતરી થઇ ગઇ કે અફવા સાચી હતી અને તેમનો ભય સાચો પૂરવાર થયો હતો. ત્યાર પછી એવી અફવા શરૂ થઈ કે નવા કારતુસના પેપર ગ્લેઝ કરાયેલા હતા અને અગાઉ ઉપયોગમાં લેવાયેલા પેપર કરતા વધુ કડક હતા અને તેમાં ગ્રીઝ નાખવામાં આવ્યું હતું. નાગરિક બળવાના ઉદ્ભવમાં ઘણી વિવિધતા હતી. બળવાખોરોમાં ત્રણ જૂથનો સમાવેશ થતો હતોઃ સામંતવાદી ઉમરાવવર્ગ, તાલુકદાર તરીકે ઓળખાતા ગ્રામ્ય જમીનદારો અને ખેડૂતો. ઉમરાવવર્ગના ઘણા લોકોએ ખાલસાની નીતિ હેઠળ પોતાના બિરુદ અને જાગીરો ગુમાવ્યા હતા, જેમાં દત્તક લેવાયેલા બાળકને કાનૂની વારસદારની માન્યતા રદ કરવામાં આવી હતી. તેમને લાગ્યું કે કંપનીએ પરંપરાગત પદ્ધતિ અને વારસાની બાબતમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો છે. નાના સાહેબ અને ઝાંસીની રાણી જેવા બળવાખોર નેતાઓ આ જૂથમાં આવતા હતા. ઝાંસીની રાણી તેના દત્તક પુત્રને તેના પતિના વારસદાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે તો તે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું પ્રભુત્વ સ્વીકારવા માટે તૈયાર હતી.<ref>{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=172}}, {{Harvnb|Bose|Jalal|2003|p=91}}, {{Harvnb|Brown|1994|p=92}}</ref> મધ્ય ભારતના અન્ય વિસ્તારો જેમ કે ઇન્દોર અને સૌગરમાં આવા વિશેષાધિકાર ગુમાવવાની ઘટના બની ન હતી, ત્યાં સિપાહીઓએ જ્યાં બળવો કર્યો હતો તે ક્ષેત્રોમાં પણ રાજાઓ કંપનીને વફાદાર રહ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=172}}</ref> બીજા જૂથમાં આવતા તાલુકદારો એ અવધના જોડાણ બાદ થયેલા જમીન સુધારણામાં પોતાની અડધી જમીન મિલકત ગુમાવી હતી જે ખેડૂતોને મળી હતી. બળવો ફેલાતા જ તાલુકદારો એ તરત પોતે ગુમાવેલી જમીન પાછી મેળવી લીધી હતી, અને વિરોધાભાસ પ્રમાણે આંશિક રીતે સંબંધના જોડાણ અને સામંતવાદી વફાદારીના કારણે તેમને ખેડૂતો તરફથી કોઇ વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો ન હતો, જેમાના ઘણા તો અંગ્રેજોથી ભયભીત થઇને બળવામાં જોડાયા હતા.<ref>{{Harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=102}}</ref> એવું પણ સૂચવવામાં આવે છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં અંગ્રેજોએ કરેલી જમીન મહેસૂલી આકારણીના કારણે ઘણા જમીનદાર પરિવારોએ પોતાની જમીન ગુમાવી હતી અથવા શાહુકારોના ભારે દેવા હેઠળ આવી ગયા હતા જે અંતે બળવાનુ કારણ બન્યું હતું. કંપની ઉપરાંત બળવાખોરોની નારાજગીનો ભોગ શાહુકારો પણ બન્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Bose|Jalal|2003|p=91}}, {{Harvnb|Metcalf|1991|ch=2}}, {{Harvnb|Bandyopadhyay|2004|p=173}}</ref> નાગરિક બળવો તેના ભૌગોલિક વિતરણમાં, અંગ્રેજ નિયંત્રણ હેઠળ ન હતા તેવા ઉત્તર-મધ્ય ભારતના વિસ્તારોમાં પણ મોટા પ્રમાણમાં અસમાન હતો. ઉદાહરણ તરીકે કંપનીની સિંચાઇ યોજનાથી જેને ફાયદો થયો હતો તે પ્રમાણમાં સમૃદ્ધ મુઝફ્ફરનગર જિલ્લો અને બળવાની જ્યાં શરૂઆત થઇ હતી તે પડોશમાં આવેલું [[મેરઠ|મેરઠ]] મોટા ભાગે શાંત રહ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Brown|1994|p=92}}</ref> <center> <gallery> Image:Charles Canning, 1st Earl Canning - Project Gutenberg eText 16528.jpg|ચાર્લ્સ કેનિંગ, વિપ્લવ વખતે ભારતના ગવર્નર જનરલ. File:Rani of jhansi.jpg|[[રાણી લક્ષ્મીબાઈ|લક્ષ્મીબાઇ, ઝાંસીની રાણી]], વિપ્લવની મુખ્ય આગેવાન પૈકીની એક જેણે ખાલસા નીતિના કારણે પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યું હતું. Image:Bahadur Shah II - aka Zafar - Project Gutenberg eText 17711.jpg|બહાદુરશાહ ઝફર છેલ્લા મુઘલ બાદશાહ જેને ભારતીય સૈનિકોએ ભારતના બાદશાહનું બિરુદ આપ્યું હતું. તેમને અંગ્રેજો દ્વારા પદભ્રષ્ટ કરવામાં કરવામાં આવ્યો હતો, જે દેશનિકાલ દરમિયાન બર્મામાં મૃત્યુ પામ્યા હતા</gallery> </center> કંપનીનો મોટા ભાગનો પ્રતિકાર જૂના ઉમરાવવર્ગમાંથી થયો હતો, જેમને પોતાની સત્તા સતત ઘટી રહી હોવાનું જણાતું હતું. કંપનીએ ખાલસા નીતિ હેઠળ કેટલાક રાજ્યો પોતાની સાથે જોડી દીધા હતા, જે મુજબ કોઇ સામંતવાદી શાસક પોતાના મૃત્યુ સમયે કુદરતી રીતે પુરુષ વારસદાર ધરાવતા ન હોય તો તેની જમીન મિલકત ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની માલિકીની બની જતી હતી. સંતાનહીન જમીન માલિકોમાં વારસદારને દત્તક લેવાની જૂની પરંપરા હતી, પરંતુ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ આ પરંપરાની ઉપેક્ષા કરી હતી. અમીર વર્ગ, સામંતવાદી જમીનદારો અને શાહી સેનાઓને લાગ્યું કે કંપનીના વિસ્તરણના કારણે તેઓ બેરોજગાર બની રહ્યા છે અને અપમાનિત થઈ રહ્યા છે. [[નાગપૂર|નાગપુર]]ના શાહી પરિવારના ઝવેરાતની પણ કોલકાતામાં લીલામી થઇ હતી જે ભારતીય ઉમરાવવર્ગ પ્રત્યે સંપૂર્ણ ગેરસન્માનના સંકેત તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું. ભારતના ગવર્નર-જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા લોર્ડ ડેલહાઉસીએ મુઘલ બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફર અને તેમના વારસદારોને [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં આવેલો તેમનો મહેલ [[લાલ કિલ્લો|લાલ કિલ્લો]] ખાલી કરવા માટે જણાવ્યું હતું. ત્યાર બાદ તેમના પછીના ગવર્નર- જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા, લોર્ડ કેનિંગે 1856માં જાહેરાત કરી હતી કે બહાદુર શાહના વારસદારો ‘બાદશાહ’ના બિરુદનો ઉપયોગ પણ નહીં કરી શકે. આવા અપમાનજનક વ્યવહારના કારણે પદભ્રષ્ટ ભારતીય શાસકોમાં અસંતોષ હતો. [[File:SAKhan.jpg|thumb|right|મુહમ્મદીન એંગ્લો-ઓરિયેન્ટલ કોલેજ, જે પાછળથી અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાઇ, તેના સ્થાપક સર સૈયદ અહમદ ખાનએ પ્રારંભિક વિવેચન પૈકી એક, 1859માં ભારતીય વિપ્લવના કારણો લખ્યું છે. ]] [[File:Rani of jhansi.jpg|thumb|right|ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઇ, 1857ના મહાન બળવાની મુખ્ય આગેવાન પૈકી એક, જેણે લોર્ડ ડેલહાઉસીની ખાલસા નીતિના કારણે પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યું હતું.]] સતી પ્રથાની નાબુદી<ref name="OSU">{{Citation |author=Pionke, Albert D. |title=Plots of opportunity: representing conspiracy in Victorian England |publisher=Ohio State University Press |location=Columbus |year=2004 |pages=82 |isbn=0-8142-0948-3 |oclc= |doi= |access-date= 2008-03-05 }}</ref><ref name="Rudolph1997">{{Citation | author = Rudolph, L.I. | coauthors = Rudolph, S.H. | year = 1997 | title = Occidentalism and Orientalism: Perspectives on Legal Pluralism | journal = Cultures of Scholarship | url = | access-date = 2008-03-06 }}</ref> અને વિધવા પુનઃલગ્નને લગતા કાયદા જેવા “પાયાના અને ખ્રિસ્તીધર્મ પ્રેરિત સમાજ સુધારા”<ref>સુસેન હોબર રુડોલ્ફ, લોયડ આઇ રુડોલ્ફ. "લિવિંગ વિથ ડિફરન્સ ઇન ઇન્ડિયા", ''ધ પોલિટિકલ ક્વાર્ટરલી'' :71 (s1) (2000), 20–38. doi:10.1111/1467-923X.71.s1.4</ref>ને કારણે અંગ્રેજો સહિત ઘણાને લાગ્યું હતું<ref name="AE">{{Citation |author=Embree, Ainslee in Helmstadter, Richard J.; Webb, R. K.; Davis, Richard (eds.) |title=Religion and irreligion in Victorian society: essays in honor of R. K. Webb |publisher=Routledge |location=New York |year=1992 |pages=152 |isbn=0-415-07625-0 |oclc= |doi= |access-date= 2008-03-05 }}</ref> કે લોકોમાં એવી શંકા પેદા થઈ હતી કે ભારતીય ધાર્મિક પરંપરાઓમાં “હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યો” છે જેનો અંતિમ ઉદ્દેશ ધર્મ પરિવર્તનનો હતો.<ref name="AE"></ref><ref name="GFB">{{Citation |author=Gregory Fremont-Barnes |title=The Indian Mutiny 1857-58 (Essential Histories) |publisher=Osprey Publishing |location=Reading |year= |pages=9 |isbn=1-84603-209-1 |oclc= |doi= |access-date= 2008-03-05 }}</ref> ક્રિસ બેલી સહિતના તાજેતરના ઇતિહાસકારોએ તેને “જ્ઞાનના સંઘર્ષ” તરીકે ઓળખાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે જેમાં બળવા અગાઉ અને બળવા પછી પુરાવામાં ધાર્મિક સત્તાવાળાઓએ એલાન કર્યા હતા જેમાં આવા મુદ્દાઓને “સ્ત્રીના અપમાન”, “અંગ્રેજ શાસન હેઠળ નીચલા વર્ગના લોકોના ઉદય”, પશ્ચિમી દવાઓથી થયેલા “પ્રદૂષણ” અને પરંપરાગત જ્યોતીષ સત્તાવાળાઓ સામે કામ ચલાવવાનો અને તેમની અવગણના કરવાનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="CB">{{Citation |author=Bayly, C. A. |title=Empire and information: intelligence gathering and social communication in India, 1780-1870 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |pages=331 |isbn=0-521-66360-1 |oclc= |doi= |access-date= 2008-03-05 }}</ref> યુરોપીયનો દ્વારા સંચાલિત શાળાઓ પણ સમસ્યા હતીઃ નોંધાયેલા પુરાવા પ્રમાણે, ધાર્મિક સૂચનાની જગ્યાઓ ગણિત આવી રહ્યું છે તેવી વાર્તાઓ, ભારતીય ધર્મો સામે તિરસ્કાર ફેલાવે તેવી વાર્તાઓ પસંદ કરવામાં આવી રહી છે તેવી વાતો અને શિક્ષણના કારણે કન્યાઓ માટે “નૈતિક ખતરો” પેદા થશે તેવી ધારણાએ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="CB"></ref> ન્યાય પદ્ધતિ પણ ભારતીયો માટે અન્યાયકર્તા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. 1856 અને 1857ના સત્ર દરમિયાન હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં મૂકવામાં આવેલી સત્તાવાર બ્લુ બુક્સ ''ઇસ્ટ ઇન્ડિયા (ટોર્ચર) 1855-1857'' માં જણાવાયું હતું કે ભારતીયો સામે ક્રુરતા દર્શાવવાનો કે ગુનો કરવાનો આરોપ હોય તો કંપનીના અધિકારીઓ વારંવાર અપીલ કરી શકતા હતા. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની આર્થિક નીતિઓના કારણે પણ ઘણા ભારતીયોમાં અસંતોષ હતો.{{Citation needed|date=November 2010}}. ===બંગાળ આર્મી=== ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ વહીવટી હેતુસર ભારતને જે ત્રણ “પ્રેસિડન્સી”માં વિભાજિત કર્યું હતું તે તમામ પોતાની સ્વતંત્ર સેના ધરાવતા હતા. તેમાંથી બંગાળ પ્રેસિડન્સીની સેના સૌથી મોટી હતી. અન્ય બેથી વિપરીત તે ઉચ્ચ વર્ગના હિંદુઓમાંથી (અને પ્રમાણમાં સમૃદ્ધ મુસ્લિમોમાંથી) મોટા પ્રમાણમાં ભરતી કરતી હતી. બંગાળ આર્મીમાં અનિયમિત એકમોમાં મુસ્લિમો મોટી ટકાવારીમાં હતા, જ્યારે હિંદુઓ મોટા ભાગે નિયમિત એકમોમાં હતા. તેથી સિપાહીઓ (મૂળભૂત ભારતીય સૈનિકો) જમીન માલિકો અને ભારતીય સમાજના પરંપરાગત સભ્યોની ચિંતાથી મોટા પાયે અસરગ્રસ્ત હતા. કંપનીના શાસનના પ્રારંભિક વર્ષોમાં તેમણે બંગાળ આર્મીમાં તેમણે જાતિ આધારિત વિશેષાધિકારો અને પરંપરાઓને સહન કરી હતી અને તેને પ્રોત્સાહન પણ આપ્યું હતું. બંગાળ આર્મીમાં [[ગંગા નદી|ગંગા]] ખીણના જમીનમાલિક ભૂમિહાર બ્રાહ્મણો અને રાજપૂતોમાંથી મોટા પાયે ભરતી કરી હતી. 1840 પછી કલકત્તા સ્થિત આધુનિક સત્તાધિશો દ્વારા આ રિવાજો અને વિશેષાધિકારો સામે જોખમ સર્જાયું ત્યાં સુધીમાં સિપાહીઓ બહુ ઉચ્ચ રીત-રિવાજના સ્તરથી ટેવાઇ ગયા હતા અને તેમની જાતિ પ્રદૂષિત થાય તેવી શક્યતા વિશે તેઓ અત્યંત સંવેદનશીલ હતા.<ref>સીમા અલાવી ''ધ સિપોઇ એન્ડ ધ કંપની'' (દિલ્હી: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1998 પાનું 5</ref> સિપાહીઓમાં સેનાના જીવનના વિવિધ પાસાઓના કારણે પણ ધીમે ધીમે અસંતોષ વધતો હતો. તેમના પગાર પ્રમાણમાં ઓછા હતા અને અવધ અને પંજાબના જોડાણ બાદ સૈનિકોને ત્યાં સેવા બદલ વધારાનો પગાર (''બટ્ટા'' અથવા ''ભથ્થા'' ) મળતા ન હતા, કારણ કે તેઓ “વિદેશમાં સેવા” બજાવતા હોય તેમ ગણવામાં આવતું ન હતું. જુનિયર યુરોપીયન અધિકારીઓ સામે તેમના સૈનિકોમાં નારાજગી વધી રહી હતી, ઘણા કિસ્સામાં તેઓ તેમને વંશીય રીતે ઉતરતી કક્ષાના ગણીને વ્યવહાર કરતા હતા. કંપનીના આર્મીમાં એક ખ્રિસ્તી ધર્મસુધારણા વાદી જુથના અધિકારીઓ (જેમ કે 34મી બંગાળ ઇન્ફન્ટ્રીના હર્બર્ટ એડવેર્ડસ અને કર્નલ એસ. જી. વેલર)એ પોતાના સૈનિકોને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં વટલાવવાની આશાએ ધર્મપ્રચારનું કામ લીધું હતું.<ref>{{Harvnb|Hibbert|1980|pp=51–54}}</ref> 1856માં કંપની દ્વારા એક નવો એન્લિસ્ટમેન્ટ એક્ટ (ભરતી ધારો) લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો જેનાથી સૈદ્ધાંતિક રીતે બંગાળ આર્મીના દરેક એકમ માટે વિદેશમાં સેવા બજાવવાનું ફરજિયાત બન્યું. (તે માત્ર નવા ભરતી થયેલા સૈનિકોને લાગુ થવાનું હતું પરંતુ સિપાહીઓને લાગ્યું કે આ ધારો તેમને પણ લાગુ થઇ શકે છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ઉચ્ચ વર્ગના હિંદુઓ સૈનિકોથી ખીચોખીચ ભરેલા જહાજમાં ગંદી સ્થિતિમાં વિદેશ જાય તો તેમના માટે રિવાજોની ભ્રષ્ટતાના કારણે પોતાની ઉચ્ચ જાતિ ટકાવવાનું અશક્ય બનશે.) ==બળવાનો પ્રારંભ== કેટલાક મહિનાઓથી વધી રહેલા તણાવ અને વિસ્ફોટક ઘટનાઓ વાસ્તવિક બળવા અગાઉ થઇ હતી. કદાચ આગજનીના કારણે કલકત્તા પાસે 24 જાન્યુઆરી 1857ના રોજ આગ ફાટી નીકળી હતી. 26 ફેબ્રુઆરી 1857ના રોજ 19મી બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રી (બીએનઆઇ (BNI)) રેજિમેન્ટને નવા કારતુસ વિશે જાણકારી મળી જે કથિત રીતે ગાય અને ડુક્કરની ચરબી ચોંપડેલા કાગળમાં વીંટાળેલા હતા, જેને મોઢેથી તોડીને ખોલવાના હતા. હિંદુઓ ગાયોને પવિત્ર માને છે જ્યારે મુસ્લિમો માટે ડુક્કર ''હરામ'' છે તેથી સૈનિકોએ તેનો ઉપયોગ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેમના પરેડ ગ્રાઉન્ડ પર તોપદળ અને ઘોડેસવાર દળ સાથે તેમના કર્નલે ગુસ્સા સાથે વર્તાવ કર્યો, પરંતુ ત્યાર બાદ તોપદળ પાછા ખેંચવાની અને ત્યાર પછીના દિવસની પરેડ રદ કરવાની માંગણી સ્વીકારી લીધી હતી.<ref>લેફ્ટન્ટ-કર્નલ ડબલ્યુ સેન્ટ એલ. મિટચેલ (19મી બીએનઆઇ (BNI)ના સીઓ )નું મેજર એ. એચ. રોસને તેમની ટુકડી દ્વારા એનફીલ્ડ કાર્ટ્રીજ સ્વીકારવાના ઇનકાર અંગેનું મેમોરેન્ડમ, 27 ફેબ્રુઆરી 1857, [http://projectsouthasia.sdstate.edu/docs/history/primarydocs/War%20of%201857/Indian%20Mutiny--Ch1/letter%2031.htm પ્રોજેક્ટ સાઉથ એશિયા, સાઉથ ડકોટા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને મિઝોરી સધર્ન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીની આર્કાઇવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818120054/http://projectsouthasia.sdstate.edu/docs/history/primarydocs/War%20of%201857/Indian%20Mutiny--Ch1/letter%2031.htm |date=2010-08-18 }}</ref> ===મંગલ પાંડે=== [[File:Mangal pandey gimp.jpg|250px|thumb|મંગલ પાંડે]] 29 માર્ચ, 1857ના રોજ કલકત્તા (હવે [[કોલકાતા|કોલકાતા]]) નજીક બરાકપોર (હવે ''બરાકપુર'' ) પરેડ ગ્રાઉન્ડ પર 34મી બીએનઆઇ (BNI)ના 29 વર્ષના મંગલ પાંડેએ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની તાજેતરની કામગીરીથી ગુસ્સે થઇને જાહેરાત કરી દીધી કે તે પોતાના કમાન્ડર સામે બળવો કરશે. તેના ઉપરી અધિકારી લેફ્ટનન્ટ બાગ અસંતોષની તપાસ કરવા બહાર આવ્યા ત્યારે પાંડેએ તેમના પર ગોળીબાર કર્યો, પરંતુ નિશાન ચૂકી ગયો અને ગોળી તેમના ઘોડાને વાગી.<ref name="Malleson">"ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની ઓફ 1857", કર્નલ જી. બી. મોલેસન, પુનઃમુદ્રણ 2005, રુપા એન્ડ કંપની પબ્લિશર્સ, નવી દિલ્હી</ref> જનરલ જ્હોન હર્સી તેને જોવા માટે પરેડ ગ્રાઉન્ડ પર આવ્યા અને ત્યાર બાદ દાવો કર્યો હતો કે મંગલ પાંડે કોઇ પ્રકારના “ધાર્મિક ઉન્માદ”માં હતો. તેમણે ક્વાર્ટર ગાર્ડના ભારતીય કમાન્ડર જમાદાર ઇશ્વરી પ્રસાદને મંગલ પાંડેની ધરપકડ કરવા માટે આદેશ આપ્યો, પરંતુ જમાદારે ઇનકાર કર્યો. ક્વાર્ટર ગાર્ડ અને શેખ પલ્ટુ નામના એક માત્ર સૈનિકને બાદ કરતા અન્ય ઉપસ્થિત સૈનિકો મંગલ પાંડેને નિયંત્રણમાં લેવામાંથી કે તેની ધરપકડ કરવામાંથી ખસી ગયા. શેખ પલ્ટુએ પાંડેને તેનો હુમલો ચાલુ રાખતા અટકાવ્યો હતો.<ref name="Malleson"></ref><ref>દુરેન્દ્ર નાથ સેન, પાનું 50 ''એઇટીન ફિફ્ટી સેવન'' , પ્રકાશન વિભાગ, માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર, મે 1957</ref> પોતાના સાથીદારોને ખુલ્લા અને સક્રિય બળવા માટે ઉશ્કેરવામાં નિષ્ફળ ગયા બાદ મંગલ પાંડેએ પોતાની બંદુક પોતાની છાતી પર ગોઠવીને પગના અંગુઠાથી ટ્રિગર દબાવીને આત્મહત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ તે માત્ર ઘાયલ થયો હતો અને 6 એપ્રિલે તેને કોર્ટ માર્શલ કરવામાં આવ્યો હતો. 8 એપ્રિલે તેને ફાંસી આપવામાં આવી હતી. જમાદાર ઇશ્વરી પ્રસાદને મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો અને 22 એપ્રિલે ફાંસીએ ચઢાવી દેવાયો હતો. તેમની રેજિમેન્ટના સભ્યો તેમના ઉપરી અધિકારીઓ પ્રત્યે ખાસ કરીને આ ઘટના પછી દુર્ભાવના ધરાવતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું તેથી રેજિમેન્ટને વિખેરી નાખવામાં આવી અને તેમના ગણવેશ ઉતારી લેવાયા. શેખ પલ્ટુને બઢતી આપીને બંગાળ આર્મીમાં જમાદારનો દરજ્જો અપાયો હતો. અન્ય રેજિમેન્ટના સિપાહીઓને લાગ્યું હતું કે આ વધારે પડતી કઠોર સજા હતી. રેજિમેન્ટ વિખેરી નાખતી વખતે જે અપમાન કરવામાં આવ્યું તેનાથી પણ બળવાને વેગ મળ્યો તેમ કેટલાક ઇતિહાસકારો માને છે, કારણ કે નારાજ ભૂતપૂર્વ સિપાહીઓ પોતાના ઘરે અવધ પાછા ફર્યા ત્યારે તેમનામાં જ્યારે તક મળે ત્યારે બદલો લેવાની ભાવના હતી. ===એપ્રિલ 1857=== એપ્રિલ દરમિયાન [[આગ્રા|આગ્રા]], [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]] અને અંબાલામાં અશાંતિ અને આગના બનાવો બન્યા હતા. ખાસ કરીને અંબાલામાં મોટું લશ્કરી કેન્ટોનમેન્ટ છે અને વિવિધ એકમોને તેમની વાર્ષિક બંદુકબાજીની કવાયત માટે એકત્ર કરવામાં આવે છે, ત્યાં બંગાળ આર્મીના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ જનરલ એન્સનને સ્પષ્ટ લાગી રહ્યું હતું કે કારતુસના કારણે કોઇ પ્રકારની હિંસા ચોક્કસ થશે. નાગરિક ગવર્નર-જનરલના સ્ટાફ દ્વારા વિરોધ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં તેઓ બંદુકબાજીની કવાયત મોકુફ રાખવા તૈયાર થયા અને નવી ડ્રીલની મંજૂરી આપી જેમાં સૈનિકોએ પોતાના દાંતના બદલે પોતાની આંગળીઓથી કારતુસો ખોલવાના હતા. જોકે તેમણે આ પદ્ધતિ સમગ્ર બંગાળ આર્મીમાં લાગુ કરવાના કોઇ સામાન્ય આદેશ આપ્યા ન હતા અને સંભવિત મુશ્કેલીને ખાળવા માટે અંબાલા જ રહ્યા હતા. ત્યાંથી તેઓ [[શિમલા|સિમલા]] ગયા હતા જે એક ઠંડું “હિલ સ્ટેશન” છે જ્યાં ઘણા ઉચ્ચ અધિકારીઓ ઉનાળો ગાળવા જતા હતા. અંબાલામાં કોઇ ખુલ્લો બળવો થયો ન હતો છતાં એપ્રિલના અંતમાં મોટા પ્રમાણમાં આગ ચાંપવાના બનાવો બન્યા હતા. બેરેકની ઇમારતો (ખાસ કરીને એવા સૈનિકોની જેમણે એન્ફિલ્ડ કારતુસોનો ઉપયોગ કર્યો હતો) અને યુરોપીયન અધિકારીઓના બંગલા સળગાવી દેવાયા હતા.<ref>{{harvnb|Hibbert|1980|pp=73–75}}</ref> ===મેરઠ અને દિલ્હી=== ====મેરઠ==== [[File:1857 mutineers mosque meerut2.jpg|thumb|right|ફેલિસ બીટોએ 1858માં લીધેલો મેરઠની એક મસ્જિદનો ફોટોગ્રાફ જ્યાં કેટલાક બળવાખોર સૈનિકોએ પ્રાર્થના કરી હોઇ શકે છે.]] [[મેરઠ|મેરઠ]] ખાતે અન્ય એક મોટું લશ્કરી કેન્ટોનમેન્ટ હતું. 2,357 ભારતીય સિપાહીઓ અને 2038 અંગ્રેજ સૈનિકોને 12 અંગ્રેજ જવાનો દ્વારા સંચાલિત તોપો સાથે ત્યાં ગોઠવવામાં આવ્યા હતા. મેરઠ ભારતમાં અંગ્રેજ સૈનિકોનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર હતું અને ત્યાર બાદ તેને એવો પુરાવો ગણવામાં આવ્યું કે અસલ બળવો પૂર્વ આયોજિત યોજનાનો ભાગ ન હતું, પરંતુ અચાનક ફાટી નીકળ્યો હતો.<ref name="Mason278">{{cite book|first=Philip|last=Mason|page=[https://archive.org/details/matterofhonourac0000maso/page/n283 278]|title=A Matter of Honour - an Account of the Indian Army|year=1986|url=https://archive.org/details/matterofhonourac0000maso|isbn=0-333-41837-9}}</ref> બંગાળ આર્મીમાં અશાંતિની સ્થિતિ વિશે પહેલેથી સારી એવી જાણકારી હતી, છતાં 24 એપ્રિલે ત્રીજી બંગાળ લાઇટ કેવેલરીના સહાનુભૂતિ ન ધરાવતા કમાન્ડિંગ ઓફિસર લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જ્યોર્જ કાર્મિકેલ-સ્મિથએ તેમના 90 જવાનોને પરેડ કરવા અને ગોળીબારની ડ્રીલ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. પાંચ સૈનિકોને બાદ કરતા બાકીના તમામે પોતાના કારતુસ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. 9 મેના રોજ બાકીના 85 સૈનિકોને કોર્ટ માર્શલ કરવામાં આવ્યા અને મોટા ભાગનાને 10 વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી જેમા સખત મજૂરીનો સમાવેશ થતો હતો. પ્રમાણમાં યુવાન અગિયાર સૈનિકોને પાંચ વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી હતી. સજા પામેલા લોકોના ગણવેશ ઉતારી લેવાયા હતા અને બેડીઓમાં બાંધવામાં આવ્યા હતા અને બધાની સામે આખી ગેરીસનની પરેડ કરવામાં આવી હતી. તેમને જેલમાં મોકલવામાં આવી રહ્યા હતા ત્યારે સજા પામેલા કેદીઓએ તેમને ટેકો ન આપવા બદલ પોતાના સાથીદારોની ટીકા કરી હતી. ત્યાર પછીનો દિવસ રવિવાર હતો જે આરામ અને પૂજા કરવાનો ખ્રિસ્તીઓનો દિવસ હતો. કેટલાક ભારતીય સૈનિકોએ ઓફ-ડ્યુટી જુનિયર યુરોપીયન અધિકારીઓ (તે સમયે ઘોડેસવાર દળના લેફ્ટનન્ટ હ્યુજ ગોફ સહિત)ને ચેતવણી આપી હતી કે જેલમાં પૂરાયેલા સૈનિકોને બળપ્રયોગથી છોડાવવાની યોજના છે, પરંતુ જે વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેની જાણકારી આપવામાં આવી તેમણે તેની નોંધ લીધી ન હતી. મેરઠ શહેરમાં પણ અશાંતિ હતી જ્યાં બજારમાં ગુસ્સા સાથે પ્રદર્શનો થયા અને કેટલીક ઇમારતો સળગાવી દેવાઇ હતી. સાંજે, મોટા ભાગના યુરોપીયન અધિકારીઓ ચર્ચમાં હાજરી આપવા તૈયારી કરી રહ્યા હતા, જ્યારે ઘણા યુરોપીયન સૈનિકોને ફરજ પર રજા હતી અને તેઓ કેન્ટીનમાં અથવા મેરઠની બજારમાં ગયા હતા. ત્રીજી કેવેલરીની આગેવાની હેઠળ ભારતીય સૈનિકોએ બળવો પોકાર્યો. પ્રથમ વિરોધને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કરનારા યુરોપીયન જુનિયર અધિકારીઓની તેમના જ સૈનિકો દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. યુરોપીયન અધિકારીઓ અને નાગરિકોના આવાસ પર હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા અને ચાર નાગરિક પુરુષો, આઠ મહિલાઓ અને આઠ બાળકોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. બજારમાં ટોળાએ ત્યાં ઓફ-ડ્યુટી અધિકારીઓ પર હુમલા કર્યા હતા. આશરે 50 ભારતીય નાગરિકો (જેમાંના કેટલાક અધિકારીઓના નોકર હતા જેમણે પોતાના માલિકોને બચાવવાનો કે છુપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો)ની પણ સિપાહીઓ દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી.<ref name="David 2003 93">{{Harvnb|David|2003|p=93}}</ref> [[File:KotwalDhanSinghGurjarMeerut.jpg|150px|thumb|કોટવાલ ધાન સિંઘ ગુર્જર]] મેરઠ શહેરમાં કોટવાલ (કિલ્લાનો રક્ષક) ધાન સિંઘ ગુર્જરે જેલના દરવાજા ખોલી નાખ્યા હતા.<ref name="NNSingh339">{{cite book|last=Singh|first=Nau Nihal|title=The royal Gurjars: their contribution to India|url=http://books.google.co.in/books?id=BznWnPT5aYcC&pg=PA339&lpg=PA339&dq=dhan+singh+kotwal&source=bl&ots=LPsdR7A8Ht&sig=riAMnCwRUwiWmT_WTdBRb1pyRKY&hl=en&ei=0rAVS5jCIoq14Qbe1YTMBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CAwQ6AEwATgK#v=onepage&q=dhan%20singh&f=false|year=2003|publisher=Anmol Publications PVT. LTD.|isbn=9788126114146|page=339|access-date=2011-03-03|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023205327/http://books.google.co.in/books?id=BznWnPT5aYcC&pg=PA339&lpg=PA339&dq=dhan+singh+kotwal&source=bl&ots=LPsdR7A8Ht&sig=riAMnCwRUwiWmT_WTdBRb1pyRKY&hl=en&ei=0rAVS5jCIoq14Qbe1YTMBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CAwQ6AEwATgK#v=onepage&q=dhan%20singh&f=false|url-status=dead}}</ref> 10 મેની સાંજે<ref name="Hibbert8085"></ref> મેરઠમાં સિપાહીઓ અને ટોળા દ્વારા કુલ આશરે 50 યુરોપીયન પુરુષો (સૈનિકો સહિત), મહિલાઓ અને બાળકોની હત્યા કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.mq.edu.au/digital/lema/glossaries/india.html#b |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-03 |archive-date=2011-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411024956/http://www.lib.mq.edu.au/digital/lema/glossaries/india.html#b |url-status=dead }}</ref> સિપાહીઓએ જેલમાં પૂરાયેલા 85 સાથીદારોને છોડાવ્યા હતા જેમના સાથે 800 અન્ય કેદીઓને (દેવાદારો અને અપરાધીઓ) પણ મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Hibbert8085">{{Harvnb|Hibbert|1980|pp=80–85}}</ref> કેટલાક સિપાહીઓ (ખાસ કરીને 11મી બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રીમાંથી) બળવો કરતા અગાઉ વિશ્વાસુ અંગ્રેજ અધિકારીઓ અને મહિલાઓ અને બાળકોને સલામત સ્થળે મૂકી આવ્યા હતા.<ref>સર જોહન કાયે એન્ડ જી. બી.. મોલેસન.: ''ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની ઓફ 1857'' , (દિલ્હી: રુપા એન્ડ કંપની) પુનઃમુદ્રણ 2005 p49</ref> કેટલાક અધિકારીઓ અને તેમના પરિવારો [[રામપુર|રામપુર]] ભાગી ગયા હતા જ્યાં તેમને નવાબે શરણ આપી હતી. વરિષ્ઠ કંપની અધિકારીઓ, ખાસ કરીને ડિવિઝનના કમાન્ડર મેજર જનરલ હેવિટ (જેઓ 70 વર્ષના હતા અને નાદુરસ્ત તબિયત ધરાવતા હતા) પ્રત્યાઘાત આપવામાં ધીમા હતા. અંગ્રેજ સૈનિકો (મુખ્યત્વે 60મી રાઇફલ્સની પ્રથમ બટાલિયન, છઠ્ઠી ડ્રેગન ગાર્ડ્સ અને યુરોપીયન સૈનિકોની બનેલી બંગાળ આર્ટિલરીની બે ટુકડીઓ)એ ટેકો આપ્યો, પરંતુ બળવાખોર સિપાહીઓ સામે લડવાનો કોઇ આદેશ મળ્યો ન હતો. તેઓ માત્ર પોતાના વડામથકો અને શસ્ત્રાગારનું રક્ષણ કરી શક્યા હતા. ત્યાર પછીની સવારે જ્યારે તેમણે હુમલો કરવા તૈયારી કરી ત્યારે મેરઠ શાંત હતું અને બળવાખોરો દિલ્હી તરફ કુચ કરી ગયા હતા. અંગ્રેજ ઇતિહાસકાર ફિલિપ મેસન નોંધ કરે છે કે મેરઠના મોટા ભાગના સિપાહીઓ અને સવારો 10 મેની રાતે દિલ્હી નીકળી ગયા તે અનિવાર્ય હતું. તે મજબુત દિવાલોથી ઘેરાયેલું શહેર હતું જે માત્ર ચાળીશ માઇલ દૂર હતું. તે જૂની રાજધાની હતું અને મુઘલ સમ્રાટની ગાદી હતું. આ ઉપરાંત ત્યાં ગેરિસનમાં કોઇ અંગ્રેજ સૈનિકો ન હતા. (તેની સરખામણીમાં મેરઠમાં વધારે મજબુત જમાવડો હતો)<ref name="Mason278"></ref> તેમનો પીછો કરવાનો કોઇ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો ન હતો તે બાબતની કોઇએ અપેક્ષા રાખી ન હતી. ====દિલ્હી==== 11મેના રોજ ત્રીજી કેવેલરીની પ્રથમ ટુકડી દિલ્હી પહોંચી હતી. મહેલમાં બાદશાહના આવાસની બારીમાંથી તેમણે તેમને બોલાવ્યા અને નેતાગીરી સ્વીકારવા જણાવ્યું. બહાદુરશાહે આ સમયે કંઇ ન કર્યું (તેમણે સૈનિકોને સામાન્ય અરજદારો તરીકે ગણ્યા), પરંતુ મહેલમાં રહેલા અન્ય લોકો તરત બળવામાં સામેલ થયા હતા. દિવસ દરમિયાન બળવો ફેલાયો હતો. ચૌધરી દયા રામની આગેવાની હેઠળ ચંદ્રવાલના ગુર્જરોએ ચીફ મેજિસ્ટ્રેટ થિયોફિલસ મેટકાફેનું મકાન તોડી પાડ્યું હતું.<ref name="NNSingh339"></ref><ref>ભારતીય સંસ્કૃતિ કે રક્ષક ડો. રતન લાલ વર્મા દ્વારા</ref> યુરોપીયન અધિકારીઓ, શહેરમાં રહેલા ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ અને દુકાનદારોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. કેટલાકની હત્યા સિપાહીઓએ અને બીજાની હત્યા લૂંટ મચાવતા ટોળાએ કરી હતી.<ref>ડો. સુરેન્દ્ર નાથ સેન, પાના 71-73 "એઇટીન ફિફ્ટી સેવન", પ્રકાશન વિભાગ, માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર</ref> [[File:1858 Delhi flag tower.jpg|thumb|right|ફ્લેગસ્ટાફ ટાવર, દિલ્હી, જ્યાં બળવામાં બચી ગયેલા યુરોપીયનો 11 મે, 1857ના રોજ એકત્ર થયા હતા. ફેલિસ બીટો દ્વારા ફોટોગ્રાફ]] શહેરની નજીક બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રીની ત્રણ બટાલિયનો ગોઠવવામાં આવી હતી. કેટલાક અલગ થયેલા સૈનિકો ટૂંક સમયમાં બળવામાં સામેલ થઇ ગયા જ્યારે બીજા લોકો બળવામાં સામેલ થયા ન હતા, પરંતુ બળવાખોરો સામે કાર્યવાહી કરવાના આદેશ બજાવવાનો પણ ઇનકાર કર્યો હતો. બપોર બાદ શહેરમાં તીવ્ર વિસ્ફોટ થયા હતા જેનો અવાજ કેટલાક માઇલ સુધી સંભળાયો હતો. મોટા પ્રમાણમાં શસ્ત્રો અને દારુગોળો ધરાવતું શસ્ત્રાગાર બળવાખોરોનો હાથમાં જશે તેવી બીકે નવ અંગ્રેજ ઓર્ડનન્સ અધિકારીઓએ સિપાહીઓ પર ગોળીબાર શરુ કર્યો હતો જેમાં તેમના પોતાના રક્ષણના સૈનિકો પણ સામેલ હતા. પ્રતિકાર કરવાની કોઇ આશા ન રહી ત્યારે તેમણે જાતે દારુગોળો ઉડાવી દીધો હતો. નવ અધિકારીઓમાંથી છ જીવીત રહી ગયા હતા, પરંતુ ધડાકાના કારણે નજીકની શેરીઓ, મકાનો અને ઇમારતોમાં ઘણા મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Hibbert|1980|pp=98–101}}</ref> આ ઘટનાઓના સમચારે અંતે દિલ્હી સ્થિત સિપાહીઓને બળવો કરવા માટે પ્રેર્યા. સિપાહીઓ કેટલાક શસ્ત્રો અને દારુગોળો બચાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. જેમણે દિલ્હી બહાર બે માઇલ (3 કિમી) દૂર એક મેગેઝિન અને 3000 બેરલ ગન પાઉડર કોઇ પણ પ્રતિકાર વગર કબજે કર્યો હતો. ઘણા ભાગી ગયેલા યુરોપીયન અધિકારીઓ અને નાગરિકો દિલ્હીની ઉત્તરમાં ફ્લેગસ્ટાફ ટાવરમાં એકત્ર થયા હતા, જ્યાંથી ટેલિગ્રાફ ઓપરેટરો ઘટનાઓના સમાચાર અન્ય અંગ્રેજ મથકો પર મોકલી રહ્યા હતા. મેરઠથી જે મદદની અપેક્ષા હતી તે નહીં આવે તે સ્પષ્ટ થઇ ગયા બાદ તેઓ ઘોડાગાડીઓમાં બેસીને કર્નાલ જવા રવાના થયા. જેઓ મુખ્ય ભાગથી અલગ થઇ ગયા અથવા ફ્લેગશિપ ટાવર પહોંચી શક્યા ન હતા તેઓ પણ પગપાળા કર્નાલ જવા રવાના થયા. કેટલાકને રસ્તામાં ગામવાસીઓએ મદદ કરી હતી, અન્યોને લૂંટી લેવાયા હતા અથવા હત્યા કરવામાં આવી હતી. ત્યાર પછીના દિવસે બહાદુર શાહે ઘણા વર્ષો બાદ પહેલી વાર પોતાનો વિધિવત દરબાર ભર્યો. તેમાં કેટલાક રોમાંચિત અથવા તોફાની સિપાહીઓએ હાજરી આપી હતી. બાદશાહને ઘટનાઓના વળાંક વિશે સાવચેત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ અંતે તેમણે સિપાહીઓનું જોડાણ સ્વીકાર્યું અને બળવાની આગેવાની કરવા માટે પોતાની સહમતી આપી. 16 મેના રોજ 50 યુરોપીયનો, જેઓ મહેલમાં બંદી બનાવાયા હતા અથવા શહેરમાં છુપાયેલા મળી આવ્યા હતા, તેમને મહેલની બહારના મેદાનમાં બાદશાહના નોકરો દ્વારા પીપળાના ઝાડ નીચે મારી નાખવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Hibbert|1980|pp=93–95}}</ref><ref>ડેલરિમ્પલ, ''ધ લાસ્ટ મોઘલ'' , પાનાં 223-224</ref> ==ટેકો અને વિરોધ== [[File:Indian revolt of 1857 states map.svg|thumb|250px|બળવા વખતના રાજ્યો]] દિલ્હીની ઘટનાઓના સમાચાર ઝડપથી ફેલાયા જેના કારણે સિપાહીઓમાં બળવો શરૂ થયો અને ઘણા જિલ્લામાં અશાંતિ ફેલાઇ હતી. ઘણા કિસ્સામાં અંગ્રેજ લશ્કર અને નાગરિક સત્તાવાળાઓની વર્તણૂકના કારણે અવ્યવસ્થા ફેલાઇ હતી. ટેલિગ્રાફ મારફત દિલ્હીના પતનના સમાચાર મળ્યા ત્યાર બાદ ઘણા કંપની વહીવટદારોએ પોતાને, પોતાના પરિવારોને અને નોકરોને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડવા ઉતાવળમાં પગલાં લેવાનું શરુ કર્યું. દિલ્હીથી {{convert|160|mi|km}} દૂર [[આગ્રા|આગ્રા]]માં 6000 જેટલા ચુનંદા બિન-લડાકુઓ [[આગ્રાનો કિલ્લો|કિલ્લા]] પર એકત્ર થયા હતા.<ref>{{Harvnb|Hibbert|1980|pp=152–163}}</ref> જે ઉતાવળથી ઘણા નાગરિકો પોતાના પદ છોડી ગયા હતા તેના કારણે તેઓ જે જગ્યા ખાલી કરી ગયા ત્યાં બળવાખોરોને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું, જોકે બીજા પોતાના પદ પર ત્યાં સુધી ટકી રહ્યા જ્યારે કોઇ પણ પ્રકારની વ્યવસ્થા જાળવવી સ્પષ્ટ રીતે અસંભવ બની ગઇ. બળવાખોરો અથવા ગુંડાઓની ટોળીઓ દ્વારા કેટલાકની હત્યા કરવામાં આવી હતી. લશ્કરી સત્તાવાળાઓએ પણ બિનઆયોજિત રીતે તેનો પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. કેટલાક અધિકારીઓ તેમના સિપાહીઓ પર વિશ્વાસ ધરાવતા હતા, પરંતુ બીજા કેટલાકે બળવાની શક્યતા ટાળવા માટે પોતાના સિપાહીઓને નિઃશસ્ત્ર કર્યા હતા. [[વારાણસી|બનારસ]] અને [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]] ખાતે નિઃશસ્ત્રીકરણની પ્રક્રિયા ગુંચવણભરી હતી જેના કારણે સ્થાનિક બળવો થયો હતો.<ref>માઇકલ એડવર્ડ્સ, ''બેટલ ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની, પાનાં 52-53'' </ref> બળવો ફેલાવા લાગ્યો હતો, પરંતુ બળવાખોરો વચ્ચે એકતા ઓછી હતી. બહાદુર શાહ ઝફરને બાદશાહ તરીકે ગાદી પર પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા ત્યારે એક વર્ગ એવો હતો જે મરાઠા શાસકોને પણ ગાદીએ બેસાડવા માગતો હતો અને અવધનું જૂથ તેમના નવાબ પાસે જે સત્તા હતી તે જાળવવા માંગતું હતું. સહસ્ત્રાબ્દિમાં માનનારા અહમદુલ્લાહ શાહ અને મૌલાના ફઝલ-એ-હક ખૈરાબદી જેવા મુસ્લિમ નેતાઓ દ્વારા [[જિહાદ|જેહાદ]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5312092.stm ઇન્ડિયન મ્યુટિની વોસ વોર ઓફ રિલિજીયન' - બીબીસી (BBC)]</ref>ની હાકલ કરવામાં આવી હતી જેને મુસ્લિમોએ, ખાસ કરીને મુસ્લિમ કલાકારોએ વધાવી લીધી હતી તેના પરથી અંગ્રેજો એવું માનવા લાગ્યા હતા કે બળવાની ઘટનાઓ પાછળ મુસ્લિમોનો મુખ્ય હાથ છે. અવધમાં સુન્ની મુસ્લિમો નહોતા ઇચ્છતા કે શિયાનું શાસન આવે. તેથી તેમણે તેને શિયા બળવો ગણાવીને ઘણી વાર તેમાં જોડાવાનો ઇનકાર ગણાવ્યો હતો. જોકે આગા ખાન જેવા કેટલાક મુસ્લિમોએ અંગ્રેજોને ટેકો આપ્યો હતો. અંગ્રેજોએ તેમના બિરુદને વિધિવત રીતે માન્ય રાખીને શિરપાવ આપ્યો હતો. મુઘલ બાદશાહ બહાદુર શાહે આવી હાકલોનો વિરોધ કર્યો હતો કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે તેમને લાગ્યું હતું કે કોમી હિંસા ફેલાઇ શકે તેમ છે. થાણા ભવનમાં સુન્નીઓએ હાજી ઇમદાદુલ્લાહને તેમના અમીર જાહેર કર્યા. મે 1857માં હાજી ઇમદાદુલ્લાહની સેના અને અંગ્રેજો વચ્ચે શામલીની લડાઇ થઇ હતી. પંજાબ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ફ્રન્ટિયર પ્રાંતના શીખો અને પઠાણોએ અંગ્રેજોને ટેકો આપ્યો અને દિલ્હીને પુનઃકબજામાં મેળવવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/2002/may/storm.htm |title=ધ સ્ટોરી ઓફ ધ સ્ટોર્મ — 1857 |access-date=2011-03-03 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930030211/http://www.defencejournal.com/2002/may/storm.htm |url-status=dead }}</ref><ref>ઝાકરી નન. [http://www.drake.edu/artsci/PolSci/ssjrnl/2001/nunn.html ધ બ્રિટીશ રાજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010418063126/http://www.drake.edu/artsci/PolSci/ssjrnl/2001/nunn.html |date=2001-04-18 }}</ref> કેટલાક ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે શીખો આઠ વર્ષ અગાઉ કંપની દ્વારા ''પૂરબીયાઓ'' (પૂર્વના લોકો) – બિહારીઓ અને યુપીવાળાઓની મદદથી પંજાબને અંગ્રેજ રાજમાં ભેળવી દેવાયું તેનો બદલો લેવા માંગતા હતા. પૂરબિયાઓએ પ્રથમ અને દ્વિતિય અંગ્રેજ-શીખ યુદ્ધમાં અંગ્રેજોને મદદ કરી હતી. એવું સૂચવવામાં આવે છે કે સિપાહીઓની વર્તણૂકથી શીખો અપમાન અનુભવતા હતા જેમણે (તેમના મત પ્રમાણે) અંગ્રેજોની મદદથી [[ખાલસા|ખાલસા]]ને હરાવ્યા હતા, તેઓ નારાજ હતા અને અંગ્રેજો કરતા પણ તેમને વધુ ધિક્કારતા હતા.<ref>{{Harvnb|Harris|2001|p=57}}</ref> 1857માં બંગાળ આર્મીમાં 86,000 સૈનિકો હતા જેમાંથી 12,000 યુરોપિયન, 16,000 શીખ અને 1,500 ગુરખા સૈનિકો હતા. કુલ (ત્રણેય ભારતીય સેના મળીને) 311,000 ભારતીય સૈનિકો અને 40,160 યુરોપિયન સૈનિકો તથા 5,362 અધિકારીઓ હતા.<ref>{{Harvnb|Harris|2001}}</ref> બંગાળ આર્મીની 75 નિયમિત નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાંથી 54એ બળવો કર્યો હતો જોકે કેટલીકને તાત્કાલિક વિખેરી નાખવામાં આવી હતી અથવા તેના સિપાહીઓ પોતાના ઘરે જતા રહેતા તે તૂટી ગઇ હતી. બાકીની 21 રેજિમેન્ટમાં બળવો ન થાય તે માટે તેમાંથી ઘણી રેજિમેન્ટને નિઃશસ્ત્ર કરવામાં આવી હતી અથવા વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. અસલ બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાંથી માત્ર બાર ભારતીય આર્મી તરીકે ટકી શકી હતી.<ref>''ઇન્ડિયન આર્મી યુનિફોર્મ્સ અન્ડર બ્રિટીશ- ઇનફન્ટ્રી'' , ડબલ્યુ. વાય. કારમેન, મોર્ગન-ગ્રામ્પિયન બુક્સ 1969, પાનું 107</ref> બંગાળ લાઇટ કેવેલરીની તમામ દશ રેજિમેન્ટે બળવો કર્યો હતો. બંગાળ આર્મીમાં 29 અનિયમિત કેવેલરી અને 42 અનિયમિત ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટનો સમાવેશ થતો હતો. તેમાં તાજેતરમાં ભેળવી દેવાયેલા અવધની ટુકડીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો જેમણે ''એક સાથે'' બળવો કર્યો હતો. ગ્વાલિયરની એક મોટી લશ્કરી ટુકડીએ પણ બળવો કર્યો હતો, જોકે રાજ્યના શાસક અંગ્રેજોની પડખે રહ્યા હતા. અનિયમિત એકમોના બાકી રહેલા લોકોને વિવિધ સ્રોતમાંથી એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ મુખ્યધારાના ભારતીય સમાજની ચિંતાઓથી અસરગ્રસ્ત ન હતા. ત્રણ ટુકડીઓએ ખાસ કરીને કંપનીને સક્રિય મદદ કરી હતીઃ ત્રણ ગુરખા અને છમાંથી પાંચ શીખ ઇન્ફન્ટ્રી એકમો અને તાજેતરમાં સ્થાપવામાં આવેલા પંજાબ અનિયમિત દળના છ ઇન્ફન્ટ્રી અને છ ઘોડેસવાર એકમો.<ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/2001/august/sepoy.htm |title=એ. એચ. અમિન, પાકિસ્તાન આર્મી ડિફેન્સ જર્નલ |access-date=2011-03-03 |archive-date=2008-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080124041847/http://www.defencejournal.com/2001/august/sepoy.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://orbat.com/site/cimh/india/bengalarmy1857.html |title=એ.એચ. અમિન, Orbat.com |access-date=2011-03-03 |archive-date=2011-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614075639/http://orbat.com/site/cimh/india/bengalarmy1857.html |url-status=dead }}</ref> 1 એપ્રિલ, 1858ના રોજ બંગાળ આર્મીમાં કંપનીને વફાદાર હોય તેવા ભારતીય સૈનિકોની સંખ્યા 80,053 હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.newstodaynet.com/guest/210607gu1.htm |title=લેસન્સ ફ્રોમ 1857 |access-date=2011-03-03 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024030853/http://www.newstodaynet.com/guest/210607gu1.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Images-1765c.html |title=ધ ઇન્ડિયન આર્મી: 1765 - 1914 |access-date=2011-03-03 |archive-date=2007-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122162904/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Images-1765c.html |url-status=dead }}</ref> આ કુલ સંખ્યામાં મોટી સંખ્યામાં એવા સૈનિકો સામેલ હતા જેમને બળવો ફાટી નીકળ્યા બાદ પંજાબ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ફ્રન્ટિયરમાં તાત્કાલિક ભરતી કરવામાં આવ્યા હતા. બોમ્બે આર્મીની 29 રેજિમેન્ટમાં ત્રણ બળવા થયા હતા જ્યારે મદ્રાસ આર્મીમાં કોઇ બળવો થયો ન હતો. જોકે 52 રેજિમેન્ટ પૈકી એકના સભ્યોએ બંગાળમાં સેવા બજાવવા માટે ઇનકાર કરી દીધો હતો.<ref>{{Harvnb|David|2003|p=19}}</ref> દક્ષિણ ભારતમાં મોટા ભાગે નિષ્ક્રિયતા જોવા મળી હતી અને હિંસાના છુટાછવાયા અને અવ્યવસ્થિત બનાવો બન્યા હતા. મોટા ભાગના રાજ્યોએ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો ન હતો કારણ કે આ ક્ષેત્રના ઘણા ભાગ નિઝામ અથવા મૈસુરના શાહી પરિવારના શાસન હેઠળ હતા તેથી તેમના પર સીધું અંગ્રેજ શાસન ન હતું. ==બળવો== ===પ્રારંભિક તબક્કા=== [[બહાદુર શાહ ઝફર|બહાદુર શાહ ઝફરે]] પોતાને સમગ્ર ભારતના બાદશાહ જાહેર કર્યા. મોટા ભાગના સમકાલીન અને આધુનિક અહેવાલ સૂચવે છે કે તેમની ઇચ્છા વિરૂદ્ધ આ જાહેરાત પર સહી કરવા માટે સિપાહીઓ અને દરબારીઓએ તેમના પર દબાણ કર્યું હતું.<ref>ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857-58, ગ્રેગરી ફ્રેમોન્ટ-બાર્ન્સ, ઓસ્પ્રે 2007, પાનું 34</ref> નાગરિકો, ઉમરાવવર્ગ અને રાજદ્વારી પદાધિકારીઓએ બાદશાહ પ્રત્યે પોતાની વફાદારીના શપથ લીધા હતા. બાદશાહે પોતાના નામે સિક્કા બહાર પાડ્યા, જે બાદશાહી દરજજો જાહેર કરવાની સૈથી જૂની પદ્ધતિઓ પૈકી એક છે, તથા મુસ્લિમોએ તેમને પોતાના રાજા તરીકે સ્વીકાર્યા હતા. જોકે આ જાહેરાતના કારણે પંજાબના શીખો બળવાથી દૂર થઈ ગયા હતા કારણ કે તેઓ મુઘલ શાસકો સામે ઘણા યુદ્ધ લડી ચૂક્યા હતા અને ફરી ઇસ્લામિક શાસન ઇચ્છતા ન હતા. બંગાળ પ્રાંત સમગ્ર ગાળા દરમિયાન મોટા ભાગે શાંત રહ્યું હતું. પ્રારંભમાં ભારતીય સૈનિકો કંપનીના દળોને પાછળ ધકેલવામાં મોટા પાયે સફળ રહ્યા હતા અને [[હરિયાણા|હરિયાણા]], [[બિહાર|બિહાર]], મધ્ય પ્રાંતો અને સંયુક્ત પ્રાંતોમાં કેટલાક મહત્ત્વના શહેરો કબજે કર્યા હતા. યુરોપીયન દળોની સંખ્યા વધી અને તેમણે વળતો હુમલો કર્યો ત્યારે બળવાખોર સિપાહીઓ મધ્યસ્થ કમાન્ડ અને નિયંત્રણ વ્યવસ્થાના કારણે મુશ્કેલીમાં મૂકાઈ ગયા હતા. તેમણે બખ્તખાન (બાદશાહનો પુત્ર મિરઝા મુઘલ બિનઅસરકારક સાબિત થયા બાદ બાદશાહે જેમને કમાન્ડર-ઇન-ચીફ તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.) જેવા તટસ્થ નેતા પેદા કર્યા હતા, પરંતુ મોટા ભાગે તેમણે રાજાઓ અને રાજકુમારોના નેતૃત્વની શોધ કરવી પડી હતી. તેમાંથી કેટલાક સમર્પિત આગેવાન સાબિત થયા હતા, પરંતુ બાકીના સ્વાર્થી અથવા બિનકુશળ હતા. મેરઠ બહાર ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં સામાન્ય ગુર્જર બળવાએ અંગ્રેજો સામે સૌથી મોટો ખતરો પેદા કર્યો હતો. [[મેરઠ|મેરઠ]] નજીક પરિક્ષિતગઢમાં ગુર્જરોએ ચૌધરી કદમ સિંઘ (કુદમ સિંઘ)ને પોતાના આગેવાન જાહેર કર્યા હતા અને કંપની પોલિસની હકાલપટ્ટી કરી હતી. કદમ સિંઘ ગુર્જરે 2,000થી 10,000 સૈનિકોની એક મોટી ફોજની આગેવાની લીધી હતી.<ref>{{cite book|title=The royal Gurjars: their contribution to India|author=Nau Nihal Singh|publisher=Anmol Publications PVT. LTD|url=http://books.google.co.in/books?id=BznWnPT5aYcC&pg=PA341&dq|page=341|access-date=2011-03-03|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016231703/http://books.google.co.in/books?id=BznWnPT5aYcC&pg=PA341&dq|url-status=dead}}</ref><ref name="stokes">{{cite book|title=The peasant armed: the Indian revolt of 1857|url=https://archive.org/details/peasantarmedindi0000stok|first1=Eric|last1=Stokes|first2=Christopher Alan|last2=Bayly|publisher=Clarendon Press|year=1986}}</ref> બુલંદશહર અને બિજનૌર પણ અનુક્રમે વાલિદાદ ખાન અને માહો સિંઘ જેવા નેતાઓની આગેવાની હેઠળ ગુર્જરોના નિયંત્રણમાં આવ્યા હતા. સમકાલિન સૂત્રો જણાવે છે કે [[મેરઠ|મેરઠ]] અને [[દિલ્હી|દિલ્હી]] વચ્ચેના વિસ્તારના લગભગ તમામ ગુર્જર ગામોએ બળવામાં ભાગ લીધો હતો, કેટલાક કિસ્સામાં જલંધરના વિદ્રોહી સિપાહીઓ તેની સાથે જોડાયા હતા અને છેક જુલાઈના અંતમાં આ વિસ્તારમાં જાટ લોકોની મદદથી અંગ્રેજોએ આ ક્ષેત્ર પર નિયંત્રણ મેળવવામાં સફળતા મેળવી હતી.<ref name="stokes"></ref> ઇમ્પિરિયલ ગેઝેટિયર ઓફ ઇન્ડિયામાં જણાવાયું છે કે 1857ના ભારતીય બળવા દરમિયાન ગુર્જરો અને રંઘારો (મુસ્લિમ રાજપૂતો) [[બુલન્દ શહેર જિલ્લો|બુલંદશહર]] વિસ્તારમાં બ્રિટિશ માટે “સૌથી કટ્ટર દુશ્મનો” સાબિત થયા હતા.<ref>{{Cite book|title=Imperial Gazetteer of India, vol. 9|publisher=Digital South Asia Library|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_056.gif|access-date=2007-05-31|page=50|archive-date=2019-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006101541/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_056.gif|url-status=dead}}</ref> રેવારી (હરિયાણા)ના રાવ તુલા રામ અને પ્રાણ સુખ યાદવ બ્રિટિશ સેના સામે નસીબપુર ખાતે લડ્યા હતા અને ત્યાર બાદ તેઓ શસ્ત્રો મેળવવા માટે [[રશિયા|રશિયા]] પહોંચ્યા હતા જેણે ક્રાઇમિયામાં બ્રિટન સામે લડાઇ શરૂ જ કરી હતી. પેશાવરના એક આદિવાસી નેતાએ જ્યારે મદદની ઓફર કરતો પત્ર લખ્યો ત્યારે રાજાએ જવાબમાં કહ્યું હતું કે તેમણે દિલ્હી આવવું ન જોઈએ કારણ કે ખજાનો ખાલી થઈ ગયો હતો અને સેના નિરંકુશ બની ગઈ હતી.{{Citation needed|date=June 2010}} ===દિલ્હી=== {{main article|દિલ્હીનો ઘેરો}} અંગ્રેજો શરૂઆતમાં વળતો જવાબ આપવામાં ધીમા હતા. બ્રિટન સ્થિત સૈનિકોને સમુદ્ર માર્ગે ભારત પહોંચવામાં સમય લાગ્યો હતો, જોકે કેટલીક રેજિમેન્ટ્સ [[ઈરાન|પર્સિયા]] ક્રાઇમિયન યુદ્ધમાંથી જમીનમાર્ગે ભારત રવાના થઈ હતી જ્યારે ચીન જઇ રહેલી કેટલીક રેજિમેન્ટ્સને ભારત તરફ ''વાળવામાં આવી'' હતી. ભારતમાં હાજર યુરોપીયન દળોને સંગઠિત કરીને ફિલ્ડ દળમાં ગોઠવવામાં સમય લાગ્યો હતો. પરંતુ અંતે બે ટુકડીઓ [[મેરઠ|મેરઠ]] અને [[શિમલા|સિમલા]] માટે રવાના થઈ હતી. તેઓ દિલ્હી તરફ ધીમી ગતિએ આગળ વધી હતી અને રસ્તામાં તે ભારતીયો સામે લડી, હત્યાઓ કરી અને અસંખ્ય લોકોને ફાંસીએ ચઢાવી દીધા હતા. મેરઠમાં પ્રથમ બળવો ફાટી નીકળ્યાના બે મહિના પછી બે દળો કર્નાલ પાસે ભેગી થઈ. સંયુક્ત દળો (જેમાં બે ગુરખા એકમોનો સમાવેશ થતો હતો, જે [[નેપાળ|નેપાળ]]ના રાજા સાથેના કરાર પ્રમાણે બંગાળ આર્મી હેઠળ સેવા આપતા હતા) બદલી-કે-સેરાઇ ખાતે બળવાખોરોની મુખ્ય સેના સામે લડ્યા હતા અને તેમને પાછા દિલ્હી ધકેલ્યા હતા. કંપનીએ દિલ્હી રિજ નજીક શહેરની ઉત્તરમાં થાણું નાખ્યું અને ફરીથી દિલ્હીનો ઘેરો નાખ્યો. આ ઘેરો લગભગ 1 જુલાઈથી 21 સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલ્યો હતો. જોકે ઘેરાની કામગીરી ભાગ્યે જ પૂરી થઈ હતી. મોટા ભાગના ઘેરામાં કંપનીના સૈનિકોની સંખ્યા ઓછી હતી અને ઘણી વાર એવું લાગતું હતું કે દિલ્હી નહીં, પરંતુ કંપનીના દળો ઘેરાઇ ગયા છે, કારણ કે બળવાખોરો સરળતાથી સ્રોત અને પૂરવઠો મેળવી શકતા હતા. કેટલાક સપ્તાહો સુધી એવું લાગ્યું કે બિમારી, થાક અને દિલ્હીમાંથી બળવાખોરો દ્વારા સતત હુમલાના કારણે કંપનીના દળોએ પીછેહટ કરવી પડશે, પરંતુ પંજાબમાં બળવાને પહેલેથી રોકીને દબાવી દેવાયો હતો જેના કારણે પંજાબમાંથી બ્રિટિશ, શીખ અને પખ્તુન સૈનિકોની ટુકડીઓને જોહન નિકોલસનના નેતૃત્વ હેઠળ 14 ઓગસ્ટના રોજ રિજ ખાતે ઘેરાબંધીની મદદમાં પહોંચાડી શકાઇ હતી.<ref>[http://www.hindu.com/mp/2006/10/28/stories/2006102801590100.htm ગોડ્સ એકર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930224222/http://www.hindu.com/mp/2006/10/28/stories/2006102801590100.htm |date=2007-09-30 }}. ધ હિન્દુ મેટ્રો પ્લસ દિલ્હી. ઓક્ટોબર 28, 2006.</ref><ref>[http://www.jonathanforeman.com/movies/mangal.html 'ધ રાઇઝિંગ: ધ બલ્લાડ ઓફ મંગલ પાંડે'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714182441/http://www.jonathanforeman.com/movies/mangal.html |date=2007-07-14 }}. ડેઇલી મેઇલ, ઓગસ્ટ 27, 2005</ref> 30 ઓગસ્ટે બળવાખોરોએ શરતો ઓફર કરી જે ફગાવી દેવાઇ હતી.<ref>એસેન્સિયલ હિસ્ટ્રીઝ, ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857-58, ગ્રેગરી ફ્રેમોન્ટ-બાર્ન્સ, ઓસ્પ્રે 2007, પાનું 40</ref> <center> <gallery> ચિત્ર:1857 ruins jantar mantar observatory2.jpg|ધ જંતર મંતર ચિત્ર:1857 hindu raos house2.jpg|દિલ્હીમાં હિન્દુ રાવનું નિવાસસ્થાન, અત્યારે તે હોસ્પિટલ છે, તેને લડાઇમાં ભારે નુકસાન થયું હતું ચિત્ર:1857 bank of delhi2.jpg|દિલ્હીના કિનારા પર મોર્ટાર અને ગોળીબારથી હુમલો કરાયો હતો </gallery> </center> એક આતુરતાપૂર્વક રાહ જોઇ રહેલી ટુકડી ઘેરાબંધી કરતી સેના સાથે જોડાઇ હતી અને 7 સપ્ટેમ્બર બાદ ઘેરાબંધીની તોપોએ કોટની દિવાલોમાં બાકોરા કર્યા હતા અને બળવાખોરોની આર્ટિલરીને શાંત કરી દીધી હતી. 14 સપ્ટેમ્બરે બાકોરા અને કાશ્મીરી ગેટ દ્વારા શહેરને ઉડાવી દેવાનો પ્રયત્ન શરૂ કરાયો હતો. શહેરની અંદર હુમલાખોરો પગપેસારો કરી શક્યા હતા, પરંતુ જોહન નિકોલસન સહિત જાનમાલની ભારે ખુવારી વેઠવી પડી હતી. બ્રિટિશ કમાન્ડરો પીછેહઠ કરવા માંગતા હતા, પરંતુ તેમના જુનિયર અધિકારીઓએ લડાઇ ચાલુ રાખવા સમજાવ્યા હતા. એક સપ્તાહના શેરી યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજો લાલ કિલ્લામાં પહોંચ્યા હતા. બહાદુર શાહ ઝફર પહેલેથી નાસીને હુમાયુના મકબરાએ પહોંચ્યા હતા. અંગ્રેજોએ શહેરને ફરી કબજામાં લીધું હતું. [[File:The capture of the king of delhi by Captain Hodson.jpg|right|220px|thumb|બહાદુર શાહ ઝફર અને તેમના પુત્રોને વિલિયમ હોડસન દ્વારા હુમાયુના મકબરા પર 20 સપ્ટેમ્બર 1857ના રોજ પકડવામાં આવ્યા.]] ઘેરો ઘાલનારી ફોજના સૈનિકોએ શહેરમાં લૂંટફાટ શરૂ કરી હતી. બળવાખોર સિપાહીઓ દ્વારા માર્યા ગયેલા યુરોપીયન અને ભારતીય નાગરિકોના મોતનો બદલો લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં નાગરિકોને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. શેરીની લડાઇ દરમિયાન શહેરની મુખ્ય મસ્જિદમાં આર્ટિલરી ગોઠવવામાં આવી હતી અને આસપાસના વિસ્તાર પર બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં સમગ્રા ભારતમાંથી આવેલા મુસ્લિમ ઉમરાવવર્ગના મકાનો તથા મોટી સંખ્યામાં સાંસ્કૃતિક, કળા, સાહિત્ય અને નાણાકીય સમૃદ્ધિનો ભોગ લેવાયો હતો. અંગ્રેજોએ તરત બહાદુર શાહની ધરપકડ કરી અને બીજા દિવસે બ્રિટિશ ઓફિસર વિલિયમ હોડસને દિલ્હી દરવાજા નજીક ખૂની દરવાજા (લોહીયાળ દરવાજો) ખાતે તેમના પુત્રો મિર્ઝા મુઘલ, મિર્ઝા ખિઝર સુલ્તાન અને પૌત્ર મિર્ઝા અબુ બકરને ઠાર માર્યા હતા. આ સમાચાર સાંભળીને ઝફરે આઘાતમાં મૌન થઇને પ્રત્યાઘાત આપ્યો જ્યારે તેની પત્ની ઝિનત મહલ ખુશ હતી કારણ કે તેને લાગ્યું હતું કે હવે તેનો પુત્ર ઝફરનો વારસદાર બનશે.<ref>{{Harvnb|Dalrymple|2006|p=400}}</ref> દિલ્હીના પતન બાદ તરત હુમલાખોર વિજેતાઓએ એક ટુકડીની રચના કરી હતી જેણે [[આગ્રા|આગ્રા]]માં ઘેરાયેલી અન્ય એક કંપનીની ફોજને મુક્ત કરાવી હતી અને ત્યાંથી કાનપુર રવાના થઈ હતી જેને તાજેતરમાં જ પુનઃકબ્જામાં લેવાયું હતું. તેના કારણે કંપનીના દળોને પૂર્વથી પશ્ચિમ ભારત સુધી સંદેશાવ્યવહારની એક નાજુક છતા સતત લાઇન મળી હતી. ===કાનપુર (કાનપુર)=== {{main article|કાનપુરનો ઘેરો}} [[File:TantiaTope1858.jpg|thumb|right|તાત્યા ટોપેની સિપાહીગીરી]] [[File:Cawnpore Memorial, 1860.jpg|thumb|right|બીબી ઘાર વેલ ખાતે બળવા બાદ અંગ્રેજોએ ઉભું કરેલો સ્મૃતિસ્થંભ (1860માં).ભારતની સ્વતંત્રતા પછી આ પૂતળું મેમોરિયલ ચર્ચ, કોનપોર ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું.સેમ્યુઅલ બોર્ન, 1860 દ્વારા આલ્બ્યુમેન સિલ્વર પ્રિન્ટ.]] જૂનમાં કોનપોર (આજનું કાનપુર)માં જનરલ વ્હીલરના સિપાહીઓએ બળવો કર્યો અને યુરોપીયન કિલ્લેબંધીના વિસ્તારને પોતાના કબજામાં લીધો હતો. વ્હીલર માત્ર એક પીઢ અને સન્માનીય સૈનિક ન હતા, પરંતુ તેમણે એક ઉચ્ચ કુળની ભારતીય મહિલા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમણે બળવાને ખાળવા માટે પોતાની પ્રતિષ્ઠા અને નાના સાહેબ સાથેના ઉષ્માભર્યા સંબંધો પર આધાર રાખ્યો હતો અને કિલ્લેબંધી કરવામાં અને પૂરવઠો જાળવવા તથા દારુગોળો ભેગો કરવા માટે પ્રમાણમાં ઓછા પગલાં લીધા હતા. ત્રણ સપ્તાહ સુધી કાનપુરને ઘેરો ઘાલવામાં આવ્યો હતો જેના કારણે પાણી અને ખોરાકનો પુરવઠો દુર્લભ બન્યો અને પુરુષો, મહિલાઓ અને બાળકોનો મરણઆંક સતત વધતો ગયો. 25 જૂને નાના સાહેબે સુરક્ષિત રીતે અલ્હાબાદ ભાગી જવાની ઓફર કરી. માંડ ત્રણ દિવસનો ખોરાક પૂરવઠો બાકી હોવાથી અંગ્રેજો એવી શરતે તૈયાર થઇ ગયા કે તેમને નાના શસ્ત્રો રાખવાની છુટ મળવી જોઇએ અને છુટકારાની કામગીરી 27મીની સવારે ધોળા દિવસે થવી જોઇએ. (નાના સાહેબ ઇચ્છતા હતા કે 26મીની રાતે છુટકારાની કામગીરી થવી જોઇએ) 27 જૂનની સવારે યુરોપીયન ટુકડી કિલ્લેબંધીમાંથી નીકળીને નદી તરફ ગઇ જ્યાં નાના સાહેબે રાખેલી હોડીઓ તેમને [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]] લઇ જવા માટે તૈયાર હતી.<ref>''ધ સ્ટોરી ઓફ કાનપુર: ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857'' , કેપ્ટન મોબ્રે થોમસન, બ્રાઇટન, ટોમ ડોનોવન, 1859, પાનાં 148-159.</ref> કંપની પ્રત્યે વફાદાર રહેલા કેટલાક સિપાહીઓને બળવાખોરો દ્વારા દુર હટાવીને તેમની વફાદારી બદલ અથવા “તેઓ ખ્રિસ્તી થઇ ગયા હોવાથી” તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ ટુકડીની પાછળ રહી ગયેલા કેટલાક ઇજાગ્રસ્ત અંગ્રેજ અધિકારીઓને પણ ગુસ્સે ભરાયેલા સિપાહીઓએ મારી નાખ્યા હતા. યુરોપીયન ટોળીના મોટા ભાગના લોકો ઘાટ પર આવી ગયા ત્યારે ગંગાના બંને કિનારે રહેલા સિપાહીઓએ તેમને ઘેરી લીધા હતા.<ref>એસેન્સિયલ હિસ્ટ્રીઝ, ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857-58, ગ્રેગરી ફ્રેમોન્ટ-બાર્ન્સ, ઓસ્પ્રે 2007, પાનું 49</ref> ગોળીબારનો માર્ગ ખુલ્લો થતા ગોળીબાર શરૂ થઈ ગયો અને ચાલકદળના સભ્યો હોડીઓ છોડીને ભાગ્યા હતા જે પકડાઇ ગઇ હતી સળગતા ધગધગતા કોલસાનો ઉપયોગ કરી તેમને સળગાવી દેવાઇ<ref name="autogenerated2">એસ એન્ડ ટી મેગેઝિન નંબર 121 (સપ્ટેમ્બર 1998), પાનું 56</ref> હતી.<ref name="hibbert191">{{Harvnb|Hibbert|1980|p=191}}</ref> અંગ્રેજ ટોળીએ હોડી આગળ ધપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ ત્રણને બાદ કરતા બાકીની બધી અટવાઇ ગઈ હતી. એક ડઝનથી વધુ ઘાયલ પુરુષો સાથેની એક હોડી શરૂઆતમાં છટકી ગઈ હતી, પરંતુ પછી બળવાખોરો દ્વારા પકડાઇ ગઈ હતી અને કાનપુરના હત્યાકાંડના સ્થળે તેને લઇ જવામાં આવી હતી. અંતે બચી ગયેલા લોકોને મારી નાખવા માટે બળવાખોર ઘોડેસવાર દળના સભ્યો પાણીમાં ઘોડા લઇને ગયા હતા.<ref name="hibbert191"></ref> ગોળીબાર અટક્યા બાદ બચી ગયેલા લોકોને ઘેરી લેવાયા હતા અને પુરુષોને ઠાર કરાયા હતા.<ref name="hibbert191"></ref> હત્યાકાંડ સમાપ્ત થયો ત્યાં સુધીમાં ટોળીના તમામ પુરુષ સભ્યો મૃત્યુ પામ્યા હતા જ્યારે મહિલાઓ અને બાળકોને ત્યાંથી લઇ જવાયા હતા અને બંદી બનાવાયા હતા (ત્યાર બાદ બિબીગઢ હત્યાકાંડમાં તેમની હત્યા થઈ હતી).<ref name="autogenerated4">''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની'' જી. ડબલ્યુ ફોરેસ્ટ દ્વારા, લંડન, વિલિયમ બ્લેકવૂડ, 1904</ref> માત્ર ચાર પુરુષો કાનપુરમાંથી હોડી પર જીવીત બચી શક્યા હતા, તેમાંથી બે ખાનગી સૈનિકો (બળવા દરમિયાન પછી બંને મૃત્યુ પામ્યા હતા), એક લેફ્ટનન્ટ અને કેપ્ટન મોબ્રે થોમ્સનનો સમાવેશ થતો હતો, જેમણે પછી પોતાનો આંખે દેખ્યો અનુભવ ''ધ સ્ટોરી ઓફ કાનપુર'' (લંડન, 1859) લખ્યો હતો. ગોળીબાર આયોજનબદ્ધ રીતે થયો હતો કે આકસ્મિક હતો તે મુદ્દો ઉકેલાયો નથી. મોટા ભાગના પ્રારંભિક ઇતિહાસકારો માને છે કે તેનું આયોજન નાના સાહેબ (કેયે અને મેલેસન) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અથવા તાત્યા ટોપે અને બ્રિગેડિયર જ્વાલા પ્રસાદે નાના સાહેબની જાણકારી વગર તે કર્યું હતું.(જી ડબલ્યુ ફોરેસ્ટ). આયોજન માટેના કારણ આ પ્રમાણે છેઃ નાના સાહેબે જે ઝડપથી બ્રિટિશ શરતોનો સ્વીકાર કર્યો (મોબ્રે થોમ્સન), અને ઘાટની આસપાસ ગોઠવવામાં આવેલો દારુગોળો, જે યુરોપીયન દળો પર નજર રાખવા માટે જરૂરી કરતા ઘણો વધુ હતો (મોટા ભાગના ઇતિહાસકારો તેના પર સહમત થાય છે). કાર્યવાહી દરમિયાન તાત્યા ટોપેએ આવી કોઇ યોજના હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો આ ઘટનાને નીચે મુજબ વર્ણવી હતીઃ યુરોપીયનો હોડીમાં બેસી જ ગયા હતા અને તેમણે (તાત્યા ટોપે) તેમને રવાના કરવાના સંકેતરૂપે પોતાનો જમણો હાથ ઉઠાવ્યો હતો. બરાબર એ સમયે ટોળામાંથી કોઇએ મોટા અવાજે બ્યુગલ વગાડ્યું જેના કારણે અવ્યવસ્થા ફેલાઇ ગઇ અને તેમાં સર્જાયેલી ગુંચવણમાં હોડીચાલકો હોડીમાંથી કુદી ગયા. બળવાખોરોએ અંધાધૂંધ ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો. નજીકમાં સવાડા કોઠી (બંગલા)માં રહેતા નાના સાહેબને આ ઘટના વિશે જાણ કરવામાં આવી અને તેઓ તેને અટકાવવા માટે તરત આવી પહોંચ્યા.<ref>''કાયેસ એન્ડ મોલેસન્સ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની'' . લોન્ગમેન્સ, લંડન, 1896. ''ફૂટનોટ, પાનું 257'' .</ref> કેટલાક ઇતિહાસકારો માને છે કે આવું કદાચ અકસ્માતથી કે કોઇ ભૂલથી થયું હોઈ શકે છે. કોઇએ અકસ્માતે કે દુર્ભાવના સાથે ગોળી છોડી હશે, ગભરાયેલા અંગ્રેજોએ જવાબમાં ગોળીબાર શરૂ કર્યો હશે, અને તેના કારણે હત્યાકાંડ રોકવો અશક્ય બની ગયો હશે.<ref>એડવર્ડ્સ, ''બેટલ ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની'' , પાનું 56</ref> બચી ગયેલી મહિલાઓ અને બાળકોને નાના સાહેબ પાસે લઇ જવાયા હતા અને તેમને પહેલા સવાડા કોઠીમાં અને ત્યાર બાદ સ્થાનિક મેજિસ્ટ્રેટના ક્લાર્ક (ધ બિબીગઢ)ના ઘરમાં રાખવામાં આવ્યા હતા<ref>{{Harvnb|David|2003|p=250}}</ref> જ્યાં તેમની સાથે ફતેહગઢના નિરાશ્રિતોને પણ રાખવામાં આવ્યા હતા. એકંદરે બિબીગઢમાં આશરે બે સપ્તાહ માટે કુલ પાંચ પુરુષો, બસ્સો છ મહિલાઓ અને બાળકોને પૂરવામાં આવ્યા હતા. મરડો અને કોલેરાના કારણે એક સપ્તાહમાં લગભગ 25ના મોત નિપજ્યાં હતાં.<ref name="autogenerated2"></ref> દરમિયાન અલ્હાબાદથી મોકલવામાં આવેલી એક કંપની રાહત ટુકડીએ ભારતીયોને હરાવ્યા હતા અને 15 જુલાઈ સુધીમાં સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે નાના સાહેબ કાનપુરનું રક્ષણ નહીં કરી શકે તેથી નાના સાહેબ અને અન્ય બળવાખોર આગેવાનોએ તમામ બંધકોને મારી નાખવાનો નિર્ણય લીધો હતો. સિપાહીઓએ આ આદેશનું પાલન કરવાનો ઇનકાર કર્યા બાદ બે મુસ્લિમ કસાઇઓ, બે હિંદુ ખેડૂતો અને નાના સાહેબના એક અંગરક્ષક બિબીગઢમાં ગયા હતા. છુરા અને કુહાડીઓથી સજ્જ થઇ તેમણે મહિલાઓ અને બાળકોની હત્યા કરી હતી.<ref>{{Harvnb|Harris|2001|p=92}}</ref> હત્યાકાંડ બાદ દિવાલો પર લોહીવાળા હાથની છાપો હતી અને ભોંયતળિયા પર માનવ અંગે વિખેરાયેલા પડ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Harris|2001|p=95}}</ref> મૃતકો અને મરવાની અણી પર હોય તેવા લોકોને નજીકના કૂવામાં નાખવામાં આવ્યા, {{convert|50|ft|m|sing=on}} ઊંડો કૂવો જ્યારે ટોચ પર {{convert|6|ft|m}} ભરાઇ ગયો<ref>એસેન્સિયલ હિસ્ટ્રીઝ, ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857-58, ગ્રેગરી ફ્રેમોન્ટ-બાર્ન્સ, ઓસ્પ્રે 2007, પાનું 53</ref> ત્યારે બાકીના મૃતદેહોને ગંગામાં નાખી દેવાયા હતા.<ref>એસ એન્ડ ટી મેગેઝિન નં. 121 (સપ્ટેમ્બર 1998), પાનું 58</ref> આ ક્રુરતા માટે ઇતિહાસકારો ઘણા કારણો આપે છે. કંપનીના દળો કાનપુર નજીક પહોંચી રહ્યા હોવાથી કેટલાક માનતા હતા કે બચાવવા માટે કોઇ બંધક નહીં હોય તો દળો કાનપુર નહીં આવે, તેથી તેમની હત્યાનો આદેશ અપાયો હતો. અથવા કદાચ કાનપુરના પતન બાદ કોઇ માહિતી લીક ન થાય તે માટે હત્યા કરવામાં આવી હતી. અન્ય ઇતિહાસકારો માને છે કે અંગ્રેજો સાથે નાના સાહેબના સંબંધ બગડે તે માટે હત્યાઓ કરવામાં આવી હતી.<ref name="autogenerated3">જોહન હેરિસ, ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની, વર્ડ્સવર્થ મિલિટરી લાઇબ્રેરી 2001, પાનું 92,</ref> કદાચ તેમાં ભય હતો, અગાઉ ગોળીબારમાં ભાગ લીધો હોય તે બદલ કેટલાક કેદીઓ દ્વારા ઓળખાઇ જવાનો ભય હોઇ શકે છે.<ref name="autogenerated4"></ref> <center> <gallery> ચિત્ર:1857 hospital wheeler cawnpore2.jpg|ફોટોગ્રાફનું મથાળું, "જનરલ વ્હીલરની કિલ્લેબંધીમાં હોસ્પિટલ, કાનપુર." (1858) કાનપુર (કાનપુર)માં યુરોપીયનોએ પ્રથમ જ્યાં મોટા પ્રમાણમાં જીવ ગુમાવ્યા તે સ્થળ હોસ્પિટલ હતું ચિત્ર:1858 Kanpur well monument.jpg|બિબીગઢ હાઉસ જ્યાં યુરોપીયન મહિલાઓ અને બાળકોની હત્યા કરવામાં આવી હતી અને કૂવો જ્યાંથી તેમના મૃતદેહો મળી આવ્યા હતા, 1858. </gallery> </center> મહિલાઓ અને બાળકોની હત્યા એક ભૂલ સાબિત થઈ હતી. બ્રિટિશ પ્રજાને ભારે આઘાત લાગ્યો હતો અને શાહીવાદ વિરોધી અને ભારત તરફી બળોએ ટેકો ગુમાવ્યો હતો. અંગ્રેજો અને તેમના સાથીદારોએ બાકીની લડાઇમાં કાનપુરનો ઉપયોગ બદલો વાળવા માટે કર્યો હતો. બળવાના અંત સુધીમાં નાના સાહેબ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા અને તેમનું શું થયું તે કોઈ જાણતું નથી. અન્ય બ્રિટિશ નિરીક્ષણ<ref>જે. ડબલ્યુ. શેરર, ''ડેઇલી લાઇફ ડ્યુરિંગ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની'' , 1858, પાનું 56</ref><ref name="AWard">એન્ડ્રૂ વોર્ડ, ''અવર બોન્સ આર સ્કેટર્ડ - ધ કાનપુર મેસાકર્સ એન્ડ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની ઓફ 1857'' , જોહન મુરે, 1996</ref><ref>રેમસન, માર્ટિન અને રેમસન, એડવર્ડ, ''ધ ઇન્ડિયન એમ્પાયર, 1858'' </ref> પ્રમાણે બિબી-ઘાટ ખાતેના હત્યાકાંડ અગાઉ (પરંતુ મેરઠ અને દિલ્હીની હત્યાઓ પછી) ખાસ કરીને મદ્રાસ ફ્યુજિલિયર્સન (એક યુરોપીયન ટુકડી)ના લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જેમ્સ જ્યોર્જ સ્મિથ નિલ દ્વારા જૂનના પ્રારંભમાં અવ્યવસ્થિત શિક્ષાત્મક પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા, જેઓ કાનપુર તરફ જતી વખતે [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]] ખાતે કમાન્ડિંગ કરતા હતા. નજીકના ફતેહપુર શહેરમાં એક ટોળાએ સ્થાનિક યુરોપીયન લોકો પર હુમલો કરીને તેમની હત્યા કરી હતી. આ કારણોસર નિલે ગ્રાન્ટ ટ્રન્ક રોડ આસપાસના તમામ ગામડાઓને સળગાવી દેવાનો અને તેના વસાહતીઓને ફાંસીએ ચઢાવી દેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. નિલની પદ્ધતિ "ઘાતકી અને ભયાનક" હતી<ref>માઇકલ એડવર્ડ્સ, ''બેટલ ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની'' , પાન, 1963 ISBN 330-02524-4</ref> અને લોકોને ભયભીત કરવા ઉપરાંત અગાઉથી અનિર્ણિત રહેલા સિપાહીઓ અને સમુદાયોને બળવો કરવા માટે પ્રેર્યા હોઈ શકે છે. 26 સપ્ટેમ્બરે લખનૌ ખાતે લડાઇ દરમિયાન નિલ માર્યો ગયો હતો અને તેના શિક્ષાત્મક પગલાં માટે ક્યારેય જવાબદાર ગણવામાં આવ્યો ન હતો, જોકે સમકાલિન બ્રિટિશ સૂત્રોએ તેને અને તેના “બહાદુર બ્લુ કેપ્સ”ના વખાણ કર્યા હતા.<ref>મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીની આર્મીના એકમોએ કાળા શેકોસ અથવા ફોરેજ કેપના સ્થાને વાદળીની પસંદગી કરી હતી.</ref> નિલ હેઠળના સૈનિકોની કામગીરીથી વિપરીત મોટા ભાગના બળવાખોર સૈનિકોની વર્તણૂક વધુ વિશ્વસનીય હતી. એક બંદુકબાજે ખુલાસો કર્યો છે, “અમારો પંથ અમને બંધકોની હત્યા કરવાની છુટ નથી આપતો. જોકે લડાઇમાં અમે અમારા દુશ્મનની હત્યા કરી શકીએ છીએ.”<ref name="AWard"></ref> અંગ્રેજોએ જ્યારે કાનપુર કબજામાં લીધું ત્યારે સૈનિકો પોતાના સિપાહી કેદીઓને બિબીગઢમાં લઇ ગયા હતા અને દિવાલો અને ભોંયતળિયા પરના લોહીના ડાઘા જીભથી ચાટવાની ફરજ પાડી હતી.<ref>{{Citation | title = The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military | first = Harold E. | last = Raugh | year = 2004 | publisher = [[ABC-CLIO]] | location = [[Santa Barbara, California|Santa Barbara]] | isbn = 978-1576079256 | oclc = 54778450 | page = 89 }}</ref> ત્યાર બાદ તેમણે મોટા ભાગના સિપાહીઓને ફાંસીએ ચઢાવી દીધા અથવા “તોપથી બાંધીને ઉડાવી દીધા” (બળવા માટે પરંપરાગત મુઘલ સજા). કેટલાકના દાવા પ્રમાણે સિપાહીઓએ હત્યામાં જાતે ભાગ લીધો ન હતો, પરંતુ તેમણે તે અટકાવવાનું કામ કર્યું ન હતું અને અંગ્રેજો બીજી વાર કાનપુર છોડી ગયા ત્યારે કેપ્ટન થોમ્પસને તેની નોંધ લીધી હતી. ===લખનૌ=== [[File:Henry Montgomery Lawrence - Project Gutenberg eText 16528.jpg|thumb|સર હેનરી મોન્ટગોમેરી લોરેન્સ, અવધના અંગ્રેજ કમિશનર જેઓ લખનૌના ઘેરા દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા હતા.]] [[File:The Indian Mutiny 1857-1859 Q69824.jpg|thumb|93મી હાઇલેન્ડર્સ અને પંજાબ રેજિમેન્ટ દ્વારા 2,000 બળવાખોરોની કતલ બાદ સિકંદરા બાગ.ફેલિસ બીટો દ્વારા આલ્બ્યુમેન સિલ્વર પ્રિન્ટ, 1858.]] [[મેરઠ]]ની ઘટનાઓ બાદ થોડા જ સમયમાં અવધમાં (આજના [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]માં ઔધ તરીકે પણ ઓળખાય છે) બળવો ફાટી નીકળ્યો હતો, જેને એક વર્ષ અગાઉ જ કંપનીમાં જોડી દેવાયું હતું. [[લખનૌ|લખનૌ]] ખાતે નિવાસી બ્રિટિશ કમિશનર સર હેનરી લોરેન્સ પાસે રેસિડેન્સીના કમ્પાઉન્ડમાં કિલ્લેબંધી કરવા માટે પૂરતો સમય હતો. કંપનીના દળોમાં લગભગ 1700 સૈનિકોનો સમાવેશ થતો હતો જેમાં વફાદાર સિપાહીઓ સામેલ હતા. બળવાખોરોનો હુમલો અસફળ રહ્યો હતો તેથી તેમણે કમ્પાઉન્ડમાં આર્ટીલરીમારો અને બંદુકમારો શરૂ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં જ માર્યા ગયેલાઓમાં લોરેન્સનો સમાવેશ થતો હતો. બળવાખોરોએ વિસ્ફોટકો દ્વારા દિવાલ ઉડાવી દેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને ભૂગર્ભ સુરંગ દ્વારા તેને બાયપાસ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો જેનાથી તે ભૂગર્ભ લડાઇની નજીક પહોંચ્યા હતા. 90 દિવસ સુધી ઘેરો ઘાલ્યા બાદ કંપનીના દળોમાં માત્ર 300 વફાદાર સિપાહી, 350 બ્રિટિશ સૈનિકો અને 550 બિન-લડાકુ બાકી રહ્યા હતા. 25 સપ્ટેમ્બરના રોજ સર હેનરી હેવલોકના નેતૃત્વ હેઠળ અને સર જેમ્સ આઉટરેમની (જેઓ સિદ્ધાંત મુજબ વરિષ્ઠ હતા) સહાય સાથે એક રાહત ટુકડી ટૂંકા લશ્કરી અભિયાનમાં લડાઇ લડીને કાનપુરથી લખનૌ પહોંચી હતી જેમાં સંખ્યાની દૃષ્ટિએ નાની ટુકડીએ બળવાખોર દળોને કેટલીક શ્રેણીબદ્ધ મોટી લડાઇઓમાં પરાજય આપ્યો હતો. તેને લખનૌની પ્રથમ રાહત તરીકે ઓળખવામાં આવી હતી કારણ કે આ ટુકડી એટલી મોટી ન હતી કે ઘેરાબંધી તોડી શકે અથવા પોતાની જાતને સહીસલામત કાઢી શકે અને તેથી તેને ગેરિસનમાં જોડાવા માટે ફરજ પડી હતી. ઓક્ટોબરમાં નવા કમાન્ડર-ઇન-ચીફ સર કોલિન કેમ્પબેલની આગેવાની હેઠળ એક મોટી સેના ગેરિસનને મુક્ત કરાવવામાં સફળ રહી હતી અને 18 નવેમ્બરે તેમણે શહેરમાં સંરક્ષિત જગ્યાને ખાલી કરાવવામાં સફળતા મેળવી હતી જેમાં મહિલાઓ અને બાળકોને સૌથી પહેલા છોડાવાયા હતા. ત્યાર બાદ તેમણે કાનપુરમાં પદ્ધતિસર રીતે કાર્યવાહી કરી હતી જેમાં કાનપુરની બીજી લડાઇમાં તેમણે શહેરને બીજી વાર અંકુશમાં લેવાના તાત્યા ટોપેના પ્રયાસને વિફળ બનાવ્યા હતા. 1858ના પ્રારંભમાં કેમ્પબેલે વધુ એકવાર મોટી સેના સાથે લખનૌ તરફ આગેકૂચ કરી હતી. આ વખતે અવધમાં બળવાખોરોને ડામી દેવાની યોજના હતી. તેની સહાયમાં મોટી સંખ્યામાં [[નેપાળ|નેપાળી]] લશ્કરી ટુકડી હતી જે ઉત્તરમાંથી જંગ બહાદુરની આગેવાની હેઠળ આવી રહી હતી<ref>{{Harvnb|Hibbert|1980|p=358,428}}</ref> જેણે ડિસેમ્બર 1857માં કંપનીની પડખે રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું.{{Citation needed|date=February 2008}} કેમ્પબેલની આગેકૂચ ધીમી અને પદ્ધતિસરની હતી જેણે મોટી પરંતુ બિનસંગઠિત બળવાખોર સેનાને લખનૌમાંથી દુર કરી હતી જેમાં તેના પોતાના દળોને બહુ ઓછી ખુવારી વેઠવી પડી હતી. જોકે તેનાથી મોટી સંખ્યામાં બળવાખોર દળો અવધમાં વિખેરાઇ ગયા હતા અને કેમ્પબેલે છુટાંછવાયા પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો જે દરમિયાન ગરમી, બીમારી અને ગેરિલા હુમલામાં તેણે સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. ===ઝાંસી=== [[ઝાંસી|ઝાંસી]] બુંદેલખંડમાં મરાઠાઓના શાસન હેઠળનું રજવાડું હતું. 1853માં ઝાંસીના રાજા જ્યારે પોતાના જૈવિક પુરુષ વારસદાર વગર મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે ગવર્નર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા તેને ખાલસા નીતિ હેઠળ બ્રિટિશ રાજમાં જોડી દેવાયું હતું. તેમની વિધવા રાણી લક્ષ્મી બાઇએ તેના દત્તક પુત્રના છીનવાયેલા અધિકાર સામે વિરોધ કર્યો હતો. [[File:1857 jhansi fort2.jpg|thumb|right|બળવાખોર દળો દ્વારા કબજામાં લેવાયેલો અને ત્યાર બાદ અંગ્રેજ પુનઃકબજા સામે ઝાંસીની રાણી દ્વારા રક્ષણ કરવામાં આવેલો ઝાંસીનો કિલ્લો.]] યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે ઝાંસી તરત બળવાનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. કંપનીના અધિકારીઓ અને તેમના પરિવારજનોના એક નાનકડા જૂથે [[ઝાંસી|ઝાંસી]]ના કિલ્લામાં આશરો લીધો હતો અને રાણીએ તેમની મુક્તિ માટે વાટાઘાટ કરી હતી. જોકે તેઓ જ્યારે કિલ્લો છોડી ગયા ત્યારે રાણીનું જેમના પર નિયંત્રણ ન હતું તેવા બળવાખોર સિપાહીઓએ આ લોકોની હત્યા કરી હતી, રાણીએ અનેકવાર ઇનકાર કર્યો હોવા છતાં યુરોપીયનોને રાણી પર શંકા હતી. જૂન 1857ના અંત સુધીમાં કંપનીએ મોટા ભાગના બુંદેલખંડ અને પૂર્વ [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]] પર નિયંત્રણ ખોયું હતું. આ વિસ્તારમાં બંગાળ આર્મીના એકમોએ બળવો કર્યો હતો અને તેઓ દિલ્હી અને કાનપુરમાં લડાઇમાં ભાગ લેવા આગેકૂચ કરી ગયા હતા. આ વિસ્તારમાં આવેલા ઘણા રજવાડાઓએ અંદરોઅંદર લડાઇ શરૂ કરી દીધી હતી. સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર 1857માં રાણીએ [[દતિયા|દાતિયા]] અને ઓરછાના પડોશી રાજાઓ દ્વારા હુમલા સામે ઝાંસીનું સફળતાપૂર્વક રક્ષણ કર્યું હતું. 3 ફેબ્રુઆરીએ રેઝે સૌગુરની ત્રણ મહિનાની ઘેરાબંધી તોડી હતી. હજારોની સંખ્યામાં સ્થાનિક ગામવાસીઓએ તેમને મુક્તિદાતા તરીકે આવકાર્યા હતા જેમણે બળવાખોરોના કબજામાંથી મુક્તિ અપાવી હતી.<ref>એસેન્સિયલ હિસ્ટ્રીઝ, ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857-58, ગ્રેગરી ફ્રેમોન્ટ-બાર્ન્સ, ઓસ્પ્રે 2007, પાનું 79</ref> માર્ચ 1858માં સર હ્યુજ રોઝની આગેવાની હેઠળ સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયા ફિલ્ડ ફોર્સે આગેકૂચ કરી અને ઝાંસી ફરતે ઘેરો ઘાલ્યો હતો. કંપનીના દળોએ શહેર કબજે કર્યું, પરંતુ રાણી છુપા વેશમાં નાસી છુટી. ઝાંસી અને કલ્પીમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ 1 જૂન, 1858ના રોજ રાણી લક્ષ્મી બાઇ અને મરાઠા બળવાખોરોના એક જૂથે અંગ્રેજોના સહયોગી સિંધિયા શાસકો પાસેથી ગ્વાલિયરના કિલ્લાના શહેરને કબજામાં લીધું હતું. તેના કારણે બળવાખોરોમાં ઉત્સાહનો સંચાર થયો હોઇ શકે પરંતુ સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયા ફિલ્ડ ફોર્સ ઝડપથી શહેર તરફ કૂચ કરી રહી હતી. ગ્વાલિયરની લડાઇના બીજા દિવસે 17 જૂનના રોજ રાણી મૃત્યુ પામી. ત્રણ સ્વતંત્ર ભારતીય પ્રતિનિધિઓના વર્ણન પ્રમાણે આઠમા હુસાર્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા કાર્બાઇનના ગોળીબારમાં તેનું મૃત્યુ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આગામી ત્રણ દિવસમાં કંપનીના દળોએ ગ્વાલિયર પર કબ્જો કર્યો. રાણીની છેલ્લી લડાઇના દૃશ્યોના વર્ણનમાં કેટલાક ટિપ્પણીકારોએ તેની સરખામણી જ્હોન ઓફ આર્ક સાથે કરી છે.<ref>લચમી બાઇ રાની ઓફ ઝાંસી, ધ જીએની ડીઆર્ક ઓફ ઇન્ડિયા (1901), વ્હાઇટ, માઇકલ (માઇકલ અલફ્રેડ એડવિન), 1866, ન્યૂ યોર્ક: જે.એફ. ટેલર એન્ડ કંપની, 1901</ref> ;ઈન્દોર ઇન્દોર ખાતે ત્યારના કંપની રેસિડન્ટ કર્નલ હેનરી ડ્યુરેન્ડે ઇન્દોરમાં બળવાની શક્યતા નકારી કાઢી હતી.<ref>[http://www.hyperhistory.com/online_n2/people_n2/women_n2/holkar1.html બાયોગ્રાફીસ]</ref> જોકે, 1 જૂનના રોજ હોલ્કરની સેનાના સિપાહીઓએ બળવો કર્યો અને ભોપાલ કેવેલરીની ચોકીઓ પર ગોળીબાર શરૂ કર્યો હતો. કર્નલ ટ્રેવર્સ આગેવાની કરવા આગળ વધ્યા ત્યારે ભોપાલ કેવેલરીએ તેને અનુસરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ભોપાલ ઇન્ફન્ટ્રીએ પણ આદેશનું ઉલ્લંઘન કર્યું અને તેના બદલે યુરોપીયન સાર્જન્ટ્સ અને અધિકારીઓ તરફ તેમની બંદુકો તાકી હતી. અસરકારક પ્રતિકારની તમામ શક્યતાઓ ખતમ થઇ ગઇ હતી તેથી ડ્યુરેન્ડે તમામ યુરોપીયન રહેવાસીઓને એકત્ર કરીને નાસી છુટવાનો નિર્ણય લીધો હતો, જોકે ઇન્દોરના 39 યુરોપીયન રહેવાસીઓની હત્યા કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://books.google.com/books?id=AIABAAAAQAAJ&amp;pg=PA346&amp;lpg=PA346&amp;source=web&amp;ots=HpuXNLl87h&amp;sig=SkMz3qIFfC8g4jYKfkaPVI6-i6U&amp;hl=en#PPA333,M1 ]</ref> ===અન્ય ક્ષેત્રો=== ;પંજાબ અંગ્રેજો જેને પંજાબ તરીકે ઓળખતા હતા તે ઘણો વિશાળ વહીવટી વિભાગ હતો જેનું કેન્દ્ર [[લાહોર|લાહોર]]માં હતું. તેમાં માત્ર વર્તમાન ભારત અને પાકિસ્તાનના પંજાબ ક્ષેત્ર નહીં, પરંતુ અફઘાનિસ્તાનની સરહદે આવેલા ઉત્તર-પશ્ચિમ ફ્રન્ટિયર જિલ્લાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. મોટા ભાગનો વિસ્તાર શીખ રાજ્ય હતું જેના પર રણજિત સિંઘે 1839માં તેના મૃત્યુ સુધી રાજ કર્યું હતું. ત્યાર બાદ રજવાડામાં અવ્યવસ્થા ફેલાઇ હતી જેમાં દરબારના જૂથો અને [[ખાલસા|ખાલસા]] (શીખ સૈન્ય) વચ્ચે લાહોર દરબાર (કોર્ટ)માં સત્તા માટે અંદરોઅંદર ખેંચતાણ હતી. બે અંગ્રેજ-શીખ યુદ્ધ બાદ સમગ્ર વિસ્તારને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા 1848માં ભેળવી દેવાયું હતું. 1857માં આ ક્ષેત્રમાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં યુરોપીયન અને ભારતીય દળો હતા. ભારતમાં અન્ય જગ્યાઓ પર બળવાખોર સિપાહીઓ પ્રત્યે જે વસાહતીઓમાં જે સહાનુભૂતિ હતી તેવી સહાનુભૂતિ પંજાબમાં ન હતી, પરિણામે અનેક જગ્યાએ રેજિમેન્ટ્સમાં સિપાહીઓ દ્વારા થયેલો વિદ્રોહ મર્યાદિત રહ્યો હતો અને સિપાહીઓ એક બીજાથી અલગ પડી ગયા હતા. કેટલીક ગેરિસનમાં, ખાસ કરીને ફિરોઝપુરમાં વરિષ્ઠ યુરોપીયન અધિકારીઓ દ્વારા અનિર્ણાયક સ્થિતિના કારણે અમુક સિપાહીઓએ બળવો કર્યો હતો, જોકે ત્યાર બાદ સિપાહીઓ તે વિસ્તાર છોડીને મોટા ભાગે દિલ્હી તરફ જતા રહ્યા હતા.<ref>[http://www.gutenberg.org/files/10856/10856-8.txt મેમોર્સ ઓફ ચાર્લ્સ જોહન ગ્રિફિથ્સ]</ref> અફઘાન સરહદની નજીક આવેલા પેશાવરના સૌથી મહત્ત્વના ગેરિસન ખાતે ઘણા પ્રમાણમાં જુનિયર અધિકારીઓએ તેમના કમાન્ડર (વયોવૃદ્ધ જનરલ રીડ)ની અવગણના કરી અને નિર્ણયાત્મક કાર્યવાહી કરી હતી. તેમણે સિપાહીઓના પત્રો આંતર્યા હતા અને તેમને બળવામાં સંકલન કરતા અટકાવ્યા હતા અને “પંજાબ મૂવેબલ કોલમ” નામે એક દળની રચના કરી હતી જેનું કામ કોઇ પણ જગ્યાએ બળવો થાય તો તેને દબાવવા માટે દોડી જવાનું હતું. આંતરવામાં આવેલા સંદેશાવ્યવહાર પરથી જ્યારે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે પેશાવર ખાતે કેટલાક સિપાહીઓ બળવો જાહેર કરવાની તૈયારીમાં હતા, ત્યારે બંગાળ નેટિવ રેજિમેન્ટની ચાર સૌથી ઓછી અસરગ્રસ્ત રેજિમેન્ટ્સને 22 મેના રોજ આર્ટીલરીના ટેકા સાથે કેન્ટોનમેન્ટમાં બે બ્રિટિશ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટ દ્વારા નિઃશસ્ત્ર કરવામાં આવી હતી. આ નિર્ણયાત્મક પગલાંના કારણે ઘણા સ્થાનિક આગેવાનો અંગ્રેજોની પડખે ગયા હતા.<ref>ચાર્લ્સ એલેન, ''સોલ્જર સાહેબ્સ'' , પાનું 276</ref> [[File:Lectern - Jhelum by Khalid Mahmood.jpg|thumb|right|180px|35 અંગ્રેજ સૈનિકોની સ્મૃતિમાં જેલમ ખાતે માર્બલ લેક્ટર્ન.]] પંજાબમાં જેલમ પણ અંગ્રેજો સામે પ્રતિકારનું કેન્દ્ર હતું. અહીં એચએમ (હમ) XXIV રેજિમેન્ટના 35 બ્રિટિશ સૈનિકો (સાઉથ વેલ્સ બોર્ડરર્સ) 7 જુલાઈ 1857ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ વિજયની સ્મૃતિમાં સેન્ટ જ્હોન્સ ચર્ચ જેલમ બાંધવામાં આવ્યું હતું અને તે ચર્ચમાં આરસની તકતી પર આ 35 [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|અંગ્રેજ]] સૈનિકોના નામ કોતરવામાં આવ્યા હતા. પંજાબમાં અંતિમ મોટા પાયે લશ્કરી બળવો 9 જુલાઈના રોજ ફાટી નીકળ્યો હતો જ્યારે સિયાલકોટ ખાતે એક બ્રિગેડના મોટા ભાગના સિપાહીઓએ બળવો પોકાર્યો અને દિલ્હી તરફ આગેકૂચ કરી હતી. તેઓ રવિ નદી પાર કરવાની તૈયારીમાં હતા ત્યારે એટલી જ મોટી સંખ્યામાં બ્રિટિશ સેના દ્વારા જોહ્ન નિકોલ્સન દ્વારા તેમને આંતરવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક કલાકો સુધી સ્થિર પરંતુ અસફળ લડાઇ કર્યા બાદ સિપાહીઓએ નદી પાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેઓ એક ટાપુ પર ફસાઇ ગયા હતા. ત્રણ દિવસ બાદ નિકોલ્સને ટ્રિમુ ઘાટની લડાઇમાં તમામ 1,000 સિપાહીઓને ખતમ કર્યા હતા.<ref>ચાર્લ્સ એલેન, ''સોલ્જર સાહેબ્સ'' , પાનાં 290-293</ref> ફ્રન્ટિયર ગેરિસનની કેટલીક રેજિમેન્ટોએ પણ ત્યારબાદ બળવો કર્યો હતો, પરંતુ દુશ્મનાવટ ઘરાવતા પખ્તુન ગામડાં અને આદિવાસીઓ વચ્ચે તેઓ એકલા પડી ગયા હતા. પંજાબ અને ઉત્તર પશ્ચિમ ફ્રન્ટિયરમાં જૂન અને જુલાઈ દરમિયાન બળવો પોકારનારા અથવા ભાગી ગયેલા એકમોના સિપાહીઓની સામુહિક કતલ કરવામાં આવી હતી જેમાં સેંકડો સિપાહીઓને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા{{Citation needed|date=September 2009}}. બંગાળ યુનિટમાં પ્રથમ વિદ્રોહ થયો તે પહેલાથી અંગ્રેજો શીખ અને પખ્તુન સમુદાયમાંથી અનિયમિત એકમોની પણ ભરતી કરી રહ્યા હતા અને બળવા દરમિયાન આ સંખ્યામાં ભારે વધારો થયો હતો જેમાં અંતે નવા 34,000 સૈનિકોની ભરતી કરવામાં આવી હતી.<ref>હિબર્ટ, ''ધ ગ્રેટ મ્યુટિની'' , પાનું163</ref> એક તબક્કે દિલ્હીમાં કિલ્લેબંધી સામે મદદ કરવા માટે સૈનિકો પૂરા પાડવાની જરૂરિયાત પેદા થતા પંજાબના કમિશનર (સર જ્હોન લોરેન્સ)એ અફઘાનિસ્તાનના દોસ્ત મોહમ્મદ ખાનને દોસ્તીના વચનના બદલામાં પેશાવર ઇનામમાં આપવાનું સૂચન કર્યું હતું. પેશાવર અને આસપાસના જિલ્લાઓના બ્રિટિશ એજન્ટોમાં ખળભળાટ મચી ગયો હતો. 1840માં પરત જઇ રહેલી બ્રિટિશ સેનાના હત્યાકાંડનો ઉલ્લેખ કરતા હર્બર્ટ એડવર્ડ્સે લખ્યું હતું, “દોસ્ત મોહમ્મદ મરણાધિન અફઘાન સાબિત નહીં થાય.. જો તે ... અને દુશ્મન તરીકે આપણો પીછો કરશે. યુરોપીયનો પીછેહઠ નહીં કરી શકે – કાબુલ ફરી હુમલો કરશે.”<ref>ચાર્લ્સ એલેન, ''સોલ્જર સાહેબ્સ'' , પાનું 283</ref> આ અંગે લોર્ડ કેનિંગે પેશાવરને કબજામાં રાખવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો અને બ્રિટન સાથેના જેના સંબંધ 20 વર્ષ કરતા વધુ સમયથી સંદિગ્ધ હતા તે દોસ્ત મોહમ્મદ તટસ્થ રહ્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 1858માં ખુર્રલ જૂથના વડા રાય અહમદ નવાઝ ખાન ખરાલે નીલી બાર જિલ્લામાં સતલજ, રવિ અને ચિનાબ નદીઓ વચ્ચે બળવાની આગેવાની કરી હતી. બળવાખોરોએ ગોરાઇરાના જંગલ કબજામાં લીધા હતા અને આ વિસ્તારમાં નબળા બ્રિટિશ દળો સામે કેટલીક પ્રારંભિક સફળતા મેળવી હતી જેમાં ચિચાવાટની ખાતે મેજર ક્રોફોર્ડ ચેમ્બરલેનને ઘેરી લેવાયા હતા. સર જ્હોન લોરેન્સ દ્વારા મોકલવામાં આવેલા પંજાબી ઘોડેસવાર દળની એક સ્કવોડ્રને ઘેરાબંધી હટાવી હતી. અહમદ ખાનને મારી નાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ બળવાખોરોને મીર બાહવાલ ફતવાના નામે નવો સરદાર મળ્યો હતો જેણે ત્રણ મહિના સુધી બળવો ચાલુ રાખ્યો હતો, અંતે સરકારી દળો જંગલમાં ઘૂસી ગયા હતા અને બળવાખોર આદિવાસીઓને વિખેરી નાખ્યા હતા.<ref>ડો. સુરેન્દ્ર નાથ સેન, પાનાં 343-344 ''એઇટીન ફિફ્ટી સેવન'' , માહિતી મંત્રાલય, ભારત સરકાર 1957</ref> ;જૌનપુર જૌનપુર જિલ્લાના ડોભી તાલુકાના રાજપૂત વંશના રઘુવંશ{{Clarify|date=January 2011}} જમીનદારોએ<ref>''વ્હૂસ વ્હૂ ઓફ ઇન્ડિયન માર્ટાયર્સ'' , ભાગ ત્રણ. સંસ્કૃતિ વિભાગ. શિક્ષણ અને સમાજ કલ્યાણ મંત્રાલય. ભારત સરકાર, નવી દિલ્હી. ધ નેશનલ પ્રિન્ટિંગ વર્ક્સ, દરિયા ગંજ, દિલ્હી, ભારત</ref> બળવામાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવી હતી. ગાઝીપુર, આઝમગઢ અને બનારસની આસપાસના જિલ્લાઓમાં બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો થયાની વાત સાંભળીને ડોભીના રાજપૂતોએ પોતાની સશસ્ત્ર સેના બનાવી હતી અને સમગ્ર વિસ્તારમાં કંપની પર હુમલા કર્યા હતા. તેમણે બનારસ-આઝમગઢ રોડ વચ્ચે કંપનીની સંદેશાવ્યવહારની લાઇન કાપી નાખી હતી અને ભૂતપૂર્વ બનારસ રાજ્ય તરફ કૂચ કરી હતી. બ્રિટિશ નિયમિત દળો સાથેની પ્રથમ અથડામણમાં રાજપૂતોએ ભારે ખુવારી વેઠી હતી, પરંતુ આયોજનબદ્ધ રીતે ખસ્યા હતા. તેમણે ફરી જૂથ બનાવ્યું અને બનારસને કબજે કરવા પ્રયાસ કર્યો હતો. આ દરમિયાન બળવાખોરોની અન્ય એક સેનાએ આઝમગઢને ઘેરી લીધું હતું. ડોભી રાજપૂતોના પડકારના કારણે કંપની આઝમગઢને પૂરતા દળો મોકલી શકી ન હતી. લડાઇ નક્કી હતી અને કંપનીએ જૂન 1857માં શીખો અને હિંદુસ્તાની ઘોડેસવાર ટુકડીઓની મદદથી રાજપૂતો પર હુમલો કર્યો હતો. ભારે વરસાદના કારણે રાજપૂતોનો પુરવઠો અને ગન પાઉડર પલળી ગયો હોવાથી રાજપૂતોને ફટકો લાગ્યો હતો. જોકે, તેમણે તલવારો અને ભાલા અને તેમની પાસેની કેટલીક ચાલુ બંદુકો અને મસ્કેટ દ્વારા કંપનીનો જોરદાર પ્રતિકાર કર્યો હતો. બનારસથી પાંચ માઇલ ઉત્તરમાં પિસનાહારિયા-કા-ઇનાર નામની જગ્યાએ લડાઇ થઈ હતી. રાજપૂતોએ ગોમતી નદી પર ભારે નુકસાન સાથે પીછેહટ કરી હતી. બ્રિટિશ આર્મીએ નદી વટાવી હતી અને આ વિસ્તારના દરેક રાજપૂત ગામોને ખાલી કરાવ્યા હતા. થોડા મહિનાઓ બાદ જગદીશપુર (જિલ્લો [[અરાહ|આરાહ]], [[બિહાર|બિહાર]])ના કુંવર સિંઘે આગેકૂચ કરી અને [[આઝમગઢ|આઝમગઢ]] કબજામાં લીધું હતું. તેમની સામે મોકલવામાં આવેલી બનારસ આર્મીને આઝમગઢ બહાર પરાજય મળ્યો હતો. કંપનીએ પૂરક દળો મોકલ્યા અને ઘમાસાણ લડાઇ ફાટી નીકળી હતી જેમાં ડોભીના રાજપૂતોએ કુંવર સિંઘને મદદ કરી હતી જે તેમના દૂરના સગા થતા હતા. કુંવર સિંઘે પીછેહઠ કરવી પડી અને કંપનીએ રાજપૂતો પર ક્રૂર બદલો લીધો હતો. ડોભી રાજપૂતોના આગેવાનોને મે 1858માં સેનાપુર ગામની એક જગ્યાએ એક પરિષદમાં બોલાવવામાં આવ્યા હતા તેને ઘેરી લેનારા કંપનીના દળોએ છળકપટથી તેમની ધરપકડ કરી હતી. તમામને કેરીના ઝાડથી લટકાવીને ફાંસી આપવામાં આવી હતી જેમાં તેમના અન્ય નવ અનુયાયી પણ સામેલ હતા. મૃતદેહોને બંદુક દ્વારા ગોળી મારવામાં આવી હતી અને ઝાડ પર લટકવા દેવાયા હતા. થોડા દિવસો બાદ ગામવાસીઓએ મૃતદેહો ઉતારીને તેમની અંતિમ વિધિ કરી હતી. ;અરાહ જગદીશપુરના 75 વર્ષના રાજપૂત રાજા કુંવર સિંઘની સંપત્તિ રેવન્યુ બોર્ડ દ્વારા જપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા ચાલતી હતી, તેમણે [[બિહાર|બિહાર]]માં બળવો ઉશ્કેર્યો હતો અને તેની આગેવાની લીધી હતી.<ref>[http://books.google.com/books?id=hcVGAAAAIAAJ&amp;pg=PA76&amp;lr=#PPA76,M1 ]</ref> 25 જુલાઈના રોજ દિનાપુરના ગેરિસનમાં બળવો ફાટી નીકળ્યો હતો. સિપાહીઓ ઝડપથી [[અરાહ|અરાહ]] શહેર તરફ આગળ વધ્યા અને કુંવર સિંઘ અને તેમના માણસો સાથે ભળી ગયા. અરાહમાં બ્રિટિશ રેલવે એન્જિનિયર મિ. બોયલે પોતે રેલવે એન્જિનિયર હોવાના કારણે આવા હુમલા સામે પોતાના ઘરનું રક્ષણ કરવા તૈયારી કરી હતી.<ref>''જોહન સાર્જન્ટ્સ ટ્રેક ઓફ એમ્પાયર'' , બીબીસી4 (BBC4) પ્રોગ્રામ.</ref> બળવાખોરો અરાહ પહોંચ્યા ત્યારે તમામ યુરોપીયન રહેવાસીઓએ મિ. બોયલના ઘરમાં શરણ લીધી હતી. થોડા જ સમયમાં ઘેરો ઘાલવામાં આવ્યો અને 50 વફાદાર સિપાહીઓએ બળવાખોરોના આર્ટીલરી અને બંદુકો સામે ઘરનું રક્ષણ કર્યું હતું. 29 જુલાઈએ અરાહને મુક્ત કરાવવા માટે દિનાપોરથી 400 માણસો મોકલવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ઘેરાયેલા મકાનથી એક માઇલ દૂર બળવાખોરોએ આ ટુકડી સામે અથડામણ કરી હતી, જેમને જોરદાર પરાજય આપીને પાછા ધકેલી દેવાયા હતા. 30 જુલાઈએ પોતાના સૈનિકો અને તોપ સાથે નદી તરફ જઇ રહેલા મેજર વિન્સેન્ટ આયર બક્સર પહોંચ્યા અને ઘેરા વિશે જાણ્યું. તેમણે તરત પોતાની તોપો અને દળો (પાંચમી ફ્યુઝિલિયર્સ) ઉતાર્યા અને અરાહ તરફ કુચ શરૂ કરી. 2 ઓગસ્ટના રોજ અરાહથી {{convert|16|mi|km}} દૂર બળવાખોરો સાથે તેમની અથડામણ થઈ હતી. ભયાનક લડાઇ બાદ પાંચમી ફ્યુઝિલિયર્સે સ્થિતિ નિયંત્રણમાં લીધી અને બળવાખોરોની પોઝિશન પર સફળ હુમલો કર્યો. 3 ઓગસ્ટે મેજર આયર અને તેમના સૈનિકો ઘેરાબંધી વાળા ઘરે પહોંચ્યા અને સફળતાપૂર્વક ઘેરાનો અંત લાવ્યા.<ref>[http://books.google.com/books?hl=en&amp;id=pryl7f3SZ14C&amp;printsec=frontcover&amp;source=web&amp;ots=qb8gFfBCsL&amp;sig=iBGxGjWUfN1Gj_DZHx3NGUepUH0#PPA181,M1 ] [http://books.google.com/books?id=Ty8OAAAAQAAJ&amp;pg=PA449&amp;#PPA450,M1 ]</ref> ==પરિણામો== ===પ્રત્યાઘાત === [[File:British soldiers looting Qaisar Bagh Lucknow.jpg|thumb|right|250px|કૈસર બાગ, લખનૌને પુનઃકબજામાં લીધા બાગ તેને લૂંટી રહેલા અંગ્રેજ સૈનિકો (સ્ટીલ કોતરણી, 1850ના દાયકામાં)]] 1857ના અંતથી અંગ્રેજોએ વિજય મેળવવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી. માર્ચ 1858માં લખનૌ ફરી કબજે કરવામાં આવ્યું હતું. 8 જુલાઈ 1858ના રોજ એક શાંતિ સંધિ કરવામાં આવી હતી અને યુદ્ધ સમાપ્ત થયું હતું. 20 જૂન 1858ના રોજ અંતિમ બળવાખોરોને ગ્વાલિયર ખાતે હરાવવામાં આવ્યા. 1859 સુધીમાં બળવાખોર નેતા બખ્તખાન અને નાના સાહેબને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા અથવા નાસી છુટ્યા હતા. વિદ્રોહીઓને ફાંસીએ ચઢાવવા ઉપરાંત અંગ્રેજોએ “કેટલાકને તોપથી ઉડાવી દીધા” હતા જે વર્ષો પહેલા ભારતમાં મુઘલો દ્વારા સજા આપવાની જૂની પદ્ધતિ હતી. મૃત્યુદંડની સજા આપવાની પદ્ધતિમાં ફાયરિંગ સ્કવોડથી ગોળી મારવી અને ફાંસી સામાન્ય હતી, પરંતુ વધુ અસર છોડવા માટે બળવાખોરોને તોપના નાળચાથી બાંધીને ગોળો છોડી તેમના ટૂકડા કરી નાખવામાં આવતા હતા.<ref>''સાહેબ: ધ બ્રિટીશ સોલ્જર ઇન ઇન્ડિયા 1750-1914'' રિચાર્ડ હોલ્મ્સ હાર્પરકોલિન્સ 2005</ref> માત્ર આંકડાઓની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો ભારતીય પક્ષે ભારે જાનહાનિ વેઠવી પડી હતી. દિલ્હીના પતન પછી બોમ્બે ટેલિગ્રાફમાં પ્રકાશિત થયેલા અને બ્રિટિશ પ્રેસમાં પુનઃ રજૂ થયેલા એક પત્ર દ્વારા પ્રત્યાઘાતના પ્રમાણ અને પ્રકારનો પુરાવો મળે છેઃ <blockquote>.... અમારા દળો શહેરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે દિલ્હી શહેરના કોટ અંદર મળી આવેલા તમામ લોકોને સ્થળ પર જ સંગીન ભોંકીને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા અને આ આંકડા તમે ધારી શકો છો તેમ ઘણા મોટા હતા કારણ કે હું કહું છું તેમ ઘણા ઘરમાં ચાળીશથી પચાસ લોકો છુપાયેલા હતા. તેઓ બળવાખોર ન હતા, પરંતુ શહેરના રહેવાસીઓ હતા જેઓ આપણા માફી માટેના બહુ જાણીતા હળવા નિયમો પર ભરોસો ધરાવતા હતા. મને એ જણાવતા આનંદ થાય છે કે તેઓ નિરાશ થયા હતા.<ref name="Herbert2008"></ref></blockquote> જનરલ મોન્ટગોમેરીએ દિલ્હીને ફતેહ કરનાર કેપ્ટન હોડસનને લખેલા અન્ય એક પત્રથી એ વાત ખુલ્લી થાય છે કે કઇ રીતે અંગ્રેજ લશ્કરી હાઇ કમાન્ડે દિલ્હીવાસીઓના ઠંડા કલેજે [[wikt:massacre|સંહાર]]ને મંજૂરી આપી હતી. “રાજાને પકડીને અને તેના સંતાનોની કતલ કરવામાં તમારું સન્માન રહેલું છે. મને આશા છે કે તમે શક્ય એટલા વધુની હત્યા કરશો.” દિલ્હીના પતન પછી અંગ્રેજ સૈનિકોની વર્તણૂક અંગેની અન્ય એક ટિપ્પણી કેપ્ટન હોડસનનું પોતાનું પુસ્તક ''ટ્વેલ્વ યર્સ ઇન ઇન્ડિયા'' છે જેમાં તે લખે છે, “આર્મી માટેના મારા પ્રેમના કારણે મારે કહેવું જોઇએ કે ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કરતા લોકોની વર્તણૂક આ વખતે ઘેરાબંધી દરમિયાન સૌથી અપમાનજનક હકીકત હતી.” (1858ની શરૂઆતમાં લખનૌને પુનઃકબજામાં લેતી વખતે હોડસન માર્યો ગયો હતો.) 19 વર્ષનો ઓફિસર એડવર્ડ વાઇબ્રેટ પણ પોતાના અનુભવોની નોંધ લખે છેઃ {{quote|It was literally murder... I have seen many bloody and awful sights lately but such a one as I witnessed yesterday I pray I never see again. The women were all spared but their screams on seeing their husbands and sons butchered, were most painful... Heaven knows I feel no pity, but when some old grey bearded man is brought and shot before your very eyes, hard must be that man's heart I think who can look on with indifference...}} [[File:Vereshchagin-Blowing from Guns in British India.jpg|thumb|right|250px|અંગ્રેજ ભારતમાં તોપ ફોડવાની ઘટના (1884) વેસિલી વેરેસચાર્જિન]] કેટલાક અંગ્રેજ સૈનિકોએ ‘કેદી નહીં’ની નીતિ અપનાવી હતી. થોમસ લોવ નામનો એક ઓફિસર વર્ણન કરે છે કે કઈ રીતે એક પ્રસંગે તેની ટુકડીએ ૭૬ કેદીઓને પકડ્યા હતા અને તેઓ હત્યાઓ કરીને થાકી ગયા હતા અને તેમને આરામની જરૂર હતી. ત્યાર બાદ ઝડપી કેસ ચલાવ્યા પછી કેદીઓને એક હરોળમાં ઉભા રાખવામાં આવ્યા હતા અને એક અંગ્રેજ સૈનિક તેમનાથી અમુક ગજ દૂર ઉભો રહ્યો હતો. તેણે હુકમ કર્યો, ‘ફાયર’, બધાને એક સાથે ઠાર મારવામાં આવ્યા અને ‘‘તેમના ભૌતિક અસ્તિત્વ મીટાવી દેવામાં આવ્યા.’’ લોવે જેમાં ભાગ લીધો હતો તેવો આ એકમાત્ર સામુહિક હત્યાકાંડ ન હતો. અન્ય એક પ્રસંગે તે તેનું યુનિટ 149 કેદીઓને લઇ ગયું હતું જેમને એક હરોળમાં ઉભા રાખીને એક સાથે ઠાર મારવામાં આવ્યા હતા. બ્રિટિશ પ્રેસ અને સરકારે કોઇ પણ પ્રકારની દયાની તરફેણ કરી ન હતી, જોકે ગવર્નર જનરલ કેનિંગે સ્થાનિક લોકોની ભાવનાઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેના કારણે તેમના માટે ‘ક્લેમેન્સી કેનિંગ’ તરીકે તિરસ્કારના શબ્દો વાપરવામાં આવ્યા હતા." સૈનિકોએ બહુ ઓછા કેદીઓને પકડ્યા હતા અને ઘણી વાર તેમને પાછળથી મારી નાખ્યા હતા. બળવાખોરો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવવાના કારણે આખે આખા ગામ મિટાવી દેવાયા હતા. બળવા પછીના પ્રત્યાઘાત નવા અભ્યાસનું કેન્દ્ર છે જેમાં ભારતીય સૂત્રો અને વસતીના અભ્યાસનો ઉપયોગ કરાયો છે. ''ધ લાસ્ટ મુઘલ'' માં ઇતિહાસકાર વિલિયમ ડેલરિમ્પલ અંગ્રેજ દ્વારા દિલ્હી પુનઃ કબજામાં લેવાયા બાદ મુસ્લિમ પ્રજા પર પડેલી અસરનો અભ્યાસ કરે છે અને કહે છે કે શહેરનું બૌદ્ધિક અને આર્થિક નિયંત્રણ મુસ્લિમોના હાથમાંથી હિંદુઓના હાથમાં જતું રહ્યું હતું કારણ કે તે સમયે અંગ્રેજોને બળવા પાછળ ઇસ્લામનો હાથ જણાયો હતો.<ref>{{Harvnb|Dalrymple|2006}}</ref> પત્રકાર અને ઇતિહાસના વિદ્યાર્થી અમરેશ મિશ્રાએ આ ગાળાના કામદાર દળના રેકોર્ડ તપાસીને એવું તારણ કાઢ્યું છે કે બળવા દરમિયાન લગભગ એક કરોડ ભારતીયોએ તેમના જીવ ગુમાવ્યા હતા. જોકે તેમની પદ્ધતિ વિવાદાસ્પદ છે કારણ કે તેમાં મૃત્યુના અન્ય કારણોને ધ્યાનમાં નથી લેવાયા તથા અશાંતિના સમયમાં જે સ્થળાંતર થયું અથવા લોકોએ બીજી જગ્યાએ જવું પડ્યું તેને ધ્યાનમાં લેવાયું નથી. આ પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને અન્ય ઇતિહાસકાર સૌલ ડેવિડના અંદાજ પ્રમાણે મૃત્યુઆંક લાખોમાં હોઇ શકે છે.<ref name="Guardian070824">{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/24/india.randeepramesh | work=The Guardian | location=London | title=India's secret history: 'A holocaust, one where millions disappeared...' | first=Randeep | last=Ramesh | date=2007-08-24 | access-date= 2010-05-05}}</ref> ===બ્રિટનમાં પ્રત્યાઘાત=== [[File:JusticeTenniel1857Punch.jpg|thumb|right|205px|ન્યાય, પંચના સપ્ટેમ્બર અંકમાં સર જ્હોન ટેનિયલ દ્વારા પ્રિન્ટ.]] અંગ્રેજ “પ્રતિશોધ લેતી સેના”એ આપેલી સજાના પ્રમાણ અને જંગલીપણાને યુરોપીયનો અને ખ્રિસ્તીઓ પર થયેલા અત્યાચારોના પ્રેસ અહેવાલોથી આઘાત પામેલા બ્રિટનમાં મોટા ભાગે યોગ્ય અને ન્યાયોચિત ઠરાવવામાં આવી હતી.<ref name="Chakravarty2004">{{Citation | author = Chakravarty, G. | year = 2004 | title = The Indian Mutiny and the British Imagination | publisher = Cambridge University Press | isbn = }}</ref> ક્રિસ્ટોફર હર્બર્ટના કહેવા પ્રમાણે તે સમયનું વર્ણન ઘણી વાર “હાઇપરબોલિક રજિસ્ટર” સુધી જાય છે, ખાસ કરીને વારંવાર એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે 1857ના “લોહિયાળ વર્ષ”માં અંગ્રેજ અનુભવમાં એક “ભયાનક ભંગ” થયો હતો.<ref name="Herbert2008">{{Citation | author = Herbert, C. | year = 2008 | title = War of No Pity: The Indian Mutiny and Victorian Trauma | publisher = Princeton University Press | isbn = }}</ref> “બદલો લેવાના અને વ્યથાના રાષ્ટ્રીય મૂડ”નું એવું વાતાવરણ હતું કે બળવાને ડામી દેવા માટે લેવાયેલા પગલાંઓને “લગભગ સાર્વિત્રક મંજૂરી” મળી ગઈ હતી.<ref name="Judd2005">{{Citation | author = Judd, D. | year = 2005 | title = The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600-1947 | publisher = Oxford University Press | isbn = }}</ref> કવિ માર્ટિન ટુપરે “ઇન અ ફર્મન્ટ ઓફ ઇન્ડિગ્નેશન”માં જનતાના પ્રત્યાઘાતને આકાર આપવામાં મોટો ભાગ ફાળવ્યો હતો. તેમની કવિતાઓમાં દિલ્હીનું પતન કરવાની અને વધસ્થંભોના ઉપવન ઉભા કરવાની હાકલ સાથે કહેવામાં આવ્યું છેઃ <blockquote>“અને ઇંગ્લેન્ડ, હવે તેમણે કરેલા અપરાધનો ઊંડાણપૂર્વક અને ઉગ્રતાથી બદલો લે. તલવારથી તેમનો [[કર્કરોગ (કેન્સર)|સડો]] કાપી નાખ અને આગમાં તેને સળગાવી દે/ તેમના દેશદ્રોહી વિસ્તારોનો નાશ કર અને દરેક અતિક્ષુદ્રોને ફાંસીએ ચઢાવી દે/ શિકારી કૂતરાની જેમ તેમનો પીછો કરીને પર્વતો અને શહેરોમાં તેમને મૃત્યુ સુધી લઇ જા”<ref>ડેરેક હડસન. ''માર્ટિન ટપર: હિસ રાઇઝ એન્ડ ફોલ'' , કોન્સ્ટેબલ, 1972.</ref></blockquote> આ સમયગાળાના અગ્રણી નવલકથાકાર ચાર્લ્સ ડિકન્સ અને વિકી કોલિન્સે ડિકન્સ હાઉસહોલ્ડ વર્ડ્સમાં એક નિબંધ લખ્યો હતો જેમાં તેમણે એ “ક્રુરતાના ડાઘ જેના પર લાગેલા છે તે જાતિને સદંતર નષ્ટ કરી નાખવાની” હાકલ કરી છે.<ref name="PB">{{Citation |author=Brantlinger, Patrick |title=Rule of darkness: British literature and imperialism, 1830-1914 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1990 |pages= |isbn=0-8014-9767-1 |oclc= |doi= |access-date= 2008-03-10 }}</ref> પંચ સામાન્ય રીતે ટીકાકાર અને નિષ્પક્ષ હતું જ્યારે બાકીના સામયિકોમાં પોતાના દેશ પ્રત્યે જુવાળ હતો. ઓગસ્ટમાં પંચે બે પાનાનું એક કાર્ટૂન છાપ્યું હતું જેમાં અંગ્રેજ મહિલાઓ અને બાળકો પર હુમલો કરનાર બંગાળના વાઘ પર અંગ્રેજ સિંહ હુમલો કરતો હોય તેવું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હતું. તે કાર્ટૂન પર તે સમયે નોંધપાત્ર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે સપ્ટેમ્બરમાં એક લેખ લખ્યો હતો જેમાં બ્રિટનની બદલો લેવાની લગભગ સાર્વત્રિક ભાવના રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Citation|title=Wrath of the British Lion|newspaper=The New York Times|date=9 September 1857|page=4|url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9C00EFDA163CEE34BC4153DFBF66838C649FDE}}</ref> તેને પ્રિન્ટ તરીકે ફરી ઇસ્યૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને જોહન ટેનિયલની કારકિર્દી બની ગઇ હતી જે પછી એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડના ઇલસ્ટ્રેટર (વિવરણકાર) તરીકે વિખ્યાત થયા હતા. [[File:BritishLionTenniel1857Punch1.jpg|thumb|right|240px|બંગાળના વાઘ સામે અંગ્રેજ સિંહનો બદલો, પંચના ઓગસ્ટ અંકમાં સર જ્હોન ટેનિયલ દ્વારા પ્રકાશિત.]] વિક્ટોરિયનવાદી પેટ્રીક બ્રેન્ટલિંગર મુજબ કોઇ ઘટનાએ આટલા ઊંચા પ્રમાણમાં બ્રિટનમાં રાષ્ટ્રીય જુવાળ જગાવ્યો ન હતો અને 19મી સદીમાં કોઇ ઘટનાએ અંગ્રેજ કલ્પનામાં આટલું મોટું સ્થાન મેળવ્યું ન હતું. “બળવા વિશે વિક્ટોરિયન લખાણો વંશવાદી વિચારધારાને વ્યક્ત કરી હતી જેને એડવર્ડ સેઇડ પૂર્વદેશીય પ્રાચીનતા ગણાવે છે”.<ref name="PB"></ref> બીજા લોકો નોંધે છે કે આ માત્ર અસંખ્ય સંસ્થાનવાદી બળવા પૈકી એક હતું જેની સામુહિક અસર અંગ્રેજ જાહેર અભિપ્રાય પર પડી હતી.<ref>હ્યામ, આર (2002) બ્રિટેન્સ ઇમ્પિરીયલ સેન્ચ્યુરી, 1815-1914 ત્રીજી આવૃત્તિ, પાલગ્રેવ મેકમિલાન, બેસિંગ્સ્ટોક. પાનું 155</ref> ‘સિપાહી’ કે ‘સિપાહીવાદ’ ખાસ કરીને આયર્લેન્ડમાં રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે અપમાનજનક શબ્દ બની ગયો હતો.<ref>બેન્ડર, જેસી, મ્યુટિની ઓર ફ્રીડમ ફાઇટ ઇન પોટર, એસજે (ઇડી) (2004) ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ એમ્પાયર ઇન આયર્લેન્ડ એન્ડ બ્રિટન, ફોર કોર્ટ્સ પ્રેસ, ડબ્લિન પાનાં 105-106</ref> ====અફવાઓ==== બળવા દરમિયાન યુરોપીયન મહિલાઓ અને કન્યાઓ પર ભારતીય બળવાખોરોએ બળાત્કાર કર્યા હોય તેવી ઘટનાઓ જવલ્લે જ બની હતી, પરંતુ ખોટા અહેવાલોને હકીકત તરીકે સ્વીકારાયા હતા અને ઘણી વાર તેનો ઉપયોગ બળવા સામે અંગ્રેજ પ્રત્યાઘાતને ન્યાયોચિત ઠરાવવા માટે થતો હતો. બ્રિટિશ અખબારોએ અંગ્રેજ મહિલાઓ અને કન્યાઓ પર બળાત્કાર થયાના કેટલાક ‘આંખે દેખ્યા’ અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા જે પછી સામાન્ય રીતે ખોટા સાબિત થયા હતા. ''ધ ટાઇમ્સ'' માં પ્રસિદ્ધ થયેલા આવા એક લેખમાં એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ છે જેમાં [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં 10 વર્ષની વયની 48 અંગ્રેજ બાળાઓ પર ભારતીય બળવાખોરો દ્વારા બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો, આ લેખની ટીકા કરતા કાર્લ માર્ક્સે તેને ખોટો પ્રચાર ગણાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આ અહેવાલ બળવાની ઘટનાથી ઘણા દૂર આવેલા [[બેંગલોર|બેંગલોર]] સ્થિત એક પાદરીએ લખ્યો હતો.<ref>{{citation|title=Vanishing Women: Magic, Film, and Feminism|first=Karen Redrobe|last=Beckman|publisher=[[Duke University Press]]|year=2003|isbn=0822330741|pages=33–4}}</ref> આ વાર્તાઓ જે થયું હતું (ઉદાહરણ તરીકે જનરલ વ્હીલરની પુત્રી માર્ગારેટને તેને બંધક રાખનારની રખાત તરીકે રાખવાની ફરજ પડી હતી) તેની જગ્યાએ વિક્ટોરિયન પ્રજા જે થવાનું ઇચ્છતી હતી (માર્ગારેટે પોતાના બળાત્કારીની અને ત્યાર બાદ પોતાની હત્યા કરી) તેની રજૂઆત માટે હતી.<ref>{{Harvnb|David|2003|pp=220–222}}</ref> ===પુનઃગઠન=== [[File:Bahadur Shah Zafar.jpg|thumb|right|બહાદુર શાહ ઝફર (છેલ્લા મુઘલ બાદશાહ) રંગૂનમાં દેશવટા વખતેરોબર્ટ ટાઇટલર અને ચાર્લ્સ શેફર્ડ દ્વારા ફોટોગ્રાફ, મે 1858]] દિલ્હીમાં મળેલા એક લશ્કરી પંચ દ્વારા બહાદુર શાહ સામે દેશદ્રોહનો કેસ ચાલ્યો હતો અને તેમને રંગૂનમાં દેશનિકાલની સજા કરવામાં આવી હતી જ્યાં 1862માં તેમનું મોત થતા મુઘલ ખાનદાનનો અંત આવ્યો હતો. 1877માં રાણી વિક્ટોરિયાએ વડાપ્રધાન બેન્જામિન ડિઝરાયલીની સલાહથી ભારતની મહારાણીનું બિરુદ ધારણ કર્યું હતું. બળવાના કારણે ભારતમાં બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના રાજનો અંત આવ્યો હતો. ઓગસ્ટમાં ભારત સરકારનો ધારો, 1858 મારફત કંપનીને વિધિવત રીતે વિખેરી નાખવામાં આવી હતી અને ભારતમાં શાસન કરવાની તેની સત્તા બ્રિટિશ તાજને સોંપવામાં આવી હતી. ભારતમાં વહીવટ ચલાવવા માટે ઇન્ડિયા ઓફિસ તરીકે એક નવા બ્રિટિશ સરકારના વિભાગની રચના કરવામાં આવી હતી જેના વડા તરીકે સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર ઇન્ડિયાને ભારતીય નીતિ ઘડવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. ગવર્નર-જનરલ ઓફ ઇન્ડિયાને એક નવું ટાઇટલ (વાઇસરોય ઓફ ઇન્ડિયા) મળ્યું હતું અને ઇન્ડિયા ઓફિસે ઘડેલી નીતિઓ લાગુ પાડી હતી. બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી વહીવટીતંત્રે સુધારણાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી જેમાં ભારતીય ઉચ્ચ વર્ગ અને શાસકોને સરકારમાં સંકલિત કરવાનો અને પશ્ચિમીકરણની કોશિશ નાબુદ કરવાના પ્રયાસ કરવામાં આવ્યા હતા. વાઇસરોયે જમીન કબજામાં લેવાની કામગીરી અટકાવી હતી, ધાર્મિક સહનશીલતાની જાહેરાત કરી અને સનદી સેવામાં ભારતીયોની ભરતી કરી હતી, જોકે મુખ્યત્વે નીચલા પદ પર ભરતી કરવામાં આવી હતી. જૂની ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની અમલદારશાહી ટકી ગઈ હતી, જોકે તેના વલણમાં મોટો ફેરફાર થયો હતો. વિદ્રોહના કારણોને ધ્યાનમાં રાખતા સત્તાવાળાઓએ બે બાબતમાં હળવી નીતિ અપનાવી હતીઃ ધર્મ અને અર્થતંત્ર. ધર્મની બાબતમાં એવું લાગ્યું હતું કે હિંદુઓ અને મુસ્લિમોની સ્થાનિક પરંપરામાં ઘણો વધારે હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે. અર્થતંત્ર અંગે એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે મુક્ત બજારની હરિફાઇ લાવવાના કંપનીના અગાઉના પ્રયાસોના કારણે પરંપરાગત સત્તાના માળખા અને વફાદારીના જોડાણની અવગણના થઇ હતી અને ખેડૂતોએ વેપારીઓ અને શાહુકારોની દયા પર જીવવું પડે તેમ હતું. પરિણામે નવા બ્રિટિશ રાજને પરંપરા અને વર્ગના માળખાની જાળવણીના કરવાના ઉદ્દેશના આધારે રચવામાં આવ્યું હતું. રાજકીય સ્તરે એવી લાગણી હતી કે શાસકો અને પ્રજા વચ્ચે અગાઉ વિચારવિમર્શનો અભાવ હોવાના કારણે બળવો થવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેના કારણે ભારતીયોને સ્થાનિક સ્તરે સરકારમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. આ મર્યાદિત પ્રમાણમાં હતું છતાં એક મહત્ત્વની પ્રથા બેસી ગઈ હતી જેમાં ઇન્ડિયન યુનિવર્સિટી એક્ટની રચના બાદ કલકત્તા, બોમ્બે અને મદ્રાસમાં યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપનાથી નવા ‘વ્હાઇટ કોલર’ ભારતીય ભદ્ર વર્ગનો એક નવો વર્ગ પેદા થયો હતો. તેથી પરંપરાગત અને પ્રાચીન ભારતના મૂલ્યો ઉપરાંત, એક નવો વ્યાવસાયિક મધ્યમ વર્ગનો ઉદભવ પણ થવા લાગ્યો હતો, જે ભૂતકાળના મૂલ્યોમાં જકડાયેલો ન હતો. નવેમ્બર 1858માં વિક્ટોરિયાની ઘોષણા બાદ તેમની આકાંક્ષામાં વધારો થયો હતો જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે “અમે અમારી હેઠળની બીજી પ્રજાઓ માટે જે ફરજોની જવાબદારી ધરાવીએ છીએ તેવી જ જવાબદારી માટે નિવાસી ભારતીય વિસ્તારના લોકો પ્રત્યે પણ કટિબદ્ધ છીએ.. કોઇ પણ જાતિ કે વંશના લોકો અમારી સેવાના પદ પર કોઇ પણ ભેદભાવ વગર પ્રવેશી શકશે, જેની ફરજ માટે તેઓ શિક્ષણ, ક્ષમતા અને પ્રામાણિકતા અને યોગ્ય કામગીરીના કારણે લાયક ઠરશે.” આ ભાવનાઓ પર ધ્યાન આપીને 1880થી 1885 સુધી વાઇસરોય રહેલા લોર્ડ રિપને સ્થાનિક સ્વસરકારની સત્તામાં વધારો કર્યો હતો અને ઇલ્બર્ટ ખરડા દ્વારા કાનૂની અદાલતોમાં વંશીય ભેદભાવ દૂર કરવા પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ એક સમયે ઉદાર અને પ્રગતિશીલ નીતિ અમુક સમયે પ્રતિઘાતવાદી બીજા તબક્કે પછાત હતી જેના કારણે નવા ભદ્ર લોકો પેદા થયા હતા અને જૂની વર્તણૂક સ્થાપિત થઈ હતી. ઇલ્બર્ટ ખરડાથી વાસ્તવમાં માત્ર શ્વેત બળવાનું કારણ રચાયું હતું અને કાયદા સમક્ષ સંપૂર્ણ સમાનતાની શક્યતાનો અંત આવ્યો હતો. 1886ના પગલાં સનદી સેવામાં ભારતીયોનો પ્રવેશ રોકવા માટે લેવાયા હતા. ===લશ્કરી પુનઃઆયોજન=== 1857 અગાઉ ભારતીય સેનામાં બંગાળ આર્મી પ્રભુત્વ ધરાવતી હતી અને બળવાની સીધી અસર બાદ આર્મીમાં બંગાળી ટુકડીના કદમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>રજીત કે. મઝુમદાર, ધ ઇન્ડિયન આર્મી એન્ડ ધ મેકિંગ ઓફ ધ પંજાબ. (દિલ્હી, પર્માનેન્ટ બ્લેક, 2003), 11.</ref>. બળવામાં બ્રાહ્મણોની અગ્રણી ભૂમિકા હોવાની માન્યતાના આધારે ઓગણિસમી સદીમાં બંગાળ આર્મીમાં બ્રાહ્મણોની હાજરી ઘટાડવામાં આવી હતી. સિપાહી સંઘર્ષ વખતે સર્જાયેલા અસંતોષના કારણે બંગાળ આર્મી માટે ભરતી કરવા અંગ્રેજોએ પંજાબમાં નજર દોડાવવાનું શરૂ કર્યું.<ref name="Boxers">{{Citation|last=Bickers|first=Robert A.|coauthors=R. G. Tiedemann|title=The Boxers, China, and the World|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn = 978-0742553958|page=231(at p 63)}}</ref> બળવાના કારણે અંગ્રેજ ભારતમાં “મૂળભૂત” અને યુરોપીયન લશ્કરોમાં પરિવર્તન આવ્યું. 1857ની શરૂઆતમાં 74 નિયમિત બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટ હતી તેમાંથી માત્ર બે બળવામાંથી મુક્ત રહી હતી કે વિખેરવામાં આવી ન હતી.<ref>ડબલ્યુ. વાય. કારમેન, પાનું 107 ''ઇન્ડિયન આર્મી યુનિફોર્મ્સ - ઇનફન્ટ્રી'' , મોર્ગન-ગ્રામ્પિયન લંડન 1969</ref> બંગાળ લાઇટ કેવેલરી રેજિમેન્ટ્સની તમામ 10 રેજિમેન્ટ ગુમાવી દેવાઇ હતી. જૂની બંગાળ આર્મી યુદ્ધમાંથી સમગ્ર ચિત્રમાંથી જ દૂર કરી દેવાઇ હતી. આ સૈનિકોની જગ્યાએ નવા એકમો આવી ગયા હતા જે એવી જાતિઓમાંથી ભરતી કરવામાં આવ્યા હતા જેમની અંગ્રેજોએ અવગણના કરી હતી. તથા શીખ અને ગુરખા જેવી “લડાયક જાતિ”ઓમાંથી ભરતી કરવામાં આવી હતી. અંગ્રેજ અધિકારીઓ સામે સિપાહીઓના સંબંધો જેના કારણે વણસ્યા હતા તે જૂની વ્યવસ્થાની બિનકાર્યક્ષમતાનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો અને 1857 પછી યુનિટ્સને મુખ્યત્વે "અનિયમિત" સિસ્ટમમાં આયોજિત કરવામાં આવ્યા હતા. બળવા અગાઉ દરેક બંગાળ નેટિવ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટમાં 26 અંગ્રેજ અધિકારીઓ હતા જેઓ દરેક કંપનીમાં સેકન્ડ ઇન કમાન્ડ સુધીની દરેક સત્તા ધરાવતા હતા. અનિયમિત યુનિટ્સમાં બહુ ઓછા યુરોપિયન અધિકારીઓ હતા જેઓ સૈનિકો સાથે બહુ નિકટતાથી સંકળાયેલા હતા જ્યારે ભારતીય અધિકારીઓને વધારે જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી હતી. અંગ્રેજોએ ભારતમાં ભારતીય સૈનિકો સામે અંગ્રેજ સૈનિકોના ગુણોત્તરમાં વધારો કર્યો. 1861થી ભારતીય આર્ટિલરીની જગ્યાએ અંગ્રેજ એકમો આવી ગયા હતા, માત્ર કેટલીક માઉન્ટન ટુકડીઓ બાકાત રાખવામાં આવી હતી<ref>ફિલિપ મેસન, પાનું 319 "એ મેટર ઓફ ઓનર", ISBN 0-333-41837-9</ref>. બળવા પછીના ફેરફારોએ અંગ્રેજ ભારતમાં લશ્કરી પુનઃગઠનનો પાયો નાખ્યો જે 20મી સદીની શરૂઆત સુધી ચાલ્યો. ==નામકરણ== આ સમયગાળામાં થયેલી ઘટનાઓ માટે કોઇ સર્વસ્વીકૃત નામ નથી. ભારત અને પાકિસ્તાનમાં તેને “1857નું સ્વતંત્રતાનું યુદ્ધ” અથવા “ભારતીય સ્વતંત્રતાનું પ્રથમ યુદ્ધ” કહેવામાં આવે છે.<ref>[http://www.kamat.com/kalranga/itihas/1857.htm ફર્સ્ટ ઇન્ડિયન વોર ઓપ ઇનડિપેન્ડન્સ] જાન્યુઆરી 8, 1998</ref> પરંતુ તેના માટે “1857નો વિપ્લવ” જેવો શબ્દ પણ છુટથી વપરાય છે. આ બળવાને “સ્વતંત્રતાનું પ્રથમ યુદ્ધ” ગણાવવા સામે ભારતમાં ટીકાકારો પણ છે.<ref>મોટી સંખ્યામાં ગાદી ગુમાવનારા ખાનદાનો, જેમાં હિંદુઓ અને મુસ્લિમો સામેલ હતા, તેમણે સિપાહીઓની જાતિ આધારિત ચિંતાઓનો પૂરો લાભ ઉઠાવ્યો હતો અને પોતાની ગાદી પાછી મેળવવાની રમતમાં આ સરળ લોકોને પોતાના હાથા બનાવ્યા હતા. દિલ્હી મુઘલ અને અવધના નવાબના છેલ્લા વારસદારો અને પેશ્વાને કોઇ પણ રીતે ખરા અર્થમાં ભારતીય સ્વતંત્રતાના યોદ્ધા ન કહી શકાય. ''હિંદુસ્તાન સ્ટાન્ડર્ડ, પૂજા એન્યુઅલ, 195 પાનું 22'' . ''ટ્રુથ અબાઉટ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની'' ના સંદર્ભમાં ડો. ગેન્ડા સિંઘનો લેખ.</ref><ref>પ્રાપ્ય પૂરાવાના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે તો આપણે એવા તારણ પર પહોંચ્યા છીએ કે 1857નો બળવો સુવ્યવસ્થિત આયોજનનો ભાગ ન હતો, તેની પાછળ કોઇ લોકોની યોજના ન હતી. હું 1857ની ઘટનાઓ વિશે વાંચુ છું તેમ મને એવું લાગે છે કે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચરિત્ર બહુ નીચા સ્તરે આવી ગયું હતું. બળવાના નેતાઓ ક્યારેય સહમત થઇ શકતા ન હતા. તેઓ પરસ્પર એક બીજાની ઇર્ષા કરતા હતા અને એક બીજા સામે તેમને તિરસ્કાર હતો.... વાસ્તવમાં આ અંગત ઇર્ષા અને તિરસ્કાર ભારતના પરાજય માટે મોટા પ્રમાણમાં જવાબદાર હતા.મૌલાના અબ્દુલ કલામ આઝાદ, સુરેન્દ્રનાથ સેન, અઢારસો સત્તાવન (પરિશિષ્ટ X અને પરિશિષ્ટ XV)</ref><ref name="Hasan149">>{{Harvnb|Hasan|1998|p=149}}</ref><ref name="Nanda701">{{Harvnb|Nanda|1965|p=701}}</ref> “ભારતીય બળવો” શબ્દનો ઉપયોગ ઘણા ભારતીય રાજકારણીઓના મતે<ref>{{Cite web |url=http://speakerloksabha.gov.in/speech/SpeechDetails.asp?SpeechId=172 |title=એડ્રેસ એટ ધ ફંકશન માર્કિંગ ધ 150 એનિવર્સરી ઓફ ધ રિવોલ્ટ ઓફ 1857 |access-date=2011-03-03 |archive-date=2011-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312101012/http://speakerloksabha.gov.in/speech/SpeechDetails.asp?SpeechId=172 |url-status=dead }}</ref> “સ્વતંત્રતાના પ્રથમ યુદ્ધ”નું મહત્ત્વ ઓછું દર્શાવવા સમાન અને તેથી શાહીવાદી વલણનું પ્રતીક છે. બીજા લોકો આ અર્થઘટનનો વિરોધ કરે છે. યુકે (UK) અને કોમનવેલ્થના ભાગોમાં તેને સામાન્ય રીતે “ભારતીય બળવો” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ “મહાન ભારતીય બળવો”, “સિપાહી બળવો”, “સિપાહી વિપ્લવ”, “સિપાહી યુદ્ધ”, “મહાન વિપ્લવ”, “1857નો બળવો”, “જનક્રાંતિ”, “મુસ્લિમ બળવો” અને “1857નો વિપ્લવ” શબ્દ પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.gatewayforindia.com/history/british_history2.htm |title=ઇન્ડિયાસ ફર્સ્ટ વોર ઓફ ઇનડિપેન્ડન્સ 1857 |access-date=2019-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609165941/http://www.gatewayforindia.com/history/british_history2.htm |archive-date=2019-06-09 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.monde-diplomatique.fr/2007/08/DALRYMPLE/15000 લી મોન્ડે આર્ટિકલ ઓન ધ રિવોલ્ટ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nationalgeographic.de/php/entdecken/wettbewerb2/forum.php3?command=show&id=3118&root=3052 |title=જર્મન નેશનલ જીયોગ્રાફિક આર્ટિકલ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2005-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050503231048/http://www.nationalgeographic.de/php/entdecken/wettbewerb2/forum.php3?command=show&id=3118&root=3052 |url-status=dead }}</ref>. તે સમયે યુકે (UK) અને અંગ્રેજ કોલોનીના પ્રેસમાં “ભારતીય વિદ્રોહ” તરીકે તેનો ઉલ્લેખ થતો હતો<ref>ધ એમ્પાયર, સિડની, ઓસ્ટ્રેલિયા, 11 જુલાઈ 1857, અથવા તારાનાકી હેરાલ્ડ, ન્યૂ ઝીલેન્ડ, 29 ઓગસ્ટ 1857</ref>. ==લાક્ષણિકતા અંગે ચર્ચા== મેરઠમાં પ્રથમ સિપાહી બળવાની શરૂઆત થઈ ત્યારથી 1957ના ભારતીય વિપ્લવના પ્રકાર અને અવકાશ વિશે વિરોધાભાસ પ્રવર્તે છે અને તેના પર દલીલો થાય છે. 1857માં હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં પ્રવચન આપતા બેન્જામીન ડિઝરાયલીએ તેને ‘રાષ્ટ્રીય બળવા’નું બિરુદ આપ્યું હતું જ્યારે વડાપ્રધાન લોર્ડ પાલ્મર્સ્ટોનએ તેના કાર્યક્ષેત્રને અને મહત્ત્વને મર્યાદિત ગણાવવાનો પ્રયાસ કરીને તેને માત્ર ‘લશ્કરી બળવો’ ગણાવ્યો હતો.<ref>''ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની એન્ડ વિક્ટોરીયન ટ્રોમા'' ક્રિસ્ટોફર હરબર્ટ દ્વારા, પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પ્રિન્સટન 2007</ref> આ ચર્ચા પર વિચાર વ્યક્ત કરતા બળવાના પ્રારંભિક ઇતિહાસકાર ચાર્લ્સ બોલએ પોતાના ટાઇટલમાં બળવાની તરફેણ કરી હતી (બળવો અને સિપાહીના પુનર્જીવનનો ઉપયોગ) પરંતુ લખાણમાં તેને જનતા તરીકે મુક્તિ અને સ્વતંત્રતાનો સંઘર્ષ ગણાવ્યો હતો.<ref>''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની: ગિવિંગ ડિટેઇલ્ડ એકાઉન્ટ ઓફ ધ સિપોય ઇનસરેક્શન ઇન ઇન્ડિયા'' ચાર્લ્સ બોલ દ્વારા, ધ લંડન પ્રિન્ટિંગ એન્ડ પબ્લિશિંગ કંપની, લંડન, 1860</ref> ઇતિહાસકારોમાં એ વિશે મતભેદ પ્રવર્તે છે કે બળવાને યોગ્ય રીતે ભારતીય સ્વતંત્રતાનો સંગ્રામ ગણી શકાય કે નહીં,<ref>વી. ડી. સાવરકર દલીલ કરે છે કે બળવો ભારતીય સ્વતંત્રતાનું યુદ્ધ હતું. '''' ધ ઇન્ડિયન વોર ઓફ ઇન્ડિપેન્ડન્સઃ 1857 (બોમ્બે: 1947 [1909]). મોટા ભાગના ઇતિહાસકારો આ દલીલને અસ્થાને ગણાવે છે. એક ઇતિહાસકાર ત્યાં સુધી કહે છે કે, ‘તે પ્રથમ, રાષ્ટ્રીય કે સ્વતંત્રતાનું યુદ્ધ ન હતું.’ એરિક સ્ટોક્સે દલીલ કરી છે કે બળવો વાસ્તવમાં વિવિધ પ્રકારની ચળવળ હતી, કોઇ એક ચળવળ ન હતી. ''ધ પીઝન્ટ આર્મ્ડ'' (ઓક્સફોર્ડઃ 1980). આ પણ જુઓ, એસ. બી. ચૌધરી, ''સિવિલ રેબેલિયન ઇન ધી ઇન્ડિયન મ્યુટિનીઝ 1857-1859” (કલકત્તાઃ 1957)'' </ref> જોકે, ભારતમાં તેને સ્વતંત્રતાનું યુદ્ધ જ ગણવામાં આવે છે. તેની વિરૂદ્ધમાં દલીલો આ પ્રમાણે છેઃ * રાજકીય, સાંસ્કૃતિક અથવા વંશીય રીતે એક સંયુક્ત ભારતનું અસ્તિત્વ ન હતું. * મદ્રાસ આર્મી, બોમ્બે આર્મી અને શીખ રેજિમેન્ટના સૈનિકોની મદદથી બળવાને કચડી નાખવામાં આવ્યો હતો, ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના 80 ટકા સૈનિકો ભારતીય હતા.<ref>ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની, સ્પિલ્સબરી જુલિયન, ઓરિઓન, 2007</ref> * અંગ્રેજો સામે સંયુક્ત થવાના બદલે ઘણા સ્થાનિક શાસકો એક બીજા સામે લડતા હતા. * ઘણી બળવાખોર સિપાહી રેજિમેન્ટ વિખેરાઇ ગઇ હતી અને લડવાના બદલે સીધી ઘરે ગઇ હતી. * બધા બળવાખોરો મુઘલોના પુનઃઆગમનને સ્વીકારવા તૈયાર ન હતા. * બળવાખોરો પર દિલ્હીના બાદશાહનો સીધો વાસ્તવિક અંકુશ ન હતો.<ref>એસ એન્ડ ટી મેગેઝિન અંક 121 (સપ્ટેમ્બર 1988), પાનું 20</ref> * બળવો મોટા ભાગે ઉત્તર અને મધ્ય ભારત પૂરતો મર્યાદિત હતો. બીજે જ્યાં બળવો થયો ત્યાં મર્યાદિત પ્રકારના કારણે તેની બહુ ઓછી અસર હતી. * ઘણા બળવા અંગ્રેજ શાસન ન હોય તેવી જગ્યાએ સ્થાનિક શાસકો સામે થયા હતા જે ઘણી વાર સ્થાનિક આંતરિક રાજકારણને આભારી હતા. * ઘર્મ, વંશ અને પ્રાદેશિક રેખાથી વિપ્લવ વહેંચાયેલો હતો.<ref>ઉત્તર પ્રદેશના ઘણા વિસ્તારોમાં કોમી વૈમનસ્યએ કોમી તોફાનોનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. લીલો ધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો હતો અને બરેલી, બિજનોર, મોરાદાબાદ અને અન્ય સ્થળોએ મુસ્લિમોએ મુસ્લિમ રાજ્યની પુનઃસ્થાપના માટે સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા." આર. સી. મજુમદાર: ''સિપોય મ્યુટિની એન્ડ રિવોલ્ટ ઓફ 1857'' (પાનું 2303-31)</ref> ઉપર જણાવેલી દલીલોને યથાર્થતા સ્વીકારતી વખતે બીજી એક માન્યતા એવી પણ પ્રવર્તે છે કે વિપ્લવને ખરેખર ભારતીય સ્વતંત્રતાનું યુદ્ધ જ કહી શકાય. તેના માટે અપાતા કારણોઃ * બળવાખોરો વિવિધ હેતુ ધરાવતા હતા (જેમ કે સિપાહીઓમાં અસંતોષ, અંગ્રેજ તુમાખી, ખાલસા નીતિ વગેરે), છતાં મોટા ભાગના બળવાખોર સિપાહીઓ શક્ય બન્યું ત્યારે જૂના મુઘલ સામ્રાજ્યને જીવીત કરવા માટે દિલ્હી પહોંચ્યા હતા જે તેમાં હિંદુઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પ્રતિકને પણ સૂચવે છે. [[Image :Indian Rebellion Hangings.gif |thumb|300px|1857ના ભારતીય વિપ્લવમાં ભાગ લેનારા બે વ્યક્તિને ફાંસી. આલ્બ્યુમેન સિલ્વર પ્રિન્ટ ફેલિસ બીટો દ્વારા, 1858]] * અવધ, બુંદેલખંડ અને રોહિલખંડ જેવા ઘણા વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં લોકપ્રિય બળવો થયો હતો. તેથી આ બળવો માત્ર લશ્કરી બળવા કરતા વિશેષ હતો અને એક કરતા વધુ ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલો હતો. * સિપાહીઓએ પોતાના વિસ્તારોમાં નાના રજવાડાને જીવીત કરવા પ્રયાસ કર્યો ન હતો, તેના બદલે તેઓ મુઘલોના “દેશ વ્યાપી શાસન”નું એલાન કરતા હતા અને ‘ભારત’માંથી અંગ્રેજોને કાઢી નાખવાની જાહેરાત કરતા હતા. (સિપાહીઓએ સ્થાનિક રાજાઓની અવગણના કરી હતી અને જે શહેરોનો કબજો કરતા ત્યાં જાહેરાત કરતાઃ '''ખલ્ક ખુદા કી, મુલ્ક બાદશાહ કા, હુકમ સુબહદાર સિપાહી બહાદુર કા''' – એટલે કે લોકો ઇશ્વરના છે, દેશની માલિકી બાદશાહની છે અને સત્તા સિપાહી કમાન્ડન્ટની છે) માત્ર પોતાના વિસ્તારમાંથી નહીં, પરંતુ સમગ્ર “ભારત”માંથી “વિદેશીઓ”ને હાંકી કાઢવાનો ઉદ્દેશ રાષ્ટ્રવાદી લાગણી દર્શાવે છે. * અવધની બહારથી કેટલાક બળવાખોરોની ભરતી થઇ હોવા છતાં તે સામાન્ય હેતુ દર્શાવે છે.<ref>સીતારામ યેચૂરી. [http://hindustantimes.com/news/181_1896809,00120001.htm ધ એમ્પાયર સ્ટ્રાઇક્સ બેક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208002747/http://www.hindustantimes.com/news/181_1896809,00120001.htm |date=2007-02-08 }}. હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ જાન્યુઆરી 2006</ref> ==150મી વર્ષગાંઠ== ભારત સરકારે વર્ષ 2007ને "ભારતના પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધ"ની 150<sup>મી</sup> વર્ષગાંઠ તરીકે ઉજવ્યું હતું. ભારતીય લેખકો દ્વારા કેટલાક પુસ્તકો લખવામાં આવ્યા હતા જે વર્ષગાંઠના વર્ષમાં રજૂ થયા હતા જેમાં અમરેશ મિશ્રા દ્વારા 1857ના બળવાનો એક વિવાદાસ્પદ ઇતિહાસ “વોર ઓફ સિવિલાઇઝેશન્સ” તથા અનુરાગ કુમારનું “રિકેલ્સીટ્રેન્સ” સામેલ છે જે ભારતીય લેખક દ્વારા 1857ની ઘટનાઓ પર અંગ્રેજીમાં લખવામાં આવેલી બહુ ઓછી નવલકથાઓ પૈકી એક છે. 2007માં નિવૃત્ત અંગ્રેજ સૈનિકો અને નાગરિકોએ, જેમાંથી કેટલાક યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા અંગ્રેજ સૈનિકોના વંશજો હતા, લખનૌની ફરતે ઘેરો ઘાલવાની જગ્યાની મુલાકાત લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જોકે, હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી ભારતીય જનતા પાર્ટીના ટેકા હેઠળ ભારતીય પ્રદર્શનકારીઓ હિંસા આચરશે તેવા ભયે અંગ્રેજ મુલાકાતીઓ સ્થળની મુલાકાત લઇ શક્યા ન હતા.<ref>{{cite web | title=UK India Mutiny ceremony blocked | website=BBC NEWS | date=2007-09-24 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7009742.stm | access-date=2025-11-16}}</ref> આ વિરોધ પ્રદર્શન છતાં સર માર્ક હેવલોક પોલીસ વ્યવસ્થા વટાવીને પોતાના પૂર્વજ જનરલ હેનરી હેવલોકની કબર સુધી પહોંચવામાં સફળ થયા હતા.<ref>{{cite web | last=Tripathi | first=Ram Dutt | title=Briton visits India Mutiny grave | website=BBC NEWS | date=2007-09-26 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7014281.stm | access-date=2025-11-16}}</ref> ==નોંધ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==સંદર્ભો== <div class="references-small"></div> ===પાઠ્ય પુસ્તકો અને શૈક્ષણિક મોનોગ્રાફ્સ=== * {{Citation| last = Alavi | first= Seema | year= 1996 | title= The Sepoys and the Company: Tradition and Transition 1770-1830 | publisher= Oxford University Press | page=340 | isbn = 0195634845}}. * {{Citation | last= Anderson | first= Clare | year= 2007 | title= Indian Uprising of 1857–8: Prisons, Prisoners and Rebellion | place= New York | publisher= Anthem Press | pages= 217 | isbn= 9781843312499 | url= http://atlantis.terrassl.net/anthempress.com/product_info.php?cPath=52&products_id=293&osCsid=9a2s9o8mdu8066m551rr407123 | format= | access-date= 2011-03-03 | archivedate= 2009-02-11 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090211011055/http://atlantis.terrassl.net/anthempress.com/product_info.php?cPath=52&products_id=293&osCsid=9a2s9o8mdu8066m551rr407123 }}. * {{Citation| last=Bandyopadhyay| first=Sekhara| year=2004| title=From Plassey to Partition: A History of Modern India| place=New Delhi | publisher=Orient Longman | pages=523| isbn=8125025960}}. * {{Citation| last=Bayly| first=Chistopher Alan | author-link=Christopher Alan Bayly | year=1988| title=Indian Society and the Making of the British Empire| publisher= Cambridge University Press | pages= 230| isbn=0521250927}}. * {{Citation| last=Bayly | first=Christopher Alan | author-link=Christopher Alan Bayly | year=2000| title=Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, c 1780-1870 | publisher= Cambridge University Press | pages=412 | isbn=0521570859}}. * {{Citation| last1=Bose| first1=Sugata | author1-link=Sugata Bose| last2=Jalal | first2=Ayesha | author2-link=Ayesha Jalal| year=2004| title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy| place=London | publisher=Routledge | edition=2nd | pages=253| isbn=0415307872}}. * {{Citation| last=Brown| first=Judith M.| year=1994| title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy| edition=2nd| publisher=Oxford University Press| pages=480| isbn=0198731132| url=http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139| access-date=2011-03-03| archivedate=2008-10-03| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081003054156/http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139}}. * {{Citation| last= Harris | first= John | year=2001 | title=The Indian Mutiny | place=Ware | publisher= Wordsworth Editions | pages =205 | isbn=1840222328 }}. * {{Citation| last = Hibbert | first = Christopher | year = 1980 | title = The Great Mutiny: India 1857 | publisher = Allen Lane | place=London | pages=472 |isbn =0140047522}}. * {{Citation| last=Judd| first=Denis| year=2004 | title=The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600-1947| publisher=Oxford University Press| pages=xiii, 280| isbn=0192803581| nopp=true}}. * {{Citation|last=Keene | first=Henry George | year= 1883 | title=Fifty-Seven. Some account of the administration of Indian Districts during the revolt of the Bengal Army | publisher=W.H. Allen | place=London | pages=145}}. * {{Citation| last1=Kulke| first1=Hermann | last2=Rothermund | first2=Dietmar| year=2004| title=A History of India| place=London| publisher=Routledge | edition=4th | pages=xii, 448| isbn=0415329205| nopp=true}}. * {{Citation| last=Ludden| first=David| year=2002| title=India And South Asia: A Short History| publisher=Oxford: Oneworld| pages=xii, 306| isbn=1851682376| url=http://www.oneworld-publications.com/cgi-bin/cart/commerce.cgi?pid=145&log_pid=yes| nopp=true| access-date=2011-03-03| archivedate=2011-07-16| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716062619/http://www.oneworld-publications.com/cgi-bin/cart/commerce.cgi?pid=145&log_pid=yes}}. * {{Citation| last1=Majumdar| first1=R.C. | last2=Raychaudhuri | first2=H.C. | last3=Datta | first3=Kalikinkar| year=1967| title=An Advanced History of India| place=London | publisher=Macmillan | edition=3rd | pages=1126 }}. * {{Citation| editor-last=Markovits| editor-first=Claude| year=2004| title=A History of Modern India 1480-1950| place=London| publisher=Anthem | pages=607| isbn=1843311526}}. * {{Citation| last1=Metcalf| first1=Barbara D. | last2=Metcalf | first2=Thomas R.| year=2006 | title=A Concise History of Modern India | edition=2nd |publisher=Cambridge University Press | pages= 337 | isbn=0521682258}}. * {{Citation| last=Metcalf | first=Thomas R.| year=1990| title=The Aftermath of Revolt: India, 1857-1870| place=New Delhi| publisher=Manohar | pages=352 | isbn=8185054991}}. * {{Citation| last = Metcalf | first = Thomas R. | year = 1997 | title = Ideologies of the Raj | publisher =Cambridge University Press | pages=256 | isbn = 0521589371}}. * {{Citation| last=Mukherjee | first=Rudrangshu |year = 2002| title=Awadh in Revolt 1857-1858: A Study of Popular Resistance | edition=2nd |place= London |publisher = Anthem | isbn= 1843310759}}. * {{Citation| last=Palmer | first=Julian A.B. | year=1966 | title=The Mutiny Outbreak at Meerut in 1857 | publisher=Cambridge University Press | pages=175| isbn=0521059011 }}. * {{Citation| last = Ray | first = Rajat Kanta | year = 2002 | title = The Felt Community: Commonality and Mentality before the Emergence of Indian Nationalism | publisher = Oxford University Press | pages=596 | isbn = 0195658639}}. * {{Citation | last=Robb | first=Peter | year=2002 | title=A History of India | place=Basingstoke | publisher=Palgrave | pages=344 | isbn=0333691296 }}. * {{Citation | last=Roy | first= Tapti | year=1994 | title=The politics of a popular uprising: Bundelkhand 1857 | place=Delhi | publisher=Oxford University Press | isbn=0195636120 | pages=291}}. * {{Citation | last=Stanley | first=Peter | year=1998 | title=White Mutiny: British Military Culture in India, 1825-1875 | place=London | publisher=Hurst | pages=314 | isbn=1850653305}}. * {{Citation| last=Stein | first=Burton | year=2001| title=A History of India| place=New Delhi | publisher= Oxford University Press | pages=432| isbn=0195654463}}. * {{Citation| last=Stokes| first=Eric | year=1980 | title=The Peasant and the Raj: Studies in Agrarian Society and Peasant Rebellion in Colonial India| publisher=Cambridge University Press| pages=316| isbn = 0521297702}}. * {{Citation | last1=Stokes| first1=Eric | last2 = Bayly |first2 = C.A. (ed.)| year = 1986 | title = The Peasant Armed: The Indian Revolt of 1857 | place=Oxford| publisher=Clarendon | pages=280 | isbn = 0198215703}}. * {{Citation | last=Taylor | first=P.J.O. | year=1997 | title=What really happened during the mutiny: a day-by-day account of the major events of 1857-1859 in India | place=Delhi | publisher=Oxford University Press| pages=323 | isbn=0195641825 }}. * {{Citation | last=Wolpert | first=Stanley | authorlink=Stanley Wolpert| year=2004 | title=A New History of India| edition=7th |publisher=Oxford University Press| pages=530 | isbn=0195166787}}. ===જર્નલો અને સંગ્રહોમાં લેખો=== * {{Citation | doi = 10.1017/S0026749X00016097 | last = Alavi | first = Seema | year = Feb., 1993 | title = The Company Army and Rural Society: The Invalid ''Thanah'' 1780-1830 | journal = Modern Asian Studies | volume = 27 | issue = 1 | pages = 147–178 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X%28199302%2927%3A1%3C147%3ATCAARS%3E2.0.CO%3B2-T }} * {{Citation | doi = 10.1017/S0026749X00013913 | last = Baker | first = David | year = 1991 | title = Colonial Beginnings and the Indian Response: The Revolt of 1857-58 in Madhya Pradesh | journal = Modern Asian Studies | volume = 25 | issue = 3 | pages = 511–543 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X%28199107%2925%3A3%3C511%3ACBATIR%3E2.0.CO%3B2-6 }} * {{Citation | last = Blunt | first = Alison | year = July, 2000 | title = Embodying war: British women and domestic defilement in the Indian «Mutiny», 1857–8 | journal = Journal of Historical Geography | volume = 26 | issue = 3 | pages = 403–428 | doi = 10.1006/jhge.2000.0236 }} * {{Citation | last = English | first = Barbara | year = Feb., 1994 | title = The Kanpur Massacres in India in the Revolt of 1857 | journal = Past and Present | volume =0 | issue = 142 | pages = 169–178 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0031-2746%28199402%290%3A142%3C169%3ATKMIII%3E2.0.CO%3B2-L }} * {{Citation | last1=Frykenberg | first1=Robert E. | last2= | first2= | chapter=India to 1858 | pages = 194–213 | date= | year=2001 | editor1-last=Winks | editor1-first=Robin | editor2-last= | editor2-first= | title=Oxford History of the British Empire: Historiography |volume= | place= | publisher=Oxford and New York: Oxford University Press | isbn=0199246807 }} * {{Citation | surname1 = Hasan | given1 = Farhad | year = 1998 | title = Review of Tapti Roy, The Politics of a Popular Uprising, OUP, 1994. | journal = Social Scientist | volume = 26 | issue = 1 | pages = 148–151 }}. * {{Citation | last = Klein | first = Ira | year = 2000 | title = Materialism, Mutiny and Modernization in British India | journal = Modern Asian Studies | volume = 34 | issue = 3 | pages = 545–580 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X%28200007%2934%3A3%3C545%3AMMAMIB%3E2.0.CO%3B2-I }} * {{Citation | doi = 10.1080/0043824032000078072 | last = Lahiri | first = Nayanjot | year = Jun., 2003 | title = Commemorating and Remembering 1857: The Revolt in Delhi and Its Afterlife | journal = World Archaeology | volume = 35 | issue = 1 | pages = 35–60 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0043-8243%28200306%2935%3A1%3C35%3ACAR1TR%3E2.0.CO%3B2-C }} * {{Citation | last = Mukherjee | first = Rudrangshu | year = Aug., 1990 | title = 'Satan Let Loose upon Earth': The Kanpur Massacres in India in the Revolt of 1857 | journal = Past and Present | volume = | issue = 128 | pages = 92–116 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0031-2746%28199008%290%3A128%3C92%3A%22LLUET%3E2.0.CO%3B2-2 }} * {{Citation | last = Mukherjee | first = Rudrangshu | year = Feb., 1994 | title = The Kanpur Massacres in India in the Revolt of 1857: Reply | journal = Past and Present | volume =0 | issue = 142 | pages = 178–189 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0031-2746%28199402%290%3A142%3C178%3ATKMIII%3E2.0.CO%3B2-J }} * {{Citation | surname1 = Nanda | given1 = Krishan | year = 1965 | title = The Western Political Quarterly, Vol. 18, No. 3 (Sep., 1965), pp. 700-701 | url = | publisher = University of Utah on behalf of the Western Political Science Association | isbn= }}. * {{Citation | doi = 10.1017/S0026749X00016115 | last = Roy | first = Tapti | year = Feb., 1993 | title = Visions of the Rebels: A Study of 1857 in Bundelkhand | journal = Modern Asian Studies | volume = 27 | issue = 1 | pages = 205–228 (Special Issue: How Social, Political and Cultural Information Is Collected, Defined, Used and Analyzed) | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X%28199302%2927%3A1%3C205%3AVOTRAS%3E2.0.CO%3B2-P }} * {{Citation | last = Stokes | first = Eric | year = Dec., 1969 | title = Rural Revolt in the Great Rebellion of 1857 in India: A Study of the Saharanpur and Muzaffarnagar Districts | journal = The Historical Journal | volume = 12 | issue = 4 | pages = 696–627 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0018-246X%28196912%2912%3A4%3C606%3ARRITGR%3E2.0.CO%3B2-P }} * {{Citation | last1=Washbrook | first1=D. A. | last2= | first2= | chapter=India, 1818-1860: The Two Faces of Colonialism | pages = 395–421 | date= | year=2001 | editor1-last=Porter | editor1-first=Andrew | editor2-last= | editor2-first= | title=Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century |volume= | place= | publisher=Oxford and New York: Oxford University Press | isbn=0199246785 }} ===અન્ય ઇતિહાસો=== * ડેલરિમ્પલ, વિલિયમ. 2006. ''ધ લાસ્ટ મુઘલ'' . વાઇકિંગ પેંગ્વિન, 2006, ISBN 0-67099-925-3 * {{Citation | last = David | first = Saul | year = 2003 | title = The Indian Mutiny: 1857 | publisher = London: [[Penguin Books]], Pp. 528 |isbn = 0141005548}} * મિશ્રા, અમરેશ. 2007. ''વોર ઓફ સિવિલાઇઝેશન્સ: ધ લોન્ગ રિવોલ્યુશન (ઇન્ડિયા ઇ.સ. 1857, 2 ભાગ.)'' , ISBN 9788129112828 * વોર્ડ, એન્ડ્રૂ. અવર બોન્સ આર સ્કેટર્ડ. ન્યૂ યોર્ક: હોલ્ટ એન્ડ કંપની, 1996. ===પ્રથમ વ્યક્તિના લેખ અને ક્લાસિક ઇતિહાસો=== * બાર્ટર, કેપ્ટન રિચાર્ડ ''ધ સીઝ ઓફ દિલ્હી'' .''મ્યુટિની મેમરીઝ ઓફ એન ઓલ્ડ ઓફિસર'' , લંડન, ધ ફોલિયો સોસાયટી, 1984. * કેમ્પબેલ, સર કોલિન. નેરેટિવ ઓફ ધ ઇન્ડિયન રિવોલ્ટ. લંડન: જ્યોર્જ વિકર્સ, 1858. * કોલીયર, રિચાર્ડ. ધ ગ્રેટ ઇન્ડિયન મ્યુટિની. ન્યૂ યોર્ક: ડ્યુટન, 1964. * ફોરેસ્ટ, જ્યોર્જ ડબલ્યુ. "એ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની", વિલિયમ બ્લેકવૂડ એન્ડ સન્સ, લંડન, 1904. (4 ભાગ). * ફિચેટ, ડબલ્યુ. એચ., બી.એ. એલએલ. ડી., ''એ ટેલ ઓફ ધ ગ્રેટ મ્યુટિની'' , સ્મિથ, એલ્ડર એન્ડ કંપની, લંડન, 1911. * ઇંગ્લિસ, જુલિયા સેલિના, લેડી, 1833–1904, [http://digital.library.upenn.edu/women/inglis/lucknow/lucknow.html ''ધ સીઝ ઓફ લખનૌ: એ ડાયરી'' ], લંડન: જેમ્સ આર. ઓસ્ગૂડ, મેકઇવૈઇન એન્ડ કંપની, 1892. [http://digital.library.upenn.edu/women/writers.html એ સેલિબ્રેશન ઓફ વિમેન રાઇટર્સ] ખાતે ઓનલાઇન. * ઇન્સ, લેફ્ટનન્ટ જનરલ મેકલીઓડ: ''ધ સિપાહી રિવોલ્ટ'' , એ. ડી. ઇન્સ એન્ડ કંપની, લંડન, 1897. * કાયે, જોહન વિલિયમ. એ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ સિપાહી વોર ઇન ઇન્ડિયા (3 ભાગ). લંડન: ડબલ્યુ. એચ. એલેન એન્ડ કંપની, 1878. * કાયે, સર જોહન એન્ડ મોલેસન, જી.બી.: ''ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની ઓફ 1857'' , રુપા એન્ડ કંપની, દિલ્હી, (પ્રથમ આવૃત્તિ 1890) પુનઃમુદ્રણ 2005. * {{Citation| last = Khan |first = Syed Ahmed| authorlink = Syed Ahmed Khan | year = 1859 | title = Asbab-e Baghawat-e Hind'' | publisher = Translated as ''The Causes of the Indian Revolt'', [[Allahabad]], 1873}} * મોલેસન, કર્નલ જી. બી. ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની ઓફ 1857. ન્યૂ યોર્ક: સ્ક્રિબનર એન્ડ સન્સ, 1891. * માર્ક્સ, કાર્લ અને ફ્રીડરીક ઇન્જેલ્સ. ધ ફર્સ્ટ ઇન્ડિયન વોર ઓફ ઇનડિપેન્ડન્સ 1857-1859. મોસ્કો: ફોરેન લેન્ગ્વેજીસ પબ્લિશિંગ હાઉસ, 1959. * પાંડે, સીતા રામ, ''ફ્રોમ સિપાહી ટુ સુબેદાર, બિઇંગ ધ લાઇફ એન્ડ એડવેન્ચર ઓફ સુબેદાર સીતા રામ, બેંગાલ નેટિવ આર્મીના મૂળ ઓફિસર, પોતાની જાતે લખાયેલું'' , ભાષાંતર. લેફ્ટનન્ટ કર્નલ નોર્ગેટ, (લાહોર: બેંગાલ સ્ટાફ કોર્પ્સ, 1873), આવૃત્તિ. જેમ્સ લન્ટ, (દિલ્હી: વિકાસ પબ્લિકેશન્સ, 1970). * રેઇકિસ, ચાર્લ્સ: ''નોટ્સ ઓન ધ રિવોલ્ટ ઇન ધ નોર્થ-વેસ્ટર્ન પ્રોવિન્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' , લોન્ગમેન, લંડન, 1858. * રોબર્ટ્સ, ફીલ્ડ માર્શલ લોર્ડ, ''ફોર્ટી વન યર્સ ઇન ઇન્ડિયા'' , રિચાર્ડ બેન્ટલી, લંડન, 1897 {{Gutenberg|no=16528|name=Forty-one years in India}} * રસેલ, વિલિયમ હોવર્ડ, ''માય ડાયરી ઇન ઇન્ડિયા ઇન ધ યર્સ 1858-9'' , રૂટલેજ, લંડન, 1860, (2 ભાગ) * સેન, સુરેન્દ્ર નાથ, ''એઇટીન ફિફ્ટી સેવન'' , (મૌલાના અબ્દુલ કલામ આઝાદ દ્વારા પ્રસ્તાવના સાથે), ભારતીય માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, દિલ્હી, 1957. * થોમસન, મોબ્રે (કેપ્ટન), "ધ સ્ટોરી ઓફ કાનપુર: ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની 1857", ડોનોવન, લંડન, 1859. * ટ્રેવેલ્યાન, સર જ્યોર્જ ઓટ્ટો, ''કાનપુર'' , ઇન્ડસ, દિલ્હી, (પ્રથમ આવૃત્તિ 1865), પુનઃમુદ્રણ 2002. * વિલ્બરફોર્સ, રેજિનાલ્ડ જી, ''એન અનરેકોર્ડેડ ચેપ્ટર ઓફ ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની, બીઇંગ ધ પર્સનલ રેમિનિસેન્સિસ ઓફ રેજિનાલ્ડ જી. વિલ્બરફોર્સ, લેટ 52<sup>મી</sup> ઇન્ફન્ટ્રી, કમ્પાઇલ્ડ ફ્રોમ અ ડાયરી એન્ડ લેટર્સ રિટન ઓન ધ સ્પોટ'' લંડન: જોહન મુરે 1884, ફેક્સિમિલી પુનઃમુદ્રણ: ગુડગાંવ: ધ એકેડેમિક પ્રેસ, 1976. ===તૃતીય સૂત્રો=== * "ભારતીય બળવો." જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન. ઓનલાઇન. http://www.eb.com:180/cgi-bin/g?DocF=micro/342/91.html{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 23 માર્ચ 1998. * "[http://www.eb.com:180/cgi-bin/g?DocF=index/in/dia/73.html લી-એનફીલ્ડ રાઇફલ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}." જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન. 3 માર્ચ 1998. ===કાલ્પનિક અને વર્ણનાત્મક સાહિત્ય=== * કોનન ડોયલી, આર્થર "ધ સાઇન ઓફ ધ ફોર" શેરલોક હોલ્મ્સને દર્શાવતી નવલકથા, મૂળ ''લિપ્પિનકોટ્સ મન્થલી મેગેઝીન'' માં પ્રસિદ્ધ થઇ હતી. 1890. પુનઃમુદ્રણ * ફેરેલ, જે.જી. ''ધ સીઝ ઓફ કૃષ્ણપુર'' . ન્યૂ યોર્ક: કેરોલ એન્ડ ગ્રાફ, 1985 (મૂળ. 1973; બૂકર પુરસ્કાર વિજેતા). * ફેન, ક્લાઇવ રોબર્ટ. ''ફોર ધ ઓલ્ડ ફ્લેગ: એ ટેલ ઓફ ધ મ્યુટિની'' . લંડન: સેમ્પ્સન લો, 1899. * ફ્રેઝર, જ્યોર્જ મેકડોનાલ્ડ. ''ફ્લેશમેન ઇન ધ ગ્રેટ ગેમ'' . લંડન: બારી એન્ડ જેન્કિન્સ, 1975. * ગ્રાન્ટ, જેમ્સ. ''ફર્સ્ટ લવ એન્ડ લાસ્ટ લવ: એ ટેલ ઓફ ધ મ્યુટિની'' . ન્યૂ યોર્ક: જી. રૂટલેજ એન્ડ સન્સ, 1869. * કાયે, મેરી માર્ગારેટ. ''શેડો ઓફ ધ મૂન'' . ન્યૂ યોર્ક: સેન્ટ માર્ટિન્સ પ્રેસ, 1979. * કિલવર્થ, ગેરી ડગલાસ. ''બ્રધર્સ ઓફ ધ બ્લેડ'' : કોન્સ્ટેબલ એન્ડ રોબિનસન, 2004. * માસ્ટર્સ, જોહન. ''નાઇટરનર્સ ઓફ બેંગાલ'' . ન્યૂ યોર્ક: વાઇકિંગ પ્રેસ, 1951. * રેઇકિસ, વિલિયમ સ્ટીફન. ''12 યર્સ ઓફ એ સોલ્જર્સ લાઇફ ઇન ઇન્ડિયા'' . બોસ્ટન: ટિકનર એન્ડ ફીલ્ડ્સ, 1860. * રોસેટી, ક્રિસ્ટિના જ્યોર્જીના. "ઇન ધ રાઉન્ડ ટાવર એટ ઝાંસી, જૂન 8, 1857." ''ગોબ્લિન માર્કેટ એન્ડ અધર પોએમ્સ.'' 1862. * અનુરાગ કુમાર. ''રિકેલ્સિટ્રાન્સ: લખનૌમાં 1857-58માં બનેલી ઘટનાઓને આધારિત નવલકથા'' . લખનૌ: એઆઇપી (AIP) બુક્સ, લખનૌ 2008. * સ્ટુઅર્ટ, વી.એ. ધ એલેક્ઝાન્ડર શેરિડન સિરીઝ: # 2: 1964. ધ સિપોય મ્યુટિની'''' ; # 3: 1974. ''મેસાકર એટ કાનપુર'' ; # 4: 1974. ''ધ કેનોન્સ ઓફ લખનૌ'' ; 1975. # 5: ''ધ હેરોઇક ગેરિસન'' . પુનઃમુદ્રણ 2003 મેકબુક્સ પ્રેસ દ્વારા. (નોંધ: # 1 - ''વિક્ટર્સ એન્ડ લોર્ડ્સ'' ડીલ્સ વિથ ધ ક્રિમીયન વોર.) == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00routesdata/1800_1899/1857revolt/nanasahib/nanasahib.html * [http://1857mutiny.com સિપોય બ્લોગ, 1857ના બળવાના દિવસે દિવસની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127084724/http://1857mutiny.com/ |date=2020-11-27 }} * ''ટ્રુથ બિહાઇન્ડ 1857'' panthic.org [http://www.panthic.org/news/129/ARTICLE/2623/2006-07-16.html ભાગ I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112003713/http://www.panthic.org/news/129/ARTICLE/2623/2006-07-16.html |date=2021-01-12 }}, [http://www.panthic.org/news/129/ARTICLE/2639/2006-07-23.html ભાગ II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210113071003/http://www.panthic.org/news/129/ARTICLE/2639/2006-07-23.html |date=2021-01-13 }}, [http://www.panthic.org/news/125/ARTICLE/2660/2006-07-30.html ભાગ III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710210000/http://www.panthic.org/news/125/ARTICLE/2660/2006-07-30.html |date=2020-07-10 }} * [http://sify.com/itihaas/fullstory.php?id=13375033 ફર્સ્ટ વોર ઓફ ઇનડિપેન્ડન્સ - સિફી] * [http://www.1857.in 1857 ફર્સ્ટ ફ્રીડમ ફાઇટ:: १८५७ :: अखंड भारतम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721145918/http://www.1857.in/ |date=2011-07-21 }} * [http://www.twocircles.net/2007jul10/1857_was_not_first_war_independence.html 1857 વોસ નોટ ધ ફર્સ્ટ વોર ઓફ ઇનડિપેન્ડન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730083729/http://twocircles.net/2007jul10/1857_was_not_first_war_independence.html |date=2012-07-30 }} * [http://defencejournal.com/dec99/1857.htm ડેવલપમેન્ટ ઓફ સિચ્યુએશન-જાન્યુઆરી ટુ જુલાઈ 1857 - મેજર (નિવૃત્ત) આગા હુમાયુ અમીન વોશિંગ્ટન ડીસીથી defencejounal.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209171358/http://defencejournal.com/dec99/1857.htm |date=2006-12-09 }} * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/intoc.html ધ લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ (યુએસ (US)) - રિસર્ચ સેન્ટર્સ - કન્ટ્રીસ્ટડી - ઇન્ડિયા @ 1857] * [http://www.zum.de/whkmla/military/19cen/sepoy185758.html એલેક્ઝાન્ડર ગાન્સે (વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી એટ કેએમએલએ (KMLA) - મ્યુટિની 1857] * [http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html ધ સિપોય વોર ઓફ 1857 - Emory.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114213449/http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html |date=2013-01-14 }} * [http://www.britishempire.co.uk/forces/armycampaigns/indiancampaigns/mutiny/mutiny.htm ધ ઇન્ડિયન મ્યુટિની BritishEmpire.co.uk] * [http://www.war-art.com/indian_mutiny1.htm 1857ની ઘટનાને લગતા ચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814125327/http://www.war-art.com/indian_mutiny1.htm |date=2012-08-14 }} * [http://www.nationalarchives.gov.uk/catalogue/RdLeaflet.asp?sLeafletID=31&amp;j=1 બ્રિટીશ આર્મી ઓફિસિયલ રેકોર્ડ્સ ઓફ ધ એરા] * કાર્લ માર્ક્સ, ''ન્યૂ યોર્ક ટ્રિબ્યુન'' , 1853–1858, [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/india/index.htm ધ રિવોલ્ટ ઇન ઇન્ડિયા marxists.org] * [http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/pop_ups/07/south_asia_indian_mutiny_/html/1.stm ઇન પિક્ચર્સ: રેર ઇમેજિસ ઓફ ધ 1857 અપરાઇઝિંગ ઇન ઇન્ડિયા], ''બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ'' , 12 મે 2007 * [http://www.national-army-museum.ac.uk/exhibitions/indiaRising/ ઇન્ડિયા રાઇઝિંગ નેશનલ આર્મી મ્યુઝિયમ (યુકે (UK))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719102318/http://www.national-army-museum.ac.uk/exhibitions/indiaRising/ |date=2009-07-19 }} * [http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9952 એ ગ્રેટ બ્રિટીશ ટ્રેડિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516002700/http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9952 |date=2011-05-16 }}, જોહન ન્યૂઝિન્ગર ઓન ધ ગ્રેટ ઇન્ડિયન રેબિલિયન, ''સોશિયાલિસ્ટ રિવ્યૂ'' , મે 2007. * [http://www.kapadia.com/NativeNarrative/NarrativeofMunshiJeewanLal.htm નેરેટિવ ઓફ મુન્શી જીવણ લાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231205/http://www.kapadia.com/NativeNarrative/NarrativeofMunshiJeewanLal.htm |date=2007-09-26 }} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] [[શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ]] 5pdfkcsumosksnym0endt6w3te8unb8 રાહુલ ગાંધી 0 30719 907931 907391 2026-11-21T05:03:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907931 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox officeholder | name = રાહુલ ગાંધી | honorific-suffix = લોકસભા સાંસદ | image = [[File:Rahul Gandhi, May 2018.png|250px]] | imagesize = 200px | office = પ્રમુખ, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | term_start = 16 ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | term_end = ૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ | predecessor = [[સોનિયા ગાંધી]] | successor = [[સોનિયા ગાંધી]] | office1 = અધ્યક્ષ, [[ભારતીય યુવા કોંગ્રેસ]] | term_start1 = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭ | term_end1 = | predecessor1 = પદ સ્થાપિત | successor1 = | office2 = અધ્યક્ષ, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી સંગઠન]] | term_start2 = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭ | term_end2 = | predecessor2 = પદ સ્થાપિત | successor2 = | office3 = મહાસચિવ, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | term_start3 = ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭ | term_end3 = ૧૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩ | office4 = [[લોકસભા|સંસદ]] ના [[સાંસદ, લોકસભા|સાંસદ]]<br>[[વાયનાડ]], [[કેરળ]] | term_start4 = ૨૩ મે ૨૦૧૯ | term_end4 = ૨૩ માર્ચ ૨૦૨૩ | predecessor4 = | successor4 = | office5 = ઉપાધ્યક્ષ, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | term_start5 = ૧૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩ | term_end5 = ૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | predecessor5 = પદ સ્થાપિત | successor5 = પદ સ્થગિત | birth_date = {{birth date and age|1970|6|19|df=y}} | birth_place = [[દિલ્હી]], [[ભારત]] | residence = ૧૨, તુઘલક લેન [[દિલ્હી]], [[ભારત]] | religion = | nationality = [[ભારતીય]] | relations = નહેરુ-ગાંધી પરિવાર | parents = [[રાજીવ ગાંધી]]<br>[[સોનિયા ગાંધી]] | death_date = | death_place = | party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | alma_mater = દિલ્હી યુનિવર્સિટી<br>હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી<br>રોલીન્સ કોલેજ<br>ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રીજ | profession = રાજનેતા | signature = Signature_of_Rahul_Gandhi.svg }} '''રાહુલ ગાંધી''' (દેવનાગરી: राहुल गांधी; જન્મ ૧૯ જૂન ૧૯૭૦) [[ભારત]]ના ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પક્ષના રાજકારણી છે.<ref>{{cite web|author=Sudip Mazumdar|date=25 December 2006|title=Charisma Is Not Enough|url=http://www.msnbc.msn.com/id/16241337/site/newsweek/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127214227/http://www.msnbc.msn.com/id/16241337/site/newsweek/|archive-date=2007-01-27|access-date=2007-02-09|publisher=''[[Newsweek|Newsweek International]]''}}</ref> તેઓ કેરળની વાયનાડના સાંસદ છે.<ref>{{cite news |title=Gandhi detergent washes away caste |publisher=''[[The Times of India]]'' |author=Vidya Subrahmaniam |date=18 April 2004 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/623458.cms |access-date=2007-02-09 }}</ref> તેઓ ઇન્દિરા ગાંધીના પૌત્ર તથા નહેરુ-ગાંધી પરિવારની ચોથી પેઢીના છે. રાહુલ ગાંધી એક ભારતીય રાજકારણી છે. તેઓ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] ના પૂર્વ પ્રમુખ અને ૧૭ મી લોકસભાના સભ્ય, [[કેરળ]]ના વાયનાડથી છે. તે ઉપરાંત, ગાંધી '''ભારતીય યુવા કૉંગ્રેસ'''ના અને '''ભારતીય રાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી સંગઠન'''ના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપે છે. રાહુલનો જન્મ સોનિયા અને [[રાજીવ ગાંધી]] ના નેહરુ-ગાંધી પરિવારમાં થયો હતો, જ્યારે સુરક્ષાનાં કારણોસર રાહુલે સ્કૂલમાં સ્થાન લીધું હતું. તેમણે ઉપનામ હેઠળ વિદેશમાં અભ્યાસ કર્યો હતો, તેમની ઓળખ માત્ર કેટલાક પસંદગીઓ માટે જાણીતી છે જેમાં યુનિવર્સિટીના અધિકારીઓ અને સુરક્ષા એજન્સીઓ પણ સામેલ છે. રોલિન્સ અને કેમ્બ્રિજની યુનિવર્સિટીઓમાં ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન્સ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સ્ટડીઝમાં ડિગ્રી પ્રાપ્ત કર્યા પછી, ગાંધીએ મુંબઇ સ્થિત ટેકનોલોજી આઉટસોર્સિંગ કંપની બૉપોસ સર્વિસીઝ પ્રાઇવેટ લિમિટેડની સ્થાપના કરતા પહેલાં લંડનમાં એક મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટિંગ ફર્મ મોનિટર ગ્રૂપમાં કામ કર્યું હતું. ૨૦૦૪માં ગાંધીએ રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો, તે પહેલાં જાહેર ક્ષેત્રમાં દૂર રહ્યા હતા. તેમણે સફળતાપૂર્વક અમેઠી બેઠકથી ૨૦૦૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ લડી હતી, જે અગાઉ તેમના પિતા દ્વારા યોજાયેલી બેઠક હતી; તેઓ ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૪માં આ મતવિસ્તારમાંથી ફરી જીત્યા હતા. પક્ષના રાજકારણ અને રાષ્ટ્રીય સરકારમાં તેમની મોટી સંડોવણી માટે કૉંગ્રેસ પક્ષના નિવૃત્ત સૈનિકો તરફથી કોલ્સ વચ્ચે, ગાંધી વર્ષ ૨૦૧૩માં કોંગ્રેસ ઉપાધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયા હતા, તેમણે અગાઉ જનરલ સેક્રેટરી તરીકે સેવા આપી હતી. ૨૦૧૪ની ભારતીય સામાન્ય ચૂંટણીમાં ગાંધીએ કોંગ્રેસની ઝુંબેશ ચલાવી હતી; પાર્ટીએ તેના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કર્યું હતું, ૨૦૦૯ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં ૨૦૬ બેઠકોની સરખામણીમાં માત્ર ૪૪ બેઠકો જીતી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૭માં ગાંધી કૉંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા હતા અને જુલાઇ ૨૦૧૯માં લોકસભાની ચૂંટણી પછી તેમણે પોતાના પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું; ત્યારબાદ તેમનાં માતા સોનિયા ગાંધી પક્ષનાં કામચલાઉ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યાં.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/rahul-gandhi-resigns-bjp-support-parties-react-1561251-2019-07-03|title=Rahul Gandhi resigns as Congress chief, BJP comes out to support decision|last=DelhiJuly 3|first=India Today Web Desk New|last2=July 3|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2020-09-18|last3=Ist|first3=2019 17:31}}</ref> અલબત્ત તેઓ રાજીવ ગાંધી ફાઉંડેશન અને રાજીવ ગાંધી ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી છે. ==પ્રારંભિક જીવન== રાહુલ ગાંધીનો જન્મ [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં થયો હતો, ભારતના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન [[રાજીવ ગાંધી]] અને પૂર્વ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષા [[સોનિયા ગાંધી|સોનિયા ગાંધી]]ના બે બાળકોમાં તેઓ પ્રથમ છે. પ્રિયંકા ગાંધીના તે મોટાભાઈ છે. તેમના દાદી [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇન્દિરા ગાંધી]] ભારતના વડાપ્રધાન હતા અને તેમના વડ-દાદા [[જવાહરલાલ નહેરુ]] ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન હતા.<ref>{{cite web | title = Does Congress want to perpetuate Nehru-Gandhi dynasty? | publisher = ''[[Samachar]]'' | author = M.V.Kamath | date = | url = http://www.samachar.com/features/290905-features.html | access-date = 2007-02-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061028203930/http://samachar.com/features/290905-features.html | archive-date = 2006-10-28 | url-status = dead }}</ref> [[દહેરાદૂન]] ([[ઉત્તરાંચલ|ઉત્તરાખંડ]])ની દૂન સ્કૂલમાં પ્રવેશ પહેલા તેઓ દિલ્હીની સેન્ટ. કોલંબા સ્કુલમાં<ref name="oneindia">{{cite web | title = Rahul Gandhi:Biography | publisher = ''[[oneindia.in]]'' | author = George Iype | date = 23 March 2004 | url = http://living.oneindia.in/celebrity/other-celebrities/2008/rahul-gandhi-biography.html | access-date = 2007-02-09 | archive-date = 2008-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080410180547/http://living.oneindia.in/celebrity/other-celebrities/2008/rahul-gandhi-biography.html | url-status = dead }}</ref> હતા. ઉપરાંત તેઓ તેમના પિતાની ''અલ્મા મેટર'' માં<ref>{{cite web | title = Indian Politician - Profile of Rajiv Gandhi | author = | date = | url = searchindia.com/search/indian-politicians-rajiv-gandhi.html | access-date = 2007-02-09 }}</ref> પણ હતા, સુરક્ષાના કારણોને ધ્યાને રાખીને 1981થી 83 સુધી તેઓને ઘરમાં જ શિક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="NYTimes">{{cite news | title = Foes of Gandhi make targets of his children | publisher = ''[[New York Times]]'' | author = Sanjay Hazarika | date = 16 July 1989 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DEEDE1130F935A25754C0A96F948260&partner=rssnyt&emc=rss | access-date = 2008-12-12 }}</ref> 1994માં ફ્લોરિડાની રોલિન્સ કૉલેજમાંથી તેમણે બી.એ. (B.A.) પૂરૂ કર્યું.<ref>''[http://www.hindustantimes.com/news/181_1902159,0008.htm ધી હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930055445/http://www.hindustantimes.com/news/181_1902159,0008.htm |date=2007-09-30 }}'' , 16 જાન્યુઆરી 2007</ref> 1995માં ટ્રિનિટી કૉલેજ કેમ્બ્રિજ ખાતેથી તેમણે ડેવલોપમેન્ટ સ્ટડિઝ વિષયમાં એમ.ફિલ. (M.Phil.) પૂરુ કર્યુ.<ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/2009/04/29/stories/2009042961201100.htm | title=Cambridge varsity confirms Rahul’s qualifications | publisher=[[The Hindu]] | date=29 April 2009 | access-date=2009-08-09 | location=Chennai, India | archive-date=2009-06-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090603135550/http://www.hindu.com/2009/04/29/stories/2009042961201100.htm | url-status=dead }}</ref> ==કારકિર્દી== ===કોર્પોરેટ કારકિર્દી === સ્નાતક થયા બાદ રાહુલ ગાંધીએ મિશેલ પોર્ટર સંચાલિત એક વહીવટીય સલાહકાર કંપની મોનિટર ગ્રુપમાં કામ કર્યુ હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2004/apr/13rajeev.htm|title=The Great White Hope: The Son Also Rises}}</ref> 2002માં તેઓ [[મુંબઈ|મુંબઇ]]-સ્થિત ટેક્નૉલોજી આઉટસોર્સિંગ કરતી કંપની બેકોપ્સ સર્વિસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના અધ્યક્ષોમાં એક હતા.<ref>[http://www.rediff.com/money/2004/jun/24rahul.htm વોન્ટ ટુ બી સીઈઓ ઓફ રાહુલ ગાંધીસ ફર્મ?] રેડિફ. કોમ "તેણે બીપીઓ સાહસ શરૂ કર્યું, બેકઓપ સર્વિસ પ્રાઇલેટ લિમિટેડ... કોલ સેન્ટર -જે મુંબઈ સ્થિત એન્જિનિયરિંગ વિશેની માહિતી પૂરી પાડતી કાર્યવાહી અને માળખાકીય આયોજન સેવાઓ હતી... જેને પાછળથી દિલ્હીમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી, મે 28, 2002 ... ગાંધી અને પરિવારિક મિત્ર મનોજ મુટ્ટુ તે બંનેના નિર્દેશક છે."</ref> ===રાજકીય કારકિર્દી=== 2003માં, રાજકારણમાં રાહુલ ગાંધીનો પ્રવેશ મુદ્દો માધ્યમોમાં મોટે પાયે છવાયેલો રહ્યો હતો, જોકે તેમણે તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા કરી ન હતી.<ref name="TOI_18Jan2003">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/34775615.cms |title=Rahul Gandhi coming into his own? |date=18 Jan 2003 |access-date=2009-05-17 |publisher=The Times of India }}</ref> તેઓ જાહેર પ્રસંગોએ તેમજ કોંગ્રેસની બેઠકમાં તેમની માતા સાથે જોવા મળતા.<ref name="TOI_18Jan2003"></ref> આ ઉપરાંત તેમણે [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] નો સદ્દભાવના પ્રવાસ કર્યો, જ્યાં 14 વર્ષ બાદ પ્રથમ વાર બંને દેશો વચ્ચે યોજાયેલી એક દિવસીય આંતર રાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ શ્રેણી જોવા તેઓ બહેન પ્રિયંકા ગાંધી સાથે ગયા હતા.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4368099.stm | work=BBC News | title=Musharraf mother meets Indian PM | date=21 March 2005 | access-date=22 May 2010}}</ref> 2004માં તેમણે અને [[પ્રિયંકા ગાંધી]] એ પિતાની પૂર્વે રહેલી બેઠક અમેઠીની મુલાકાત લીધી, તે સમયે બંને રાજકારણમાં જોડાશે તેવી ચર્ચાએ વેગ પકડ્યો. આ સમયે આ બેઠક સોનિયા ગાંધી અંતર્ગત હતી. તેમણે કોઇ નિશ્ચિત નિર્ણય આપવાનું ટાળ્યું અને કહ્યુ કે, “હું રાજકારણથી વિરુદ્ધ નથી. જો કે હું ક્યારે રાજકારણમાં પ્રવેશ કરીશ એ નિશ્ચિત નથી, પરંતુ કરીશ જરૂર."<ref name="amethihistory"></ref> માર્ચ 2004માં, તેમણે રાજકારણમાં પોતાના પ્રવેશની જાહેરાત કરતા કહ્યું કે તેઓ [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]માં પિતાની પૂર્વ બેઠક અમેઠીથી 2004ની [[લોક સભા|લોક સભા]] ચૂંટણીમાં લડશે.<ref name="amethi">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3619123.stm | work=BBC News | title=Rahul attacks 'divisive' politics | date=12 April 2004 | access-date=22 May 2010}}</ref> વિમાન અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા પૂર્વે તેમના કાકા સંજય ગાંધીની આ બેઠક હતી. ઉપરાંત નજીકની [[રાયબરેલી]] બેઠક પર ફેરબદલ ન થઈ ત્યાં સુધી તેમની માતા [[સોનિયા ગાંધી]] પણ આ બેઠક પરથી ચૂંટણી લડતા હતા. એક સમયે ઉત્તર પ્રદેશમાં કોંગ્રેસનું વર્ચસ્વ ખૂબ જ ઓછું હતું, લોકસભાની કુલ 80 બેઠકોમાંથી ફક્ત 10 બેઠકો જ કોંગ્રેસ પાસે હતી.<ref name="amethihistory">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3557045.stm | work=BBC News | title=Gandhi fever in Indian heartlands | date=22 March 2004 | access-date=22 May 2010 | first=Sanjoy | last=Majumder}}</ref> એ સમયે તેમની આ પહેલથી રાજકીય ટીકાકારો ખૂબ આશ્ચર્ય પામ્યા, તેઓ માનતા હતા કે તેમના કરતા બહેન પ્રિયંકા વધુ પ્રભાવશાળી હતા, અને તેમની સફળ થવાની શક્યતા વધુ છે. તેમના ચોંકવનારા પગલાને કારણે, એ સમયે પક્ષના સત્તાઘીશો પાસે પણ માધ્યમોને આપવા માટે કરિક્યુલમ વીટાઇ (પોતાના જીવનનો ટૂંકો અહેવાલ) ન હતો. તેમની આ જાહેરાતથી એવું અનુમાન કરવામાં આવ્યું, કે ભારતના સૌથી જાણીતા રાજકીય પરિવારના યુવા સભ્યનો રાજકારણમાં પ્રવેશ એ ભારતના યુવા જૂથો વચ્ચે કોંગ્રેસ પક્ષમાં નવા પ્રાણ પૂરશે.<ref name="rahulrun">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3560771.stm | work=BBC News | title=The riddle of Rahul Gandhi | date=23 March 2004 | access-date=22 May 2010 | first=Soutik | last=Biswas}}</ref> વિદેશી માધ્યમો સાથેની પ્રથમ વાતચીતમાં તેમણે પોતાની જાતને દેશને એક કરતા વ્યક્તિ તરીકે રજૂ કર્યા હતા અને ભારતની ફૂટ પાડનાર રાજનીતિને વખોડી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતુ કે તેઓ જ્ઞાતિ અને ધર્મના તણાવને ઓછો કરવાનો પ્રયત્ન કરશે.<ref name="amethi"></ref> આ વિસ્તારમાંથી તેમના પરિવાર સાથેના લાંબા સંબંધોને પગલે સ્થાનિક લોકોએ તેમની ઉમેદવારીને આવકારી હતી.<ref name="amethihistory"></ref> ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના રાજકારણી તરીકે તેઓ પ્રચંડ બહુમતથી ચૂંટણી જીત્યા, પરિવારની એ બેઠક પરની મજબૂત પકડ ફરી પાછી મેળવતા, તેમણે સ્થાનિક સાશક પક્ષ ભારતીય જનતા પક્ષને લગભગ 1,00,000 જેટલા મતોથી હાર આપી.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3711881.stm | work=BBC News | title=India elections: Good day - bad day | date=2 June 2004 | access-date=22 May 2010}}</ref> 2006 સુધી તેમણે બીજી કોઈ ઓફિસ ના રાખી અને સતત તેમના મતદાન ક્ષેત્રના પ્રશ્નો અને ઉત્તર પ્રદેશના રાજકારણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ, સમગ્ર દેશ તથા આંતર રાષ્ટ્રીયમાધ્યોમાં એવી ચર્ચા ઉઠી કે આ દ્વારા સોનિયા ગાંધી આગામી ભવિષ્યમાં તેઓ કોંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતા તરીકે ઉભરી શકે તે રીતે તેમને વિકસવાની તક આપી રહ્યા છે.<ref>[http://www.tribuneindia.com/2004/20040822/main1.htm ''ધી ટ્રિબ્યુન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611124621/http://www.tribuneindia.com/2004/20040822/main1.htm |date=2009-06-11 }}, ચંદીગઢ, 21 ઓગસ્ટ 2004; [http://www.telegraphindia.com/1060520/asp/nation/story_6246911.asp ''ધી ટેલિગ્રાફ ઈન્ડિયા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223229/http://www.telegraphindia.com/1060520/asp/nation/story_6246911.asp |date=2009-01-07 }}, 20 મે 2006; [http://news.bbc.co.uk/1/hi/talking_point/3726221.stm બીબીસી ન્યૂઝ], 26 મે 2004.</ref> જાન્યુઆરી 2006માં [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]] ખાતે યોજાયેલા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોગ્રેસના એક સંમેલનમાં, પક્ષના હજારો સભ્યોએ સાથે મળીને ગાંધીને પક્ષમાં આગળ વધી ને મોટી નેતાગીરી લેવા માટે જણાવ્યું, અને માંગ કરી તે તેઓ સંમેલનમાં પ્રતિનિધિઓને સંબોધે. તેમણે કહ્યું કે, “હું તમારી લાગણીઓ અને સહકારનો આદર કરું છું અને તેને બિરદાવું છું. તમને ખાતરી આપું છું કે તમને હું નીચે નહીં નમવા દઉં.“ પરંતુ તેમણે થોડી ધીરજ ધરવા તથા હાલમાં કોઇ ઉચ્ચ સ્તરીય ભૂમિકા નહીં ભજવે તેમ જણાવ્યું.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4639494.stm | work=BBC News | title=Rahul Gandhi declines party role | date=23 January 2006 | access-date=22 May 2010}}</ref> 2006માં રાય બરેલીમાં થયેલી ચૂંટણીઓ માટે ગાંધી તેમજ તેમની બહેન (જેમના લગ્ન રોબર્ટ વાડેરા સાથે થયા છે) તેઓ સાથે મળીને માતા માટે પ્રચાર અભિયાન હાથ ધર્યું હતું, જેમાં તેઓ સરળતાથી 4,00,000 જેટલા મતોથી વિજેતા બન્યા હતા.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4761871.stm | work=BBC News | title=India's communists upbeat over future | date=11 May 2006 | access-date=22 May 2010 | first=Sanjoy | last=Majumder}}</ref> 2007ની ઉત્તર પ્રદેશની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસના પ્રચાર અભિયાનમાં તેઓ આગળ પડતા નામોમાં સામેલ હતા. જો કે એ સમયે કોંગ્રેસ 8.53% મત સાથે ફક્ત 22 બેઠક જ જીતી શકી. આ ચૂંટણીએ રજૂ કરેલા ચિત્રમાં સામે આવ્યું કે 16 વર્ષમાં પ્રથમ વખત ભારતની પછાત જાતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો બહુજન સમાજવાદી પક્ષ એ ઉત્તર પ્રદેશની સૌથી મોટો પક્ષ બન્યો હતો.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6643953.stm | work=BBC News | title=Uttar Pradesh low caste landslide | date=11 May 2007 | access-date=22 May 2010}}</ref> 24, સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પક્ષ મંત્રીમડળમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા, જેમાં રાહુલ ગાંઘીને અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિના સભ્ય સચિવ નિમવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7010099.stm|title=Rahul Gandhi gets Congress post|date=24 zzz19zzz 2007|access-date=2007-09-24|publisher=BBC News}}</ref> આ જ સમયે તેમને ભારતીય યુવા કોંગ્રેસ અને ભારતના રાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી સંઘની પણ જવાબદારી સોંપવામાં આવી.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|title=Rahul Gandhi gets Youth Congress Charge|date=25 zzz19zzz 2007|access-date=2007-09-25|publisher=The Hindu|location=Chennai, India|archive-date=2007-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015065913/http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|url-status=dead}}</ref> ===યુવા રાજનીતિ === પોતાની જાતને યુવા નેતા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાના પ્રયાસ રૂપે તેમણે નવેમ્બર 2008માં, તેમના નિવાસસ્થાન 12, તુઘલખ લેન ખાતે, 40 જેટલા લોકોની પસંદગી કરી, જેઓ આગામી સમયમાં ભારતીય યુવા કોંગ્રેસ માટેની થીંક બનવાની હતી. સભ્ય સચિવની નિમણૂક થઈ તે સમયથી જ તેઓ આ સંસ્થા માટે આતુર હતા.<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Rahul_Gandhis_secret_talent_hunt/articleshow/3684740.cms|title=Rahul Gandhi's talent hunt|date=7 November 2008|access-date=2008-11-07|publisher=The Economic Times|archive-date=2008-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226014151/http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Rahul_Gandhis_secret_talent_hunt/articleshow/3684740.cms|url-status=dead}}</ref> રાહુલ ગાંધીના નેજા હેઠળ આઇવાયસી (IYC) અને એનએસયુઆઇ (NSUI)ના સભ્યોમાં સંભવિત રીતે હજારોથી લાખોનો વધારો થયો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report_rahul-gandhi-s-youth-congress-gets-overwhelming-response_1386926| title=Rahul Gandhi’s Youth Congress gets overwhelming response |date=24 May 2010|access-date=2010-09-23|publisher=DNA India}}</ref> ભારતની જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ સાથેની પારસ્પરિક ચર્ચામાં રાહુલ ગાંધીએ ભાગ લીધો હતો. યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થી મંડળ સામાન્ય રીતે ડાબેરી વિચારધારા ધરાવતા હોય છે. તેમનો પક્ષ આઈએનસી (INC) છે, જો કે રાહુલની ઉતાવળી જેએનયુ (JNU) મુલાકાતને "ભારતીય યુવાનોને રાજકારણમાં આકાર્ષવા માટેનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે." 1982માં કટોકટી લાદવાના તેમના નિર્ણયને કારણે ઈન્દિરા ગાંધી જ્યારે આ યુનિવર્સિટી પરિસરની મુલાકાતે ગયા, તે સમયે તેમને ડાબેરી વિદ્યાર્થી સંઘો તરફથી મોટાપાયે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.<ref name="The Economic Times">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/Cong-NCP-hail-revolutionary-Gandhi-scions-visit-to-JNU/articleshow/5074446.cms| title=Cong, NCP hail 'revolutionary' Gandhi scion's visit to JNU|date=1 October 2009|access-date=2009-10-02|publisher=The Economic Times}}</ref> વિદ્યાર્થીઓની મુલાકાત દરમિયાન રાહુલ ગાંધીએ રેગીંગથી માંડીને ભારતના કથળેલા રાજકારણ, દલિત પરિવારોની તેમની મુલાકાત, દેશનો આર્થિક વિકાસ તેમજ શિક્ષણમાં સુધારા જેવા વિવિધ વિષયો પર ચર્ચા કરી હતી. જોકે કેટલાક અખબારોએ જેએનયુ (JNU) ખાતેની રાહુલની મુલાકાતને રાજકીય ગણાવતા નોંધ્યું કે તેઓએ જેએનયુ (JNU) સ્થિત એનએસયુઆઈ (NSUI) શાખાને મજબૂત કરવા માટે આ મુલાકાત યોજી હતી.<ref name="The Economic Times"></ref> ===૨૦૦૯ લોકસભા ચૂંટણી=== 2009ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં તેમણે અમેઠી મતવિસ્તારની ચૂંટણીમાં તેમના નજીકના પ્રતિસ્પર્ધિને 3,33,000 મતોથી હાર આપી બેઠક જાળવી રાખી. આ ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે ઉત્તર પ્રદેશમાં 80 લોકસભા બેઠકોમાંથી 21 બેઠકો જીતીને પોતાની તાકાતને વધુ મજબૂત બનાવી, જેનો મોટાભાગનો શ્રેય રાહુલ ગાંધીને જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Lucknow/Sonia-secures-biggest-margin-Rahul-follows/articleshow/4544401.cms|title=Sonia secures biggest margin, Rahul follows|date=18 May 2009|work=The Times of India|publisher=Bennett Coleman & Co. Ltd.|access-date=2009-05-18}}</ref> તેમણે સમગ્ર દેશમાં છ અઠવાડિયામાં 125 સભાઓ સંબોધી. તેઓ પક્ષના વર્તુળમાં આરજી (RG)ના નામથી ઓળખાવા લાગ્યા.<ref>{{cite web |author=Smita Gupta |date=1 June 2009 |url=http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20090601&fname=Cover+Story&sid=1&pn=3 |title=A Question Of The Heir & Now |publisher=''[[Outlook (magazine)]]'' |access-date=7 April 2010 |archive-date=31 મે 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531042323/http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20090601&fname=Cover+Story&sid=1&pn=3 |url-status=dead}}</ref> ===આલોચના=== વર્ષ 2008માં ગાંધી પ્રતિષ્ઠાને ઉતારી પાડવા માટે તેમની આસપાસ દેખીતી રીતે કેટલીક તાકાતનો ઉપયોગ કરાયો હોય તેમ સ્પષ્ટ રીતે જણાઈ આવતું હતુ. મુખ્યપ્રધાન [[માયાવતી|માયાવતી]] અને ઉપકુલપતિ વી. કે. સુરી દ્વારા ચંદ્રશેખર આઝાદ યુનિવર્સિટીના પ્રેક્ષકગૃહમાં વિદ્યાર્થીઓને સંબોધન કરતા રોકવામાં આવ્યા હતા.<ref> {{cite news | title = Manjari Mishra & Bhaskar Roy | author = Now, Maya locks Rahul out of Kanpur college | publisher = [[Times of India]] | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Rahul_Gandhi_hits_back_says_Maya_govt_vindictive/articleshow/3637525.cms | date = 25 October 2008 | access-date = }}</ref> વી. કે. સુરીને રાજ્યપાલ શ્રી. ટી. વી. રાજેશ્વર (જે પણ કુલપતિ) દ્વારા હટાવવામાં આવ્યા, જેઓ ગાંધી પરિવારના સમર્થક અને સુરીની નિયુક્તિ કરનાર હતા.<ref> {{cite news | title = Subhash Mishra | author = UP Governor obliges Gandhi family | publisher = [[India Today]] | url = http://indiatoday.digitaltoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=19435&sectionid=4&issueid=78&Itemid=1 | date = 4 November 2008 | access-date = }}</ref> આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને શિક્ષણના રાજકીયકરણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો, અને ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયામાં સાબિતી રૂપે કાર્ટુનિસ્ટ અજીત નિનાન દ્વારા કાર્ટુનમાં દર્શાવવામાં આવ્યું:"રાજવંશ સંબધી પ્રશ્નોના ઉત્તર રાહુલજીના પદે ચાલનારા સૈનિકો દ્વારા આપવામાં આવ્યા."<ref>{{cite news |author= Ajit Ninan |date=25 October 2008 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshowpics/3638569.cms |title=Dynasty related questions are answered by Rahulji’s foot soldiers |publisher=''[[Times of India]]'' |access-date=7 April 2010}}</ref> જાન્યુઆરી 2009માં બ્રિટિશ વિદેશ સચિવ ડેવિડ મિલિબન્ડ સાથે ઉત્તર પ્રદેશમાં તેમના સંસદીયક્ષેત્ર અમેઠી પાસેના ગામની મુલાકાત કરવા બદલ બીજેપી (BJP)એ તેમની ભારે આલોચના કરી. બીજેપી (BJP)ના પ્રવક્તા સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીએ તેમની આ મુલાકાતને ‘ગરીબ પ્રવાસ’ ગણાવ્યો. આતંકવાદ અને પાકિસ્તાન પર મિલિબન્ડની વણમાગી સલાહ અને પ્રણવ મુખર્જી તેમજ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ સાથે બંધબારણે બેઠક કરતા તેમને પછીથી “મોટા રાજકીય સંકટ" તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/lets-stop-this-poverty-tourism/412069/| title=Stop Poverty Tourism|date=18 January 2009|access-date=2009-02-26|publisher=Indian Express}}</ref> ===સાદગીનું વહન === ગાંધીએ કોંગ્રેસના તમામ સભ્યોને સલાહ આપી કે તેઓ સાદા કપડા પહેરે અને પૈસાનો બગાડ ના કરે. તેમણે કહ્યુ કે તમામ રાજનેતાઓની એ જવાબદારી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.indianexpress.com/news/austerity-rahul-says-look-at-me-bjp-offers-tharoor-options/515656/ |title=Austerity: Rahul says look at me, BJP offers Tharoor options |publisher=''[[Indian Express]]'' |date=13 September 2009 |access-date=7 April 2010}}</ref> તેમની પર એવો પણ આરોપ છે કે તેમની પાસે પોતાનું અલગથી બાઇક ચલાવવા માટેનો રસ્તો છે, સાથો સાથ ગો-કાર્ટિગ માટે પણ એક ટ્રેક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.merinews.com/article/advocating-austerity-in-indian-politics/15784101.shtml |title=Advocating austerity in Indian politics |publisher=''merinews.com'' |date=13 September 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=20 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220231330/http://www.merinews.com/article/advocating-austerity-in-indian-politics/15784101.shtml |url-status=dead }}</ref> રાહુલ ગાંધી પાસે પ્રધાનો માટે ફાળવાયેલો બંગલો છે.(તે માત્ર બે જ સત્રથી સાસંદ છે) તે ઘરમાં સુખ સુવિધાના તમામ સાધનો તેમજ વ્યાયામશાળા પણ છે. તેઓ દિલ્હીના બે સૌથી મોટા વ્યાયામશાળાના સદસ્ય છે જેમાંથી એક ફાઈવ સ્ટાર છે.<ref>{{cite web |author=Suhasini Haidar |date=13 September 2009 |url=http://ibnlive.in.com/blogs/suhasinihaidar/218/53798/flying-false-economy.html |title=Flying False Economy |publisher=''ibnlive.in.com'' |access-date=7 April 2010 |archive-date=24 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124211328/http://ibnlive.in.com/blogs/suhasinihaidar/218/53798/flying-false-economy.html |url-status=dead }}</ref> ચૂંટણી પ્રચાર માટે રાહુલ ગાંધીના ચૈન્નઈ પ્રવાસ પાછળ પક્ષના એક કરોડ રૂપિયા ખર્ચાયા.<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/Politics/Nation/Austerity-Cong-word-for-boomerang/articleshow/5024801.cms |title=Austerity: Cong word for boomerang |publisher=''Economictimes.indiatimes.com'' |date=18 September 2009 |access-date=7 April 2010}}</ref> રાહુલ ગાંધી વાતાનુકુલિત બેઠક વ્યવસ્થાવાળી ટ્રેનમાં લુધિયાણા ગયા અને 445 રૂપિયા બચાવ્યા.<ref>{{cite web |url=http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=3226867&page=2 |title=Why austerity? Coz you need money to keep some people poor |publisher=''news.in.msn.com'' |date=15 September 2009 |access-date=7 April 2010 |archive-date=22 સપ્ટેમ્બર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922222723/http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=3226867&page=2 |url-status=dead }}</ref> રાહુલ ગાંઘીએ દિલ્હી સુધીની વાપસીની યાત્રા સ્વર્ણ સતાબ્દી એક્સપ્રેસમાં કરી, જેના પર અગમ્ય કારણોસર પથ્થરમારો થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.headlinesindia.com/crime/vandalism/rahul-gandhis-train-stoned-in-haryana-reaches-delhi-22547.html |title=Rahul Gandhi's train stoned in Haryana, reaches Delhi |publisher=''Headlinesindia.com'' |date=15 September 2009 |access-date=7 April 2010}}</ref> ==રાજકીય અને સામાજિક સમીકરણો== ===રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા=== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજદ્વારી કેબલ્સ લીક ​​દરમિયાન ડિસેમ્બર 2010 માં, વિકિલીક્સે 3 ઓગસ્ટ, 2009 ના રોજ કેબલની લીક કરી હતી, જ્યાં ભારતના વડા પ્રધાન [[મનમોહન સિંઘ]] 20 મી જુલાઇ 2009 ના રોજ રાહુલ ગાંધી, ત્યારબાદ એઆઈસીસીના જનરલ સેક્રેટરી માટે લંચનું આયોજન કર્યું હતું. લંચ માટે આમંત્રણ અપાયું હતું તેવા મહેમાનોમાંના એક ભારતના રાજદૂત, ટીમોથી જે. રોમર હતા. [[File:Secretary Kerry Meets With Opposition Leader Rahul Gandhi in New Delhi (29071564020).jpg|thumb|right|નવી દિલ્હીમાં રુઝવેલ્ટ હાઉસ ખાતે 68માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ જ્હોન કેરી રાહુલ ગાંધી સાથે.]] રોમેર સાથે "નિખાલસ વાતચીત" માં, તેમણે કહ્યું હતું કે તેઓ માને છે કે હિન્દુ ઉગ્રવાદીઓ [[મુસ્લિમ]] બળવાખોરો કરતા તેમના દેશ માટે વધુ ભય ઊભો કરે છે. રાહુલ ગાંધી [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]માં વધુ ધ્રુવીકરણના આંકડાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઇસ્લામિક આતંકવાદી સંગઠન લશ્કરે-એ-તૈયબા (એલઇટી) દ્વારા પ્રદેશમાં પ્રવૃતિઓ અંગેની રાજદૂતની પૂછપરછનો જવાબ આપતા રાહુલ ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે, ભારતની મૂળ મુસ્લિમ વસતીમાં અમુક ઘટકો વચ્ચે જૂથ માટે અમુક સમર્થનનો પુરાવો છે. આની પ્રતિક્રિયામાં, ભાજપે પોતાના નિવેદનો માટે રાહુલ ગાંધીની ભારે ટીકા કરી હતી. ભાજપના પ્રવક્તા [[રવિશંકર પ્રસાદ|રવિશંકર પ્રસાદે]] રાહુલ ગાંધીની આલોચના કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે તેમની ભાષા ભારત માટે એક મોટો ખતરો છે, જે દેશના લોકો પર કોમી આધાર પર વિભાજન કરે છે. પત્રકારો સાથે વાત કરતા પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે, "એક સ્ટ્રોકમાં શ્રી રાહુલ ગાંધીએ પાકિસ્તાનમાં તમામ આતંકવાદીઓ અને આતંકવાદી જૂથો અને પાકિસ્તાની સંસ્થાના કેટલાક સેગમેન્ટોને પ્રચારનો મોટો લાભ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આતંકવાદ સામે પણ અમારી વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા છે. "આતંકવાદને ઉમેરવામાં કોઈ ધર્મ નથી, તેમણે કહ્યું હતું કે રાહુલ ગાંધીએ ભારતને સમજણ અભાવ દર્શાવ્યો હતો. ગાંધી આરએસએસ જેવા જૂથોના પણ ટીકા કરી રહ્યા છે અને તેમની સાથે સિમી જેવા આતંકવાદી સંગઠનોની સરખામણી કરી છે. ૨૦૧૩માં મુઝફ્ફરનગર રમખાણો પછી, [[ઈંદોર|ઈન્દોર]], [[મધ્ય પ્રદેશ]]<nowiki/>માં ચૂંટણી રેલીમાં રાહુલ ગાંધીએ એવો દાવો કર્યો હતો કે એક પોલીસ અધિકારીએ તેમને કહ્યું છે કે પાકિસ્તાનના આઇએસઆઇ અસંતુષ્ટ તોફાનગ્રસ્ત યુવાનોની ભરતી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. જો કે, જિલ્લા વહીવટ, યુપી રાજ્ય સરકાર, કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય, રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ (આરએડબ્લ્યુ) અને ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો (આઇબી) એ આવા કોઈ વિકાસનો ઇન્કાર કર્યો હતો. આ ટિપ્પણીએ ભાજપ, એસપી, સીપીઆઇ અને જેડી (યુ) જેવા વિવિધ રાજકીય સંગઠનોની ભારે ટીકા કરી હતી. કૉંગ્રેસના જયરામ રમેશે જણાવ્યું હતું કે ગાંધીને આ ટિપ્પણી માટે મુસ્લિમ સમુદાયની માફી માંગવી જોઇએ. ચૂંટણી પંચના શો-કારક નોટિસના જવાબમાં, આ આચારસંહિતાના આદર્શ ભંગ બદલ તેમના વિરુદ્ધ પગલાં શા માટે નહવો જોઇએ, ગાંધીએ કહ્યું કે તેઓ સાંપ્રદાયિક લાગણીઓનો બગાડવાનો ઈરાદો ધરાવતા નથી પરંતુ વિભાજનવાદી રાજકારણનો ઉલ્લેખ કરે છે. ભાજપે સરકારને કહેવા માટે પણ કહ્યું હતું કે શા માટે ગાંધી, જેઓ સરકારમાં કોઈ પદ નથી ધરાવે, તેમને ગુપ્ત સુરક્ષાના અધિકારીઓ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ સલામતીના મુદ્દાઓ પર માહિતી આપવામાં આવી છે. 13 મી નવેમ્બર, 2013 ના રોજ, ભારતીય ચૂંટણી પંચે ગાંધીજીના સમજૂતીને અપૂરતી ગણાવ્યું હતું અને તે તેના નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી અને ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન તેમની જાહેર ઉચ્ચારણોમાં તેમને વધુ સાવધ રહેવાની સલાહ આપી હતી. ===લોકપાલ=== રાહુલ ગાંધી માને છે કે લોકપાલને એક બંધારણીય સંસ્થા બનાવવી જોઈએ અને ભારતની ચૂંટણી પંચની જેમ જ તેને સંસદને જવાબદાર ગણવી જોઈએ. તેમને એમ પણ લાગે છે કે ફક્ત લોકપાલ જ [[ભ્રષ્ટાચાર]] ને નાબૂદ કરી શકતા નથી. આ નિવેદન 25 ઓગસ્ટ, 2011 ના રોજ [[અણ્ણા હજારે]]ના ઉપવાસના દસમા દિવસે બહાર આવ્યું હતું. આ નિવેદન વિરોધ અને ટીમ અન્નાના સભ્યો દ્વારા વિલંબિત યુક્તિ તરીકે માનવામાં આવતું હતું. પરિણામે અગ્રણી વિપક્ષી નેતાઓ [[સુષ્મા સ્વરાજ]] અને [[અરુણ જેટલી]] દ્વારા સ્લેમિંગ કર્યું હતું. અભિષેક મનુ સિંઘવીની આગેવાની હેઠળની સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ 9 ડીસેમ્બર, 2011 ના રોજ [[રાજ્ય સભા]] માં જન લોકપાલ બિલની રજૂઆત કરી હતી. આ અહેવાલમાં લોકપાલને બંધારણીય બંધારણીય બોડીમાં બનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. પ્રતિક્રિયામાં, હઝારેએ રાહુલ ગાંધી પર આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેમણે બિલને "નબળા અને બિનઅસરકારક" બનાવી દીધા હતા. ===ગરીબી=== [[અલ્હાબાદ]]માં એક રેલી દરમિયાન, ગાંધીએ કહ્યું હતું કે "ગરીબી માત્ર મનની સ્થિતિ છે, તેનો અર્થ એ નથી કે ખોરાક, પૈસા કે માલસામાનની અછત છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આત્મવિશ્વાસ ધરાવે છે, તો તે ગરીબીને દૂર કરી શકે છે". "મનની સ્થિતિ" એ ભાજપના ઉત્તર પ્રદેશના પ્રવક્તા વિજય બહાદુર પાઠક સાથે તીવ્ર ટીકા કરી હતી અને તેમને ગરીબોનો મજાક ઉઠાવવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો. વનઇન્ડિયા ન્યૂઝે લખ્યું હતું કે તેમણે "અર્થશાસ્ત્રને અપ્રસ્તુત બનાવ્યું". ===દોષિત સટ્ટાખોરો પર વટહુકમ=== રાહુલ ગાંધી, "દોષિત કાયદા ઘડનાર વટહુકમ" પર ભાર મૂક્યો હતો કે વટહુકમ "સંપૂર્ણ નોનસેન્સ" છે અને "અમારી સરકારે જે કર્યું છે તે ખોટું છે." આ 28 મી સપ્ટેમ્બર, 2013 ના રોજ પ્રેસ મેગેઝિનમાં વ્યક્ત કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે રાહુલ ગાંધીએ વિષય પર અજય માકન દ્વારા આયોજિત પત્રકાર પરિષદની આશ્ચર્યજનક મુલાકાત લીધી. આ વટહુકમ, અગાઉ, સરકાર દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિને નકારી કાઢવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. === મહિલા અધિકારો === ગાંધીએ મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટે દબાણ કર્યું છે તેમણે વિમેન્સ રિઝર્વેશન બિલનું સમર્થન કર્યું હતું, જે તમામ લોકસભા અને મહિલાઓની વિધાનસભા બેઠકો માટે 33% અનામતની પરવાનગી આપશે. આ વિધેયક 9 મી માર્ચ, 2010 ના રોજ રાજ્ય સભા પસાર કર્યો, પરંતુ હજુ સુધી ફેબ્રુઆરી 2014 સુધી લોકસભા દ્વારા મતદાન થયું નથી. === એલજીબીટી અધિકારો === ગાંધીએ ભારતીય દંડ સંહિતાના કલમ 377 અને સમલૈંગિકતાના અપરાધિકરણને રદ કરવાને ટેકો આપ્યો છે. ગાંધીએ મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટે દબાણ કર્યું છે તેમણે વિમેન્સ રિઝર્વેશન બિલનું સમર્થન કર્યું હતું, જે તમામ લોકસભા અને મહિલાઓની વિધાનસભા બેઠકો માટે 33% અનામતની પરવાનગી આપશે. આ વિધેયક 9 મી માર્ચ, 2010 ના રોજ રાજ્ય સભા પસાર કર્યો, પરંતુ હજુ સુધી ફેબ્રુઆરી 2014 સુધી લોકસભા દ્વારા મતદાન થયું નથી. ==વિવાદો== ===સ્વીસ બેંકમાં ખાતુ=== તાજેતરના સ્વતંત્ર અહેવાલમાંથી ગણાયેલા આંકડા મુબજ તેમની અને તેમના નજીકના પરિવારની કુલ સંપત્તિ $9.41 બિલિયન થી $18.66 બિલિયન થઈ છે. <ref>[http://expressbuzz.com/opinion/columnists/zero-tolerance-secret-billions/236261.html]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> હાર્વર્ડ વિદ્વાન યેવગેનિયા અલબાટ્સે કેબીજી (KGB) પ્રતિનિધિ દ્વારા વિકટોર ચેબ્રિકોવ મારફતે ગોઠવાયેલા રકમની રાજીવ ગાંધી અને તેમના પરિવારને ચૂકવણી કર્યાની નિંદા કરી.<ref name="State">અલબેટ્સ. ''કેજીબી: ઝી સ્ટેટ વિથ ઈન અ સ્ટેટ'' . કેથરિન એ. ફિટ્ઝપેટ્રિક દ્વારા રશિયન ભાષામાંથી અનુવાદીત 1995. આઈએસબીએન 1850439958, આઈએસબીએન 9781850439950. પ્રથમ આવૃત્તિ 1994માં, આઈએસબીએન 0374527385, આઈએસબીએન 9780374527389.</ref><ref name="boloji.com">{{cite web | author = Rajinder Puri | date = 15 August 2006 | url = http://www.boloji.com/myword/mw042.htm | title = Can Corrupt Politicians Preserve Freedom? | publisher = ''boloji.com'' | access-date = 7 April 2010 | archive-date = 14 એપ્રિલ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100414013805/http://www.boloji.com/myword/mw042.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="axis">{{Cite web |url=http://www.axisglobe.com/article.asp?article=404 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-09 |archive-date=2009-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102003500/http://www.axisglobe.com/article.asp?article=404 |url-status=dead }}</ref> જેણે દર્શાવ્યું કે કેબીજી (KGB)ના અધ્યક્ષ વિક્ટોર ચેબ્રિકોવે લેખિતમાં જણાવ્યું કે, સીપીએસયુ (CPSU) દ્વારા ડિસેમ્બર 1985માં “પ્રમાણભૂત રીતે રાજીવ ગાંધીના પરિવારમાં સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંઘી અને પાઓલા મૈનો સોનિયા ગાંધીની માતાને અમેરિકી ડોલરમાં ચૂકવણી કરવામાં આવી હતી”. ચૂકવણીને પ્રમાણ આપતો એક ઠરાવ હતો સીપીએસયુ/સીસી/નંબર (CPSU/CC/No) 11228/3 તારીખ 20/12/1985; અને જેની સ્વીકૃતિ યુએસએસઆર (USSR)ની મંત્રીઓની પરિષદના નિર્દેશન નંબર 2633/આરએસ (Rs) તારીખ 20/12/1985. આ વળતર છેક 1971થી થતુ હતુ જે સોનિયા ગાંધીના પરિવાર દ્વારા લેવાતું હતુ. “અને જેનો હિસાબ સીપીએસયુ/સીસી (CPSU/CC) ઠરાવ નંબર 11187/22 ઓપી તારીખ 10/12/1984.<ref name="State"></ref> 1992માં મીડિયાએ અલબાટ્સના ખુલાસા વિશે રશિયન સરકારને પૂછ્યુ. [[રશિયા|રશિયન]] સરકારે તે ખુલાસાની સ્વીકૃતિ કરી અને સાથે એમ કહીને પણ બચાવ કર્યો કે “સોવિયતની વિચારધારાના હિતમાં” તે જરૂરી હતુ.<ref name="boloji.com"></ref><ref name="axis"></ref> 2004માં રાહુલ ગાંધીના પક્ષે [[મનમોહન સિંહ|મનમોહન સિંહ]]ને વડાપ્રધાન તરીકે નિયુક્ત કર્યા. [[મનમોહન સિંહ|મનમોહન સિંહ]] એવા એકમાત્ર આંતરાષ્ટ્રીય નેતા હતા જેમણે વ્યક્તિગત રીતે જર્મન સરકાર દ્વારા 2008માં લિકટેનસ્ટીન કર મામલે કાળાનાણાંની માહિતીના આંકડા લેવાનો ઈન્કાર કર્યો.<ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-3057422,prtpage-1.cms | work=The Times Of India | first1=Vishwa | last1=Mohan | title=Germany offers black money data, India dithers | date=21 May 2008}}</ref><ref>{{cite news| url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/3058947.cms | work=The Times Of India}}</ref> મુખ્ય વિપક્ષ ભારતીય જનતા પક્ષના દબાણને વશ થઈને [[મનમોહન સિંહ|મનમોહન સિંહ]] સરકારે બાદમાં સ્વેચ્છાએ તે માહિતીનો ભાગ લેવા તૈયાર થઈ પરંતુ તેને જાહેર કરવાનો ઈન્કાર કરી દીધો. 2010માં જાણીતા ભારતીય નાગરિકોના જૂથમાંથી કેપીએસ ગિલ, રામ જેઠમલાની અને સુભાષ કશ્યપે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી કે [[મનમોહન સિંહ|મનમોહન સિંહ]] સરકાર લિકટેન્સ્ટીન બેંકમાં રહેલા ભારતીયોના કાળા નાણાંની સૂચિ જાહેર કરે. જેના જવાબમાં [[મનમોહન સિંહ|મનમોહન સિંહ]] સરકારે લિકટેન્સ્ટીન બેંકમાં ભારતીય ખાતેદારોના નામ જાહેર કરવાનો ઈન્કાર કર્યો. ત્યાર બાદ સુપ્રીમે સરકારના ભારતીયોના વિદેશી બેંકોમાં જમા કરાયેલા ગેરકાયદે નાણાંની માહિતી જાહેર નહીં કરવાના ઈરાદા પર સવાલો ઉઠાવ્યા, અને કહ્યુ કે “આ પાછળ કેટલો મોટો સોદો થયો છે?” <ref> http://www.indianexpress.com/news/Name-those-who-have-black-money-abroad--says-apex-court/737620 </ref> 2011માં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીસ બેન્ક મામલામાં ફરી સરકારને ફટકાર લગાવી. <ref>{{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/sc-raps-govt-for-nonaction-on-blackmoney-asks-to-track-source/552573.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-09 |archive-date=2011-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110213062423/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/sc-raps-govt-for-nonaction-on-blackmoney-asks-to-track-source/552573.html |url-status=dead }}</ref> આ વાદવિવાદે 2006ની સ્વીસ બેન્કિંગ અસોસિએશનના અહેવાલ બાદ વધુ જોર પકડ્યું. ===નીરા રાડિયા ટેપ === ગુપ્ત રીતે એકત્ર કરાયેલા સંવાદો નવેમ્બર 2010માં પ્રસારિત થયા. રાહુલ ગાંઘીનું નામ વચેટિયાની ભૂમિકા ભજવનાર નીરા રાડિયા અને મણિશંકર ઐયરની વાતચીતમાં સામે આવ્યું. કોંગ્રેસ પક્ષના નેતા ઐયર એવુ કહેતા સંભળાયા કે “…''વો દયા ઔર રાહુલ કો કુછ બિઝનેસ ઈન્ટ્રેસ્ટ હૈ તો'' (જો દયા અને રાહુલને વ્યાપારિક હિત હોય તો) ધેટ ઓલ્વેઝ એન ઈસ્યુ....”(પ્રધાનોને ખાતાઓની ફાળવણીમાં).<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?268332 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-09 |archive-date=2011-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119102348/http://outlookindia.com/article.aspx?268332 |url-status=dead}}</ref> ત્યાર પછી ઐયર એવું કહેતા સંભળાયા કે બન્ને તરફ વ્યાપારિક હિતો છે પછી મારણે કહ્યુ કે 2006માં ભૂલથી કંઈક અયોગ્ય હતું. ("''કુછ સોફ્ટવેર સોફ્ટવેર....કુછ તો.'' ''સબ બિઝનેસ ઈન્ટ્રેસ્ટ હૈ કુછ....દોનો કા.'' ''જબ યે મંત્રી થા ના તભી એક બાર ગલતી સે ઈસકે મૂહ સે કુછ નિકલ ગયા'' .") અનુવાદ: ખબર નથી. કંઈક સોફટવેયરની વાત હતી. કંઈક. બંનેના કોઈક વેપારી હિતો હતા. જ્યારે તે પ્રધાન હતા ત્યારે કંઈક ભૂલથી નિકળી ગયુ હોવાની ઘટના બની હતી.<ref>{{Cite web |url=http://business.outlookindia.com/view.aspx?vname=Shankar%20Aiyar--20090522-110908.wav |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-09 |archive-date=2010-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122164014/http://business.outlookindia.com/view.aspx?vname=Shankar%20Aiyar--20090522-110908.wav |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?268332 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-09 |archive-date=2011-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119102348/http://outlookindia.com/article.aspx?268332 |url-status=dead}}</ref> ===બોસ્ટન હવાઈમથક મુદ્દો=== 2005માં પ્રેમ ચંદ્ર શર્મા સહિત ચાર વકીલોએ હાઈકોર્ટમાં જાહેરહીતની અરજી કરી. તેઓએ વિનંતી કરી કે સપ્ટેંબર 21, 2001ના રોજ બોસ્ટન હવાઈમથક પર રાહુલ ગાંધી અને તેમની સ્પેનિશ સ્ત્રીમિત્ર વેરોનિકને<ref>{{cite web |author=Vrinda Gopinath |date=April 28, 2004 |url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=30839 My girlfriend is Spanish: Rahul Gandhi |title=My girlfriend is Spanish: Rahul Gandhi |publisher=''Expressindia.com'' |access-date=7 April 2010 |archive-date=26 ડિસેમ્બર 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226222907/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=30839 |url-status=dead }}</ref> એફબીઆઈ (FBI ) દ્વારા પૂછપરછ માટે અટકાવવામાં આવ્યા, તે ઘટના વિશેની માહિતી જાહેર કરવામાં આવે અને સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે કે જો મિ. ગાંધી $2,00,000 રોકડા લઈને જતા હતા, ત્યારે હવાઈમથકના અધિકારીઓને શા માટે તેઓ સમજાવી ના શક્યા.<ref name="timesbairport">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahuls-02-mn-encounter-with-FBI/articleshow/1045368.cms?curpg=1 |title=Rahul's $0.2 mn encounter with FBI |publisher=''[[The Times of India]]'' |date=8 March 2005 |access-date=7 April 2010 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="hindubairport">{{cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/09/30/stories/02300003.htm |title=Was Rahul Gandhi detained by FBI? |publisher=''[[The Hindu]]'' |date=29 September 2001 |access-date=7 April 2010 |location=Chennai, India |archive-date=10 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610015823/http://www.hindu.com/thehindu/2001/09/30/stories/02300003.htm |url-status=dead }}</ref> વકીલોએ વધુ પુરાવા આપ્યા કે મિ. ગાંધીના છુટકારાનું આયોજન વડાપ્રધાનના મુખ્ય સચિવ બ્રિજેશ મિશ્રા દ્વારા કરાયું. અરજીમાં જણાવાયું કે ભારતીય રાજદૂત મારફતે અમેરિકા અને કેન્દ્રીય ગૃહસચિવને ઉપરથી આદેશ અપાયો કે આ મામલે ખુલાસો કરે.<ref name="timesbairport"></ref> જોકે આ પહેલા ધ હિન્દુ સમાચારપત્ર મુજબ “વરિષ્ઠ” ભારતીય રાજનૈયિકના મતે અમેરિકામાં બનેલી આ ઘટનામાં કોઈ ભારતીય રાજદૂત સામેલ નથી.<ref name="hindubairport"></ref> ===શિક્ષણ=== 2006નાં અંતમાં ન્યૂઝવીકે એવો આરોપ મૂક્યો કે તેમને હાર્વર્ડ અને કેમ્બ્રિજનું શિક્ષણ નહી પૂરુ કરવા અથવા મોનિટર જૂથમાં તેમની નોકરી ચાલુ રાખવા બદલ એક કાયદાકીય નોટીસ જાહેર કરવામાં આવી હતી, જેના પગલે છાપાઓએ ઝડપથી તેમને વાતને નકારી અથવા તેમના પહેલાના નિવેદનને યોગ્ય ઠેરવ્યું હતું.<ref>[http://www.indianexpress.com/news/newsweek-apologises-to-rahul-gandhi/21088/]</ref> સેન્ટ સ્ટીફન કૉલેજમાં તેમનો પ્રવેશ વિવાદીત રહ્યો, કારણ કે સ્પર્ધાત્મક પિસ્તોલ શૂટર તરીકેની તેમની આવડતને આધારે થયેલા તેમના પ્રવેશ અંગે મતભેદો પ્રવર્તે છે.<ref name="NYTimes"></ref> એક વર્ષના અભ્યાસ બાદ જ, 1990માં તેમણે કૉલેજ છોડી દીધી હતી.<ref name="Rediff">{{cite web | title = Rahul Gandhi: Up Close & Personal | publisher = ''[[Rediff.com]]'' | author = George Iype | date = 23 March 2004 | url = http://www.rediff.com/election/2004/mar/23espec1.htm | access-date = 2007-02-09 }}</ref> સેન્ટ સ્ટીફન્સના એક વર્ષના નિવાસ દરમિયાન તેમનું નિવેદન, વર્ગમાં જે વિદ્યાર્થીઓ સવાલ પુછતા હતા, 'તેમને ઉતારી પાડવામાં આવતા હતા'ને કોલેજે સખત રીતે વખોડી કાઢ્યા. તેમણે કહ્યું હતું કે, જ્યારે તેઓ સેન્ટ સ્ટીફન્સ કૉલેજમાં ભણતા હતા ત્યારે અમારા વર્ગખંડમાં સવાલ પુછવા સારા (માનવામાં) આવતા ન હતા. જો તમે વધુ સવાલો પુછો તો તમને ઉતારી પાડવામાં આવતા હતા. કૉલેજના શિક્ષકોઓના મતે ગાંધીનું નિવેદન, તેના વ્યક્તિગત અનુભવોને આધારે શ્રેષ્ઠ હતું, પરંતુ તે સ્ટીફનના અભ્યાસુ પર્યાવરણના સામાન્યીકરણના સ્તરે ન હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1200297| title=Rahul Gandhi's dig irks St Stephen’s |date=23 October 2008|access-date=2008-11-13|publisher=DNA}}</ref> ===પરિવારિક મુદ્દો === 2007માં ઉત્તર પ્રદેશના ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન તેમણે કહ્યું કે, "જો કોઈ ગાંધી-નહેરુ પરિવારમાંથી રાજકીય રીતે સક્રિય હોત તો બાબરી મસ્જિદ પડી ન હોત". તેમના આ નિવેદનને તે સમયના [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] પી. વી. નરસિંહમા રાવ પરના હુમલા તરીકે ગણાવવામાં આવ્યો, જેઓ 1992માં બાબરી ધ્વંસ દરમિયાન કોંગ્રેસ સરકારનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. ગાંધીના આ નિવેદને ભાજપ, સમાજવાદી પક્ષ અને ડાબેરીઓને વિવાદ માટેનો મુદ્દો આપી દીધો, જેમણે વિવિધ રીતે તેમને "હિંદુ-વિરોધી" અને "મુસ્લિમ-વિરોધી" ગણાવ્યા.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1856122.cms હુ નરસિંહમા રાવનું સન્માન કરુ છુ : રાહુલ ગાંધી] ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા - 4 એપ્રિલ 2007</ref> ભારતની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ અને નહેરુ-ગાંધી પરિવાર અંગેના તેમના નિવેદનની બીજેપી (BJP) નેતા વૈંકયા નાયડુ દ્વારા ખૂબ ટીકા કરવામાં આવી હતી, તેમણે કહ્યું, કે "શું ગાંધી પરિવાર કટોકટી લાગુ કરવાની જવાબદારી સ્વીકારવા તૈયાર છે?"<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c27b8fd0-ef9a-46c8-b6ba-28ad019ddda8&amp; બીજેપી એ રાહુલના નિવેદન સામે સખત વિરોધ નોંધાવ્યો હતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226230520/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=c27b8fd0-ef9a-46c8-b6ba-28ad019ddda8& |date=2008-12-26 }} હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ - 15 એપ્રિલ 2007.</ref> === આરએસએસ (RSS) અને સિમિ (SIMI)ની સરખામણી === અત્યાર સુધીની કારકિર્દી દરમિયાન રાહુલ ગાંધીને આરએસએસ (RSS ) અને સિમિ (SIMI) ટિપ્પણી સંદર્ભે ડાબેરીઓ દ્વારા સૌથી વધુ ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો છે, એક જૂથ એવું છે, જે આ મુદ્દે તેમની વાહવાહી કરે છે, તો બીજું આલોચના, તેમજ મૂળભૂત જૂથો દ્વારા વિવિધ પ્રંસંગોએ તેમની આકરી ટીકા પણ કરવામાં આવી.<ref>આરએસએસ એ પ્રતિબંધિત સંગઠન સિમિ જેવુ કટ્ટર છે : Rahulhttp://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/RSS-is-fanatical-like-banned-outfit-SIMI--Rahul/articleshow/6699305.cms</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/RSS-as-fanatical-as-SIMI-Rahul/Article1-609048.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-09 |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130011944/http://www.hindustantimes.com/RSS-as-fanatical-as-SIMI-Rahul/Article1-609048.aspx |url-status=dead }}</ref> 6 ઓક્ટોબર 2010ના રોજ જ્યારે તેઓ મધ્યપ્રદેશના પ્રવાસે હતા, તેમના કહ્યા પ્રમાણે આરએસએસ (RSS) અને સ્ટુડન્ટ્સ ઈસ્લામિક મૂવમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા (સિમિ (SIMI)) એ બંને સરખા છે, અને બંને મૂળભૂત રીતે સરખા વિચારો ધરાવે છે.<ref>આરએસએસ એ પ્રતિબંધિત સંગઠન સિમિ જેવુ કટ્ટર છે : http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/RSS-is-fanatical-like-banned-outfit-SIMI--Rahul/articleshow/6699305.cms</ref> રાહુલના આ નિવેદન માટેનો આધાર માધ્યમોના અહેવાલો હતા અને કેટલીક ગુપ્તચર સંસ્થાઓએ પણ મક્કા મસ્જિદ અને અજમેર દરગાહના વિસ્ફોટોમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયં સેવક સંઘનો હાથ હોવાનું શોધી કાઢ્યું હતું.<ref>http://www.ndtv.com/news/india/link-between-ajmer-mecca-masjid-blasts-cbi-22882.php Link between Ajmer, Mecca Masjid blasts</ref><ref>http://www.ndtv.com/news/india/ajmer-blast-suspect-may-have-rss-link-22317.php Ajmer blast suspect may have RSS link</ref> બીજેપી (BJP)એ રાહુલની સાથે આ સંસ્થાઓની પણ ખૂબ ટીકા કરી, અને દાવો કર્યો કે તેઓ હિન્દુ શત્રુતાથી પ્રેરિત હતા અને ભારતમાં મુસ્લિમ નેતાઓનો મત મેળવવાની ઈચ્છા ધરાવતા હતા. તેમના સમર્થકો અને શુભચિંતકો રાહુલ ગાંધી દ્વારા કરાયેલા તે નિવેદનનો બચાવ કરે છે, અને તાજેતરમાં માલેગાંવ અને અજમેરમાં થયેલા હુમલાઓમાં આરએસએસ (RSS) સાથે સંકળાયેલા જૂથોની સંડોવણીનો મુદ્દો આગળ કરે છે.<ref>રાહુલની આરએસએસ ટિપ્પણી ઉતાવળુ નિવેદન: શ્રી જયપ્રકાશ જયસ્વાલ http://news.outlookindia.com/item.aspx?696530 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715025323/http://news.outlookindia.com/item.aspx?696530 |date=2011-07-15 }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20090601&amp;fname=Cover+Story&amp;sid=5 અ નાઇસ બોય ટુ નો (રિઅલી) - આઉટલુક આર્ટિકલ ] {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=4074 સરાકરી વેબસાઇટ પર પ્રોફાઇલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315080406/http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=4074 |date=2011-03-15 }} [[Category:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના રાજકારણીઓ]] [[Category:નહેરુ-ગાંધી પરિવાર]] [[Category: ડોસ્કો]] [[Category:હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[Category:દિલ્હીના લોકો ]] [[Category:રોલિન્સ કૉલેજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[Category:ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રીજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[Category:૧૯૭૦માં જન્મ]] [[Category:જીવિત લોકો]] [[Category:ભારતીય વડાપ્રધાના બાળકો ]] [[Category:ઈટાલી મૂળના ભારતીય લોકો ]] [[Category:દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ]] [[શ્રેણી:૧૪મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૫મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:૧૬મી લોકસભા]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખો]] h41ppnq1vaiutxlmkqld1td5tfbj4ty ટાટા ટી 0 31073 907898 790720 2026-11-20T21:26:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907898 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{ઢાંચો:માહિતીચોકઠું કંપની | company_name = Tata Tea Limited| logo = [[File:Tata Tea Logo.svg|225px]] | company_type = [[Private company|Private]] | company_slogan = N/A | foundation = [[Kolkata|Calcutta]], [[India]] (1964) | location = [[Bangalore]], [[India]]| key_people = [[Ratan Tata]] (Chairman) | Krishna Kumar (Vice-Chairman) | num_employees = 34,596 (2006) | products = [[Tea]] | [[Coffee]] | [[Rubber]] | [[Palm Oil]] | homepage = [http://www.tatatea.com www.tatatea.com] | parent = [[Tata Group]] }} '''ટાટા ટી લિમિટેડ''' , જે '''ટાટા-ટેટલી''' તરીકે પણ જાણીતી છે, તે વિશ્વની બીજા ક્રમાંકની ચાની સૌથી મોટી ઉત્પાદક અને વિતરક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tata.com/tata_tetley/media/20020530.htm |title=tata.com : ટેટલીઝ ફિસ્કલ શો ટુ જાઝ અપ ટાટા ટી રિઝલ્ટ્સ |access-date=2011-03-25 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414222236/http://www.tata.com/tata_tetley/media/20020530.htm |url-status=dead }}</ref> [[ભારત|ભારત]]ની ટાટા ગ્રુપની માલિકીની, ટાટા ટી લિમિટેડ ચાને ટાટા ટી, ટેટલી(Tetley), ગુડ અર્થ ટીઝ અને જેમ્કા(JEMČA) જેવાં મુખ્ય બ્રાન્ડ નામો હેઠળ વેચે છે. ટાટા ટી ભારતમાં ચાની સૌથી મોટી બ્રાન્ડ છે, તે જ રીતે ટેટલી એ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડ્મ]] અને કૅનેડામાં ચાની સૌથી મોટી કંપની છે અને કદની દૃષ્ટિએ<ref>{{Cite web |url=http://www.tatatea.com/comp_profile.htm |title=ટાટા ટી કંપની પ્રોફાઇલ |access-date=2011-03-25 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203023958/http://www.tatatea.com/comp_profile.htm |url-status=dead }}</ref> તે [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં બીજી સૌથી મોટી કંપની છે, જ્યારે જેમ્કા (JEMČA) એ ઝેક ગણતંત્રની અગ્રણી ચા કંપની છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tetley.com/Tetleycom/TetleyGroup/ |title=: Tetley.com : |access-date=2011-03-25 |archive-date=2006-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061112020348/http://www.tetley.com/Tetleycom/TetleyGroup/ |url-status=dead }}</ref> ==કંપની== ટાટા ગ્લોબલ બેવરેજિસ તરીકે તેનું ફરીથી નામકરણ કરવામાં આવ્યું છે જેથી તે જે ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા માગતી હતી તે આરોગ્ય અને પોષક પીણાંઓની શ્રેણી તે નામ હેઠળ સમાવી શકાય. પોતાની સહાયક કંપનીઓ થકી, ટાટા ટી ભારતમાં 70 મિલિયન કિલોગ્રામ ચા બનાવે છે, 54 ચા-બાગાનો ધરાવે છે, દસ ચા બ્લેન્ડિંગ અને પૅકેજિંગ કારખાનાઓ ધરાવે છે અને આશરે 59,000 લોકોને રોજગાર આપે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tatatea.com/images/Corporate_Report.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-25 |archive-date=2006-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060909174114/http://www.tatatea.com/images/Corporate_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> કંપની ભારત અને [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]]માં, ખાસ કરીને પૂર્વ ભારતના [[આસામ|આસામ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]] અને દક્ષિણ ભારતના [[કેરળ|કેરળ]]માં, કુલ મળીને 51 ચા-બાગાનોની માલિકી ધરાવે છે. આ કંપની આસામ ચા અને દાર્જિલિંગ ચાની સૌથી મોટી નિર્માતા છે અને સિલોન ચાની દ્વિતીય-સૌથી મોટી નિર્માતા છે. 1964માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુકે(UK)]] સ્થિત જેમ્સ ફિનલે સાથે સંયુક્ત સાહસ તરીકે મૂલ્ય-વર્ધિત ચા વિકસિત કરવા માટે શરૂ થયેલી કંપની, ટાટા ટી ગ્રુપ હવે 50 દેશોમાં પોતાનાં ઉત્પાદન અને બ્રાન્ડ ધરાવે છે. તે ભારતની પ્રથમ બહુરાષ્ટ્રીય(મલ્ટીનેશનલ) કંપનીઓમાંની એક છે. ટાટા ટી અને તેની સહાયક કંપનીઓના ઓપરેશનો ચામાં બ્રાન્ડ સહિતનાં ઉત્પાદન વૈવિધ્ય આપવા પર કેન્દ્રિત છે, પણ તે ભારત અને શ્રીલંકામાં ચાની ખેતીની પ્રવૃત્તિમાં પણ નોંધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે. ટાટા ટી ગ્રુપનો વિશ્વભરમાં વ્યાપક બ્રાન્ડેડ ચાનો સમેકિત વેપાર તેના સમેકિત ટર્નઓવરના આશરે 86 ટકા માટે જવાબદાર છે, જ્યારે ટર્નઓવરના બાકીના 14 ટકા જથ્થાબંધ ચા, કૉફી અને રોકાણ આવકમાંથી આવે છે. કંપનીનું મુખ્યાલય [[બેંગલોર|બૅંગલોર]]માં છે. આશરે 159 કિ.મી.²ના વિસ્તારમાં ચાની ખેતી કરીને, ટાટા ટી વાર્ષિક ધોરણે આશરે 30 મિલિયન કિ.ગ્રા. [[કાળી ચા|કાળી ચા]]નું ઉત્પાદન કરે છે.{{Fact|date=June 2009}} હળવી ઘનત્વની 100% ચા માટે, આઇસ-ટી મિશ્રણોમાં અને રેડી-ટુ-ડ્રિંક (RTD -પીવા માટે તૈયાર) પીણાંઓની તૈયારીમાં ઇન્સ્ટન્ટ (તરત તૈયાર કરી શકાય તેવી) ચા વપરાય છે. ટાટા ટી ભારતમાં પાંચ બ્રાન્ડની માલિક છે – ટાટા ટી, ટેટલી, કાનન દેવન, ચક્ર ગોલ્ડ અને જેમિનિ. કંપની મુન્નાર, [[કેરળ|કેરળ]]માં ઇન્સ્ટન્ટ ચા બનાવતું (કોષેર અને એચએસીસીપી(HACCP) પ્રમાણિત) 100% નિકાસ-કેન્દ્રિત એકમ ધરાવે છે, જે [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]ની બહાર હોય તેવું આવું સૌથી મોટું એકમ છે. ટાટા ટી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], ગ્રેટ બ્રિટન, [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]], ઝેક ગણતંત્ર અને [[ભારત|ભારત]]માં તેની સહાયક કંપનીઓ ધરાવે છે. [[File:Tea Estate in Munnar.jpg|right|thumb|250px|મુન્નાર, ભારતમાં ટાટાના ચાના બગીચાઓ]] ==ઇતિહાસ== ===1980નો દાયકો=== 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં, ભારતમાં ચા ઉદ્યોગમાં ઉત્પાદન અને મજૂરી ખર્ચ વધી રહ્યા હતા અને નફાનું માર્જિન ઘટતું જતું હતું તેમ જ કર વધતો જતો હતો. ભારત વિશ્વ બજારમાં માત્ર ચીન સામેથી જ હરીફાઈનો સામનો નહોતું કરી રહ્યું, પણ આ વેપારમાં અન્ય દેશોના પ્રવેશવાથી પણ હરીફાઈ વધી હતી. 1983માં, ટાટા ટીએ વ્યક્તિગત એકમ રચવા માટે જૅમ્સ ફિનલે જૂથમાં હિસ્સો ખરીદ્યો. એ જ વર્ષે, કંપનીએ વસ્તુ વેપારમાંથી ઉપભોક્તા બ્રાન્ડિંગમાં ઝંપલાવવાનું નક્કી કર્યું. પ્રથમ બ્રાન્ડ, ટાટા ટીથી શરૂઆત કરવામાં આવી. તેના પછી અન્ય બ્રાન્ડ જેવી કે કાનન દેવન, અગ્નિ, જેમિનિ અને ચક્ર ગોલ્ડ મૂકવામાં આવી. વિશ્વમાં સૌથી મોટું બજાર ધરાવવા છતાં, બ્રાન્ડેડ ચા(બ્રાન્ડ નામવાળી ચા)ના વિચારને સ્વીકૃત બનતા સારો એવો સમય લાગ્યો.{{Fact|date=June 2009}} 1987માં, ટાટા ટીએ યુ.એસ.એ.(USA)માં પોતાની સંપૂર્ણ માલિકી સાથેની સહાયક કંપની, ટાટા ટી ઇનકોર્પોરેશન શરૂ કરી. ===1990નો દાયકો=== 1990ના દાયકામાં, ટાટા ટીએ પોતાની બ્રાન્ડ્સને વૈશ્વિક બજારોમાં લઈ જવાનું નક્કી કર્યું. 1992માં તેણે બ્રિટનની ટેટલી ટી સાથે સંયુક્ત નિકાસ સાહસ ઘડ્યું. તેના અન્ય નવા ઉદ્યોગસાહસોમાં કોન્સોલિડેટેડ કૉફી લિ. (ટાટા કૉફી લિ.)માં પ્રધાન હિસ્સો અને શ્રી લંકામાંની કૃષિ જમીનોનું વ્યવસ્થાપન કરવા માટેના એક સંયુક્ત સાહસનો સમાવેશ થતો હતો. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં ટાટા ટી ઇનકોર્પોરેશને પોતાના ફ્લોરિડાના એકમ પરથી પ્રક્રિયા કરીને ઇન્સ્ટન્ટ ચા બનાવવાનું અને વેચવાનું શરૂ કર્યું, જે મુન્નાર અને [[કેરળ|કેરળ]]માંથી ઇન્સ્ટન્ટ ચા ઉત્પાદનોની કાચી સાધનસામગ્રી પર આધારિત હતું. 1993માં, એસ્ટેટ ટાટા ટેટલી રચવા માટે તેમણે યુકે(UK)માં અલાઇડ લિઓન્સ પીએલસી(PLC) સાથે સંયુક્ત સાહસ આદર્યું. 1990ના દાયકાના મધ્યમાં, ટાટા ટીએ વાટાવાલા પ્લાન્ટેશન્સ લિ.માં 51% શેરહિસ્સો પ્રાપ્ત કરીને, ટેટલી અને લંકન જેવીસી(JVC) ખરીદવાનો પ્રયત્ન કર્યો. 1997માં કંપની "ટાટા ટેપ વિવાદ" તરીકે જાણીતા થયેલા એક મોટા કૌભાંડમાં સંડોવાઈ, જે કંપનીએ [[આસામ|આસામ]]માં સશસ્ત્ર-સંઘર્ષ કરતા એક બેકાયદા જાહેર થયેલા જૂથ, યુનાઇટેડ લિબરેશન ફ્રન્ટ ઓફ અસોમ(ULFA)ને પૂરા પાડેલા નાણા સંબંધિત વિવાદ હતો. 1999 સુધીમાં, ટાટા ટીની બ્રાન્ડો ભારતમાં 25%નો એકત્રિત બજાર હિસ્સો ધરાવતી હતી.{{Fact|date=June 2009}} કંપની 74 ચા બાગો ધરાવતી હતી, અને પ્રતિ વર્ષ 62 મિલિયન કિલોગ્રામ ચાનું ઉત્પાદન કરતી હતી, જેમાંથી બે-તૃતીયાંશ ભાગ પૅક અને બ્રાન્ડેડ ઉત્પાદનોમાં ખપતો હતો. આ વર્ષના અંત ભાગમાં, મોટા ભાગના ભારતમાં પડેલા દુકાળના કારણે ચાના વેપારને ધક્કો પહોંચ્યો. વધુમાં, એક વખત જે ભારતીય ચાનું સૌથી મોટું ખરીદદાર હતું તે [[રશિયા|રશિયા]]એ થોડા વખત માટે બજારમાંથી પીછેહટ કરી. ===2000નો દાયકો=== [[File:Tata and tetley.jpg|thumb|right|કૅનેડાના ટેટલી ચા કૅન પરનું લખાણ]] (યુનાઈટેડ કિંગડ્મ સ્થિત) ટેટલી ગ્રુપનું 2000માં સંપાદન એ ટાટા ટી માટે એક મહત્ત્વનું કદમ હતું. તે £271 મિલિયન ($432 મિલિયન) મૂલ્યનો ખરીદીનો સોદો હતો. અહેવાલ પ્રમાણે, ટાટા ટીએ બોલીમાં અમેરિકી પેઢીજૂથ સારા લીને પાછળ મૂકી દીધું હતું, જેને આજની તારીખે કોઈ ભારતીય કંપની દ્વારા કોઈ વિદેશી કંપનીનો સૌથી મોટો સંપાદન સોદો વર્ણવવામાં આવે છે. એ વખતે, યુનિલિવરની બ્રૂક બૉન્ડ-લિપ્ટન પછી ટેટલી એ વિશ્વની બીજી સૌથી મોટી ચા કંપની હતી અને £300 મિલિયનનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતી હતી. તે બ્રિટન અને કૅનેડામાં માર્કેટ લીડર હતી અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને મધ્ય પૂર્વમાંની લોકપ્રિય બ્રાન્ડ હતી. 1837માં સ્થાપિત, ટેટલી એ પહેલી [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] ચા કંપની હતી, જેણે 1953માં યુકે(UK)માં ટી બૅગ શરૂ કરી. આ ટી બૅગ પછી શરૂઆતમાં 1989માં પ્રથમ ગોળાકાર ટી બૅગ મૂકવામાં આવી અને પછી 1997માં 'ન ટીપું, ન ઢોળફોળ' એવી ડ્રો-સ્ટ્રિંગ બૅગ આવી. ટેટલી હવે ટાટા ટીના કુલ ટર્નઓવરના લગભગ બે તૃતીયાંશ ભાગ જેટલા હિસ્સા માટે યોગદાન આપે છે. 2005થી ટાટા ટીએ ભારતમાં વાવેતરની સીધી માલિકીથી દૂર હટવાની એક પુનઃમાળખાકીય કવાયત હાથ ધરી છે, આ પ્રક્રિયા વિશ્વ બૅન્કના આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા નિગમમાંથી રાહતદરે અનુદાન દ્વારા સુગમ બનાવવામાં આવી છે.<ref>[http://www.reuters.com/article/idUSBOM1064820070219 ટાટા ટી નવી વાવેતર પેઢીમાં આઈએફસી(IFC)ને હિસ્સો વેચે છે], રાયટર્સ, 19 ફેબ્રુઆરી, 2007</ref> 2007માં, ટાટા ટીએ યુવાનોને સામાજિક પ્રશ્નો પ્રત્યે જાગૃત કરવા માટે જાગો રે! અભિયાનનો આરંભ કર્યો. આ અભિયાનને 2008માં પણ ચાલુ રાખવામાં આવ્યું. 2009માં, તેમનું આ અભિયાન નવા જાહેરખબર-સૂત્ર 'અબ સે ખિલાના બંધ, પિલાના શુરૂ' સાથે ભ્રષ્ટાચારની સમસ્યા પર કેન્દ્રિત રહ્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સંઘ, આઈયુએફ(IUF)એ 2009માં ચા ચૂંટનાર સગર્ભાઓને કાયદા પ્રમાણેની પ્રસૂતિ રજા નહીં આપવા બદલ અને સ્થાનિક સરકારે કામદારો અને તેમના પરિવારોને સંકટકાલીન અન્નસામગ્રી માટે ખાદ્ય કૂપનો વહેંચવી શરૂ કરવી પડી ત્યાં સુધી [[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]]માં નોવેરા નુડ્ડી ટી એસ્ટેટ પર 1,000 કામદારોને પૂરી રાખવા અંગે કંપનીની ટીકા કરી.<ref>[http://www.iuf.org/cgi-bin/dbman/db.cgi?db=default&amp;uid=default&amp;ID=6344&amp;view_records=1&amp;ww=1&amp;en=1 ટેટલી/ટાટા ભારતમાં ભૂખ્યા ચા કામદારો માટે આઈયુએફ(IUF)ની સહાયને પ્રતિભાવ આપે છે... જનસંપર્ક સાથે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414150947/http://www.iuf.org/cgi-bin/dbman/db.cgi?db=default&uid=default&ID=6344&view_records=1&ww=1&en=1 |date=2016-04-14 }}, આઈયુએફ(IUF), 23 નવેમ્બર 2009</ref> મે 2010માં, [[આસામ|આસામ]]માં એક ટાટા સંપત્તિ પર સંશયાસ્પદ ઝેરની અસરથી એક પાક પર છંટકાવ કરનારનું મૃત્યુ નીપજ્યું, જેના પગલે વિરોધ-દેખાવો થયા, અને તેમાં રમખાણ પોલીસના ગોળીબારમાં બીજા બે કામદારો ઠાર થયા.<ref>પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા, [http://www.hindustantimes.com/Tetley-accused-of-rights-violation/Article1-606605.aspx ટેટલી પર અધિકાર ઉલ્લંઘનનો આરોપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015041502/http://www.hindustantimes.com/Tetley-accused-of-rights-violation/Article1-606605.aspx |date=2010-10-15 }}, ''હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ'' , 30 સપ્ટેમ્બર 2010. 7 ઑક્ટોબર 2010ના મેળવેલ.</ref> ==વેચાણ(માર્કેટિંગ) વ્યૂહરચના== વૈશ્વિક ધોરણે હાજરી હોવા છતાં, ટાટા ટીની વિવિધ બ્રાન્ડ જે-તે સ્થળના આધારે જુદી જુદી રીતે વિતરિત કરવામાં આવે છે. ટાટા ટી ભારતમાં ઘણી વધુ સારી રીતે જાણીતી હોવાથી, અને ત્યાં તે એક શક્તિશાળી બ્રાન્ડ રૂપે સ્થાપિત હોવાથી, તેને જ્યાં વિશાળ ભારતીય વસતિ હોય તેવાં બજાર અને દેશોમાં વધુ મોકલવામાં આવે છે. તેથી ટેટલી એ કંપનીનો વૈશ્વિક ચહેરો છે અને માર્કેટિંગનું સૌથી વધુ ધ્યાન ટેટલી બ્રાન્ડ પર છે. એક જ બજારમાં બંને બ્રાન્ડ હોય તેમ બને, પણ તેમાં ટેટલીને પ્રીમિયમ બ્રાન્ડ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. ==જાગો રે!!== ટાટા ટીએ "જાગો રે!"(ઊઠો!) નામના અભિયાનથી જનાગ્રહ સાથે મતદાર નોંધણી ઝુંબેશ ઉપાડી હતી. તેના પછી, કંપનીએ આ અભિયાનને ભ્રષ્ટાચારનો વિરોધ કરવા પર કેન્દ્રિત કર્યું. જાગો રે વેબસાઈટ આ અંગે અને અન્ય સામાજિક પ્રશ્નો અંગે ચર્ચાને પ્રોત્સાહિત કરે છે.<ref>[http://www.jaagore.com/jaago-re-story/ જાગો રે!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126045610/http://www.jaagore.com/jaago-re-story |date=2010-01-26 }}[http://www.jaagore.com/jaago-re-story/ કથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126045610/http://www.jaagore.com/jaago-re-story |date=2010-01-26 }}</ref> ==આ પણ જુઓ== *ભારતમાં ચાનો ઇતિહાસ ==સંદર્ભો== <references></references> ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.tatatea.com/ ટાટા ટી અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202173036/http://www.tatatea.com/ |date=2011-02-02 }} * [http://www.wrightreports.ecnext.com/coms2/reportdesc_COMPANY_C356EC230 કંપની પ્રોફાઇલ સ્નેપશોટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110225224/http://wrightreports.ecnext.com/coms2/reportdesc_COMPANY_C356EC230 |date=2010-01-10 }} {{Tata Group}} [[Category:ટાટા ગ્રુપ]] [[Category:ચાની વિવિધ બ્રાન્ડ]] [[Category:ભારતની પીણાં કંપનીઓ]] [[Category:1964માં સ્થાપિત કંપનીઓ]] nybwa01tuqvgr33wlxvbpulqdtrdhj4 બાપ્તિસ્મા (બૅપ્ટિઝમ) 0 31269 907917 907804 2026-11-21T01:34:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907917 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Cappella brancacci, Battesimo dei neofiti (restaurato), Masaccio2.jpg|thumb|માસાસિઓ દ્વારા નિઓફાઈટિસના બાપ્તિસ્મા, ૧૫મી સદી, બ્રાન્કાસી ચૅપલ, ફ્લોરેન્સ.<ref>એ નોંધશો કે નીચે જે અર્થમાં નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને સમજાવવામાં આવ્યા છે તેની આ તસવીર છે, જે પાણીની નીચે ડૂબકી થકી આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી અલગ છે. પૂર્વમાં શિશુઓ સિવાય બાકીના તમામ માટે બાપ્તિસ્માની આ શૈલી ચાલુ રહી, પણ પશ્ચિમમાં ૧૫મી સદી સુધીમાં તે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઉપયોગમાંથી બાકાત થઈ ગઈ હતી, અને સંત પીટર દ્વારા બાપ્તિસ્માના આ ચિત્રણ માટે કલાકારે કદાચ જૂની ઢબનું રૂપ પસંદ કર્યું છે.</ref>]] ખ્રિસ્તી ધર્મમાં, '''બાપ્તિસ્મા''' (બૅપ્ટિઝમ) (ગ્રીક શબ્દ βαπτίζω ''બૅપ્ટિઝો'' : "પાણીમાં ડુબાડવું", "સ્નાનવિધિ કરાવવો", એટલે કે, ધાર્મિક સ્નાન-પ્રક્ષાલન પરથી આવેલો શબ્દ છે)<ref name="LSJ">{{cite encyclopedia |first=Henry George |last=Liddell |authorlink=Henry Liddell |coauthors=[[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]], [[Henry Stuart Jones]] and Roderick McKenzie |encyclopedia=[[A Greek-English Lexicon]] |title=βαπτίζω |url=http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:4:114.lsj |year=1940 |publisher=[[Tufts University]] |location=[[Medford, Massachusetts]] |isbn=0-19-864226-1}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એ પાણીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધિ છે, જેના થકી વ્યક્તિને દેવળના સભ્ય તરીકે સ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે.<ref>"બાપ્તિસ્મા થકી અમે પાપમાંથી મુક્ત થઈએ છીએ અને પ્રભુના દીકરાઓ તરીકે પુનર્જન્મ પામીએ છીએ; અમે ઇસુ ખ્રિસ્તના સદસ્યો બનીએ છીએ, ચર્ચમાં સમાવેશ પામીએ છીએ અને અમને તેના મિશનમાં ભાગીદાર બનાવવામાં આવે છે" ([http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3G.HTM કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ, 1213];] "પવિત્ર બાપ્તિસ્મા એ સંસ્કાર છે જેના વડે પ્રભુ અમને પોતાનાં સંતાનો તરીકે દત્તક લે છે અને અમને ખ્રિસ્તના શરીરના, દેવળના સદસ્યો, અને પ્રભુના રાજ્યના વારસદારો બનાવે છે" ([http://anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy બુક ઓફ કોમન પ્રેયર, 1979. એપિસ્કોપલ);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110103003/http://www.anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy |date=નવેમ્બર 10, 2011 }} "બાપ્તિસ્મા એ દીક્ષાનો અને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક થવાનો સંસ્કાર છે" ([http://www.backriverumc.com/userFiles/1257/overview_of_baptism.pdf એન યુનાઈટેડ મૅથોડિસ્ટ અંડરસ્ટેન્ડિંગ ઓફ બાપ્તિસ્મા);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313082916/http://backriverumc.com/userfiles/1257/overview_of_baptism.pdf |date=માર્ચ 13, 2016 }} "પ્રભુના પરિવારની સદસ્યતા પામવાની દીક્ષા વિધિ તરીકે, બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારોને, તેમના પાપ માફ થઈ ચૂક્યા અને ધોવાઈ ગયા હોવાથી, પ્રતીકાત્મક રીતે શુદ્ધ કરવામાં અથવા સ્નાન કરાવવામાં આવે છે" ([http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm વિલિયમ એચ. બ્રૅકની, બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}.</ref> નવા કરાર મુજબ ખુદ ઈસુને પણ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:16}}, {{bibleref2|Mark|1:9-10}}, {{bibleref2|Luke|3:21}}</ref> સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતા બાપ્તિસ્માના સામાન્ય વિધિમાં, ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે અથવા અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc1.i.IX.54.html |first=Philip |last=Schaff |title= Baptism |work=History of the Christian Church, Volume I: Apostolic Christianity. A.D. 1-100.|year=2009 |quote=The usual form of baptism was [[immersion baptism|immersion]]…. But sprinkling, also, or copious pouring rather, was practised at an early day with sick and dying persons, and in all such cases where total or partial immersion was impracticable}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Baptism |first=W. |last=Fanning |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |location=New York City |publisher=Robert Appleton Company |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |quote=The most ancient form usually employed was unquestionably immersion}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism/43691/Baptism |title=Roman Catholicism: Baptism |work=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2009 |quote=Two points of controversy still exist in modern times. One is baptism by pouring or sprinkling water on the head rather than by immersion of the entire body, even though [[immersion baptism|immersion]] was probably the biblical and early Christian rite}}</ref><ref>{{cite book |first=Adela Yarbro |last=Collins |chapter=The Origin of Christian Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=dWx4GGR3jusC&pg=PA35 |editor=Maxwell E. Johnson |title=Living Water, Sealing Spirit: Readings on Christian Initiation |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Stearns County, Minnesota]] |year=1995 |pages=35–57 |isbn=0-8146-6140-8 |oclc=31610445 |quote=The baptism of John did have certain similarities to the ritual washings at Qumran: both involved withdrawal to the desert to await the lord; both were linked to an ascetic lifestyle; both included total immersion in water; and both had an eschatological context}}</ref><ref>{{cite book |first=W. H. T. |last=Dau |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=wo8csizDv0gC&pg=PA410 |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=International Standard Bible Encyclopedia: A-D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1979 |page=416 |isbn=0-8028-3781-6 |oclc=50333603 |quote=It is to be noted that for pouring another word ‘’(ekcheo)’’ is used, clearly showing that baptizo does not mean pour. …There is thus no doubt that early in the 2nd century some Christians felt baptism was so important that, 'when the real baptism ([[immersion baptism|immersion]]) could not be performed because of lack of water, a token pouring might be used in its place}}</ref> બાપ્તિસ્મા આપવા માટે ઊંડી નદીનો ઉપયોગ કરતા બાપ્તિસ્ત (બાપ્તિસ્મા-દાતા) યોહાન આખા શરીરને પાણીમાં પલાળવાનું સૂચવે છે,<ref>{{cite book |first=R. T. |last=France |authorlink=R. T. France |title=The Gospel of Matthew |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=2007 |page=[http://books.google.com/books?id=0ruP6J_XPCEC&pg=PA109 109] |isbn=0-8028-2501-X |oclc=122701585 |quote=The fact that he chose a permanent and deep river suggests that more than a token quantity of water was needed, and both the preposition 'in' (the Jordan) and the basic meaning of the verb 'baptize' probably indicate immersion. In v. 16 Matthew will speak of Jesus 'coming up out of the water.' The traditional depiction in Christian art of John the Baptist pouring water over Jesus' head may therefore be based on later Christian practice}}</ref> 3જી સદી પછીના ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માના ચિત્રો અને પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓ ઉમેદવાર વ્યક્તિ પાણીમાં ઊભી હોય અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હોય તેવો સામાન્ય વિધિ સૂચવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |first=Benjamin Breckinridge |last=Warfield |title=The Archæology of the Mode of Baptism |quote=We may then probably assume that normal patristic baptism was by a trine immersion upon a standing catechumen, and that this immersion was completed either by lowering the candidate's head beneath the water, or (possibly more commonly) by raising the water over his head and pouring it upon it |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912185139/http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |url-status=dead }}</ref><ref>જ્યારે કેટલાંક સ્થળોએ અને અમુક સંજોગોમાં પૂર્ણ નિમજ્જન પાળવામાં આવતું હતું તેવી ઘણી સંભાવનાઓ છે, છતાં તમામ પુરાવાઓ (અને તેથી પણ વધુ છે) મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં માત્ર અંશતઃ નિમજ્જન, અથવા જલધારા (ખાસ કરીને જ્યારે બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા કુંડમાં ઊભી હોય ત્યારે તેનું માથું બોળવું અથવા માથા પર પાણી રેડવું) થકી બાપ્તિસ્મા તરફ ધ્યાન દોરે છે. અહીં સંત યોહાન ક્રીસોસ્ટોમના શબ્દોની નોંધ લઈ શકાયઃ "જ્યારે આપણે આપણું માથું પાણીમાં ડુબાડીએ છીએ ત્યારે તે કબરની અંદર જવા જેવું હોય છે... પછી જ્યારે આપણે આપણું માથું પાછું કાઢીએ છીએ ત્યારે નવો માણસ બહાર આવે છે" (''ઓન યોહાન'' 25.2, પીજી (PG) 59:151). ટૂંકમાં, પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓ બાપ્તિસ્મા સાથે સંકળાયેલી પ્રતીકાત્મક અભિવ્યક્તિ પ્રત્યે અત્યંત જાગૃત હતા (cf. બૅપ્ટિસ્ટ્રી ઈમારતનો અત્યંવિધિ જેવો આકાર; પાત્રમાં ઊતરવાના અને તેમાંથી પાછા બહાર આવવાના, લાક્ષણિક ઢબે ત્રણ તબક્કાઓ; પુનર્જીવન અંગેની મીમાંસા, વગેરે), છતાં તેઓ પૂર્ણ નિમજ્જનનો જ આગ્રહ રાખતાં હોવાનાં ખૂબ ઓછાં ચિહ્નો બતાવે છે. (''સેન્ટ વલ્દિમિર્સ થિયોલોજિકલ ક્વાર્ટરલી'' માં ફાધર યોહાન ઍરિકસન, 41, 77 (1997), [http://www.byzcath.org/forums/ubbthreads.php/topics/301619/11/specific%20Orthodox%20disagreement ધ બ્યઝાન્ટાઈન ફોરમ]માં ટાંકવામાં આવ્યા હતા)</ref><ref>{{cite book |first=John Anthony |last=McGuckin |authorlink=John Anthony McGuckin |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&pg=PA41 |title=The Westminster handbook to patristic theology |publisher=Westminster John Knox Press |location=[[Louisville, Kentucky]] |year=2004 |pages=41–44 |isbn=0-664-22396-6 |oclc=52858567 |quote=Eastern tradition strongly defended the practice of three-fold immersion under the waters, but Latin practice increasingly came to use a sprinkling of water on the head (also mentioned in Didache 7 if there was not sufficient water for immersion.)}}</ref><ref name="ODWR">{{cite book |first=John |last=Bowker |authorlink=John Bowker |title=[[Oxford Dictionary of World Religions|The Oxford Dictionary of World Religions]] |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1999 |pages= |isbn=0-19-866242-4 |oclc=60181672}}{{pn}}</ref> હવે બાપ્તિસ્મા આપવાની અન્ય સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં કપાળ પર ત્રણ વખત પાણી રેડવાનો સમાવેશ થાય છે. સોળમી સદીમાં હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ જ્યાં સુધી તેની અનિવાર્યતાને નકારી નહીં, ત્યાં સુધી મુક્તિ માટે અમુક અર્થમાં બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખવામાં આવતું હતું.<ref name="cross2005baptism">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Baptism |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/n194 151]–154 |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref> બહુ આરંભથી ચર્ચ ઇતિહાસમાં બલિદાન/શહાદતને "રક્ત દ્વારા બાપ્તિસ્મા" પામવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેથી જળથી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શહીદી વહોરનારાઓ બચાવી શકાય. પાછળથી, કૅથોલિક ચર્ચે ઇચ્છા-બાપ્તિસ્માને સ્વીકાર્યો, જેના અનુસાર જે લોકો બાપ્તિસ્મા માટેની તૈયારી કરતા હોય પણ જેઓ ખરેખર એ ધાર્મિક સંસ્કાર મેળવતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે તેમને બચી ગયેલા માનવામાં આવે છે.<ref name="vatican">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3M.HTM |title=The Necessity of Baptism |work=[[Catechism of the Catholic Church]] |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1993 |access-date=February 24, 2009}}</ref> કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ, ખાસ કરીને ક્વેકરો અને મુક્તિફોજ, બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખતાં નથી, અને ન તો તેઓ એ ધાર્મિક વિધિનું પાલન કરે છે. જે લોકો આ વિધિનું પાલન કરે છે, તેમાં પણ પદ્ધતિ અને બાપ્તિસ્મા આપવાના રૂપમાં તેમ જ આ ધાર્મિક વિધિની અગત્યતા અંગેની સમજણમાં તફાવતો જોવા મળે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ "પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે" (મહાન આયોગ (Great Commission) અનુસાર) બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે, પણ કેટલાક માત્ર ઈસુના નામે જ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે;<ref>ઉદાહરણ તરીકે, કૅથોલિક ચર્ચઃ 1,100,000,000; ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચઃ 225,000,000; ઍંગ્લિકન કોમ્યુનિયનના 77,000,000માંથી મોટા ભાગના સદસ્યો; લૂથરનો અને અન્યો ([http://www.adherents.com/adh_rb.html કમ સે કમ 1 મિલિયન સમર્થકો ધરાવનાર વિશ્વના ધાર્મિક સમુદાયો;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=એપ્રિલ 6, 2011 }} [http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity ખ્રિસ્તી ધર્મના મુખ્ય સાંપ્રદાયિક પરિવારો).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |date=માર્ચ 15, 2015 }} આ પણ જોશો [http://www.zpub.com/un/pope/relig.html છ ખંડીય વિસ્તારો મુજબ તમામ ધર્મોના વિશ્વવ્યાપક સમર્થકો, 1995-મધ્ય(Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112114718/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=નવેમ્બર 12, 2017 }}</ref> બીજા અનેક એવું માને છે કે માત્ર આસ્થાવાનને અપાયેલ બાપ્તિસ્મા જ સાચા બાપ્તિસ્મા ગણાય. કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિને પૂરેપૂરી અથવા કમસે કમ અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવા પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે બીજા કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિના માથા પરથી પાણી વહેતું હોય ત્યાં સુધી, પાણી દ્વારા કોઈ પણ રૂપે થતા સ્નાનને પૂરતું માને છે. વ્યક્તિને દીક્ષા આપવામાં આવે, તેનું શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવે, અથવા તેનું નામકરણ કરવામાં આવે તેવા કોઈ પણ ધાર્મિક વિધિ, કસોટી, અથવા અનુભવ માટે પણ "બાપ્તિસ્મા" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref>{{cite encyclopedia |editor=Joseph P. Pickett |title=baptism |url=http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |encyclopedia=[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] |publisher=[[Houghton Mifflin]] |location=[[Boston]] |year=2000 |edition=Fourth |isbn=0-395-82517-2 |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ડિસેમ્બર 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201127/http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |url-status=dead }}</ref> દીક્ષાકરણની અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ માટે નીચે જોશો. == નવા કરારમાં આ શબ્દનો અર્થ == {{Wiktionary|βαπτίζω}} [[ચિત્ર:Baptism - Saint Calixte.jpg|thumb|left|સાન કૅલિસ્ટોની કૅટકૂમ્સઃ ત્રીજી-સદીના રંગચિત્રમાં બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્મા માટે સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડવું) આવશ્યક છે કે કેમ તે અંગે ખ્રિસ્તીઓની ભિન્ન ભિન્ન પરંપરાઓ વચ્ચે મતભેદ છે, એટલે આ ચર્ચા સંદર્ભે મૂળ ગ્રીક શબ્દનો ચોક્કસ અર્થ અગત્યનો બન્યો છે. લિડેલ અને સ્કૉટનો ગ્રીક-અંગ્રેજી શબ્દકોશ, જેના પરથી અંગ્રેજી શબ્દ "બૅપ્ટિઝમ" (ગુજરાતી "બાપ્તિસ્મા") આવ્યો છે તે ("બૅપ્ટિઝો(baptizô)" તરીકે લિપ્યંતરિત) ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' શબ્દનો, પ્રાથમિક અર્થ "ડૂબકી, પૂરેપૂરું ડુબાડવું" એવો આપે છે, પણ {{bibleref2|Luke|11:38}}ને ઉદાહરણરૂપે ટાંકીને, સૂચવે છે કે, તેનો બીજો અર્થ "ધાર્મિક સ્નાનવિધિ કરાવવી" એમ થાય છે.<ref name="LSJ"/> === βαπτίζω ક્રિયાપદનો સામાન્ય અર્થ === ભલે ગ્રીક શબ્દ ''βαπτίζω'' નો અર્થ સંપૂર્ણપણે માત્ર ડૂબકી, પૂરેપૂરા ડુબાડવું અથવા પખાળવું (કમસે કમ અંશતઃ) એમ થતો નથી, પણ શબ્દકોશના સ્રોતો નોંધે છે કે સેપ્ચ્યુઅગિંટ(જૂના કરારની પ્રાચીન ગ્રીક આવૃત્તિ)<ref>'સપ્ટે.માં: 2 કિ.ગ્રા. 5:13, 14 અમારી પાસે, સ્નાન અને બાપ્તિઝોમાઈ માટે, લોઉઓ (loúō) (3068) છે. જ્યાં કપડાંને બોળીને ધોવા માટે, પ્લુનો (plúnō) (4150), અને નહાવા માટે લોઉઓ (loúō) (3068) વપરાતા હતા, તે {{bibleref2|Lev.|11:25, 28, 40}} પણ જોશો. {{bibleref2|Num.|19:18, 19}} માં, ડુબાડવા માટે, બાફો (báphō), અને ડુબાડીને ધોવા માટે, પ્લુનો(plúnō)નો, ઉપયોગ થાય છે', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (The Complete Word Study Dictionary : New Testament) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી(G)908). ચટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી (AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'LXX βάπτεινમાં (βαπτίζειν માત્ર 4 Βασ. 5:14 ખાતે જ ઘટે છે) טָבַל, "ડુબાડવું"ના ચિત્રણ તરીકે, રુ(Ru). 2:14 ખાતે, જોસ ખાતે નદીમાં પગ રાખીને, વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે. એલવી. (Lv.) 4:6, 17 પર 3:15, તોરાહના બલિદાનોમાં રક્તમાં આંગળીનો, વગેરે, એલવી. (Lv.) 11:32 (בא hiph) પર, અશુદ્ધ વાસળોને શુદ્ધિકરણના કાયદાઓમાં પાણીમાં બોળવામાં આવે છે, થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. (Theological dictionary of the New Testament.) 1964-1976 આસપાસ. ગેર્હાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. ખંડ 10, રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત. (જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલે અને જી. ફ્રાઈડરિચ, સંપાદકો) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ (MI): એર્ડમેન્સ.</ref><ref>ઈએક્સ (Ex) 12,22; એલવી(Lv) 4,6.17; 9,9; 11,32 સ્થ(sth)માં સ્થ(sth) [τι εἴς τι] ડુબાડવું એલવી (Lv) 9,9; id. [τι ἔν τινι] ડીટી (Dt) 33,24; id. [τι ἀπό τινος] ઈએક્સ (Ex) 12,22; સ્થ(sth)માં સ્બ(sb)ને [τινα ἔν τινι] ડુબાડવું અથવા બોળવું જેબી(Jb) 9,31', લસ્ટ, જે., આઈનિકેલ, ઈ., અને હૌસ્પી, કે. (2003). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ સેપ્ચ્યુઅગિન્ટઃ સુધારેલી આવૃત્તિ. ડેઉત્શ બાઈબલ્ગેસેલશાફ્ટ (Deutsche Bibelgesellschaft): સ્ટુટ્ટગાર્ટ.</ref> અને નવા કરાર એમ બંનેમાં આ શબ્દનો સામાન્ય અર્થ આમ જ થાય છે.<ref>'માર્ક 7:3માં, "તેમના હાથ ધોયા" એ શબ્દસમૂહ નિપ્ટો (níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સાને જેમ કે હાથોને ધોવા. માર્ક 7:4માં ધોવાનું ક્રિયાપદ "સિવાય કે તેઓ ધોતા હોય" તે બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન કરવું હોય. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા એકત્રિત પાણીમાં બોળીને કરવામાં આવતી હતી. જુઓ લૂક 11:38, જે બાપ્ટિઝોમાઈનો ઉપયોગ કરીને, જમતાં પહેલાં હાથ ધોવાનો, હાથને બાપ્તિસ્મા આપવાનો ઉલ્લેખ કરે છે.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> નવા કરારમાં, "બોળવું" અથવા "રંગ આપવો"ના અર્થમાં, સંબંધિત શબ્દ ''βάπτω'' નો પણ ઉપયોગ થયો છે,<ref>'એલકે(Lk) 16:24માં, એનટી(NT) βάπτωનો ઉપયોગ માત્ર તેના શાબ્દિક અર્થમાં કરે છે; જેએન(Jn) 13:26 "માં ડુબાડવા" માટે, અને રેવ.(Rev.) 19:13 "રંગવા" માટે કરે છે.', થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:530). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'જે(J) 13:26'માં કશાકને કોઈ પ્રવાહીમાં ડુબાડવું, ડુબાડવું, બોળવું, ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'βάπτω fut. βάψω; 1aor. ἔβαψα; pf. pass. ptc. βεβαμμένος; (1) માં અથવા નીચે ડુબાડવું, કોઈ પ્રવાહીમાં બોળવું (એલયુ(LU) 16.24); (2) રંગવાના કપડા તરીકે રંગદ્રવ્યમાં બોળવું, રંગ કરવો (આરવી(RV) 19.13)', ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકેર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકેર બુક્સ.</ref><ref>'970 βάπτω (બાપ્તો): vb.; ≡ DBLHebr 3188; Str 911; TDNT 1.529—LN 47.11 માં ડુબાડવું (એલકે(Lk) 16:24; જેએન(Jn) 13:26(2×); રેવ(Rev) 19:13+)', સ્વાનસન, જે. (1997). ડિક્શનરી ઓફ બિબ્લિકલ લેંગ્વેજિસ વિથ સિમૅન્ટિક ડોમેન્સઃ ગ્રીક (નવો કરાર) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (ડીબીએલજી (DBLG) 970). ઓક હાર્બરઃ લોગોસ રિસર્ચ સિસ્ટ્મ્સ, આઈએનસી(Inc).</ref> બોળવું એ પૂરેપૂરું ન પણ હોઈ શકે, જેમ કે બ્રેડના કોળિયાને વાઈન(દારૂ)માં ડુબાડવો({{bibleref2|Ruth|2:14|NIV}}).<ref>થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> [[ચિત્ર:Baptism - Marcellinus and Peter.jpg|thumb|right|200px|પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં બાપ્તિસ્માની રજૂઆત]] === ઉપરના અર્થ કરતાં જુદાં વિચલનો === નવા કરારના બે ફકરાઓમાં એવું સૂચન છે કે βαπτίζω શબ્દ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માટે વાપરવામાં આવે છે, ત્યારે હંમેશાં તેનો અર્થ આખા શરીરને બોળવું તેમ થતો નથી. પહેલો ફકરો લૂક 11:38<ref>{{Bibleref2|Luke|11:38}}</ref>નો છે, જેમાં ઈસુ જે વ્યક્તિને ત્યાં જમ્યા હતા, તે પાંખડી વ્યક્તિ કેવી રીતે, "ઈસુએ રાતનું વાળુ લેતાં પહેલાં પ્રક્ષાલન (''ἐβαπτίσθη'' , ''βαπτίζω'' નો ગ્રીક ભૂતકાળ કર્મણિ પ્રયોગ - અક્ષરશઃ, "બાપ્તિસ્મા પામવું") કર્યું નહીં તે જોઈને કેટલી આશ્ચર્ય પામી હતી" તે કહે છે. લિડેલ અને સ્કૉટ આ ફકરામાં ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' ના ઉપયોગને ''સ્નાન કરવા'' ના અર્થમાં વપરાયો હોવાના ઉદાહરણ તરીકે ટાંકે છે. આ કૃત્ય ન કરવામાં ઈસુ અને તેમના શિષ્યોમાં સમાનતા છેઃ "તે પછી ઈસુ પાસે લહિયાઓ અને ફરોશીઓ(પાંખડીઓ) આવ્યા, જે યરૂશાલેમના હતાં, તેમનું કહેવું હતું કે, શા માટે તેમના શિષ્યો વડીલોની પ્રથાનું ઉલ્લંઘન કરે છે? કારણ કે તેઓ તેમનું ભોજન લેવા બેસે તે પહેલાં તેઓ નથી ધોતાં (''{{polytonic|νίπτω}}'' ) તેમના હાથ."{{bibleref2c|Mt|15:1-2|KJV}} નવા કરારનો બીજો એક ફકરો ધ્યાન દોરે છેઃ "ફરોશીઓ(પાંખડીઓ)...વડીલોની પરંપરાને અનુસરીને, તેમના હાથ બરાબર સારી રીતે ન ધોવે (''{{polytonic|νίπτω}}'' , ધોવાની ક્રિયા દર્શાવતો સામાન્ય શબ્દ) ત્યાં સુધી ખાતા નથી; અને જ્યારે તેઓ બજારમાંથી પાછા ફરે, ત્યારે પોતાની જાતને બરાબર ધોયા (અક્ષરશઃ, "પોતાને બાપ્તિસ્મા આપીને"—''βαπτίσωνται'' , ''βαπτίζω'' નો કર્મણિ અથવા મધ્યમ પ્રયોગ) વિના તેઓ ખાવા બેસતા નથી".{{bibleref2c|Mk|7:3–4|KJV}} વિવિધ ધાર્મિક સંપ્રદાયોના વિદ્વાનો<ref>[http://books.google.com/books?id=xewBAAAACAAJ એ. એ. હોડ્ગે, આઉટલાઈન્સ ઓફ થિયોલૉજી 1992 ISBN 0-85151-160-0, 9780851511603] {{cite web |url=http://www.mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20020126072506/http://mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-date=જાન્યુઆરી 26, 2002 |title=The Mode of Baptism |first=Michael |last=Bremmer |date=September 7, 2001 |access-date=February 25, 2009 |url-status=dead }}માં ટાંકવામાં આવ્યું હતું</ref><ref>{{cite web |first=Bertram |last=Naumann |year=2006 |editor=Paul Naumann |title=The Sacrament of Baptism |url=http://www.clclutheran.org/lfm/lfm12.pdf |work=Learn From Me |access-date=February 24, 2009 |publisher=[[Church of the Lutheran Confession]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |title=Baptism: Immersion Only? |first=Robert H. |last=Brom |authorlink=Robert Henry Brom |date=August 10, 2004 |publisher=[[Catholic Answers]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=માર્ચ 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314053255/http://catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |url-status=dead }}</ref>નો દાવો છે કે આ બે ફકરાઓ દર્શાવે છે કે આમંત્રિત મહેમાનો, અથવા બજારમાંથી પાછા ફરતા લોકો પાસેથી, પાણીમાં માથાબોળ નહાવાની ("પોતાને બાપ્તિસ્મા આપવાની") અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં, પણ જે રીતે વર્તમાન યહૂદી પ્રથામાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે તેમ, તેઓ માત્ર પાણીમાં પોતાના હાથ ડુબાડીને અથવા તેના પર પાણી રેડીને આંશિક રીતે પલાળે તેટલી જ અપેક્ષા તેમની પાસેથી રાખવી ઘટે.<ref>{{cite encyclopedia |first=Bernard |last=Drachman |authorlink=Bernard Drachman |coauthors=[[Kaufmann Kohler]] |title=Ablution |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=A&artid=338 |editor=[[Cyrus Adler]] |encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]}}</ref> ઝોધિએટ્સ તથા બાલ્ઝ અને શ્ચનેઈડરના કોશરચના સંબંધી કાર્ય પણ કહે છે કે આ બે કિસ્સાઓમાંથી બીજા કિસ્સામાં, {{Bibleref2|Mark|7:4}}, βαπτίζω શબ્દનો અર્થ એમ જ થાય છે કે, બજારથી પાછા આવીને, પાંખડીઓ માત્ર પોતાના હાથને એકત્રિત પાણીમાં બોળે છે, અને તેથી તેઓ પોતાના આખા શરીરને બોળતા નથી એમ સ્પષ્ટ થાય છે.<ref>'નિમજ્જન દ્વારા વારંવાર પ્રક્ષાલન અથવા સ્નાન, કાં તો બાપ્તિઝો અથવા નિપ્ટો(níptō) (3538) દ્વારા સૂચિત, ધોવું. {{Bibleref2|Mark|7:3}}માં, "તેમના હાથ ધોયા" શબ્દસમૂહ એ નિપ્ટો(níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સા જેવા કે હાથને ધોવા. માર્ક 7:4માં, "સિવાય કે તેઓ ધોવે"માં ધોવું ક્રિયાપદ એ બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન આપવું છે. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા તેમને એકત્રિત પાણીમાં ડુબાડીને કરવામાં આવતી હતી.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેમની સમજણ અનુસાર βαπτίζωનો અર્થ, હાથમાં પકડેલો બ્રેડનો ટુકડો આંશિક રીતે દારૂમાં બોળવો અથવા રેડાયેલા રક્તમાં આંગળી નાખવા માટે વપરાતા શબ્દ, βάπτω જેવો જ, ડુબાડવું અથવા પલાળવું,<ref>'માર્ક 7:4 [v. 8માં v.l.]; અહીં કોઈને D Θ plમાં ῥαντίσωνταιની જગ્યાએ βαπτίσωνται દેખાય છે, જે βαπτίζωને βάπτωનો અર્થ આપે છે', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref> 'Βάπτω ડુબાડવું, બોળવું', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'βάπτω; ἐμβάπτω: પદાર્થને પ્રવાહીમાં બોળવો – 'માં બોળવું.'', લૌવ, જે. પી., અને નિદા, ઈ. એ. (1996, આશરે 1989). ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટઃ બેઝ્ડ ઓન સિમૅન્ટિક ડોમેન્સ (2જી આવૃત્તિની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ.) (1:522). ન્યૂ યોર્કઃ યુનાઈટેડ બાઈબલ સોસાયટીઝ.</ref> એમ થાય છે.<ref>'LXXમાં જુ. (Ju.) 2:14 પર βάπτειν...વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે, એલવી (Lv). 4:6, 17 વગેરે પર બલિદાનોના તોરાહ(Torah)માં રક્તમાં આંગળી..." થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> === વ્યુત્પન્ન નામો === નવા કરારમાં βαπτίζωમાંથી બે નામો વ્યુત્પન્ન કરાયેલાં જોવા મળે છેઃ βαπτισμός અને βάπτισμα. {{bibleref2|Mark|7:4}}માં જળ-વિધિથી થાળીઓના શુદ્ધિકરણ, ધોવા, સ્વચ્છ કરવાના હેતુનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref name="Arndt">આર્ન્ડ્ટ, ડબ્લ્યુ., દાન્કેર, એફ. ડબ્લ્યુ., અને બૉઅર, ડબ્લ્યુ. (2000). 2000). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ એન્ડ અધરા અર્લી ક્રિશ્ચિયન લિટરેચર, (3જી આવૃત્તિ) (165). શિકાગોઃ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ</ref><ref name="Friberg"/> એ જ સ્તોત્રમાં અને {{bibleref2|Hebrews|9:10}}માં લેવીય વાસણો અથવા શરીરને ધોવા અંગેનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref>થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:545). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> અને {{bibleref2|Hebrews|6:2}}માં કદાચ બાપ્તિસ્મા માટે પણ Βαπτισμός શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, અલબત્ત એ શક્ય છે કે અહીં એ જડ વસ્તુઓને ધોવાની ક્રિયાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હોય.<ref name="Friberg">ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકર બુક્સ.</ref> {{bibleref2|Colossians|2:12}}માં, ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતો βάπτισμα ધરાવે છે, પણ શ્રેષ્ઠ તો βαπτισμός ધરાવે છે, અને નવા કરારની આધુનિક આલોચનાત્મક આવૃત્તિઓમાં આ જ અર્થઘટન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>જુઓ http://www.bibelwissenschaft.de/online-bibeln/novum-testamentum-graece-na-27/lesen-im-bibeltext/bibelstelle/Kol%202/cache/d3cb350c68/#v12 નેસ્ટ્લે-એલાન્ડ 27મી (નવીનતમ) આવૃત્તિ.</ref> નવા કરારના માત્ર આ એક જ પ્રકરણમાં, સામાન્ય ધોવાની ક્રિયાને બદલે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા માટે βαπτισμόςનો સ્પષ્ટપણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ {{Bibleref2|Hebrews|6:2}} પણ કદાચ બાપ્તિસ્માનો ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="Friberg"/> જ્યારે માત્ર સાધનોની સફાઈ માટે વાપરવામાં આવે ત્યારે, βαπτισμόςને ῥαντισμός (છંટકાવ) સમાન ગણવામાં આવે છે, આવો પ્રયોગ માત્ર {{bibleref2|Hebrews|12:24}} અને {{bibleref2|1Peter|1:2}}માં જ જોવા મળ્યો છે, જે એક એવો શબ્દ છે જે બાઈબલના જૂના કરારના પાદરી દ્વારા પ્રતીકાત્મક સફાઈ સૂચવવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Zodhiates"/> Βάπτισμα, માત્ર ખ્રિસ્તી લખાણોમાં જ જોવા મળે છે,<ref name="Zodhiates">ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેની βαπτισμός સાથે ભેળસેળ ન જ કરવી જોઈએ.<ref name="Arndt"/> નવા કરારમાં, તે ઓછામાં ઓછો 21 વખત વપરાયો છેઃ * બાપ્તિસ્ત યોહાન દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક વિધિના સંદર્ભમાં 13 વખત;<ref>{{Bibleref2|Matthew|3:7}}, {{Bibleref2|Matthew|21:25}}; {{Bibleref2|Mark|1:4}}, {{Bibleref2|Mark|11:30}}; {{Bibleref2|Luke|3:3}}, {{Bibleref2|Luke|7:29}}, {{Bibleref2|Luke|20:4}}; {{Bibleref2|Acts|1:22}}, {{Bibleref2|Acts|10:37}}, {{Bibleref2|Acts|13:24}}, {{Bibleref2|Acts|18:25}}, {{Bibleref2|Acts|19:3-4}})</ref> * ચોક્કસ ખ્રિસ્તી વિધિના સંદર્ભમાં 3 વખત<ref>{{Bibleref2|Romans|6:4}}, {{Bibleref2|Ephesians|4:5}}, {{Bibleref2|1Peter|3:21}}</ref> (જો કેટલીક {{Bibleref2|Colossians|2:12}}માંની ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતોમાંના ઉપયોગને ગણવામાં આવે તો 4 વખત); * 5 વખત રૂપકની રીતે.<ref>{{Bibleref2|Matthew|20:22-23}}, {{Bibleref2|Mark|10:38-39}}, {{Bibleref2|Luke|12:50}}</ref> == ઇતિહાસ == પ્રેરિતોના અધિનિયમો (એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ)(Acts of the Apostles) અને પૌલિન ઈપિસ્ટલ્સમાંના અનેક ઉલ્લેખો દર્શાવે છે તેમ, શરૂઆતથી જ બાપ્તિસ્મા એ ખ્રિસ્તી ધર્મના હિસ્સારૂપ રહ્યું છે. ખ્રિસ્તીઓ માને છે કે ઈસુએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર સંસ્થાપિત કર્યો હતો. ઈસુના ઇરાદાઓ કેટલા સુસ્પષ્ટ હતા અને તેમણે કોઈ નિરંતર, આયોજનબદ્ધ ચર્ચની કલ્પના કરી હશે કે કેમ તે બાબત વિદ્વાનોના વિવાદનો વિષય છે.<ref name="cross2005baptism"/> === યહૂદી કર્મકાંડોમાં તેની પશ્ચાદ્ભૂમિકા === {{Main|Mikvah}} યહૂદી કર્મકાંડોને વર્ણવવા માટે "બાપ્તિસ્મા" શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવતો નથી, છતાં યહૂદી કાયદાઓ અને પરંપરાઓમાં જોવા મળતી શુદ્ધિકરણ વિધિઓ (અથવા ''મિકવાહ(mikvah)'' - ધાર્મિક નિમજ્જન) બાપ્તિસ્મા સાથે કંઈક સામ્યતા તો ધરાવે છે, અને બંને સંકળાયેલા પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |last=Stoltz |first=Eric |title=A Christian Glossary: Baptism |publisher=The Abraham Project |year=2005 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210083723/http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> યહૂદી બાઈબલ અને અન્ય યહૂદી લખાણોમાં, અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં "સંસ્કાર શુદ્ધતા"ની સ્થિતિની પુનઃસ્થાપના કરવા, ધાર્મિક શુદ્ધિકરણ વિધિ માટે પાણીમાં નિમજ્જનનો આરંભ કરવામાં આવ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, શબના સંપર્કમાં આવવાથી (મૂસાના કાયદા પ્રમાણે) ધાર્મિક રીતે ભ્રષ્ટ બનેલા યહૂદીઓને પવિત્ર મંદિરમાં સહભાગી થવા માટેની રજા આપવામાં આવે તે પહેલાં તેમણે મિકવાહ કરવું આવશ્યક રહેતું. ધર્માંતર કરીને યહૂદી ધર્મ અંગીકાર કરનારા માટે, તેમના ધર્માન્તરના ભાગ રૂપે નિમજ્જન આવશ્યક હોય છે. મિકવાહમાં નિમજ્જન એ શુદ્ધતા, પુનઃસ્થાપના, અને યોગ્યતાના સંદર્ભમાં સ્થિતિમાં બદલાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેના પછી વ્યક્તિ સમુદાયના ધાર્મિક જીવનમાં સંપૂર્ણ રીતે સહભાગી થઈ શકે છે, શુદ્ધ થયેલી વ્યક્તિ સંપત્તિ અથવા તેના માલિકો {{bibleref2|Num.|19|HE}} અને બૅબીલોનિયન તાલ્મૂડ (Babylonian Talmud), ટ્રાક્ટાટે(Tractate) ''ચાગિગાહ(Chagigah) પર અસ્વચ્છતાનું આરોપણ નહીં કરે એ બાબતને તે સુનિશ્ચિત કરે છે '' , પૃ. 12). મિકવાહ દ્વારા આ સ્થિતિ પરિવર્તન વારંવાર પામી શકાય છે, જ્યારે ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા, એ ખ્રિસ્તીઓના એકંદર દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે, સુન્નતની જેમ, અનન્ય અને અ-પુનરાવર્તનીય છે.<ref>{{cite journal |first=Christa |last=Pongratz-Lippitt |date=May 5, 2007 |title=Churches mutually recognise baptisms |url=http://www.thetablet.co.uk/article/9737 |journal=[[The Tablet]] |access-date=February 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429024322/http://www.thetablet.co.uk/article/9737 |archive-date=એપ્રિલ 29, 2011 |url-status=dead}}</ref> (જો કે, {{bibleref2|Acts|19:1-5}}માં દર્શાવ્યા મુજબ, જો આસ્થાવાન, ખ્રિસ્તી ધર્મનું કોઈ નવું જ્ઞાન પામે, તો સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટો, બાપ્તિસ્માને પુનરાવર્તનીય જુએ છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ખ્રિસ્તને અનુસરવામાંથી ચળી ગઈ હોય, ત્યારે બાપ્તિસ્મા થકી નવી પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવા માટે પણ તેમ કરવું શક્ય છે.)<ref>એસડીએ (SDA) ચર્ચ મેન્યુઅલ, 2005, પૃષ્ઠ 42-3</ref> બાપ્તિસ્ત યોહાને પોતે ઉપાડેલા મસીહાના અભિયાનમાં બાપ્તિસ્મા-નિમજ્જનને મધ્યસ્થ સંસ્કાર તરીકે અપનાવ્યું હતું.<ref>સંસ્કાર (2009). જ્ઞાનકોશ (એનસાઈક્લોપીડિયા) બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref> === ઈસુના બાપ્તિસ્મા === {{Main|Baptism of Jesus}} [[ચિત્ર:Piero, battesimo di cristo 04.jpg|thumb|ખ્રિસ્તનો બાપ્તિસ્મા, 1450 (નેશનલ ગેલરિ, લંડન).]] યર્દન નદીના કિનારે બાપ્તિસ્ત યોહાન એ પહેલી-સદીના મિશન ઉપદેશક હતા.<ref name="cross2005johnthebaptist">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=John the Baptist |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર, ખ્રિસ્તના આગમનની પહેલવહેલી ઉદ્ઘોષણા કરવા માટે પ્રભુએ તેમની પસંદગી કરી હતી. તેમણે યહૂદીઓને પશ્ચાતાપ માટે યર્દન નદીમાં બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા.<ref name="ActJJohn"/> પોતાની મંડળી(મિનિસ્ટ્રી)ની શરૂઆત વખતે, બાપ્તિસ્ત યોહાને ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુના શરૂઆતના અનેક શિષ્યોએ, તેમની જેમ, યર્દનમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન પાસેથી બાપ્તિસ્મા લીધા હતા.<ref>{{cite book |first=Henry |last=Chadwick |authorlink=Henry Chadwick (theologian) |chapter=John Baptist |title=The Church in Ancient Society: From Galilee to Gregory the Great |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |page=12 |isbn=0-19-924695-5 |oclc=191826204 |access-date=February 24, 2009 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=s4aBJWNCDNkC&pg=PA12}}</ref> જાડી ગણતરી પ્રમાણે વિદ્વાનો એ બાબતે સહમત થાય છે કે ઈસુના બાપ્તિસ્મા એ ઐતિહાસિક ઈસુખ્રિસ્તના જીવનની ઘટનાઓમાંથી એક સૌથી વિશ્વાસપાત્ર, અથવા ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતા ધરાવતી ઘટના છે. ઈસુ અને તેમના સૌથી પૂર્વકાલીન શિષ્યોએ યોહાનના બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારી હતી, પછી ભલે ઈસુએ જાતે બાપ્તિસ્મામાંથી પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો અને કર્મકાંડોની જંજાળ સાથે પવિત્ર સદાચારનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો.<ref name="TM1998"/> પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ પશ્ચાતાપના બાપ્તિસ્માને પાળતો હતો, જે પાપની સજામાંથી માફી બક્ષતો હતો. ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માનું ઉદ્ગમ સમાયેલું છે, પ્રત્યક્ષ અને ઐતિહાસિક, બંને અર્થમાં.<ref>{{cite book |first=Herman |last=Lichtenberger |chapter=Syncretistic Features in Jewish and Jewish-Christian Baptism Movements |chapterurl=http://books.google.com/books?id=9zCh9SBb6Y8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA85,M1 |editor=[[James Dunn (theologian)|James D. G. Dunn]] |title=Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135 |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1999 |page=87 |isbn=0-8028-4498-7 |oclc=40433122 |access-date=January 19, 2009}}</ref> આ ઘટનાના કારણે બાપ્તિસ્ત યોહાન પ્રત્યેની ઈસુની સંભવિત શરણાગતિનો મુદ્દો ઊઠ્યો જે ઈસુ ખ્રિસ્તના પાપરહિત સ્વભાવ અંગેની ખ્રિસ્તી માન્યતા કરતાં વિરોધાભાસી લાગતો હતો. યોહાનના બાપ્તિસ્મા પાપની માફી બક્ષતા નહોતા. તે માત્ર પશ્ચાતાપ માટે અને ખ્રિસ્ત માટે રસ્તો (પાપની માફી તો માત્ર ઈસુના બાપ્તિસ્માથી જ મળે જે પુનરુત્થાન પછી ઈસુ ખ્રિસ્તે જાતે આપવા શરૂ કર્યા હતા) તૈયાર કરવા માટે હતા. સુવાર્તાઓ (ગોસ્પલ) સહિતનાં, સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી લખાણોમાં આ ધર્મશાસ્ત્ર સંબંધી મુશ્કેલીને ઉકેલવાના પ્રયાસો દેખીતી રીતે જોવા મળે છે. માર્કને મન, યોહાન દ્વારા ઈસુને અપાયેલા બાપ્તિસ્મા એ થિયોફોની (theophany) રચવા માટે, ઈશ્વરના પુત્ર તરીકેની ઈસુની દૈવી ઓળખનું પ્રગટીકરણ કરવા માટેની ઘટના હતી.{{bibleref2c|Mk|1:7-11}} ઈસુ પોતાના કરતાં દેખીતી રીતે ચઢિયાતા હતા, તેમ કહીને યોહાને તેમને બાપ્તિસ્મા આપવામાં વિરોધ દર્શાવ્યો હતો, અને ઈસુએ જ્યારે તેમની વાત નામંજૂર કરી ત્યારે જ તેઓ તેમ કરવા સહમત થયા હતા એમ મેથ્યુ દર્શાવે છે{{bibleref2c|Mt|3:14-15}} અને માર્કે આપેલા પાપોમાંથી ક્ષમા માટેના બાપ્તિસ્માના સંદર્ભનો સમાવેશ કરતા નથી. લૂક બંને જ્યારે હજી કૂખમાં હતા ત્યારે યોહાને ઈસુ તરફ દર્શાવેલા આજ્ઞાકારીપણા પર ભાર મૂકે છે{{bibleref2c|Lk|1:32-45}} અને ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં યોહાનની ભૂમિકાને અવગણે છે. {{bibleref2c-nb|Lk|3:18-21}}યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન) આખા કિસ્સાને અવગણે છે.<ref name="dapaah86">{{cite book |first=Daniel S. |last=Dapaah |title=The relationship between John the Baptist and Jesus of Nazareth: a critical study |url=https://archive.org/details/relationshipbetw0000dapa |publisher=[[University Press of America]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/relationshipbetw0000dapa/page/86 86]–88 |isbn=0-7618-3109-6 |oclc=60342941}}</ref> ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેના પૂર્વકાલીન ખુલાસાઓમાંથી જે લોકપ્રિય રહ્યા છે તેમાં બાપ્તિસ્માના પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવો ઈગ્નાટિયસ ઓફ એન્ટીઓચ(Ignatius of Antioch)નો દાવો અને દરેક માટેના આદર્શ ઉદાહરણ તરીકેની ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવા જસ્ટિન માર્ટિરના સ્પષ્ટીકરણનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dapaah86"/> === ઈસુ દ્વારા બાપ્તિસ્મા === યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન){{bibleref2c|Jn|3:22-30}} {{bibleref2c-nb|Jn|4:1-4}} લખે છે કે ઈસુએ બહુ શરૂઆતના તબક્કામાં બાપ્તિસ્માના મિશનની આગેવાની લીધી હતી, જેનાથી ટોળાઓ આકર્ષિત થયાં હતાં. અનેક વિદ્વાનોના મતે, {{bibleref2|John|4:2}}, એ પાછળથી કરાયેલો સંપાદકીય ઉમેરો છે,<ref>જુઓ, ઉ.દા., રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન દ્વારા એવા વિકલ્પોનો સારાંશ જુઓ, ''ધ ગોસ્પલ અકોરડિંગ ટુ યોહાન (i-xii): ઈન્ટ્રોડક્શન, ટ્રાન્સલેશન, એન્ડ નોટ્સ'' (યોહાન પ્રમાણે સુવાર્તાઃ પરિચય, અનુવાદ, અને નોંધો) (2જી આવૃત્તિ), ધ એન્કર બાઈબલમાં, ખંડ 29 (ગાર્ડન સિટી, એનવાય(NY): ડબલડે, 1966), પૃ. 164-165, 188-189.</ref> ઈસુએ પોતે બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેનો તે ઇનકાર કરે છે અને લખે છે કે તેમણે માત્ર પોતાના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું. કેટલાક જાણીતા વિદ્વાનો એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા. જેર્ડ થેઈસન (Gerd Theissen) અને એનટ્ટે મેર્ઝ (Annette Merz)નો દાવો છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા, ન તો તેમણે બાપ્તિસ્મા સાથે જોડાયેલા પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો, યોહાનના બાપ્તિસ્માને ઓળખ આપી હતી અને ન તો બાપ્તિસ્મા સાથે સદાચારના નીતિ-નિયમો આગળ કર્યા હતા.<ref name="TM1998">{{cite book |first=Gerd |last=Theissen |authorlink=Gerd Theissen |coauthors=Annette Merz |title=The Historical Jesus: A Comprehensive Guide |url=https://archive.org/details/historicaljesusc0000thei_f9m3 |publisher=Fortress Press |location=Minneapolis |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/historicaljesusc0000thei_f9m3/page/209 209], 377 |isbn=0-8006-3122-6 |oclc=38590348}}</ref> ''વિશ્વ ધર્મોનો ઓક્સફર્ડ શબ્દકોશ'' પણ લખે છે કે ઈસુ તેમની મંડળીના ભાગ રૂપે બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા.<ref name="ODWR"/>{{pn}} એક ઐતિહાસિક વ્યક્તિ તરીકે ઈસુના વર્ણનમાંથી ઈ. પી. સાન્ડેર્સ ઈસુના બાપ્તિસ્મા મિશનના યોહાનના વૃત્તાન્તને બાકાત રાખે છે.<ref name="Sanders">{{cite book |first=E. P. |last=Sanders |authorlink=E. P. Sanders |title=The Historical Figure of Jesus |url=https://archive.org/details/historicalfigure0000sand_n4h4 |publisher=Allen Lane |location=London |year=1993 |pages= |isbn=0-7139-9059-7 |oclc=30112315}}{{pn}}</ref> યોહાનમાં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મિનિસ્ટ્રીના વર્ણનમાં કેટલીક આંતરિક મુશ્કેલી હોવાની બાબતને રોબર્ટ ડબ્લ્યુ. ફુન્ક ધ્યાનમાં લે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, તે ઈસુના જૂડીયા આવવા અંગે લખે છે, જ્યારે ઈસુ તો ત્યારે યરૂશાલેમમાં જ હતા અને તેથી જૂડીયામાં હતા.<ref name="ActJJohnG">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/365 365]–440 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> {{Bibleref2|John|3:22|NIV}} ખરેખર ઈસુ અને તેમના શિષ્યોની, "εἰς τὴν Ἰουδαίαν" (જૂડીયામાં) નહીં, પણ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν" (જૂડીયાના ગ્રામવિસ્તારોમાં) આવવાની વાત કહે છે,<ref>[http://books.google.com/books?id=6JYgc2iH_skC કોલિન જી. ક્રુસે, ધ ગોસ્પલ અકોર્ડિંગ ટુ યોહાનઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન અને કોમેન્ટરી] (યોહાન મુજબ સુવાર્તાઃ પરિચય અને ટીકા) (વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004), પૃ. 119.</ref> જે કેટલાકના અર્થઘટન પ્રમાણે યરૂશાલેમ સાથે વિરોધાભાસમાં છે, જ્યાં નિકોડીમસ સાથેના મેળાપનું દૃશ્ય તેની બરાબર પહેલાં લખવામાં આવ્યું છે.<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટ્વિન યોહાન ધ બૅપ્ટિસ્ટ એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારેથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી (બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેનો સંબંધઃ એક સમાલોચનાપૂર્ણ અભ્યાસ).'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 98</ref> જિજસ સેમિનાર અનુસાર, બાપ્તિસ્માના મિશનને આગેવાની આપવા માટે ઈસુના "જૂડીયા આવવાના" (તેમના અર્થઘટન મુજબ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν") અંગેનો ફકરો સંભવતઃ કોઈ ઐતિહાસિક માહિતી ધરાવતો નથી ("બ્લેક" રેટિંગ).<ref name="ActJJohnG"/> બીજી તરફ, કેમ્બ્રિજ ચૅમ્પિયન ટુ જિજસ<ref>[માર્કસ બોકમ્યુએલ (સંપાદક), ધ કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન ટુ જિજસ (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 2001 ISBN 978-0-521-79678-1), પૃ. 27</ref> એક જુદો દૃષ્ટિકોણ લે છે. આ સ્રોત અનુસાર, બાપ્તિસ્ત યોહાનના પશ્ચાતાપ, ક્ષમાશીલતા અને બાપ્તિસ્માના સંદેશને ઈસુએ સ્વીકાર્યો હતો અને પોતાનો બનાવ્યો હતો;<ref>{{cite book |first=Peter J. |last=Tomson |chapter=Jesus and His Judaism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=27 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> જ્યારે યોહાનને કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા, ત્યારે યોહાનનું કામ સંભાળી લઈને, તરતમાં જ આવનારા પ્રભુના રાજ્યને સ્વીકારવાના પ્રથમ પગલા તરીકે તેમણે પશ્ચાતાપ માટે અને બાપ્તિસ્મા માટે હાકલ કરી;<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 40</ref> અને તેમના સંદેશમાં બાપ્તિસ્માને અપાયેલા મધ્યવર્તી સ્થાનને યોહાનમાં ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેનો ફકરો પુષ્ટિ આપે છે.<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 30</ref> યોહાનને ફાંસી અપાયા બાદ, ઈસુએ બાપ્તિસ્મા આપવાનું બંધ કરી દીધું, ભલે એ ક્યારેક પ્રસંગોપાત્ત આ પ્રથા તરફ પાછા ફર્યા પણ હોઈ શકે; આમ, યોહાનના અવસાન પહેલાં ઈસુની મંડળીમાં બાપ્તિસ્માએ અગત્યનો હિસ્સો હતું અને તેમના પુનરુત્થાન પછી તેમના શિષ્યોમાં પણ તે અગત્યનું રહ્યું હતું, પણ એ સિવાય વચ્ચેના ગાળામાં તેનું ખાસ પ્રાધાન્ય નહોતું.<ref>{{cite book |first=Bruce |last=Chilton |chapter=Friends and enemies |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=75 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> નવા કરારના વિદ્વાન, યોહાનિયન લખાણોના તજજ્ઞ, રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન એ બાબતને ધ્યાનમાં લે છે કે ઈસુ ફક્ત તેમના શિષ્યો થકી જ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા એવી {{bibleref2|John|4:2}}ની કૌંસમાં દર્શાવાયેલી સંપાદકીય ટિપ્પણીનો હેતુ આગળના સ્તોત્રમાં બે વખત પુનરાવર્તિત થતા વિધાન, કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા, અંગે સ્પષ્ટતા આપવાનો અથવા તેને સુધારવાનો હશે, અને આવો ઉમેરો કરવાનું કારણ એમ હોઈ શકે કે લેખકના મતે શિષ્યો જે બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવતા હતા તે બાપ્તિસ્તના કામને ચાલુ રાખવા માટે હોઈ શકે, પણ પવિત્ર આત્માના નામે અપાતા બાપ્તિસ્મા નહોતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=JIM0Q0bjgYkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=raymond+brown+gospel+of+john&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=baptized&amp;f=false રૅયમન્ડ એડવર્ડ બ્રાઉન, ધ ગોસ્પલ એન્ડ ઈપિસ્ટ્લ્સ ઓફ યોહાનઃ અ કન્સાઈઝ કૉમેન્ટરી] (યોહાનની સુવાર્તા અને સંદેશપત્રોઃ એક સંક્ષિપ્ત ટીકા), પૃ. 3,</ref> યોહાનમાં આ ફકરાના ઐતિહાસિક મૂલ્યને અન્ય નવા કરારના વિદ્વાનો પણ સ્વીકારે છે. જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કૉટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલે આ દૃષ્ટિકોણ અભિવ્યક્ત કર્યો છે.<ref>જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કોટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલ, ''ડિક્શનરી ઓફ જિજસ એન્ડ ધ ગોસ્પેલ્સઃ અ કૉમ્પેન્ડિયમ ઓફ કંટેમ્પોરરી બિબ્લિકલ સ્કૉલરશિપ'' . ઈન્ટરવાર્સિટી(InterVarsity) પ્રેસ, 1992, પૃ. 375: "માત્ર એટલા જ કારણોસર કે આ માહિતી માત્ર યોહાનમાં છે, તે તેનું કોઈ ઐતિહાસિક મૂલ્ય નથી એમ કહીને કાઢી નાખવા માટેનું પૂરતું કારણ નથી... વિદ્વાનો તેને સંભવિત માને છે, ઉદાહરણ તરીકે, ઈસુની મંડળી બે કે ત્રણ વર્ષો સુધી ટકી હતી (જેમ યોહાનનું કહેવું હતું), તે યરૂશાલેમમાં અને તેની બહાર હતા (જેમ અન્ય સુવાર્તાઓ સૂચવે છે, ઉ.દા., {{Bibleref2|Luke|13:34}}, કે તેમના કેટલાક શિષ્યો પહેલાં યોહાન બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા, {{Bibleref2c|Lk|1:35-37}} અને ઈસુ અને તેમના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મંડળી (મિનિસ્ટ્રી) ચલાવતા હતા. "</ref> અન્ય એક લખે છે કે "અમુક ગાળામાં ઈસુ અને તેના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મિનિસ્ટ્રીનું સંચાલન કરતા હતા એવા અહેવાલને નકારવાનું કોઈ ''પ્રબળ (a priori)'' કારણ નથી", અને તેઓ આ અહેવાલને યોહાનના વૃત્તાન્ત{{Bibleref2c-nb|Jn|3:22-26}}માંની બાબતોમાંની એક એવી બાબત તરીકે ગણાવે છે "જે ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતાઓ ધરાવે છે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જ જોઈએ."<ref>દ્વિટ મૂડી સ્મિથ સ્મિથ, ડી. મૂડી, આર. ઍલન કુલપીપર, સી. ક્લિફ્ટોન બ્લેક. ''એક્સપ્લોરિંગ ધ ગોસ્પલ ઓફ યોહાનઃ ઈન ઓનર ઓફ ડી. મૂડી સ્મિથ.'' વેસ્ટમિનસ્ટર યોહાન ક્નોક્સ પ્રેસ, 1996. પૃ. 28. "માત્ર યોહાનમાં જ એવી કેટલીક બાબતો છે જે ઐતિહાસિક હોઈ શકે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જોઈએ. ઈસુના પ્રથમ શિષ્યો કદાચ એક વખત બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા (cf. {{Bibleref2|John|1:35-42}})"</ref> ડેનિયલ એસ. દાપાહ, પોતાના પુસ્તકમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેના સંબંધ અંગે કહે છે કે યોહાનનું વૃત્તાન્ત "કદાચ ઐતિહાસિક પરંપરાનો નાનકડો હિસ્સો માત્ર હોઈ શકે", અને ટિપ્પણી કરે છે કે સુવાર્તા પુસ્તકો(સિનોપ્ટિક ગોસ્પલ્સ)ના મૌનનો અર્થ એમ નથી થતો કે યોહાને આ માહિતી ઉપજાવી કાઢી છે, અને વધુમાં માર્કનું વૃત્તાન્ત પણ એમ સૂચવે છે કે ઈસુએ, ગાલિલી સ્થળાંતરિત થતાં પહેલાં, યોહાન સાથે કામ કર્યું હતું.<ref>[http://books.google.com/books?id=S0P18O3fGR4C ડૅનિયલ એસ. દાપાહ, ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી] (યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005): "યોહાનની આ સામગ્રીના ટુકડાની ઐતિહાસિકતા અંગે બચાવ કરવાનો અમારો પ્રસ્તાવ છે. આપણે દલીલ કરવી ઘટે કે ઈસુની બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રવૃત્તિના યોહાનના પુરાવા ઐતિહાસિક પરંપરાના ઉતારા હોઈ શકે, કારણ કે માહિતીના આ ટુકડા પાછળ ધર્મશાસ્ત્રનો કોઈ દેખીતો, તત્ત્વદર્શક એજન્ડા નથી. વધુમાં, સુવાર્તાકારોના મૌનને કદાચ સમજાવી શકાય, બીજાં કારણો વચ્ચે, એવી ધારણાને લીધે કે ઈવિન્જિલિસ્ટો આ પ્રસંગથી ક્ષોભિત થયા હતા અને બાપ્તિસ્મા આપતા ચર્ચમાં એ વિધિનો સંદર્ભ આપવો અનાવશ્યક હતો" (પૃ. 7). "સારરૂપ સુવાર્તાઓ(ગોસ્પેલ્સ)માં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મંડળીની ગેરહાજરીનો અર્થ એવો નથી થતો કે યોહાનમાંની વિગતો પ્રમાણભૂત નથી, ન તો તે એમ સૂચવે છે કે સુવાર્તાકારોએ એવી વાર્તા ઉપજાવી કાઢી હતી કે જ્યારે ઈસુનું આગમન થયું ત્યારે યોહાન સક્રિય નહોતા. ({{bibleref2|Mark|1:14}} અને સમાન)" ઉદાહરણ તરીકે, માર્કન પરંપરા, જે ચોથી સુવાર્તા કરતાં કાલક્રમ અનુસાર વહેલી છે, તે સૂચવે છે કે ઈસુ યોહાનની એટલી નજીક હતા કે જ્યારે યોહાનને કેદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે એક સ્વતંત્ર મંડળી સ્થાપવા માટે ઈસુ ગાલિલી ઊપડી ગયા હતા. એવું લાગે છે કે યોહાન અને ઈસુએ શરૂઆતમાં સાથે કામ કર્યું હતું, ચોથા પ્રબોધક (ઈવેન્જિલિસ્ટ) આ ઘટનાને સ્પષ્ટ કરી છે" (પૃ. 98).</ref> ફ્રેડરિક જે. સ્વિઈકોવસ્કી(Frederick J. Cwiekowski) સહમતિ નોંધાવે છે કે યોહાનમાંનું વૃત્તાન્ત "એવી છાપ આપે છે" કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=qcD1RNNaKwsC ધ બિગનિંગ્સ ઓફ ધ ચર્ચ] (પૉલિસ્ટ પ્રેસ 1988), પૃ. 55: "ચોથી સુવાર્તામાંનું આ લખાણ એવી છાપ આપે છે કે જ્યારે યોહાન હવે બેથનીમાં નહોતા (Jn 3:23; cf. 1:28) ત્યારે ઈસુ— યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓ સાથે—— પોતે જોર્ડન વિસ્તારમાં બાપ્તિસ્માની એક મંડળી ચલાવતા હતા. જ્યારે ઈસુએ જુડીયાનો વિસ્તાર છોડ્યો અને ગેલિલીમાં પોતાની મંડળી શરૂ કરી ત્યારે તેમણે દેખીતી રીતે પોતાની બાપ્તિસ્મા મંડળીને છોડી દીધી હતી અને ઉપદેશ અને બોધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું."</ref> બાઈબલનું જોસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર કહે છે કે "ભલે ''તેમણે'' (ખ્રિસ્તે) જાતે તેમના શિષ્યોએ આપ્યા હતા ''એટલા બધા'' ને બાપ્તિસ્મા નહોતા આપ્યા; 'કારણ કે તેમણે એક ઉદાહરણ રૂપે તેમને આપ્યું હતું, એક પછી બીજાને આગળ કરતાં રહીને.'"<ref>[http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm જૉસેફ સ્મિથ્સ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ બાઈબલ (બાઈબલનું જૉસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227060622/http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm |date=ફેબ્રુઆરી 27, 2010 }}, સેન્ટ. યોહાન પ્રકરણ 4</ref> યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન), {{bibleref2|John|3:32}}માં, નોંધે છે, કે, ભલે ઈસુ ઘણા લોકોને પોતાના બાપ્તિસ્મા તરફ આકર્ષી શક્યા, પણ તેઓ હજી પણ તેમની જુબાનીને સ્વીકારતા નહોતા,<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી.'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 97</ref> અને જોસેફસનાં વૃત્તાન્તોના આધારે, જિજસ સેમિનાર એ નિષ્કર્ષ પર આવે છે કે, ઈસુ કરતાં બાપ્તિસ્ત યોહાનનો લોકોના મન પર વધુ વ્યાપક પ્રભાવ હતો એવી શક્યતા છે.<ref name="ActJJohn">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John the Baptist |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |page=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/268 268] |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> === નવો કરાર === નવા કરારમાં પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી મહત્ત્વની પ્રથા તરીકે બાપ્તિસ્માના કેટલાક સંદર્ભો સમાવિષ્ટ છે અને, તેમાં ઈસુ દ્વારા તેની સ્થાપના અંગેના કોઈ વાસ્તવિક વૃત્તાન્તો આપવામાં આવ્યા નથી, પણ તેમાં તેમને તેમના પુનરુત્થાન પછી, વિધિ કરવા માટે તેમના શિષ્યોને, સૂચનાઓ આપતાં ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા છે (જુઓ મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન)).<ref>બાપ્તિસ્મા. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism પરથી મેળવેલ.</ref> તે પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક) પૉલ દ્વારા આપવામાં આવેલાં અર્થઘટનો અને પીટરના પ્રથમ સંદેશપત્રમાં બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને રજૂ કરે છે. ==== પૉલના સંદેશપત્રો ==== {{Main|Pauline epistles}} પ્રેરિત (ધર્મપ્રચારક) પૉલે 50ના દાયકામાં કેટલાક પ્રભાવશાળી પત્રો લખ્યા હતા, જેને પાછળથી ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રમાં પ્રમાણભૂત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. પૉલના મતે, બાપ્તિસ્મા આસ્થાવાનના ખ્રિસ્ત સાથેના જોડાણને, ખ્રિસ્તના મૃત્યુને, અને તેમના પુનરુત્થાનને અસર કરે છે અને તેમને રજૂ કરે છે; વ્યક્તિના પાપને દૂર કરે છે; વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક કરે છે, અને વ્યક્તિને "આત્માને ગ્રહણ કરતી" બનાવે છે. {{bibleref2c|1Cor|12:13|KJV|1 Co 12:13}}<ref name="cross2005baptism"/> પૉલનાં લખાણોના આધારે, બાપ્તિસ્માને રહસ્ય ધર્મોના સંદર્ભે અર્થઘટિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>સંસ્કાર. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref> ==== માર્કની સુવાર્તા (માર્કનું ગોસ્પલ) ==== ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|1 :1-11 આ સુવાર્તાને, સામાન્ય રીતે પ્રથમ અને મેથ્યુ અને લૂક માટે તેણે આધાર તરીકેનું કામ આપ્યું હતું તેમ માનવામાં આવે છે. તેની શરૂઆત પાપોની ક્ષમાયાચના માટે બાપ્તિસ્માના પશ્ચાતાપનો ઉપદેશ આપનારા યોહાન દ્વારા ઈસુને આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી થાય છે. યોહાન ઈસુ વિશે કહે છે કે તે પાણીથી નહીં પરંતુ પવિત્ર આત્માથી બાપ્તિસ્મા આપશે. ઈસુના બાપ્તિસ્મા વખતે, તેમને ઈસુને પોતાનો પુત્ર જાહેર કરતી પ્રભુવાણી સંભળાય છે, અને તેઓ ઈસુ પર કબૂતરની જેમ આત્મા ઊતરી આવતો જુએ છે. ઈસુની મિનિસ્ટ્રી દરમ્યાન, જ્યારે જેમ્સ અને જ્હોન ઈસુને આવનારા ઈશ્વરના સામ્રાજ્યમાં માનદ્દ બેઠકો માટે પૂછે છે, ત્યારે ઈસુ પોતાની નિયતિને બાપ્તિસ્મા અને એક કપ સાથે સરખાવે છે, એ જ બાપ્તિસ્મા અને કપ (એટલે કે, શહાદત/બલિદાન) યોહાન અને જેમ્સ માટે પણ લખાયા છે.<ref name="Harris John">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "યોહાન" પૃ. 302-310.</ref> ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|16 :19-20 બીજી સદીની શરૂઆતમાં માર્કની પરંપરાગત પૂર્ણાહુતિને સંપાદિત કરવામાં આવી હતી એવું ધારવામાં આવે છે, અને એ સદીના મધ્ય ભાગમાં તેને શરૂઆતમાં સુવાર્તા સાથે જોડવામાં આવી હતી.<ref name="May Metzger Mark">{{cite book |first=Herbert Gordon |last=May |coauthors=[[Bruce Metzger]] |title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha |url=https://archive.org/details/isbn_0195283260 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1977 |pages=1213–1239 |isbn=0-19-528348-1 |oclc=3145429}}</ref> એ કહે છે કે જેઓ વિશ્વાસ રાખે છે અને જેમણે બાપ્તિસ્મા લીધા છે તેમને બચાવી લેવાશે.{{Bibleref2c|Mk|16:9-20}} ==== મેથ્યૂની સુવાર્તા (મેથ્યૂનું ગોસ્પલ) ==== ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|મેથ્યૂ|3 :12-14 ; {{Bibleref2|Matthew|28:18-20}} મેથ્યૂ ઈસુના બાપ્તિસ્માનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ આપે છે.{{Bibleref2c|Mt|3:12-14}} મેથ્યૂની સુવાર્તામાં મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)નું સૌથી પ્રસિદ્ધ વૃત્તાન્ત પણ સામેલ છે.{{Bibleref2c-nb|Mt|28:18-20}} અહીં, સજીવન થયેલા ઈસુ, પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો) સામે આવે છે અને અનુયાયી બનાવવા, બાપ્તિસ્મા આપવા, અને ઉપદેશ આપવા માટે તેમની નિમણૂક કરે છે.<ref name="ActJMatthew">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=Matthew |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |url=https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/actsofjesuswhatd00robe/page/129 129]–270 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> આ નિમણૂક શિશુ ખ્રિસ્તી ચળવળ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા કાર્યક્રમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.<ref name="ActJMatthew"/> ==== અધિનિયમો ==== {{circa|85–90}}માં લિખિત, એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ(પ્રેરિતોના અધિનિયમો),<ref name="Harris Gospels">{{cite book |first=Stephen L. |last=Harris |authorlink=Stephen L. Harris |title=Understanding the Bible: A Reader's Introduction |url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8 |publisher=Mayfield Publishing Company |location=[[Palo Alto, California]] |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8/page/266 266]–268 |isbn=0-87484-696-X |oclc=12042593}}</ref> લખે છે કે યરૂશાલેમમાં પેન્ટિકૉસ્ટના એક દિવસમાં આશરે 3,000 લોકોએ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કર્યા હતા.{{bibleref2c-nb|Acts|2:41}} તે આગળ સામારિયામાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓના બાપ્તિસ્માને સાંકળે છે,{{bibleref2c-nb|Acts|8:12-13}} ઈથિઓપિયન નંપુસકોના,{{bibleref2c-nb|Acts|8:36-40}} સૉલ ઓફ ટાર્સસના,{{bibleref2c-nb|Acts|9:18}} {{bibleref2c-nb|Acts|22:16}}કોર્નેલિયસના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}} લીડિયાના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:15}} ફિલિપ્પી જેલરના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:33}} ઘણા કરિન્થિનિયનોના{{bibleref2c-nb|Acts|18:8}} અને પૉલે અંગત રીતે જે અમુક કરિન્થિઓને બાપ્તિસ્મા આપ્યા તેને સાંકળે છે.{{|1Cor|1:14-16||1 Co 1:14-16|date=May 2010}} અધિનિયમોમાં, શ્રદ્ધા અને પશ્ચાતાપને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ આવશ્યકતાઓ ગણાવવામાં આવી છે.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમો બાપ્તિસ્મા સાથે આત્મા મેળવવાને જોડે છે, પણ ચોક્કસ જોડાણ હંમેશાં એકસમાન હોતું નથી.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં, યોહાનના બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયેલી અને પરિણામે જેમણે હજી પવિત્ર આત્માને મેળવવો બાકી છે તેવી બાર વ્યક્તિઓની વાત પણ કરવામાં આવી છે, તેમને પૉલ દ્વારા ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા માટે મોકલવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે.{{bibleref2c-nb|Acts|19:1-7}} {{bibleref2|Acts|2:38}}, {{bibleref2|Acts|10:48}} અને {{bibleref2|Acts|19:5}} "ઈસુના નામે" અથવા "પ્રભુ ઈસુ ખ્રિસ્તના નામે" બાપ્તિસ્માની વાત કરે છે, પણ આ જ સૂત્ર એ વખતે વાપરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તેને પ્રશ્ન કરવામાં આવે છે.<ref name="cross2005baptism"/> === પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો સમયગાળો === {{Main|Apostolic Age}} પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો યુગ એ ઈસુના જીવનથી માંડીને છેલ્લા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ના મૃત્યુ સુધીનો {{c.|100}} (જુઓ બિલવ્ડ ડિસાઈપલ (પ્રિય શિષ્ય)) સમયગાળો છે. નવા કરારનો મોટો ભાગ આ સમયગાળા દરમ્યાન લખાયો હતો, અને બાપ્તિસ્માના પ્રાથમિક સંસ્કારો અને યૂકરિસ્ટ(પ્રભુભોજન)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રોટેસ્ટન્ટોને મન પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગના ચર્ચનું મૂલ્ય સવિશેષ છે કારણ કે તે ઈસુના સાચા સંદેશની સાખ પૂરે છે, જે તેમના મતે ગ્રેટ એપોસ્ટાસી (Great Apostasy) દરમ્યાન ધીમે ધીમે ભ્રષ્ટ થઈ ગયો હતો. યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓના પ્રભાવના કારણે, ઉપવાસની સાથે સાથે બાપ્તિસ્માની પ્રથા પણ ખ્રિસ્તી પ્રથામાં પ્રવેશી હશે.<ref name="ActJJohn"/> 16 ટૂંકાં પ્રકરણોનું અનામી પુસ્તક, ધ ''ડિડાચે'' અથવા ''ટિચિંગ્સ ઓફ ધ ટ્વેલ્વ એપોસ્ટ્લ્સ(બાર પ્રેરિતોના ઉપદેશો)'' , કદાચ બાઈબલ સિવાય, બાપ્તિસ્માની વિધિ દર્શાવતી, જાણવામાં આવી હોય તેવી સૌથી પૂર્વકાલીન લેખિત સૂચનાઓ છે. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ {{c.|60–80 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages">{{cite book |first=Robert Walter |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |coauthors=Roy W. Hoover |chapter=Stages in the Development of Early Christian Tradition |title=The Five Gospels: The Search for the Authentic Words of Jesus : New Translation and Commentary |url=https://archive.org/details/fivegospelssearc00funk |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=New York City |year=1993 |page=[https://archive.org/details/fivegospelssearc00funk/page/n153 128] |isbn=0-02-541949-8 |oclc=28421734}}</ref> બીજી આવૃત્તિ, કેટલાક ઉમેરા અને વધારાઓ સાથે, {{c.|100–150 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages"/> 19મી સદીમાં, આ પુસ્તક ફરીથી મળ્યું હતું, એને તે પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગમાંના ખ્રિસ્તી ધર્મને એક અનન્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરતું હતું. વિશેષ કરીને, તેમાં ખ્રિસ્તી ધર્મના બે પાયાના સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું: પવિત્ર પ્રભુભોજન (યૂકરિસ્ટ) અને બાપ્તિસ્મા. બાપ્તિસ્મા માટે બને ત્યાં સુધી "જીવંત જળ"(એટલે કે, અહીં વહેતા પાણીને જીવનના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવ્યું છે)માં નિમજ્જન આપવાની પસંદગી તેમાં સૂચવવામાં આવી છે<ref name="Strang">{{cite book |first=Veronica |last=Strang |chapter=Water in the Church |chapterurl=http://books.google.com/books?id=A2KNb4x8O6UC&pg=PA90 |title=The Meaning of Water |publisher=[[Berg Publishers]] |year=1997 |page=91 |isbn=1-85973-753-6 |quote=Fonts and baptisteries were constructed with taps and channels to ensure that they were supplied with moving water,which, as Schmemann points out, is symbolically crucial: 'The early Christian prescription is to baptize in living water. This is not merely a technical term denoting running water as distinct from standing water… it is this understanding that determined the form and theology of the baptismal font… The characteristic feature of the "baptistery" was that water was carried into it by a conduit, thus remaining "living water".'}}</ref> અથવા, જો તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો પછી સ્થિર પાણીમાં, બને ત્યાં સુધી તેના કુદરતી તાપમાને જ નિમજ્જન આપવાનું સૂચવાયું છે, પણ તેમાં એ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે કે, જ્યારે નિમજ્જન માટે પૂરતું પાણી ન હોય, ત્યારે માત્ર માથા પર પાણી રેડવું પણ પૂરતું છે.<ref>"(7:1) બાપ્તિસ્મા અંગે, આ પ્રમાણે બાપ્તિસ્મા આપોઃ આ તમામ બાબતો પહેલાં કહી લીધા પછી, પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામમાં, વહેતાં પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો. (7:2) પણ જો તમારી પાસે વહેતું પાણી ન હોય, તો અન્ય પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો; અને જો તમે ઠંડા પાણીમાં ન કરી શકો તેમ હો, તો હૂંફાળા પાણીમાં કરો. (7:3) પણ જો તમારી પાસે બંનેમાંથી કોઈ ન હોય, તો પિતાના અને પુત્રના તથા પવિત્ર આત્માના નામમાં મસ્તિષ્ક પર ત્રણ વખત પાણી રેડો." [http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ''ડિડાચે (Didache)'' , પ્રકરણ 7].</ref><ref name="Metzger">{{cite book |first=Marcel |last=Metzger |chapter=The Order of Baptism in the ''Didache'' |chapterurl=http://books.google.com/books?id=z6V2wb2ckPcC&pg=PA25 |title=History of the Liturgy: The Major Stages |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Minnesota]] |year=1997 |pages=25–26 |isbn=0-8146-2433-2 |quote=The Didache recognizes the superior value of running water for the baptismal immersion but does not impose it as a necessary condition… The regulations of the Didache also forsee the case in which immersion is impossible for lack of water and prescribe baptism by pouring water three times on the candidate's head.}}</ref><ref name="ECT">{{cite book |first=Jean-Yves |last=Lacoste |authorlink=Jean-Yves Lacoste |title=Encyclopedia of Christian Theology: G – O |publisher=[[Routledge]] |location=[[Milton Park]] |year=2005 |page=1607 |isbn=0-5795-8250-8 |quote=According to the Didache (1st century), baptism should be done by a triple immersion in running water.}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite book |first=Wayne A. |last=Meeks |editors=Margaret Mary Mitchell and Frances Margaret Young |chapter=Baptism: ritual of initiation |chapterurl=http://books.google.com/books?id=6UTfmw_zStsC&pg=PA160 |title=The Cambridge History of Christianity |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2006 |pages=160–161 |isbn=0-521-81239-9 |quote=The Didache, representing practice perhaps as early as the beginning of the second century, probably in Syria, also assumes immersion to be normal, but it allows that if sufficient water for immersion is not at hand, water may be poured three times over the head (7:3).}}</ref><ref name="ISBE">{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=419 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=This seems to say that to baptize by immersion was the practice recommended for general use, but that the mode of affusion was also valid and enjoined on occasions}}</ref> મેથ્યુના ({{c.|80–85}}<ref name="Harris Gospels">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "ધ ગોસ્પેલ્સ" પૃ. 266-268.</ref>) ગ્રેટ કમિશનમાં, ખ્રિસ્તીઓને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref name="ActJMatthew"/> કમસે કમ 1લી સદીના અંત ભાગથી લઈને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા અપાતો આવ્યો હતો.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં ({{c.|90}}),<ref name="Harris Gospels"/> ખ્રિસ્તીઓને "ઈસુના નામે"{{Bibleref2c|Ac|19:5}} બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતો હોવાનું લખ્યું છે, અલબત્ત તેનો અર્થ બોલવામાં આવતું સૂત્ર થતું હતું કે કેમ તે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="cross2005baptism"/> શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવા બાબતે નવા કરારમાં કોઈ જ હકારાત્મક પુરાવો નથી તે બાબતે એકંદરે સહમતિ છે,<ref>{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=417 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=It is frankly admitted by paedo-baptist scholars that the NT gives no warrant for infant baptism}}</ref><ref>{{cite book |first=Geoffrey William |last=Bromiley |chapter=baptizo |chapterurl=http://books.google.com/books?id=ltZBUW_F9ogC&pg=PA92 |editor=[[Gerhard Kittel]] and Gerhard Friedrich |title=Theological dictionary of the New Testament |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1985 |page=94 |isbn=0-8028-2404-8 |oclc=11840605 |quote=Infant baptism, which cannot be supported from NT examples…}}</ref> અને ડિડાચે દ્વારા બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારો માટેની જે પૂર્વ આવશ્યકતાઓ મૂકવામાં આવી છે તેને લાક્ષણિક ઢબે શિશુ બાપ્તિસ્મા રોકવા માટેનાં પગલાં તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |first=Randolph A. |last=Miller |year=2002 |title=A Historical and Theological Look at the Doctrine of Christian Baptism |publisher=[[iUniverse]] |isbn=9780595215317 |page=[http://books.google.com/books?id=XEGx1kbcNgYC&pg=PA140 140] |quote=It is often maintained that the Didache, a very early second-century document describing the practices of the first-century church, including baptism, knows nothing of infant baptism and excludes the possibility of it in the early church because of the fasting and confession of the candidate mentioned in the text.}}</ref><ref>{{cite book |first=J. Rodman |last=Williams |authorlink=J. Rodman Williams |year=1996 |title=Renewal Theology: Systematic Theology from a Charismatic Perspective |publisher=[[Zondervan]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |page=[http://books.google.com/books?id=aQWkXnpx2XkC&pg=RA2-PA236 236] |oclc=36621651 |isbn=9780310209140 |quote=For example, the Didache has a section on baptism (as we have seen) that concludes with this statement: 'And before the baptism, let the one baptizing and the one who is to be baptized fast. …Also, you must instruct the one who is to be baptized to fast for one or two days beforehand' (The Apostolic Fathers 7:4). Obviously none of this is applicable to infants}}</ref><ref>{{cite book |first=Tatha |last=Wiley |year=2002 |title=Original sin: origins, developments, contemporary meanings |publisher=[[Paulist Press]] |location=New York City |page=[http://books.google.com/books?id=eUVrj1R8f2oC&pg=PA38 38] |isbn=0-8091-4128-0 |oclc=50404061 |quote=The ''Didache''’s assumption of adult baptism offers evidence that its author did not suppose human beings were in need of divine forgiveness from birth}}</ref> === પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ === {{Main|Early Christianity#Baptism}} બાપ્તિસ્મા અંગેની શરૂઆતની ખ્રિસ્તી માન્યતાઓ (પ્રેરિતો/ધર્મપ્રચારકોના યુગ પછી પાળવામાં આવતો ખ્રિસ્તી ધર્મ) પરિવર્તનશીલ હતી.<ref name="ODWR"/> પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના સૌથી સામાન્ય રૂપમાં, ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં આવતો અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હતું.<ref name="ODWR"/> માંદા કે મરણશીલને અપાતા બાપ્તિસ્મામાં સામાન્ય રીતે આંશિક નિમજ્જન સિવાયનો વિકલ્પ ઉપયોગમાં લેવાતો અને તે છતાં તેને સ્વીકૃત ગણવામાં આવતો હતો.<ref name="cathen">{{cite encyclopedia |first=William |last=Fanning |title=Baptism |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |access-date=February 24, 2009 |publisher=Robert Appleton Company |location=New York City}}</ref> 3જી અને 4થી સદીમાં બાપ્તિસ્માનું ધર્મશાસ્ત્ર ચોક્સાઈવાળું બન્યું.<ref name="ODWR"/> પહેલાં બાપ્તિસ્મા પછી આદેશો આપવામાં આવતા હતા, પણ પછી ખાસ કરીને ચોથી સદીમાં સનાતન ખ્રિસ્તી માન્યતાથી ઊલટો મત(હેરિસિ)નો ઉદય થતો ગયો તેમ,આસ્થાવાનોને બાપ્તિસ્મા આપતાં પહેલાં ચોક્કસ આદેશો આપવાનું ચલણ વધતું ગયું હતું.<ref name="catechumen"/> ત્યાં સુધીમાં, બાપ્તિસ્મા પાછો ઠેલવાનું વલણ સામાન્ય બની ગયું હતું, અને આસ્થાવાનોનો એક મોટો હિસ્સો માત્ર કૅટિક્યૂમૅન(catechumen)(મરતો ન હોય ત્યાં સુધી કૉન્સ્ટન્ટાઈન(Constantine)ને બાપ્તિસ્મા આપવામાં નહોતા આવતા) હતો; પણ ત્યારબાદ જે વિધિ ખરેખર વયસ્કો માટે હતો તેમાં ફેરફાર સાથે, ધર્માન્તર કરનાર વયસ્કના બાપ્તિસ્મા કરતાં ખ્રિસ્તીઓના બાળકોને બાપ્તિસ્મા આપવાનું વધુ સામાન્ય બનતું ગયું, અને કૅટિક્યૂમૅનોની સંખ્યામાં ઘટાડો થતો ગયો.<ref name="catechumen">કૅટિક્યુમૅન. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/99350/catechumen પરથી મેળવેલ.</ref> પાપોની માફી માટે બાપ્તિસ્મા છે એવું માનવામાં આવતું હતું, એટલે બાપ્તિસ્મા લીધા પછીનાં પાપો વિશેનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. કેટલાકે, મૃત્યુના ભય હેઠળના સ્વધર્મ ત્યાગ માટે સુદ્ધાં અને અન્ય ગંભીર પાપ માટે વ્યક્તિને હંમેશાં માટે ચર્ચથી વિખૂટી પાડી દેવાનો આગ્રહ રાખ્યો. સંત સાયપ્રિનનાં લખાણોમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે તેમ, અન્યોએ "ચૂક કરનાર વ્યક્તિ"ને આસાનીથી ધર્મમાં પાછા લેવાનો પક્ષ લીધો. આ અંગેનો પ્રચલિત નિયમ એ હતો કે પ્રાયશ્ચિત માટેના સમયગાળામાંથી પસાર થયા બાદ જ, અને તેમાં તેમનો સહૃદયી પસ્તાવો નિદર્શિત થતો હોય તો જ પછી તેમને ધર્મમાં પાછા ફરવા દેવાતા હતા. જેને સામાન્ય રીતે હવે નાઈસીની સિદ્ધાન્ત-સાર કહેવામાં આવે છે, જે 325ની નાઈસિયાની પ્રથમ સભા દ્વારા અપનાવાયેલા લખાણ કરતાં લાંબો, અને 381માં કોન્સ્ટાન્ટિનોપલની પ્રથમ સભા દ્વારા એ રૂપમાં તેને અપનાવવામાં આવ્યો હોવાથી, નાઈસનો-કોન્સ્ટાન્ટિનોપોલિટન સિદ્ધાન્ત-સાર તરીકે પણ જાણીતો બનેલો સિદ્ધાન્ત-સાર, કદાચ ત્યારે કોન્સ્ટાન્ટિનોપલમાં, 381 સભાના સ્થળે, ઉપયોગમાં લેવાતો બાપ્તિસ્માને લગતો સિદ્ધાન્ત-સાર હશે.<ref name="cross2005nicenecreed">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Nicene Creed |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> === પ્રારંભિક મધ્ય યુગ === મૃત્યુશૈયા સુધી બાપ્તિસ્માને પાછો ઠેલવાના પહેલાંના પ્રચલિત ચલણના સ્થાને, મૂળ પાપના ધર્મશાસ્ત્રના વિકાસની સાથે સાથે, શિશુ બાપ્તિસ્મા સામાન્ય બનતા ગયા.<ref name="ODWR"/> પેલૅજિયસથી વિરુદ્ધ, ઑગસ્ટાઈને એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે સદ્ગુણી વ્યક્તિઓ અને બાળકોની મુક્તિ માટે પણ બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે. [[ચિત્ર:Baptême Cathédrale de Troyes 290308.jpg|thumb|left|ટ્રોયસ કૅથેડ્રલ(મુખ્ય દેવળ)માં એક શિલ્પ સમૂહમાં પ્રદર્શિત હિપ્પોના ઑગસ્ટાઈનનો બાપ્તિસ્મા (1549)]] === મધ્ય યુગ === બારમી સદીમાં "સંસ્કાર" શબ્દનો અર્થ સંકુચિત થતો ગયો અને માત્ર સાત વિધિઓ સુધી મર્યાદિત રહી ગયો, જેમાંનો એક વિધિ બાપ્તિસ્મા હતો, જ્યારે અન્ય પ્રતીકાત્મક વિધિઓ "સંસ્કાર વિધિઓ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા.<ref name="cross2005sacrament">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Sacrament |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> બારમી અને ચૌદમી સદી વચ્ચેના ગાળામાં, પશ્ચિમ યુરોપમાં બાપ્તિસ્મા આપવાના વિધિની સામાન્ય પદ્ધતિ જલાભિષેક પૂરતી રહી ગઈ, અલબત્ત કેટલાંક સ્થળોએ છેક સોળમી સદી સુધી પણ નિમજ્જન જ ચાલુ રહ્યું.<ref name="cathen"/> સમગ્ર મધ્ય યુગ દરમ્યાન, બાપ્તિસ્મા માટે આવશ્યક પ્રકારની સવલતમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા હતા, 13મી સદીમાં પિસા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરીના, એક સાથે થોડાક વયસ્કો નિમજ્જન માટે સાથે ઊભા રહી શકે તેટલા મોટા બાપ્તિસ્મા માટેના કુંડથી માંડીને, 6ઠ્ઠી સદીની બૅપ્ટીસ્ટરીના જૂના કોલોન કૅથેડ્રલમાં અડધો મીટર ઊંડાં બૅસિન સુધીના ફેરફારો.<ref>{{cite web |title=Baptismal Font from the Cologne Baptistery |first=Sebastian |last=Ristow |publisher=[[Cologne Cathedral]] |url=http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |access-date=February 24, 2009 |year=2005 |archive-date=એપ્રિલ 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429220140/http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |url-status=dead }}</ref> પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને આ વિધિ કરાવવા માટે પાણીથી પ્રક્ષાલનને અને બાપ્તિસ્માના ત્રયી(ટ્રિનિટેરિયન) સૂત્રને આવશ્યક ગણે છે. ધર્મ સંબંધી વિદ્વતા ત્યારે પ્રચલિત એરિસ્ટોટેલિયન ફિલસૂફીમાંથી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને, આ બંને તત્ત્વોનો સંસ્કારના દ્રવ્ય અને સ્વરૂપ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ, ધાર્મિક શિક્ષા માટે પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક, આ બંને તત્ત્વોની આવશ્યકતા અંગેનું શિક્ષણ આપતી વખતે, કોઈ પણ સંસ્કાર વિધિઓની વાતમાં ક્યાંય આ ફિલસૂફીના શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતું નથી.<ref>અનુક્રમમાં "દ્રવ્ય" અને "સ્વરૂપ" શબ્દો મળતા નથી, ન તો તે [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P35.HTM વિભાગ 1131]માં આપેલી સંસ્કારની વ્યાખ્યાઓમાં જોવા મળે છે. પુસ્તકની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિમાં આપવામાં આવેલા સર્ચમાં "દ્રવ્ય" શબ્દનો કોઈ ઉપયોગ મળતો નથી, અને "સ્વરૂપ" શબ્દ માત્ર [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P4B.HTM વિભાગ 1434]માં મળે છે, જેનું શીર્ષક છે "ખ્રિસ્તી જીવનમાં પ્રાયશ્ચિતનાં અનેક સ્વરૂપો", જે સંસ્કારો વિશે નથી.</ref> === સુધારણા === {{Main|Lutheranism#Baptism}} {{Lutheranism}} 16મી સદીમાં, માર્ટિન લૂથરે બાપ્તિસ્માને એક સંસ્કાર ગણ્યો હતો. લૂથરનોના મતે, બાપ્તિસ્મા એ "ઈશ્વર કૃપાનું માધ્યમ" હતું, જેના થકી પ્રભુ "પુનરુજ્જીવનના પ્રક્ષાલન"{{Bibleref2c|Titus|3:5}} તરીકે "તારનારી આસ્થા" સર્જે છે અને તેને દૃઢ બનાવે છે, જેમાં શિશુઓ અને વયસ્કો ફરીથી જન્મ પામે છે.{{Bibleref2c|Jn|3:3-7}} કારણ કે આસ્થાનું સર્જન એ સંપૂર્ણપણે ઈશ્વરના હાથમાં છે, એટલે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિનાં કૃત્યો પર તે આધાર રાખતી નથી, પછી એ શિશુ હોય કે વયસ્ક. ભલે બાપ્તિસ્મા લેનાર શિશુ એ આસ્થાને સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત ન કરી શકે, પણ લૂથરનો માને છે કે તે હંમેશાં હાજર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |title=Baptism and Its Purpose |publisher=[[Lutheran Church – Missouri Synod]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 6, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206220443/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |url-status=dead }}</ref> કારણ કે એ માત્ર આસ્થા જ છે કે જે દૈવી ભેટો મેળવે છે, લૂથરનો કબૂલે છે કે બાપ્તિસ્મા "પાપોની માફી આપે છે, મૃત્યુ અને શેતાનથી છુટકારો આપે છે, અને ઈશ્વરના શબ્દો અને વચનો જાહેર કરે છે તે મુજબ, જેઓ આ માનતા હોય તે તમામને શાશ્વત મુક્તિ આપે છે."<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=The Sacrament of Holy Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |access-date=February 24, 2009 |title=[[Luther's Small Catechism]] |year=2009 |origyear=1529 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920070231/http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |url-status=dead }}</ref> પોતાના લાર્જ (વિશાળ) કૅટિકિઝમમાં, લૂથર શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના વિશેષ વિભાગમાં દલીલ કરે છે કે શિશુ બાપ્તિસ્મા ઈશ્વરને પસંદ છે કારણ કે આ રીતે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિઓ પુનર્જન્મ પામી હોય છે અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણ પામી હોય છે.<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=Of Infant Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |access-date=February 24, 2009 |year=2009 |origyear=1529 |title=[[Luther's Large Catechism]] |archive-date=જૂન 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613061118/http://bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |url-status=dead }}</ref> સ્વિસ સુધારક હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્માને ધાર્મિક સંસ્કારનું સ્થાન આપવાનો ઇનકાર કરીને લૂથરનોથી જુદા પડે છે. ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુ ભોજનને ધાર્મિક સંસ્કારો તરીકે માને છે, પણ તે દીક્ષા સમારંભના અર્થમાં.<ref name="cross2005baptism"/> આ સંસ્કારો પ્રતીકાત્મક હોવા બાબતેની તેમની સમજણ તેમને લૂથરથી જુદા પાડે છે. [[ચિત્ર:Jordan river baptism cue.jpg|thumb|left|યર્દન (જોર્ડન) નદીમાં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા માટે રાહ જોતાં લોકો]] ઍનાબાપ્ટિસ્ટો(જેનો અર્થ થાય છે "પુનઃબાપ્તિસ્મા-દાતા")એ લૂથરનો તેમ જ કૅથોલિકો દ્વારા જળવાતી પ્રથાને એવી સમૂળગી રીતે નકારી કાઢી કે તેમણે તેમના સમુદાય સિવાય બહાર આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારવાનો જ ઇનકાર કર્યો. તેમણે ધર્માન્તર કરનારાઓને એ ભૂમિકાએ "પુનઃબાપ્તિસ્મા આપ્યા" કે વ્યક્તિની ઇચ્છા વિના તેને બાપ્તિસ્મા આપી ન શકાય, અને એક શિશુ, કે જે બાપ્તિસ્માની વિધિમાં શું થાય છે તે સમજી શકતું નથી અને જેને ખ્રિસ્તી ધર્મની વિભાવનાઓ અંગે કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન નથી, તેના બાપ્તિસ્મા ખરેખર થયા જ નથી હોતા. શિશુઓના બાપ્તિસ્માને તેઓ બાઈબલ-બહારનું જુએ છે, જે હજી પોતાની આસ્થાને કબૂલી શકે તેમ નથી અને જેણે, હજી સુધી કોઈ પાપ કર્યાં નથી, તેમને મુક્તિની એવી સમાન જરૂરિયાત પણ હોતી નથી. એટલે જેમને શિશુઅવસ્થામાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવાને ઍનાબાપ્ટિસ્ટો અને અન્ય બાપ્ટિસ્ત સમુદાયો ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા આપતા હોવાનું ગણતા નથી, કારણ કે, તેમની દૃષ્ટિએ, શિશુ બાપ્તિસ્મા એ કોઈપણ અસર વિનાનું છે. અમિષ, પુનરુદ્ધાર ચર્ચો (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો/ખ્રિસ્તી ચર્ચ), હટેરાઈટ, બાપ્ટિસ્ત, મેનોનાઈટ અને અન્ય સમુદાયો આ પ્રથામાંથી પેદા થયા છે. પેન્ટિકૉસ્ટલ, કરિશ્માપૂર્ણ અને મોટા ભાગનાં બિન-સાંપ્રદાયિક ચર્ચો પણ આ દૃષ્ટિકોણમાં માને છે.<ref name="Brackney"/> == પદ્ધતિ અને શૈલી == [[ચિત્ર:Child baptism with water.jpg|thumb|left|150px|જલધારા દ્વારા એક બાળકના બાપ્તિસ્મા]] ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા નીચે જણાવેલાં ત્રણ સ્વરૂપોમાંથી એક અનુસાર, કૃત્યને કાં તો એક વખત અથવા ત્રણ વખત કરીને કરવામાં આવે છેઃ<ref>[http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&amp;pg=PA562&amp;lpg=PA562&amp;dq=%22earliest+church+order%22&amp;source=bl&amp;ots=ZqP45QiT_h&amp;sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&amp;hl=en&amp;ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 ઈર્વિન ફાહ્લબુશ, જિઓફ્રેય વિલિયમ બ્રોમિલી, ડૅવિડ બી. બાર્રેટ્ટ. ધ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ક્રિશ્ચિયાનિટી (વમ(Wm).][http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&amp;pg=PA562&amp;lpg=PA562&amp;dq=%22earliest+church+order%22&amp;source=bl&amp;ots=ZqP45QiT_h&amp;sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&amp;hl=en&amp;ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 બી. ઈઅર્ડમૅન્સ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-8028-2413-7), પૃ. 562]</ref><ref>[http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ડિડાચે(Didache), પ્રકરણ 7:] "માથા પર ત્રણ વખત પાણી રેડો".</ref> === અભિસિંચન === {{Main|Aspersion}} અભિસિંચન એ માથા પર પાણીનો છંટકાવ કરવો તે છે. === અભિષેક/જલધારા === {{Main|Affusion}} અભિષેક એ માથા પર પાણી રેડવું તે છે. === નિમજ્જન === {{Main|Immersion baptism}} નિમજ્જન માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ "ઈમર્સન" તાજેતરની લૅટિનના ''immersionem'' (ઈમર્સનેમ) પરથી આવ્યો છે, જે ક્રિયાપદ ''immergere'' (''in'' - "માં" + ''mergere'' "ડૂબકી") પરથી બન્યો છે. બાપ્તિસ્માને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી, કેટલાક લોકો કોઈ પણ પ્રકારના ડૂબવાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે, પછી તેમાં શરીર પૂરેપૂરું પાણીની અંદર હોય કે માત્ર અંશતઃ જ પાણીમાં ડૂબેલું હોય; આમ નિમજ્જન થકી તેઓ સંપૂર્ણ અથવા અંશતઃ નિમજ્જનની વાત કરતા હોય છે. અન્યો, ઍનાબાપ્તિસ્તની પ્રથાના લોકો, કોઈને સંપૂર્ણપણે પાણીની સપાટી નીચે ડુબાડવાના (ડૂબકી) અર્થમાં જ "નિમજ્જન" શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=immersion</ref><ref>{{cite web | title= 1689 Baptist Catechism | url= http://www.desiringgod.org/AboutUs/OurDistinctives/ABaptistCatechism/ | date= | editor= John Piper | access-date= 3 February 2010}}</ref>. બાપ્તિસ્માના એક પ્રકાર, કે જેમાં પાણીમાં ઊભેલી વ્યક્તિને પાણીની સપાટીની નીચે ડુબાડ્યા વિના, તેના પર પાણી રેડવામાં આવે છે, તેના માટે પણ "નિમજ્જન" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref name="ODCCimmersion">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Immersion |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] and [[New York]]|year=2005 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/827 827] |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref><ref name="Pinehurst">{{Cite web |url=http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |title=પાઈનહુર્સ્ટ યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચની વેબસાઈટ પર પ્રકાશિત અભ્યાસ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021205649/http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |url-status=dead }}</ref> "નિમજ્જન" શબ્દના આ ત્રણ અર્થો અંગે વધુ વિગતે જાણવા માટે, જુઓ નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા. જ્યારે "ડૂબકી"ના વિરોધી તરીકે "નિમજ્જન"નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,<ref>વૈજ્ઞાનિક સંદર્ભમાં, બે શબ્દોને મોટા ભાગે પરસ્પર વિશિષ્ટ રીતે સમજવામાં આવે છે. ગણિતમાં તેનાં ઉદાહરણો મળે છે (જુઓ [http://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&amp;pg=PA214&amp;lpg=PA214&amp;dq=immersion+submersion&amp;source=bl&amp;ots=1REtDR4qL_&amp;sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&amp;hl=en&amp;ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CB4Q6AEwBjgy#v=onepage&amp;q=immersion%20submersion&amp;f=false રાલ્ફ અબ્રાહમ, જેરોલ્ડ ઈ. માર્સદન, ટુડોર એસ. રા. iu, બહુવિધ, ટેન્સર વિશ્લેષણ, અને ઍપ્લિકેશન્સ], પૃ. 196 અને [http://books.google.com/books?id=jSeRz36zXIMC&amp;pg=PA168&amp;lpg=PA168&amp;dq=immersion+submersion&amp;source=bl&amp;ots=p1VsHU6gOu&amp;sig=wgkwyvu4_KeOKXu8VIZvM1fcHVA&amp;hl=en&amp;ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CBAQ6AEwAjgy#v=onepage&amp;q=immersion%20&amp;f=false ક્લાઉસ ફ્રિત્ઝશ, હાન્સ ગ્રાઉર્ટ, હોલોમોર્ફિક ફંક્શન્સ ટુ કૉમ્પ્લેક્સ મૅનિફોલ્ડ્સ], પૃ. 168), તબીબશાસ્ત્રમાં ([http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1724326/ નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબવા, અને હૃદયના ધબકારાની ફેરફારક્ષમતા પર સ્કૂયુબે ડાઈવિંગ)], અને ભાષા શીખવી ([http://www.strath.ac.uk/media/departments/curricularstudies/scilt/publications/immersion/chapter_1.pdf શાળામાં દ્વિતીય ભાષામાં નિમજ્જન).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206222358/https://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&pg=PA214&lpg=PA214&dq=immersion+submersion&source=bl&ots=1REtDR4qL_&sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&hl=en&ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CB4Q6AEwBjgy |date=ડિસેમ્બર 6, 2014 }}</ref> ત્યારે તે બાપ્તિસ્માના એ રૂપને સૂચવે છે જેમાં ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં અથવા ઘૂંટણિયે બેઠેલો રાખવામાં આવે છે અને તેના શરીરના ઉપરના ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવે છે. ઓછામાં આછું બીજી સદીના સમયથી પશ્ચિમમાં અને પૂર્વમાં આ અર્થમાં નિમજ્જન નિયોજિત કરવામાં આવે છે અને પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં જે રૂપમાં સામાન્ય રીતે બાપ્તિસ્માને ચિત્રિત કરવામાં આવ્યું છે તે આ છે. પશ્ચિમમાં, 8મી સદીની આસપાસ જલધારા બાપ્તિસ્માએ, બાપ્તિસ્માની આ પદ્ધતિનું સ્થાન લેવાની શરૂઆત કરી હતી, પણ પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મમાં હજી પણ તેનો પ્રયોગ ચાલુ છે.<ref name="ODCCimmersion"/><ref name="Pinehurst"/><ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02274a.htm કૅથોલિક એનસાયક્લોપિડીયા, લેખ ''બાપ્તિસ્માનું પાત્ર (બૅપ્ટિસ્મલ ફોન્ટ)'' ]</ref> === પાણીમાં ડુબાડવું === [[ચિત્ર:Russian-baptism.JPG|thumb|right|240px|પૂર્વીય રૂઢિવાદી ચર્ચ(ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ)માં ડૂબકી થકી બાપ્તિસ્મા (સોફિયા કૅથેડ્રલ, 2005)]] પાણીમાં ડુબાડવા માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ સ્બમર્શન તાજેતરની લૅટિનમાંથી (''સબ(sub)-'' "નીચે, તળે" + મેર્જરે(''mergere'' ) "બોળવું, ડૂબકી")<ref>http://www.merriam-webster.com/dictionary/submerge</ref> આવ્યો છે અને ક્યારેક તેને "સંપૂર્ણ નિમજ્જન" કહેવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્માના આ રૂપમાં ઉમેદવારના શરીરને પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે આવરી લેવામાં આવે છે. રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ અને કેટલાક અન્ય પૂર્વીય (ઈસ્ટર્ન) ચર્ચોમાં તેમ જ ઍમ્બ્રોઝયન(Ambrosian) વિધિમાં પણ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે (અલબત્ત, ડુબાડવા કરતાં અલગ રૂપ તરીકે, નિમજ્જન પણ હવે સામાન્ય છે). શિશુઓના બાપ્તિસ્માના રોમન વિધિમાં આપવામાં આવેલી પદ્ધતિઓમાંથી તે એક છે. પ્રાચીન ચિત્રાત્મક રજૂઆતો અને પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના પાણીનાં પાત્રોના કદના બચેલાં પુરાવાઓ પરથી, એ ધારણાને પડકારવામાં આવી હતી કે પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય પ્રથાઓ વિશે વાત કરતી વખતે ઇતિહાસકારોએ વાપરેલો શબ્દપ્રયોગ "નિમજ્જન",<ref name="ECT"/><ref name="Cambridge"/> પાણીમાં ડુબાડવાનો ઉલ્લેખ કરતો હતો.<ref name="cross2005submersionm">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Submersion |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0/page/1563 1563] |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}, પૃ. 1563; cf. {{cite book |first=Louis Charles |last=Wilson |year=1895 |title=The History of Sprinkling |url=https://archive.org/details/historyofsprinkl0000wils |location=[[Cincinnati]] |publisher=Standard Publishing |oclc=4759559}}{{pn}}</ref> હજી પણ વારંવાર તેને ''નિમજ્જન'' સાથે ગૂંચવી દેવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Baptism at Northolt Park Baptist Church (cropped).jpg|alt=|left|thumb|240x240px|નિમજ્જન દ્વારા ઇવાન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્ત માને છે "ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે. ...તે એક આજ્ઞાંકિત કૃત્ય છે જે ક્રૂસારોપિત, દફનાવેલ, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં, પાપ માટે આસ્થાવાનના મૃત્યુમાં, જૂના જીવનના દફનમાં અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જીવનની કેડી પર ચાલવા માટેના પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું પ્રતીક છે" (પદલોપને સંદર્ભિત અવતરણ અનુસાર જ રાખવામાં આવ્યો છે).<ref>સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શનની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુનું છેલ્લું ભોજન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312082918/http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp |date=માર્ચ 12, 2013 }}. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં વિશ્વાસ રાખનારા મોટા ભાગના અન્ય ખ્રિસ્તીઓની જેમ, બાપ્તિસ્તો બાઈબલના પરિચ્છેદો<ref>જેમ કે {{bibleref2|Colossians|2:12–13}} અને {{bibleref2|Romans|6:2–13}}</ref> વાંચીને સૂચિત કરે છે કે આ પ્રથા હેતુપૂર્વક દફન અને પુનરુત્થાનને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે. વિશેષ કરીને જ્યારે નિમજ્જન વિધિને પ્રેક્ષકો સમક્ષ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સંપૂર્ણ નિમજ્જન વિધિ દફનને (જ્યારે બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિ પાણીની સપાટીની નીચે ડૂબકી મારે છે, જેમ કે દફન પામી હોય), અને પુનરુત્થાનને (જ્યારે વ્યક્તિ પાણીની બહાર નીકળે છે, જાણે કે કબરમાંથી પાછી બેઠી થતી હોય) ચિત્રિત કરે છે- પાપ કેન્દ્રિત જીવનની પુરાણી ઢબનું "મૃત્યુ" અને "દફન", અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે પ્રભુ કેન્દ્રિત નવું જીવન શરૂ કરવા પ્રતિનું "પુનરુત્થાન". આવા ખ્રિસ્તીઓ લાક્ષણિક ઢબે માને છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એક ખ્રિસ્તીના આધ્યાત્મિક રીતે "પુનર્જન્મ"નું ''પ્રતીક'' છે (પણ તે તેને પેદા કરતો નથી), એવા સૂચિતાર્થ સાથે {{bibleref2|John|3:3-5}} પણ આ દૃષ્ટિકોણને ટેકો આપે છે.<ref>વિલિયમ એચ. બ્રાકની. "બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)" બાપ્તિસ્ત હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.જૂન 18, 2009. http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> [[ચિત્ર:Submersion baptism, Pichilemu, Chile.jpg|300px|thumb|ચિલેના પિચિલેમુના લાસ ટેર્રાઝાસ સમુદ્રકિનારે, કમ્યુનિટી ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તના સમુદાય)માં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા.|link=Special:FilePath/Submersion_baptism,_Pichilemu,_Chile.jpg]] ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો) પણ પાણીમાં ડુબાડીને બાપ્તિસ્મા આપે છે,<ref>Disciples.org, સ્વામિત્વ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ) [http://www.disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx બાપ્તિસ્મા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212163819/http://disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx |date=ડિસેમ્બર 12, 2010 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "જેમ બાપ્તિસ્મા ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને રજૂ કરે છે, તેમ તે પસ્તાવો કરનાર આસ્થાવાનના જૂના સ્વના મૃત્યુ અને દફન, તથા ખ્રિસ્તમાં તદ્દન નવા આનંદસભર જન્મને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે."</ref> અલબત્ત આ ધાર્મિક સિદ્ધાંત, જેઓ અલગ ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા પ્રથાથી બાપ્તિસ્મા પામ્યા હોય તેમને ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવાનું સૂચવતો નથી.<ref>Disciples.org [http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ): અ રિફોર્મ્ડ નોર્થ અમેરિકન મેઈનસ્ટ્રીમ મોડરેટ ડિનોમિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927183904/http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf |date=સપ્ટેમ્બર 27, 2011 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "આપણી બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુના છેલ્લા ભોજનની રૂઢિઓ વિશ્વવ્યાપી છે. આસ્થાવાનના નિમજ્જનની પ્રથા પાળતા હોવા છતાં, મોટા ભાગના ધાર્મિક સમુદાયો અન્ય ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને માન્ય રાખે છે."</ref> જેમનાં મૂળિયાં પુનઃસ્થાપન ચળવળમાં પણ છે તે, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો(ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ)માં, બાપ્તિસ્મા માત્ર શારીરિક નિમજ્જન સાથે જ આપવામાં આવે છે.<ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}} નવા કરારમાં વપરાયેલા શબ્દ ''બાપ્તિઝો(baptizo)'' ના અર્થની તેમની સમજણ પર આ આધારિત છે, એવી માન્યતા કે તે ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને બહુ બહુ નજીકથી મળતું આવે છે, અને ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં વપરાતી પદ્ધતિ નિમજ્જન હતી, તથા જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે પાછળથી ગૌણ પદ્ધતિઓ તરીકે જલધારા અને છંટકાવનો ઉદય થયો હતો.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.139-140}} સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોનું માનવું છે કે "બાપ્તિસ્મા સ્વનું મૃત્યુનું અને ઈસુમાં જીવતા પાછા ફરવાનું પ્રતીક છે." તેઓ સંપૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા પાળે છે.<ref>"અબાઉટ એડવેન્ટિસ્ટ્સ (એડવેન્ટિસ્ટો વિશે)." સેન્ટ. લૂઈસ યૂનિફાઈડ સ્કૂલ. જૂન 18, 2009. http://slus.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=82 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505175829/http://www.slus.org/index.php?option=com_content&view=article&id=66&Itemid=82 |date=મે 5, 2010 }}</ref> બાપ્તિસ્મા અંગેની અર્વાચીન સંતો(લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ની માન્યતાઓ છે કે "જેમ ઈસુ ખ્રિસ્ત બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા તેમ, તમને થોડા સમય માટે પાણીમાં નિમજ્જિત કરવામાં આવે છે. નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન, અને પુનરુત્થાનનું પવિત્ર પ્રતીક છે, અને તે તમારી જૂની જિંદગીના અંતને અને ઈસુ ખ્રિસ્તના શિષ્ય તરીકેના નવા જીવનની શરૂઆતને રજૂ કરે છે."<ref>ધ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.mormon.org/mormonorg/eng/basic-beliefs/the-commandments/baptism-and-confirmation મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પુષ્ટિકરણ"]. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> કમ્યુનિટી ઓફ ક્રિસ્ટ (ખ્રિસ્તનો સમુદાય) તેમના બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો પણ પ્રયોગ કરે છે. યહોવાના સાક્ષીઓ શીખવે છે "જ્યારે એક વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા પામતી હોય, ત્યારે તેના આખા શરીરને ક્ષણેકવાર માટે પાણીની નીચે મૂકવું જોઈએ."<ref>માહિતીપત્રિકાઃ "જેહોવાઝ વિટનેસિસ- હૂ આર ધે? વૉટ ડૂ ધે બિલિવ? (યહોવાના સાક્ષીઓ- કોણ છે તેઓ? તેઓ શેમાં માને છે?)", પૃ. 13 [http://www.watchtower.org/e/jt/article_03.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613155202/http://watchtower.org/e/jt/article_03.htm |date=જૂન 13, 2010 }}</ref> === વસ્ત્ર === બાપ્તિસ્માના મોટા ભાગનાં પૂર્વકાલીન ચિત્રણોમાં દર્શાવ્યા મુજબ (તેમાંનાં કેટલાંક આ લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે), અને પૂર્વકાલીન ચર્ચના પાદરીઓ અને અન્ય ખ્રિસ્તી લેખકોના વર્ણન અનુસાર, મધ્ય યુગ સુધી, મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મામાં ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે નગ્નાવસ્થામાં રાખવામાં આવતો હતો. આ વર્ણનોમાંથી યરૂશાલેમના સિરીલનું વિશિષ્ઠ હતું, જેણે 4થી સદીમાં (આશરે 350 ઈ.સ.માં) "ઓન ધ મિસ્ટ્રીઝ ઓફ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્માની જટિલ વિધિઓ અંગે)" લખ્યું હતુઃ {{quotation|Do you not know, that so many of us as were baptized into Jesus Christ, were baptized into His death? etc.…for you are not under the Law, but under grace.<br /><br /> 1. Therefore, I shall necessarily lay before you the sequel of yesterday's Lecture, that you may learn of what those things, which were done by you in the inner chamber, were symbolic.<br /><br /> 2. As soon, then, as you entered, you put off your tunic; and this was an image of putting off the old man with his deeds.{{Bibleref2c|Col|3:9}} Having stripped yourselves, you were naked; in this also imitating Christ, who was stripped naked on the Cross, and by His nakedness put off from Himself the principalities and powers, and openly triumphed over them on the tree. For since the adverse powers made their lair in your members, you may no longer wear that old garment; I do not at all mean this visible one, but the old man, which waxes corrupt in the lusts of deceit.{{Bibleref2c|Eph|4:22}} May the soul which has once put him off, never again put him on, but say with the Spouse of Christ in the Song of Songs, I have put off my garment, how shall I put it on?{{Bibleref2c|SongofS|5:3|| Song of Sol 5:3}} O wondrous thing! You were naked in the sight of all, and were not ashamed; for truly ye bore the likeness of the first-formed Adam, who was naked in the garden, and was not ashamed.<br /><br /> 3. Then, when you were stripped, you were anointed with exorcised oil, from the very hairs of your head to your feet, and were made partakers of the good olive-tree, Jesus Christ.<br /><br /> 4. After these things, you were led to the holy pool of Divine Baptism, as Christ was carried from the Cross to the Sepulchre which is before our eyes. And each of you was asked, whether he believed in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Ghost, and you made that saving confession, and descended three times into the water, and ascended again; here also hinting by a symbol at the three days burial of Christ.… And at the self-same moment you were both dying and being born;<ref>Cyril of Jerusalem, Catechetical Lecture 20 (On the Mysteries. II. of Baptism) {{Bibleref2|Romans|6:3-14}} http://www.newadvent.org/fathers/310120.htm</ref>}} આ પ્રતીકવાદ ત્રણ-સ્તરીય છેઃ 1. બાપ્તિસ્માને પુનર્જન્મના રૂપ તરીકે વિચારવામાં આવ્યું છે- "જળ અને આત્મા દ્વારા"{{Bibleref2c|Jn|3:5}}- બાપ્તિસ્માની નગ્નતા (દ્વિતીય જન્મ) વ્યક્તિના મૂળ જન્મની સ્થિતિ સાથે સરખાપણું દર્શાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સંત જ્હોન ક્રીસોસ્તોમ બાપ્તિસ્માને " λοχείαν", એટલે કે, જન્મ આપવો, અને "સર્જનની નવી રીત... પાણીમાંથી અને આત્મામાંથી" ("ટુ યોહાન (યોહાનને)" વક્તવ્ય 25,2) કહે છે, અને પછી સમજાવે છેઃ : {{Quotation|"For nothing perceivable was handed over to us by Jesus; but with perceivable things, all of them however conceivable. This is also the way with the baptism; the gift of the water is done with a perceivable thing, but the things being conducted, i.e., the rebirth and renovation, are conceivable. For, if you were without a body, He would hand over these bodiless gifts as naked [gifts] to you. But because the soul is closely linked to the body, He hands over the perceivable ones to you with conceivable things " (Chrysostom to Matthew., speech 82, 4, c. 390 A.D.)}} 2. વસ્ત્રો દૂર કરવા તે "જૂના માણસને તેનાં કર્મો સાથે છોડી દેવાની તસવીર" રજૂ કરે છે (સિરીલ પ્રમાણે, ઉપર), એટલે બાપ્તિસ્મા પહેલાં શરીર પરનાં આવરણો ઉતારવાની ક્રિયા પાપમય સ્વના સાજશણગારને દૂર કરવાનું વ્યક્ત કરે છે, જેથી ઈસુ દ્વારા આપવામાં આવનાર "નવા માણસ"ને, ધારણ કરી શકાય. 3. સંત સીરિલ ફરીથી ઉપરની વાતને ભારપૂર્વક કહે છે તેમ, જેમ બાઈબલ અને પુરાણોમાં આદમ અને ઈવ નગ્ન હતાં, ઈડન ગાર્ડનમાં નર્દોષ અને નિર્લજ્જિત હતાં, તેમ બાપ્તિસ્મા દરમ્યાનની નગ્નતાને એ નિર્દોષતા અને મૂળ પાપરહિતતાની અવસ્થાને ફરીથી લાવવાના વિધિ તરીકે જોવાતી હતી. અન્ય સમાનતાઓ પણ શોધી શકાય છે, જેમ કે ખ્રિસ્તને સૂળીએ ચઢાવવામાં આવ્યા તે દરમ્યાનની તેમની સ્થિતિ, અને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વતૈયારીમાં પશ્ચાતાપદ્ગ્ધ પાપીના "જૂના માણસ"ના ક્રૂસારોપણ વચ્ચેની સમાનતા. બાપ્તિસ્મા પામતા ઉમેદવારને કાં તો તેમનાં અંતઃવસ્ત્રો પહેરી રાખવાની (બાપ્તિસ્માનાં અનેક રેનિસન્સ રંગચિત્રોમાં બતાવાયું છે તેમ, જેમ કે દા વિન્ચી, ટિનટોરેટ્ટો, વાન સ્કોરેલ, મૅસાસિઓ, દ વિટ અને અન્યોએ રચેલાં ચિત્રો) અને/અથવા આજે જેમ લગભગ વિશ્વભરમાં સ્વીકૃત છે તેમ, બાપ્તિસ્મા માટેનો ઝભ્ભો પહેરવાની રજા આપવાની પ્રથા શરૂ થવા પાછળ સંભવતઃ બદલાતી રૂઢિઓ અને લજ્જા અંગની ચિંતાઓ કારણભૂત હશે. આ ઝભ્ભો મોટા ભાગે પવિત્રતાના પ્રતીકરૂપે, શ્વેત હોય છે. આજે કેટલાંક જૂથો ટ્રાઉસર અને ટી-શર્ટ જેવાં, કોઈ પણ અનુકૂળ વસ્ત્રો પહેરવાની રજા આપે છે- પોશાકની પસંદગીની વ્યવહારુ વિચારણાઓમાં વસ્ત્રો કેટલી આસાનીથી સુકાશે (ડેનિમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું નથી), અને ભીનાં થતાં તે પારદર્શક બનશે કે કેમ તેનો સમાવેશ થાય છે. == અર્થ અને અસરો == એક ખ્રિસ્તી માટે બાપ્તિસ્માની અસરો અંગેના દૃષ્ટિકોણોમાં મતભેદો છે. કેટલાંક ખ્રિસ્તી જૂથો બાપ્તિસ્માને મુક્તિ પામવા માટેની અનિવાર્યતા તરીકે અને એક સંસ્કાર તરીકે ગણાવે છે, અને "બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવન"ની વાત કરે છે. કૅથોલિક અને પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) પરંપરાઓ, અને પ્રોટેસ્ટન્ટ રિફોર્મેશન દરમ્યાન શરૂઆતમાં રચાયેલાં ચર્ચો જેવા કે લૂથરન અને ઍંગ્લિકન આ દૃષ્ટિકોણમાં પોતાની સહમતિ નોંધાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માર્ટિન લૂથરે કહ્યું હતુઃ {{quotation|To put it most simply, the power, effect, benefit, fruit, and purpose of Baptism is to save. No one is baptized in order to become a prince, but as the words say, to "be saved". To be saved, we know, is nothing else than to be delivered from sin, death, and the devil and to enter into the kingdom of Christ and live with him forever.|''[[Luther's Large Catechism]]'', 1529}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અને ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ પણ બાપ્તિસ્માને મુક્તિ માટે આવશ્યક ગણવાના દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપે છે. રોમન કૅથોલિકો માટે, જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુનાં સંતાનો તરીકેના જીવનની દીક્ષા આપવાનો સંસ્કાર-વિધિ છે (''કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ'' , 1212-13). તે વ્યક્તિને ખ્રિસ્ત તરફ વાળે છે (સીસીસી(CCC) 1272), અને ચર્ચની ઍપોસ્ટોલિક અને મિશનરી પ્રવૃત્તિમાં ભાગીદાર બનવા માટે ખ્રિસ્તીને ફરજ પાડે છે (સીસીસી(CCC) 1270). કૅથોલિક પરંપરા પ્રમાણે કુલ ત્રણ પ્રકારના બાપ્તિસ્મા છે જે વ્યક્તિને બચાવી શકે છેઃ સંસ્કાર-વિધિના બાપ્તિસ્મા (જળ દ્વારા), ઇચ્છાના બાપ્તિસ્મા (ઈસુ ખ્રિસ્ત દ્વારા સ્થાપિત ચર્ચના હિસ્સારૂપ બનવાની અંતર્નિહિત અથવા સ્પષ્ટ ઇચ્છા), અને રક્તના બાપ્તિસ્મા (બલિદાન). તેનાથી વિપરીત, મોટા ભાગના સુધરેલા પુનર્જાગૃત (કૅલવિનિસ્ટ), ઇવેન્જેલિકલ, અને કટ્ટરવાદી પ્રોટેસ્ટન્ટ જૂથો બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્ત તરીકે ઈસુની ઓળખ છતી કરતાં અને તેના આજ્ઞાધારકપણાને સ્વીકારતાં પગલા તરીકે જુએ છે. તેઓ કહે છે કે બાપ્તિસ્મા કોઈ ધાર્મિક સંસ્કારની (બચાવવાની) શક્તિ ધરાવતા નથી, અને માત્ર પ્રભુની અદૃશ્ય અને આંતરિક સંચાલનની શક્તિને, જે પોતે વિધિથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે તેને, બાહ્ય રીતે જાહેર કરે છે. ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક પ્રશંસાપાત્ર કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું એક અપ્રત્યક્ષ કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters">હૅરોલ્ડ હાઝેલિપ, ગેરી હોલોવે, રાન્ડૅલ જે. હેરિસ, માર્ક સી. બ્લેક, ''થિયોલૉજી મેટર્સઃ ઈન ઓનર ઓફ હૅરોલ્ડ હાઝેલિપઃ આન્સર્સ ફોર ધ ચર્ચ ટુડે'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1998, ISBN 0-89900-813-5, 9780899008134, 368 પાનાં.</ref>{{rp|p.112}} === મોટા ભાગની ખ્રિસ્તી પરંપરાઓમાં બાપ્તિસ્મા === [[ચિત્ર:BaptismalFontStRaphaelDubuque.jpg|thumbnail|left|250px|સેન્ટ. રાફેલના કૅથેડ્રલ, ડુબુક્વે, લોવા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરી.વયસ્કોને નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા આપી શકાય તે માટે એક નાનો કુંડ પૂરો પાડવા માટે, 2005માં ખાસ કરીને આ પાત્રને વિસ્તારવામાં આવ્યું હતું.આઠ-બાજુઓવાળા પાત્રનું સ્થાપત્ય એ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનના દિવસનું- "આઠમા દિવસ"નું પ્રતીક છે.]] કૅથોલિક, પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ), લૂથરન, ઍંગ્લિકન, અને મેથોડિસ્ટ પરંપરાઓમાંનો બાપ્તિસ્મા વિધિ માત્ર પ્રતીકાત્મક દફન અને પુનરુત્થાન તરીકે જ નહીં, પણ એક ખરેખરા અલૌકિક રૂપાંતરણ તરીકે બાપ્તિસ્માનો સ્પષ્ટ સંદર્ભ આપે છે, એવું રૂપાંતરણ કે જે નોઆહના અનુભવ અને મૂસા દ્વારા વિભાજિત લાલ સમુદ્રમાંથી ઈઝરાયેલી માર્ગ સમાન છે. આમ, શબ્દશઃ રીતે અને પ્રતીકાત્મક રીતે બાપ્તિસ્મા માત્ર પ્રક્ષાલન નથી, પણ મરવું તથા ખ્રિસ્ત સાથે પાછા બેઠા થવું પણ છે. કૅથોલિકો માને છે કે મૂળ પાપના દોષના પ્રક્ષાલન માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે, અને એ જ કારણે તેમાં શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પ્રચલિત છે. બાળકો માટે ચર્ચના સંપૂર્ણ સભ્યપદના સમર્થન રૂપે અર્થઘટન પામેલાં, {{bibleref2|Matthew|19:14}} જેવાં લખાણોના આધારે, પૂર્વીય ચર્ચો (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ અને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડક્સી) પણ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે. આ પરંપરાઓમાં, બાપ્તિસ્મા પછી તરત જ, ઉંમરને ધ્યાનમાં લીધા વિના, આવતી દિવ્ય ઉપાસના વખતે ક્રિસ્મેશન(Chrismation) અને પ્રભુભોજન કરવામાં આવે છે. તે જ પ્રમાણે રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) માને છે કે બાપ્તિસ્મા, તેઓ જેને વડીલો તરફથી વારસામાં મળેલું આદમનું પાપ કહે છે, તેને દૂર કરે છે.<ref>{{cite web |author=[[Nicodemos the Hagiorite]] |title=Concerning Thoughts |work=Exomologetarion |url=http://www.orthodoxinfo.com/praxis/exo_thoughts.aspx}}</ref> ઍંગ્લિકન માને છે કે બાપ્તિસ્મા ચર્ચમાં પ્રવેશ પણ આપે છે, અને તેથી તેઓ સંપૂર્ણ સદસ્યો તરીકેના તમામ અધિકારો અને જવાબદારીઓ નિભાવી શકે છે, જેમાં પવિત્ર પ્રભુભોજન મેળવવાનો વિશેષ લાભ પણ સમાવિષ્ટ છે. તે પશ્ચિમમાં જેને મૂળ પાપ અને પૂર્વમાં જેને પૈતૃક પાપ કહેવામાં આવે છે, તેના દોષનું શુદ્ધિકરણ પણ કરે છે એ વાતે મોટા ભાગના ઍંગ્લિકન સહમત છે. મૃત્ય અને ખ્રિસ્તમાં પુનર્જન્મ, અને પાપના ધોવાણ માટે એમ બંનેના પ્રતીક તરીકે, પૂર્વીય રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તીઓ સામાન્ય રીતે ત્રિ-સ્તરીય સંપૂર્ણ નિમજ્જન પર ભાર મૂકે છે. લૅટિન ધાર્મિક વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે જલધારા (જલ રેડવું) દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે; પૂર્વીય કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે ડૂબકી દ્વારા, અથવા કમસે કમ અંશતઃ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે. જો કે, લૅટિન કૅથોલિક ચર્ચમાં પાણીમાં ડુબાડવાની પદ્ધતિની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે. ચર્ચનાં નવા આશ્રયસ્થાનોમાં, નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્માને સંમતિ અભિવ્યક્ત કરવા માટે જ કદાચ બાપ્તિસ્માનાં જળનાં પાત્રો બનાવી શકાય.{{Citation needed|date=December 2007}} ઍંગ્લિકનો પાણીમાં ડુબાડીને, નિમજ્જન, જલધારા અથવા છંટકાવ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. જેના પુરાવા આશરે વર્ષ 200 સુધી તપાસી શકાય છે એવી એક પરંપરા પ્રમાણે,<ref>{{cite book |author=[[Tertullian]] |editor=[[Philip Schaff]] |title=[[Ante-Nicene Fathers]] |chapter=Of the Persons to Whom, and the Time When, Baptism is to Be Administered |chapterurl=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.vi.iii.xviii.html}}</ref> બાપ્તિસ્મા વખતે પુરસ્કર્તા અથવા ધર્મપિતા કે માતા હાજર રહે છે અને બાપ્તિસ્મા લેનારના ખ્રિસ્તી શિક્ષણ અને જીવન જાળવી રાખવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે. બાપ્તિસ્તોની દલીલ છે કે ગ્રીક શબ્દ {{polytonic|βαπτίζω}}નો મૂળ અર્થ "નિમજ્જન આપવું" થાય છે. તેઓ બાપ્તિસ્મા સંબંધી બાઈબલના કેટલાક પરિચ્છેદોનું અર્થઘટન એ રીતે કરે છે જેમાં શરીરને પાણીમાં ડુબાડવું આવશ્યક હોય. તેઓ એવું પણ કહે છે કે માત્ર ડૂબકી જ પ્રતીકાત્મક રીતે "દફન થવાના" અને ખ્રિસ્ત સાથે "પાછા બેઠા થવાના" મહત્ત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.{{bibleref2c|Rom|6:3-4}} બાપ્તિસ્ત ચર્ચો ત્રયી(ટ્રિનિટી)ના નામે- પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપે છે. જો કે, મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા હોય છે તેવું તેઓ માનતા નથી; તેના બદલે તેઓ તેને ખ્રિસ્તી આજ્ઞાપાલનના પગલા તરીકે જુએ છે. વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવાં કેટલાંક "સંપૂર્ણ ગોસ્પલ" કરિશ્માપૂર્ણ ચર્ચો, તેમના આધાર તરીકે ઈસુના નામમાં બાપ્તિસ્માના પીટરના ઉપદેશને ટાંકીને, માત્ર ઈસુ ખ્રિસ્તના નામ પર બાપ્તિસ્મા આપે છે.{{Bibleref2c|Ac|2:38}} બીજી સદીમાં ત્રયી સિદ્ધાંત (ટ્રિનિટી ડૉક્ટરાઈન) વિકાસ પામ્યો નહોતો ત્યાં સુધી પૂર્વકાલીન ચર્ચો હંમેશાં પ્રભુ ઈસુના નામમાં જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતું હતું તેવું જણાવતા કેટલાક ઐતિહાસિક સ્રોતો તરફ પણ તેઓ ધ્યાન ખેંચે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.apostolic.net/biblicalstudies/name.htm |title=Baptism in Jesus' Name |publisher=Apostolic Network |access-date=February 25, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}{{dead link|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |title=Water Baptism in Jesus' Name is Essential unto Salvation |access-date=February 26, 2009 |archive-date=એપ્રિલ 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404042305/http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> === વિશ્વવ્યાપી નિવેદનો === 1982માં, વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસે વિશ્વવ્યાપી પત્ર ''બાપ્તિસ્મા, યૂકરિસ્ટ એન્ડ મિનિસ્ટ્રી'' પ્રકાશિત કર્યું. આ દસ્તાવેજની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છેઃ {{quotation|Those who know how widely the churches have differed in doctrine and practice on baptism, Eucharist and ministry, will appreciate the importance of the large measure of agreement registered here. Virtually all the confessional traditions are included in the Commission's membership. That theologians of such widely different traditions should be able to speak so harmoniously about baptism, Eucharist and ministry is unprecedented in the modern ecumenical movement. Particularly noteworthy is the fact that the Commission also includes among its full members theologians of the Catholic and other churches which do not belong to the World Council of Churches itself."<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |title=Baptism, Eucharist and Ministry—Faith and Order Paper No. 111 |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1982 |access-date=March 1, 2009 |archive-date=જુલાઈ 9, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709031256/http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |url-status=dead }}</ref>}} 1997નો એક દસ્તાવેજ,'' બિકમિંગ અ ક્રિશ્ચિયનઃ ધ ઈક્યુમેનિકલ ઈમ્પ્લિકેશન્સ ઓફ અવર કોમન બાપ્તિસ્મા'' (ખ્રિસ્તી બનવું: આપણા પ્રચલિત બાપ્તિસ્માના વિશ્વવ્યાપી સૂચિતાર્થો), વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસના છત્ર હેઠળ ભેગા થયેલા નિષ્ણાતોના મંડળના દૃષ્ટિકોણો રજૂ કરે છે. તે લખે છેઃ {{quotation|…according to {{bibleref2|Acts|2:38}}, baptisms follow from Peter's preaching baptism in the name of Jesus and lead those baptized to the receiving of Christ's Spirit, the Holy Ghost, and life in the community: "They devoted themselves to the apostles' teaching and fellowship, to the breaking of bread and the prayers"{{bibleref2c-nb|Ac|2:42|RSV}} as well as to the distribution of goods to those in need.{{bibleref2c-nb|Acts|2:45}}}} જેમણે સાંભળ્યું હતું, જેઓ બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને સામુદાયિક જીવનમાં પ્રવેશ્યા હતા, તેમને પહેલેથી જ છેલ્લા દિવસો માટેના પ્રભુનાં વચનોના સાક્ષી અને સહભાગી બનાવવામાં આવ્યા હતાઃ ઈસુના નામમાં પાપોની ક્ષમા અને તમામ માનવદેહ પર પવિત્ર આત્માને ઉતારવા.{{bibleref2c|Ac|2:38}} તે જ રીતે, જે કદાચ એક બાપ્તિસ્મા સંબંધી શૈલી હોઈ શકે, 1 પીટર ઈસુ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનની ઉદ્ઘોષણા અને નવા જીવન{{bibleref2c|1Pe|1:3-21||1 Pe 1:3-21}} વિશેનું શિક્ષણ શુદ્ધિકરણ અને નવા જન્મ તરફ દોરે છે તેવી જુબાની આપે છે.{{bibleref2c-nb|1Pe.|1:22-23||1 Pet. 1:22-23}} છેવટે, આના પછી પ્રભુનું ભોજન લેવામાં-પીવામાં આવે છે,{{bibleref2c-nb|1Peter|2:2-3||1 Pet. 2:2-3}} સામુદાયિક જીવનમાં સહભાગી બનીને- રાજવી પુરોહિતપણું, નવું મંદિર, પ્રભુના લોકો{{bibleref2c-nb|1Peter|2:4-10||1 Pet. 2:4-10}}- અને વધુ નૈતિક રચના થાય છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|2:11ff||1 Pet. 2:11 ff.}} 1 પીટરની શરૂઆતમાં લેખક આ બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તની આજ્ઞાધીનતા અને આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણના સંદર્ભમાં ગોઠવે છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|1:2||1 Pet. 1:2}} એટલે ખ્રિસ્તમાં બાપ્તિસ્માને આત્મામાં બાપ્તિસ્મા તરીકે જોવામાં આવે છે.<sup>{{color|blue|cf. }}</sup>{{bibleref2c|1Cor|12:13||1 Co 12:13}} ચોથી સુવાર્તા(ગોસ્પલ)માં, ઈસુનો નિકોડીમસ સાથેનો વાર્તાલાપ સૂચવે છે કે જળ અને આત્મા દ્વારા જન્મ એ જ્યાં પ્રભુનું શાસન હોય તે જગ્યાએ પ્રવેશવાનું કૃપાળુ માધ્યમ બને છે. {{bibleref2c|Jn|3:5}}<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/index.php?id=2672 |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1997 |access-date=May 13, 2007}}</ref> === કેટલાંક ચર્ચો દ્વારા વૈધતાની વિચારણા === [[ચિત્ર:Окрещённый ребёнок.jpg|thumb|બૅપ્ટિઝમ ઓફ સેક્રેડ મિસ્ટ્રીની શરૂઆતમાં ચર્ચનાં પગથિયાંઓ પર શિશુનું અને તેનાં ધર્મ-માતાપિતાઓનું અભિવાદન કરતા રશિયન ઓર્થોડોક્સ(રૂઢિવાદી) પાદરી.]] કારણ કે કૅથોલિક, રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ), ઍંગ્લિકન, મૅથોડિસ્ટ અને લૂથરન ચર્ચો શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મા એવો સંસ્કાર છે કે જે ખરેખર આધ્યાત્મિક અને મુક્તિદાયી અસરો ધરાવે છે, એટલે તેની વૈધતા માટે, એટલે કે, તે અસરો ખરેખર પામી શકાય તે માટે, કેટલાક મુખ્ય માનદંડોનું સંકલન થવું જોઈએ. જો આ મુખ્ય માનદંડો અનુસરવામાં આવ્યા હોય, તો બાપ્તિસ્મા અંગેના કેટલાક નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય, જેમ કે સંસ્કાર માટેના અધિકૃત વિધિમાં જોવા મળતા ફેરફારો, ત્યારે એ બાપ્તિસ્મા અવૈધ (ચર્ચના કાયદાઓથી વિરુદ્ધ) છતાં વૈધ ગણાય છે. વૈધતા માટેના માનદંડોમાંથી એક તે સાચા રૂપમાં શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો તે છે. રોમન કૅથોલિક ચર્ચ શીખવે છે કે ક્રિયાપદ "બાપ્તિસ્મા આપવા (બાપ્તાઈઝ)"નો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે.<ref name="cathen"/> લૅટિન વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકો, ઍંગ્લિકનો અને મૅથોડિસ્ટો "હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." રૂપનો ઉપયોગ કરે છે. પૂર્વીય રૂઢિવાદીઓ (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) અને કેટલાક પૂર્વીય કૅથોલિકો "ખ્રિસ્તનો આ સેવક બાપ્તિસ્મા પામ્યો છે..." અથવા "આ વ્યક્તિ મારા હાથે બાપ્તિસ્મા પામી છે..." જેવા રૂપને વાપરે છે. આ ચર્ચો સામાન્ય રીતે એકબીજાના બાપ્તિસ્માનાં રૂપોને વૈધ તરીકે સ્વીકારે છે. ત્રયી સૂત્ર (ટ્રિનિટી ફોર્મ્યુલા) "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામમાં"-ના ઉપયોગને પણ અનિવાર્ય ગણવામાં આવે છે; આમ આ ચર્ચો વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવા બિન-ટ્રિનિટૅરિયન ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને વૈધ બાપ્તિસ્મા તરીકે સ્વીકારતા નથી. બીજી અનિવાર્ય શરત તે પાણીનો ઉપયોગ કરવો તે છે. જે બાપ્તિસ્મામાં કોઈ બીજા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તે બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણવામાં આવતા નથી. બીજી અનિવાર્યતા તે પુરોહિત બાપ્તિસ્મા વિધિ કરવાનો ઇરાદો રાખતો હોય તે છે. આ આવશ્યકતા માત્ર "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાના" ઇરાદા પર જ ભાર મૂકે છે, તે ખ્રિસ્તી આસ્થા ધરાવતો હોય તે જરૂરી નથી, કારણ કે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપતો નથી, પણ એ સંસ્કારના માધ્યમથી પવિત્ર આત્મા કામ કરે છે, જે છેવટે સંસ્કારની અસરોને પેદા કરે છે. બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે શંકા ધરવા માટે આમ બાપ્તિસ્મા આપનારની આસ્થા અંગેની શંકા તદ્દન બિનપાયેદાર છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓ સ્પષ્ટપણે પ્રમાણભૂતતાને અસર કરતી નથી- ઉદાહરણ તરીકે, બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો, નિમજ્જન, જલધારા કે છંટકાવનો ઉપયોગ. જો કે, જો પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે તો, પાણી કદાચ બાપ્તિસ્મા ઝંખતી વ્યક્તિની ત્વચાને ન પણ સ્પર્શે તેવું જોખમ રહે છે. જો ઉમેદવારની ત્વચા પરથી પાણી ન વહે, તો પ્રક્ષાલન થતું નથી અને તેથી બાપ્તિસ્મા થતા નથી. તબીબી કે અન્ય કોઈ યોગ્ય કારણસર, જો માથા પર પાણી રેડી શકાય તેમ ન હોય, તો તે શરીરના અન્ય પ્રમુખ હિસ્સા પર, જેમ કે છાતી પર રેડી શકાય. આવા કિસ્સામાં બાપ્તિસ્માની વૈધતા અનિશ્ચિત છે અને પાછળથી તેઓ પરંપરાગત રીતે બાપ્તિસ્મા ન મેળવે ત્યાં સુધી, તે વ્યક્તિને શરતી ધોરણે બાપ્તિસ્મા પામેલ ગણવામાં આવશે. અનેક સમુદાયો માટે, ત્રણની જગ્યાએ એક જ ડૂબકી મારવામાં આવી હોય અથવા જલધારા રેડવામાં આવી હોય તો તેનાથી બાપ્તિસ્માની વૈધતાને અસર પહોંચતી નથી, પણ ઓર્થોડોક્સી(Orthodoxy)માં આ બાબત વિવાદાસ્પદ છે. કૅથોલિક ચર્ચ અનુસાર, બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા પામનારના આત્મા પર એક કાયમી "છાપ" આપે છે અને તેથી જેને એકવાર બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યું હોય તે વ્યક્તિને પ્રમાણભૂત રીતે ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપી શકાતું નથી. આ શિક્ષા પુનઃબાપ્તિસ્માની પ્રથા ધરાવનાર ડૉનેટિસ્ટ કરતાં વિરુદ્ધ હતી. બાપ્તિસ્મામાં મળતી કૃપા ''એક્સ ઓપેરે ઓપરેટો(ex opere operato)'' રૂપમાં સંચાલિત થતી હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તેથી બાપ્તિસ્માને પાંખડીઓમાં અથવા ફાટફૂટ પાડનારાઓનાં જૂથોમાં પણ આપવામાં આવે તો પણ તેને વૈધ માનવામાં આવે છે.<ref name="ODWR"/> === અન્ય ખ્રિસ્તી-સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માને માન્યતા આપવા અંગે === કૅથોલિક, લૂથરન, ઍંગ્લિકન, પ્રિસ્બિટેરિયન અને મૅથોડિસ્ટ ચર્ચો આ સમુદાયમાંના અન્ય સંપ્રદાયો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણે છે, અલબત્ત તે ત્રયી(ટ્રિનિટી) સૂત્રના ઉપયોગ સહિતની અમુક શરતોને આધીન હોય છે. માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવો શક્ય છે, એટલે અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી વિધિસર બાપ્તિસ્મા પામેલા લોકોને તેઓ ધર્મપરિવર્તન અથવા સ્થળાંતર કરે તે પછી ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી. આવા લોકોને તેઓ વિશ્વાસની દીક્ષા ધારણ કરે તે પછી, અને જો તેઓએ હજી પુષ્ટિકરણ અથવા ક્રિસ્મૅશન(chrismation)નો વૈધ કહેવાય એવો સંસ્કાર ન મેળવ્યો હોય તો, પુષ્ટિકરણ પામ્યા પછી સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મૂળ બાપ્તિસ્મા ખરેખર પ્રમાણભૂત હતા કે નહીં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે; જો શંકા હોય તો, "જો તમે હજી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હો તો, હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." એવી લીટી સૂત્રમાં ઉમેરીને, તેમને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>[http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2W.HTM કોડ ઓફ કૅનન લૉ(ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રની સંહિતા), કૅનન 869] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218102601/http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2W.HTM |date=ફેબ્રુઆરી 18, 2010 }}; cf. [http://books.google.com/books?id=JKgZEjvB5cEC યોહાન પી. બીઅલ, જેમ્સ એ. કોરીડેન, થોમસ જે. કૃત કોડ ઓફ કૅનન લૉ પર નવું ભાષ્ય], પૃ. 1057-1059.</ref> હજી તાજેતરના જ ભૂતકાળમાં, રોમન કૅથોલિક ચર્ચમાં, પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમમાંથી ધર્માન્તર કરીને આવતી લગભગ પ્રત્યેક વ્યક્તિને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રથા પ્રચલિત રૂપે જોવા મળતી હતી, કારણ કે કોઈ પણ નક્કર કિસ્સામાં વૈધતાને મૂલવવી મુશ્કેલ માનવામાં આવતી હતી. મુખ્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચોના કિસ્સામાં, તેમણે કઈ પદ્ધતિથી બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેની ખાતરી આપતા કરારોના કારણે આ પ્રથાનો અંત આવ્યો, જે ક્યારેક પ્રોટેસ્ટન્ટ પરંપરાનાં અન્ય જૂથોમાં ચાલુ રહે છે. ચર્ચિસ ઓફ ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ચર્ચો)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને કૅથોલિક ચર્ચે હંમેશાં માન્ય ગણી છે, પણ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ(અર્વાચીન સંતોનું ઈસુ ખ્રિસ્તનું દેવળ)માં અપાયેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને તેણે સ્પષ્ટપણે નકારી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html |title=Response of the Congregation for the Doctrine of the Faith |publisher=Vatican.va |date=June 5, 2001 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચમાં અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી આવતી ધર્માન્તરિત વ્યક્તિઓ માટે કોઈ એક સમાન પ્રથા નથી. જો કે, રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તી (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયન) ચર્ચમાં પવિત્ર ત્રયી(હૉલિ ટ્રિનિટી)ના નામમાં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે. જો ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર (મિસ્ટેરિયન) ન મેળવ્યો હોય, તો તેઓ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ સાથે પ્રભુભોજન લે તે પહેલાં તેમને પવિત્ર ત્રયીના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે તે જરૂરી લેખવામાં આવે છે. જો તેમણે કોઈ અન્ય ખ્રિસ્તી કબૂલાત (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયાનિટી સિવાયની) અનુસાર બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય, તો જ્યાં સુધી તેના બાપ્તિસ્મા પવિત્ર ત્રયી (પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા)ના નામમાં થયા હોય ત્યાં સુધી તેના પાછલા બાપ્તિસ્માને ક્રિસ્મૅશન(chrismation) દ્વારા ભૂતકાલીન સ્થિતિથી કૃપાથી ભરેલા ગણવામાં આવે છે, અથવા ભાગ્યે જ કેટલાક સંજોગોમાં, માત્ર વિશ્વાસની કબૂલાત દ્વારા સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. ચોક્કસ પદ્ધતિ સ્થાનિક નિયમો પર આધારિત રહે છે અને અમુક અંશે વાદવિવાદનો વિષય રહે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ કમ્યુનિયન(પૂર્વીય રૂઢિવાદી પ્રભુભોજન)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ (પૂર્વના રૂઢિચુસ્ત) ચર્ચો માન્ય રાખે છે. કેટલાક કૅથોલિક ચર્ચો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને પણ સ્વીકારે છે. પણ એવા કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા જેમાં ત્રયીના સૂત્રનો ઉપયોગ કરવામાં ન આવ્યો હોય તેને અવૈધ ગણવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} કૅથોલિક ચર્ચો, તમામ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચો, ઍંગ્લિકન અને લૂથરન ચર્ચોની દૃષ્ટિએ, અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્મા અવૈધ છે.<ref>વિશ્વાસની માન્યતા માટેની ધર્મસભા દ્વારા જૂન 5, 2001નું [http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html ઘોષણાપત્ર]</ref> આ અંગેની સત્તાવાર ઘોષણા સાથે એક લેખ પ્રકાશિત થયો હતો, જેમાં એ મૂલવણી માટેનાં કારણો આપવામાં આવ્યાં હતાં, તેનો સાર રજૂ કરતા શબ્દો આ પ્રમાણે છેઃ "કૅથોલિક ચર્ચના બાપ્તિસ્મા અને અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ(ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ના બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય બાબતોમાં જુદા પડે છે, બંને બાબતોમાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા, કે જેના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે તેમનામાંના વિશ્વાસ બાબતે, અને ખ્રિસ્ત, કે જેમણે તેની સ્થાપના કરી હતી તેમની સાથેના સંબંધની બાબતે."<ref>{{cite web |url=http://www.ewtn.com/library/Theology/MORMBAP1.HTM |title=The Question Of The Validity Of Baptism Conferred In The Church Of Jesus Christ Of Latter |publisher=Ewtn.com |date=August 1, 2001 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055451/http://www.ewtn.com/library/theology/mormbap1.htm |url-status=dead }}</ref> અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે યોગ્ય અધિકાર ધરાવનાર દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ; પરિણામે, આ ચર્ચ અન્ય કોઈ પણ ચર્ચ દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતું નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&index=2&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition: Baptism |publisher=Lds.org |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref> યહોવાના સાક્ષીઓ 1914<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1959, પૃ.288, "આમ, જ્યારે ઈ.સ.1914માં ખ્રિસ્તને રાજા તરીકે સિંહાસને બેસાડવામાં આવ્યા ત્યારે તેમની શાસક સ્થિતિના માનમાં તમામ સાચા ખ્રિસ્તીઓને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવા આવશ્યક નહોતા."</ref> પછી આપવામાં આવેલા કોઈ પણ બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતા નથી,<ref>"જેહોવાઝ વિટનેસિસ એન્ડ્યોર ફોર હિસ સૉવરિન ગોડશિપ (તેમના સાર્વભૌમ પ્રભુપણા માટે યહોવાના સાક્ષીઓએ સહન કર્યું)", ''ધ વૉચટાવર'' , સપ્ટેમ્બર 15, 1966, પૃ. 560, "1919થી પુનઃસ્થાપનના દાયકાઓમાં, પૃથ્વીના અલગ અલગ ભાગોમાં વિવિધ ધાર્મિક પંથોના સાચા-હૃદયના દીક્ષા પામેલા પાદરીઓએ પુનઃબાપ્તિસ્મા લઈને અભિષિક્ત અવશેષના નોકરી-જેવા પાદરીઓની પુરોહિત સેવાઓનો પશ્ચાતાપ સહિત સ્વીકાર કર્યો અને યહોવાના સાચા પાદરીઓની જેમ પાદરીની દીક્ષા આપી હતી."</ref> કારણ કે તેમનું માનવું છે કે હવે તેઓ જ એક માત્ર ખ્રિસ્તના સાચા ચર્ચ છે,<ref>"ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયાનિટી ઈઝ ફ્લાવરિશિંગ(સાચો ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 2004, પૃ.7 [http://www.watchtower.org/e/20040301/article_02.htm એપ્રિલ 9, 2009ના મેળવ્યા મુજબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613205854/http://watchtower.org/e/20040301/article_02.htm |date=જૂન 13, 2010 }}, "ભલે ખ્રિસ્તીસમૂહના ધર્મશાસ્ત્રીઓ, મિશનરીઓ, અને ચર્ચ જનારાઓ તેમનાં ચર્ચોમાં ભેગા થતા વિવાદના તોફાન સાથે બાઝંબાઝી કરી રહ્યા છે, પણ વિશ્વભરમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે. ખરેખર, સાચા ખ્રિસ્તીઓ... તમને યહોવાના સાક્ષીઓની એકમાત્ર સાચા પ્રભુ, યહોવાની સંગઠિત ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનામાં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપે છે. "</ref> અને બાકીનો "ખ્રિસ્તીસમૂહ" એક ખોટો ધર્મ માત્ર છે.<ref>''જેહોવાઝ વિટનેસિસ-પ્રોક્લેમર્સ ઓફ ગોડ્ઝ કિંગડમ(પ્રભુના રાજ્યની છડી પોકારનારા- યહોવાના સાક્ષીઓ)'' , પ્રકાશક યહોવાના સાક્ષીઓ, "પ્રકરણ 31: કેવી રીતે પસંદગી પામ્યા અને પ્રભુ દ્વારા દોરાયા", પૃ. 706, "સ્પષ્ટપણે, જ્યારે 1914માં અંતસમય શરૂ થયો, ત્યારે ખ્રિસ્તીવિશ્વનાં કોઈ પણ ચર્ચો એક સાચા ખ્રિસ્તી સમુદાયને આ મુજબના બાઈબલનાં ધોરણો અનુસાર માપતો નહોતો. તો ત્યારે યહોવાના સાક્ષીઓ તરીકે, બાઈબલના વિદ્યાર્થીઓને કેવી રીતે ઓળખવામાં આવતા હતા?"</ref> === બાપ્તિસ્મા કોણે આપવા ઘટે === [[ચિત્ર:Baptism in a front-end loader.jpg|thumb|left|ઈરાકમાં યુ.એસ. નૌકાસૈન્યના પાદરી દ્વારા અપાતો બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્મા કોણ આપી શકે એ બાબતે ખ્રિસ્તી ચર્ચોમાં વિવાદ ચાલે છે. નવા કરારમાં આપેલાં ઉદાહરણોમાં માત્ર પ્રેરિતો(અપૉસ્ટલ્સ) અને ત્રીજી કક્ષાના ધર્માધિકારી(ડીકન)ને જ બાપ્તિસ્મા આપતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રાચીન ખ્રિસ્તી ચર્ચોના મતે આ બાબત સૂચવે છે કે ''મરણોન્મુખ (in extremis)'' પરિસ્થિતિઓ સિવાય, એટલે કે જ્યારે કોઈકને મૃત્યુના તત્કાળ જોખમ વખતે બાપ્તિસ્મા આપવાનો હોય તે સિવાય ખ્રિસ્તી ધર્મોપદેશકો, પાદરીઓ દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા વિધિ થવી જોઈએ. પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચની દૃષ્ટિએ, જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્મા આપનાર વ્યક્તિ ચર્ચની સદસ્ય હોય ત્યાં સુધી, પછી કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, અથવા, કૅથોલિક ચર્ચની દૃષ્ટિએ, એ વ્યક્તિ ભલે પોતે બાપ્તિસ્મા પામેલી ન હોય, પણ સંસ્કાર વિધિ કરાવતી વખતે જો તે ચર્ચ જે કરે છે તેવો જ ઇરાદો રાખતી હોય તો એ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. અનેક પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો પણ બાઈબલનાં ઉદાહરણોમાં કોઈ નિશ્ચિત બંધી જોતા નથી અને કોઈ પણ આસ્થાવાનને અન્યને બાપ્તિસ્મા આપવાની રજા આપે છે. કૅથોલિક ચર્ચમાં, બાપ્તિસ્મા આપનાર સાધારણ ધર્મોપદેશક ખ્રિસ્તી પાદરી/ધર્મોપદેશકો(બિશપ, પ્રિસ્ટ અથવા ડીકન)ના મંડળનો સદસ્ય હોય છે,<ref name="intratext1">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/_P2W.HTM |work=Code of Canon Law |title=The Minister of Baptism |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પણ સામાન્ય સંજોગોમાં માત્ર વ્યક્તિના પરગણાના પાદરી (Parish Priest), અથવા તેમના ઉપરી, કે તેમના પરગણાના પાદરીએ જે કોઈકને અધિકાર આપ્યો હોય, તેઓ જ વિધિસર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P1U.HTM |work=Code of Canon Law |title=Parishes, Pastors, and Parochial Vicars |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref>. જો સાધારણ ધર્મોપદેશક ગેરહાજર હોય અથવા કોઈક અડચણમાં હોય, તો કૅટિકિસ્ટ અથવા સ્થાનિક સાધારણ ધર્મોપદેશક દ્વારા આ કાર્ય માટે નીમવામાં આવેલી કોઈ બીજી વ્યક્તિ, નિયમાનુસાર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; ખરેખર તો, અનિવાર્ય કિસ્સામાં, એવી કોઈ પણ વ્યક્તિ જે આમ કરવા માટે આવશ્યક ઈરાદો ધરાવતી હોય તે બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref name="intratext1"/>. અહીં "અનિવાર્ય કિસ્સા"નો અર્થ માંદગી અથવા કોઈક બાહ્ય ભયના કારણે તરતમાં આવનારા મૃત્યુનું જોખમ થાય છે. તે જ મુજબ, અહીં "આવશ્યક ઈરાદા"નો અલ્પતમ અર્થ, બાપ્તિસ્માના વિધિ થકી "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાનો" ઈરાદો એમ થાય છે. ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચોમાં, ડીકનને સાધારણ ધર્મોપદેશક માનવામાં આવતા નથી. કૅથોલિક વિધિની જેમ, તેમાં પણ બાપ્તિસ્માના સંસ્કાર આપવાને, પરગણાના પાદરી માટે, અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. પરંતુ, "અનિવાર્ય સંજોગોમાં, ડીકન, અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં કે જો તે કોઈક અડચણમાં હોય તો, અન્ય કોઈક અભિષિક્ત પવિત્ર જીવનની સંસ્થાના સદસ્ય એવા પાદરી, અથવા કોઈ પણ આસ્થાવાન ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; જો બાપ્તિસ્મા કેવી રીતે આપવા તે જાણનાર અન્ય કોઈ વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય તો, માતા કે પિતા સુદ્ધાં બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે."<ref>{{cite web |url=http://www.intratext.com/IXT/ENG1199/__PIT.HTM |title=Canon 677 |work=[[Code of Canons of the Eastern Churches]] |year=1990 |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430051621/http://www.intratext.com/IXT/ENG1199/__PIT.HTM |archive-date=એપ્રિલ 30, 2011 |url-status=dead}}</ref> પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ, ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સી અને ઍસિરિયન ચર્ચ ઓફ ધ ઈસ્ટના નિયમો ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચો જેવા જ છે. અનિવાર્ય સંજોગોમાં પણ, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવા માટે, તેમના પોતાના સંપ્રદાયની કોઈક વ્યક્તિની આવશ્યકતા રહે છે; આ નિયમો પાછળની ભૂમિકા એ છે કે વ્યક્તિ એ જ આપી શકે જે તેની પાસે હોય, આ કિસ્સામાં તે ચર્ચની સદસ્યતા છે.<ref>{{cite book |last=Ware |first=Kallistos |authorlink=Timothy Ware |year=1964 |title=The Orthodox Church |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000timo_y5g3 |page=[https://archive.org/details/orthodoxchurch0000timo_y5g3/page/n286 285] |location=New York City |publisher=[[Penguin Books]]}}</ref> લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ આ શરતનો આગ્રહ રાખતું નથી, તેના મતે સંસ્કારની અસર, જેમ કે ચર્ચની સદસ્ય બનવું, તે જે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપે છે તેના દ્વારા ઊભી થતી નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઊભી થાય છે. ઓર્થોડોક્સ માટે, ''મરણોન્મુખ'' કિસ્સામાં ડીકન અથવા કોઈ પણ સાધારણ વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, પણ જો આ રીતે બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિ જીવી જાય, તો પાદરીએ બાપ્તિસ્મા વિધિની અન્ય પ્રાર્થનાઓ કરાવવી જોઈએ, અને ક્રિઝમૅશન(Chrismation)નો રહસ્યનો વિધિ કરવો જોઈએ. ઍંગ્લિકનિઝમ અને લૂથરનોના નિયમો લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ જેવા જ છે. મૅથોડિસ્ટોમાં અને અન્ય ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ પંથોમાં, પણ, ધર્મના મંત્રી દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરનાર સાધારણ ધર્મોપદેશકની યથાવિધિ સ્થાપના અથવા નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બિન-સાંપ્રદાયિક એવી પ્રોટેસ્ટન્ટ ઈવેન્જિલિકલ ચર્ચોની નવીનતમ ચળવળોએ, બાપ્તિસ્મામાં વ્યક્તિનો વિશ્વાસ જગાડવામાં સૌથી વધુ સૌથી વધુ નિમિત્ત રહી હોય તેવી વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર કરાવવાની રજા આપવી શરૂ કરી છે. ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સમાં, માત્ર મેલચાઈઝેડેક પ્રીસ્ટહુડમાં પાદરીનું પૌરોહિત્ય પદ અથવા તેથી ઊંચા પદ પર આરૂઢ આરોનિક પ્રીસ્ટહુડ ધરાવનાર તરીકે નિયુક્તિ પામેલ માણસ જ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે.<ref name="lds.org">"ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ", ''પ્રીસ્ટહૂડ એન્ડ ઓક્સિલિઅરી લીડર્સ ગાઈડબુક'' , © 1992, 2001 ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ રિઝર્વ, આઈએનસી.( Inc.), [http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=true&amp;locale=0&amp;sourceId=9a230f9856c20110VgnVCM100000176f620a____&amp;vgnextoid=198bf4b13819d110VgnVCM1000003a94610aRCRD#38 સપ્ટેમ્બર 16, 2009ના મેળવ્યા મુજબ], "ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ પર નિયંત્રણ ધરાવતા બ્રેધરિન પાસે અમુક પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિ કરાવવાની સત્તા હતી. પ્રીસ્ટ(પાદરીઓ) બાપ્તિસ્મા આપે"</ref> યહોવાના સાક્ષીઓના બાપ્તિસ્મા, ચુસ્ત અનુયાયી "સમર્પિત પુરુષ" દ્વારા આપવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480, "બાપ્તિસ્માના અનુસંધાનમાં, એ પણ નોંધવું જોઈએ કે ભલે બીજા કોઈ સાક્ષી મનુષ્યો હાજર ન હોય તે છતાં બાપ્તિસ્મા એક સમર્પિત પુરુષ દ્વારા જ અપાવા ઘટે."</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147, "કારણ કે તેઓ એક પાદરી છે, એટલે અંતિમક્રિયાઓ, બાપ્તિસ્માઓ અને લગ્નો કરાવવા માટે, અને પ્રભુના મૃત્યુના વાર્ષિક સમારોહમાં સેવાનું સૂત્ર સંભાળવા માટે, કોઈ પણ સક્ષમ પુરુષ સદસ્યને કહેવામાં આવે છે."</ref> માત્ર કોઈ અસાધારણ સંજોગોમાં જ "સમર્પિત" બાપ્તિસ્મા આપનારને બાપ્તિસ્મારહિત કરવામાં આવી શકે (જુઓ ''યહોવાના સાક્ષીઓ'' વિભાગ). == અન્ય પરંપરાઓ == === ઍનાબાપ્તિસ્ત === {{Original research|section|date=February 2009}} [[ચિત્ર:River baptism in New Bern.jpg|thumb|right|350px|20મી સદીના વળાંકે ઉત્તર કૅરોલિનામાં નદીમાં લેવાતા બાપ્તિસ્મા.આજે ઘણા આફ્રિકન-અમેરિકન ખ્રિસ્તી સમૂહોમાં સંપૂર્ણ-નિમજ્જન (ડૂબકી) બાપ્તિસ્મા એ એક સામાન્ય પ્રથા રૂપે ચાલુ રહ્યા છે.]] ઍનાબાપ્તિસ્તો ("પુનઃ બાપ્તિસ્મા દાતા") અને બાપ્તિસ્તો વયસ્કના બાપ્તિસ્માને, અથવા "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમાં વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારી લીધા હોય તેને માન્યતા આપતા પગલા તરીકે બાપ્તિસ્માને જોવામાં આવે છે. જે લોકોને પોતાને શિશુ વયે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હોવાથી, છંટકાવ, અથવા અન્ય કોઈ પંથના પ્રકારે બાપ્તિસ્મા આપયા હોવાથી, તેમને યોગ્ય રીતે બાપ્તિસ્મા નથી આપવામાં આવ્યા તેવું લાગતું હોય, તેમને તેઓ પુનઃબાપ્તિસ્મા આપતા હોવાથી પ્રારંભના ઍનાબાપ્તિસ્તોને એ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ઍનાબાપ્તિસ્તો મકાનની અંદરના ભાગમાં બાપ્તિસ્મા માટેના પાત્રમાં, તરણકુંડમાં, અથવા તો બાથટબમાં, અથવા ખાડી કે નદીના પ્રવાહ જેવાં કુદરતી સ્થળોએ બાપ્તિસ્મા આપે છે. બાપ્તિસ્મા ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનનું સ્મરણ આપે છે.{{bibleref2c|Rom|6}} એક કર્મકાંડ તરીકે બાપ્તિસ્મા કશું જ સંપન્ન કરતો નથી, પણ બાહ્ય રૂપે તે વ્યક્તિનાં પાપો પહેલેથી જ ખ્રિસ્તના ક્રૂસે ધોઈ નાખ્યા છે એમ દર્શાવતો એક વ્યક્તિગત સંકેત અથવા પુરાવો છે.<ref name="London">''1644ની લંડન બાપ્તિસ્ત કબૂલાત.'' Web: [http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm વેબઃ લંડન બૅપ્ટિસ્ટ કન્ફેશન ઓફ 1644.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}[http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm 29 ડિસે 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}</ref> તેને એક પ્રતિબદ્ધતાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ખ્રિસ્તના નવા કરારમાં પ્રવેશ સૂચવે છે.<ref name="London"/><ref>{{bibleref2|Jeremiah|31:31-34}}; {{bibleref2|Hebrews|8:8-12}}; {{bibleref2|Romans|6}}</ref> === બાપ્તિસ્ત દૃષ્ટિકોણો === મોટા ભાગના બાપ્તિસ્તો માટે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામે આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે.{{Bibleref2c|Mt|28:19}} તે એક આજ્ઞાપાલનનું પગલું છે જે ક્રૂસારોપિત, દફન થયેલા, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું, તથા આસ્થાવાનના પાપનું મૃત્યુ, તેના પુરાણા જીવનનું દફન, અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં તેના નવીન જીવનના આરંભનું, પુનરુત્થાનનું પ્રતીક છે. મૃત્યુ પામેલાઓના અંતિમ પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનો તે પુરાવો છે.<ref name="BFM"/> મોટા ભાગના બાપ્તિસ્ત માને છે કે બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિ અથવા રૂપાંતરણ અભિવ્યક્ત કરતું નથી, ઊલટાનું તે તો નવા આસ્થાવાન સાથે આધ્યાત્મિક અર્થમાં જે ઘટી ચૂક્યું છે તેનું પ્રતીક માત્ર છે. તે ખરેખર "તારનાર કૃપા" વરસાવનાર અથવા મુક્તિદાતા ન ગણાતા હોવાથી, બાપ્તિસ્તો તેને એક "સંસ્કાર" ગણવાને બદલે "આજ્ઞા" ગણે છે. જેનું પાલન ઈસુ પોતાના શિષ્યો પાસેથી ઇચ્છતા હતા તે ચર્ચની એક "આજ્ઞા"- બાઈબલમાંની શિક્ષા હોવાને કારણે,<ref name="Brackney"/> ચર્ચના સભ્યપદના અને પ્રભુ સાથેના છેલ્લા ભોજન (પ્રભુભોજન માટેનો બાપ્તિસ્તોનો પસંદીદા શબ્દપ્રયોગ) મેળવવાના અધિકારો માટે તે પૂર્વ-આવશ્યકતા ગણાય છે.<ref name="BFM">"ધ બૅપ્ટિસ્ટ ફેઈથ એન્ડ મેસેજ (બાપ્તિસ્તનો વિશ્વાસ અને સંદેશો)," સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શન. જૂન 14, 2000ના અપનાવવામાં આવ્યું. જૂન 29, 2009ના જોવામાં આવ્યું: http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii |date=માર્ચ 3, 2009 }}</ref> વ્યક્તિની ખ્રિસ્ત અંગેની માન્યતાથી બાપ્તિસ્માને અલગ કરી શકાય તેમ નથી, કારણ કે ખ્રિસ્ત પોતે બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને પાપમાંથી છોડાવનારું તેમનું કાર્ય નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં, તમામ આસ્થાવાનો જેને માણે છે તેવા ખ્રિસ્ત સાથેના એક નવા સંબંધ તરીકે ચિત્રિત થયેલું છે.<ref name="Brackney"/> બાપ્તિસ્તો એવું પણ માને છે કે ઈસુ ખ્રિસ્તમાં પોતાનો વિશ્વાસ જાહેર કરવા માટે બાપ્તિસ્મા એક અગત્યનો રસ્તો છે. લાક્ષણિક રીતે, વયસ્કો, યુવાનો, અથવા મોટાં બાળકો જે ખ્રિસ્ત પ્રત્યેની વિશ્વાસની પ્રતિબદ્ધતાને સમજે છે અને પ્રભુના સાદને પ્રતિભાવ આપવા ઇચ્છે છે તે તમામ બાપ્તિસ્મા માટેના સ્વીકાર્ય ઉમેદવારો છે.<ref name="Brackney"/> શિશુ બાપ્તિસ્મા માટેના તેમના અસ્વીકાર અંગે, વયસ્કોના અથવા આસ્થાવાનોના ચર્ચમાં બાળકો માટે કોઈ જગ્યા નથી, એમ કહીને બાપ્તિસ્તોની ટીકા કરવામાં આવે છે. નાનાં બાળકો અને શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપવાને બદલે, બાપ્તિસ્તો બાળકોને જાહેર ચર્ચ સેવામાં સમર્પિત કરે છે, જ્યાં માતાપિતાઓ અને ચર્ચના સદસ્યોને બાળકો સમક્ષ ઉદાહરણીય જીવન જીવવા માટે, અને તેમને પ્રભુના માર્ગો શીખવવા માટે કહેવામાં આવે છે. આ સેવામાં જળ બાપ્તિસ્માને સ્થાન નથી.<ref name="Brackney">બ્રાકની, વિલિયમ એચ. "ડૂઈંગ બાપ્તિસ્મા બાપ્તિસ્ત સ્ટાઈલઃ બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્તની શૈલીથી બાપ્તિસ્મા આપવાઃ આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)." ''બૅપ્ટિસ્ટ હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.'' જુલાઈ 29, 2009. ઓનલાઈનઃ http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> તેમની ટીકાના પ્રતિભાવ આપતા બાપ્તિસ્તો કહે છે કે પ્રભુનો પ્રેમ સૌ માટે છે, અને સ્પષ્ટપણે બાળકો માટે તો ખરો જ; બાપ્તિસ્મા પોતે કોઈ સંસ્કાર નથી, અને તેથી ટીકાકારો માને છે તેમ બાળકો જેનાથી વંચિત રહી ગયા હોય તેવી કોઈ મુક્તિ તે બક્ષતો નથી; અને બાપ્તિસ્મા વિશ્વાસની કબૂલાતનું માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક છે, એટલે એ કબૂલાત કરવાનો સુમાહિતીગાર નિર્ણય લેવા પૂરતી વ્યક્તિ પરિપક્વ ન થાય ત્યાં સુધી તેને કરવા અર્થવિહીન છે.<ref name="Brackney"/> === ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો) === ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)માં માત્ર શારીરિક પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે,<ref name="Perfect Stranger">સ્ટુઅર્ટ એમ. મૅટ્લિન્સ, આર્થર જે. માગિડા, જે. માગિડા, ''હાઉ ટુ બી અ પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જરઃ અ ગાઈડ ટુ એટીકેટ ઈન અધર પીપલ્સ રિલિજિયસ સેરિમનિઝ'' (એક આદર્શ અજાણ્યા કેવી રીતે બનવું: અન્ય લોકોના ધાર્મિક સમારંભોમાં વર્તવાની રીતભાત માટેની માર્ગદર્શિકા), વૂડ લેક પબ્લિશિંગ આઈએનસી(Inc)., 1999, ISBN 1-896836-28-3, 9781896836287, 426 પાનાં, પ્રકરણ 6- ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)</ref>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005">રોન રહોડેસ, ''ધ કમ્પ્લિટ ગાઈડ ટુ ક્રિશ્ચિયન ડીનોમિનેશન્સ'' (ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા), હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 2005, ISBN 0-7369-1289-4</ref>{{rp|p.124}} તેના આધારમાં કોઈને(Koine) ગ્રીક ક્રિયાપદ ''બાપ્તિઝો (baptizo)'' છે જેનો અર્થ ડૂબકી, નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબાડવું અથવા બોળવું થાય છે તેમ સમજવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ">બૅટસેલ બાર્રેટ્ટ બાક્સટર, ''હૂ આર ધ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ વૉટ ડૂ ધે બિલિવ ઈન?'' (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો કોણ છે અને તે શેમાં માને છે?) {{Cite web |url=http://www.woodsonchapel.com/coc.php/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જૂન 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619130916/http://www.woodsonchapel.com/coc.php |url-status=dead }}માં અને [http://church-of-christ.org/who.html અહીં], [http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622181734/http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html |date=જૂન 22, 2006 }} અને [http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&amp;id=6 અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713235546/http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&id=6 |date=જુલાઈ 13, 2006 }} ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ</ref><ref name="Understanding Four Views on Baptism">ટોમ જે. નેટ્ટલેસ, રિચાર્ડ એલ. પ્રાટ, જુનિ., યોહાન એચ. આર્મસ્ટ્રોંગ, રોબર્ટ કોલ્બ, ''અન્ડર્સ્ટેન્ડિંગ ફોર વ્યૂઝ ઓન બૅપ્ટિઝમ (બાપ્તિસ્મા અંગેના ચાર દૃષ્ટિકોણોની સમજણ)'' , ઝોન્ડરવન, 2007, ISBN 0-310-26267-4, 9780310262671, 222 પાનાં.</ref>{{rp|p.139}}<ref name="Howard 1971">વી. ઈ. હોવર્ડ, ''વૉટ ઈઝ ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ? (ખ્રિસ્તનું ચર્ચ શું છે?)'' 4થી આવૃત્તિ (સુધારેલી) સેન્ટ્રલ પ્રિન્ટર્સ એન્ડ પબ્લિશર્સ, વેસ્ટ મોનરોએ, લોઈસિયાના, 1971</ref>{{rp|p.313-314}}<ref name="Baptism, Why Wait?">રીસ બ્રાયન્ટ, ''બૅપ્ટિઝમ, વ્હાય વેઈટ?: ફેઈથ્સ રિસપોન્સ ઈન કન્વર્ઝન (બાપ્તિસ્મા, રાહ શું કામ જોવી?: ધર્માન્તરણમાં આસ્થાનો પ્રતિભાવ)'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1999, ISBN 0-89900-858-5, 9780899008585, 224 પાનાં</ref>{{rp|p.22}}<ref name="Wharton 1997">એડવર્ડ સી. વ્હાર્ટોન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ ધ ડિસ્ટિન્ક્ટિવ નેચર ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ ચર્ચ (ખ્રિસ્તના ચર્ચઃ નવા કરારના ચર્ચનો લાક્ષણિક સ્વભાવ)'' , ગોસ્પેલ એડવોકેટ કું., 1997, ISBN 0-89225-464-5</ref>{{rp|p.45-46}} બાપ્તિસ્માની અન્ય પ્રચલિત પ્રથાઓ કરતાં ડૂબકી ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને વધુ નજીકથી મળતી આવે છે તેમ જોવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}}<ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.314-316}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટની દલીલ છે કે ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં નિમજ્જનની પ્રથા પ્રચલિત હતી, અને પાછળથી જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે જલધારા અને છંટકાવ જેવી ગૌણ પ્રથાઓ ઉદ્ભવી હતી અને પ્રચલિત બની હતી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} વખત જતાં, આ ઊતરતી કોટિની પ્રથાઓએ નિમજ્જનનું સ્થાન લઈ લીધું.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} માનસિક રીતે માન્યતા ધરવા અને પસ્તાવો કરવા સક્ષમ હોય તેવા લોકોને જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે (એટલે કે, શિશુ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી કારણ કે નવા કરારમાં તેના માટે કોઈ દાખલો કે પૂર્વાધાર નથી).<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996">ઈવરેટ્ટ ફેર્ગ્યુસન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ અ બિબ્લિકલ ઇકિલઝિઓલોજી ફોર ટુડે (ખ્રિસ્તનું ચર્ચઃ આજ માટેનું બાઈબલનું ધર્મતંત્ર'' ), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 1996, ISBN 0-8028-4189-9, 9780802841896, 443 પાનાં</ref>{{rp|p.195}} ધર્માન્તર માટેના આવશ્યક ભાગ રૂપે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માની સમજણ સાથે, પુનઃસ્થાપના અભિયાન(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાં ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''બાપ્તિસ્મા'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.61}} બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે કઈ હદ સુધી બાપ્તિસ્માની ભૂમિકા અંગેની સાચી સમજણ અનિવાર્ય છે તે અંગેના મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતા. <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ડૅવિડ લિપ્સકોમ્બે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે જો ઈશ્વરની આજ્ઞા ઉઠાવવાની ઇચ્છાથી આસ્થાવાને બાપ્તિસ્મા લીધા હોય, તો એ બાપ્તિસ્મા વૈધ ગણાય, પછી ભલે મુક્તિમાં બાપ્તિસ્મા જે ભાગ ભજવે છે તેની પૂરેપૂરી સમજણ વ્યક્તિ ન પણ ધરાવતી હોય.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ઓસ્ટિન મૅકગૅરી દલીલ કરે છે કે વૈધ ગણવા માટે, ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે બાપ્તિસ્મા પાપોની ક્ષમા માટે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} 20મી સદીની શરૂઆતમાં મૅકગૅરીનો દૃષ્ટિકોણ પ્રચલિત બન્યો, પણ લિપ્સકોમ્બ જે અભિગમની હિમાયત કરતા હતા તે ક્યારેય સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થયો નહીં.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} તાજેતરમાં જ, ઈન્ટરનેશનલ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચો)ના ઉદય સાથે (જે તેમના અભિયાનમાં જોડાનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવાનો આગ્રહ રાખે છે) કેટલાક આ બાબતનું પુનઃપરીક્ષણ કરવા પ્રેરાયા છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે." <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક સરાહનીય કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું શાંત કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters"/>{{rp|p.112}} ભલે ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માનું એક "સંસ્કાર" તરીકે વિવરણ ન કરતા હોય, પણ તેના માટેના તેમના દૃષ્ટિકોણ પરથી તેને યોગ્ય રીતે "સંસ્કારત્મક" કહી શકાય તેમ છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}}<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} તેઓ એ રીતે જુએ છે કે બાપ્તિસ્માની શક્તિ, પાણી અથવા તે ક્રિયામાંથી આવતી હોવાને બદલે, પ્રભુ પાસેથી આવે છે, જેમણે બાપ્તિસ્માને એક વાહન તરીકે પસંદ કર્યું છે,<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} અને તેઓ બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણના માત્ર પ્રતીક તરીકે જ નહીં, પણ એ પ્રક્રિયાના અભિન્ન અંગ તરીકે સમજે છે.<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.184}} તાજેતરનો પ્રવાહ બાપ્તિસ્માના રૂપાંતરાત્મક પાસા પર ભાર મૂકે છેઃ તેને ભૂતકાળમાં જે કશુંક ઘટી ચૂક્યું છે તેની નિશાની અથવા માત્ર એક કાયદાકીય જરૂરિયાત તરીકે વર્ણવવાને બદલે, તેને "એવી ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે જે આસ્થાવાનને 'ખ્રિસ્તમાં' મૂકે છે જ્યાં પછી ઈશ્વર, ચાલુ રૂપાંતરણના કાર્યને આગળ વધારે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} એક લઘુમતી એવી પણ છે જે સાંપ્રદાયિક વલણ ટાળવા માટે બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને ઓછું આંકે છે, પણ બૃહ્ત પ્રવાહ તો "બાપ્તિસ્મા અંગેના બાઈબલના ઉપદેશોની વિપુલતાનું પુનઃપરીક્ષણ કરવાનો અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં તેનું મધ્યસ્થ અને મહત્ત્વના સ્થાને પુનઃસ્થાપન" કરવાનો છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster">ડગલાસ એ. ફોસ્ટર, [http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html "ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ બૅપ્ટિઝમઃ એન હિસ્ટોરિકલ એન્ડ થિયોલોજિકલ ઓવરવ્યૂ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચ અને બાપ્તિસ્માઃ એક ઐતિહાસિક અને ધર્મશાસ્ત્રીય વિહંગાવલોકન),"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100520041454/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html |date=મે 20, 2010 }} ''રિસ્ટોરેશન ક્વાર્ટરલી'' , વોલ્યુમ 43/ક્રમ 2 (2001)</ref> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''રિજનરેશન (પુનર્જીવન)'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.630,631}} ઊલટાનું, તેમનું વલણ બાઈબલના એ પરિચ્છેદ તરફ ધ્યાન દોરવાનું છે જેમાં પીટર, બાપ્તિસ્માને નોઆહના પૂરની ઉપમા આપે છે, પૂર્વગૃહીત સિદ્ધાંત રૂપે કહે છે, "એ જ રીતે હવે બાપ્તિસ્મા આપણને બચાવશે" પણ કૌંસમાં સ્પષ્ટતા કરે છે કે બાપ્તિસ્મા એ "દેહના ગંદવાડને બાજુ પર મૂકી દેવાની બાબત ''નથી'' પણ તે પ્રભુ પ્રત્યેના ''સારા અંતઃકરણનો પ્રતિભાવ'' છે" (1 પીટર 3:21).<ref>કેજેવી(KJV), ત્રાંસા અક્ષરો ઉમેરવામાં આવ્યા છે.</ref> ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટમાંથી એક લેખકે વિશ્વાસ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેના સંબંધને આ રીતે વર્ણવ્યો હતો, "વ્યક્તિ ''શા માટે'' પ્રભુનું સંતાન છે તેનું કારણ તે ''વિશ્વાસ'' છે; ''બાપ્તિસ્મા'' એ ''સમય છે જેમાં'' વ્યક્તિ ખ્રિસ્તમાં ભળે છે અને તેથી પ્રભુનું સંતાન બને છે" (ત્રાંસા અક્ષરો સ્રોત મુજબ છે).<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}} === સુધરેલ અને કરાર (Covenant) ધર્મશાસ્ત્રનો દૃષ્ટિકોણ === {{Main|Covenant Theology#Baptism}} બાળબાપ્તિસ્ત કરાર ધર્મશાસ્ત્રીઓ નવા કરાર સહિતના, બાઈબલના તમામ કરારોની વ્યવસ્થાને કૌટુંબિક, સંસ્થાગત સમાવેશ અથવા "પેઢી દર પેઢી ઉત્તરાધિકાર"ના સિદ્ધાંત રૂપે જુએ છે. પ્રભુ અને માણસ વચ્ચે થયેલા બાઈબલના કરારોમાં એવાં ચિહ્નો અને છાપો સમાવિષ્ટ છે જે કરારો પાછળ રહેલાં તથ્યોને દૃશ્યમાન રીતે રજૂ કરતાં હોય. પ્રભુના કરાર વળતરના આ દૃશ્યમાન ચિહ્નો અને પ્રતીકોને વિશિષ્ટ રૂપે વ્યક્તિત્વવાદી રીતે નહીં પણ, સંગઠિત રીતે (ઉદાહરણ તરીકે, ઘરોને) પ્રદાન કરવામાં આવે છે. રિફોર્મ્ડ (સુધરેલ) ચર્ચો બાપ્તિસ્માને નવા કરારમાં પ્રવેશના દૃશ્યમાન સંકેત તરીકે માને છે અને તેથી વિશ્વાસની જાહેર કબૂલાત કરતા નવા આસ્થાવાનોને તે વ્યક્તિગત રીતે આપવામાં આવે છે. બાળબાપ્તિસ્તો (પીડિયોબાપ્તિસ્તો) તેથી પણ આગળ જઈને એમ માને છે કે આનો વિસ્તાર સામુદાયિક રીતે આસ્થાવાનનાં ગૃહો સુધી થાય છે જેમાં લાક્ષણિક રીતે બાળકોનો સમાવેશ થશે, અથવા વ્યક્તિગત ધોરણે આસ્થાવાન માતાપિતાના બાળકો કે શિશુઓ સુધી તેનો વિસ્તાર થાય છે (જુઓ શિશુ બાપ્તિસ્મા). આમ, આ દૃષ્ટિકોણથી, બાપ્તિસ્માને અબ્રાહમના સુન્નતના ધાર્મિક વિધિના કાર્યની અવેજી તરીકે અને તેના સંસ્કારાત્મક સમકક્ષ તરીકે જોવામાં આવ્યો છે અને બાકીની બાબતો ઉપરાંત, તે પાપમાંથી આંતરિક શુદ્ધતાનું પણ પ્રતીક બને છે. === કૅથોલિક === કૅથોલિક બોધોમાં, બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે મુક્તિ માટે આવશ્યક માનવામાં આવે છે.<ref name="can849">{{cite web |url=http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2T.HTM |title=Code of Canon Law, canon 849 |publisher=Intratext.com |date=May 4, 2007 |access-date=February 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115174636/http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2T.HTM |archive-date=જાન્યુઆરી 15, 2009 |url-status=dead}}</ref> આ બોધના મૂળિયાં છેક પહેલી સદીના ખ્રિસ્તીઓના બોધ અને પ્રથાઓ સુધી પહોંચે છે, અને જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્માને માત્ર ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં પ્રવેશની મંજૂરી આપતા ચિહ્ન તરીકે જ જોતા હલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ બાપ્તિસ્માની અનિવાર્યતાનો ઇનકાર નહોતો કર્યો ત્યાં સુધી, મુક્તિ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેનું જોડાણ, એકંદરે, મુખ્ય તકરારનો મુદ્દો નહોતું.<ref name="cross2005baptism"/> કૅથોલિક ચર્ચના કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક)માં લખ્યું છે કે "મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા એ લોકો માટે અનિવાર્ય છે, જે લોકો માટે સુવાર્તાઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી અને જે લોકો આ સંસ્કાર માગી શકે તેવી શક્યતા ધરાવતા હતા."<ref name="vatican"/> તદાનુસાર, જે વ્યક્તિ જાણીકરીને, સ્વેચ્છાએ અને કશા જ પશ્ચાતાપ વિના બાપ્તિસ્માને નકારે છે તેની મુક્તિ માટે કોઈ આશા નથી. યોહાન અનુસાર આ બોધ સુવાર્તામાંના ઈસુના શબ્દો પર આધારિત છેઃ "સાચેસાચ, ખરે જ, હું તમને કહું છું કે, જ્યાં સુધી વ્યક્તિ જળ અને આત્મામાંથી જન્મ નથી પામતી, ત્યાં સુધી તે પ્રભુના રાજ્યમાં પ્રવેશી શકતી નથી."{{Bibleref2c|Jn|3:5|RSV}} કૅથોલિકો પિતાના, પુત્રના, અને પવિત્ર આત્મા<ref>''ઓર્ડો ઈનિશિએશન ઈઝ ક્રિસ્ટાનાએ એડલ્ટરમ (Ordo initiationis christanae adultorum)'' , એડિટિયો ટાયપિકા, વેટિકન સિટી, ટાયપિસ પોલીગ્લોટિસ વેટિકનિસ, 1972, પૃ. 92, cf લેટરન IV ''દ ફિદે કૅથોલિકા'' , ડીએસ (DS) 802, cf ફ્લોરેન્સ, ''ડેક્રીટમ પ્રો અર્મેનિસ'' , ડીએસ(DS), 1317.</ref>ના નામમાં (એકવચન)- ત્રણ ઈશ્વરો નહીં, પણ ત્રણ વ્યક્તિઓમાં જીવતા એક ઈશ્વરના નામમાં- પાણીમાં ડૂબકી, નિમજ્જન અથવા જલધારા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. એક જ દૈવી તત્ત્વ ધરાવતા હોવા છતાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા અલગ અલગ છે, એક જ ઈશ્વરનાં ત્રણ "મહોરાં" માત્ર અથવા અવતાર નથી. એક ઈશ્વરના આ ત્રણ "વ્યક્તિઓ" સાથેના સંબંધ પર ચર્ચનો અને ખ્રિસ્તી વ્યક્તિનો વિશ્વાસ આધારિત છે. વયસ્કોના ખ્રિસ્તી દીક્ષા વિધિ થકી વયસ્કો પણ બાપ્તિસ્મા મેળવી શકે છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે પોપ સ્ટીફન પ્રથમ, સંત અમ્બ્રોસે અને પોપ નિકોલસ પ્રથમે ઘોષિત કર્યું હતું કે માત્ર "ઈસુ"ના નામમાં તેમ જ "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા"ના નામમાં અપાતા બાપ્તિસ્મા વૈધ હતા. તેમના શબ્દોના સાચા અર્થઘટન અંગે મતમતાંતર છે.<ref name="cathen"/> વર્તમાન સ્વીકૃત ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રના કાયદામાં વૈધતા માટે ત્રયી સૂત્ર અને પાણી આવશ્યકતા રહે છે.<ref name="can849"/> ચર્ચ, જળ બાપ્તિસ્માના બે સમકક્ષોને માન્યતા આપે છેઃ "રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા" અને "ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા". જે લોકો બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના તેમના વિશ્વાસ માટે શહીદી વહોરે છે તે રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા પામ્યા કહેવાય છે, જ્યારે ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા સામાન્ય રીતે એ ધર્મશિક્ષણ લેતાં લોકો(કૅટિક્યુમૅન)ને લાગુ પડે છે જેઓ બાપ્તિસ્મા પામી શકે તે પહેલાં મૃત્યુ પામે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક) આ બે રૂપને વર્ણવે છેઃ <blockquote>ચર્ચની હંમેશાં એવી દૃઢ પ્રતીતિ રહી છે કે જે લોકો પોતાના વિશ્વાસને કાજે બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના મૃત્યુ વહોરે છે તેઓ ખ્રિસ્ત માટે અને ખ્રિસ્ત સાથે તેમના મૃત્યુ વડે બાપ્તિસ્મા પામે છે. આ પ્રકારનો ''રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા'' , ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્માની જેમ, સંસ્કારવિધિ વિના પણ બાપ્તિસ્માનાં ફળો આપે છે. (1258)</blockquote> <blockquote>ધર્મનું શિક્ષણ લેનારા જે લોકો (catechumens) તેમના બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે છે, તેમની તે મેળવવાની સુસ્પષ્ટ ઇચ્છા, અને તેની સાથે પોતાનાં પાપો માટેનો પશ્ચાતાપ, અને પરોપકાર, તેમના માટે એવી મુક્તિની ખાતરી આપે છે જે તેઓ આ સંસ્કારવિધિ દ્વારા ન પામી શક્યા હોત. (1259)</blockquote> કૅથોલિક ચર્ચ માને છે કે જે બિન-ખ્રિસ્તીઓ નિષ્ઠાવાન હૃદયથી પ્રભુને ઇચ્છે છે અને, અને તેની કૃપા અનુસાર ચાલે છે, પોતાના અંતરાત્માની પ્રેરણાના માધ્યમથી ઈશ્વરની ઇચ્છાને જાણે છે અને તેને કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તેમને પણ જળ-બાપ્તિસ્મા વિના બચાવી શકાશે કારણ કે તેઓ તેને અંતર્નિહિતપણે ઇચ્છતાં હોય છે તેમ કહેવાય છે.<ref>cf. કૅટિકિઝમ, 1260</ref> બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શિશુઓના કિસ્સામાં, ચર્ચ તેમની નિયતિ માટે અનિશ્ચિત છે; "ચર્ચ તેમને માત્ર પ્રભુની દયાના ભરોસે છોડી શકે તેમ છે." (કૅટિકિઝમ, 1261). === યહોવાના સાક્ષીઓ === યહોવાના સાક્ષીઓ માને છે કે જ્યારે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને સમજી શકે તેટલી મોટી થાય ત્યારે જ, સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડીને) દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ. તેમનું માનવું છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એ વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી પ્રભુની ઇચ્છાનું પાલન કરવા બિનશરતી સમર્પણ કર્યું હોવાનું બાહ્ય પ્રતીક છે. તેઓ બાપ્તિસ્માને મંત્રી તરીકે અપાતી પાદરીની દીક્ષા વિધિ માને છે.<ref>''જેટ'' મૅગેઝિન, ઑગસ્ટ 4, 1955, પૃષ્ઠ 26 [http://books.google.com/books?id=xbEDAAAAMBAJ&amp;pg=PA26&amp;dq=%22jehovah%27s+witnesses%22 ઓનલાઈન]</ref> બાપ્તિસ્મા ઝંખતા ભાવિ ઉમેદવારોએ આયોજિત બાપ્તિસ્મા કાર્યક્રમ પહેલાં સારી એવી અગાઉથી તેમની બાપ્તિસ્મા લેવાની ઇચ્છા પ્રદર્શિત કરવી આવશ્યક છે, જેથી ધર્મસભાના વડીલો તેમની યોગ્યતાને આંકી શકે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 182</ref> જો ઉમેદવારો આ ધર્મના સદસ્યો પાસેથી શું અપેક્ષિત છે તે અંગે સમજણ ધરાવતા તથા પંથ પ્રતિ સહૃદય સમર્પણ નિદર્શિત કરતા જણાય તો વડીલો બાપ્તિસ્મા માટે તે ઉમેદવારોને માન્યતા આપે છે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 217-218.</ref> યહોવાના સાક્ષીઓમાં મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મા, વડીલો અને મંત્રીઓના સેવકો દ્વારા નિયોજિત સભાઓ અને સંમેલનોમાં આપવામાં આવે છે<ref>''ધ વૉચટાવર'' , મે 15, 1970, પૃષ્ઠ 309.</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147</ref><ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 215, "સામાન્ય રીતે યહોવાના સાક્ષીઓની સભાઓ અને સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે."</ref> અને ભાગ્યે જ ક્યારેક તે સ્થાનિક રાજભવનોમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480</ref> બાપ્તિસ્મા પહેલાં, બાપ્તિસ્મા-પૂર્વેના વાર્તાલાપના અંતે, ઉમેદવારે બે પ્રશ્નોના જવાબનો દૃઢપણે એકરાર કરવો રહે છેઃ<ref>વૉચટાવર જૂન 1, 1985</ref> {{quote| # On the basis of the sacrifice of Jesus Christ, have you repented of your sins and dedicated yourself to Jehovah to do his will? # Do you understand that your dedication and baptism identify you as one of Jehovah's Witnesses in association with God's spirit-directed organization?}} માત્ર બાપ્તિસ્મા પામેલા પુરુષો જ નવા સદસ્યોને બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. બાપ્તિસ્મા-દાતા અને ઉમેદવાર તરણપોશાક અથવા બાપ્તિસ્મા માટે અન્ય કોઈ અનૌપચારિક પોશાક પહેરે છે, પણ તેમને અણછાજતા અથવા અંગપ્રદર્શક વસ્ત્રો ટાળવાની સૂચના આપવામાં આવી હોય છે.<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref><ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , એપ્રિલ 15, 1973, પૃષ્ઠ 254-255</ref><ref>"ક્વેશ્ચન બૉક્સ", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , જૂન 1993, પૃષ્ઠ 3</ref> સામાન્ય રીતે,એક જ બાપ્તિસ્મા-દાતા દ્વારા ઉમેદવારોને વ્યક્તિગત ધોરણે નિમજ્જન આપવામાં આવે છે,<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref> સિવાય કે ઉમેદવાર શારીરિક અક્ષમતા જેવા કોઈ વિશેષ સંજોગો ધરાવતા હોય.<ref name="The Watchtower 1986, page 31">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , નવેમ્બર 15, 1986, પૃષ્ઠ 31</ref> લાંબી મુદ્દત માટેની એકલતાના સંજોગોમાં, યોગ્યતાપ્રાપ્ત ઉમેદવારના સમર્પણ અને બાપ્તિસ્મા પામવાના વ્યક્ત ઇરાદાને ધ્યાનમાં લઈને તેને યહોવાના સાક્ષીઓના સભ્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવી શકે છે, પછી ભલે નિમજ્જનની ક્રિયા વિલંબિત થાય.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 479-480</ref> કેટલાક વિરલ કિસ્સાઓમાં, બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય પણ આવો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો તેવા પુરુષોએ એકબીજાને અરસપરસ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા, જેમાં બંને બાપ્તિસ્માને વૈધ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા.<ref>"પ્યુઅર્ટો રિકો એન્ડ ધ વર્જિન આઈલૅન્ડ્સ", ''1987 યરબુક ઓફ જેહોવાઝ વિટનેસિસ'' , પૃષ્ઠ 71</ref> 1930ના અને 1940ના દાયકામાં મહિલા સાક્ષીઓ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિઓને, જેમ કે કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાં, પાછળથી પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યો હતો પણ તેમાં તેમના બાપ્તિસ્માની પહેલાંની તારીખોને સ્વીકારવામાં આવી હતી.<ref name="autogenerated480"/> === મૉર્મનવાદ === [[ચિત્ર:Mormon baptism circa 1850s.png|thumb|right|175px|મોર્મન બાપ્તિસ્મા, આશરે 1850નો દાયકો]] {{Main|Baptism (Mormonism)}} મૉર્મનવાદમાં, બાપ્તિસ્માનો મુખ્ય હેતુ સહભાગીનાં પાપો માટે માફી બક્ષવાનો છે. તેના પછી પુષ્ટિકરણ કરવામાં આવે છે, જે વ્યક્તિને ચર્ચનું સભ્યપદ આપે છે અને પવિત્ર આત્મા સાથે બાપ્તિસ્મા રચે છે. બાપ્તિસ્મા પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા, અને ચોક્કસ નિર્ધારિત ધાર્મિક વિધિ મુજબ જ થવા જોઈએ એમ અર્વાચીન સંતો (લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) માને છેઃ જો સહભાગીનો કોઈ હિસ્સો સંપૂર્ણ રીતે નિમજ્જિત ન થયો હોય, અથવા ધાર્મિક વિધિનું પઠન અક્ષરશઃ ન કરવામાં આવ્યું હોય, તો આ ધાર્મિક વિધિવિધાનને ફરીથી કરવા જોઈએ.<ref>[http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=1&amp;locale=0&amp;sourceId=2ca59207f7c20110VgnVCM100000176f620a____&amp;vgnextoid=ba805f74db46c010VgnVCM1000004d82620aRCRD ડ્યૂટીઝ એન્ડ બ્લેસિંગ્સ ઓફ ધ પ્રીસ્ટહૂડઃ બૅઝિક મૅન્યુઅલ ફોર પ્રીસ્ટહૂડ હોલ્ડર્સ, પાર્ટ બીઃ પર્ફોર્મિંગ પ્રીસ્ટહૂડ ઓર્ડિનાન્સિસ] (પૌરોહિત્યની ફરજો અને આશીર્વાદઃ પુરોહિત પદાધારીઓ માટેની બુનિયાદી માર્ગદર્શિકા. ભાગ બીઃ પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિઓ), §બાપ્તિસ્મા.</ref> તે લાક્ષણિક ઢબે બાપ્તિસ્મા કુંડમાં જ કરવામાં આવે છે. ઉપરાંતમાં, જો બાપ્તિસ્મા અર્વાચીન સંત પ્રિસ્ટ (પાદરી) અથવા વડીલ દ્વારા ન આપવામાં હોય તો અર્વાચીન સંતો તેને વૈધ ગણતા નથી.<ref>જુઓ, ઉ.દા., [http://scriptures.lds.org/en/gs/b/6 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા આપવો], §''યોગ્ય અધિકારી'' .</ref> પ્રેરિતો(સંદેશાવાહક) સંબંધી ઉત્તરાધિકારના સ્વરૂપે અધિકારને નીચેની તરફ સોંપવામાં આવે છે. આ સંપ્રદાયમાં ધર્માન્તરણ કરીને આવતી તમામ વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્મા અથવા પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવો આવશ્યક છે. બાપ્તિસ્માને બંનેના, ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનના પ્રતીક તરીકે અને બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિના તેના "કુદરતી" સ્વને કાઢી નાખવાના અને ઈસુના અનુયાયી તરીકેની નવી ઓળખને ગ્રહણ કરવાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. અર્વાચીન સંતોના ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, વિશ્વાસ અને પસ્તાવો એ બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતાઓ છે. આ કર્મકાંડ સહભાગીના મૂળ પાપને શુદ્ધ કરતો નથી, કારણ કે અર્વાચીન સંતો મૂળ પાપના સિદ્ધાંતમાં માનતા નથી. મૉર્મનવાદ શિશુ બાપ્તિસ્માનો અસ્વીકાર કરે છે<ref>જુઓ મૉર્મનનું પુસ્તક, [http://scriptures.lds.org/en/moro/8/4-23#4 મોરોની 8:4-23].</ref> અને બાપ્તિસ્મા "ઉત્તરદાયિત્વની વય" પછી જ થવો જોઈએ, જે અર્વાચીન સંતના પવિત્ર ધર્મગ્રંથમાં આઠ વર્ષની નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.<ref>જુઓ ડૉક્ટરાઈન એન્ડ કોવેનન્ટ્સ [http://scriptures.lds.org/dc/68/25,27#25 68:25, 27].</ref> અર્વાચીન સંતોનું ધર્મશાસ્ત્ર મૃતકોના બાપ્તિસ્માને પણ સંમતિ આપે છે જેમાં તેમના સ્થાને જીવિત વ્યક્તિઓ દ્વારા મૃત પૂર્વજોને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, અને એમ માનવામાં આવે છે કે તેમની પ્રથા પૉલે {{bibleverse|1|Corinthians|15:29}}માં જે લખ્યું છે તે જ છે. આ સામાન્ય રીતે અર્વાચીન સંતનાં દેવળોમાં કરવામાં આવે છે.<ref>http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=1ec52f2324d98010VgnVCM1000004d82620a____ મૃત માટેના બાપ્તિસ્મા</ref> == જળ બાપ્તિસ્માનો વિરોધ == === ક્વેકરો === ક્વેકરો (રિલિજીયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્ઝના સદસ્યો) તેમના ધાર્મિક જીવનમાંથી બાહ્ય સંસ્કારોનાં તમામ સ્વરૂપોનો અસ્વીકાર કરીને, બાળકો અથવા વયસ્કો, એમ બંનેમાંથી એક પણના, પાણી દ્વારા થતા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી. રોબર્ટ બાર્ક્લેની ''અપોલોજી ફોર ધ ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયન ડિવિનિટી'' (ક્વેકર ધર્મશાસ્ત્રની 17મી સદીની ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા), જળ સાથે બાપ્તિસ્મા સામેના ક્વેકરોના વિરોધને આ રીતે સમજાવે છેઃ {{quotation|"I indeed baptize you with water unto repentance; but he that cometh after me is mightier than I, whose shoes I am not worthy to bear; he shall baptize you with the Holy Ghost and with fire".{{bibleref2c|Mt|3:11}} Here John mentions two manners of baptizings and two different baptisms, the one with water, and the other with the Spirit, the one whereof he was the minister of, the other whereof Christ was the minister of: and such as were baptized with the first were not therefore baptized with the second: "I indeed baptize you, but he shall baptize you." Though in the present time they were baptized with the baptism of water, yet they were not as yet, but were to be, baptized with the baptism of Christ.|[[Robert Barclay]], 1678}}<ref>{{cite web|url=http://www.qhpress.org/texts/barclay/apology/prop12.html |title=Apology, Proposition 12 |publisher=Qhpress.org |date= |access-date=July 28, 2009}}</ref> બાર્ક્લેની દલીલ હતી કે જળ બાપ્તિસ્મા એવું કંઈક છે જે ખ્રિસ્તના સમય સુધી થતું હતું, પણ હવે, લોકો અંદરથી ખ્રિસ્તના આત્મા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે, અને તેથી જળ બાપ્તિસ્માના બાહ્ય સંસ્કારની કોઈ જરૂરિયાત નથી, જે ક્વેકરોની દલીલ પ્રમાણે અર્થવિહીન છે. === મુક્તિફોજ === મુક્તિફોજ જળ બાપ્તિસ્માની, અથવા અન્ય કોઈ પણ બાહ્ય સંસ્કારોની પ્રથા પાળતી નથી. મુક્તિફોજના સંસ્થાપક, વિલિયમ બૂથ અને કૅથેરાઈન બૂથ, માનતાં હતાં કે કેટલાય ખ્રિસ્તીઓ પ્રભુની કૃપા પર આધાર રાખવા કરતાં વધુ આધ્યાત્મિક કૃપાનાં બાહ્ય ચિહ્નો પર આધાર રાખવા માંડ્યા હતા, જ્યારે ખરેખર તેમની માન્યતા અનુસાર જે અગત્યનું હતું તે તો ખુદ આધ્યાત્મિક કૃપા હતી. અલબત્ત, ભલે મુક્તિફોજ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પાળતી નથી, પણ તે અન્ય ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોમાંના બાપ્તિસ્માની વિરોધી નથી.<ref>{{cite web |url=http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |title=Why does The Salvation Army not baptise or hold communion? |publisher=The Salvation Army |date=February 28, 1987 |access-date=July 28, 2009 |archive-date=નવેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120233651/http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |url-status=dead }}</ref> === અતિવહેંચણીવાદ (Hyperdispensationalism) === એવા કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ છે જેઓ એટલી હદે અતિવહેંચણીવાદ(dispensationalism)ને માને છે કે તેઓ માત્ર પૉલના ધર્મપત્રને આજના ચર્ચ માટે ઉપયુક્ત તરીકે સ્વીકારે છે.{{POV-statement|date=December 2009}} પરિણામે, તેઓ બાપ્તિસ્મા અથવા પ્રભુનું છેલ્લું ભોજનને સ્વીકારતા નથી, કારણ કે પ્રિઝન ઈપિસ્ટલ્સ(Prison Epistles)માં તે જોવા મળતાં નથી. તેઓ એવું પણ શીખવે છે કે પીટરનો સુવાર્તા સંદેશો પૉલના સંદેશા જેવો જ નહોતો.<ref>{{cite web |first=David M. |last=Havard |title=Are We Hyper-Dispensationalists? |url=http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |publisher=Berean Bible Society |access-date=January 19, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204081633/http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |url-status=dead }}</ref> અતિવહેંચણીવાદીઓ દૃઢતાપૂર્વક માને છેઃ * મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)<sup>[{{bibleref2|Matthew|28:18-20}}]</sup> અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો માટે હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો માટે નહીં. * {{bibleref2|Acts|2:36-38}}નો બાપ્તિસ્મા એ મસીહાના મૃત્યુમાં ભાગીદારી નોંધાવ્યા માટે પસ્તાવો કરવા પીટરે ઈઝરાયેલને કરેલું આહ્વાન હતું; પાપ માટેના પ્રાયશ્ચિતની ગોસ્પલની જાહેરાત તરીકે નહીં, જે પૉલ દ્વારા પાછળથી રહસ્યોદ્ઘાટિત સિદ્ધાંત છે. આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં શરૂઆતમાં મળતા જળ બાપ્તિસ્માનું સ્થાન, હવે યોહાન બાપ્તિસ્તે ભાખેલા બાપ્તિસ્મા{{Bibleref2c|1cor|12:13||1 Cor 12:13}}એ લઈ લીધું છે.<ref>{{bibleref2|Luke|3:16}}, {{bibleref2|John|1:33}}, {{bibleref2|Matt|3:11}}{{bibleref2|Acts|1:5}}</ref> આજ માટે જે બાપ્તિસ્મા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, તે "પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા" છે. {{bibleref2c|Ac|11:15-16}} જો કે, નંપુસક{{bibleref2c|Ac|8:36}} અને કોર્નીલિયસ{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}}ના ઘરના માણસોના બાપ્તિસ્મા સ્પષ્ટપણે પાણીમાં થયા હતા એવા ઉપલબ્ધ લખાણો અને હકીકતો અનુસાર, આ, "આત્મા" બાપ્તિસ્મા, અસંભવિત છે. આગળના પુરાવા મનુષ્ય દ્વારા કરાયેલા મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન) તરફ ધ્યાન દોરે છે, જે આ વિશ્વના અંત સુધી ટકવાનું છે.{{bibleref2c|Mt|28:19-20}} તેથી, સંદર્ભ અનુસાર, ઈફેસિયનો(Ephesians) જે બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયા તે જળ દ્વારા હતો.<ref>{{bibleref2|Ephesians|5:26}}; {{bibleref2|Acts|19:1-5}}</ref> એ જ રીતે, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં ચુનંદી વ્યક્તિઓને પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા અપાયાની નોંધણી માત્ર બે વખત છે.{{bibleref2c|Ac|2:1-4}} {{bibleref2c-nb|Acts|10:44-46}} અંતે, એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિ સાથે બાપ્તિસ્મા આપવાની શક્તિ માત્ર ઈસુ પાસે જ છે, જે કોઈ પણ નશ્વર તે ક્યારેય કરી શકે તે બાબતનો છેદ ઉડાડી દે છે.{{bibleref2c|Mt|3:11}} {{bibleref2c|Lk|3:16}} <blockquote>યોહાને પ્રત્યુત્તર આપતાં બધાને કહ્યું, "હું તો ખરું જોતાં, તમને જળથી બાપ્તિસ્મા આપું છું; પણ મારાથી વધુ શક્તિશાળી એવો એક આવી રહ્યો છે, જેના જૂતાંની વાધરી ખોલવા પૂરતો પણ હું લાયક નથી. તે તમને પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિથી બાપ્તિસ્મા આપશે"{{bibleref2c|Lk|3:16|NKJV}}.</blockquote> અગ્નિ દ્વારા વિશ્વના વિનાશનો સંદર્ભ આપીને, જૂથમાંના ઘણા એવી પણ દલીલ કરે છે કે યોહાનના વચન અનુસારના અગ્નિ થકી બાપ્તિસ્મા હજી બાકી છે.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:12}}, {{bibleref2|Luke|3:17}}, {{bibleref2|2|Pe|3:10||2 Peter 3:10}}</ref> યોહાન, તેમણે કહ્યું તે પ્રમાણે "જળ સાથે બાપ્તિસ્મા આપતા હતા", તે પ્રમાણે પ્રારંભના, યહૂદી ખ્રિસ્તી ચર્ચને ઈસુના શિષ્યોએ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુએ ક્યારેય જાતે પાણી દ્વારા બાપ્તિસ્મા આપ્યા નહોતા, પણ તેમણે તેમના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું.{{bibleref2c|Jn|4:1-2}} ઈસુના પ્રથમ પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક), પૉલ, કરતાં તેમના યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓ પાસે મોકલવામાં આવેલા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ને બાપ્તિસ્મા આપવા કરતાં ઉપદેશ આપવા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો{{bibleref2c|1Cor.|1:17||1 Co 1:17}} પણ તે ક્યારેક ક્યારેક, તેમની રીત મુજબ જ, બાપ્તિસ્મા આપતો હતો, દાખલા તરીકે કોરિન્થ{{bibleref2c-nb|1Cor|1:14-16}}માં અને ફિલિપ્પી{{bibleref2c|Ac|16:13}}માં.<sup>cf.</sup>{{bibleref2c|Mt|28:19}} તેણે બાપ્તિસ્મામાં ડૂબકીના આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ વિશે અને એમ કરીને કેવી રીતે વ્યક્તિ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ માટે પ્રાયશ્ચિત કરી શકે છે તે પણ શીખવ્યું હતું.{{bibleref2c|Rom|6:4}} અન્ય અતિવહેંચણીવાદીઓ માને છે કે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા, ખ્રિસ્તના સ્વર્ગારોહણ અને અધિનિયમો-મધ્યેના, વચ્ચેના માત્ર એક ટૂંકા ગાળા માટે જ હતી. મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન) {{bibleref2c|Mt|28:18-20}} અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો પ્રતિ નિદેશિત હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો પ્રતિ નહીં. વિશ્વાસ રાખતો કોઈ પણ યહૂદી જ્યાં સુધી તે બાપ્તિસ્મા નહીં પામતો ત્યાં સુધી મુક્તિ{{bibleref2c|Mk|16:16}} {{bibleref2c|1Peter|3:21||1 Pe 3:21}} અથવા પવિત્ર આત્મા{{bibleref2c|Ac|2:38}} પ્રાપ્ત કરી શકતો નહોતો. પૉલના આહ્વાન સાથે આ ગાળાનો અંત આવ્યો.{{bibleref2c-nb|Ac|9:17-18}} જ્યારે યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓએ બાપ્તિસ્મા પહેલાં પવિત્ર આત્માને મેળવ્યો ત્યારની પીટરની પ્રતિક્રિયા{{bibleref2c-nb|Ac|10:44-48}} નોંધ લેવા પાત્ર છે. == તુલનાત્મક સારાંશ == ખ્રિસ્તી પ્રભાવ હેઠળના ધાર્મિક સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માનો તુલનાત્મક સારાંશ.<ref>''ગૂડ ન્યૂઝ (સારા સમાચાર)'' . અંક 3. સેન્ટ લૂઈસ, એમઓ(MO). 2003. પૃ. 18-19{{Verify source|date=March 2009}}</ref><ref name="39articles">{{cite web |url=http://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |title=The Thirty-Nine Articles |publisher=Anglicans Online |date=April 15, 2007 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જુલાઈ 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726161734/https://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |title=The Baptist Faith & Message |publisher=[[Southern Baptist Convention]] |date=June 14, 2000 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=માર્ચ 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |url-status=dead }}</ref> (આ વિભાગ ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ યાદી આપતો નથી, અને તેથી, તે માત્ર "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ની પ્રથા પાળનારાં ચર્ચોનો નાનકડો અંશ જ રજૂ કરે છે.) {| class="wikitable" border="1" style="font-size:92%" |- ! સંપ્રદાય ! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ ! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર ! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે? ! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે ! માનદંડ |- | ઍંગ્લિકન કમ્યૂનિઅન | "બાપ્તિસ્મા દીક્ષાનું પ્રતીક છે એટલું જ નહીં, પણ જેના વડે ખ્રિસ્તી પુરુષોને જેઓ ખ્રિસ્તી નથી તેમનાથી જુદા ઓળખવામાં આવે છે તે વૈશિષ્ઠ્યનું સૂચક છે, આ ઉપરાંત તે પુનર્જીવન અથવા નવા-જન્મનું પણ ચિહ્ન છે, જેના થકી, એક માધ્યમ થકી, જેઓએ સાચી રીતે બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય તેઓને ચર્ચમાં સ્થાન મળે છે; પાપની ક્ષમાનું અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઈશ્વરના પુત્રો તરીકે આપણને અપનાવવાનાં વચનો પર જોઈ શકાય તેવા હસ્તાક્ષર અને મહોર મારવામાં આવે છે; વિશ્વાસ પુષ્ટિ પામે છે અને પ્રભુની પ્રાર્થનાના ગુણ થકી કૃપામાં વધારો થાય છે."<ref name="39articles"/> | પાણીમાં ડુબાડવું, નિમજ્જન, જલધારા, અથવા છંટકાવ દ્વારા. | હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં) | હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં) | ત્રયી (Trinity) |- | ઍપોસ્ટૉલિક બ્રેધરિન | તે આધ્યાત્મિક પુનર્જન્મને વ્યક્ત કરતું હોવાથી મુક્તિ માટે આવશ્યક. | માત્ર પાણીમાં ડુબાડવા (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી જ. તે પવિત્ર આત્મામાંથી નીકળતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |title=Speaking in Tongues in the Church: A Look at the Purpose of Spiritual Utterances |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101052906/http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> | હા | હા | ઈસુ<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |title=Questions and Answers about The Doctrine of the Oneness of God |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=મે 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072112/http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> |- | બાપ્તિસ્તો | એક ઈશ્વરી ધાર્મિક વિધિ, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, પોતાનો વિશ્વાસ જાહેરમાં ઘોષિત કરવા માટેની એક પદ્ધતિ, અને અગાઉથી બચાવી લેવામાં આવ્યા હોવાનો એક સંકેત, પરંતુ મુક્તિ માટે અનિવાર્ય નહીં. | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ (Christadelphians) | એક આસ્થાવાનની મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે.<ref>{{cite web |title=Baptism |url=http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |access-date=August 22, 2007 |archive-date=ઑક્ટોબર 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012223117/http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં વ્યક્તિ સુવાર્તાના સાચા સંદેશમાં માનતી હોય તો જ તે અસરકારક રહે છે<ref>{{cite web |title=Baptism |work=Bible Q & A |year=2001 |url=http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |access-date=August 22, 2007 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927013541/http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનમાંના આંતરિક બદલાવનું બાહ્ય પ્રતીક છેઃ તે જૂની, પાપમય જીવનશૈલીના મૃત્યુનું, અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે નવા જીવનના આરંભનું સૂચક છે, ટૂંકમાં તેના આસ્થાવાનના પસ્તાવા તરીકે ગણાવી શકાય{{mdash}}તેથી તે પસ્તાવો કરનારાને, ક્ષમા આપનારા પ્રભુ પાસેથી ક્ષમા યાચવા તરફ દોરી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Levin |first=David |title=Forgiveness |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/levin_forgiveness.htm |access-date=August 22, 2007}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> અલબત્ત, કોઈ પણ વ્યક્તિને માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, પણ એક આસ્થાવાને સમગ્ર જીવન દરમ્યાન તેમના બાપ્તિસ્માના સિદ્ધાંતોને જીવવા જોઈએ (એટલે કે, પાપનું મૃત્યુ, અને ઈસુને અનુસરતાં નવું જીવન).<ref>{{cite web |last=Norris |first=Alfred |title=His Cross and Yours |date=November 12, 2006 |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/norris_hiscrossandyours.htm |access-date=August 22, 2007}}</ref> | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref name="morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Tecwyn |chapter=What Exactly is Christian Baptism? |chapterurl=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/morgan_utb14_what_exactly_is_christian_baptism.pdf |title=Understand the Bible for Yourself |publisher=Christadelphian Bible Mission |year=2006 |access-date=February 26, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> | ના<ref name="morgan"/> | હા | પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (અલબત્ત, ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ નેસિયન ત્રયી(Nicean trinity)માં માનતા નથી.) |- | ખ્રિસ્તના શિષ્યો (Disciples of Christ) | બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની કૃપા વ્યક્તિ પર ઊતરી છે તેનો જાહેર સંકેત છે. ડૂબકીની ક્રિયામાં, વ્યક્તિ પ્રતીકાત્મક રીતે ખ્રિસ્ત સાથે મૃત્યુ અનુભવે છે, અને પછી તેની સાથે પાછી બેઠી થાય છે.<ref>"શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?" વેબઃ [http://www.church-of-christ.org/who.html#baptism શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803010136/http://church-of-christ.org/who.html#baptism |date=ઑગસ્ટ 3, 2010 }}</ref> | સામાન્ય રીતે ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તના ચર્ચો) | પુનઃસ્થાપન ચળવળ(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાંથી ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવે છે, તે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણનો અનિવાર્ય હિસ્સો ગણે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} | માત્ર નિમજ્જન થકી <ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/> | ના<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.195}} | બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster"/> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration"/>{{rp|p.630,631}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}} | ત્રયી (Trinity) |- | ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ | સ્વર્ગના આકાશી રાજ્યમાં પ્રવેશવામાં માટેનો એક અનિવાર્ય ધાર્મિક વિધિ અને હાથ પસવારીને પવિત્ર આત્માની ભેટ મેળવવા માટેની તૈયારી. | યોગ્ય પુરોહિત સત્તાધિકારી પદની વ્યક્તિ દ્વારા નિમજ્જન થકી.<ref>{{cite web |url=http://lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition— Baptism |publisher=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |year=2008 |access-date=February 25, 2009}}</ref> | ના (ઓછામાં ઓછા 8 વર્ષના) | હા | પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (એલડીએસ (LDS) ચર્ચ નાઈસિયન ત્રયી(trinity)માં માનતા નથી, પણ તેના બદલે ગોડહેડ(Godhead)માં માને છે.)<ref>ધર્મગ્રંથ બાઈબલના સંદર્ભો સાથે ગોડહેડની લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની વધુ વિગતવાર સમજૂતી માટે જુઓ [http://scriptures.lds.org/en/gs/g/22 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ પ્રભુ, દૈવી સ્વરૂપ].</ref> |- | ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક | જૂનો માણસ મરે છે "નવો માણસ" જન્મે છે જે પૂર્વજોના પાપના લાંછનમાંથી મુક્ત હોય છે. તેને એક નવું નામ આપવામાં આવે છે. તેના અગાઉનાં તમામ વચનો અને પાપ આ સાથે રદબાતલ થાય છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | 3-સ્તરીય ડૂબકી અથવા નિમજ્જન (તે સિવાયની પદ્ધતિઓ માત્ર કટોકટી વખતે, અને જો શક્ય હોય તો પાછળથી તેને પ્રીસ્ટ દ્વારા સુધારવી ઘટે.){{Citation needed|date=March 2009}} | હા. તેના પછી તરત જ ક્રિસ્મૅશન (એટલે કે, પુષ્ટિકરણ) અને પવિત્ર પ્રભુભોજન.{{Citation needed|date=March 2009}} | હા | ત્રયી (Trinity) |- | યહોવાના સાક્ષીઓ | બાપ્તિસ્મા સંબંધી સમગ્ર વ્યવસ્થાના ભાગ રૂપે મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા આવશ્યક છેઃ ઈસુના આદેશના પાલનની અભિવ્યક્તિ તરીકે (મેથ્યૂ 28:19-20), ઈસુ ખ્રિસ્તના બલિદાનમાં તારક વિશ્વાસ ધરાવતા હોવાના જાહેર પ્રતીક તરીકે (રોમન્સ 10:10), અને મૃત કાર્યો માટેના પસ્તાવાનું અને પોતાના જીવનનું યહોવાને સમર્પણ કરવાનું પ્રતીક. (1 પીટર 2:21) જો કે, બાપ્તિસ્મા મુક્તિની બાયંધરી આપતો નથી.<ref>''વર્શિપ ધ ઓન્લી ટ્રૂ ગોડ'' , યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત (2002, 2006). "પ્રકરણ 12: તમારા બાપ્તિસ્માનો અર્થ", પૃ. 118, "બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિની ખાતરી આપે છે એવા તારણ પર પહોંચવું ભૂલભરેલું રહેશે. તેનું મૂલ્ય તો જ છે જો વ્યક્તિએ પોતાની જાતને ખરેખર ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી યહોવાને સમર્પિત કરી હોય અને ત્યારબાદ પ્રભુની ઇચ્છાને અનુસરે, છેલ્લે સુધી વિશ્વાસુ બની રહે છે."</ref> | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી; વિશિષ્ટ ઉમેદવારોને જિલ્લા અને સર્કિટ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1979, પૃ. 31, "બાઈબલ એવું દર્શાવે છે કે સંપૂર્ણ નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્મા એ ખૂબ અગત્યનો છે. એટલે જો કોઈ પણ રીતે શક્ય હોય તો, જરૂર પડ્યે કોઈ વ્યક્તિની સ્થિતિને લઈને કેટલાંક અસામાન્ય પગલાં લેવા આવશ્યક હોય તો તે લઈને પણ, તેને બાપ્તિસ્મા તો આપવા જ જોઈએ. ...આધુનિક સમયમાં યહોવાના સાક્ષીઓ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવાનું આયોજિત કરે છે. [જો કે], સંપૂર્ણ વિધિસરના બાપ્તિસ્મા તો સ્થાનિક ધોરણે ઘરનાં વિશાળ સ્નાનકુંડોમાં આપવામાં આવે છે. ...અલબત્ત, એવું શક્ય છે કે કેટલાક આત્યંતિક કિસ્સામાં તત્પૂરતા સમય માટે બાપ્તિસ્મા આપવા તદ્દન અશક્ય હોય. ત્યારે આપણે એવો ભરોસો રાખીએ કે આપણા સ્વર્ગે બિરાજતા કરુણાસભર પિતા તે સમજશે".</ref> | ના | ના | ઈસુ |- ! સંપ્રદાય (ચાલુ) ! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ ! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર ! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે? ! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે ! માનદંડ |- | લૂથરનો | બાપ્તિસ્મા એ એક ચમત્કારિક સંસ્કાર છે જેના થકી પ્રભુ વ્યક્તિના હૃદયમાં વિશ્વાસની ભેટને સર્જે છે અને/અથવા તેને દૃઢ કરે છે. અલબત્ત આ કેવી રીતે થાય છે અથવા એ કેવી રીતે સંભવ બને છે તે સમજતા હોવાનો અમે દાવો કરતા નથી, અમે માનીએ છીએ (બાઈબલ બાપ્તિસ્મા અંગે જે કહે છે તેના કારણે) કે જ્યારે એક શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રભુ એ શિશુના હૃદયમાં વિશ્વાસનું સર્જન કરે છે."<ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022023650/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 |date=ઑક્ટોબર 22, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | છંટકાવ અથવા જલધારા દ્વારા.<ref>[http://www.elca.org/Growing-In-Faith/Worship/Learning-Center/FAQs/Baptismal-Practices.aspx ઈએલસીએ(ELCA) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ], 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731050408/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 |date=જુલાઈ 31, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | હા<ref>[http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments ઈએલસીએ(ELCA)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724154507/http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments |date=જુલાઈ 24, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref name="LCMS">[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 એલસીએમએસ(LCMS)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102031418/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 |date=જાન્યુઆરી 2, 2011 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | હા<ref name="LCMS"/> | ત્રયી (Trinity) |- | મૅથોડિસ્ટ (અર્મેનિયન, વેસ્લીયન) | ખ્રિસ્તના પવિત્ર ચર્ચમાં પ્રવેશનો સંસ્કારવિધિ જેના થકી પ્રભુના મુક્તિ અંગેના સર્વશક્તિમાન કાર્યોમાં વ્યક્તિને સામેલ બનાવાય છે અને પાણી તેમ જ આત્મા દ્વારા તેને નવો જન્મ આપવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્મા પાપને ધોઈ નાખે છે અને વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના સદ્ગુણો બક્ષે છે. | છંટકાવ, જલધારા, અથવા નિમજ્જન.<ref name="By Water and the Spirit - Method">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote = In United Methodist tradition, the water of baptism may be administered by sprinkling, pouring, or immersion.|access-date = 2007–08–02|archive-url = https://web.archive.org/web/20100617144818/http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|archive-date = જૂન 17, 2010|url-status = dead}}</ref> | હા<ref name="Henry Wheeler, D.D. - Baptism of Infants in Methodism">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=7swrAAAAYAAJ&pg=PA237&lpg=PA237&dq=meaning+of+article+7+articles+of+methodist+religion&source=bl&ots=ufI1EYuaUP&sig=HsggEl5m7kH1G-hRdagnUACfAkA&hl=en&ei=9MXnS4adKIW0lQfOyqiVAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=infant&f=false| title = History and Exposition of the Twenty-five Articles of Religion of the Methodist Episcopal Church|publisher =Eaton & Mains|page=295-312|access-date = 2007–08–02}}</ref> | હા, અલબત્ત તે પ્રાયશ્ચિત અને ખ્રિસ્તને એક તારણહાર તરીકે વ્યક્તિના અંગત સ્વીકાર પર નિર્ભર છે.<ref name="UMC - By Water and the Spirit">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote = John Wesley retained the sacramental theology which he received from his Anglican heritage. He taught that in baptism a child was cleansed of the guilt of original sin, initiated into the covenant with God, admitted into the church, made an heir of the divine kingdom, and spiritually born anew. He said that while baptism was neither essential to nor sufficient for salvation, it was the "ordinary means" that God designated for applying the benefits of the work of Christ in human lives. On the other hand, although he affirmed the regenerating grace of infant baptism, he also insisted upon the necessity of adult conversion for those who have fallen from grace. A person who matures into moral accountability must respond to God's grace in repentance and faith. Without personal decision and commitment to Christ, the baptismal gift is rendered ineffective. </br> ''Baptism as Forgiveness of Sin''. In baptism God offers and we accept the forgiveness of our sin (Acts 2:38). With the pardoning of sin which has separated us from God, we are justified—freed from the guilt and penalty of sin and restored to right relationship with God. This reconciliation is made possible through the atonement of Christ and made real in our lives by the work of the Holy Spirit. We respond by confessing and repenting of our sin, and affirming our faith that Jesus Christ has accomplished all that is necessary for our salvation. Faith is the necessary condition for justification; in baptism, that faith is professed. God's forgiveness makes possible the renewal of our spiritual lives and our becoming new beings in Christ. </br> ''Baptism as New Life''. Baptism is the sacramental sign of new life through and in Christ by the power of the Holy Spirit. Variously identified as regeneration, new birth, and being born again, this work of grace makes us into new spiritual creatures (2 Corinthians 5:17). We die to our old nature which was dominated by sin and enter into the very life of Christ who transforms us. Baptism is the means of entry into new life in Christ (John 3:5; Titus 3:5), but new birth may not always coincide with the moment of the administration of water or the laying on of hands. Our awareness and acceptance of our redemption by Christ and new life in him may vary throughout our lives. But, in whatever way the reality of the new birth is experienced, it carries out the promises God made to us in our baptism.|access-date = 2007–08–02|archive-url = https://web.archive.org/web/20100617144818/http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|archive-date = જૂન 17, 2010|url-status = dead}}</ref><ref name="By Water and the Spirit - Personal Faith">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote = The United Methodist Church does not accept either the idea that only believer's baptism is valid or the notion that the baptism of infants magically imparts salvation apart from active personal faith.|access-date = 2007–08–02|archive-url = https://web.archive.org/web/20100617144818/http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992|archive-date = જૂન 17, 2010|url-status = dead}}</ref> | ત્રયી (Trinity) |- | ટ્રિનિટેરિયન પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ અને વિવિધ "પવિત્રતા" જૂથો, ક્રિશ્ચિયન મિશનરી એલાયન્સ, પ્રભુસભાઓ (એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ) | જળ બાપ્તિસ્મા એ એક સંસ્કાર છે, અંગત રીતે ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારની સાક્ષી પૂરતો એક પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. વધુમાં, પવિત્ર આત્માની વિશેષ દેણગી દ્વારા થતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025103149/http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |url-status=dead }}</ref> | ના | બદલાતું રહે છે | ત્રયી (Trinity) |- | વનનેસ પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ | બાપ્તિસ્મા પામવા એ ઈસુ અને પ્રેરિતો/સંદેશવાહકોએ સ્થાપેલો અને તેમના દ્વારા નિર્દેશિત એક ધાર્મિક વિધિ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref> | ડૂબકી થકી. પવિત્ર આત્માના બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે (અધિનિયમો 2:38;8:14-17,35-38).<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref> | ના | હા | ઈસુ |- | પ્રિસ્બિટેરિયન અને મોટા ભાગના રિફોર્મ્ડ ચર્ચો (સુધરેલાં ચર્ચો) | એક સંસ્કાર, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, અને વયસ્ક આસ્થાવાનના વર્તમાન વિશ્વાસની ખાતરીની છાપ. એ આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | છંટકાવ, જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા{{Citation needed|date=March 2009}} | હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ક્વેકરો (રિલિજિયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્સ) | માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક, જેનું હવે પાલન કરવામાં આવતું નથી.{{Citation needed|date=March 2009}} | જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા અનુયાયીના જીવનમાં દોરાતા આંતરિક શુદ્ધિકરણમાં, મનુષ્યના આત્માના અવિરત શુદ્ધિકરણમાં માને છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | — | — | — |- | પુનરુત્થાનવાદ | મુક્તિ માટેનું એક આવશ્યક પગલું. | પવિત્ર આત્માને મેળવવાની અપેક્ષા સાથે, ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) દ્વારા. | ના | હા | ત્રયી (Trinity) |- | રોમન કૅથોલિક ચર્ચ | "જે લોકો માટે સુવાર્તા કહેવામાં આવી હતી અને જેઓ આ સંસ્કાર માગવાની શક્યતાઓ ધરાવતા હતા તેમની મુક્તિ માટે આવશ્યક"<ref name="vatican"/> | સામાન્ય રીતે પશ્ચિમમાં જળ રેડીને, પૂર્વમાં ડૂબકી અથવા નિમજ્જન થકી; જો ત્યારે માથા પરથી જળ વહે તો જ છંટકાવને માન્યતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=7zao8kBL7CYC સ્કોટ હાહ્ન, લિઓન જે. સુપ્રિનાન્ત, કૅથોલિક ફોર અ રિઝનઃ સ્ક્રિપ્ચર એન્ડ ધ મિસ્ટ્રી ઓફ ધ ફેમિલી ઓફ ગોડ] (ઈમાયુસ(Emmaus) રોડ પબ્લિશિંગ, 1998 ISBN 0-9663223-0-4, 9780966322309), પૃ. 135.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=7uO9JPD17jwC પૉલ હાફ્ફનેર, ધ સેક્રમેન્ટલ મિસ્ટ્રી] (ગ્રેસવિંગ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-85244-476-1, 9780852444764), પૃ. 36.</ref> | હા | હા | ત્રયી (Trinity) |- | સેવન્થ-ડે એડવન્ટિસ | મુક્તિ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નહીં, પરંતુ ચર્ચમાં પ્રવેશ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નોંધવામાં આવ્યા છે. તે પાપમાં મૃત્યુ અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જન્મનું પ્રતીક છે.<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997">સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ મિનિસ્ટર્સ હૅન્ડબુક, સંપા. મિનિસ્ટ્રરિયલ એસોસિએશન, સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભા (સિલ્વર સ્પ્રિંગ, મૅરીલેન્ડ, 1997). 199.</ref>""તે પ્રભુના પરિવારમાં જોડાયા હોવાની ખાતરી આપે છે અને સદ્ભાવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે દૃઢ કરે છે."<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997"/> | ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref>સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ ચર્ચ મૅન્યુઅલઃ 2005માં સુધારેલી 17મી આવૃત્તિ, સંપા. સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભાનું સચિવમંડળ (હૅગરસ્ટોન, મૅરીલેન્ડઃ સમાલોચના અને હેરાલ્ડ, 2005), 30.</ref> | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | યુનાઈટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ઈવેન્જેલિકલ અને સુધરેલાં ચર્ચો અને કૉંગ્રિગેશનલ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ) | બેમાંનો એક સંસ્કાર. બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે. સ્થાનિક મંડળમાં સભ્યપદ માટે તે આવશ્યક હોઈ પણ શકે અને ન પણ હોઈ શકે. જો કે, શિશુઓ અને વયસ્કો બંને માટે તે એક સામાન્ય પ્રથા છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | છંટકાવ, જલધારા અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}} | હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ઍનાબાપ્તિસ્ત | ઍનાબાપ્તિસ્ત (ઍનાબાપ્તિસ્તનો અર્થ ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવા તેમ થાય છે) ચર્ચોમાંનાં મોટા ભાગનાં બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તી ધર્મ માટે આવશ્યક ગણે છે, પણ મુક્તિ માટે નહીં. તેને પ્રભુભોજન, પગ ધોવા, પવિત્ર ચુંબન, ખ્રિસ્તી મહિલાનું માથાને ઢાંકવું, તેલ નાખવું, અને લગ્ન જેવા આદેશો સાથે બાઈબલના એક આદેશ તરીકે માનવામાં આવે છે. ઍનાબાપ્તિસ્તો ઐતિહાસિક રીતે શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા વિરુદ્ધ ઊભા રહ્યા હતા. જ્યારે ચર્ચ અને રાજ્ય/શાસન બંને એક જ હતા અને જ્યારે અધિકૃત રીતે મંજૂરી પામેલા (સુધરેલા અથવા કૅથોલિક) ચર્ચમાં બાપ્તિસ્મા થકી જ લોકોને નાગરિક બનાવવામાં આવતા હતા તે સમયે ઍનાબાપ્તિસ્તો શિશુ બાપ્તિસ્મા વિરુદ્ધ દૃઢતાથી ઊભા રહ્યા હતા. બાપ્તિસ્માની પહેલાં અને પછી માન્યતા અને પસ્તાવો રહે છે એવું માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |} == અન્ય દીક્ષા વિધિઓ == {{Main|Initiation}} પ્રાચીન મિસ્રની સંસ્કૃતિ, હિબ્રૂ/યહૂદી સંસ્કૃતિ, બેબિલોન સંસ્કૃતિ, મય સંસ્કૃતિ અને નોર્સ સંસ્કૃતિઓ સહિતની અનેક સંસ્કૃતિઓ, પાણીના ઉપયોગ સાથે અથવા તેના વિના, દીક્ષા વિધિઓની પ્રથા ધરાવે છે અથવા ધરાવતી હતી. મિયામાઈરી(Miyamairi)ની આધુનિક જાપાની વિધિ એવી એક પ્રથા છે જેમાં પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. કેટલાકમાં, આવા પુરાવા એક આધુનિક પ્રથા હોવાને બદલે, પુરાતત્ત્વીય અને વિવરણાત્મક પ્રકારના હોઈ શકે. === રહસ્ય ધર્મની દીક્ષા વિધિ === બીજી સદીના રોમન લેખક, એપ્યુલેઈયસે(Apuleius), આઈસિસ(Isis)નાં રહસ્યોમાં દીક્ષાને આ રીતે વર્ણવી હતીઃ{{Quote|Then, when the priest said the moment had come, he led me to the nearest baths, escorted by the faithful in a body, and there, after I had bathed in the usual way, having invoked the blessing of the gods he ceremoniously aspersed and purified me.<ref>{{cite book |author=[[Apuleius]] |others=trans. E. J. Kenney |chapter=11.23.1 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=EF44Zv5yFUcC&pg=PA208 |title=[[The Golden Ass|The golden ass, or, Metamorphoses]] |publisher=[[Penguin Books]] |location=New York City |year=1998 |pages=208–209 |isbn=0-14-043590-5 |oclc=41174027}}</ref>}} એપ્યુલેઈયસની વાર્તામાંનું એક પાત્ર, લુસિયસ, જે ગધેડામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયું હતું અને જેને આઈસિસ દ્વારા દીક્ષા વિધિથી પાછું મનુષ્ય રૂપમાં લાવવામાં આવ્યું હતું, નોંધપાત્ર સમયગાળા સુધી તેની વફાદારી અને વિશ્વાસપાત્રતાના નિદર્શનને ધ્યાનમાં લીધા બાદ, દૈવીની વિધિની ક્રમિક શ્રેણીઓ અનુસાર તે ધીમે ધીમે પાછો મનુષ્ય સ્વરૂપમાં આવ્યો હતો, જે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્મ-શિક્ષણ(કૅટિક્યુમૅનિકલ)ની પ્રથાઓને મળતી આવે છે.<ref>{{cite book |first=Lars |last=Hartman |title=Into the Name of the Lord Jesus: Baptism in the Early Church |url=https://archive.org/details/intonameoflordje0000hart_z5g8 |publisher=[[T&T Clark]] |location=[[Edinburgh]] |year=1997 |page=[https://archive.org/details/intonameoflordje0000hart_z5g8/page/4 4] |isbn=0-567-08589-9 |oclc=38189287}}</ref> === મૅન્ડેઈયન(Mandaean) બાપ્તિસ્મા === મૅન્ડેઈયનો બાપ્તિસ્ત યોહાન માટે પૂજ્યભાવ ધરાવે છે અને દીક્ષાની નહીં, પણ શુદ્ધિકરણની વિધિ તરીકે વારંવાર બાપ્તિસ્મા લે છે. === શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ === {{Main|Amrit Sanskar}} પાણીથી પ્રક્ષાલન નહીં, પણ પાણી પીવાનો સમાવેશ થાય છે, એવી શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ, છેક 1699થી ચાલી આવે છે, જ્યારે આ ધર્મના દસમા આગેવાન (ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે) 5 અનુયાયીઓને દીક્ષા આપી અને પછી પોતે પણ પોતાના અનુયાયીઓ પાસેથી દીક્ષા મેળવી. શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિને ''અમૃત સંચાર'' અથવા ''ખાંડે દી પાહુલ'' પણ કહેવામાં આવે છે. દીક્ષા પામેલા શીખને ''અમૃતધારી'' કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ શબ્દશઃ "અમૃત લેનાર" અથવા જેણે "અમૃત લીધું છે" તે વ્યક્તિ એમ થાય છે. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘના વખતમાં જ્યારે 1699માં બૈસાખીના દિવસે શ્રી આનંદપુર સાહિબ ખાતે [[ખાલસા]]નું ઉદ્ધાટન થયું ત્યારે ''ખાંડે દી પાહુલ'' ની શરૂઆત થઈ હતી. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે ત્યાં એકઠા થયેલા શીખોને પૂછ્યું હતું કે ઈશ્વર માટે પ્રાણ આપવા કોણ તૈયાર છે. શરૂઆતમાં, લોકો ખચકાયા, અને પછી એક માણસ આગળ આવ્યો, અને તેને તંબુમાં લઈ જવાયો. થોડા વખત પછી, ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ તંબુમાંથી બહાર આવ્યા, તેમની તલવાર પરથી લોહી નીતરતું હતું. તેમણે ફરીથી એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો. બીજા ચાર સ્વયંસેવકો તંબુમાં ગયા તે પછી, તેઓ એ ચારે સાથે ફરીથી બહાર આવ્યા, હવે તેઓ તમામ તેમના જેવા પહેરવેશમાં હતા. આ પાંચ માણસો ''પંજ પ્યારે'' અથવા "પ્રિય પાંચ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા. આ પાંચે જણે અમૃત લઈને [[ખાલસા]]માં દીક્ષા પામ્યા હતા. આ પાંચ હતા ભાઈ દયા સિંહ, ભાઈ મુખામ સિંહ, ભાઈ સાહિબ સિંહ, ભાઈ ધરમ સિંહ અને ભાઈ હિમ્મત સિંહ. શીખ પુરુષોના નામની પાછળ "''સિંઘ'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ "સિંહ(વનરાજ)" થાય છે, અને મહિલાઓના નામની પાછળ "''કૌર'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે "રાજકુમારી". લોખંડના કટોરામાં સ્વચ્છ પાણી ભરીને, તેમણે તેને બે-ધારી તલવાર (જેને ખાંડા કહેવામાં આવે છે) વડે હલાવ્યા કર્યું, અને તેમ કરતાં પાંચ પવિત્ર પાઠ અથવા બાનીઓ– જાપજી, જાપ સાહિબ, સવૈયે, ચોપાઈ અને આનંદ સાહિબ-નું પઠન કરતાં રહ્યા. ગુરુપત્ની, માતા જિતોએ (જે માતા સાહિબ કૌર તરીકે પણ જાણીતાં હતાં) એ પાત્રમાં સાકરના ટુકડા નાખ્યા, આમ લોઢાના રસાયણ સાથે મીઠાસ ભળી ગઈ. જ્યારે આ પવિત્ર જળને પવિત્ર શ્લોકોના પઠન સાથે હલાવવામાં આવી રહ્યું હતું ત્યારે આ પાંચે શીખ પાત્રની આસપાસ ભક્તિભાવપૂર્વક જમીન પર બેસી ગયા. પાંચ બાનીઓનું પઠન પૂરું થયું તે સાથે, ''ખાંડે દી પાહુલ'' અથવા ''અમૃત'' , અમરત્વનો રસ, વહેંચાવા માટે તૈયાર હતો. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે પાંચે શીખોને દરેકને પાંચ અંજલિઓ પીવા માટે આપી. === ઈસ્લામમાં પ્રક્ષાલનની ધાર્મિક વિધિ === ''ગુસલ(Ghusl)'' એ સંપૂર્ણ સ્નાન (ધાર્મિક સ્નાન) છે જે [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]]માં વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ અને બંદગીઓ માટે આવશ્યક ગણાય છે. કોઈ પણ વયસ્ક મુસ્લિમ માટે જાતીય સંભોગ, કોઈ પણ લૈંગિક સ્ખલન (ઉ.દા. વીર્યનું),<ref>''સાહિહ મુસ્લિમ'' , હદીસ સંખ્યા 616</ref><ref>અલ-બાઘાવી કૃત ''શાર્હ અસ-સુન્નાહ'' . ખંડ 2., પૃ. 9</ref> માસિક સ્રાવની સમાપ્તિ,<ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા અલ-શેખ ઈબ્ન બાઝ'' , ખંડ 10, પૃ. 161</ref><ref>મુહમ્મદ ઈબ્ન સાલિહ અલ-ઉથાયમીન કૃત ''મજમૂ' ફતવા ઈબ્ન 'ઉથાયમીન'' , ખંડ 11 પૃ. 318-319</ref> પ્રસૂતિ, અને કુદરતી કારણોસર મૃત્યુ પછી ધાર્મિક સ્નાન ફરજિયાત છે.<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 2, પુસ્તક 23, હદીસ સંખ્યા 345</ref> શુક્રવાર<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 1, પુસ્તક 12, હદીસ સંખ્યા 817</ref><ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા વા માક્કાલાત મુતાનાવ્વી'હા લી સમાહત'' , ભાગ 12, પૃ. 404</ref>ની અને ઈદ<ref>''શાર્હ મુક્ખ્તાસર'' , ખંડ 2, પૃ. 102</ref>ની નમાજ પહેલાં, ''એહરામ(ehram)'' માં પ્રવેશતાં પહેલાં, ''હજ'' પર જતાં પહેલાં,<ref name="tamaam">શેખ અલ-અલ્બાની કૃત ''તમામ અલ-મિન્નાહ'' , પૃ. 120</ref> બેશુદ્ધ અવસ્થા પછી<ref name="tamaam"/>, અને ધર્માન્તર કર્યા બાદ ઈસ્લામને વિધિવત રીતે અંગીકાર કરતાં પહેલાં પણ પૂર્ણ ધાર્મિક સ્નાન લેવાની ઈસ્લામ ભલામણ (''મુસ્તાહબ'' ) કરે છે. શિયા મુસ્લિમો પણ નમાજ-એ-ત્વાબાહ પહેલાં ધાર્મિક સ્નાન કરે છે. આ સિવાય, દૈનિક નમાજ (વુદુ) પહેલાં પ્રક્ષાલન આવશ્યક છે. મુસ્લિમો માને છે કે ઈશ્વર પાસે પોતાનાં પાપોની માફી માગ્યા પહેલાં કોઈએ પણ પ્રાર્થનામાં પ્રભુ પાસે જવું જોઈએ નહીં. નિયમ મુજબ દિવસમાં પાંચ વખત નમાજ પઢવામાં આવે છે. પ્રક્ષાલન કરતી વખતે, વ્યક્તિ ઈશ્વર પાસે આખા દિવસમાં, પોતાના હાથે જાણતા કે અજાણતા થયેલાં પાપો માટે ક્ષમા પ્રાર્થે છે. પોતાના જીવનનું ધ્યેય ઈશ્વરને ખુશ કરવાનું છે, અને તેની માફી અને કૃપા મેળવવા માટે પ્રાર્થના કરવાનું છે એ યાદ કરાવવાની આ એક મુસ્લિમ પદ્ધતિ છે.{{Citation needed|date=February 2009}} કુરાનની આયાતમાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માને પડકારવામાં આવ્યા છેઃ "અમારો ધર્મ એ અલ્લાહના બાપ્તિસ્મા છે; અને અલ્લાહ કરતાં વધુ સારી રીતે બીજું કોણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે? અને એ તે છે જેની અમે બંદગી કરીએ છીએ." તેનો અર્થ એમ છે કે ઈસ્લામમાં એકેશ્વરવાદમાંની માન્યતા જ આ ધર્મ અંગીકાર કરવા માટે પૂરતી છે અને તેને બાપ્તિસ્માની ધાર્મિક વિધિની આવશ્યકતા નથી.<ref>સુરા 2:138</ref> === નોસ્ટિક(Gnostic) કૅથોલિસિઝમ અને થેલેમા(Thelema) === ઈકિલસિયા નોસ્ટિક કૅથોલિકા, અથવા નોસ્ટિક કૅથોલિક ચર્ચ (ઓર્ડો ટેમ્પ્લી ઓરિયન્ટિસની ધર્મસંબંધી શાખા), ઓછામાં ઓછી 11 વર્ષની કોઈ પણ વ્યક્તિને બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oto-usa.org/egc.html |title=US Grand Lodge, OTO: Ecclesia Gnostica Catholica |publisher=Oto-usa.org |date=March 19, 1933 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ વિધિ નોસ્ટિક ધર્મસભા સમક્ષ કરવામાં આવે છે અને તે થેલિમિક સમુદાયમાં પ્રતીકાત્મક જન્મને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hermetic.com/sabazius/bapadult.htm |title=Ecclesia Gnostica Catholica: Baptism: Adult |publisher=Hermetic.com |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref> === બિન-ધાર્મિક દીક્ષાઓ === ભલે પાણીનો ઉપયોગ મોટા ભાગે ગેરહાજર જોવા મળે, પણ બાપ્તિસ્મા શબ્દપ્રયોગ વિવિધ દીક્ષાઓ માટે પણ વાપરવામાં આવે છે, ધાર્મિક વિધિથી માંડીને જીવનની ધર્મનિરપેક્ષ બાબતો સુધી. * ઉદાહરણ તરીકે, બેલ્જિયમમાં, ડચમાં ''સ્ચાચટેનદૂપ'' (schachtendoop - 'બાપ્તિસ્મા પ્રતિજ્ઞા') અથવા ફ્રેન્ચમાં ''બૅપ્ટેમી'' (Baptême) શબ્દ યુનિવર્સિટીની પ્રતિજ્ઞા માટે વપરાય છે. તે વિદ્યાર્થી મંડળો(સામાન્ય રીતે મિશ્ર-જાતીય)માં પ્રવેશ માટેનો પરંપરાગત રસ્તો છે અને ઉચ્ચતર શિક્ષણ માટેની સંસ્થાઓએ પણ તેને સ્વીકાર્ય રાખ્યો છે, એટલું જ નહીં, ક્યારેક તેનું નિયમન પણ કર્યું છે, ઉ.દા., યુનિવર્સિટે કૅથોલિક દ લોઉવેઈન(Université catholique de Louvain) અને યુનિવર્સિટે લિબ્રે દ બ્રિક્સેલાસ(Université Libre de Bruxelles) જેવી બૅલ્જિયન યુનિવર્સિટીઓએ.{{Citation needed|date=February 2009}} * બ્રાઝિલિયન માર્શલ આર્ટ કૅપોઈરામાં, બૅપ્ટિઝાડો (batizado - અક્ષરશઃ "બાપ્તિસ્મા") તરીકે જાણીતો, એક વાર્ષિક પ્રોત્સાહક સમારોહ આયોજાય છે. તેમના પ્રથમ બૅપ્ટિઝાડોમાં ભાગ લેનારા વ્યવસાયીઓ માટે, એ વખતે, તેઓને કૅપોઈરિસ્તાસના સમુદાયમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા છે તેના પ્રતીક રૂપે, પરંપરાગત રીતે તેમનાં કૅપોઈરા નામો આપવામાં આવે છે. આ નામ મોટા ભાગે વરિષ્ઠ/અનુભવી પ્રશિક્ષક દ્વારા અથવા અન્ય વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, અને નામની વરણી ખૂબ વ્યક્તિગત રીતે એટલે કે તેઓ કેવી રીતે કોઈક મુદ્રામાં ભાગ લે છે, તેઓ કેવા દેખાય છે, અથવા તેમના વ્યક્તિત્વની કોઈ વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા પરથી કરવામાં આવે છે. કૅપોઈરા વર્તુળમાં તેમના આ નામને મોટા ભાગે તેમના ઉપનામ તરીકે વાપરવામાં આવે છે, આ એક પરંપરા છે જે છેક જ્યારે બ્રાઝિલમાં કૅપોઈરા ગેરકાનૂની ગણાતું હતું ત્યારના વખતથી ચાલી આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} === વસ્તુઓનો બાપ્તિસ્મા === [[ચિત્ર:USS Dewey christening.jpg|right|200 px|યુએસએસ(USS) ડેવીનું નામકરણ]] ઉપયોગ માટે અમુક વસ્તુઓના ઉદ્ઘાટનને માટે ઘણી વાર "બાપ્તિસ્મા" અથવા "નામકરણ" એવો શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. * કમસે કમ ફ્રાન્સમાં, અગિયારમી સદીથી, (ખાસ કરીને ચર્ચના, સંગીતની) ઘંટડીઓના આશીર્વાદ માટે ''બૅપ્ટિસમ ઓફ બેલ્સ'' નામ આપવામાં આવ્યું છે. બિશપ આ ઘંટડીઓની અંદર પવિત્ર તેલ અને બહાર અશક્તના તેલથી ઘસે તે પહેલાં તેને પવિત્ર જળથી ધોવે છે તે પરથી આ નામ ઉદ્ભવ્યું છે; ત્યારબાદ તેની નીચે ધુમાડો કાઢતી ધૂપદાની મૂકવામાં આવે છે અને બિશપ પ્રાર્થના કરે છે કે ચર્ચની આ સંસ્કારવિધિ, ઘંટડીઓના રણકાર પર, રાક્ષસોને ભગાડી મૂકશે, તોફાનોથી રક્ષા કરશે, અને વિશ્વાસુને પ્રાર્થના માટે બોલાવશે. * ''વહાણોના બાપ્તિસ્મા'' : કમસે કમ ખ્રિસ્તીઓના ધર્મયુદ્ધના વખતથી, ધાર્મિક વિધિઓમાં વહાણોને આશીર્વાદ આપવાની વિધિ સામેલ છે. પ્રીસ્ટ (પાદરી) પ્રભુને આ પાત્રને આશીર્વાદ આપવા માટે અને તેની પર સફર કરનારાનું સંરક્ષણ કરવા માટે વિનંતી કરે છે. સામાન્ય રીતે વહાણ પર પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે.<ref name="cathen"/> == આ પણ જોશો == === સંબંધિત લેખો અને વિષયો === * ઍનાબાપ્તિસ્ત * અગ્નિ દ્વારા બાપ્તિસ્મા * ઇચ્છાના બળે બાપ્તિસ્મા (ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા) * ઈસુના બાપ્તિસ્મા * બાપ્તિસ્માનાં વસ્ત્રો * બૅપ્ટિસ્ટરી * આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા * કૅટિક્યુમેન * ક્રિસ્મેશન * ક્રિસ્ટીફિડેલ્સ(Christifideles) * શરતી બાપ્તિસ્મા * કૉન્સોલામેન્ટુમ(Consolamentum) * શિષ્ય (ખ્રિસ્તી ધર્મ) * દૈવી વંશાનુક્રમ * કટોકટીના બાપ્તિસ્મા * શિશુ બાપ્તિસ્મા * ઈસુ-નામ સિદ્ધાંત * પ્રિવેનીઅન્ટ ગ્રેસ (Prevenient Grace) * સંસ્કાર * થિયોફોની === લોકો અને ધાર્મિક વિધિની વસ્તુઓ === * બાપ્તિસ્મા પાત્ર / બાપ્તિસ્મા કુંડ * બૅપ્ટેસ્ટરી * પવિત્ર તેલ * ધર્મપિતા કે માતા * પવિત્ર જળ * ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મ)માં પવિત્ર જળ * યોહાન બાપ્તિસ્ત * મિકવાહ (Mikvah) == પાદનોંધો == {{Reflist|colwidth=30em}} == સ્રોતો == {{Wikisource1911Enc}} * {{cite journal |first=Don |last=Matzat |year=1997 |month=Spring |title=In Defense of Infant Baptism |url=http://www.issuesetcarchive.org/issues_site/resource/journals/v2n3.htm |access-date=February 26, 2009 |journal=Issues, Etc. Journal |volume=2 |issue=3}} * {{cite book |title=Baptism, Eucharist, and ministry |publisher=[[World Council of Churches]] |location=Geneva |year=1982 |pages= |isbn=2-8254-0709-7 |oclc=9918640 |author=World Council of Churches}} * {{cite book |first=Richard |last=Jungkuntz |title=The Gospel of Baptism |location=St. Louis |publisher=Concordia Publishing House |year=1968 |oclc=444126}} * {{cite book |first=Robert W. |last=Kolb |title=Make Disciples, baptizing: God's gift of new life and Christian witness |url=https://archive.org/details/makedisciplesbap0000robe |publisher=Concordia Seminary |location=St. Louis |year=1997 |pages= |isbn=0-911770-66-6 |oclc=41473438}} * {{cite book |first=James M. |last=Chaney |title=William the Baptist |url=http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |publisher=Doulos Resources |location=Oakland, TN |year=2009 |pages=160 |isbn=978-1442185609 |oclc= |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જુલાઈ 8, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708014704/http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |url-status=dead }} * {{cite book |first=David P. |last=Scaer |title=Baptism |location=St. Louis |publisher=The Luther Academy |year=1999 |oclc=41004868}} * {{cite book |author=Schlink, Edmund |title=The Doctrine of Baptism |publisher=Concordia Publishing House |location=St. Louis, Mo |year=1972 |pages= |isbn=0-570-03726-3 |oclc=228096375}} * {{cite book |first=Laurence Hull |last=Stookey |title=Baptism, Christ's act in the church |url=https://archive.org/details/baptismchristsac00stoo |publisher=Abingdon |location=Nashville, Tenn |year=1982 |pages= |isbn=0-687-02364-5 |oclc=7924841}} * {{cite book |first=Kallistos |last=Ware |authorlink=Timothy Ware |title=The Orthodox Church |url=https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6 |publisher=Penguin Books |location=New York |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/orthodoxchurch0000kall_q2l6/page/277 277]–278 |isbn=0-14-014656-3 |oclc=263544700}} * {{cite book |first=William H. |last=Willimon |authorlink=William Willimon |title=Remember who you are: baptism, a model for Christian life |url=https://archive.org/details/rememberwhoyouar0000will_d2l4 |publisher=Upper Room |location=Nashville |year=1980 |pages= |isbn=0-8358-0399-6 |oclc=6485882}} * {{cite book |first=Jim |last=Linderman |title=Take Me to the Water: Immersion Baptism in Vintage Music and Photography 1890-1950 |url=https://archive.org/details/takemetowaterimm0000unse |publisher=Dust to Digital |location=Atlanta |year=2009 |pages= |isbn=978-0-9817342-1-7 }} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism "બાપ્તિસ્મા."] જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન. {{Christian Soteriology}} {{use mdy dates}} [[શ્રેણી:બાપ્તિસ્મા]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી શબ્દપ્રયોગો]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માન્તરણ]] [[શ્રેણી:જુડીઓ-ખ્રિસ્તી વિષયો]] [[શ્રેણી:લૂથરન સંસ્કારો અને વિધિઓ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક આદેશપાલન]] [[શ્રેણી:રાઈટ ઓફ પેસેજ(Rites of passage) (ધર્મમાર્ગમાં પ્રવેશનો સંસ્કાર)]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મ]] po9ezlyfk8w6gtq9y4icrnc4ewckkuc કાનજી સ્વામી 0 31774 907952 897842 2026-11-21T09:25:00Z Suyash.dwivedi 31081 907952 wikitext text/x-wiki '''કાનજી સ્વામી''' [[જૈન ધર્મ]]ના સંત હતાં જેઓનો જન્મ [[વિક્રમ સંવત]] ૧૯૪૬ની [[વૈશાખ સુદ ૨|વૈશાખ સુદ બીજ]]ને રવિવારને દિવસે [[સૌરાષ્ટ્ર]]ના [[ઉમરાળા]] નામના નાનકડા ગામમાં શ્રી મોતીચંદભાઈ તથા ઉજમબા માતાને ત્યાં થયો હતો. લૌકિક અભ્યાસની સાથે-સાથે જૈનશાળામાં પણ અભ્યાસ કરવા જતા. વ્યવસાય અર્થે તેમના પિતા મોતીચંદભાઈ સંવત ૧૯૫૯માં [[પાલેજ]] આવ્યાં તેથી તેઓ પણ પાલેજ આવી ગયાં. [[File:कानजी स्वामी.png|thumb|ગુરુદેવ શ્રી કાનજી સ્વામીની આ તસવીર]] વિ.સં. ૧૯૭૦, [[માગશર સુદ ૯|માગશર સુદ નોમ]]ના દિવસે હાથીના હોદ્દે તેમણે દીક્ષા ગ્રહણ કરી. સંવત ૧૯૯૧ના ચૈત્ર સુદ તેરસને મંગળવારે [[મહાવીર સ્વામી]]ના જન્મકલ્યાણક દિને, સોનગઢમાં 'સ્ટાર ઓફ ઇન્ડીયા' નામના મકાનમાં ભગવાન પાર્શ્વનાથના ચિત્રપટ સમક્ષ તેમણે પરિવર્તન કર્યું. સંપ્રદાયનું ચિહ્ન એવી મુહપત્તિનો તેમણે ત્યાગ કર્યો અને પોતાને સનાતન દિગંબર જૈનધર્મના અવ્રતી શ્રાવક ઘોષિત કર્યા. પૂ. ભગવતી માતા ચંપાબહેન તથા પૂ. શ્રી નિહાલચંદ્રજી સોગાનીજી તેમના અનુયાયીઓ હતાં. [[શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજી]]એ વર્તમાનકાળમાં તેમની વાણી યથાર્થ રૂપે પ્રસિદ્ધ કરી તેનો મર્મ સમજાવવાનું અનેરું કાર્ય કર્યું. સંવત ૨૦૩૭ના [[કારતક વદ ૭]]ને શુક્રવારના દિવસે તેઓનો દેહ વિલય પામ્યો. == પરિચય == સંવત 1946, વૈશાખ સુદ બીજ, રવિવારનો દિવસે ભારતવર્ષમાં બે સૂર્ય એક સાથે ઉદિત થયા. એક સૂર્ય આકાશમાં કાળઝાળ ગરમી રેલાવા ઉદય પામ્યો, જ્યારે બીજો સૂર્ય લોકોના અજ્ઞાન-અંધકારને હરી સમ્યક્જ્ઞાનપ્રકાશ પાથરવા માટે ઉદિત થયો. અનાદિ કાળથી પરમાંથી સુખ લેવા માટે આકુલિત થયેલી પરિણતિને પરમ શાંત-રસમય અમૃતપાન કરાવવા માટે આ સૂર્યનો ઉદય થયો હોય એમ લાગે છે. સૌરાષ્ટ્રના ઉમરાળા નામના નાનકડા ગામમાં આજે લોકોના આનંદનો પાર નથી. કુદરત આનંદથી પ્રમુદિત થઈ ઊઠી છે. રોજ કાળઝાળ ગરમી રેલાવતો સૂર્ય પણ આજે પ્રમાણમાં કાંઈક શાંત હોય તેમ લાગી રહ્યું છે. શું કારણ છે આનું ? શા માટે લોકો આનંદથી ઉલ્લસિત થઈ રહ્યાં છે? વાતાવરણમાં પ્રફુલ્લિતતા શા માટે છે ? ભારતવર્ષની બહુરત્ન વસુંધરા શા માટે આજે થનગની રહી છે? આકાશમાં શા માટે દુંદુભીનાદ સંભળાઈ રહ્યો છે? કારણ કે આજે મોતીચંદભાઈ તથા ઉજમબા માતાને ત્યાં એક પવિત્ર આત્માનું આગમન થયું છે. સગાસંબંધીઓ બાળકની મુખમુદ્રા જોતાં તૃપ્તિ પામતા નથી. માતા-પિતાના હર્ષનો પાર નથી. જોષી જોષ જોવા આવ્યા છે. બાળકને વિસ્મિત નેત્રથી જોઈ રહે છે અને કહે છે કે, 'આ બાળક તો જગત તારણહાર છે. જાણે કોઈ અસાધારણ આત્મા પધાર્યા છે.' જોષીના વચનો સાંભળીને માત-પિતાનો આનંદ બમણો થાય છે. બાળકનું નામ 'કાનજી' રાખવામાં આવે છે. ઉમરાળા જેવા ધૂળીયા ગામમાં 'કાનજી'નું જીવન આનંદથી વ્યતીત થઈ રહ્યું છે. અતિશય ગોરો વાન અને કોમળ શરીર જોઈને 'કાનજી'ના મિત્રો તેને 'મઢમ' કહીને ચીડવે છે અને ઘરના સંબંધીઓ પણ 'પૂઈ' કહીને ક્યારેક બોલાવે છે. અંતરંગમાં છવાયેલી પવિત્રતા, કોમળતા, નિઃસ્પૃહતા તથા ઉદાસીનતા જાણે કે બાહ્ય દેહમાં પણ પ્રસરી રહી છે. તેજ બુદ્ધિમત્તાને કારણે નિશાળમાં પ્રાયઃ પ્રથમ નંબરે પાસ થાય છે. સૌ પ્રથમવાર પોતે શીખે છે : 'सिद्धोवर्णसमाम्नायः' ( વર્ણ ઉચ્ચારનો સંપ્રદાય સવ્યંસિધ્ધ છે). લૌકિક અભ્યાસની સાથે-સાથે જૈનશાળામાં પણ અભ્યાસ કરવા જાય છે અને ત્યાં પણ પ્રથમ નંબર રાખે છે. જૈનશાળામાં અભ્યાસ કરતાં-કરતાં લૌકિક અભ્યાસમાંથી રસ ઉડી જાય છે અને ૧૩ વર્ષની ઉંમરે છ ધોરણ સુધી ભણીને અભ્યાસ છોડી દે છે. જે લોકોનો તારણહાર છે તેને આવા તુચ્છ લૌકિક ભણતરમાં ક્યાંથી રસ આવે ? ગામમાં પ્લેગ નામનો રોગચાળો ફાટી નીકળતાં ગારિયાધાર આવે છે. વ્યવસાય અર્થે પિતા મોતીચંદભાઈ સંવત ૧૯૫૯માં પાલેજ આવે છે તેથી પોતે પણ પાલેજ આવી જાય છે. ‘કાનજી’ પ્રથમથી જ સૌમ્યતા, નિર્દોષતા, નિડરતા, પ્રમાણિકતા, નિઃસ્પૃહતા જેવા અને સદગુણો ધરાવે છે. આ ગુણો નિમ્નલિખિત પ્રસંગ ઉપરથી જોઈ શકાય છે. ૧૭ વર્ષની ઉંમર છે. 'કાનજી' દુકાન ઉપર બેઠા છે, એવામાં પોલીસ દિવાળીની બક્ષિસ લેવા આવે છે. બક્ષિસ માટે રકઝક ચાલે છે અને પોલીસવાલા નારાજ થઈને ચાલ્યા જાય છે. પોલીસ 'કાનજી' ઉપર અફીણનો ખોટો કેસ દાખલ કરે છે. વડોદરાની કોર્ટમાં સાક્ષી આપવાની આવે છે. 'કાનજી'ની પ્રતિભા, નિર્દોષતા તથા નિડરતા જોઈને ન્યાયાધીશ એમ કહે છે કે આમને પાંજરામાં નહીં, પણ બહાર ઉભા રાખો. ત્રણ કલાક ચાલેલી ઉલટ-તપાસમાં 'કાનજી' બહુ જ નિડરતાથી, નિઃશંકતાથી તથા પ્રમાણિકતાથી બધા જ પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. ત્યારબાદ અદાલત પાલેજમાં આવે છે અને ચુકાદો આપે છે કે આ કેસ તદ્દન ખોટો છે. આ કેસ માટે થઈને જે કાંઈ ખર્ચ થયો હોય તે પોલીસ પાસેથી વસુલ કરી શકે છે. પરંતુ આ તો વિદેહના વાસી, કરુણાના સાગર, લૌકિક ન્યાય-નીતિ પર ચાલવાવાળા અલૌકિક પુરુષ. તે સામાન્ય લોકોની તોલે કઈ રીતે આવી શકે ? પોતે પોલીસ પાસેથી કાંઈ પણ લેતા નથી અને કેસ પૂરો થાય છે. એક વખત ભાગીદાર સાથે દુકાનનો માલ લેવા માટે [[મુંબઈ]] જાય છે. માલ ખરીદીને મુંબઈથી ટ્રેન દ્વારા પાછા ફરતી વખતે માલ-સામાન ઘણો વધી જાય છે. એટલે ભાગીદારને વધારાના વજનની ટિકિટ લેવા જવા કહે છે. ત્યારે ભાગીદાર કહે છે કે 'વધારે વજનની ટિકિટ શું કરવા લેવી ? અહીંથી બેઠા પછી કોણ પૂછવાનું છે ? અને પાલેજના સ્ટેશન માસ્તર આપણા ઓળખીતા છે માટે આપણને કાંઈ નહીં કરે, જવા દેશે.' ત્યારે તરત જ 'કાનજી' કહે છે કે 'નહીં, આપણે આવું ખોટું ન કરાય. વધારે વજનના જેટલા પૈસા લાગે તેટલા ભરી દ્યો. સંવત ૧૯૬૩માં પાલેજમાં રામલીલા ભજવતી નાટક મંડળી આવે છે. રાત્રે પોતે રામલીલા જોવા જાય છે. આ બાજુ વૈરાગ્યથી સભર રામલીલા ભજવાઈ રહી છે અને બીજી બાજુ 'કાનજી'ની હૃદયોર્મિઓ વૈરાગ્યના શાંતરસથી તરબોળ થઈ રહી છે. મંગળમય ઉજ્જવળ ભાવિનો સૂચક અને પૂર્વે આરાધનાથી સીંચેલો પૂર્વજ સંસ્કારનો એક અંકુર ફૂટી નીકળે છે. વૈરાગ્યની એવી તો ધૂન ચડે છે કે અંદરથી સ્ફૂરણા થાય છે અને રોમ-રોમમાંથી એક ધ્વનિ સરી પડે છે : 'શિવરમણી રમનાર તું, તું હી દેવનો દેવ...' રોમાંચ ઉલ્લસિત થાય છે અને ભાવનાના પ્રવાહમાં ને પ્રવાહમાં બાર લીટીની છ કડી બની જાય છે અહો ! ધન્ય છે એ ઉદાસીનતાને !! મુખમુદ્રા ઉપર સદાય અંકિત રહેતી વૈરાગ્યરસસભરતા તથા નેત્રોમાં તરવરતું બુદ્ધિ તેમ જ વીર્યનું તેજ કોઈ અસાધારણતાના અને અલૌકિકતાના દર્શન કરાવે છે. સંવત ૧૯૬૪માં ૧૮ વર્ષની ઉંમર છે. વડોદરામાં 'સતી અનસુયા'નું નાટક જોવા જાય છે. નાટક ચાલી રહ્યું છે. સતિ અનસુયા એના પુત્રને ઘોડિયામાં સુવડાવીને હિંચકાવી રહી છે અને હાલરડું ગાઈ રહી છે : 'બેટા ! ........' (બેટા ! તું શુદ્ધ છો, બુદ્ધ - જ્ઞાનમય છો, નિર્વિકલ્પ છો, ઉદાસીન છો) બસ ! પછી તો વહેતાં વૈરાગ્યના ઝરણાંને ઢાળ મળી ગયો અને પૂરની જેમ વહેતાં આ વૈરાગ્યના ઝરણાં વચ્ચે પોતે જાણે કે શુદ્ધ હોય, બુદ્ધ હોય એવો કાંઈક ભાસ થવા લાગ્યો. રુચિપૂર્વક ઝીલાયેલા પૂર્વના અધ્યાત્મના સંસ્કાર ફરીવાર થનગને છે. એકવાર પણ યથાર્થ રુચિપૂર્વક ગ્રહણ કરેલા સ્વરૂપના સંસ્કાર નિષ્ફળ જતા નથી. પાલેજમાં દુકાનનો વ્યવસાય સંભાળતા-સંભાળતા આ પ્રકારે વૈરાગ્યના પ્રવાહને કારણે વ્યાપારમાં ક્યાંય રસ આવતો નથી. દુકાનના કામમાંથી નવરાશ મળતાં પોતે સ્વાધ્યાય કરે છે. અંતરંગ ઉદાસીનતા સહિત બાહ્યમાં આવા પ્રકારની રસરહિત પ્રવૃત્તિ જોઈને ઘરના લોકો તેમને 'ભગત' કહીને બોલાવે છે. વ્યવ્હારિક રીતે ડાહ્યા કહેવાતા લોકોને તે ઘેલા લાગે છે, પરંતુ લોકો જેને ઘેલા માને છે એવા 'ભગત' પ્રભુ પાસે વહેલા છે. આવા વૈરાગ્ય-ઉદાસીન-રસથી તરબોળ 'કાનજી'ને દીક્ષા લેવાના ભાવ આવે છે. પાલેજમાં પાંચ વર્ષ પ્રમાણિકતાથી ધંધો કરે છે તે દરમ્યાન, જેના સંસારનો હવે છેડો આવી ગયો છે અને જે થોડાં જ સમયમાં મુક્તિરૂપી કામિનીને વરવાના છે એવા 'કાનજી' માટે લાખોપતિની કન્યાનું કહેણ આવે છે. પરંતુ પોતાની ભાવના દીક્ષા લઈ જાવજીવ બ્રહ્મચર્ય પાળવાની હોવાથી લગ્નની સાફ ના કહી દે છે. પ્રિયજનોના અભિપ્રાય વિરૂદ્ધ એવી પોતાની ભાવનામાં - પોતે પોતાના નિર્ણયમાં - મક્કમ રહે છે અને દીક્ષા લેવા માટે કોઈ યોગ્ય ગુરુની શોધમાં નીકળી પડે છે. ઘણા સાધુઓ જોયા, પરંતુ મન ક્યાંય ઠર્યું નહિ. અંતત: બોટાદ સંપ્રદાયના હીરાચંદજી મહારાજના સંપર્કમાં આવ્યા અને ત્યાં મન ઠરતાં તેમની પાસે દીક્ષા લેવાનું નક્કી કર્યું.વિ.સ.૧૯૭૦, માગસર સુદ નોમના દિવસે હાથીના હોદ્દે દીક્ષા પ્રસંગ ચાલી રહ્યો છે. હાથી ઉપર ચડવા જતાં નિસરણીમાં ધોતિયું ભરાવાથી ફાટે છે. મનમાં પ્રશ્ન ઉદભવે છે : કંઈક ખોટું થાય છે. કુદરતનો સંકેત શું છે ? શું વસ્ત્ર સહિત મુનિપણું નહિ હોય ? તેમના થકી સનાતન દિગંબર જૈનધર્મનો પ્રચાર અને પ્રસાર થવાનો છે તેનો આ કુદરતી સંકેત છે. દીક્ષા લીધા બાદ તરત જ શ્વેતાંબર શાસ્ત્રોનો ગહન અને ઊંડો અભ્યાસ શરૂ થાય છે. અભ્યાસની ધૂન પાછળ બીજો નકામો સમય વેડફાય તે પોષાતું નથી. અંતરંગમાં સત્ય શું છે ? તેની ખોજ ચાલી રહી છે. સંપ્રદાયની રીત પ્રમાણે પાતરા રંગવામાં સમય જાય છે તે પણ ગમતું નથી. એકવાર બોલ્યા કે `આ શું ? સ્વાધ્યાય છોડીને આ કરવું ?' ત્યારે ગુરુ મહારાજે કહ્યું કે 'તો પછી પાતરા વિનાના ગુરુ શોધી લાવજે.' કોને ખબર કે આ જ કાનજી મહારાજ પાતરા વિનાના કુંદકુંદાચાર્યદેવનો માર્ગ પ્રવર્તાવશે. સંપ્રદાયની દરેક ક્રિયાઓનું કડકપણે ને ચુસ્તતાથી પાલન કરે છે. થોડા જ વખતમાં તો લોકોમાં એમ વાતો ચાલવા લાગે છે કે 'કાનજીસ્વામી ફરતે કેવળજ્ઞાન આંટા મારે છે.' આવી પ્રસિદ્ધિ અને પ્રભાવ વચ્ચે પણ પોતાને જે સત્યની શોધ ચાલે છે તે ચાલુ જ રહે છે. સંપ્રદાયના શાસ્ત્રોમાં આવતી વાતોમાં મેળ બેસતો નથી અને સ્વયંના અંતરપટમાંથી જ સિદ્ધાંતિક વાતો સ્ફૂરતિ થવા લાગે છે. જે નીચેના પ્રસંગ ઉપરથી જોઈ શકાશે. દીક્ષા લીધા બાદ જાહેર પ્રવચનમાં કહે છે કે 'જીવ સ્વતંત્રપણે વિકાર કરે છે, કર્મ વિકાર કરાવતું નથી. પોતાના ઊંધા પુરુષાર્થથી જીવ વિકાર કરે છે અને સ્વયંના પુરુષાર્થથી તે વિકારને ટાળે છે.' આવી સિંહગર્જના સાંભળતા કાયરોના કાળજાં કાંપી ઊઠે છે. પરંતુ તેમના પ્રભાવ સામે કોઈ બોલી શકતું નથી. હજી તો દિગંબર શાસ્ત્રો હાથમાં આવ્યા નથી તે પહેલાં અંદરના સંસ્કાર કેવા જાગૃત થઈને બહાર આવી રહ્યાં છે !! જે પોતે પૂર્ણ વીતરાગ થવા નીકળ્યા તેમને વીતરાગતાના સંસ્કાર અંદરથી જ સ્ફૂરિત થાય છે. જે પોતે પ્રચંડ પુરુષાર્થ ફોરવીને પૂર્ણ થવાને પંથે નીકળ્યા તેમની વાણીમાં પુરુષાર્થહીનતાની વાત કેવી રીતે આવે ? જેનું વીર્ય અંદરથી ફાટ-ફાટ થતું હોય તેને કોણ રોકી શકે ? અહો ધન્ય છે તેમની શૂરવીરતાને ! સંવત 1971માં વેજલકા ગામે એક સ્વપ્ન આવે છે. સ્વપ્નમાં એમ દેખાય છે કે આખું આકાશ શાસ્ત્રોથી ભરાઈ ગયું છે. જાણે કે પરમાગમ મંદિરના સંકેત આવ્યા !! અહો ! જેમની નિર્મળ શ્રુતજ્ઞાનની ધારામાંથી સમ્યક્ મોક્ષમાર્ગના રહસ્યોદઘાટન થવાના છે અને ભરતક્ષેત્રમાં જેમના થકી શાસ્ત્રોની પ્રભાવના થવાની છે તેમની કુદરતી સંકેત જાણે કે આવવા લાગ્યા !! સંવત 1972ના ફાગણ માસમાં ચર્ચા ચાલે છે. ગુરુભાઈ વારંવાર એમ કહે છે કે 'કેવળીએ દીઠું હશે તેમ થશે. આપણે શું કરી શકીએ ? કેવળીએ દીઠું હશે તો પુરુષાર્થ થશે.' થોડો વખત તો પોતે આવી વાત સાંભળી લે છે. પરંતુ એક દિવસ તેમને કહે છે કે, 'કેવળીએ જોયું હશે તેમ થશે તે વાત તો બરાબર, પણ કેવળજ્ઞાન જગતમાં છે તેની પ્રતીતિ કોને થાય ? કે જ્ઞાનસ્વભાવી આત્માની દ્રષ્ટિ જેને થઈ તેને જ તેવી પ્રતીતિ થાય છે અને ત્રણકાળ-ત્રણલોકને જાણે એવું કેવળજ્ઞાન જેને અંતરમાં બેઠું તેના ભવ ભગવાને જોયા જ નથી.' અહા ! દીક્ષી લીધાને હજુ બે વર્ષ થયા છે, તેમ છતાં તેમના અંતરંગમાંથી કેવી પુરુષાર્થપ્રેરક વાતો આવે છે ! કોઈ ક્યારેક પુરુષાર્થહીનતાની વાતો કહે તો ગમતી નથી. આમ અનેક પ્રકારે પૂર્વ સંસ્કારો બહાર આવતા રહે છે અને અંતરંગમાં સત્યની શોધ ચાલુ રહે છે. સંપ્રદાયના શાસ્ત્રોમાં આવતું જિનપ્રતિમાં સંબંધી વિપરીત નિરૂપણ, સિદ્ધાંતિક વિપરીતતા ઇત્યાદિક માલૂમ પડતાં સંપ્રદાય ઉપરથી વિશ્વાસ ઊઠી ગયો. એકવાર ગુરુ હીરાચંદજી મહારાજ કહે છે કે, 'કાનજી તું સંભામાં વાંચ.' ત્યારે કહે છે કે, 'મહારાજ ! હું વાંચવા નથી આવ્યો, પણ હું મારા આત્માનું કરવા આવ્યો છું.' છતાં કોઈ-કોઈવાર ન છૂટકે જાહેરમાં વાંચવું પડે છે. અંતરંગ વારંવાર પોકારે છે કે સત્યને મારે જ શોધવું પડશે. ગામેગામ વિહાર કરે છે. વિહાર કરતી વખતે પણ પોતે ક્રિયાઓનું કડક પાલન કરે છે અને દિવસે-દિવસે તેમની ખ્યાતિ તથા પ્રસિદ્ધિ વૃદ્ધિગત થાય છે. સંવત 1976માં દામનગરમાં ચર્ચા ચાલે છે કે, 'મિથ્યાદ્રષ્ટિ હોય ત્યાં સુધી જ મૂર્તિપૂજા હોય, સમકિત થયા પછી મૂર્તિપૂજા ન હોય.' ત્યારે પોતે કહે છે કે, 'સમકિતીને જ સાચી મૂર્તિપૂજા હોય, મિથ્યાદ્રષ્ટિને ન હોય. કારણ કે મૂર્તિ એ સ્થાપના છે, સ્થાપના એ નિક્ષેપનો ભેદ છે અને નિક્ષેપ જેને નય હોય તેને જ લાગુ પડે છે. નય સમ્યક્ શ્રુતજ્ઞાન હોય તેને જ હોય છે, મિથ્યાદ્રષ્ટિને નહિ. માટે સાચી મૂર્તિપૂજા સમ્યક્દ્રષ્ટિને જ હોય છે' આ જ પ્રકારે બીજી ચર્ચામાં કોઈ કહે છે કે, 'વિકાર થવામાં કર્મના 49% અને જીવના પુરુષાર્થના 51% રાખો.' ત્યારે પોતે કહે છે કે, 'ના, વિકાર થવામાં એક પણ ટકો કર્મનો નથી. સોએ સો ટકા જીવના જીવમાં છે અને સોએ સો ટકા કર્મના કર્મમાં છે.' અહો ! કેવા અદભુત સિદ્ધાંતો અંદરથી સ્ફૂરાયમાન થાય છે ! સંવત 1977માં વાંકાનેરમાં સ્થિરતા દરમ્યાન એક અદભુત પ્રસંગ બને છે. ઓમકાર ધ્વનિ સંભળાય છે અને સ્વપ્નમાં ઊંચા દેહવાળો તથા ઝરીવાળા કપડાં પહેરેલ એક રાજકુમાર આવે છે. કોઈવાર 'હું તીર્થંકર છું.' એમ પણ આવે છે અને ત્યારે પોતે આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ જાય છે. પરંતુ કોઈ મેળ ખાતો નથી. જે સત્યને પોતે શોધે છે તે મળતું નથી અને મનમાં ચાલી રહેલા અસમાધાન તથા શંકાઓનું નિરાકરણ થતું નથી, ક્યાંય ચેન પડતું નથી. પરંતુ જ્યાં ચાહ છે ત્યાં રાહ છે અને ભાવના સાથે કુદરત બંધાયેલી છે એ સિદ્ધાંત અનુસાર એ મંગળ ઘડી આવી પહોંચી. સંવત 1978ના ફાગળ માસમાં દામનગરમાં ત્યાંના દામોદર શેઠ આવીને સમયસાર શાસ્ત્ર આપે છે. જેમનો માર્ગ પ્રવર્તવવાનું સૌભાગ્ય તેમના લલાટે લખાયેલું છે એવા ભરતના સમર્થ આચાર્ય કુંદકુંદાચાર્યદેવ દ્વારા વિરચિત ગ્રંથાધિરાજ સમયસાર હાથમાં આવ્યું. શાસ્ત્ર જોતાં જ હૃદયોદગાર સરી પડે છે : 'શેઠ ! આ તો અશરીરી થવાનું શાસ્ત્ર છે.' અહો ! કેવા પૂર્ણતાના ભણકાર આવે છે ! અહો ! જેને પોતે ઝંખી રહ્યાં હતાં, જેને માટે દિવસ-રાત ખોજ ચાલતી હતી તે હાથમાં આવતાં અંતરમાં આનંદનો પાર રહેતો નથી. બસ ! પછી તો સમયસારના એક-એક વાક્યમાં, એક-એક પંક્તિમાં નિહિત અમૃતનું પાન કરવા અર્થે પોતે સવારે આહાર લઈને ગામની બહાર એક ઊંડા ખાડામાં જઈને સ્વાધ્યાય કરે છે. જેમ ઝવેરીની નજર સાચા મોતીમાં કે માણેકમાં રહેલી ચમકને પારખીને તેની કિંમત કરે છે તેમ સમયસારમાં રહેલ રત્નોની કિંમત તેમના જ્ઞાનરૂપી નેત્રમાં અંકિત થઈ જાય છે. સમયસાર વાંચે છે ત્યારથી જ પર્યાય ક્રમસર-ક્રમબદ્ધ થાય છે તેમ અંતરંગમાંથી આવે છે. સંવત 1978માં વિંછીયામાં વૈશાખ વદ આઠમના દિવસે ફરી એકવાર ઓમકાર ધ્વનિ આવે છે. પહેલા આખો ઓમ આવે છે અને ત્યારબાદ અડધો ઓમ આવે છે. આ વખતે તો સાથે સાડા બાર કરોડ વાજાં પણ સંભળાય છે. સંપ્રદાયમાં ઓમકારની માન્યતા નથી તો પછી આ શું આવે છે ? અંતરંગમાં બધો ફેરફાર થવા લાગે છે. ત્યારબાદ તો અનેક દિગંબર શાસ્ત્રો હાથમાં આવે છે અને પ્રત્યેક શાસ્ત્રોનો ગહન અભ્યાસ કરે છે. સંપ્રદાયમાં જાહેર પ્રવચનોમાં અનેક સિદ્ધાંતિક રહસ્યોનું ઉદઘાટન થવા લાગે છે. સંવત 1983માં એકવાર ચર્ચા ચાલે છે. તેમાં એક શેઠ એમ કહે છે કે, 'કાળલબ્ધિ પાકશે ત્યારે મોક્ષ થશે. તેમાં પુરુષાર્થ શું કરવો ?' ત્યારે પોતે મોક્ષમાર્ગ પ્રકાશકનો આધાર આપે છે. તેમ છતાં વધારે દલીલ થાય છે અને પોતે કહે છે કે, 'શેઠ ! વાદવિવાદ ન કરો. કેમ કે ખોજી જીવે છે અને વાદી મરે છે.' સંવત 1985માં બોટાદમાં એકવાર પ્રવચનમાં કહે છે કે, 'જે ભાવે તીર્થંકરપ્રકૃતિ બંધાય તે ભાવ ધર્મ નથી. જે ભાવથી બંધ થાય તે ધર્મ ન હોય અને મીઠાશથી કહીએ તો તે અધર્મ છે.' અહો ! આવું કહેવાનું સામર્થ્ય તીર્થંકરદ્રવ્ય સિવાય કોનું હોય ? આમ અનેકાનેક દિગંબર જૈન સિદ્ધાંતોનું યથાર્થ પ્રતિપાદન થવા લાગે છે. સંવત 1990માં રાજકોટમાં સમયસાર ઉપરના જાહેર પ્રવચનો દરમ્યાન કહે છે કે, 'પૂર્ણતાને લક્ષે શરૂઆત તે જ વાસ્તવિક શરૂઆત છે.' પૂર્ણતા એટલે સાધ્યરૂપ મોક્ષ, સ્વયંના ઘણા જ ઊંડા મંથનમાંથી નીકળેલું આ સૂત્ર મુમુક્ષુજીવ માટે દિશાબોધ સમાન છે તેમ જ ક્યાંથી અને કેવી રીતે શરૂઆત કરવી તેનું સૂચક છે. આ જ અરસામાં તેઓશ્રી જાહેર કરે છે કે 'હું સંપ્રદાયમાં રહેવાનો નથી.' બસ ! ખળભળાટ થઈ ગયો ! સંપ્રદાયનો કોહિનૂર હીરો સંપ્રદાય છોડવાની વાત કરે છે ?! જેમને પૂર્ણતા સાધ્ય કરવી છે, જેમને પૂર્ણ વીતરાગ થવું છે તે લોકોના કે સંપ્રદાયના બંધનમાં કેવી રીતે રહી શકે ? જે ભાવ અપ્રતિબદ્ધતાથી નિરંતર વિચરે છે તે સમાજના પ્રતિબંધમાં કેવી રીતે બંધાય ? આ તો સિંહને વાડામાં પૂરવા જેવી વાત છે. આમ સમાજમાં માન મળતું હોવા છતાં પોતે પરમ નિઃસ્પૃહતાથી સત્યને ખાતર સંપ્રદાય છોડવા તૈયાર થાય છે. સંપ્રદાય છોડવાના નિર્ણયથી અનેક પ્રકારના વિરોધ થાય છે, લોકો ધમકીઓ આપે છે, છતાં પોતે નિઃશંકતાથી તથા નિર્ભયતાથી સંપ્રદાય છોડવાનો નિર્ણય ઉપર મક્કમ રહે છે. સંવત 1991ના ચૈત્ર સુદ તેરસ, મંગળવાર, શાસનનાયક, મહાવીરસ્વામી ભગવાનના જન્મકલ્યાણક દિને, જ્યાં નિકટમાં શત્રુંજય જેવી પવિત્ર તીર્થભૂમિ છે, જે શાંત વાતાવરણથી શોભાયમાન છે, જે સોનાના ગઢમાંથી આ અધ્યાત્મસૂર્યની કાંતિ ફેલાવાની છે એવા સોનગઢમાં 'સ્ટાર ઓફ ઇન્ડીયા' નામના મકાનમાં ભગવાન પાર્શ્વનાથના ચિત્રપટ સમક્ષ પરિવર્તન કર્યું. સંપ્રદાયનું ચિહ્ન એવી મુહપત્તિનો ત્યાગ કર્યો અને પોતાને સનાતન દિગંબર જૈનધર્મના અવ્રતી શ્રાવક ઘોષિત કર્યા. અંતરંગ સાધનાની સાથે-સાથે બાહ્યમાં જિનેન્દ્રદર્શન, પ્રવચન, તત્વચર્ચા તથા ભક્તિ ઇત્યાદિક કાર્યકર્મ નિયમિત થવા લાગ્યા અને પ્રભાવના દિન-પ્રતિદિન વધવા લાગી. પ્રથમ વિ.સં.1994ના વૈશાખ વદ આઠમના દિવસે સ્વાધ્યાય મંદિરનું નિર્માણ થયું. તે વખતે તેઓશ્રી કહે છે કે, 'તમે ભલે આ બધું બંધાવો, પરંતુ અમે કોઈ બંધનમાં રહેવાના નથી. વીતરાગતા વધી જશે તો ચાલ્યા જશું.' અહો ! ધન્ય છે તેમના વૈરાગ્યને તથા ધન્ય છે તેમની નિઃસ્પૃહતાને !! તે જ દિવસે તેમાં પૂજ્ય બહેનશ્રી ચંપાબહેનના પવિત્ર કરકમળે શ્રી સમયસારજીની સ્થાપના થઈ. ત્યારબાદ સંવત 1997માં જિનમંદિર બંધાયું અને તેમાં વહાલા વિદેહીનાથ શ્રી સીમંધર ભગવાનની સ્થાપના કરી ભગવાનના વિરહ ભૂલાવ્યા. અધ્યાત્મથી તેમ જ સ્વાનુભવથી ઓતપ્રોત વાણીથી તથા શ્રુતની લબ્ધિ સાથે છૂટતી દિવ્યધ્વનિથી લોકો આકર્ષિત થઈને સોનગઢ આવવા લાગ્યા અને સમાજમાં એક યુગ પરિવર્તન આવ્યું. જે સત્ય અંધારામાં ડૂબેલું હતું તેને પોતે પોતાના અંતરંગમાં ઉદિત જ્ઞાનપ્રકાશ દ્વારા બહાર કાઢે છે. અનાદિથી પરિભ્રમણ કરતાં તથા દુઃખ ભોગવતાં જીવને શાશ્વત સુખ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય તે માર્ગનું પ્રકાશન કરે છે. અચૂક લક્ષ્યવેધી રામબાણ જેવી વાણીથી મિથ્યાત્વના પડળ ભેદાવા લાગે છે. સોનગઢમાં જ સમવસરણ, માનસ્તંભજી, પરમાગમ મંદિરના રચના થાય છે. પરમાગમ મંદિર એટલે ભારતવર્ષની એક અદ્વિતીય રચના !! આચાર્ય શ્રી કુંદકુંદેવની વાણીને અમર રાખવા અર્થે નિર્માણ થયેલ આ પરમાગમ મંદિરમાં પોણાચાર લાખ અક્ષરોની કોતરણી થાય છે, જે વડે પાંચે પરમાગમો ધવલ સંગેમરમરમાં કોતરાય છે. 25,000 જેટલા વિશાળ જનસમુદાયની હાજરીમાં ઉજવાયેલ પરમાગમ-મંદિરનો પંચકલ્યાણક પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ ગુરુદેવશ્રીના તીર્થંકરદ્રવ્યની પ્રતીતિ કરાવે છે. ગામેગામથી લોકો આવીને સોનગઢમાં જ સ્થાયી થાય છે અને પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીની દેશનાનો લાભ લે છે. સૂરજ જેમ છાબડે ઢાંક્યોં રહે નહિ તેમ પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીનો પ્રભાવના ઉદય સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે છે અને તેઓશ્રીનાં પવિત્ર કરકમળથી 33 પંચકલ્યાણક પ્રતિષ્ઠા અને 33 વેદી પ્રતિષ્ઠા થાય છે. પ્રત્યેક દ્રવ્યની સ્વતંત્રતાનો ઢંઢેરો જાહેર કરતો આ કહાનસૂર્ય પોતાની આભાને પ્રસરાવતો જિનમાર્ગની પ્રભાવનામાં અગ્રેસર થાય છે. ગામેગામ જિનમંદિરોની સ્થાપના, પંચકલ્યાણક પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ, લાખ્ખોની સંખ્યામાં શાસ્ત્રોનું પ્રકાશન, હજારો ભક્તો સહિતની તીર્થયાત્રા ઇત્યાદિ તેમના ભાવિ તીર્થંકરપણાની સૂચક છે. જે ગામ કે જે શહેર તેમના ચરણારવિંદથી પવિત્ર થાય છે ત્યાં માનવ મહેરામણ ઉભરાય છે. ભોપાલમાં તેઓશ્રીનાં દર્શન કરવા અને વાણી સાંભળવા અર્થે 40,000ની મેદની ઉભરાય છે. મુંબઈ જેવી મહામોહમયી નગરીમાં તેઓશ્રીની પવિત્ર દેશનાનો લાભ લેવા અર્થે 10 થી 15 હજાર માણસો આવે છે. ધવલ જેવા મહાસિદ્ધાંત શાસ્ત્ર તેમ જ અન્ય પરમાગમો ઉપર જાહેર પ્રવચન થાય છે. ગ્રંથાધિરાજ સમયસાર ઉપર તો જાહેરમાં 19 વખત પ્રવચનો થાય છે. સમુદ્રમાં મધ્યબિંદુમાંથી ઉપડેલી ભરતી આકાશને આંબવા પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ તેનાથી તેમ થી શકતું નથી. પરંતુ અહીંયાં તો પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીનાં શ્રુતજ્ઞાનસમુદ્રમાંથી ઉપડેલી ભરતી ચારે દિશાઓમાં અમૃતની છોળો ઉડાડતી ગગનને આંબી જાય છે !! અંતરંગમાં ઉછળતી સુખ-શાંતિની છોળો બહારમાં વાણી સાંભળનારને પણ શાંતિ પમાડે છે અને તે સુખ-શાંતિની છોળથી પવિત્ર થઈ ધન્યતાનો અનુભવ કરે છે. સંવત 2013 તથા 2023માં ભક્તોના વિશાળ સંઘ સહિત સમ્મેદશિખર, રાજગૃહી, પાવાપુરી, ચંપાપુરી, મંદારગિરિ ઇત્યાદિ તીર્થોની યાત્રા કરે છે. ગામેગામ સ્વાગત કરવા આવતા લોકો અધ્યાત્મ-યુગસૃષ્ટા પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીને આશ્ચર્યચકિત નેત્રોથી જોઈ રહે છે !! આ તે કોણ પુરુષ છે ?! શું આ કોઈ તીર્થંકર છે ? ભવ્ય વિશાળ દેહ, અધ્યાત્મરસથી ભરપૂર શાંત મુખમુદ્રા, નેત્રોમાં દૈદીપ્યમાન પવિત્રતા અને અંતરંગ મિથ્યાત્વને ભેદી નાખતી વાણી, - આ બધો પ્રભાવ જોઈને લોકોના હૈયા થનગની ઊઠે છે. સંવત 2015 તથા 2020માં દક્ષિણમાં શ્રવણબેલગોલા, મૂડબીદ્રિ અને સ્વયંના ઉપકારી તારણહાર કુંદકુંદાચાર્યદેવની તપોભૂમિ પોન્નુરગિરિ તથા સમાધિસ્થળ કુંદાદ્રિની યાત્રા કરે છે. તે ઉપરાંત હજારો ભક્તો સહિત ગીરનારજી, શત્રુંજય, તારંગા, પાવાગઢ આદિ સિદ્ધક્ષેત્રો તથા અન્ય તીર્થક્ષેત્રોની યાત્રા કરે છે. સમ્યકજ્ઞાન સહિત ભક્તિનો સમન્વય થાય છે. તીર્થંકર ક્યારેય એકલા મોક્ષમાં નથી જતાં એ વાતની ત્યારે પ્રતીતિ થાય છે. પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીનાં ભાવશ્રુતસમુદ્રમાંથી પ્રત્યેક દ્રવ્યની સ્વતંત્રતા, ક્રમબદ્ધપર્યાય, કારણશુદ્ધપર્યાય, ઉપાદાન-નિમિત્ત, નિશ્ચય-વ્યવહાર, સમ્યગ્દર્શન, સ્વાનુભવ ઇત્યાદિક અનેક રત્નોની છોળો ઉઠી. તને ઝીલી પ્રશમમૂર્તિ પૂ. ભગવતી માતા ચંપાબહેને તથા પૂ. શ્રી નિહાલચંદ્રજી સોગાનીજીએ સમ્યકત્વરૂપી મહાન નિધિને ધારણ કરી અને શ્રીગુરુની ગરિમા વધારી. અંતર્બાહ્ય પ્રભાવનાના ઇતિહાસમાં સોનામાં સુગંધ મળવા જેવું કાર્ય થયું. પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીની શાંતસુધારસમયી વાણીને અંતરંગમાં ધારણ કરીને, અનાદિના અજ્ઞાન-અંધકારને ભેદી નાખ્યો અને સમ્યકત્વરૂપી સૂર્યનો પ્રકાશ ફેલાવી શ્રીગુરુની યથાર્થ પ્રભાવના કરી. પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીનાં સ્વર્ણમયી ઇતિહાસમાં ઉદિત થયેલા આ બે મહાન તારલાઓ કહાનરૂપી સૂર્યના પ્રકાશને શાશ્વત ફેલાવતાં જ રહેશે. જેમ એક હીરાને અનેક પાસાઓ હોય છે તેમ પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીરૂપી કોહિનૂર હીરો સ્વયંના અનેક અલૌકિક ગુણોથી અલંકૃત થઈ આ ભરતભૂમિમાં શોભી રહ્યો છે. સદાય ઝળકતી આત્મસ્વરૂપની મહિમા, સ્વાનુભવથી ઓતપ્રોત હૃદય, કોમળતા, મધ્યસ્થતા, ન્યાય અવિરૂદ્ધતા, ભાવના તથા ભક્તિથી ભીંજાયેલું અંતરપટ, નિર્માનતા, વિશાળતા, નિ:સ્પૃહતા, નિડરતા, નિ:શંકતા ઇત્યાદિ અનેક ગુણોથી સુશોભિત પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીની આભા સકળ ભારતવર્ષમાં ફેલાયેલી છે અને તે વૃદ્ધિગત થતી રહેશે. શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજીને વર્તમાનકાળમાં પ્રસિદ્ધ કરી તેઓશ્રીની વાણીનો યથાર્થ મર્મ સમજાવવાનું અનેરું કાર્ય પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીની યશગાથામાં કલગી સમાન છે. વિરોધીઓ દ્વારા ગમે તેટલો વિરોધ થાય તોપણ તેમના પ્રત્યેનું કોમળ સંબોધન 'ભગવાન ! અમે તો કોઈના પર્યાયને જોતાં નથી. તેમ છતાં અમારાથી જોવાઈ ગયો હોય તો અમને માફ કરશો' તેઓશ્રીનાં ક્ષમાભાવને, નિષ્કારણ કરુણાશીલતાને તથા કોમળતાને પ્રદર્શિત કરે છે. ગમે તેટલા શ્રીમંત કે અધિકારી હોય, તેમના હિતાર્થે કહેવાયેલા કઠોર વચનમાં પણ તેઓશ્રીની કરુણા, નિ:સ્પૃહતાના દર્શન થાય છે. આમ અનેકાનેક સદગુણોથી શોભાયમાન પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીની પ્રભાવના ભારતમાં તેમ જ વિદેશમાં ફેલાઈ રહી છે. લાખ્ખોની સંખ્યામાં શાસ્ત્રો છપાય છે. જે ક્રિયાકાંડમાં ધર્મ મનાઈ રહ્યો હતો ત્યાંથી લોકોને છોડાવી સત્યના પંથે વાળી છે. લોકોની રુચિ સ્વાધ્યાય પ્રત્યે જાગૃત થાય છે. નાયરોબી જેવા અનાર્યક્ષેત્રમાં પણ જિનમંદિરની સ્થાપના તથા [[લંડન]] આદિ સ્થાનોમાં સ્વાધ્યાયની પ્રવૃત્તિ તેઓશ્રીના અદ્વિતીય પ્રભાવના યોગને તથા તીર્થંકર યોગને સૂચવે છે. ચારેય દિશાઓમાં જિનધર્મની પ્રભાવનાનો ઝંડો લહેરાવતાં-લહેરાવતાં આત્મસાધના સાધી રહ્યાં છે. રોજ વહેલી સવારે 4 વાગે ઉઠીને નિજ જ્ઞાયકસ્વરૂપના ધ્યાનમાં આરૂઢ થઈ આનંદામૃતનું આસ્વાદન કરી દિવસની શરૂઆત કરે છે. અંતર્મુખના પ્રખર પુરુષાર્થ દ્વારા સ્વયંના ધ્યેયની સમીપ પહોંચે છે. વીતરાગી પરમાત્માઓના સ્મરણ સાથે, સમયસારની 1 થી 16 ગાથાઓનો સ્વાધ્યાય કરે છે. સમયસારજીની 47 શક્તિઓના સ્મરણ સાથે નિજ સ્વરૂપના મહિમાને દિન-પ્રતિદિન વૃદ્ધિગત કરે છે. પ્રવચનસારના 47 નય દ્વારા આત્મસાધનાને સાધે છે. સાથે-સાથે અલિંગગ્રહણના 20 બોલ, અવ્યક્તના 6 બોલ તથા શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજી દ્વારા લખાયેલા 'સ્વદ્રવ્ય અન્યદ્રવ્ય ભિન્ન-ભિન્ન જુઓ'ના 10 બોલનો પણ સ્વાધ્યાય ચાલે છે અને પુરાણપુરુષ એવા 24 તીર્થંકરોના નામ સ્મરણ સાથે સ્વયં બાલ બ્રહ્મચારી હોવાથી પાંચ બાલ બ્રહ્મચારી તીર્થંકરોનું સ્મરણ પણ કરે છે. આમ આ અધ્યાત્મયોગી પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીનું જ્ઞાન-ધ્યાનમય જીવન નિ:સ્પૃહી સાધકના જીવનનું દર્શન કરાવે છે. આવા સત્પુરુષ આ ધરાતલ ઉપર શાશ્વત વિદ્યમાન રહે એવી સર્વ મુમુક્ષુઓની ભાવના હોવા છતાં, આ જિનશાસનનો ચમકતો તારો પોતાના વહાલા વિદેહીનાથને મળવા જાણે કે તત્પર થયો. દેહની સ્થિતિમાં ફેરફાર થવા છતાં પોતે કહે છે કે, 'અહીંયા અમને તો કાંઈ ખબરેય પડતી નથી.' અહો ! ધન્ય છે આ દેહાતીત દશાને ! દેહ અને આત્મા જ્યાં ભિન્નપણે અનુભવમાં આવ્યા ત્યાં ગમે તેવી સ્થિતિમાં પણ પુરુષાર્થવંત આત્માને દેહાદિ ભિન્નપણે અનુભવાય છે. આ દેહ છોડીને જવાની ઘડી આવી પહોંચી. આજીવન સાધેલી અખંડ સાધનાની ફળશ્રુતિરૂપે ઉગ્ર પુરુષાર્થનો પ્રવાહ શરૂ થયો. નિજ પરમાત્મસ્વરૂપમાં લીનતા અર્થે ઉપયોગને સર્વ બાજુથી સમેટી લઈ પોતે અંતર્મુખ થવાના પુરુષાર્થમાં યોજાયા. સ્વસંવેદનનો આવિર્ભાવ થયો, નિર્વિકલ્પ જ્ઞાનવેદન આનંદ સહિત પ્રગટ થયું અને પરિણતિ પરિતૃપ્તતાનો અનુભવ કરવા લાગી. અનંત ગુણોની પરિણતિ પોતાના ચૈતન્ય સ્વરૂપમાં લીન થઈ રસાસ્વાદન કરવા લાગી. બહારમાં મુમુક્ષુઓ અનંત ઉપકારી શ્રીગુરુની વસમી વિદાય અસહાય નજરથી જોતાં રહ્યાં અને આ ચમકિત તારો સંવત 2037ના કારતક વદ 7, શુક્રવારના દિવસે અસ્ત પામ્યો. શ્રીગુરુએ વિદાય લીધી. વિદેહીનાથને મળવા અર્થે પોતે વિદેહીદશામાં આરૂઢ થઈ નિર્વિકલ્પ આનંદનું ભેટણું લઈ પ્રયાણ કર્યું. ભરતક્ષેત્રના ભક્તો અનાથપણાનો અનુભવ કરવા લાગ્યા. ક્યારેય ન પૂરી શકાય એવી ખોટ ઉભી થઈ. સ્વાધ્યાય મંદિર, પરમાગમ મંદિર તથા મુમુક્ષુઓના મનમંદિર સુના થઈ ગયા. રહી ગયો માત્ર 'ભગવાન આત્મા'નો ગુંજારવ ! રહી ગઈ માત્ર સ્મૃતિઓ ! રહી ગયો વિરહ અને રહી ગયા મુમુક્ષુઓના સજલ નેત્રોમાં નિરૂત્તર પ્રશ્નો !! હવે કોણ કહેશે કે 'તું પરમાત્મા છો' ? કોણ હવે 'ભગવાન આત્મા' કહીને બોલાવશે ? શું આ હકીકત છે કે સ્વપ્ન છે ? શું આવું થઈ શકે ખરું ? આમ સીમંધરલઘુનંદન સર્વને અનાથ મુકીને ચાલ્યા ગયા. આ તો વિદેહના વાસી જન્મ-મરણથી મુક્ત થવા નીકળેલા મહાપુરુષ. તેમને આવી જગ્યામાં રહેવું ક્યાંથી પોસાય ? હવે તેઓશ્રી શું, 'ભગવાન આત્મા' કહીને વહાલભર્યું, મીઠું, પુરુષાર્થપ્રેરક સંબોધન નહીં કરે ? એવો પ્રશ્ન મુમુક્ષુઓના હૃદયને સતાવવા લાગ્યો. કાળની ગતિ અકળ છે. લૌકિક જનોના મૃત્યુ તો જન્મ-મરણની શ્રૃંખલા મટાડ્યા વિના જ થાય છે, જ્યારે આ તો મૃત્યુ-મહોત્સવ ઉજવનારા અલૌકિક પુરુષ - તેમના મરણની કલ્પના ક્યાંથી થાય ? અંતરંગમાં જેમણે વિદેહીપણું પ્રગટ કર્યું તેમને હવે નવો દેહ મળે તો પણ શું ? તે તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય રહી જાય છે. જેમ આ કાળમાં અને આ ક્ષેત્રે તીર્થંકરનો વિરહ છે, પણ આચાર્યો વડે ગુંથાયેલ પરમાગમોથી તીર્થંકરની વાણીનો વિરહ નથી. તેવી જ રીતે મંગલમય કહાન ગુરુદેવની અત્યારે પ્રત્યક્ષ હાજરી નથી, પરંતુ તેઓશ્રીની વાણી તેમના જ અવાજમાં સંગ્રહાયેલ છે. તે ઉપરાંત તેઓશ્રીનું પ્રવચન સાહિત્ય પણ વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. જેના કારણે કલ્યાણમૂર્તિ ગુરુદેવશ્રી દ્વારા ઉદ્યોત પામેલ સનાતન વીતરાગ જૈનધર્મ આ યુગના છેડા સુધી ટકશે અને ભવ્ય જીવોને સુખનો પંથ બતાવશે ==બાહ્ય કડીઓ== *[http://www.vitragvani.com/jeevan_parichay/kahan_karmabadhh.asp કહાન ક્રમબદ્ધ કથા વીડિયો] *[http://www.vitragvani.com/jeevan_parichay/suvarnapuri.asp સુવર્ણપુરીના સંત] *[http://www.vitragvani.com/jeevan_parichay/karan_guru_darshan.asp કહાન ગુરુ દર્શન] *[http://www.vitragvani.com/uploads/pdfs/E/Shree_Kanjiswami_Hirak_Jayani_Abhinandan_Granth_Guj.pdf શ્રી કાનજીસ્વામી-હીરકજયન્તી અભિનંદન-ગ્રંથ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501204250/http://www.vitragvani.com/uploads/pdfs/E/Shree_Kanjiswami_Hirak_Jayani_Abhinandan_Granth_Guj.pdf |date=2012-05-01 }} *[http://www.vitragvani.com/photogallery/category.asp?cat=3 પૂ. ગુરુદેવશ્રી ફોટો સંગ્રહ] [[શ્રેણી: જૈનત્વ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] dyyjy4kivfvo9j49nrfke662n1twvoi ગૂગલ ક્રોમ 0 32490 907896 906782 2026-11-20T19:56:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907896 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox web browser | name = ગૂગલ ક્રોમ<br>Google Chrome | logo = [[File:Google Chrome icon (February 2022).svg|75px]] | screenshot = [[ચિત્ર:Chrome windows.png|250px]] | caption = ગૂગલ ક્રોમ ૯.૦ પર [[વિકિપીડિયા]] | author = | developer = [[ગૂગલ|ગૂગલ Inc.]] | released = {{initial release|2008|9|2}} | discontinued = | frequently updated = હા<!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --> | operating system = [[Linux]]<br />[[Mac OS X]] (10.5 and later, Intel only)<br />[[Windows]] ([[Windows XP SP2|XP SP2]] and later) | engine = [[WebKit]] (Based on [[KHTML]]) | language = ૫૦ | programming language = [[સી++]], [[Assembly language|Assembly]], [[JavaScript]] | status = સક્રિય | genre = [[Web browser]] | license = [http://www.google.com/chrome/intl/en/eula_text.html Google Chrome Terms of Service];<ref group="note">An alternative and similar browser [[Chromium (web browser)|Chromium]] (except Chromium 5 beta) is open-sourced under [[BSD licenses|BSD]], [[MIT license|MIT]] and some other [[Free software licence|free licenses]]; Google Chrome's [[WebKit]] layout engine and [[V8 (JavaScript engine)|V8 JavaScript engine]] are all [[Free and open source software|FOSS]]; the other parts may be FOSS or proprietary (see [http://code.google.com/chromium/terms.html Chromium's Terms] for a list). However, Google Chrome's Terms of Service makes the whole Google Chrome itself non-free and source closed (See [http://www.google.com/chrome/intl/en/eula_text.html Terms of Service text] 9.2: You may not...).</ref><br /> [[WebKit]]: [[BSD licenses|BSD]]/[[GNU Lesser General Public License|LGPL]];<br /> [[V8 (JavaScript engine)|V8]]: BSD. | website = {{url|google.com/chrome}} }} '''ગૂગલ ક્રોમ''' ({{lang-en|Google Chrome}}) એ ગૂગલ દ્વારા વિકસાવાયેલું એક વેબ બ્રાઉઝર છે જે વેબકિટ લેઆઉટ એન્જિન અને એપ્લિકેશન ફ્રેમવર્કનો ઉપયોગ કરે છે. તેને સૌથી પહેલા 2 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ [[માઇક્રોસોફ્ટ]] વિન્ડોઝના બિટા વર્ઝન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે તેનું જાહેર અનાવરણ 11 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ થયું હતું. તેનું નામ વેબ બ્રાઉઝરના ગ્રાફિકલ યુઝર ઇન્ટરફેસ ફ્રેમ અથવા “ક્રોમ” પરથી લેવામાં આવ્યું છે. નેટ એપ્લિકેશન્સ પ્રમાણે, જાન્યુઆરી 2011ના અંત સુધીમાં ક્રોમ ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતું બ્રાઉઝર હતું, અને વૈશ્વિક સ્તરે વેબ બ્રાઉઝરના ઉપયોગ હિસ્સામાં 10 ટકાનું સ્તર વટાવી ગયું હતું.<ref>[http://www.netmarketshare.com/operating-system-market-share.aspx?qprid=1&amp;qpcustom=Chrome&amp;sample=48 નેટ એપ્લિકેશન્સ], સુધારો, જાન્યુઆરી 2011.</ref> સપ્ટેમ્બર 2008માં ગૂગલે ક્રોમિયમ તરીકે ઓપન સોર્સ પ્રોજેક્ટ તરીકે તેના વી8 (V8) જાવાસ્ક્રિપ્ટ એન્જિન સહિત ક્રોમના સોર્સ કોડનો મોટો હિસ્સો જારી કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url= http://arstechnica.com/open-source/news/2008/09/google-unveils-chrome-source-code-and-linux-port.ars |title= Google unveils Chrome source code and Linux port |author= Ryan Paul |publisher= Ars Technica |date= 2008-09-02 |access-date= 2010-05-13}}</ref><ref>"ગૂગલ ક્રોમ ક્રોમિયમના ઓપન સોર્સ કોડ સાથે બનાવાયું છે." સુધારો, [http://dev.chromium.org/developers/how-tos/getting-started Chromium.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913034656/http://dev.chromium.org/developers/how-tos/getting-started |date=2008-09-13 }}માંથી</ref> આ પગલાંના કારણે થર્ડ પાર્ટી ડેવલપર્સને તેના સંબંધિત સોર્સ કોડનો અભ્યાસ કરવા મળ્યો અને બ્રાઉઝરને મેક ઓએસ એક્સ (OS X) અને લિનક્સ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ મળી હતી. ગૂગલે એવી આશા પણ વ્યક્ત કરી હતી કે અન્ય બ્રાઉઝર્સ વેબ એપ્લિકેશન કામગીરી સુધારવા માટે વી8 (V8) સ્વીકારશે.<ref>''"આજે એક પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન ગૂગલે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે અન્ય બ્રાઉઝર્સ..."'' , સુધારો: [http://arstechnica.com/open-source/news/2008/09/google-unveils-chrome-source-code-and-linux-port.ars ગૂગલે ક્રોમ સોર્સ કોડ અને લિનક્સ પોર્ટ રજૂ કર્યું], આર્સ ટેકનિકા.</ref> ક્રોમિયમનો ગૂગલ અધિકૃત હિસ્સો મંજૂરી આપતા બીએસડી (BSD) લાઇસન્સ હેઠળ જારી કરવામાં આવ્યો છે,<ref>{{cite web|title=Home (Chromium Developer Documentation)|url=http://dev.chromium.org/Home|access-date=2009-05-05|publisher=dev.chromium.org|year=2009|work=Chromium Developer Documentation}}</ref> આ હિસ્સાઓને ઓપન સોર્સ તથા ક્લોઝ્ડ સોર્સ સોફ્ટવેર પ્રોગ્રામ્સમાં સામેલ કરી શકાય છે.<ref>''"ગૂગલે મંજૂરીયુક્ત બીએસડી (BSD) લાઇસન્સ હેઠળ ક્રોમ સોર્સ પ્રાપ્ય કર્યા છે જેથી..."'' , પાછું મેળવાયું: [http://arstechnica.com/open-source/news/2008/09/google-unveils-chrome-source-code-and-linux-port.ars ગૂગલે ક્રોમ સોર્સ કોડ અને લિનક્સ પોર્ટ રજૂ કર્યું], આર્સ ટેકનિકા.</ref> સોર્સ કોડના અન્ય હિસ્સાઓ વિવિધ ઓપન સોર્સ લાઇસન્સને આધિન છે.<ref>{{Cite web |url=http://code.google.com/chromium/terms.html |title=Chromium Terms and Conditions |date=2008-09-02|access-date=2008-09-03 |work=[[Google Code]]}}</ref> ક્રોમિયમ ક્રોમ જેવા જ ફિચર્સ લાગુ પાડે છે પરંતુ તેમાં બિલ્ટ-ઇન ઓટોમેટિક અપડેટ્સ અને ગૂગલ બ્રાન્ડિંગની ગેરહાજરી છે, અને સૌથી વધુ નજરે ચઢે તેવું તેમાં બહુરંગી ગૂગલના લોગોની જગ્યાએ વાદળી રંગનો એક લોગો છે.<ref>{{cite news |url=http://weblog.infoworld.com/fatalexception/archives/2008/09/building_google.html |title=Building Google Chrome: A first look |last=McAllister |first=Neil |date=2008-09-11 |work=Fatal Exception |publisher=InfoWorld |access-date=2008-09-16 |quote=As the name suggests, Chromium is a rawer, less polished version of Chrome. The UI is mostly identical, with only a few very minor visual differences...The most readily evident difference is the logo, which sheds the Google colors in favor of a subdued blue design |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913214424/http://weblog.infoworld.com/fatalexception/archives/2008/09/building_google.html |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == છ વર્ષ સુધી ગૂગલના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ એરિક સ્કમિડ્ટ એક સ્વતંત્ર વેબ બ્રાઉઝરની રચનાનો વિરોધ કરતા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “તે સમયે ગૂગલ એક નાની કંપની હતી.” અને તેઓ “નુકસાન પહોંચાડે તેવા બ્રાઉઝર યુદ્ધ”માં સામેલ થવા માંગતા ન હતા. જોકે સહ-સ્થાપકો સર્ગે બ્રિન અને લેરી પેજએ કેટલાક ફાયરફોક્સ ડેવલપર્સની ભરતી કરી અને ક્રોમનું એક પ્રદર્શન તૈયાર કર્યું ત્યારે મિ. સ્કમિડ્ટે સ્વીકાર્યું કે, “તે એટલું બધું સારું હતું કે તેણે મને મારું મન બદલવા માટે દબાણ કર્યું.”<ref>{{cite web |author=Julia Angwin |date=2009-07-09 |url=http://blogs.wsj.com/digits/2009/07/09/sun-valley-schmidt-didnt-want-to-build-chrome-initially-he-says/ |title=Sun Valley: Schmidt Didn’t Want to Build Chrome Initially, He Says |work=WSJ Digits Blog |access-date=2010-05-25 |archive-date=2012-03-17 |archive-url=https://www.webcitation.org/66F6Ekvxf?url=http://blogs.wsj.com/digits/2009/07/09/sun-valley-schmidt-didnt-want-to-build-chrome-initially-he-says/ |url-status=dead }}</ref> === જાહેરાત === અનાવરણની જાહેરાત અસલમાં 3 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ થવાની હતી અને સ્કોટ મેકક્લાઉડ દ્વારા એક કોમિક પત્રકારો અને બ્લોગર્સને મોકલવવાનું હતું જેમાં નવા બ્રાઉઝર પાછળની પ્રેરણાના વિશેષતાઓ સમજાવવાની હતી.<ref name="mccloud">{{cite web |author=Scott McCloud |date=2008-09-01 |url=http://smccloud.livejournal.com/15488.html |title=Surprise! |work=[[Google Blogoscoped]] |access-date=2008-09-01}}</ref> [[યુરોપ]] માટેની નકલો વહેલી રવાના કરવામાં આવી હતી અને ગૂગલ બ્લોગોસ્કોપ્ડના જર્મન બ્લોગર ફિલિપ લેન્સેનએ<ref name="lenssen">{{cite web |author=Philipp Lenssen |date=2008-09-01 |title=Google Chrome, Google's Browser Project |url=http://blogoscoped.com/archive/2008-09-01-n47.html |access-date=2008-09-01 }}</ref> 1 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ તે મેળવ્યા બાદ તેની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ 38 પાનાના કોમિકની એક સ્કેન કરાયેલી નકલ તૈયાર કરી હતી.<ref name="comic">{{cite web |author=Philipp Lenssen |date=2008-09-01 |title=Google on Google Chrome – comic book |url=http://blogoscoped.com/google-chrome/ |work=[[Google Blogoscoped]] |access-date=2008-09-01}}</ref> ગૂગલે ત્યાર બાદ આ કોમિકને ગૂગલ બુક્સ પર ઉપલબ્ધ કરાવ્યું હતું<ref name="chrome-comic">{{Cite web|url=http://www.google.com/googlebooks/chrome/|title=Google Chrome|work=[[Google Book Search]]|date=2008-09-01|access-date=2008-09-02}}</ref> અને વહેલું <span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span> કરવાના ખુલાસા સાથે તેમના સત્તાવાર બ્લોગ પર તેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref name="releasedate"/> ===જાહેર <span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span>=== [[ચિત્ર:File-Chromium-Linux-Alpha.png|thumb|200px|right|લિનક્સ માટે ક્રોમિયમનું પ્રારંભિક વર્ઝન, જેમાં ક્રોમ અને ક્રોમિયમ વચ્ચેનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો છે.]] બ્રાઉઝરને સૌથી પહેલા જાહેરમાં 2 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ (એક્સપી (XP) અને ત્યાર પછીના વર્ઝન માટે જ) માટે 43 ભાષાઓમાં સત્તાવાર રીતે બિટા વર્ઝનમાં <span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span> કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.doeswhat.com/2008/09/02/it-was-when-not-if-google-chrome/ |title=It was when not if... Google Chrome |access-date=2008-09-02 |year=2008 |month=September |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208060704/http://doeswhat.com/2008/09/02/it-was-when-not-if-google-chrome/ |url-status=dead }}</ref> માત્ર માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ માટે જ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં ક્રોમે તરત આશરે 1 ટકા બજાર હિસ્સો મેળવી લીધો હતો.<ref name="releasedate">{{cite web |author=Pichai, Sundar |coauthors=Upson, Linus |date=2008-09-01 |url=http://googleblog.blogspot.com/2008/09/fresh-take-on-browser.html |title=A fresh take on the browser |work=Google Blog |access-date=2008-09-01}}</ref><ref name="cnet">{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-10030025-2.html|title=Google Chrome update: First screenshot, and live-blog alert|date=2008-09-01|access-date=2008-09-02|publisher=[[CNet]]|archive-date=2008-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080903085202/http://news.cnet.com/8301-17939_109-10030025-2.html|url-status=dead}}</ref><ref name="CBC">{{cite web |url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/09/01/google-browser.html |title=Google launches Chrome web browser |date=2008-09-02 |agency=Associated Press |publisher=The Canadian Press |access-date=2008-09-02}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.doeswhat.com/2008/11/22/come-on-google-chrome-for-mac/ |title=Come on Google... Chrome for Mac? |access-date=2008-11-22 |year=2008 |month=November |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203134004/http://www.doeswhat.com/2008/11/22/come-on-google-chrome-for-mac |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતની વૃદ્ધિ બાદ તેનો વપરાશ હિસ્સો ઘટ્યો હતો અને ઓક્ટોબર 2008માં 0.69% સુધી પહોંચ્યો હતો. ત્યાર બાદ તેમાં ફરી વધારો થયો અને ડિસેમ્બર 2008 સુધીમાં ક્રોમનો બજાર હિસ્સો 1%ની સપાટી વટાવી ગયો હતો.<ref>{{cite news |first=Wolfgang |last=Gruener |url=http://www.tgdaily.com/content/view/40575/113/ |title=Google Chrome crosses 1% market share again |publisher=TG Daily |location=Chicago (IL) |date=2009-01-03 |access-date=2009-01-03 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310161357/http://www.tgdaily.com/content/view/40575/113 |url-status=dead }}</ref> જાન્યુઆરી 2009ના પ્રારંભમાં સીનેટ (CNET)એ અહેવાલ આપ્યો હતો કે વર્ષના પ્રથમ છ મહિનામાં ગૂગલ મેક ઓએસ એક્સ (OS X) અને લિનક્સ માટે ક્રોમના વર્ઝન <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જારી કરવાનું</span> આયોજન ધરાવતું હતું.<ref name="ChromeMacDeadline">{{cite news|url=http://news.cnet.com/chrome-gets-mac-deadline-extensions-foundation/|title=Chrome gets Mac deadline, extensions foundation|last=Shankland|first=Stephen|date=2009-01-09|publisher=[[CNET]]|access-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707213150/http://news.cnet.com/chrome-gets-mac-deadline-extensions-foundation/|archive-date=2009-07-07|url-status=dead}}</ref> પ્રથમ સત્તાવાર ક્રોમ મેક ઓએસ એક્સ (OS X) અને લિનક્સ ડેવલપર પ્રિવ્યૂ<ref>{{cite web |url=http://dev.chromium.org/getting-involved/dev-channel |title=Early Access Release Channels}}</ref> 4 જૂન 2009ના રોજ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતાં જેમાં એક બ્લોગ પોસ્ટમાં<ref>{{cite web |url=http://blog.chromium.org/2009/06/danger-mac-and-linux-builds-available.html |title=Danger: Mac and Linux builds available |access-date=2009-06-09}}</ref> જણાવાયું હતું કે તેમાં ઘણા ફિચર્સ ગેરહાજર છે અને સામાન્ય વપરાશના બદલે પ્રારંભિક પ્રતિભાવ મેળવવાના હેતુસર છે. ડિસેમ્બર 2009માં ગૂગલે મેક ઓએસ એક્સ (OS X) અને લિનક્સ માટે ક્રોમના બિટા વર્ઝન <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જારી કર્યા</span> હતા.<ref>{{cite web|url= http://googlechromereleases.blogspot.com/2009/12/beta-update-linux-mac-and-windows.html |title= Beta Update: Linux, Mac, and Windows |author= Mark Larson |publisher= Google |date=2009-12-08 |access-date= 2010-05-13}}</ref><ref name="Extensions beta">{{cite web |url=http://googleblog.blogspot.com/2009/12/google-chrome-for-holidays-mac-linux.html|title=Google Chrome for the holidays: Mac, Linux and extensions in beta}}</ref> 25 મે 2010ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલ ગૂગલ ક્રોમ 5.0 તમામ ત્રણ પ્લેટફોર્મને ટેકો આપવા માટે સૌ પ્રથમ સ્થિર <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જારી થયું</span> હતું.<ref>{{cite web|url= http://chrome.blogspot.com/2010/05/new-chrome-stable-release-welcome-mac.html |title= A new Chrome stable release: Welcome, Mac and Linux! |publisher= Google |author= Brian Rakowski |date= 2010-05-25 |access-date= 2010-05-25}}</ref> 2010માં યુરોપિયન આર્થિક વિસ્તારમાં માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝના વપરાશકર્તાઓને ઓફર કરવામાં આવેલા બાર બ્રાઉઝર્સ પૈકી ક્રોમ એક હતું.<ref>{{cite web|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8537763.stm |title= Microsoft offers browser choices to Europeans |publisher= [[BBC News]] |date= 2010-03-01 |access-date= 2010-05-13}}</ref> === વિકાસ === [[ચિત્ર:Usage share of alternative web browsers (Source StatCounter).svg|right|thumb|320px|સ્ટેટ કાઉન્ટર પ્રમાણે વૈકલ્પિક વેબ બ્રાઉઝર્સ (નોન-આઇઇ (IE))ના યુસેઝની હિસ્સેદારી.]] ક્રોમને ગૂગલ અને થર્ડ પાર્ટીઓ જેમ કે મોઝિલાની નેટસ્કેપ પોર્ટેબલ રનટાઇમ, નેટવર્ક સિક્યુરિટી સર્વિસિસ, એનપીએપીઆઇ (NPAPI), તથા એસક્યુલાઇટ (SQLite) અને મોટી સંખ્યામાં અન્ય ઓપન-સોર્સ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી 25 વિવિધ કોડ લાઇબ્રેરીઓમાંથી ભેગું કરીને બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url= http://catonmat.net/blog/code-reuse-in-google-chrome-browser/ |title= Code reuse in Google Chrome Browser |author= Peteris Krumins |date= 2008-09-05 |access-date= 2010-05-13}}</ref> જાવાસ્ક્રિપ્ટ વર્ચ્યુઅલ મશીનને વિભાજિત કરવા માટે (એડોબી/મોઝિલાના ટેમરિનની જેમ) પૂરતા પ્રમાણમાં મહત્ત્વનો પ્રોજેક્ટ ગણવામાં આવ્યો હતો અને આર્હસ ખાતે લાર્સ બેકના સંકલન હેઠળ [[ડેનમાર્ક]] ખાતે એક અલગ ટીમ દ્વારા તે હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. ગૂગલના જણાવ્યા પ્રમાણે વર્તમાન અમલીકરણ “નાના પ્રોગ્રામ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો જ્યાં સિસ્ટમની કામગીરી અને આંતરપ્રવૃત્તિ એટલી મહત્ત્વપૂર્ણ ન હતી,” પરંતુ “ડીઓએમ (DOM) મેનિપ્યુલેશન્સ અને જાવાસ્ક્રિપ્ટની વાત આવે” ત્યારે [[જી-મેઇલ|જીમેઇલ]] (Gmail) જેવા વેબ એપ્લિકેશન્સ વેબ બ્રાઉઝરનો મહત્તમ ઉપયોગ કરે છે, અને તેથી જાવાસ્ક્રિપ્ટ એન્જિનમાંથી નોંધપાત્ર ફાયદો મેળવી શકે છે જે ઝડપથી કામ કરી શકે છે. એન્ડ્રોઇડ ટીમની સલાહના આધારે ક્રોમમાં વેબ પૃષ્ઠ દર્શાવવા માટે વેબકિટ રેન્ડરિંગ એન્જિનનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="chrome-comic"/> મોટા ભાગના બ્રાઉઝરની જેમ ક્રોમને <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જારી</span> કરતા અગાઉ યુનિટ ટેસ્ટિંગ, "સ્ક્રિપ્ટેડ યુઝર એક્શન્સના ઓટોમેટેડ યુઝર ઇન્ટરફેસ" ટેસ્ટિંગ અને ફઝ ટેસ્ટિંગ તથા વેબકિટના લેઆઉટ પરીક્ષણો (જેમાંથી 99% માં ક્રોમ સફળ રહ્યું હોવાનો દાવો કરાય છે) માટે આંતરિક રીતે ઘનિષ્ઠ પરીક્ષણમાંથી પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગૂગલ ઇન્ડેક્સમાં હજારોની સંખ્યામાં સામાન્ય રીતે એક્સેસ કરવામાં આવતી વેબસાઇટ્સમાં નવા બ્રાઉઝર બિલ્ડનું સ્વયંચાલિત રીતે 20-30 મિનિટની અંદર પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.<ref name="chrome-comic"/> ક્રોમના વિન્ડોઝ વર્ઝનમાં ગિયર્સ સામેલ છે જે વેબ ડેવલપર્સમાં ફિચર્સ ઉમેરે છે જે સામાન્ય રીતે વેબ એપ્લિકેશન્સ (ઓફલાઇન સપોર્ટ સહિત) સાથે સંકળાયેલા હોય છે.<ref name="chrome-comic"/> જોકે, ગૂગલ એચટીએમએલ5 (HTML5)ની તરફેણમાં ગિયર્સને દૂર કરી રહ્યું છે.<ref>{{cite web |url= http://gearsblog.blogspot.com/2010/02/hello-html5.html |title= Hello HTML5 |publisher= Google |author= Ian Fette |date= 2010-02-19 |access-date= 2010-05-24}}</ref> ડિસેમ્બર 2010માં ગૂગલે જાહેરાત કરી હતી કે બિઝનેસ વાતાવરણમાં ક્રોમ લાગુ કરવાનું સરળ કરવા માટે તેઓ એક સત્તાવાર ક્રોમ એમએસઆઇ (MSI) પેકેજ પૂરું પાડશે. સામાન્ય ડાઉનલોડ કરાયેલ ક્રોમ ઇન્સ્ટોલર બ્રાઉઝરને યુઝરની હોમ ડિરેક્ટરીમાં મૂકે છે અને અદૃશ્ય બેકગ્રાઉન્ડ અપડેટ આપે છે, પરંતુ એમએસઆઇ (MSI) પેકેજ સિસ્ટમ સ્તરે ઇન્સ્ટોલેશન કરવા દેશે જેનાથી અપડેટ પ્રક્રિયા પર સિસ્ટમ એડમિનિસ્ટ્રેટરનું નિયંત્રણ રહેશે.<ref name="Paul16Dec10">{{Cite news|url = http://arstechnica.com/microsoft/news/2010/12/google-offering-msi-to-simplify-chrome-enterprise-deployment.ars|title = Google offering MSI to simplify Chrome enterprise deployment|access-date = 16 December 2010|last = Paul|first = Ryan |authorlink = |year = 2010|month = December| work = [[Ars Technica]]}}</ref> અગાઉ તે ગૂગલ પેકનો ઉપયોગ કરીને ક્રોમને ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવે ત્યારે જ શક્ય બનતું હતું. ગૂગલે બિઝનેસ વાતાવરણમાં ક્રોમની વર્તણૂકને વ્યવસ્થિત કરવા માટે ગ્રૂપ પોલિસીસની પણ રચના કરી હતી ઉદાહરણ તરીકે ઓટોમેટિક અપડેટ ગાળા, મુખપૃષ્ઠની રચના કરવી વગેરે.<ref>[http://www.google.com/support/installer/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=146164 એન્ટરપ્રાઇઝ માટે ગૂગલ અપડેટ]</ref> 11 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ ક્રોમ પ્રોડક્ટ મેનેજર માઇક જાઝાયેરીએ જાહેરાત કરી હતી કે ક્રોમ તેના એચટીએમએલ 5 (HTML 5) પ્લેયર માટે એચ.264 (H.264) વિડિયો કોડેકને સપોર્ટ નહીં કરે, તેના માટે ગૂગલ ક્રોમને ક્રોમિયમ પ્રોજેક્ટમાં ઉપલબ્ધ ઓપન કોડેક્સ માટે વધુ ઇનલાઇન કરવાનું કારણ આપવામાં આવ્યું હતું, જેના પર ક્રોમ આધારિત છે.<ref>[http://blog.chromium.org/2011/01/html-video-codec-support-in-chrome.html ક્રોમમાં એચટીએમએલ (HTML) વિડિયો કોડેક સપોર્ટ]</ref> ==== રિલીઝ પૂર્વે ==== ગૂગલ ક્રોમના સ્ટેબલ બિલ્ડ ઉપરાંત ગૂગલ કેટલાક પ્રિ-રિલીઝ વર્ઝન અથવા “અર્લી <span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span> ચેનલ” ઉપલબ્ધ કરાવે છે. તેમને ''ચેનલ્સ'' તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે કારણ કે બ્રાઉઝરને ડાયનેમિક રીતે અપડેટ કરવામાં આવે છે અને વિશિષ્ટ “બિટા” “ડેવ” અને “કેનેરી” ધરાવે છે. ક્રોમ બિટા બિલ્ડનો હેતુ કોઇ પણ દ્વારા પરીક્ષણ કરવાનો છે અને ક્રોમના સ્થિર વર્ઝન કરતા તે થોડું નવું છે. ધ ડેવ અથવા ડેવલપર બિલ્ડનો હેતુ સોફ્ટવેર ટેસ્ટીંગ અથવા પ્રોગ્રામિંગનો અનુભવ ધરાવતા વરરાશકર્તાઓ માટે છે. કેનેરી બિલ્ડ એ પેરન્ટ ક્રોમિયમ પ્રોજેક્ટના તાજેતરના સોફ્ટવેરનું સ્વયંચાલિત રીતે રચાયેલું વર્ઝન છે જે <span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span> અગાઉ ટેસ્ટ કરવામાં આવેલું નથી. પરિણામે ગૂગલ કેનેરી બિલ્ડને યુઝરના ડિફોલ્ટ બ્રાઉઝર તરીકે સેટ કરવાની ક્ષમતાને અટકાવે છે અને ક્રોમના અન્ય વર્ઝન સાથે તેને ઇન્સ્ટોલ કરવા દે છે.{{Citation needed|date=February 2011}} ==== ક્રોમિયમ ==== ક્રોમિયમ એ ગૂગલ ક્રોમનું પેરન્ટ (ઉત્પતિનો) પ્રોજેક્ટ છે, ત્યારે બંનેને અલગ કરે તેવા કેટલાક ચાવીરૂપ તફાવતો છે. ક્રોમના પ્રિ-<span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span> વર્ઝન્સથી વિપરીત ક્રોમિયમને લગભગ દરરોજ અપડેટ કરવામાં આવે છે અને તેમાં માત્ર એક એચટીએમએલ (HTML) બ્રાઉઝર એન્જિન છે જેમાં જાવા, ફ્લેશ કે અન્ય કોઇ એક બીજા પર અસર કરનાર સામગ્રી નથી.{{Citation needed|date=February 2011}} ક્રોમના સંપાદિત બિલ્ડ કરતા ક્રોમિયમમાં ઓછું નિયંત્રણાત્મક એન્ડ યુઝર લાઇસન્સ છે.{{Citation needed|date=February 2011}} ===<span class="goog-gtc-fnr-highlight">રિલીઝ</span>નો ઇતિહાસ=== {| class="wikitable" |- ! રંગ ! અર્થ |- | style="background-color:#fa8072"| લાલ | જૂનું રિલીઝ |- | style="background-color:#A0E75A"| લીલો | વર્તમાન સ્થિર રિલીઝ |- | style="background-color:lightblue"| વાદળી | વર્તમાન બિટા રિલીઝ |- | style="background-color:#D6B4F1"| જાંબલી | વર્તમાન ડેવ રિલીઝ |} {| class="wikitable" |- ! મહત્વના વર્ઝન ! રિલીઝની તારીખ !વેબકિટ વર્ઝન<ref>{{Cite web |url=http://dev.chromium.org/getting-involved/dev-channel/release-notes/ |title=Chromium.org |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203091242/http://dev.chromium.org/getting-involved/dev-channel/release-notes |url-status=dead }}</ref> !વી8 (V8) એન્જિન વર્ઝન<ref>{{cite web |url = http://code.google.com/p/v8/source/browse/trunk/ChangeLog |title = ChangeLog – v8 }}</ref> ! ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ સપોર્ટ ! મહત્વના ફેરફારો |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 0.2.149 | style="white-space:nowrap" width="70px"|2008-09-02 | style="white-space:nowrap" width="60px" rowspan="2"|522 | style="white-space:nowrap" width="65px" rowspan="4"|0.3 | align="center" width="65px" rowspan="8"|વિન્ડોઝ | પ્રથમ રિલીઝ.<ref>[http://googleblog.blogspot.com/2008/09/fresh-take-on-browser.html]</ref> |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 0.3.154 | style="white-space:nowrap"|2008-10-29 | સુધારેલ પ્લગઇન કામગીરી અને વિશ્વસનીયતા. ઇનપુટ ફિલ્ડ્સ માટે સ્પેલ ચેકિંગ. સુધારેલ વેબ પ્રોક્સી કામગીરી અને વિશ્વસનીયતા. ટેબ અને વિન્ડો મેનેજમેન્ટ અપડેટ્સ. |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 0.4.154 | style="white-space:nowrap"|2008-11-24 | 525 | ઇમ્પોર્ટ અને એક્સપોર્ટ સપોર્ટ સાથે બુકમાર્ક મેનેજર. એપ્લિકેશન ઓપ્શન્સમાં પ્રાઇવસી સેક્શનનો ઉમેરો. નવું બ્લોક્ડ પોપ અપ નોટિફિકેશન. સુરક્ષા પગલાં. |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 1.0.154 | style="white-space:nowrap"|2008-12-11 | 528 | પ્રથમ સ્થિર રિલીઝ. |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 2.0.172 | style="white-space:nowrap"|2009-05-24 | 530 | 0.4 | સનસ્પાઇડર બેન્ચમાર્ક પર 35% વધુ ઝડપી જાવાસ્ક્રિપ્ટ. માઉસ વ્હીલ સપોર્ટ. ફુલ-સ્ક્રીન મોડ. ફુલ-પેજ ઝૂમ, ફોર્મ ઓટોફિલ. ટાઇટલ દ્વારા બુકમાર્ક અલગ તારવો. બ્રાઉઝર અને ડેસ્કટોપ એજને ટેબ ડોકિંગ. બેઝિક ગ્રીઝમંકી સપોર્ટ.<ref>[http://googlechromereleases.blogspot.com/2009/05/stable-update-google-chrome-2017228.html ગૂગલ ક્રોમ રિલીઝ: સ્ટેબલ અપડેટ: ગૂગલ ક્રમો 2.0.172.28]</ref> |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 3.0.195 | style="white-space:nowrap"|2009-10-12 | 532 | 1.2 | સુધારેલ કસ્ટમાઇઝેશ માટે નવું ‘ન્યૂ ટેબ’ પૃષ્ઠ. 25% વધુ ઝડપી જાવાસ્ક્રિપ્ટ. એચટીએમએલ5 (HTML5) વિડિયો અને ઓડિયો ટેગ સપોર્ટ. લાઇટવેઇટ થીમિંગ. |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 4.0.249 | style="white-space:nowrap"|2010-01-25 | rowspan="2"|532.5 | rowspan="2"|1.3 | એક્સટેન્શન્સ, બુકમાર્ક સિન્ક્રોનાઇઝેશન, સુધારેલ ડેવલપર ટૂલ્સ, સુધારેલ એચટીએમએલ5 (HTML5) સપોર્ટ, કામગીરીમાં સુધારો. ફુલ એસીઆઇડી3 (ACID3) પાસ, એચટીટીપી (HTTP) બાઇટ રેન્જ સપોર્ટ, સુધારેલ સુરક્ષા અને “એક્સએસએસ (XSS) ઓડિટર” તરીકે ઓળખાતું પ્રયોગાત્મક નવું એન્ટી-રિફ્લેક્ટેડ એક્સએસએસ (XSS) ફિચર.<ref>[http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/01/stable-channel-update_25.html ગૂગલ ક્રોમ રિલીઝ: સ્ટેબલ ચેનલ અપડેટ]</ref> |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 4.1.249 | style="white-space:nowrap"|2010-03-17 | ટ્રાન્સલેટ ઇન્ફોબાર, નવા પ્રાઇવસી ફિચર્સ, નિષ્ક્રિય કરાયેલ એક્સએસએસ (XSS) ઓડિટર.<ref>[http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/03/stable-channel-update.html ગૂગલ ક્રોમ રિલીઝ: સ્ટેબલ ચેનલ અપડેટ] 2010-03-17</ref> |- |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 5.0.375 | style="white-space:nowrap"|2010-05-21 | rowspan="1"|533 | rowspan="1"|2.1 | rowspan="7" align="center"|વિન્ડોઝ<br />મેક<br />લિનક્સ | rowspan="1"|સુધારેલ જાવાસ્ક્રિપ્ટ કામગીરી, બ્રાઉઝર પસંદગીને તાલબદ્ધ કરવી, વધારેલ એચટીએમએલ5 (HTML5) સપોર્ટ (જિયોલોકેશન એપીઆઇ (API), એપ કેચ, વેબ સોકેટ્સ, અને ફાઇલ ડ્રેગ અને ડ્રોપ), સુધારેલ બુકમાર્ક મેનેજર, એડોબી ફ્લેશ પ્લેયર સંકલન.<ref name="Chrome 5">{{cite web|url= http://googleblog.blogspot.com/2010/05/evolving-from-beta-to-stable-with.html |title= Evolving from beta to stable with a faster version of Chrome |publisher= Google |author= Brian Rakowski |date= 2010-05-25 |access-date= 2010-05-25}}</ref><ref>{{cite web |url=http://chrome.blogspot.com/2010/06/adobe-flash-player-support-now-enabled.html |title= Adobe Flash Player support now enabled in Google Chrome’s stable channel |date= 2010-06-30 |access-date= 2010-08-08}}</ref> |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 6.0.472 | style="white-space:nowrap"|2010-09-02 | 534.3 | 2.2 | અપડેટ કરેલ અથવા વધુ સુસંગત યુઆઇ (UI), વધુ સરળ ઓમ્નીબોક્સ, નવા ટેબ પૃષ્ઠ અને મર્જ્ડ મેનુ બટન્સ સાથે. ફોર્મ ઓટોફિલ એક્સટેન્શન્સ અને ઓટોફિલ ડેટાને સહાય કરવા માટે વિસ્તારેલ સિન્ક્રોનાઇઝેશન. વેબએમ (WebM) વિડિયો માટે સપોર્ટ, કામગીરી અને સ્થિરતા માટે સુધારો.<ref>{{cite web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/09/stable-and-beta-channel-updates.html |title=Stable and Beta Channel Updates|publisher=Google Chrome Releases |date=2010-09-02 |access-date=2010-10-24}}</ref> બિલ્ટ ઇન પીડીએફ (PDF) સપોર્ટ (ડિફોલ્ટ દ્વારા નિષ્ક્રિય કરાયેલ).<ref>{{cite web|url=http://blog.chromium.org/2010/06/bringing-improved-pdf-support-to-google.html |title=Bringing improved PDF support to Google Chrome|publisher=Chromium Blog |date=2010-06-17 |access-date=2010-10-24}}</ref> |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 7.0.517 | style="white-space:nowrap"| 2010-10-21 | 534.7 | 2.3.11.22 | પ્રાથમિક રીતે સેંકડો બગ ફિક્સ સાથે સ્ટેબિલાઇઝેશન રિલીઝ. લાગુ કરાયેલ એચટીએમએલ5 (HTML5) પાર્સિંગ એલ્ગોરિધમ, ફાઇલ એપીઆઇ (API), ઇનપુટ ટેગ દ્વારા ડિરેક્ટરી અપલોડ, મેક ઓએસ એક્સ (OS X) વર્ઝનથી મેળવેલ યુઆઇ (UI) ઓટોમેશન માટે એપલસ્ક્રિપ્ટ સપોર્ટ.<ref>{{cite web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/10/bringing-another-chrome-release-to-you.html|title=Bringing another Chrome release to you, right on time|publisher=Google|access-date=2010-10-24}}</ref> એસએસએલ (SSL) સોકેટ માટે સક્રિય લેટ બાઇન્ડિંગઃ ઉચ્ચ પ્રાથમિકતા ધરાવતી એસએસએલ (SSL) વિનંતી હવે પ્રથમ સર્વરને મોકલવામાં આવે છે. કુકીઝના સંચાલન માટે નવા વિકલ્પો. વેબ એપ્લિકેશન્સના ફિચરિંગને સક્રિય બનાવવા માટે અપડેટ કરાયેલ ન્યૂ ટેબ પૃષ્ઠ. |- | style="white-space:nowrap;background-color:#fa8072"| 8.0.552 | style="white-space:nowrap" rowspan="1"|2010-12-02 | rowspan="1"|534.10 | rowspan="1"|2.4.9.19 | rowspan="1"|ક્રોમ વેબ સ્ટોર, બિલ્ટ ઇન પીડીએફ (PDF) વ્યૂઅર જે ક્રોમના સેન્ડબોક્સમાં વધુ સુરક્ષા માટે કામ કરે છે, વેબ એપ્લિકેશન્સને સમાવવા માટે વિસ્તારેલ સિન્ક્રોનાઇઝેશન ટેકો, અને સુધારેલ પ્લગ-ઇન હેન્ડલિંગ.<ref>{{cite web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/12/stable-beta-channel-updates.html|title=Stable, Beta Channel Updates|publisher=Google|access-date=2010-12-03}}</ref> આ રિલીઝથી “અબાઉટઃફ્લેગ્સ”માં વધારો થયો જેથી પ્રયોગાત્મક વિશેષતાઓ જેમ કે ક્રોમ ઇન્સ્ટન્ટ, વિન્ડોઝ પર સાઇડ ટેબ્સ, ટેબ્ડ સેટિંગ્સ, ક્લિક ટુ પ્લે, બેકગ્રાઉન્ડ વેબ એપ્લિકેશન્સ, રિમોટિંગ, જૂનવાણી પ્લગ-ઇન્સને નિષ્ક્રિય કરવા, એક્સએસએસ (XSS) ઓડિટર, ક્લાઉડ પ્રિન્ટ પ્રોક્સી, જીપીયુ (GPU) એક્સિલરેટેડ કમ્પાઉન્ડિંગ, વેબજીએલ (WebGL) સપોર્ટ કેનવાસ એલિમેન્ટ માટે તથા મેક માટે “ટેબ ઓવરવ્યૂ” મોડ (જેમ કે એક્સપોઝ)નો સમાવેશ થયો. |- | style="white-space:nowrap;background-color:#A0E75A"| 9.0.597 | style="white-space:nowrap" rowspan="2"|2011-02-03 | rowspan="2"|534.13 | rowspan="2"|2.5.9.6 | rowspan="2"| ડિફોલ્ટથી સક્ષમ બનાવાયેલ વેબજીએલ (WebGL), વિન્ડોઝ અને ક્રોમ ઇન્સ્ટન્ટ પર એડોબી ફ્લેશ સેન્ડબોક્સિંગ, (ગૂગલ ઇન્સ્ટન્ટની જેમ) વિકલ્પ.<ref>{{cite web|url=http://chrome.blogspot.com/2010/12/safer-plug-ins-faster-search-and-richer.html|title=Safer plug-ins, faster search, and richer graphics|publisher=Google|access-date=2010-12-17}}</ref> વેબપી (WebP) સપોર્ટ. <ref>{{cite web|url=http://code.google.com/speed/webp/|title=WebP Home|publisher=Google|access-date=2011-02-03}}</ref>ન્યુ ફ્લેગ્સઃ પ્રિન્ટ પ્રિવ્યૂ, જીપીયુ (GPU) એક્સિલરેટેડ કમ્પોઝિશનિંગ, જીપીયુ (GPU) એક્સિલરેટેડ કેનવાસ ટુડી (2D), ગૂગલ નેટિક ક્લાયન્ટ, સીઆરએક્સ (CRX) લેસ વેબ એપ્સ, વેબ પૃષ્ઠ પ્રિરેન્ડરિંગ, એક્સપેરિમેન્ટલ એક્સ્ટેન્શન એપીઆઇ (APIs), ડિસેબલ હાઇપરલિંક ઓડિટિંગ. |- | style="white-space:nowrap;background-color:lightblue"| 9.0.597 |- | style="white-space:nowrap;background-color:#D6B4F1"| 10.0.648 | style="white-space:nowrap" rowspan="1"|2011-01-31 | rowspan="1"|534.16 | rowspan="1"| 3.0.12 | rowspan="1"|ડિફોલ્ટ દ્વારા સક્ષમ બનાવાયેલ ગૂગલ ક્લાઉડ પ્રિન્ટ સાઇન-ઇન ઇન્ટરફેસ. જીપીયુ (GPU) પ્રોસેસને સેન્ડબોક્સ (હાલમાં માત્ર આંશિક રીતે લાગુ કરાયે, વાસ્તવમાં વી10 (v10) ફાઇનલનું મોટું લક્ષ્યાંક, તેને વી11 (v11) ફાઇનલ પર પાછળ ધકેલવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2011/01/chrome-dev-release.html|title=Dev Channel Update|publisher=Google|access-date=2011-01-21}}</ref><ref>http://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=48607</ref> ક્રેન્કશાફ્ટના સમાવેશથી વધુ ઝડપી જાવાસ્ક્રિપ્ટ કામગીરી, વી8 (v8) માટે એક સુધારેલ કમ્પાઇલર.<ref>{{cite web|url=http://blog.chromium.org/2010/12/new-crankshaft-for-v8.html|title=A New Crankshaft for V8|publisher=Google|access-date=2010-12-17}}</ref> ઓપ્શન્સ વિન્ડોઝ બદલીને ટેબ રખાયું. |} == વિશેષતાઓ == ગૂગલ ક્રોમ સુરક્ષિત, ઝડપી, સરળ<ref>[http://www.google.com/corporate/tech.html ટેકનોલોજી ઓવરવ્યૂ – ગૂગલ ક્રોમ]</ref> અને સ્થિર રહેવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. અન્ય બ્રાઉઝર્સ અને ક્રોમના સરળ યુઝર ઇન્ટરફેસ વચ્ચે ઘણા તફાવતો છે,<ref name="chrome-comic"/> જે આધુનિક વેબ બ્રાઉઝર્સની સમાન છે.<ref>{{cite web |url= http://www.glosonblog.com/google-chromes-unique-features/ |title= Google Chrome’s Unique Features |author= Gloson |date= 2008-12-04 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2010-04-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100419060202/http://www.glosonblog.com/google-chromes-unique-features/ |url-status= dead }}</ref> ઉદાહરણ તરીકે ક્રોમમાં આરએસએસ (RSS) ફીડ મળતું નથી.<ref>[http://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=84], ક્રોમિયમ ઇશ્યુ ટ્રેકર.</ref> ક્રોમની શક્તિ તેના એપ્લિકેશન્સની કામગીરી અને જાવાસ્ક્રિપ્ટ પ્રોસેસિંગ ઝડપ છે જે બંને એકથી વધુ વેબસાઇટ્સ દ્વારા સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવામાં આવી છે અને તેના સમયના સૌથી ઝડપી બ્રાઉઝર્સ પૈકી એક છે.<ref>{{cite web |url= http://news.cnet.com/8301-1001_3-10030888-92.html |title= Speed test: Google Chrome beats Firefox, IE, Safari – Business Tech |author= Stephen Shankland |publisher= [[CNET News]] |date= 2008-09-02 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2012-05-01 |archive-url= https://www.webcitation.org/67KMHWqXu?url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10030888-92.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://lifehacker.com/5286869/lifehacker-speed-tests-safari-4-chrome-2-and-more |title= Lifehacker Speed Tests: Safari 4, Chrome 2, and More – Browsers |author= Kevin Purdy |publisher= [[Lifehacker]] |date= 2009-06-11 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2021-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210214075258/https://lifehacker.com/lifehacker-speed-tests-safari-4-chrome-2-and-more-5286869 |url-status= dead }}</ref> ક્રોમના વિશિષ્ટ ફિચર્સની જાહેરાત અગાઉ ઘણા બ્રાઉઝર ડેવલપર્સે કરી હતી પરંતુ ગૂગલ તેને લાગુ કરવામાં અને જાહેરમાં રિલીઝ કરવામાં પ્રથમ રહ્યું છે.<ref>[http://www.techstroke.com/12-unique-features-of-chrome-fast-and-powerful-web-browser-from-google.html 12 યુનિક ફીચર્સ ઓફ ગૂગલ ક્રોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107104859/http://www.techstroke.com/12-unique-features-of-chrome-fast-and-powerful-web-browser-from-google.html |date=2010-01-07 }}, ટેકસ્ટ્રોક</ref> ઉદાહરણ તરીકે તેના સૌથી વધુ જાણીતા ગ્રાફિકલ યુઝર ઇન્ટરફેસ (જીયુઆઇ (GUI)) નાવિન્યતા માટે એડ્રેસ બાર અને શોધ બારના વિલય (''ઓમ્નીબોક્સ'' )ની જાહેરાત સૌથી પહેલા મોઝિલાએ 2008માં ફાયરફોક્સના આયોજનબદ્ધ ફિચર તરીકે કરી હતી.<ref>{{cite web |url= http://news.cnet.com/8301-17939_109-9944662-2.html |title= The future of the Firefox address bar |author= Rafe Needleman |publisher= CNET News |date= 2008-05-14 |access-date= 2010-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090807155035/http://news.cnet.com/8301-17939_109-9944662-2.html |archive-date= 2009-08-07 |url-status= dead}}</ref> === એસિડ ટેસ્ટ === [[ચિત્ર:Acid3-Chrome4Dev.PNG|thumb|ગૂગલ ક્રોમ 4.0 પર એસિડ3 (Acid3)ના પરિક્ષણનું પરિણામ.]] ગૂગલ ક્રોમનું પ્રથમ રિલીઝ એસિડ1 અને એસિડ2 પરીક્ષણ પાર કરી ગયું હતું. વર્ઝન 4.0થી શરૂઆત કરીને ક્રોમ એસિડ3 ટેસ્ટના તમામ પાસામાં પસાર થયું હતું.<ref name="chrome 4.0">{{cite web|url= http://googlechromereleases.blogspot.com/2010/01/stable-channel-update_25.html Stable Channel Update |title= Stable Channel Update |publisher= Google |author= Anthony Laforge |date= 2010-01-25 |access-date= 2010-05-25}}</ref> === સુરક્ષા === ક્રોમ સમયાંતરે બે બ્લેકલિસ્ટસ (એક ફિશિંગ માટે અને બીજું માલવેર માટે) માટે અપડેટનું પુનરાવર્તન કરે છે અને વપરાશકર્તા જ્યારે જોખમી સાઇટ પર જવાનો પ્રયાસ કરે ત્યારે ચેતવે છે. આ સર્વિસ “ગૂગલ સેફ બ્રાઉઝિંગ એપીઆઇ (API)” તરીકે ઓળખાતા ફ્રી પબ્લિક એપીઆઇ (API) મારફત અન્યને પણ ઉપલબ્ધ છે. ગૂગલ લિસ્ટેડ સાઇટ્સના માલિકોને જાણ કરે છે જેઓ કદાચ જોખમી સોફ્ટવેરની હાજરી વિશે જાણકારી ધરાવતા હોતા નથી.<ref name="chrome-comic"/> ક્રોમ સામાન્ય રીતે દરેક ટેબને તેની પોતાની પ્રક્રિયામાં બંધ બેસવા માટે ફાળવણી કરશે જેથી “માલવેર પોતાની જાતે ઇન્સ્ટોલ ન થઇ શકે” અને એક ટેબમાં જે થાય તેની અસર બીજા ટેબ પર પડતી રોકી શકાય, જોકે વાસ્તવિક પ્રોસેસ-ફાળવણીનું મોડેલ વધારે જટિલ છે.<ref>{{cite web |url=http://blog.marcchung.com/2008/09/05/chromes-process-model-explained.html |title=chromes-process model explained |first=Marc |last=Chung |date=2008-09-05 |access-date=2008-09-10 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321110910/http://blog.marcchung.com/2008/09/05/chromes-process-model-explained.html |url-status=dead }}</ref> સૌથી ઓછા વિશેષાધિકારના સિદ્ધાંતનું પાલન કરતા દરેક પ્રક્રિયાને તેના અધિકારથી વંચિત કરવામાં આવે છે અને તે ગણતરી કરી શકે છે પરંતુ તે ફાઇલ લખી શકતું નથી કે સંવેદનશીલ વિસ્તારમાંથી રીડ કરી શકતું નથી (જેમ કે દસ્તાવેજો, ડેસ્કટોપ)- તે ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર દ્વારા વિન્ડોઝ વિસ્ટા અને વિન્ડોઝ 7 દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા “પ્રોટેક્ટેડ મોડ”ની સમાન છે. ''સેન્ડબોક્સ ટીમ'' એ “આ વર્તમાન પ્રક્રિયા સરહદને હાથ ધરીને તેને જેલમાં ફેરવી નાખી”<ref>{{cite web|url=http://www.gamesforthebrain.com/google-chrome/26|title=Google Chrome|author=Google|date=2008-09-01|access-date=2008-09-03}}{{Dead link|date=May 2009}}</ref> હોવાનું કહેવાય છે, ઉદાહરણ તરીકે એક ટેબમાં ચાલતા દુર્ભાવનાપૂર્ણ સોફ્ટવેર અન્ય ટેબમાં દાખલ કરવામાં આવેલા ક્રેડિટ કાર્ડના આંકડાનો અંદાજ મેળવી શકતા નથી, માઉસ ઇનપુટ સાથે ઇન્ટરેક્ટ કરી શકતા નથી કે વિન્ડોઝને “સ્ટાર્ટ અપ પર એક્ઝિક્યુટેબલ” માટે જણાવતા નથી અને ટેબ બંધ કરવામાં આવે ત્યારે તે ખતમ થઈ જશે.<ref name="chrome-comic"/> તે એક સરળ કમ્પ્યુટર સુરક્ષા મોડલ લાગુ પાડે છે જેમાં બહુસ્તરીય સુરક્ષાના બે સ્તર છે (''યુઝર'' અને ''સેન્ડબોક્સ'' ) અને ''સેન્ડબોક્સ'' ''યુઝર'' દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ કમ્યુનિકેશન વિનંતીને પ્રતિભાવ આપી શકે છે.<ref name="sec">{{cite web|first=Adam|last=Barth|coauthors=Collin Jackson, Charles Reis, and The Google Chrome Team|title=The Security Architecture of the Chromium Browser |publisher=Stanford Security Laboratory|url=http://crypto.stanford.edu/websec/chromium/chromium-security-architecture.pdf|format=PDF|access-date=2008-09-11}}</ref> સામાન્ય રીતે એડોબી ફ્લેશ પ્લેયર જેવા પ્લગઇન્સને સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ કરવામાં આવતા નથી અને ટેબની જેમ તેમને સેન્ડબોક્સ કરી શકાતા નથી. તેને ઘણી વાર બ્રાઉઝરના પોતાના સુરક્ષા સ્તરે અથવા તેનાથી ઉપર રન કરવા પડે છે. હુમલાનો ખતરો ટાળવા માટે પ્લગઇન્સને અલગ પ્રક્રિયામાં ચલાવવામાં આવે છે જે રેન્ડરર સાથે પ્રત્યાયન કરે છે જે સ્વયં સમર્પિત પ્રતિ-ટેબ પ્રક્રિયામાં “બહુ નીચા વિશેષાધિકાર” પર કામ કરે છે. સૌથી ઓછા વિશેષાધિકારના સિદ્ધાંતનું પાલન કરતી વખતે પ્લગઇન્સને આ સોફ્ટવેર આર્કિટેક્ચરમાં સંચાલન કરવા માટે સુધારવાની જરૂર પડશે.<ref name="chrome-comic"/> ક્રોમ નેટસ્કેપ પ્લગઇન એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામિંગ ઇન્ટરફેસ (એનપીએપીઆઇ (NPAPI))ને ટેકો આપે છે<ref name="chrome-faq-activex">{{Cite web |url=http://www.google.com/chrome/intl/en/webmasters-faq.html#activex |title=ગૂગલ ક્રોમ એફએક્યુ (FAQ) ફોર વેબ ડેવલપર્સ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415072149/http://www.google.com/chrome/intl/en/webmasters-faq.html#activex |url-status=dead }}</ref>, પરંતુ એક્ટિવ એક્સ (ActiveX) નિયંત્રણ સામેલ કરવાને ટેકો આપતા નથી.<ref name="chrome-faq-activex"/> 30 માર્ચ 2010ના રોજ ગૂગલે જાહેરાત કરી હતી કે ક્રોમનું તાજેતરનું ડેવલપમેન્ટ વર્ઝનમાં બ્રાઉઝરના અભિન્ન હિસ્સા તરીકે એડોબી ફ્લેશ ધરાવતું હશે, જેનાથી તેને ડાઉનલોડ કરીને અલગથી ઇન્સ્ટોલ કરવાની જરૂર નહીં રહે. ફ્લેશને ક્રોમના પોતાના અપડેટના ભાગ રૂપે અપ ડેટ કરવામાં આવશે.<ref name="Paul31Mar10">{{cite web|url = http://arstechnica.com/web/news/2010/03/google-bakes-flash-into-chrome-hopes-to-improve-plugin-api.ars|title = Google bakes Flash into Chrome, hopes to improve plug-in API|access-date = 2010-03-14|last = Paul|first = Ryan|authorlink = |year = 2010|month = March}}</ref> જાવા એપલેટ સપોર્ટ ક્રોમમાં જાવા 6 અપડેટ 12 અને તેનાથી ઉપર ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://java.com/en/download/chrome.jsp|title=Java and Google Chrome|publisher=Java.com|date=|access-date=2009-12-11}}</ref> 18 મે, 2010ના રોજ મેક ઓએસ એક્સ (OS X) હેઠળ જાવા માટે સપોર્ટ જાવા અપડેટ રિલીઝ દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=10812|title=Issue 10812 – chromium – No java plugin support yet|publisher= google.com|date=|access-date=2010-05-18}}</ref> ''ઇનકોગ્નિટો મોડ'' નામે એક ખાનગી બ્રાઉઝિંગ ફિચર પૂરું પાડવામાં આવેલ છે જે બ્રાઉઝરને કોઇ ઇતિહાસની માહિતી પૂરી પાડતા કે મુલાકાત લેવાયેલી વેબસાઇટની કૂકીઝ સ્ટોર કરતા અટકાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/support/chrome/bin/answer.py?answer=95464&hl=en |title=Explore Google Chrome Features: Incognito Mode |date=2008-09-02|access-date=2008-09-04}}</ref> નવા વેબ પૃષ્ઠ પર ક્રોમ ચેતવણી આપે છે કે “આ ફિચરથી ઇન્ટરનેટ પર તમારી કાર્યવાહી અદૃશ્ય થતી નથી.” જોકે બ્રાઉઝર યુઝરને આ બાબતની સાવચેતી રાખવા સલાહ આપે છેઃ {{quotation| * Websites that collect or share information about you * [[Internet service provider]]s or employers that track the pages you visit * [[Malicious software]] that [[Keylogger|tracks your keystrokes]] in exchange for free [[smiley]]s * Surveillance by secret agents * People standing behind you }} ઇન્કોગ્નિટો મોડ એપલની સફારી, મોઝિલા ફાયરફોક્સ 3.5, ઓપેરા 10.5 અને ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 8માં રજૂ કરાયેલા ખાનગી બ્રાઉઝિંગ ફિચર્સની સમકક્ષ છે. 12 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ 8.0.552.237 વર્ઝન અગાઉ ક્રોમના વર્ઝન્સ યુએસ-સીઇઆરટી (CERT) દ્વારા આ રીતે ઓળખવામાં આવ્યું હતું, “અનેકવિધ મેમરી ક્ષતિગ્રસ્ત ભેદ્યતા ધરાવતું. આ ભેદ્યતામાં પીડીએફ (PDF) રેન્ડરર હિસ્સામાં કરપ્શનની ભેદ્યતા, વોર્બિસ ડિકોડરમાં બે મેમરી કરપ્શન ભેદ્યતા અને એક વિડિયો ફ્રેમ સાઇઝ એરર સામેલ હતી જેનાથી બેડ મેમરી એક્સેસ થતી હતી... યુઝરને એક ખાસ રચાયેલા એચટીએમએલ (HTML) ડોક્યુમેન્ટ, પીડીએફ (PDF) ફાઇલ અથવા વિડિયો ફાઇલ જોવા માટે જણાવીને હુમલાખોર આ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ ક્રેશ માટે અથવા સંભવિત એક્ઝિક્યુટ આર્બિટ્રરી કોડ માટે કરી શકે છે.” ક્રોમ વર્ઝન 8.0.552.237 આ ખામીઓ દૂર કરીને રિલીઝ કરવામાં આવ્યું ત્યારે આ ભેદ્યતા જાહેર થઇ હતી જેથી યુઝર્સને શક્ય એટલી ઝડપથી વર્ઝનને અપગ્રેડ કરવા માટે સૂચવી શકાય.<ref name="USCERT13Jan11"> {{Cite web|url = http://www.kb.cert.org/vuls/id/258423|title = Vulnerability Note VU#258423 - Google Chrome multiple vulnerabilities|access-date = 19 January 2011|last = [[US-CERT]]|authorlink = |year = 2011|month = January}}</ref> === ઝડપ === ક્રોમ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા જાવાસ્ક્રિપ્ટ વર્ચ્યુઅલ મશીન, વી8 (V8) જાવાસ્ક્રિપ્ટ એન્જિનમાં ''ડાયનેમિક કોડ જનરેશન'' , ''છુપાયેલ ક્લાસ ટ્રાન્ઝિશન્સ'' અને ''પ્રિસાઇઝ ગાર્બેજ કલેક્શન'' જેવા ફિચર્સ છે.<ref name="chrome-comic"/> સપ્ટેમ્બર 2008માં ગૂગલ દ્વારા કરવામાં આવેલા પરીક્ષણોમાં જોવા મળ્યું હતું કે વી8 (V8) ફાયરફોક્સ 3.0 અને વેબકિટ નાઇટલિઝ કરતા લગભગ ત્રણ ગણું વધારે ઝડપી હતું.{{Citation needed|date=April 2010}} કેટલીક વેબસાઇટ્સે સનસ્પાઇડર જાવાસ્ક્રિપ્ટ બેન્ચમાર્ક ટૂલ તથા ગૂગલના પોતાના ગાણિતિક તીવ્ર બેન્ચમાર્ક સહિતના ઉપયોગ કરીને બેન્ચમાર્ક પરીક્ષણ કર્યા હતા, જેમાં રે ટ્રેસિંગ અને અવરોધ ઉકેલનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://code.google.com/apis/v8/run.html|title=V8 Benchmark suite|access-date=2008-09-03|work=Google code}}</ref> તેમણે સર્વાનુમતે જણાવ્યું હતું કે ક્રોમનું જેની સામે પરિક્ષણ થયું હતું તે તમામ સ્પર્ધકો કરતા તેણે વધુ ઝડપી કામ કર્યું હતું જેમાં સફારી (વિન્ડોઝ માટે), ફાયરફોક્સ 3.0, ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 7, ઓપેરા, અને ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 8નો સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web|title=Google Chrome – first benchmarks. Summary: wow.|url=http://community.zdnet.co.uk/blog/0,1000000567,10009139o-2000331777b,00.htm|author=Rupert Goodwins|date=2008-09-02|access-date=2008-09-03|archive-date=2008-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080903125550/http://community.zdnet.co.uk/blog/0%2C1000000567%2C10009139o-2000331777b%2C00.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jrm.cc/articles/717-google-chrome-javascript-benchmarks|title=Google Chrome Javascript Benchmarks|date=2008-09-02|access-date=2008-09-03|archive-date=2008-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906173710/http://jrm.cc/articles/717-google-chrome-javascript-benchmarks|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Google Chrome is insanely fast ... faster than Firefox 3.0|author=Adrian Kingsley-Hughes|date=2008-09-02|access-date=2008-09-03|url=http://blogs.zdnet.com/hardware/?p=2507|archive-date=2008-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904215141/http://blogs.zdnet.com/hardware/?p=2507|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10030888-92.html|access-date=2008-09-03|date=2008-09-02|author=Stephen Shankland|work=CNET Business Tech|title=Speed test: Google Chrome|archive-date=2012-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/67KMHWqXu?url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10030888-92.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://limi.net/articles/google-chrome-benchmarks-and-more |title= Chrome: Benchmarks and more |author= Alexander Limi |date= 2008-09-02 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2010-04-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100424030617/http://limi.net/articles/google-chrome-benchmarks-and-more |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.favbrowser.com/safari-4-vs-firefox-3-vs-google-chrome-vs-opera-10-96-vs-internet-explorer-8-7/ |title= Safari 4 vs. Firefox 3 vs. Google Chrome vs. Opera 10, 9.6 vs. Internet Explorer 8, 7 |author= Vygantas Lipskas |publisher= Favbrowser |date= 2009-03-01 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2010-05-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100501013649/http://www.favbrowser.com/safari-4-vs-firefox-3-vs-google-chrome-vs-opera-10-96-vs-internet-explorer-8-7/ |url-status= dead }}</ref> જોકે તાજેતરમાં જાવાસ્ક્રિપ્ટ કામગીરીના સ્વતંત્ર પરીક્ષણોમાં ક્રોમ ઓપેરાના પ્રેસ્ટો એન્જિનથી સહેજ પાછળ રહી ગયું હતું જેને વર્ઝન 10.5માં અપડેટ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Firefox in the dust: Opera poised to reclaim browser performance lead|url=http://net1news.com/101011-01-firefox-in-the-dust.aspx|author=Scott M. Fulton, III|date=2010-10-11|access-date=2010-11-06|archive-date=2011-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714163918/http://net1news.com/101011-01-firefox-in-the-dust.aspx|url-status=dead}}</ref> 3 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ મોઝિલાએ પ્રતિભાવ આપતા જણાવ્યું કે તેનું પોતાનું ટ્રેસમંકી જાવાસ્ક્રિપ્ટ એન્જિન (તે સમયે બિટામાં) કેટલાક પરીક્ષણોમાં ક્રોમના વી8 (V8) એન્જિન કરતા વધુ ઝડપી હતું. <ref>{{cite web |url= http://news.cnet.com/8301-1001_3-10031278-92.html |title= Firefox counters Google's browser speed test – Business Tech |author= Stephen Shankland |publisher= [[CNET News]] |date= 2008-09-03 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2012-05-01 |archive-url= https://www.webcitation.org/67KMNJo0Z?url=http://news.cnet.com/8301-1001_3-10031278-92.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web|first=Brendan|last=Eich|authorlink=Brendan Eich|url=http://weblogs.mozillazine.org/roadmap/archives/2008/09/tracemonkey_update.html|access-date=2008-09-03|title=TraceMonkey Update|date=2008-09-03|archive-date=2008-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904072046/http://weblogs.mozillazine.org/roadmap/archives/2008/09/tracemonkey_update.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.builderau.com.au/news/soa/Third-Chrome-beta-another-notch-faster/0,339028227,339292979,00.htm?feed=pt_performance |title= Third Chrome beta another notch faster – News |author= Stephen Shankland |publisher= Builder AU |date= 2008-11-03 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2012-09-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120925065647/http://news.cnet.com/third-chrome-beta-another-notch-faster/ |url-status= dead }}</ref> મોઝિલાના જાવાસ્ક્રિપ્ટના આગેવાન જ્હોન રેસિગએ ગૂગલના દાવા અંગે વિવિધ બ્રાઉઝરની કામગીરી વિશે વધુ ટિપ્પણી કરી હતી જેમાં ક્રોમ અન્ય બ્રાઉઝરને “નાના કરી નાખે” છે કહ્યું, પરંતુ ગૂગલનો દાવો વાસ્તવિક પ્રોગ્રામ્સનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે કે નહીં તે વિશે તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ફાયરફોક્સ 3.0 રિકર્ઝન આકરા બેન્ચમાર્ક્સ જેમ કે ગૂગલ પર નબળું પૂરવાર થયું હતું કારણ કે મોઝિલાની ટીમે હજુ રિકર્ઝન ટ્રેસિંગનો અમલ કર્યો ન હતો.<ref>{{cite web|first=John|last=Resig|authorlink=John Resig|url=http://ejohn.org/blog/javascript-performance-rundown/|title=JavaScript Performance Rundown|date=2008-09-03|access-date=2008-06-09}}</ref> ક્રોમ રજૂ થયાના બે સપ્તાહ પછી વેબકિટ ટીમે નવા જાવાસ્ક્રિપ્ટ એન્જિન સ્કવેરલફિશ એક્સ્ટ્રીમની જાહેરાત કરી હતી<ref>{{cite web |url= http://webkit.org/blog/214/introducing-squirrelfish-extreme/ |title= WebKit blog: Introducing SquirrelFish Extreme |author= Maciej Stachowiak |date= 2008-09-18 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2022-04-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220426215949/https://webkit.org/blog/214/introducing-squirrelfish-extreme/ |url-status= dead }}</ref> જેમાં ક્રોમના વી8 (V8) એન્જિન કરતા 36 ટકા વધુ ઝડપી કામગીરી હોવાનું જણાવાયું હતું.<ref>{{cite web|url= http://summerofjsc.blogspot.com/2008/09/squirrelfish-extreme-has-landed.html |title= SquirrelFish Extreme has landed! |author= Cameron Zwarich |date= 2008-09-18 |access-date= 2010-05-13}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.builderau.com.au/news/soa/Step-aside-Chrome-for-Squirrelfish-Extreme/0,339028227,339292128,00.htm?feed=pt_performance |title= Step aside, Chrome, for Squirrelfish Extreme – News |author= Stephen Shankland |publisher= Builder AU |date= 2008-09-22 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2009-10-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091006214858/http://www.builderau.com.au/news/soa/Step-aside-Chrome-for-Squirrelfish-Extreme/0,339028227,339292128,00.htm?feed=pt_performance |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.satine.org/archives/2008/09/19/squirrelfish-extreme-fastest-javascript-engine-yet/ |title= SquirrelFish Extreme: Fastest JavaScript Engine Yet |author= Charles Ying |date= 2008-09-19 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2012-05-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120509132640/http://www.satine.org/archives/2008/09/19/squirrelfish-extreme-fastest-javascript-engine-yet/ |url-status= dead }}</ref> વેબ સાઇટની શોધ ઝડપી કરવા માટે ફાયરફોક્સ<ref name="features">{{cite web|url=http://blogs.computerworld.com/three_hidden_chrome_features_youll_love|title=Three hidden Chrome features you'll love|author=Preston Gralla|date=2008-09-03|access-date=2008-09-16|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923064954/http://blogs.computerworld.com/three_hidden_chrome_features_youll_love|url-status=dead}}</ref> અને સફારી<ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/safari/whats-new.html#performance|title=What's new in Safari 5|author=Apple Inc.|date=2010-06-07|access-date=2010-07-06}}</ref>ની જેમ ક્રોમ ડીએનએસ (DNS) પ્રિફેચિંગનો ઉપયોગ કરે છે. આ ફિચર ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરરમાં એક એક્સ્ટેન્શન તરીકે અને ઓપેરામાં યુઝરસ્ક્રિપ્ટ તરીકે ઉપલબ્ધ છે. ગૂગલની સેવાઓ જેમ કે ગૂગલ શોધ, [[જી-મેઇલ|જીમેઇલ]] (Gmail), ક્રોમ સિન્ક સાથે પ્રત્યાયન કરતી વખતે કે ગૂગલની જાહેરખબરને સેવા આપતી વખતે ક્રોમ એચટીટીપી<ref>{{Cite web |url=http://src.chromium.org/viewvc/chrome/trunk/src/net/spdy/ |title=ક્રોમિયમ એસપીડીવાય (SPDY) ક્લાયન્ટ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન |access-date=2011-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624200900/http://src.chromium.org/viewvc/chrome/trunk/src/net/spdy/ |archive-date=2013-06-24 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chromium.org/spdy/spdy-proxy-examples |title=ક્રોમિયમ એસપીડીવાય (SPDY) પ્રોક્સિ એક્ઝામ્પલ્સ |access-date=2011-05-30 |archive-date=2010-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223230407/http://www.chromium.org/spdy/spdy-proxy-examples |url-status=dead }}</ref> (HTTP)ની જગ્યાએ વધુ ઝડપી એસપીડીવાય (SPDY)નો ઉપયોગ કરે છે. ગૂગલ સ્વીકારે છે કે એસપીડીવાય (SPDY)નો ઉપયોગ ક્રોમ અને ગૂગલના એસએસએલ (SSL) આધારિત સર્વર્સ માટે પ્રત્યાયનમાં સક્ષણ કરવામાં આવેલો છે.<ref>[http://groups.google.com/group/spdy-dev/browse_thread/thread/4c2396ecbc36b1c4 એસપીડીવાય-ડીઇવી (spdy-dev) મેઇલિંગ લિસ્ટઃ એસપીડીવાય (SPDY) ઓન ગૂગલ સર્વર્સ?]</ref> એસપીડીવાય (SPDY) સત્રોને વિશિષ્ટ યુઆરએલ (URL) <code>chrome://net-internals/#events&amp;q=type:SPDY_SESSION%20is:active</code> પર ક્રોમમાં ચકાસી શકાય છે. === સ્થિરતા === ગિયર્સ ટીમે ક્રોમમાં બહુવિધ પ્રક્રિયા આર્કિટેક્ચર લાગુ પાડ્યું હતું<ref>{{cite web|author=Charlie Reisn|date=2008-09-11|title=Multi-process Architecture|url=http://blog.chromium.org/2008/09/multi-process-architecture.html|access-date=2008-09-12 }}</ref> જે ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 8 દ્વારા લાગુ કરાયેલ ''લુઝલી કપલ્ડ ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર (એલસીઆઇઇ (LCIE)'' )ની સમકક્ષ છે.<ref>{{cite web|author=Andy Zeigler|date=2008-03-11|title=IE8 and Loosely-Coupled IE (LCIE)|url=http://blogs.msdn.com/ie/archive/2008/03/11/ie8-and-loosely-coupled-ie-lcie.aspx|access-date=2008-09-12}}</ref> ડિફોલ્ટથી જ દરેક સાઇટ અને પ્લગઇનને એક અલગ પ્રક્રિયા ફાળવાયેલ છે, આ પ્રક્રિયા પ્રોસેસ આઇસોલેશન તરીકે ઓળખાય છે.<ref>{{cite web|author=Chromium Developer Documentation|date=2008-09-03|title=Process Models|url=http://dev.chromium.org/developers/design-documents/process-models|access-date=2008-09-12}}</ref> તેનાથી ટાસ્ક એક બીજામાં હસ્તક્ષેપ કરતા નથી, સુરક્ષા અને સ્થિરતામાં વધારો થાય છે. હુમલાખોર એક એપ્લિકેશનમાં સફળતાપૂર્વક પ્રવેશ કરી શકે તેનાથી બીજામાં પ્રવેશી શકતો નથી<ref>{{cite web|author=Brian Prince|url=http://www.eweek.com/c/a/Security/Google-Chrome-Puts-Security-in-a-Sandbox/|title=Google Chrome Puts Security in a Sandbox|date=2008-12-11|access-date=2010-06-04|archive-date=2023-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401015857/https://www.eweek.com/security/google-chrome-puts-security-in-a-sandbox/|url-status=dead}}</ref> અને એક બનાવમાં પણ નિષ્ફળતાથી ''સેડ ટેબ'' સ્ક્રિન ઓફ ડેથ આવે છે જે બહુ જાણીતી ''સેડ મેક'' ની સમકક્ષ છે, પરંતુ સમગ્ર એપ્લિકેશનની જગ્યાએ માત્ર સિંગલ ટેબ ક્રેશ થાય છે. આ વ્યૂહરચના નિશ્ચિત પર-પ્રોસેસ કોસ્ટ અપ ફ્રન્ટ જેવી છે, પરંતુ એકંદરે ઓછી મેમરી બ્લોટ થાય છે કારણ કે દરેક કિસ્સામાં વિભાજન નિયંત્રિત હોય છે અને તેમાં વધુ મેમરીની ફાળવણીની જરૂર પડતી નથી.<ref>{{cite web|author=Google|date=2008-09-21|title=Google Chrome book|url=http://google.com/googlebooks/chrome/index.html|access-date=2008-09-21}}</ref> સફારી<ref>{{Cite web |url=https://lists.webkit.org/pipermail/webkit-dev/2010-April/012235.html |title=Webkit.org |access-date=2011-05-30 |archive-date=2021-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521185029/https://lists.webkit.org/pipermail/webkit-dev/2010-April/012235.html |url-status=dead }}</ref> અને ફાયરફોક્સ<ref>{{cite web|url= https://developer.mozilla.org/devnews/index.php/2010/04/08/firefox-lorentz-beta-available-for-download-and-testing/ |title= Firefox Lorentz beta available for download and testing |publisher= Mozilla |date= 2010-04-08}}</ref> પણ આગામી વર્ઝનમાં આ આર્કિટેક્ચર અપનાવી રહ્યા છે એટલે કે નજીકના ભવિષ્યમાં સૌથી સામાન્ય બ્રાઉઝર્સ મલ્ટિ-પ્રોસેસ આર્કિટેક્ચરનો ઉપયોગ કરશે. ક્રોમમાં ''ટાસ્ક મેનેજર'' નામે એક પ્રક્રિયા સંચાલન યુટિલિટી છે જેનાથી યુઝર જાણી શકે છે કે કઇ સાઇટ્સ અને પ્લગઇન્સ મહત્તમ મેમરીનો ઉપયોગ કરે છે, મહત્તમ બાઇટ્સ ડાઉનલોડ કરે છે અને સીપીયુ (CPU)નો વધારે પડતો ઉપયોગ કરે છે” તથા તેને નષ્ટ કરવાની ક્ષમતા પૂરી પાડે છે.<ref name="chrome-comic"/> === યુઝર ઇન્ટરફેસ === <!--[[ચિત્ર:Google Chrome - Wikipedia, the free encyclopedia.png|thumb|મેક ઓએસ એક્સ (OS X) ફ્રેમલેસ પર ગૂગલ ક્રોમનો યુઝર ઇન્ટરફેસ.]] --> ડિફોલ્ટથી જ મુખ્ય યુઝર ઇન્ટરફેસમાં બેક, ફોરવર્ડ, રિફ્રેશ/કેન્સલ અને મેનુ બટન્સ છે. ડિફોલ્ટથી હોમ બટન દર્શાવવામાં આવ્યું નથી, પરંતુ પસંદગીના મેનુ મારફત તે ઉમેરી શકાય છે જેનાથી યુઝરને નવા ટેબ પૃષ્ઠ પર અથવા કસ્ટમ મુખપૃષ્ઠ પર લઇ જવાય છે. ટેબ્સ મુખ્યત્વે ક્રોમના યુઝર ઇન્ટરફેસનો હિસ્સો છે અને તેથી તેને કન્ટ્રોલની નીચે રાખવાના બદલે વિન્ડોની ટોચ પર રાખવામાં આવેલ છે. આ નાનકડો ફેરફાર ઘણા વર્તમાન ટેબ્ડ બ્રાઉઝર્સથી અલગ છે જે વિન્ડોઝ પર આધારિત છે અને ટેબ્સ ધરાવે છે. ટેબ્સ (તેમની સ્થિતિ સહિત)ને તાણીને વિન્ડો કન્ટેનરમાં સરળતાથી ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. દરેક ટેબમાં ''ઓમ્નીબોક્સ'' સહિત પોતાના નિયંત્રણો હોય છે.<ref name="chrome-comic"/> ''ઓમ્નીબોક્સ'' એ દરેક ટેબની ઉપર યુઆરએલ (URL) બોક્સ છે જેમાં એડ્રેસ બાર અને શોધ બોક્સની કામગીરીનો સમન્વય થાય છે. જો કોઇ યુઝર અગાઉ શોધ કરાયેલ સાઇટમાંથી યુઆરએલ (URL) દાખલ કરે તો ક્રોમ ''ટેબ'' દબાવવાથી ઓમ્નીબોક્સમાંથી તે સાઇટને ફરી શોધવા દે છે. જ્યારે યુઝર ઓમ્નીબોક્સમાં ટાઇપ કરવાનું શરૂ કરે ત્યારે ક્રોમ અગાઉ મુલાકાત લેવાયેલી સાઇટ્સ (યુઆરએલ (URL) અથવા ઇન-પેજ ટેક્સ્ટના આધારે), લોકપ્રિય વેબસાઇટ્સ (અગાઉ મુલાકાત લેવાયેલી હોય તે જરૂરી નથી-ગૂગલ સજેસ્ટથી સંચાલિત), અને લોકપ્રિય શોધ માટે સૂચનો કરે છે. ગૂગલ સજેસ્ટને બંધ કરી શકાય છે, પરંતુ અગાઉ મુલાકાત લેવાયેલી સાઇટ્સના આધારે કરાતા સૂચન અટકાવી શકાતા નથી. ક્રોમ વારંવાર મુલાકાત લેવાયેલી સાઇટ્સના યુઆરએલ (URL)ને પણ આપોઆપ પૂર્ણ કરશે.<ref name="chrome-comic"/> જો યુઝર ઓમ્નીબોક્સમાં કેટલાક કી વર્ડ ટાઇપ કરીને એન્ટર દબાવશે તો ક્રોમ ડિફોલ્ટ શોધ એન્જિનનો ઉપયોગ કરીને શોધ શરૂ કરશે. ગૂગલ ક્રોમ જ્યારે મહત્તમ કરાયેલ ન હોય ત્યારે ટેબ બાર ટાઇટલ બારની સીધા નીચે રજૂ થાય છે. જ્યારે મહત્તમ કરવામાં આવે ત્યારે ટેબ્સ ટાઇટલ બારની ટોચ પર જમા થાય છે. અન્ય બ્રાઉઝર્સની જેમ તેમાં ફુલ સ્ક્રીન મોડ છે જે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમના ઇન્ટરફેસને તથા બ્રાઉઝર ક્રોમને છુપાવી દે છે. ક્રોમનું એક અલગ પાડતું ફિચર ''ન્યૂ ટેબ પૃષ્ઠ'' છે જે બ્રાઉઝર મુખપૃષ્ઠનું સ્થાન લઇ શકે છે અને નવું ટેબ રચવામાં આવે ત્યારે રજૂ થાય છે. અસલમાં તેમાં નવ સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતી વેબસાઇટ્સની થમ્બનેઇલ્સ જોવા મળતી હતી જેની સાથે વારંવારની શોધ, તાજેતરના બુકમાર્ક્સ, અને તાજેતરમાં બંધ કરાયેલા ટેબ્સ સામેલ હતા, જે ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર અને ગૂગલ ટૂલબાર 6 સાથેના ફાયરફોક્સ અથવા ઓપેરાના સ્પીડ ડાયલની સમાન છે.<ref name="chrome-comic"/> ગૂગલ ક્રોમ 2.0માં ન્યૂ ટેબ પૃષ્ઠ અપડેટ કરવામાં આવ્યું હતું જેથી યુઝર્સ જે થમ્બનેઇલ દૃશ્યમાન થવા દેતા માંગતા ન હોય તેને છુપાવી શકાય.<ref name="chrome.blogspot.com">[http://chrome.blogspot.com/2009/05/speedier-google-chrome-for-all-users.html એ સ્પીડીયર ગૂગલ ક્રોમ ફોર ઓલ યુઝર્સ– ગૂગલ ક્રોમ બ્લોગ]</ref> વર્ઝન 3.0થી શરૂ કરીને ન્યૂ ટેબ પૃષ્ઠને નવું સ્વરૂપ અપાયું છે જેથી આઠ સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાયેલી વેબ સાઇટ્સ રજૂ થાય. થમ્બનેઇલ્સને પુનઃ આયોજિત કરી શકાય, પિન કરી શકાય અને દૂર કરી શકાય છે. વૈકલ્પિક રીતે થમ્બનેઇલ્સની જગ્યાએ ટેક્સ્ટ લિંકની એક યાદી આવી શકે છે. તેમાં “તાજેતરમાં બંધ થયેલા” બારનું પણ ફિચર છે જેમાં તાજેતરમાં બંધ થયેલા ટેબ્સ દર્શાવાય છે અને એક “ટિપ્સ” વિભાગ છે જે બ્રાઉઝરનો ઉપયોગ કરવા માટે સૂચન અને પદ્ધતિ રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|url= http://googleblog.blogspot.com/2009/09/google-chrome-after-year-sporting-new.html |title= Google Chrome after a year: Sporting a new stable release |author= Anthony Laforge |publisher= Google |date= 2009-09-15 |access-date= 2010-05-13}}</ref> ક્રોમમાં એક બુકમાર્ક મેનેજરનો સમાવેશ થાય છે જેને મેનુમાંથી ખોલી શકાય છે. કમાન્ડ લાઇન વિકલ્પ ''--બુકમાર્ક-મેનુ'' માં ઉમેરો કરવાથી ઓમ્નીબોક્સની જમણી બાજુએ બુકમાર્ક્સ બટન ઉમેરાય છે જેનો ઉપયોગ બુકમાર્ક્સ બારની જગ્યાએ થઇ શકે છે.<ref>{{cite web|url= http://lifehacker.com/5350737/add-a-bookmark-button-to-google-chromes-toolbar |title= Add a Bookmark Button to Google Chrome's Toolbar |author= Kevin Purdy |publisher= Lifehacker |date= 2009-09-02 |access-date= 2010-05-13}}</ref> જોકે, લિનક્સ અને મેક પ્લેટફોર્મ્સ પર આ સુવિધા હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.<ref name="Issue21152">{{cite web|url = http://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=21152|title = Issue 21152: Expose UI for bookmark menu on all platforms|access-date = 2009-12-30|last = Google |authorlink = |year = 2009|month = September}}</ref> પોપઅપ વિન્ડોઝ તેઓ જેમાંથી આવ્યા તે ટેબ સાથે સંકળાયેલ છે અને યુઝર જાણી જોઇને તેને બહાર ખેંચી ન જાય ત્યાં સુધી તે ટેબની બહાર નહીં દેખાય.<ref name="chrome-comic"/> ગૂગલ ક્રોમની પસંદગીની વિન્ડોમાં ત્રણ ટેબ્સઃ ''બેઝિક'' , ''પર્સનલ સ્ટફ'' , અને ''અન્ડર ધ હૂડ'' છે. ''બેઝિક'' ટેબમાં મુખપૃષ્ઠ, શોધ એન્જિન અને ડિફોલ્ટ બ્રાઉઝરના વિકલ્પો સામેલ છે. ''પર્સનલ સ્ટફ'' ટેબથી યુઝર સિન્ક્રોનાઇઝેશન, સેવ કરેલા પાસવર્ડ, ફોર્મ ઓટોફિલ, બ્રાઉઝિંગ ડેટા, અને થીમ્સને આયોજિત કરી શકે છે. ''અંડર ધ હૂડ'' ટેબથી નેટવર્કમાં ફેરફાર, પ્રાઇવસી, ડાઉનલોડ અને સુરક્ષા સેટિંગ કરી શકાય છે. ક્રોમમાં સ્ટેટસ બાર નથી, પરંતુ લોડિંગની પ્રવૃત્તિ અને હોવરિંગ-ઓવર માહિતી એક સ્ટેટસ બબલ મારફત દર્શાવે છે જે સંબંધિત પૃષ્ઠના તળિયે ડાબી બાજુએ પોપ-અપ થાય છે, જેમાં ઇમેજ મેપ્સમાં હોવરિંગ ઓવર લિંક્સ સામેલ નથી. વેબ ડેવલપર્સ માટે ક્રોમમાં એક ફાયરબગ જેવું એક એલિમેન્ટ ઇન્સ્પેક્ટર હોય છે.<ref name="features"/> ગૂગલના એપ્રિલ ફુલ્સ ડે જોકના ભાગરૂપે 1 એપ્રિલ 2009ના રોજ ક્રોમનું એક સ્પેશિયલ બિલ્ડ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં એનાગ્લાઇફ થ્રીડી (3D)માં પૃષ્ઠ રજૂ કરવાનું એક વધારાનું ફિચર સામેલ હતું.<ref name="chrome-3d">{{cite web|url=http://www.google.com/intl/en/landing/chrome/cadie/|title=Google Chrome with 3D|date=2009-04-01|publisher=Google|access-date=2009-05-26|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423093646/http://www.google.com/intl/en/landing/chrome/cadie/|url-status=dead}}</ref> === ડેસ્કટોપ શોર્ટકટ્સ અને એપ્લિકેશન્સ === ક્રોમ યુઝરને સ્થાનિક ડેસ્કટોપ શોર્ટકટ્સ રચવા દે છે જેનાથી બ્રાઉઝરમાં વેબ એપ્લિકેશન્સ ખોલી શકાય છે. બ્રાઉઝર આ રીતે ખોલવામાં આવે ત્યારે ટાઇટલ બાર સિવાયનું કોઇ નિયમિત ઇન્ટરફેસ ધરાવતું નથી તેથી “યુઝર જેનો ઉપયોગ કરતા હોય તેમાં કોઇ વિક્ષેપ સર્જાતો નથી.” તેનાથી વેબ એપ્લિકેશન્સ સ્થાનિક સોફ્ટવેરની સમાંતર કામ કરી શકે છે (મોઝિલા પ્રિઝમ અને ફ્લુઇડની જેમ).<ref name="chrome-comic"/> ગૂગલના કહેવા પ્રમાણે આ ફિચરને ક્રોમ વેબ સ્ટોર, એક વન-સ્ટોપ વેબ આધારિત વેબ એપ્લિકેશન્સ ડિરેક્ટરી સાથે વધારવામાં આવશે જે ડિસેમ્બર 2010માં ખુલ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://chrome.google.com/webstore|title=Chrome Web Store|date=2010-05-19|publisher=Google|access-date=2010-05-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blog.chromium.org/2010/05/chrome-web-store.html|title=The Chrome Web Store|author=Erik Lay|date=2010-05-19|publisher=Google|access-date=2010-05-24}}</ref> ==== ક્રોમ વેબ સ્ટોર ==== 7 ડિસેમ્બર, 2010ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલ ક્રોમ વેબ સ્ટોર યુઝરને લોકપ્રિય અને વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા વેબ પૃષ્ઠ અને/અથવા ગેમ્સના એપ્લિકેશન્સ (જેઓ આવશ્યકપણે શોર્ટ કટ્સ હોય છે) ઇન્સ્ટોલ કરવા દે છે. થીમ્સ અને એક્સ્ટેન્શન્સને નવા સ્ટોરમાં ચુસ્તપણે સંકલિત કરવામાં આવેલ છે જેનાથી યુઝર ક્રોમ એક્સ્ટ્રાના સમગ્ર કેટેલોગને શોધ કરી શકે છે.<ref name="Paul09Dec10">{{Cite news|url = http://arstechnica.com/web/news/2010/12/thoughts-on-the-chrome-store-does-the-web-need-an-app-delivery-channel.ars|title = Chrome Web Store: a solution in search of a problem?|access-date = 10 December 2010|last = Paul|first = Ryan|authorlink = |year = 2010|month = December| work = [[Ars Technica]]}}</ref> આ વિચારની તરત ટીકા કરવામાં આવી હતી. આર્સ ટેકનિકાના રાયન પૌલે 9 ડિસેમ્બર 2010ના રોજ જણાવ્યું હતું: “જે રીતે યુઝર ડેસ્કટોપ અને મોબાઇલ વિશ્વમાં એપ્લિકેશન્સનો ઉપયોગ કરે છે તે તેઓ વેબ પર જે કરે છે તેના કરતા મૂળભૂત રીતે અલગ છે, જ્યાં ઘણી વાર પેવોલ્સને સક્રિય કરવામાં આવે છે અને સામગ્રી અને સોફ્ટવેર વચ્ચે પાતળો તફાવત હોય છે. આવી સ્થિતિમાં એપ્લિકેશન સ્ટોર મોડલથી કોઇ અર્થ સરે છે? અમને ખાતરી નથી...ગેમિંગ સિવાય વેબ બ્રાઉઝરમાં એપ્લિકેશન સ્ટોરનો વિચાર-જેમાં ઇન્સ્ટોલેશન બુકમાર્કિંગથી ભાગ્યે જ વિશેષ છે- તે અંતઃપ્રજ્ઞાની વિરૂદ્ધ જણાય છે અને એવી છાપ પેદા થાય છે કે સમગ્ર કવાયત સમસ્યાની શોધના ઉકેલ માટે છે.”<ref name="Paul09Dec10"/> ક્રોમ વેબ સ્ટોર 11 ફેબ્રુઆરી, 2011ના રોજ ગૂગલ ક્રોમ 9.0.597.98ના સ્ટેબલ, નોન-બિટા રિલીઝ સાથે ખુલ્યો હતો.<ref name="Google"> {{Cite web|url = http://chrome.blogspot.com/2011/02/dash-of-speed-3d-and-apps.html|title = A dash of speed, 3D and apps|access-date = 7 February 2011|last = [[Google]]|authorlink = |year = 2011|month = February}}</ref> === એરો પિક ક્ષમતા === ગૂગલે વિન્ડોઝ 7 પર દરેક ટેબ માટે ''એરો પિક'' ક્ષમતા સામેલ કરી છે. તેને ડિફોલ્ટથી ઉમેરવામાં નથી આવ્યું પરંતુ યુઝર તેને સક્ષમ કરી શકે છે<ref>[http://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=8036 ઇશ્યુ 8036: શો થમ્બનેઇલ્સ ફોર ઓપન ટેબ્સ ઓન વિન્ડોઝ 7 સુપરબાર (એરો પીક)]</ref> જેમાં ટેબની ડિસ્પ્લે સાથે થંબનેઇલ ઇમેજ ઉદભવે છે. તેનાથી તેની સમાન કાર્યવાહી રચાશે જેને પહેલેથી આઇઇ8 (IE8), ફાયરફોક્સ અને અન્ય બ્રાઉઝર્સમાં સામેલ કરાયેલ છે. એરો પિક ટેબની બિનકાર્યક્ષમતા અંગે બિટા વપરાશકારો દ્વારા નકારાત્મક પ્રતિભાવના કારણે ગૂગલે તેને ડિફોલ્ટ ફંક્શનમાં સામેલ કર્યું નથી.<ref>[http://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=37957 ઇશ્યુ 37957: ઇન્વેસ્ટિગેટ સોલ્યુશન્સ ફોર એરો પીક ફ્લડિંગ યુઝર્સ વિથ થમ્બનેઇલ્સ]</ref> === એક્સ્ટેન્શન્સ === 9 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ ગૂગલે ક્રોમની ડેવ ચેનલ પર ડિફોલ્ટથી એક્સ્ટેન્શન્સને સક્રિય કર્યા હતા અને પરીક્ષણ માટે કેટલાક સેમ્પલ એક્સ્ટેન્શન્સ પૂરા પાડ્યા હતા.<ref>{{cite web|url= http://blog.chromium.org/2009/09/extensions-status-on-runway-getting.html |title= Extensions Status: On the Runway, Getting Ready for Take-Off |author= Aaron Boodman |publisher= Google |date= 2009-09-09 |access-date= 2010-05-13}}</ref> ડિસેમ્બરમાં ગૂગલ ક્રોમ એક્સ્ટેન્શન ગેલેરી બિટાએ 300થી વધુ એક્સ્ટેન્શન્સ સાથે શરૂઆત કરી હતી.<ref name="Extensions beta"/><ref>{{cite web|url= http://blog.chromium.org/2009/12/extensions-beta-launched-with-over-300.html |title= Extensions beta launched, with over 300 extensions! |author= Erik Kay |publisher= Google |date= 2009-12-08 |access-date= 2010-05-13}}</ref> ગૂગલ ક્રોમ 4.0 ઉપરાંત એક્સ્ટેન્શન ગેલેરીને સત્તાવાર રીતે 25 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી જેમાં 1500થી વધુ એક્સ્ટેન્શન્સ સામેલ હતા.<ref>{{cite web|url= http://chrome.blogspot.com/2010/01/over-1500-new-features-for-google.html |title= Over 1,500 new features for Google Chrome |author= Nick Baum |publisher= Google Chrome Blog |date= 2010-01-25 |access-date= 2010-05-13}}</ref> 4 ફેબ્રુઆરી 2011ના રોજ એક્સ્ટેન્શન ગેલેરીમાં 11,500થી વધુ એક્સ્ટેન્શન રજૂ થતા હતા<ref>{{cite web |url= http://blog.chromium.org/2010/08/security-improvements-and-registration.html |title= Security improvements and registration updates for the Google Chrome Extensions Gallery |date= 2010-08-19}}</ref> જેમાં ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ,<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/mdonfjaemnemdnnpebbcelibeocdmkai?hl=en-જીબી (GB) ઓફિસિયલ ઇનડિપેન્ડન્ટ ક્રોમ એક્સ્ટેન્શ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સીઇઓપી (CEOP)<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/jgmdagpgkaiajnllhiabcamdlggjopnj?hl=en-જીબી (GB) સીઇઓપી (CEOP) ઓફિસિયલ ક્રોમ એક્સ્ટેન્શન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[ટ્રાન્સપોર્ટ ફોર લંડન]],<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/dcbnpmjhmjhpaegikhpjlaemjiilnkgb?hl=en-બીજી (gb) ઓફિસિયલ ટીએફએલ (TfL) ક્રોમ એક્સ્ટેન્શન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ક્રિકઇન્ફો,<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/ijhlikjoigjegofbedmfmlcfkmhabldh ઇએસપીએન (ESPN) ક્રિકઇન્ફો]</ref> વેબ ઓફ ટ્રસ્ટ<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/bhmmomiinigofkjcapegjjndpbikblnp ડબલ્યુઓટી (WOT) – ગૂગલ ક્રોમ એક્સ્ટેન્શન ગેલેરી]</ref> અને ફિફા (FIFA)<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/naenffbbmemiekgcjgelmggkaohdeaab?hl=en-જીબી (gb) ઓફિસિયલ વર્લ્ડ કપ ફિફા (FIFA) ક્રોમ એક્સ્ટેન્શન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ના સત્તાવાર એક્સ્ટેન્શન સામેલ હતા. === થીમ === ગૂગલ ક્રોમ 3.0 સાથે યુઝર બ્રાઉઝરનો દેખાવ બદલવા માટે થીમ્સ ઇન્સ્ટોલ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|url= http://chrome.blogspot.com/2009/10/splash-of-color-to-your-browser-artist.html |title= A splash of color to your browser: Artist Themes for Google Chrome |author= Glen Murphy |publisher= Google Chrome Blog |date= 2009-10-05 |access-date= 2010-05-13}}</ref> ઘણી થર્ડ પાર્ટી થીમ્સ ઓનલાઇન ગેલેરી પર પૂરી પાડવામાં આવી છે<ref>[https://tools.google.com/chrome/intl/en/themes/index.html ગૂગલ ક્રોમ થીમ્સ ગેલેરી]</ref> જેને ક્રોમના વિકલ્પોમાં “ગેટ થીમ્સ” બટન દ્વારા મેળવી શકાય છે.<ref>[http://www.google.com/support/chrome/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=148695 બેઝિક સેટિંગ્સ: ચેન્જ બ્રાઉઝર થીમ] ગૂગલ ક્રોમ હેલ્પ</ref> ક્રોમ એક્સ્ટેન્શન ગેલેરીમાં વધારે થીમ્સ ઉપલબ્ધ છે. === સ્વયંચાલિત વેબ પૃષ્ઠ અનુવાદ === ગૂગલ ક્રોમ 4.1થી શરૂ થઇને [[ગૂગલ અનુવાદ]]નો ઉપયોગ કરીને એક બિલ્ટ-ઇન અનુવાદ બાર નામે એપ્લિકેશન ઉમેરવામાં આવી છે. હાલમાં 52 ભાષાઓમાં અનુવાદ ઉપલબ્ધ છે.<ref>[http://www.google.com/support/chrome/bin/answer.py?hlrm=ru&amp;answer=173424 સપોર્ટ ગૂગલ ક્રોમ – ઓટોમેટિક વેબ પૃષ્ઠ અનુવાદ]</ref> === રિલીઝ ચેનલ અને અપડેટ્સ === 8 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ ગૂગલે ત્રણ વિશિષ્ટ ચેનલો સાથે એક નવી રિલીઝ સિસ્ટમ રજૂ કરી હતીઃ સ્ટેબલ, બિટા અને ડેવલપર પ્રિવ્યૂ (“ડેવ” ચેનલ તરીકે ઓળખાતી). આ ફેરફાર અગાઉ માત્ર બે ચેનલોઃ બિટા અને ડેવલપર પ્રિવ્યૂ હતી. અગાઉની તમામ ડેવલપર ચેનલના વપરાશકર્તાઓને બિટા ચેનલ પર લઇ જવાયા હતા. તેના માટે ગૂગલે એવું કારણ આપ્યું હતું કે ગૂગલ ક્રોમના બિટા ગાળા વખતે વપરાશકર્તાઓને જે ડેવલપર ચેનલ મળતી હતી તેના કરતા ડેવલપર ચેનલ બિલ્ડ્સ ઓછી સ્થિર અને આધુનિક હતી. સ્ટેબલ ચેનલને એક વાર બિટા ચેનલમાં સંપૂર્ણપણે ચકાસી લેવામાં આવે ત્યાર બાદ તેને ફિચર અને ફિક્સ સાથે અપડેટ કરવામાં આવશે અને બિટા ચેનલને લગભગ દર મહિને સ્થિર ચેનલ સાથે અને ડેવલપર ચેનલના સંપૂર્ણ ફિચર્સ સાથે ચકાસવામાં આવશે. ડેવલપર ચેનલમાં વિચારોનું પરીક્ષણ થાય છે (અને કેટલીક વાર નિષ્ફળ જાય છે) અને ઘણી વાર તે અત્યંત અસ્થિર હોઇ શકે છે.<ref>{{cite web |author=Mark Larson |date=2009-01-08|url=http://blog.chromium.org/2009/01/google-chrome-release-channels.html |title=Google Chrome Release Channels |access-date=2009-01-09}}</ref><ref>{{cite web|author=Mark Larson|date=2009-01-08|url=http://googlechromereleases.blogspot.com/2009/01/dev-update-new-webkit-version-new.html|title=Dev update: New WebKit version, new features, and a new Dev channel|access-date=2009-01-09}}</ref> 22 જુલાઇ 2010ના રોજ ગૂગલે જાહેરાત કરી કે તે નવા સ્ટેબલ વર્ઝન રિલીઝ કરવામાં તે ઝડપ વધારશે, તેનાથી રિલીઝનો ગાળો ત્રિમાસિકથી ઘટીને 6 સપ્તાહનો થઇ જશે.<ref>{{cite web|author=Anthony Laforge|date=2010-07-22|url=http://blog.chromium.org/2010/07/release-early-release-often.html|title=Release Early, Release Often|access-date=2010-07-25}}</ref> વધુ ઝડપી રિલીઝ ચક્રના કારણે ચોથી ચેનલ “કેનેરી”ને રિલીઝ કરવામાં આવી હતી. આ નામ કોલસાની ખાણોમાં કેનેરીના ઉપયોગ પરથી લેવાયું છે. તેથી કોઇ ફેરફારથી ક્રોમ કેનેરી “નાશ” પામે તો તેઓ તેને ડેવલપર બિલ્ડમાંથી પરત લાવશે. કેનેરી ક્રોમનું “સૌથી આધુનિક સત્તાવાર વર્ઝન હશે અને અમુક અંશે ક્રોમ ડેવ અને ક્રોમિયમ સ્નેપશોટ બિલ્ડ્સનું મિશ્રણ હશે.” કેનેરી રિલીઝ અન્ય કોઇ પણ ચેનલ સાથે સમાંતર ચાલે છે, તે અન્ય ગૂગલ ક્રોમ ઇન્સ્ટોલેશન સાથે સંકળાયેલ નથી તેથી વિવિધ સિન્ક્રોનાઇઝેશન પ્રોફાઇલ્સ, થીમ્સ અને બ્રાઉઝર પસંદગી ચલાવી શકે છે.<ref>{{cite web|author=Lee Mathews|date=2010-07-23|url=http://www.downloadsquad.com/2010/07/23/google-chrome-canary-run-two-channels-at-once/|title=Google drops Chrome Canary build down the Chrome mineshaft|access-date=2010-07-25|archive-date=2010-07-25|archive-url=https://archive.is/20100725003442/http://www.downloadsquad.com/2010/07/23/google-chrome-canary-run-two-channels-at-once/|url-status=dead}}</ref> તેને ડિફોલ્ટ બ્રાઉઝર તરીકે સેટ કરી શકાય છે. ક્રોમ સ્વયંચાલિત રીતે પોતાને અપ ટુ ડેટ રાખે છે. તેની ડિટેલ પ્લેટફોર્મથી અલગ હોય છે. વિન્ડોઝ પર તે ગૂગલ અપડેટરનો ઉપયોગ કરે છે અને ઓટોઅપડેટને ગ્રૂપ પોલિસી દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે<ref>{{cite web|url=http://google-opensource.blogspot.com/2009/05/google-update-releases-update-controls.html |title= Google Update Releases Update Controls |author= David Dorwin |date= 2009-05-14 |access-date= 2010-05-13}}</ref> અથવા યુઝર એક સ્વતંત્ર વર્ઝન ડાઉનલોડ કરી શકે છે જે ઓટોઅપડેટ થતું ન હોય.<ref>[http://www.google.com/chrome/eula.html?standalone=1 સ્ટેન્ડએલોન ડાઉલોડ પૃષ્ઠ]</ref><ref>{{cite web|url= http://googlesystem.blogspot.com/2009/03/standalone-offline-installer-for-google.html |title= Standalone Offline Installer for Google Chrome |author= Alex Chitu |publisher= Google Operating System |date= 2009-03-01 |access-date= 2010-05-13}}</ref> મેક પર તે ગૂગલ અપડેટ સર્વિસનો ઉપયોગ કરે છે અને ઓટોઅપડેટને મેક ઓએસ એક્સ (OS X) “ડિફોલ્ટ્સ” સિસ્ટમ દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે.<ref>[http://www.google.com/support/installer/bin/answer.py?hl=en&amp;answer=147176&amp;ctx=go ગૂગલ હેલ્પ પૃષ્ઠ "મેનેજિંગ અપડેટ્સ ઇન ગૂગલ સોફ્ટવેર અપડેટ"]</ref> લિનક્સ પર તે સિસ્ટમની સામાન્ય પેકેજ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમને અપડેટ સપ્લાય કરવા દે છે. ગૂગલ આપોઆપ અપડેટ થવાની તૈયારીમાં હોય તેવા નવા વર્ઝનના સંબંધમાં તેના કોર્જેટ અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ કરીને યુઝરના વર્તમાન વર્ઝનમાં બાઇનરી તફાવત પૂરો પાડે છે. આ નાના અપડેટ્સ નાના સુરક્ષા સુધારા માટે વધુ યોગ્ય છે અને ગૂગલ વધુ ઝડપથી ક્રોમના નવા વર્ઝન યુઝર્સને પહોંચાડી શકે છે, જેનાથી નવી શોધાયેલ સુરક્ષા ખામી સામે જોખમની શક્યતા ઘટી જાય છે.<ref>{{cite web|url= http://blog.chromium.org/2009/07/smaller-is-faster-and-safer-too.html |title= Chromium Blog: Smaller is Faster (and Safer Too) |author= Stephen Adams |date= 2009-07-15 |access-date= 2010-05-13}}</ref> === વપરાશ પર નજર === ક્રોમ તેના ઉપયોગ વિશે ગૂગલને વૈકલ્પિક અને બિન-વૈકલ્પિક યુઝર ટ્રેકિંગ પદ્ધતિ દ્વારા માહિતી મોકલે છે.<ref>[http://blog.chromium.org/2008/10/google-chrome-chromium-and-google.html કમ્યુનિકેશન્સ બિટવીન ક્રોમિયમ/ગૂગલ ક્રોમ એન્ડ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ]</ref> {| class="wikitable" border="1" width="64%" |+ ટ્રેકિંગની પદ્ધતિ ! પદ્ધતિ<ref name="iron">{{cite web|url=http://www.srware.net/en/software_srware_iron.php|title=SRWare Iron webpage|access-date=2008-10-12}}</ref> ! મોકલાયેલી માહિતી ! ક્યારે ! વૈકલ્પિક? |- | valign="top"| '''ઇન્સ્ટોલેશન''' | ઇન્સ્ટોલરમાં અનિયમિત રીતે પેદા થતા ટોકનનો સમાવેશ. ગૂગલ ક્રોમની સફળતાના દરનું માપ લેવા માટે ઉપયોગી.<ref name="privacy"/> | ઇન્સ્ટોલેશન પર | {{no}} |- | valign="top"| '''આરએલઝેડ (RLZ) આઇડેન્ટીફાયર''' <ref>{{cite web|url=http://foliovision.com/2008/12/09/adwords-ppc-organic-rlz/|title=&rlz= in Google referrer: Organic traffic or AdWords?|access-date=2009-02-27}}</ref> | ગૂગલના કહેવા પ્રમાણે એનકોડ કરાયેલ સ્ટ્રીંગમાં ક્રોમ કઇ રીતે ડાઉનલોડ કરાયું હતું અને તેના ઇન્સ્ટોલેશનના સપ્તાહ વિશે ઓળખી ન શકાય તેવી માહિતી રહેલી છે, અને તેનો ઉપયોગ પ્રમોશનલ અભિયાનની આકારણી માટે થાય છે. <ref name="privacy"/> આ સ્ટ્રીંગને ઉકેલવા માટે ગૂગલ સોર્સ કોડ પૂરા પાડે છે.<ref>{{cite web | url=http://google-opensource.blogspot.com/2010/06/google-chromes-rlz-library-is-now-open.html | title=In The Open, For RLZ | date=2010-06-02 | access-date = 2010-06-03}}</ref> | * ગૂગલ શોધ ક્વેરી પર * પ્રથમ લોન્ચ અને એડ્રેસ બારના પ્રથમ ઉપયોગ પર.<ref name="privacy"/> | {{partial|Partial<ref group="note">Browser must be downloaded directly from the [http://www.google.com/chrome Google Chrome website] to opt-out of the RLZ Identifier.</ref>}}<ref name="privacy">[http://www.google.com/intl/en/landing/chrome/google-chrome-privacy-whitepaper.pdf ગૂગલ ક્રોમ પ્રાઇવસી વ્હાઇટપેપર]</ref> |- | valign="top"| '''ક્લાયન્ટ આઇડી (ID)''' <ref name="blogoscoped">{{cite web|url=http://blogoscoped.com/archive/2008-09-09-n68.html|title=Google Reacts to Some Chrome Privacy Concerns|access-date=2008-09-24}}</ref> | યુસેઝ મેટ્રિક્સ અને ક્રેશના લોગ સાથેના યુનિક આઇડેન્ટિફાયર. | {{unk}} | {{yes}}<ref name="stat-settings">કન્ટ્રોલ્ડ બાય ધ સેટિંગ "સેન્ડ યુસેઝ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ એરર રિપોર્ટ્સ". ડિફોલ્ટ ઓફ.</ref> |- | valign="top"| '''સૂચન''' <ref name="blogoscoped"/> | એડ્રેસ બારમાં ટાઇપ કરવામાં આવેલું લખાણ | ટાઇપિંગ વખતે | {{yes}} |- | valign="top"| '''પેજ નોટ ફાઉન્ડ''' | એડ્રેસ બાર પર ટાઇપ કરવામાં આવતું લખાણ | “સર્વર નોટ ફાઉન્ડ” પ્રતિભાવ મેળવ્યા બાદ | {{yes}} |- | valign="top"| '''બગ ટ્રેકર''' | ક્રેશ અને ફેલ્યર વિશેની માહિતી | {{unk}} | {{yes}}<ref name="stat-settings"/> |} કેટલીક ટ્રેકિંગ પદ્ધતિને વૈકલ્પિક રીતે ઇન્સ્ટોલેશન ઇન્ટરફેસ{{Citation needed|date=March 2009}} દ્વારા અને બ્રાઉઝરના ઓપ્શન્સ ડાયલોગ દ્વારા સક્રિય અને નિષ્ક્રિય કરી શકાય છે.<ref name="blogoscoped"/> બિનસત્તાવાર બિલ્ડ્સ જેમ કે એસઆરવેર (SRWare) આયર્ન અને ક્રોમપ્લસ દ્વારા બ્રાઉઝરમાંથી આ ફિચર્સને સદંતર દૂર કરવામાં આવે છે.<ref name="iron"/> આરએલઝેડ (RLZ) ક્રોમિયમ બ્રાઉઝરમાં પણ સામેલ કરવામાં આવેલ નથી.<ref name="ChromiumBlog20Jun10">{{cite web|url = http://blog.chromium.org/2010/06/in-open-for-rlz.html|title = In The Open, For RLZ|access-date = 20 June 2010|last = Google|authorlink = |year = 2010|month = June}}</ref> માર્ચ 2010માં ગૂગલે ઇન્સ્ટોલેશનના આંકડા એકત્ર કરવા માટે નવી પદ્ધતિ વિકસાવી હતીઃ ક્રોમમાં સામેલ કરવામાં આવેલ વિશિષ્ટ આઇડી (ID) ટોકનનો ઉપયોગ હવે પ્રથમ કનેક્શન માટે થાય છે જે ગૂગલ અપડેટ તેના સર્વર પર કરે છે. સર્વરમાંથી આવતા અવાજના પગલે આ એકમાત્ર બિનવૈકલ્પિક યુઝર ટ્રેકિંગ રચનાને દૂર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2010/03/16/google_chrome_unique_identifier_change/ |title=Google Chrome Unique Identifier Change |date=2010-03-16 |access-date=2010-03-24}}</ref> === અબાઉટ અને ક્રોમ યુઆરએલ્સ (URLs) === ક્રોમમાં વિશિષ્ટ યુઆરએલ્સ (URLs) છે જે ડિસ્ક પર વેબસાઇટ્સ કે ફાઇલના બદલે એપ્લિકેશન આધારિત પૃષ્ઠ લોડ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://src.chromium.org/svn/trunk/src/chrome/common/url_constants.cc|title=Chromium url_constants.cc|access-date=2010-09-01|archive-date=2011-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60ukemrVF?url=http://src.chromium.org/svn/trunk/src/chrome/common/url_constants.cc|url-status=dead}}</ref> * અબાઉટઃઅબાઉટ – અબાઉટ પેજીસની યાદી. * અબાઉટ:અપાચે-ઇન્ટર્નલ્સ– એચટીએમએલ 5 (HTML 5) એપ્લિકેશન કેચ ડાયગ્નોસ્ટિક્સ. * અબાઉટ:બ્લેન્ક– કોરું એચટીએમએલ (HTML) ડોક્યુમેન્ટ દર્શાવે છે. * અબાઉટ:કેચ– ગૂગલ ક્રોમ દ્વારા કેચ કરવામાં આવેલા તમામ વેબ પૃષ્ઠોની યાદી. * અબાઉટ:કોન્ફ્લીક્ટ્સ– મુખ્ય પ્રોસેસમાં લોડ કરવામાં આવેલા મોડ્યુલ્સ અને ત્યાર પછીના સમયે રજિસ્ટર થયેલા મોડ્યુલ્સ. * અબાઉટ:ક્રેશ – સક્રિય ટેબને ક્રેશ કરવું. * અબાઉટ:ક્રેડિટ્સ – ક્રોમને બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલ તમામ સોફ્ટવેર્સ માટે ક્રેડિટ્સ, લાઇસન્સીસ અને લિંક્સ. * અબાઉટ:ડીએનએસ (dns) – એન્જિન ડાયગ્નોસ્ટિક્સને પ્રિફેચ કરતા ડીએનએસ (DNS) * અબાઉટ:જીપીયુ (gpu) – જીપીયુ (GPU) એક્સિલરેશન ડિબગિંગમાં સહાય માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ગ્રાફિક્સ કાર્ડ માહિતી * અબાઉટ:હિસ્ટોગ્રામ્સ– વિગતવાર તકનીકી મેટ્રિક્સ. * અબાઉટ:ઇન્ડ્યુસબ્રાઉઝરક્રેશફોરરિયલ્ઝ– ગૂગલ ક્રોમ બ્રાઉઝરને ક્રેશ કરે છે. * અબાઉટ:મેમરી– ઉપયોગમાં લેવાયેલ મેમરી. * અબાઉટ:નેટ-ઇન્ટર્નલ્સ– નેટવર્ક ડાયગ્નોસ્ટિક્સ. * અબાઉટ:ફ્લેગ્સ– પ્રયોગાત્મક બ્રાઉઝર ફિચર્સ.<ref name="AboutFlags19Oct10">{{Cite news|url = http://lifehacker.com/5667846/chromes-aboutlabs-renamed-to-aboutflags-adds-a-warning|title = Chrome's About:Labs Renamed to About:Flags, Adds a Warning|access-date = 19 October 2010|last = Pash|first = Adam|authorlink = |year = 2010|month = October|work = LifeHacker|archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20181202070544/https://lifehacker.com/5667846/chromes-aboutlabs-renamed-to-aboutflags-adds-a-warning|url-status = dead}}</ref> * અબાઉટ:પ્લગઇન્સ– ઇન્સ્ટોલ કરાયેલ પ્લગઇન્સની યાદી (એક્સ્ટેન્શન નહીં), ડાયગ્નોસ્ટિક્સ માટે નિષ્ક્રિય ટેકો. * અબાઉટ:શોર્ટહેન્ગ– ટેબના પ્રોસેસને હેન્ગ કરે છે, જેનાથી તે બિનપ્રતિભાવદાયક બને છે. * અબાઉટ:સિન્ક– સિન્ક્રોનાઇઝેશન એન્જિન ડાયગ્નોસ્ટિક્સ. * અબાઉટ:ટીસીમોલોક (tcmalloc) – છેલ્લે લોડ થયેલા પૃષ્ઠના આંકડા. * અબાઉટ:ટર્મ્સ – સેવાની શરતો. * અબાઉટ:વર્ઝન, અબાઉટ: – ક્રોમનું વર્ઝન, વેબકિટ, વી8 (V8), અને લોન્ચ માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલ કમાન્ડ લાઇન વિકલ્પ. * ક્રોમ://બુકમાર્ક્સ–{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} બુકમાર્ક મેનેજર. * ક્રોમ://ડાઉનલોડ્સ{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – ડાઉનલોડ મેનેજર. * ક્રોમ://એક્સ્ટેન્શન્સ–{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} એક્સ્ટેન્શન મેનેજર. * ક્રોમ://ઇતિહાસ–{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} પૃષ્ઠ ઇતિહાસ. * ક્રોમ://ન્યુટેબ–{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} નવું ટેબ પૃષ્ઠ. * ક્રોમ://પ્રિન્ટ–{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} પ્રિન્ટ પ્રિવ્યૂ. * ક્રોમ://સેટિંગ્સ–{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સેટિંગ મેનેજર. * ક્રોમ://વ્યૂ-એચટીટીપી-કેચ{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – કેચ્ડ એચટીટીપી (HTTP) ઓબ્જેક્ટ્સ. * વ્યૂ-કેચ:યુઆરએલ (url) – તમને અંડર-ધી-હૂડ કેચની માહિતી રજૂ કરે છે. * વ્યૂ-સોર્સઃયુઆરએલ (url) – નિશ્ચિત યુઆરએલ (URL)ના સોર્સ કોડ રજૂ કરે છે. === અબાઉટ:ફ્લેગ્સ === અસલમાં અબાઉટ:લેબ્સ તરીકે ઓળખાયેલું, "અબાઉટ:ફ્લેગ્સ" ગૂગલ ક્રોમ બિલ્ડ્સનું એક સ્થળ છે જેમાં પ્રયોગાત્મક ફિચર્સ રહેલા છે. ડેવલપર બિલ્ડ્સમાં રહેલા ફિચર્સમાં સામેલ છેઃ * સાઇડ ટેબ્સ: ટેબસ્ટ્રીપના કન્ટેક્સ્ટ મેનુમાં "યુઝ સાઇડ ટેબ્સ" એન્ટ્રી ઉમેરે છે. ઉપરના ટેબ્સ (ડિફોલ્ટ) અને બાજુના ટેબ્સ વચ્ચે ટૂગલ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરો. વાઇડસ્ક્રીન મોનિટર્સ માટે ઉપયોગી * રિમોટિંગઃ રિમોટિંગ હોસ્ટ સપોર્ટને સક્ષમ બનાવવું. (હાલમાં બિનકાર્યરત) * જૂનવાણી પ્લગ-ઇન્સને નિષ્ક્રિય કરવાઃ સુરક્ષાની જાણીતી નબળાઇ ધરાવતા પ્લગ-ઇન્સને સ્વયંચાલિત રીતે નિષ્ક્રિય કરે છે અને તેમની વચ્ચે અપડેટ લિંક્સ ઓફર કરે છે. * એક્સએસએસ (XSS) ઓડિટરઃ વેબકિટ્સના એક્સએસએસ (XSS) ઓડિટર (ક્રોસ-સાઇટ સ્ક્રિપ્ટિંગ રક્ષણ)ને સક્ષમ બનાવે છે. આ ફિચરનો હેતુ તમને કેટલીક જોખમી વેબ સાઇટ્સના આક્રમણમાંથી બચાવવાનો છે. તેનાથી તમારી સુરક્ષામાં વધારો થાય છે, પરંતુ તમામ વેબસાઇટ માટે કદાચ સુસંગત નથી. * થર્ડ પાર્ટી મોડ્યુલ્સ સાથે જાણીતા સંઘર્ષની ચકાસણીઃ એક બેકગ્રાઉન્ડ ચેકને સક્રિય કરે છે જે કોઇ સોફ્ટવેર અસંગતતા જાણવા મળે ત્યારે તમને ચેતવે છે. (જેમ કે બ્રાઉઝરને ક્રેશ કરતા થર્ડ પાર્ટી મોડ્યુલ્સ). * સીઆરએક્સ- (CRX) રહિત વેબ એપ્સઃ ક્રોમ એપ્સ. ઇન્સ્ટોલ કરવામાં સપોર્ટને સક્રિય કરે છે જે મેનિફેસ્ટ અને આઇકોન્સને એક સીઆરએક્સ (crx) ફાઇલમાં સમાવવાના બદલે વેબ પૃષ્ઠ પર એક મેનિફેસ્ટ ફાઇલનો ઉપયોગ કરીને લાગુ કરવામાં આવે છે. * જીપીયુ (GPU) એક્સિલરેટેડ કેનવાસ ટુડી (2D)- ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસર યુનિટ (GPU) હાર્ડવેરનો ઉપયોગ કરીને ટુડી (2D) કન્ટેક્સ્ટ સાથેના કેનવાસ ટેગ્સની વધુ ઉચ્ચ કામગીરી સક્રિય બનાવે છે. * પ્રિન્ટ પ્રિવ્યૂઃ પ્રિન્ટ કામગીરીના એક ઇન-ટેબ પ્રિવ્યૂને સક્રિય કરે છે. (હાલમાં બિન-કાર્યરત) * નેટિવ ક્લાયન્ટઃ નેટિવ ક્લાયન્ટ માટે સપોર્ટ સક્રિય કરે છે. * વેબ પૃષ્ઠ પ્રિરેન્ડરિંગઃ વધુ ઝડપી બ્રાઉઝિંગ અનુભવ માટે બેકગ્રાઉન્ડમાં પૂર્ણ વેબપૃષ્ઠોને ધારણા આધારિત પ્રિરેન્ડર કરે છે. * પ્રયોગાત્મક એક્સ્ટેન્શન એપીઆઇ (APIs) પ્રયોગાત્મક એક્સ્ટેન્શન એપીઆઇ (APIs)ને સક્રિય બનાવે છે. એ બાબતની નોંધ લો કે એક્સ્ટેન્શન ગેલેરી તમને પ્રયોગાત્મક એપીઆઇ (APIs)નો ઉપયોગ કરતા એક્સ્ટેન્શન અપલોડ કરવા દેતું નથી. * ક્લિક-ટુ-પ્લેઃ તેને ચલાવવા માટે બ્લોક્ડ પ્લગ-ઇન પર ક્લિક કરો. * હાઇપરલિંક ઓડિટિંગને નિષ્ક્રિય કરોઃ હાઇપરલિંક ઓડિટિંગ પિંગ્સ મોકલવાનું નિષ્ક્રિય કરે છે. * પ્રયોગાત્મક સ્થળ ફિચર્સઃ પ્રયોગાત્મક એક્સ્ટેન્શન્સને જિયોલોકેશન ફિચર્સ પર સક્ષમ બનાવે છે. ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ લોકેશન એપીઆઇ (APIs)નો સમાવેશ કરે છે અને વધારાના લોકલ નેટવર્ક ડેટા કન્ફિગરેશન ડેટાને ગૂગલ લોકેશન સર્વિસ પર મોકલે છે જેનાથી વધુ ચોક્કસ પોઝિશનિંગ રચાય છે. * ઇન્સ્ટન્ટ ટાઇપઃ તાકીદની વર્તણૂકને આયોજિત કરે છે. == આવકાર == {{See|Usage share of web browsers|Browser wars}} [[ચિત્ર:Wikimedia browser share pie chart.png|300px|right|ફ્રેમરહીત]] [[ચિત્ર:Usage share of web browsers (Source StatCounter).svg|right|thumb|300px|ઓક્ટોબર 2010માં સ્ટેટ કાઉન્ટર વેબ બ્રાઉઝર્સમાં ક્રોમનો યુસેઝ હિસ્સો 11.92% છે.]] 2008માં ''ધ ડેઇલી ટેલિગ્રાફ'''ના મેથ્યુઝ મૂરે પ્રારંભિક સમીક્ષા પરથી ચૂકાદો આપ્યો હતોઃ “ગૂગલ ક્રોમ આકર્ષક, ઝડપી છે અને કેટલાક નવા ફિચર્સ ધરાવે છે, પરંતુ તેના માઇક્રોસોફ્ટ હરીફ માટે જોખમી બની શકે તેમ નથી.”''' '' <ref>{{cite news |first=Matthew |last=Moore |title=Google Chrome browser: Review of reviews |url=http://www.telegraph.co.uk/connected/main.jhtml?xml=/connected/2008/09/03/dlchrome103.xml |access-date=2008-09-04 |date=2008-09-02 |work=Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080904022243/http://www.telegraph.co.uk/connected/main.jhtml?xml=%2Fconnected%2F2008%2F09%2F03%2Fdlchrome103.xml |url-status=dead }}</ref> પ્રારંભમાં માઇક્રોસોફ્ટે કથિત રીતે “ક્રોમના જોખમને ઓછું મહત્ત્વ આપ્યું હતું” અને “આગાહી કરી હતી કે મોટા ભાગના લોકો ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર 8 પસંદ કરશે.” ઓપેરા સોફ્ટવેરએ જણાવ્યું હતું કે, “ક્રોમ વિશ્વમાં સૌથી મોટા એપ્લિકેશન પ્લેટફોર્મ તરીકે વેબને મજબુત બનાવશે.”<ref>{{Cite document |url=http://www.ibtimes.co.in/articles/20080903/google-microsoft-chrome-internet-exploer-web-firefox_all.htm |title=Google polishes product line with Chrome browser |first=Michael |last=Liedtke |date=2008-09-03 |publisher=Associated Press |postscript=<!--None--> }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પરંતુ 25 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ ''બિઝનેસવીક'' એ જણાવ્યું હતું કે “વર્ષો પછી પ્રથમ વાર વેબ પરથી સામગ્રી મેળવવા માટેના સર્વત્ર જોવા મળતા પ્રોગ્રામ બ્રાઉઝર્સમાં ઉર્જા અને સ્રોત ફાળવવામાં આવી રહ્યા છે. આ ટ્રેન્ડ –ગ્રાહકો માટે ફાયદો- નો યશ બે પક્ષના ફાળે જાય છે. પ્રથમ છે ગૂગલ જેની ક્રોમ બ્રાઉઝરની મોટી યોજનાઓના કારણે માઇક્રોસોફ્ટ તેની હરીફ નિષ્ક્રિયતામાંથી હચમચી ગયું છે અને સોફ્ટવેર અગ્રણીએ તેના પોતાના બ્રાઉઝર ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર પર નવેસરથી ધ્યાન આપવાની ફરજ પડી છે. છેલ્લા બ્રાઉઝર યુદ્ધમાં નેટસ્કેપને પછાડીને માઇક્રોસોફ્ટના વિજય બાદ તેણે આઇઇ (IE)ની ક્ષમતા વધારવાના પ્રયાસ અટકાવી દીધા હતા. હવે તે ફરી સક્રિય છે.”<ref>{{Cite document |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/10_10/b4169074693523.htm |title=Browser Wars: The Sequel |first=Rich |last=Jaroslovsky |publisher=BusinessWeek |date=2010-02-25 |postscript=<!--None-->}}</ref> મોઝિલાએ જણાવ્યું હતું કે વેબ બ્રાઉઝર માર્કેટમાં ક્રોમનો પ્રવેશ કોઇ “વાસ્તવિક આશ્ચર્ય નથી.” “ક્રોમનો ઉદ્દેશ ફાયરફોક્સ સાથે સ્પર્ધા કરવાનો નથી” અને વધુમાં કહ્યું હતું કે તેનાથી મોઝિલા સાથે ગૂગલના આવકના સંબંધ પર અસર નહીં થાય.<ref>{{cite web |url= http://john.jubjubs.net/2008/09/01/thoughts-on-chrome-more/ |title= Thoughts on Chrome & More |publisher= John's Blog |date= 2008-09-01 |access-date= 2010-05-13 |archive-date= 2020-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201226011744/http://john.jubjubs.net/2008/09/01/thoughts-on-chrome-more/ |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite document |url=http://www.pcpro.co.uk/news/222147/mozilla-google-is-not-trying-to-kill-us.html |title=Mozilla: Google's not trying to kill us |first=Barry |last=Collins |date=2008-09-02 |publisher=PC Pro |postscript=<!--None--> |access-date=2011-05-30 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210111805/http://www.pcpro.co.uk/news/222147/mozilla-google-is-not-trying-to-kill-us.html |url-status=dead }}</ref> {{quote|Chrome's design bridges the gap between desktop and so-called "[[cloud computing]]." At the touch of a button, Chrome lets you make a desktop, [[Start menu]], or [[Quick Launch]] shortcut to any Web page or [[Web application]], blurring the line between what's online and what's inside your PC. For example, I created a desktop shortcut for [[Google Maps]]. When you create a shortcut for a Web application, Chrome strips away all of the [[toolbar]]s and tabs from the window, leaving you with something that feels much more like a [[desktop application]] than like a Web application or page.|[[PC World (magazine)|PC World]]<ref>{{cite web |url=http://www.pcworld.com/article/150579/google_chrome_web_browser.html |title=Google Chrome Web Browser |first=Nick |last=Mediati |date=2008-09-03 |access-date=2008-09-07 |publisher=[[PC World (magazine)|PC World]] |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080904061407/http://www.pcworld.com/article/150579/google_chrome_web_browser.html |url-status=dead }}</ref>}} 9 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ ક્રોમ જ્યારે બિટામાં હતું ત્યારે જર્મન ફેડરલ ઓફિસ ફોર ઇન્ફર્મેશન સિક્યોરિટી (BSI)એ ક્રોમના તેમના પ્રથમ પરીક્ષણ વિશે નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું જેમાં ગૂગલના જર્મન વેબ પૃષ્ઠ પર અગ્રણી ડાઉનલોડ લિંક્સ વિશે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કારણ કે બિટા વર્ઝન સામાન્ય વપરાશના એપ્લિકેશન્સ માટે લાગુ થવું ન જોઇએ અને બ્રાઉઝરના ઉત્પાદકોએ પ્રિ-રિલીઝ્ડ સોફ્ટવેરના ઉપયોગ વિશે યોગ્ય સૂચનાઓ પૂરી પાડવી જોઇએ. તેમણે જોકે વેબની સુરક્ષા સુધારવા માટે બ્રાઉઝરના તકનીકી યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી.<ref>{{cite news |first=Matthias |last=Gärtner |title=BSI-Position zu Google-Chrome |url=http://www.bsi.de/presse/kurzmeldung/090908chrome.htm |access-date=2008-09-09 |language=German |date=2008-09-09 |work=Federal Office for Information Security |publisher=Federal Office for Information Security |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911182557/http://www.bsi.de/presse/kurzmeldung/090908chrome.htm |url-status=dead }}</ref> ક્રોમના વૈકલ્પિક યુસેઝ સંગ્રહ અને ટ્રેકિંગ વિશેની ચિંતાઓની વિવિધ પ્રકાશનોમાં નોંધ લેવાઇ છે.<ref>{{cite news |first=Elise |last=Ackerman |title=Google browser's tracking feature alarms developers, privacy advocates |url=http://www.mercurynews.com/breakingnews/ci_10510989 |publisher=Mercury News}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10031661-56.html?tag=txt |title=Google's Omnibox could be Pandora's box |date=2008-09-03 |access-date=2008-09-04 |archive-date=2008-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906065924/http://news.cnet.com/8301-13860_3-10031661-56.html?tag=txt |url-status=dead }}</ref> 2 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ સીએનઇટી (CNET) સમાચાર આઇટમ<ref>{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-10030522-2.html |title=Be sure to read Chrome's fine print |publisher=[[CNET]] |access-date=2008-09-03 |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080904002226/http://news.cnet.com/8301-17939_109-10030522-2.html |url-status=dead }}</ref>માં પ્રારંભિક બિટા રિલીઝ માટેની સેવાની શરતોના એક ફકરા તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું હતું જેમાં ક્રોમ બ્રાઉઝર દ્વારા ટ્રાન્સફર કરવામાં આવતી દરેક સામગ્રી માટે ગૂગલને લાઇસન્સ ફાળવવામાં આવ્યું હોય તેમ જણાતું હતું. સંબંધિત ફકરો ગૂગલની સામાન્ય સેવાની શરતોમાંથી લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[https://www.google.com/accounts/TOS?hl=en ગૂગલ ટર્મ્સ ઓફ સર્વિસ]</ref> તે જ દિવસે ગૂગલે આ ટીકાનો જવાબ આપતા જણાવ્યું હતું કે તેમાં વપરાયેલી ભાષા અન્ય પ્રોડક્ટમાંથી લેવામાં આવી હતી અને સેવાની શરતોમાંથી તે ફકરો દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Google Chrome Terms of Service (English) |url=http://www.google.com/chrome/eula.html?hl=en |access-date=2008-09-04}}</ref> ગૂગલે એ બાબતની નોંધ લીધી હતી કે “આ ફેરફાર તમામ યુઝર્સને પાછલી અસરથી લાગુ થશે જેમણે ગૂગલ ક્રોમ ડાઉનલોડ કર્યું હોય.”<ref name="license-change">{{Cite document |title=Google Amends Chrome License Agreement After Objections |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/150637/google_amends_chrome_license_agreement_after_objections.html |publisher=[[PC World (magazine)|PC World]] |date=2008-09-03 |access-date=2008-09-03 |postscript=<!--None--> |journal= |archive-date=2013-06-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg7I76oe?url=http://www.pcworld.com/article/150637/chrome.html |url-status=dead }}</ref> આ પ્રોગ્રામથી ગૂગલને પરત કઇ માહિતી મળે છે તે વિશે ત્યાર બાદ ચિંતા અને ગુંચવણ હતી. કંપનીએ જણાવ્યું હતું કે યુસેઝના મેટ્રીક્સ ત્યારે જ મોકલવામાં આવે છે જ્યારે બ્રાઉઝર ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવે ત્યારે “વપરાશકર્તા ગૂગલને આપોઆપ યુસેઝના આંકડા અને ક્રેશ રિપોર્ટ મોકલીને ગૂગલ ક્રોમને વધુ સારું બનાવવામાં મદદરૂપ બનો” વિકલ્પને પસંદ કરે.<ref>{{cite web |url=http://www.google.com/chrome/intl/en/privacy.html |title=Google Chrome Privacy Notice |access-date=2009-10-27}}</ref> ગૂગલ ક્રોમમાં સામેલ વૈકલ્પિક સૂચન સેવાની ટીકા કરવામાં આવી છે કારણ કે તે ઓમ્નીબોક્સમાં ટાઇપ કરવામાં આવેલી માહિતી યુઝર રિટર્ન હિટ કરે તે અગાઉ ગૂગલને પૂરી પાડે છે. તેના કારણે ગૂગલ યુઆરએલ (URL) સૂચન પૂરા પાડી શકે છે, પરંતુ સાથે સાથે ગૂગલને કોઇ [[IP address|આઇપી (IP) એડ્રેસ]] સાથે સંકળાયેલ વેબના ઉપયોગની માહિતી પણ આપે છે. ''હૂડ પ્રાઇવસી બોક્સ હેઠળ પ્રેફરન્સ'' માં આ ફિચરને પસંદ કરીને બંધ કરી શકાય છે.<ref name="Fried3Sep08">{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10031661-56.html |title=Google's Omnibox could be Pandora's box |access-date=2010-05-13 |last=Fried |first=Ina |date=2008-09-03 |archive-date=2010-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701055203/http://news.cnet.com/8301-13860_3-10031661-56.html |url-status=dead }}</ref> == આ પણ જૂઓ == {{Portal|Free software}} * બ્રાઉઝર યુદ્ધો * ક્રોમિયમ (વેબ બ્રાઉઝર) * વેબ બ્રાઉઝર્સની સરખામણી * ગૂગલ ક્રોમ ફ્રેમ * ગૂગલ ક્રોમ ઓએસ (OS) * વેબ બ્રાઉઝર્સની યાદી * એસઆરવેર (SRWare) આયર્ન * વેબ બ્રાઉઝર્સની સમયસારણી * વેબ બ્રાઉઝર્સમાં યુસેઝ હિસ્સો == નોંધ == {{Reflist|group=note}} == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Google Chrome}} * {{official|http://www.google.com/chrome}} * [http://www.google.com/chrome/eula.html?standalone=1&amp;hl=en ગૂગલ ક્રોમ ઓફલાઇન ઇન્સ્ટોલર] * [http://www.google.com/chrome/intl/en/features.html ગૂગલ ક્રોમ ફિચરની યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209194855/http://www.google.com/chrome/intl/en/features.html |date=2010-02-09 }} * [http://chrome.blogspot.com/ ગૂગલ ક્રોમ સત્તાવાર બ્લોગ] * ગૂગલ કોડ ખાતે [http://code.google.com/p/chromium/ ક્રોમિયમ પ્રોજેક્ટ પૃષ્ઠ] * ગૂગલમાંથી [http://blog.chromium.org/ ધ ક્રોમિયમ બ્લોગ] * [http://www.google.com/googlebooks/chrome/ ગૂગલ ક્રોમ કોમિક બુક] {{DEFAULTSORT:ક્રોમ}} [[શ્રેણી:ફ્રી સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:વેબ બ્રાઉઝર]] 4jakcbj59joib5c3id0q27i3r77pfhg ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન 0 32492 907901 907159 2026-11-20T21:52:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907901 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Pp-move-indef}}{{pp-semi|small=yes}} {{Infobox cricketer |playername = Sir Donald Bradman |image = DonaldBradman.jpg |country = Australia |fullname = Donald George Bradman |nickname = The Don, The Boy from Bowral, Braddles |dayofbirth = 27 |monthofbirth = 8 |yearofbirth = 1908 |placeofbirth = [[Cootamundra, New South Wales|Cootamundra]], [[New South Wales]] |countryofbirth = [[Australia]] |dayofdeath = 25 |monthofdeath = 2 |yearofdeath = 2001 |placeofdeath = [[Kensington Park, South Australia|Kensington Park]], [[South Australia]] |countryofdeath = Australia |heightm = 1.70 |batting = Right-handed |bowling = Right-arm [[leg spin|leg break]] |role = [[Batsman]] |international = true |testdebutdate = 30 November |testdebutyear = 1928 |testdebutagainst = England |testcap = 124 |lasttestdate = 18 August |lasttestyear = 1948 |lasttestagainst = England |club1 = [[New South Wales Blues|New South Wales]] |year1 = 1927–34 |club2 = [[Southern Redbacks|South Australia]] |year2 = 1935–49 |columns = 2 |column1 = [[Test cricket|Tests]] |matches1 = 52 |runs1 = 6,996 |bat avg1 = 99.94 |100s/50s1 = 29/13 |top score1 = 334 |deliveries1 = 160 |wickets1 = 2 |bowl avg1 = 36.00 |fivefor1 = 0 |tenfor1 = 0 |best bowling1 = 1/8 |catches/stumpings1 = 32/– |column2 = [[First-class cricket|FC]] |matches2 = 234 |runs2 = 28,067 |bat avg2 = 95.14 |100s/50s2 = 117/69 |top score2 = 452* |deliveries2 = 2114 |wickets2 = 36 |bowl avg2 = 37.97 |fivefor2 = 0 |tenfor2 = 0 |best bowling2 = 3/35 |catches/stumpings2 = 131/1 |date = 16 August |year = 2007 |source = http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/player/4188.html Cricinfo }} સર '''ડોનાલ્ડ જ્યોર્જ બ્રેડમેન''' , એસી (AC) (27 ઓગસ્ટ 1908-25 ફેબ્રુઆરી 2001), '''ડોન''' તરીકે ઓળખાતા ઓસ્ટ્રેલિયાના [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટ]]ર છે અને તેમને સર્વકાલીન સર્વશ્રેષ્ઠ બેટ્સમેન તરીકે વ્યાપક પ્રસિદ્ધિ મળેલી છે.<ref name="Cricinfo1">{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/player/4188.html |work=Cricinfo |title=Sir Donald Bradman player profile |quote=Sir Donald Bradman of Australia was, beyond any argument, the greatest batsman who ever lived and the greatest cricketer of the 20th century. Only [[W. G. Grace|WG Grace]], in the formative years of the game, even remotely matched his status as a player. |access-date=2008-05-18}}</ref> બ્રેડમેનની ટેસ્ટ કારકિર્દીની 99.94 રનની બેટિંગ સરેરાશને કોઇ પણ મોટી રમતમાં સૌથી મોટી આંકડાકીય સિદ્ધિ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.<ref name="Bigclaim">{{Cite book|last=Hutchins|first=Brett|title=Don Bradman: Challenging the Myth|publisher=Cambridge University Press|year=2002|page=21|isbn=0521823846}}</ref> યુવાન બ્રેડમેને જે ક્રિકેટ સ્ટમ્પ અને ગોલ્ફ બોલથી પ્રેક્ટિસ કરી હતી તેની વાર્તા ઓસ્ટ્રેલિયાની લોકમાન્યતાનો ભાગ બની ચુકી છે.<ref>{{Cite web| url = http://www.hansard.act.gov.au/hansard/2001/week02/351.htm| date = 2001-02-28| title = Legislative Assembly of ACT| work = Hansard| access-date = 2008-08-23| archive-date = 2015-09-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924024941/http://www.hansard.act.gov.au/hansard/2001/week02/351.htm| url-status = dead}}</ref> ગામડાના સામાન્ય ક્રિકેટમાંથી ઓસ્ટ્રેલિયન ટેસ્ટ ટીમમાં પ્રવેશ સુધીનો બ્રેડમેનનો આંખોને આંજી દે તેવો વિકાસ માત્ર બે વર્ષમાં થયો હતો. 22માં જન્મદિન પહેલા તેમણે સૌથી વધુ રનના ઘણા વિક્રમો બનાવ્યા હતા, જેમાંથી ઘણા હજુ પણ અકબંધ છે અને તેઓ મહામંદી ટોચની સપાટીએ હતી ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાના રમતજગતના આદર્શ બન્યા હતા. ક્રિકેટમાં 20 વર્ષની કારકિર્દી દરમિયાન, બ્રેડમેન સતત એટલા રન બનાવતા હતા કે ઓસ્ટ્રેલિયાના ભૂતપૂર્વ કપ્તાન બિલ વૂડફુલના શબ્દો મુજબ તેઓ એકલા "ઓસ્ટ્રેલિયાના ત્રણ બેટસમેન સમાન" હતા.<ref name="Sportsfactor">{{Cite web| url = http://www.abc.net.au/rn/sportsfactor/stories/2001/253062.htm | work = ABC Radio | title = The Sports Factor (transcript) | date = 2001-03-02 | access-date = 2008-08-23}}</ref> તેમના રનના ધોધને અટકાવવા માટે ઇંગ્લેન્ડની ટીમે બોલિંગની વિવાદાસ્પદ પદ્ધતિ કે જે બોડીલાઇન તરીકે ઓળખાય છે તેની ખાસ શોધ કરી હતી. કપ્તાન અને સંચાલક તરીકે બ્રેડમેન આક્રમક અને મનોરંજક ક્રિકેટ માટે પ્રતિબદ્ધ હતા, તેમણે વિક્રમજનક સંખ્યામાં દર્શકોને આકર્ષાયા હતા. જોકે તેઓ સતત થતી ખુશામતના વિરોધી હતા અને બીજા સાથેના તેમના વ્યવહારમાં તેની અસર જોવા મળી હતી. વ્યક્તિગત પ્રદર્શન પરની પરની એકાગ્રતાને કારણે ટીમના કેટલાંક સભ્યો, સંચાલકો અને પત્રકારો સાથેના તેમના સંબંધોના તંગ બન્યા હતા અને તેઓ બ્રેડમેનને એકલવાયા અને વધુ પડતા સાવધ માનતા હતા.<ref>મેકગિલ્વ્રે (1986), પાના 20–23.</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધને કારણે ફરજિયાત આવી પડેલા વિરામ પછી તેમણે નાટકીય પુનરાગમન કર્યું હતું અને ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમના કેપ્ટન તરીકે તેમણે ઇંગ્લેન્ડનો વિક્રમજનક અજેય પ્રવાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમને "અજેય"નું બિરુદ અપનાવ્યું હતું. જટિલ, ઉચ્ચભાવ પ્રેરિત વ્યક્તિત્વ અને ગાઢ અંગત સંબંધોની પણ છેહમાં ન આવનારા,<ref name="Swanton">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154364.html | work = Wisden | year = 2002 edition | title = A Personal Recollection | author = Swanton, E. W. | access-date = 2007-08-03}}</ref> બ્રેડમેને તેમની નિવૃત્તિ પછીના ત્રણ દાયકા સુધી સંચાલક, પસંદગીકાર અને લેખક તરીકે આ રમતમાં મોખરાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું હતું. ઢળતી ઉંમરમાં એકાંતવાસી જીવન પછી પણ તેમના અભિપ્રાયને ઉચ્ચ મહત્ત્વ મળતું હતું અને રાષ્ટ્રીય નાયક તરીકેનો તેમનો દરજ્જો હજુ પણ મજબૂત છે - ટેસ્ટ ખેલાડી તરીકે તેમની નિવૃત્તિના 50 વર્ષ પછી 2001માં ઓસ્ટ્રેલિયાના વડાપ્રધાન જોહન હાવાર્ડે તેમને "સૌથી મહાન વિદ્યમાન ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિક" તરીકે ઓળખાવ્યા હતા.<ref name="Haigh1">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154887.html | work =Wisden | year = 2002 edition | title = Beyond the Legend| author = Haigh, Gideon | access-date = 2007-08-22}}</ref> બ્રેડમેનની તસવીર ટપાલ ટિકિટ અને સિક્કામાં પણ જોવા મળે છે અને તેઓ એવા પ્રથમ ઓસ્ટ્રેલિયન છે કે જેમની હયાતીમાં જ તેમના જીવનને સમર્પિત સંગ્રહાલય બનાવવામાં આવ્યું છે. 27, ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ તેમની જન્મ શતાબ્દીએ રોયલ ઓસ્ટ્રેલિયન મિન્ટે તેમની તસવીર સાથે $5નો સોનાનો સ્મૃતિ સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/26/2346701.htm |title=The Don celebrated on commemorative $5 coin |publisher=Abc.net.au |date=2008-08-26 |access-date=2010-08-21 |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110003732/http://www.abc.net.au/news/2008-08-26/the-don-celebrated-on-commemorative-5-coin/488986 |url-status=dead}}</ref> 19 નવેમ્બર 2009ના રોજ સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેનનો આઇસીસી (ICC) ક્રિકેટ હોલ ઓફ ફેમમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesportscampus.com/200911192766/test-cricket/bradman-conducted-into-hall-of-fame |title=Sir Don Bradman inducted into the ICC Cricket Hall of Fame |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005044404/http://www.thesportscampus.com/200911192766/test-cricket/bradman-conducted-into-hall-of-fame |url-status=dead }}</ref> ==પ્રારંભિક વર્ષો== [[File:SirDonaldBradmansBirthplaceCootamundra.jpg|left|thumb|કુટેમુન્દ્રા ખાતે બ્રેડમેનનું જન્મસ્થળ હવે સંગ્રહાલય બની ગયું છે.]] ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન જ્યોર્જ અને એમિલી (વોટમેન જોવો)ના સૌથી નાના પુત્ર હતા અને તેમનો જન્મ 27 ઓગસ્ટ 1908માં કુટેમુન્દ્રા, ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ (NSW)માં થયો હતો.<ref name="Birth">{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56|title=Donald George Bradman|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070901163342/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56|archive-date=2007-09-01|url-status=dead}}</ref> તેમને એક ભાઈ વિક્ટર અને ત્રણ બહેનો- આઇસલેટ, લિલિયન અને એલિઝાબેથ મે હતી.<ref name="Birth"></ref> બ્રેડમેન આશરે અઢી વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના માતાપિતાએ એનએસડબલ્યુ (NSW) સધર્ન હાઇલેન્ડ્સના બૉરલ ખાતે સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref name="Birth"></ref> બ્રેડમેન યુવાન વય દરમિયાન બેટિંગની સતત પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. તેમણે એકલાએ રમવાની ક્રિકેટની શોધ કરી હતી, જેમાં તેઓ ક્રિકેટના સ્ટમ્પનો ઉપયોગ બેટ તરીકે અને ગોલ્ફ બોલનો ઉપયોગ ક્રિકેટ બોલ તરીકે કરતા હતા.<ref>સ્ટમ્પ બેટ કરતા ઘણા સાંકડા હોય છે; તે જ રીતે ગોલ્ફના દડાનો વ્યાસ પણ તે પ્રકારના ક્રિકેટ બોલ કરતા ઓછો હોય છે.</ref> તેમના ઘરની પાછળના રસ્તા પરના વિસ્તારમાં ઇંટના ગોળ સ્ટેન્ડ પર પાણીની એક ટાંકી હતી. સ્ટેન્ડ સામેની ઇંટ સાથે બોલને ફટકારવામાં આવે ત્યારે બોલ અતિ ઝડપથી અને વિવિધ કોણ સાથે પાછો આવતા હતો અને બ્રેડમેન તેને ફરી ફટકારવાનો પ્રયાસ કરતા હતા.આ પ્રકારની પ્રેક્ટિસથી ઝડપી બોલિંગ સામે ટાઇમિંગ અને પ્રતિક્રિયા આપવાની કુશળતા વિકસી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/story_4.php|title=The Boy in Bowral (1911–1924)|work=Bradman Foundation|access-date=2008-06-27|archive-date=2008-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719121642/http://bradmantrail.com.au/story_4.php|url-status=dead}}</ref> વધુ ઔપચારિક ક્રિકેટમાં મિટાગોંગ હાઇસ્કૂલ સામે બૉરલ પબ્લિક સ્કૂલ વતી રમતા તેમણે 12 વર્ષની ઉંમરે તેમની પ્રથમ સદી ફટકારી હતી.<ref name="Foundation">{{Cite web |url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56&view=&history=1&gback=home&dsa=0 |title=Bradman Foundation: Biography. |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206122400/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56&view=&history=1&gback=home&dsa=0 |archive-date=2008-02-06 |access-date=2011-05-30 |url-status=dead }} બ્રેડમેન સંગ્રહાલય. 21 ઓગસ્ટ 2007ના રોજ સુધારો.</ref> ===ગ્રામ્ય ક્રિકેટર=== 1920-21માં બ્રેડમેને તેમના કાકા જ્યોર્જ વોટમેનની કપ્તાની હેઠળની સ્થાનિક બૉરલ ટીમમાં સ્કોરર તરીકેની ભૂમિકા ભજવી હતી. ઓક્ટોબર 1920 માં જ્યારે ટીમમાં એક સભ્ય ખૂટતો હતો ત્યારે તેમનો સમાવેશ કરાયો હતો અને પ્રવેશ સાથે જ અણનમ 37 અને અણનમ 29 રન કર્યા હતાં. શ્રેણી દરમિયાન, બ્રેડમેનનાં પિતા તેમને સિડની ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ (એસસીજી) (SCG) પર એશિઝની પાંચમી ટેસ્ટ મેચ જોવા લઇ ગયાં હતાં. તે દિવસે બ્રેડમેનના મનમાં મહત્ત્વકાંક્ષા જાગી હતી. તેમના પિતાને તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “હું જ્યાં સુધી આ મેદાન પર નહીં રમું ત્યાં સુધી મને સંતોષ થશે નહીં".<ref>પેર્રી (1995), પૃષ્ઠ 24.</ref> બ્રેડમેને 1922 માં શાળા છોડી અને સ્થાનિક રિયલ એસ્ટેટ એજન્ટ સાથે કામ કરવા જતાં હતાં, એજન્ટ જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે તેમની રમત પ્રત્યેની ધગશને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રજા આપતાં હતાં. તેમણે બે વર્ષ માટે ટેનિસ પ્રત્યેની રુચિને કારણે ક્રિકેટને છોડ્યું પરંતુ વર્ષ 1925-26 માં ફરીથી ક્રિકેટ રમવાનું શરુ કર્યું હતું.<ref name="BDLEssay">{{Cite web|url=http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm|title=Bradman Digital Library: Essay by Michael Page|last=Page|first=Michael|year=1984|work=Pan Macmillan Australia Pty Ltd|access-date=2008-05-23|archive-date=2008-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620035506/http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm|url-status=dead}}</ref> બ્રેડમેન બૉરલ ટીમ માટે કાયમી ધોરણે પસંદગી બની ગયાં, તેમના અનેક ધમાકેદાર પરફોર્મન્સે સિડની ડેઇલી પ્રેસનું ધ્યાન ખેચ્યું હતું. કોંક્રિટ પર જાજમ પાથરેલી પિચ પર, બૉરલની ટીમ બેરિમા જિલ્લાની સ્પર્ધાઓમાં અન્ય ગ્રામીણ નગરો સામે રમતી હતી. એક ટીમ વિન્ગેલ્લો કે જેણે ભવિષ્યના ટેસ્ટ બોલર બિલ ઓ’રેઈલીનો સમાવેશ કર્યો હતો, તેની સામે બ્રેડમેને 234 રન બનાવ્યાં હતાં.<ref name="Sportsfactor"></ref><ref name="B320">પૃષ્ઠ (1983), પાનાં 21–23.</ref> સ્પર્ધામાં મોસ્સ વેલે સામેની ફાઇનલ કે જે સતત પાંચ શનિવાર સુધી લંબાઇ હતી તેમાં બ્રેડમેને અણનમ 320 રન બનાવ્યાં હતાં.<ref name="Foundation"></ref> ત્યારબાદના ઓસ્ટ્રેલિયાનાં શિયાળા (1926)માં, મોટી ઉંમરના ખેલાડી ધરાવતી ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમ ઇંન્લેન્ડમાં એશિઝ હારી અને સંખ્યાબંધ ટેસ્ટ ખેલાડીઓ નિવૃત્ત થયાં.<ref>હેર્ટ (1993), પાનાં 300–302.</ref> ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ ક્રિકેટ એસોસિએશનને નવી પ્રતિભાની શોધ આરંભી હતી. બૉરલ માટે બ્રેડમેને બનાવેલાં મોટા જૂમલાઓને ધ્યાનમાં રાખી એસોસિએશને તેમને લખ્યું અને સિડનીમાં પ્રેક્ટિસ સત્ર દરમિયાન હાજર રહેવા વિનંતી કરી હતી. ત્યારબાદ તેમની ક્રિકેટ અને ટેનિસ બંને માટે રમાતી ટુર્નામેન્ટ “કન્ટ્રી વિક” માટે પસંદગી થઇ, જે અલગ-અલગ અઠવાડિયામાં રમાય છે. તેમના બોસે તેમને આખરીનામું આપ્યું કે તેમના માટે કામથી દૂર રહી શકાય તેવું માત્ર એક અઠવાડિયું છે અને તેથી બે રમતમાંથી એકની પસંદગી કરવી પડશે.<ref name="BDLEssay"></ref> તેમણે ક્રિકેટ પર પસંદગી ઉતારી હતી. કન્ટ્રી વિકમાં રમત દરમિયાનના બ્રેડમેનના દેખાવથી 1926-27ની સિઝનમાં સેન્ટ જ્યોર્જ માટે સિડનીમાં ગ્રેડ ક્રિકેટ રમવાના આમંત્રણમાં પરિણમ્યું હતું. પ્રવેશ સાથે તેમણે 110 રન બનાવ્યાં હતા, જે ઘાસ ધરાવતી વિકેટ પરની પ્રથમ સદી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.stgeorgecricket.com.au/files/270/files/stgeorge_history2.pdf|title=St George District Cricket Club|format=PDF|work=St George District Cricket Club Inc|access-date=2008-05-23|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.stgeorgecricket.com.au/files/270/files/stgeorge_history2.pdf|url-status=dead}}</ref> 1 જાન્યુઆરી, 1927 ના રોજ તેઓ એનએસડબલ્યુ (NSW) સેકન્ડ ટીમમાં જોડાયાં. સિઝનનાં શેષ ભાગમાં, સેન્ટ જ્યોર્જ માટે રમવા દરેક શનિવારે બૉરલથી સિડની સુધી બ્રેડમેન પ્રવાસ{{convert|130|km|mi}} કરતાં હતાં.<ref name="B320"></ref> ===ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટનો શુભારંભ=== [[File:Bradman c.1928.jpg|thumb|right|upright|1928માં બ્રેડમેન]] ત્યારબાદની સિઝનમાં, “બૉરલના બોય”નો ઝડપથી વિકાસ થવાનું ચાલું રહ્યું હતું.<ref name="Foundation"></ref> એનએસડબલ્યુ (NSW) ટીમના આર્ચી જેક્સન અનફીટ થતાં તેમનાં સ્થાને પસંદગી પામતા બ્રેડમેને 19 વર્ષની ઊંમરે એડેલાઈડ ઓવલ ખાતે પોતાની સૌપ્રથમ ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટની શરૂઆત કરી હતી. 118 રનની ઈનિંગ સાથે પ્રવેશ સાથે જ સદી નોંધાવાની સિધ્ધિ મેળવવા સહિત ઝડપી ફૂટવર્ક, શાંત આત્મવિશ્વાસ અને ઝડપી રન બનાવવા વગેરે તેમની વિશેષ ખાસિયત બની ગઈ હતી.<ref>રોબિન્સન (1981), પૃષ્ઠ 138.</ref> આ સિઝનની ફાઇનલ મેચમાં તેમણે શેફિલ્ડ શિલ્ડ ચેમ્પિયન બનેલી વિક્ટોરિયા સામે એસસીજી (SCG) ખાતે પોતાની પ્રથમ સદી નોંધાવી હતી. તેમની ક્ષમતા છતાં, ન્યૂઝીલેન્ડના પ્રવાસે જનારી ઓસ્ટ્રેલિયાની બીજી ટીમમાં તેમની પસંદગી કરવામાં ન આવી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 25.</ref> બ્રેડમેને નક્કી કર્યું કે 1928-29ની સિઝન માટે સિડની જવાથી ટેસ્ટમાં તેમની પસંદગીની તકમાં વધારો થશે, કારણ કે તે સમયે ઇંગ્લેંન્ડ ટીમ એશિઝ જાળવવા માટે પ્રવાસ પર આવવાની હતી. શરૂઆતમાં, તેમણે રિયલ એસ્ટેટમાં કામ કરવાનું ચાલું રાખ્યું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ બઢતી સાથે રમત-ગમતની સામગ્રીનું છૂટક વેચાણ કરતી માઈક સિમોન્સ લિ. માં નોકરી મેળવી હતી. શેફિલ્ડ શિલ્ડની સિઝનની પ્રથમ મેચમાં તેમણે ક્વિન્સલેન્ડ સામેનાં દરેક ઈનિંગમાં સદી ફટકારી હતી. ત્યારબાદ આ ફોર્મ જાળવી રાખતાં ઇંગ્લેન્ડની પ્રવાસી ટીમ સામે અણનમ 87 અને 132 રન ફટકાર્યા હતા અને જેના પરિણામે બ્રિસ્બેન ખાતે રમાનાર પ્રથમ ટેસ્ટ માટે તેમની પસંદગી થઇ હતી.<ref name="BDLEssay"></ref> ==ટેસ્ટ કારકિર્દી== [[File:Bradman chaired.jpg|upright|thumb|452 સ્કોર કર્યા બાદ બ્રેડમેન તેમના હરીફોની આગળ મેદાન છોડીને જઈ રહ્યા છે.]] પોતાની માત્ર દસમી ફર્સ્ટ કલાસ મેચ રમતા તેમના સાથી ખેલાડીઓ પાસેથી ‘બ્રેડલ્સ’નું ઉપનામ મેળવનારા<ref name="Braddles">{{Cite web| url = http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=427| archive-url = https://web.archive.org/web/20070901134518/http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=427| archive-date = 2007-09-01| title = FAQs| work = Bradman Museum| access-date = 2008-08-23| url-status = dead}}</ref> બ્રેડમેનને પોતાની પ્રારંભિક ટેસ્ટમાં આકરા બોધપાઠનો અનુભવ થયો હતો. મુશ્કેલ વિકેટ પર રમતું ઓસ્ટ્રેલિયા બીજી ઇનિંગમાં 66 રનના સ્કોરે ઓલઆઉટ થઈ ગયું હતું અને 675 રનથી (હજુ પણ ટેસ્ટમાં રેકોર્ડ છે)થી પરાજય થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151729.html| year = 1930 edition | work = Wisden| title = 1st Test Australia v England, match report | access-date = 2007-08-07}}</ref> માત્ર 18 અને 1 રનના સ્કોરને પગલે પસંદગીકારોએ બીજી ટેસ્ટમાં બ્રેડમેનને માત્ર બારમાં ખેલાડી તરીકે લીધા હતા. આ મેચમાં શરૂઆતમાં જ બિલ પોન્સફોર્ડ ઇજાગ્રસ્ત બન્યા હતા અને તેમની અવેજી તરીકે બ્રેડમેન મેદાન પર આવ્યા હતા, ઇંગ્લેન્ડે પ્રથમ ટેસ્ટમાં 863 રન પછી બીજી ટેસ્ટમાં 636 રનનો જંગી સ્કોર ખડક્યો હતો. આર એસ વ્હાઇટિંગ્ટને લખ્યું હતું કે "...તેમણે માત્ર ઓગણીસ રન બનાવ્યા હતા અને આ અનુભવે તેમને વિચાર માટેનું ભાથુ પૂરું પાડ્યું હોય તેમ લાગે છે".<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 142.</ref> મેલબોર્ન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પરની ત્રીજી ટેસ્ટમાં ટીમમાં પાછા બોલાવવામાં આવ્યા બાદ બ્રેડમેને 79 અને 112 રન બનાવ્યા હતા અને ટેસ્ટમાં સદી બનાવનાર સૌથી યુવાન ખેલાડી બન્યા હતા, જોકે ઓસ્ટ્રેલિયાએ આ મેચ પણ ગુમાવવી પડી હતી.<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 147. તેના પછીની જ ટેસ્ટમાં ઓસ્ટ્રેલિયાના આર્ચી જેક્સને એડેલાઈડ ખાતે તેના આગમન સાથે જ 164 રન ફટકારીને આ વિક્રમ તોડ્યો હતો.</ref> ચોથી ટેસ્ટમાં પણ વધુ એક પરાજયનો સ્વાદ ચાખવો પડ્યો હતો. બ્રેડમેન બીજી ઇનિંગમાં 58 રનના સ્કોરે પહોંચ્યા હતા અને તેઓ રન આઉટ થયા ત્યાં સુધી લાગતું હતું કે તેઓ ટીમને વિજય તરફ દોરી જશે.<ref>{{Cite web| url = http://content-usa.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151732.html | work = Wisden| year =1930 edition| title = 4th Test Australia v England, match report| access-date = 2007-08-21}}</ref> પોતાની ટેસ્ટ કારકિર્દીમાં માત્ર આ ટેસ્ટમાં તેઓ રનઆઉટ થયા હતા. પરાજયનો તફાવત માત્ર 12 રનનો હતો.<ref>બ્રેડમેન (1950). જુઓ પરિશિષ્ટ.</ref> [[File:Bradman&Bat.jpg|right|thumb|upright|બ્રેડમેન સાથે તેમનું ડબ્લ્યુએમ. (Wm.)Sykes) બેટ, 1930ના દાયકાની શરૂઆતમાં."ડોન બ્રેડમેન ઓટોગ્રાફ" બેટ આજે પણ સેકેસની અનુગામી કંપની સેલ્ઝેન્ગર દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.]] ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમમાં સુધારો થયો હતો અને તે પાંચમી અને અંતિમ ટેસ્ટમાં વિજય મેળવી શકી હતી. બ્રેડમેને પ્રથમ ઇનિંગમાં 123 રનનો સર્વોચ્ચ જુમલો નોંધાવ્યો હતો અને બીજી ઇનિંગમાં કપ્તાન જેક રેડરે વિજયી ફટકો માર્યો ત્યારે તેઓ પિચ પર હતા. બ્રેડમેને આ સિઝનમાં 93.88ની સરેરાશ<ref name="Robertson"></ref> સાથે ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટમાં 1,690 રન બનાવ્યા હતા અને શેફિલ્ડ શિલ્ડ ખાતે વિક્ટોરિયા સામેની મેચમાં 340 રન સાથે પ્રથમ ત્રેવડી સદી સાથે એસસીજી (SCG)ના મેદાન પરનો નવો વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 29.</ref> બ્રેડમેને 1929-30માં 113.28ની સરેરાશથી રન બનાવ્યા હતા.<ref name="Robertson"></ref> ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ માટેની ટીમની પસંદગી કરવા માટેની ચકાસણી મેચ દરમિયાન પ્રથમ ઇનિંગમાં આઉટ થનારા તેઓ છેલ્લા ખેલાડી હતી અને તેમણે 124 રન બનાવ્યા હતા. તેમની ટીમે ફોલો ઓન કરતા, કપ્તાન બિલ વૂડફૂલે બીજી ઇનિંગની શરૂઆત કરવા બ્રેડમેનને પેડ્સ બાંધેલા રાખવા જણાવ્યું હતું. રમતના અંત સુધીમાં તેમણે અણનમ રહીને 205 રન બનાવ્યા હતા અને 225 રનની ઇનિંગ રમી હતી. એસસીજી (SCG) ખાતે ક્વિન્સલેન્ડ સામેની મેચમાં બ્રેડમેને અણનમ 452 રન નોંધાવીને ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં વિશ્વ વિક્રમ બનાવ્યો હતો અને તેમણે આ રન માત્ર 415 મિનિટમાં બનાવ્યા હતા.<ref name="BDLEssay"></ref> આ સિદ્ધિ મેળવ્યા પછી સ્મૃતિ વાગોળતા તેમણે જણાવ્યું હતું કેઃ <blockquote>434 વખતે... મને વિચિત્ર અંતઃપ્રેરણા થઈ હતી... મને લાગતું હતું કે બોલ લેગ-સ્ટમ્પ પર શોર્ટ પિચ પ્રકારનો હશે અને બોલ નાંખવામાં આવે તે પહેલા હું તેને ફટકારવા માટે લગભગ સજ્જ હોય તેવું મને લાગતું હતું. પૂરતી ખાતરી સાથે મારી ધારણા મુજબ જ બોલની પિચ પડતી હતી અને હું તેને હૂક કરીને સ્ક્વેર લેગ બાઉન્ડ્રી પર મોકલી આપતો હતો, મે માત્ર એવો વિક્રમ સ્થાપિત કર્યો હતો, કે જેના માટે મારા હૃદયે નક્કી કર્યું હતું.<ref name="Quoted in Haigh 2008">હેઈગમાં અવતરણ થયેલ 2008.</ref></blockquote> ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ માટે તેમની પસંદગી નિશ્ચિત હતી, પરંતુ બ્રેડમેનની બિનપરંપરાગત શૈલીથી આશંકા ઊભી થઈ હતી કે તેઓ ઇંગ્લેન્ડની ધીમી પિચ પર સફળ થશે કે નહી. પર્સી ફેન્ડરે નોંધ્યું હતું કેઃ<ref>દ્વારા અવતરણ પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 49.</ref>{{quote|... he will always be in the category of the brilliant, if unsound, ones. Promise there is in Bradman in plenty, though watching him does not inspire one with any confidence that he desires to take the only course which will lead him to a fulfilment of that promise. He makes a mistake, then makes it again and again; he does not correct it, or look as if he were trying to do so. He seems to live for the exuberance of the moment.}} વખાણ માત્ર તેમની બેટિંગ પ્રતિભા પૂરતા સિમિત ન હતા અને ટિકા પણ તેમના વ્યક્તિત્વ સુધીની ન હતી. ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમના ભૂતપૂર્વ મહાન ખેલાડી ક્લેમ હિલે ઉત્સાહપૂર્વકના વખાણ સાથે જણાવ્યું હતું કે "ઓસ્ટ્રેલિયાએ સર્વવિજેતા શોધી કાઢ્યો છે," તે "કુદરતી ક્ષમતા સાથે સ્વ-શિક્ષિત છે. પરંતુ તે તમામમાં મહાન વાત એ છે કે તેમનું હૃદય હંમેશા શુભઇરાદા સાથેનું છે."<ref name="Quoted in Haigh 2008"></ref> પસંદગીકાર ડિક જોન્સે ઊંડાણપૂર્વક નિરીક્ષણ કર્યું હતું કે "જુના ખેલાડીઓ સાથે તેમને વાતો કરતી વખતે, જે કંઈ કહેવામાં આવે તેને એકાગ્રતાપૂર્વક સાંભળતા અને વિનયપૂર્વક 'તમારો આભાર' કહીને જવાબ આપતા તેમને જોવામાં આનંદ થાય છે."<ref name="Quoted in Haigh 2008"></ref> ===1930નો ઇંગ્લેન્ડ પ્રવાસ === 1930ની એશિઝ શ્રેણી<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151736.html | work = Wisden | year=1931 edition | title = Notes by the Editor| access-date = 2008-05-14}}</ref> જીતવા માટે ઇંગ્લેન્ડ ફેવરિટ હતું અને જો ઓસ્ટ્રેલિયાએ ધારણા કરતા વધુ સારો દેખાવ કરવો હોય તો તેના યુવાન બેટ્સમેન બ્રેડમેન અને જેક્સન માટે સફળ થવું જરૂરી હતું. પોતાની લાલિત્યપૂર્ણ બેટિંગ તકનીક સાથે જેક્સન આ જોડીમાં વધુ તેજસ્વી ભાવિ ધરાવતા હોય તેમ લાગતું હતું.<ref>{{Cite news | url = http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/article1008503.ece?token=null&offset=0 | work = [[The Times]] | title = Forgotten genius | access-date = 2008-08-23 | location = London | date = 2004-02-01 }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે બ્રેડમેને વોર્સેટર ખાતે 236 રન સાથે આ પ્રવાસની ધમાકેદાર શરૂઆત કરી અને મેના અંત સુધીમાં 1,000 ફર્સ્ટ ક્લાસ રન ફટકારીને આ દુર્લભ સિદ્ધિ મેળવનારા પાંચમા ખેલાડી (અને ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રથમ ખેલાડી) બન્યા હતા.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 361.</ref> ઇંગ્લેન્ડમાં તેમની પ્રથમ ટેસ્ટમાં બ્રેડમેને બીજી ઇનિંગમાં 131 રન કર્યા હતા, પરંતુ ઇંગ્લેન્ડ આ મેચ જીતી ગયું હતું. તેમની બેટિંગ લોર્ડઝ ખાતે બીજી ટેસ્ટમાં નવી ઊંચાઈએ પહોંચી હતી અને તેમણે 254 રન બનાવ્યા હતા અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ મેચ જીતીને ટેસ્ટ શ્રેણીને સરભર કરી હતી. જીવનમાં પછીથી બ્રેડમેને આ ઇનિંગને તેમની કારકિર્દીની શ્રેષ્ઠ ઇનિંગ ગણાવીને જણાવ્યું હતું કે "કોઇપણ અપવાદ વગર લગભગ દરેક બોલ ત્યાં જતો હતો, જ્યાં તેને મોકલવાનો ઇરાદો હતો".<ref name="CricinfoLords">{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/136590.html|title=Bradman's best: Speed without haste, risk without recklessness|last=Haigh|first=Gideon|work=Inside Edge|access-date=2008-05-23}}</ref> ''વિઝડને'' તેમના ત્વરિત ફૂટવર્કની અને તેઓ "મેદાનમાં સર્વત્ર સામર્થ્ય અને ચોકસાઇ સાથે" બોલને તેવી રીતે ફટકારતા હતા તેની તેમજ મેદાનમાં બોલ પરની ક્ષતિરહિત એકાગ્રતાની નોંધ કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151743.html|title=Second Test match: England v Australia 1930|year=1931 edition|work=Wisden|access-date=2008-05-23}}</ref> નોંધાવેલા રનના સંદર્ભમાં આ દેખાવ કરતા તેમણે ટૂંક સમયમાં જ વધુ ચડિયાતો દેખાવ કર્યો હતો. લીડ્સ ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટમાં બ્રેડમેને ટેસ્ટ મેચના પ્રથમ દિવસ 11 જુલાઈએ ભોજન પહેલા સદી ફટકારી હતી તેમજ વિક્ટર ટ્રમ્પર અને ચાર્લી મેકાર્ટનીની સિદ્ધિની બરોબરી કરી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283003.html |work = Cricinfo| title = Hundred before lunch| access-date = 2008-08-23}}</ref> બપોર પછી બ્રેડમેને ભોજન અને ચાના વિરામની વચ્ચે બીજી સદી ઉમેરી હતી અને દિવસને અંતે અણનમ 309 રનનો સ્કોર નોંધાવ્યો હતો. એક દિવસની રમત દરમિયાન 300 રનનો સ્કોર પાર કરનાર તેઓ એકમાત્ર ટેસ્ટ ખેલાડી છે.<ref>{{Cite web| url =http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/284225.html|work = Cricinfo | title = Most runs in a day | access-date = 2007-08-07}}</ref> તેમનો આખરી 334 રનનો સ્કોર વિશ્વ-વિક્રમ હતો અને તેમણે એન્ડી સેન્ધામના 325ના અગાઉના વિક્રમને તોડ્યો હતો.<ref>{{Cite web | url = http://content-www.cricinfo.com/australia/content/story/134344.html | title = The progression of the record&nbsp;– The highest score in Test cricket | work = Cricinfo | author = Lynch, Steven | date = 2004-04-12 | access-date = 2008-08-23 | archive-date = 2009-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090123141447/http://content-www.cricinfo.com/australia/content/story/134344.html | url-status = dead }}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયાની ઇનિંગમાં બ્રેડમેન છવાઈ ગયા હતા, કારણ કે બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ સ્કોર એલન કિપેક્સે નોંધાવેલો 77 રનનો સ્કોર હતો. બિઝનેસમેન આર્થર વ્હાઇટ્લોએ પછીથી બ્રેડમેનને તેમની આ સિદ્ધિના બહુમાન રૂપે £1,000નો ચેક આપ્યો હતો.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 336. વ્હાઈટલોએ અન્ય તમામ ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડીઓને એશ ટ્રે (રાખદાની આપી).</ref> આ મેચનો નિરાશાજનક અંત આવ્યો હતો, કારણ કે ખરાબ હવામાનને કારણે કોઇ પરિણામ આવ્યું ન હતું, તેના જેવી જ સ્થિતિ ચોથી ટેસ્ટમાં થઈ હતી. [[File:Aus1930Team.jpg|right|thumb|બ્રેડમેન (જમણેથી બીજા, વચ્ચેની હરોળમાં) 1930માં તેમની ટીમ સાથે.]] ઓવલ ખાતેની નિર્ણાયક મેચમાં ઇગ્લેન્ડે 405 રન બનાવ્યા હતા. વારંવારના વરસાદના વિધ્નને કારણે ત્રણ દિવસ લંબાયેલી ઇનિંગ દરમિયાન બ્રેડમેન બીજી એક બહુલ સદી, આ વખતે 232 રન બનાવ્યા હતા, જેનાથી ઓસ્ટ્રેલિયાને 290 રનની મોટી સરસાઈ મેળવવામાં મદદ મળી હતી. આર્ચી જેકસન સાથેની મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગીદારીમાં બ્રેડમેને મુશ્કેલ સેશન સામે લડાઈ આપી હતી, કારણ કે ઇંગ્લેન્ડના ફાસ્ટ બોલર હેરોલ્ડ લારવૂડે વરસાદથી સજીવ થયેલી પિચ પર શોર્ટ પિચ બોલિંગનો મારો ચલાવ્યો હતો. ''વિઝડને'' ક્રિકેટના આ સમયગાળાનો માત્ર ટૂંકો ઉલ્લેખ કર્યો હતોઃ<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151746.html|title=Fifth Test Match: England v Australia 1930|year=1931 edition|work=Wisden|access-date=2008-05-23}}</ref> {{quote|On the Wednesday morning the ball flew about a good deal, both batsmen frequently being hit on the body&nbsp;... on more than one occasion each player cocked the ball up dangerously but always, as it happened, just wide of the fieldsmen.}} ઇંગ્લેન્ડના સંખ્યાબંધ ખેલાડીઓ અને કમેન્ટેટર્સે નોંધ્યું હતું કે બ્રેડમેનને શોર્ટ પિચ પર પડેલા ઉછળતા બોલ સામે રમવામાં મુશ્કેલી પડે છે.<ref name="Sportsfactor"></ref> આ હકીકત આ ચોક્કસ મેચ માટે ઘણી મોડી બહાર આવી હતી, પરંતુ તેનું આગામી એશિઝ સિરિઝમાં મોટું મહત્વ હતું. ઓસ્ટ્રેલિયા એક ઇનિંગથી મેચ જીતી ગયું હતું અને એશિઝ પર ફરી કબજો કર્યો હતો. આ વિજયની ઓસ્ટ્રેલિયામાં અસર થઈ હતી. અર્થતંત્ર મંદી તરફ સરકી રહ્યું હતું અને બેરોજગારીમાં ઝડપથી વધારો થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે દેશને રમતમાં વિજયનો દિલાસો મળ્યો હતો. જુના પ્રતિસ્પર્ધી સામે શ્રેણીબદ્ધ વિક્રમો સ્થાપનારા ગામડામાંથી આવેલા 22 વર્ષીય સ્વ-શિક્ષિત ખેલાડી બ્રેડમેન રાષ્ટ્રીય હીરો બન્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/Cricket/The-coming-of-Our-Don/2005/06/03/1117568373323.html|title=The coming of 'Our Don'|last=Steen|first=Rob|date=2005-06-04|work=The Age|access-date=2008-08-23 | location=Melbourne}}</ref> આ પ્રવાસમાં અને ખાસ કરીને ટેસ્ટ મેચોમાં બ્રેડમેને હાંસલ કરેલા આંકડાએ ઘણા જુના રેકોર્ડ તોડી નાંખ્યા હતા અને કેટલાંક વિક્રમો સમયની કસોટીમાંથી પાર થયા છે. એકંદરે બ્રેડમેને બે બેવડી સદી અને એક ત્રેવડી સદી સહિત ચાર સદી સાથે ટેસ્ટ શ્રેણી દરમિયાન 139.14 રનની સરેરાશ સાથે કુલ 974 રન બનાવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport/hi/english/static/in_depth/cricket/2001/ashes/legends/bradman.stm|title=Sir Donald Bradman (1908–2001)|work=[[BBC Sport]]|access-date=2008-05-23|archive-date=2004-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20040305064641/http://news.bbc.co.uk/sport/hi/english/static/in_depth/cricket/2001/ashes/legends/bradman.stm|url-status=dead}}</ref> એક ટેસ્ટ શ્રેણીમાં 974 રન કે ત્રણ બેવડી સદીના વિક્રમની 2008થી કોઇ ખેલાડીએ બરોબરી કરી નથી અથવા આ વિક્રમને તોડ્યો નથી. એક શ્રેણીમાં 874 રનનો રેકોર્ડ બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શનને 79 રનથી પાછળ મૂકે છે અને આ સિદ્ધિ બે ઓછી ઇનિંગમાં નોંધાવવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282849.html | title = Test Matches&nbsp;— Most runs in a series| access-date = 2008-04-24| work = Cricinfo}}</ref> બ્રેડમેનના ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટના 2,970 રન (10 સદી સાથે 98.66ની સરેરાશે) બીજો એવો હજુ પણ ટકી રહેલો વિક્રમ છે, જે ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ પરના વિદેશી બેટ્સમેને બનાવેલા સૌથી વધુ રન છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/timelineText.php|title=Timeline|year=2006|work=The Bradman Foundation|access-date=2008-05-28|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513220734/http://www.bradmantrail.com.au/timelineText.php|url-status=dead}}</ref> આ શ્રેણીમાં બ્રેડમેનની બેટિંગમાં ગતિશીલતા અને મેદાન બહાર તેમના શાંત અને એકાંતવાસી આચરણ વચ્ચે તીવ્ર વિરોધભાસ ઊભો થતો હતો. તેમને સાથી ખેલાડીઓ એકલવાયા તરીકે ગણાવતા હતા અને વ્હાઇટલોએ આપેલા નાણાંથી તેમણે સાથી ખેલાડીઓ માટે ડ્રિન્ક પણ ખરીદવાની ઓફર કરી ન હતી અને માત્ર પોતાના માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="Swanton"></ref> બ્રેડમેન તેમના મોટાભાગના વધારાના સમયને એકાંતમાં લખવામાં જ પસાર કરતા હતા, કારણ કે તેમણે એક પુસ્તકને હકો વેચ્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પરત ફર્યા ત્યારે બ્રેડમેન તેમના જોરદાર સ્વાગતથી અંજાઈ ગયા હતા અને તેઓ "અનિચ્છાએ હીરો" બની ગયા હતા.<ref name="Swanton"></ref> માઈક સિમોન્સ તેમના કર્મચારીની નવી પ્રસિદ્ધિમાંથી નાણાકીય કમાણી કરવા માગતા હતા. તેમણે બ્રેડમેનને સાથી ખેલાડીઓને એકલા છોડીને એડેલેઇડ, મેલબોર્ન, ગોઉલબર્ન, તેમના વતન બાઉરાલ અને સિડની સાથે તેમણે આયોજિત કરેલા સત્તાવાર સત્કાર સમારંભમાં હાજર રહેવા જણાવ્યું હતું, જ્યાં બ્રેડમેનને બ્રાન્ડ ન્યૂ ગ્રાહકને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવેલી શેવરોલેટ કાર મળી હતી. દરેક જગ્યાએ તેમને એટલી પ્રશંસા મળતી હતી કે તેઓ "શરમિંદગીમાં" મૂકાઈ જતા હતા. ટીમ ધરાવતી રમતમાં વ્યક્તિગત સિદ્ધિ પરના આ ફોકસથી "...તેમના સમકાલિનો સાથેના સંબંધોને કાયમી ધોરણે નુકસાન થયું હતું".<ref name="Swanton"></ref> ઓસ્ટ્રેલિયાના વિજય અંગે ટિપ્પણી કરતા ટીમના ઉપ-કપ્તાન વિવ રિચાર્ડસને જણાવ્યું હતું કે "અમે બ્રેડમેન વગર કોઇ પણ ટીમ સામે રમી શક્યા હોઇએ, પરંતુ અમે ક્લેરી ગ્રીમેટ વગર અંધશાળામાં રમી શક્યા ન હોત".<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 327.</ref> ===અનિચ્છાએ હીરો=== 1930-31માં ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રવાસ માટે વેસ્ટ ઈન્ડિયન બાજુની વિરુદ્ધ, દરમિયાન બ્રેડમેનનો દેખાવ ઇંગ્લેન્ડ સામેના દેખાવની સરખામણીમાં ઉતરતો રહ્યો હતો - છતા તેમણે બ્રિસ્બેન ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટમાં 297 મિનિટમાં 223 રન અને મેલબોર્ન ખાતેની પછીની ટેસ્ટમાં 154 મિનિટમાં 152 રન બનાવ્યા હતા.<ref>કેશમેન એટ અલ. (અને પછી) (1996), પૃષ્ઠ 573.</ref> જોકે તેમણે 1931-32માં ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઉનાળા દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાનો સામે સતત ખૂબ સફળ ઇનિંગોમાં ઝડપી રન બનાવ્યા હતા. પ્રવાસીઓ સામે એનએસડબલ્યુ (NSW) વતી તેમણે 30, 135 અને 219 રન બનાવ્યા હતા. ટેસ્ટ મેચોમાં તેમણે {{nowrap|226 (277 minutes)}}, {{nowrap|112 (155 minutes)}}, 2 અને {{nowrap|167 (183 minutes)}} રન બનાવ્યા હતા; એડેલાઇડ ખાતેની ચોથી ટેસ્ટમાં અણનમ 299 રન ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક ટેસ્ટમાં સૌથી વધુ રનનો નવો વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155212.html|title=South African team in Australia and New Zealand 1931–32|year=1933 edition|work=Wisden|access-date=2008-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/208504.html|title=Test matches: Most runs in an innings|work=Cricinfo|access-date=2008-05-23}} આ વિક્રમ બોબ કોપરે તોડ્યો હતો,તેણે 1965–66માં 307નો સ્કોર કર્યો હતો.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયા બે શ્રેણીની કુલ 10 ટેસ્ટમાંથી નવ ટેસ્ટમાં વિજયી રહ્યું હતું. તે તબક્કા સુધી બ્રેડમેન 1930માં શરૂઆત પછીથી 15 ટેસ્ટ રમ્યા હતા અને 131 રનની સરેરાશ સાથે 2,227 રન બનાવ્યા હતા.<ref name="30to32">{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;spanmax2=1+May+1932;spanmin2=1+Jan+1930;spanval2=span;template=results;type=batting;view=innings | title = DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;– Batting analysis | work = Cricinfo| access-date = 2008-04-27 }}</ref> તેમણે કુલ 18 ઇનિંગ રમી હતી, જેમાં 10 સદીનો સમાવેશ થતો હતો અને તેમાંથી છમાં 200થી વધુ રન બનાવ્યા હતા.<ref name="30to32"></ref> તેમનો એકંદર સ્કોરિંગ દર પ્રતિકલાક 42 રનનો હતો,<ref name="Teleg">{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1324263/Sir-Donald-Bradman.html|title=Sir Donald Bradman|date=2001-11-22|work = [[The Daily Telegraph]]|access-date=2008-08-23 | location=London}}</ref> તેમાં 856 બાઉન્ડરી મારફતના રન (અથવા 38.4 ટકા રન)નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="30to32"></ref> મહત્વની વાત એ હતી કે તેમને એક પણ છગ્ગો ફટકાર્યો ન હતો,<ref name="30to32"></ref> જે બ્રેડમેનના એવા અભિગમને સૂચવે છે કે જો તેઓ મેદાનની સમાંતર બોલને ફટકારે તો તેનો કેચ થઈ શકે નહીં. કારકિર્દીના આ તબક્કા દરમિયાન યુવાન અને કુદરતી ફીટનેસને કારણે તેઓ બેટિંગ માટે “મશીન જેવો” અભિગમ અપનાવી શક્યા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકાના ફાસ્ટ બોલર સેન્ડી બેલે તેમની સામેની બોલિંગનું વર્ણન કરતા કરતા કહ્યું હતું કે તે “તેમનું રહસ્યમય ધીરગંભીર હાસ્ય સાથે... હ્રદયનો ભંગ કરનારી અદા, કે જે રહસ્યમય વ્યક્તિની વધુ યાદ અપાવે છે...તેઓ ક્યારેય થાકતા ન હોય તેમ લાગતું હતું”.<ref name="CWilliams">વિલિયમ્સ (1996), પાના 78–81.</ref> [[File:BradmanWedding.jpg|thumb|1932માં બ્રેડમેન તેમના લગ્ન સમારંભ બાદ ચર્ચમાંથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે તેમની એક ઝલક માટે સંખ્યાબંધ લોકો એકત્ર થયા હતા.]] બે આ સિઝનની વચ્ચે બ્રેડમેને લેન્કેશાયર લીગ ક્લબ એક્રીન્ગ્ટન સાથે ઇંગ્લેન્ડમાં વ્યવસાયિક ધોરણે ક્રિકેટ રમવાનો ગંભીર વિચાર કર્યો હતો, જે એવી હિલચાલ હતી કે તે સમયના નિયમ મુજબ તેમની ટેસ્ટ કારકિર્દીનો અંત લાવી શકી હોત.<ref name="BDLEssay"></ref> સિડનીના ત્રણ ઉદ્યોગતપતિઓના એક જૂથે તેમની સમક્ષ એક વિકલ્પ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે બે વર્ષના કરારની યોજના બનાવી હતી, જેમાં બ્રેડમેને એસોસિએયેડ ન્યૂપેપર માટે કોલમ લખી હતી, રેડિયો 2યુઈ (2UE)માં તેમના કાર્યક્રમનું પ્રસારણ થયું હતું અને તેમણે મેન્સવેર રિટેલ કંપની એફજે પાલમર એન્ડ સનનો પ્રચાર કર્યો હતો.<ref name="BDLEssay"></ref> જોકે આ કરારથી જાહેર જીવન પરના બ્રેડમેનના અવલંબનમાં વધારો થયો હતો અને તેથી પોતે દ્રઢતાપૂર્વક ઇચ્છતા હતા તે ગુપ્તતાને જાળવી રાખવાનું મુશ્કેલ બન્યું હતું.<ref name="CWilliams"></ref> એપ્રિલ 1932માં બ્રેડમેનના જેસી મેન્ઝીસ સાથે લગ્ન દરમિયાન ધાંધલધમાલ સર્જાઇ હતી, જે તેમના અંગત જીવનમાં આ નવી અને અણગમતી ઘુસણખોરીના પ્રતીકરૂપ હતી. ચર્ચ “સમગ્ર દિવસ દરમિયાન ઘેરા હેઠળ હતું... વણનોતર્યા મહેમાનો વધુ સારી રીતે જોવા માટે ખુરશી અને બાંકડા પર બેસી હતા”; પોલીસે અવરોધ ઊભા કર્યા હતા, જેને તોડી નાંખવામાં આવ્યા હતા અને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું તેવા ઘણા લોકોને બેઠક મળી શકી ન હતી.<ref name="CWilliams"></ref> માત્ર થોડા અઠવાડિયા પછી બ્રેડમેન [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈડેટ સ્ટેટ્સ]] અને કેનેડાના પ્રવાસ માટે આર્થર મેઇલીએ તૈયાર કરેલી ખાનગી ટીમમાં જોડાયા હતા. તેમણે પત્ની સાથે પ્રવાસ કર્યો હતો અને દંપતીએ આ પ્રવાસને હનીમૂન તરીકે માણ્યો હતો. 75 દિવસમાં 51 મેચ રમીને બ્રેડમેને 19 સદી સાથે 102.1ની સરેરાશ સાથે 3,779 રન બનાવ્યા હતા. રમતના ધોરણો ઉચ્ચ ન હતા, પરંતુ બ્રેડમેન અગાઉના ત્રણ વર્ષમાં જેટલા પ્રમાણમાં ક્રિકેટ રમ્યા હતા તેની અસરો અને સેલિબ્રિટી દરજ્જાના તણાવની અસર તેમના સ્વદેશાગમ સાથે દેખાવા લાગી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/310792.html |work = Cricinfo | title = When the Don met the Babe | access-date = 2008-08-23}}</ref> {{Clear}} ===બોડિલાઇન=== {{See also|Bodyline}} {{Quote box | quote =As long as Australia has Bradman she will be invincible&nbsp;... It is almost time to request a legal limit on the number of runs Bradman should be allowed to make. | source = ''News Chronicle'', London<ref>Quoted by Harte (1993), p 327. The rules of English billiards were changed to limit the prodigious breaks of Australian [[Walter Lindrum]].</ref> | width =35% | align =right }} મેરિલબોન ક્રિકેટ ક્લબ (MCC), જે તે સમયે ઇંગ્લિશ ક્રિકેટની સંચાલક હતી, તેમાં “પ્લમ” વાર્નરનો અવાજ બીજા લોકોના અવાજ કરતા વધુ પ્રભાવશાળી હતો, તેમણે બ્રેડમેન સામે ઇંગ્લેન્ડની તૈયારીનો વિચાર કરતા લખ્યું હતું કે ઇંગ્લેન્ડે “તેમની લગભગ ગૂઢ પ્રતિભાને અંકુશમાં રાખવા નવા પ્રકારના બોલર તેમજ નવા વિચાર અને વિચિત્ર પ્રયુક્તિ શોધી કાઢવી પડશે”. આ હેતુને સિદ્ધ કરવા વોર્નરે 1931માં ઇંગ્લેન્ડના કપ્તાન તરીકે ડગ્લાસ જાર્ડિનની નિયુક્તની યોજના બનાવી હતી, જે ઓસ્ટ્રેલિયા માટેના 1932-33ના પ્રવાસમાં ટીમનું નેતૃત્વ જાર્ડિન કરે અને ટીમ મેનેજર તરીકે વોર્નર રહે તેની પૂર્વયોજનાનો એક ભાગ હતી.<ref>ફ્રીથ (2002), પાના 40–41.</ref> બ્રેડમેનને 1930માં ઓવલ ખાતે તેમની 232 રનની ઇનિંગ દરમિયાન બાઉન્સર્સનો સામનો કરવામાં મુશ્કેલી પડી હતી, તેને ધ્યાનમાં રાખીને જાર્ડિને બ્રેડમેનનો સામનો કરવા પરંપરાગત લેગ થીયરી (લેગ સ્ટમ્પ પર બોલનો મારો)ને શોર્ટ પિચ બોલિંગ સાથે મિશ્રણ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તેમણે પોતાની આ પ્રયુક્તિના આગેવાન તરીકે નોટિંગહામશાયરના ઝડપી બોલર હેરોલ્ડ લાર્વૂડ અને બિલ વોસની પસંદગી કરી હતી. સહાયક ભૂમિકા તરીકે ઇંગ્લેન્ડના પસંદગીકારોએ ટીમમાં બીજા ત્રણ ઝડપી બોલરની પસંદગી કરી હતી. ઝડપી બોલરોની અસાધારણ વધુ સંખ્યાને કારણે બંને દેશોમાં અનેક પ્રતિક્રયા આવી હતી અને તેનાથી ખુદ બ્રેડમેનમાં પણ અનેક શંકાઓ જન્મી હતી.<ref name="Foundation"></ref> બ્રેડમેન તે સમયે બીજી કેટલીક સમસ્યાનો પણ સામનો કરી રહ્યા હતા, જેમાં [[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]ના પ્રવાસ દરમિયાન ઊભી થયેલી અને નિદાન ન થયેલી બેચેનીમાંથી વારંવારની માંદગી,<ref name="SydneySun">વિલિયમ્સ (1996), પાના 90–91.</ref> ''સિડની સન'' માટે કોલમ લખવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયન બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલે પ્રારંભમાં કરેલા ઇનકારનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref name="SydneySun"></ref> બ્રેડમને આ વર્તમાનપત્ર સાથે બે વર્ષના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, પરંતુ બોર્ડે લખવાની પરવાનગી ન આપતા બ્રેડમેને કરારનું પાલન કરવા ક્રિકેટમાંથી પાછા હટી જવાની ચીમકી આપી હતી અને આખરે આ વર્તમાનપત્રે બ્રેડમેને આ કરારમાંથી મુક્ત કર્યા હતા અને બોર્ડનો વિજય થયો હતો.<ref name="SydneySun"></ref> ટેસ્ટ મેચની શરૂઆત પહેલા ઇંગ્લેન્ડ સામેની ત્રણ ફર્સ્ટ-કલાસ મેચમાં બ્રેડમેને 6 ઇનિંગમાં માત્ર 17.16ની સરેરાશથી રન બનાવ્યા હતા.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 60.</ref> જાર્ડિને મેલબોર્ન ખાતેની ઓસ્ટ્રેલિયન-XI સામેની એકમાત્ર મેચમાં તેમની આ નવી યુક્તિની અજમાયશ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. આ મેચમાં બ્રેડમેને લેગ થીયરીનો સામનો કર્યો હતો અને પછીથી સ્થાનિક સંચાલકોને ચેતવણી આપી હતી કે જો તે ચાલુ રહેશે તો મુશ્કેલી ઊભી થશે.<ref>{{Cite web | url = http://content-www.cricinfo.com/bodyline/content/story/316186.html | title = Bodyline quotes | access-date = 2008-04-25 | work = Cricinfo | author = Williamson, Martin | archive-date = 2008-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080105215601/http://content-www.cricinfo.com/bodyline/content/story/316186.html | url-status = dead }}</ref> તેઓ નર્વસ બ્રેકડાઉનનો શિકાર બન્યા હોવાની અફવાની વચ્ચે બ્રેડમેને સિડની ક્રિકેટ મેદાન પરની પ્રથમ ટેસ્ટમાંથી પોતાની જાતને પાછી ખેંચી લીધી હતી. તેમની ગેરહાજરી હોવા છતાં ઓસ્ટ્રેલિયાના બેટ્સમેન સામે ઇંગ્લેન્ડે બોડિલાઇન યુક્તિ તરીકે જાણીતી બની ચુકેલી તેમની યુક્તિનો અમલ કર્યો હતો અને વિવાદપૂર્ણ બનેલી આ મેચ જીતી ગયું હતું.<ref name="BDLEssay"></ref> [[File:BradmanDuck32-33.jpg|left|thumb|ખ્યાતનામ ડક: એમસીજી (MCG) ખાતે બ્રેડમેને બોડિલાઈનને હરાવ્યાની ઘટનાને નિહાળવા માટે વિશ્વ વિક્રમી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થયા તે વખતે બૉવ્સે બ્રેડમેનને બોલ્ડ કર્યા.]] બોડિલાઇનને મહાત કરવા બ્રેડમેનના પુનરાગમન માટે લોકોએ જોરદાર માગણી કરી હતીઃ “તેઓ એવા બેટ્સમેન છે કે જે આ વિનાશક બોલિંગ સામે વિજયી થઈ શકે છે... ‘બ્રેડમેનિયા’ (બ્રેડમેન માટેનો જુવાળ), ધાર્મિક લાગણી જેટલો પ્રબળ બન્યો હતો અને તેમના પુનરાગમની માગણી થઈ હતી”.<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 170.</ref> માંદગીમાંથી સાજા થઈને બ્રેડમેન ટીમમાં એલન કિપેક્સના સ્થાને પરત આવ્યા હતા. બીજી ટેસ્ટમાં ટીમનો સ્કોર 2/67 હતો ત્યારે ક્રીઝ પર બ્રેડમેન આવી રહ્યા હતા ત્યારે એમસીજી (MCG) ખાતે પ્રેક્ષકોની વિશ્વ વિક્રમજનક 63,993ની સંખ્યા હતી. પ્રેક્ષકોએ ઊભા થઈને તેમનું અભિવાદન કર્યું હતું અને તેનાથી રમતમાં થોડી મિનિટનો વિલંબ થયો હતો.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પાના 97–98.</ref> બોલરે બોલ નાંખ્યો ત્યારે બ્રેડમેનને પ્રથમ બોલ બાઉન્સર રહેવાની ધારણા હતી અને તેઓ હૂક શોટ રમવા માટે તેમના સ્ટમ્પની પેલે પાર ગયા હતા. બોલ ઉછળ્યો ન હતો અને બ્રેડમેનથી બોલ સ્ટમ્પ સાથે અથડાયો હતો; પ્રથમ બોલે તેઓ ડક (શુન્ય રને આઉટ) થયા હોય તેવી તે પ્રથમ ઘટના છે. તેઓ મેદાન પરથી બહાર જતા હતા ત્યારે પ્રેક્ષકોમાં સન્નાટો વ્યાપી ગયો હતો. જોકે, ઓસ્ટ્રેલિયાએ આ મેચમાં પ્રથમ ઇનિંગમાં સરસાઈ મેળવી હતી અને 2 જાન્યુઆરી 1993ના રોજ બીજી વખત વિક્રમજનક પ્રેક્ષકો આવ્યા હતા અને બ્રેડમેનને વળતો હુમલો કરીને બીજી ઇનિંગમાં સદી કરતા જોયા હતા. ટીમના કુલ 191ના સ્કોરમાં તેમના અણનમ 103 (146 બોલ) રનથી ઇંગ્લેન્ડને જીતવા માટે 251 રનનો લક્ષ્યાંક આપવામાં મદદ મળી હતી. બિલ ઓ’રેઈલી અને બર્ટ આયર્નમોન્ગરે ઓસ્ટ્રેલિયા વતી કાતિલ બોલિંગ કરીને વિજય અપાવીને શ્રેણી સરભર કરી હતી અને બોડિલાઇનનો પરાજય થયો હોવાની આશા જન્મી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151780.html | work = Wisden|year=1934 edition | title = 2nd Test Australia v England, match report| access-date = 2007-08-21}}</ref> એડેલાઇડ ઓવલ ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટ મહત્ત્વની પુરવાર થઈ હતી. ઓસ્ટ્રેલિયાના કપ્તાન બિલ વૂડફૂલ અને વિકેટ કીપર બર્ટ ઓલ્ડફિલ્ડ સામે બાઉન્સર્સનો મારો ચલાવવામાં આવ્યો ત્યારે રોષિત પ્રેક્ષકોએ ધમાલ કરી હતી. ખેદ વ્યક્ત કરવા પ્લમ વોર્નર ઓસ્ટ્રેલિયાના ડ્રેસિંગ રૂમમાં પ્રવેશ્યા હતા અને તેમને વૂડફૂલે ઠપકો આપ્યો હતો. વૂડફૂલની ટિપ્પણી (“બે ટીમ મેદાનમાં છે અને તેમાંથી માત્ર એક જ ટીમ ક્રિકેટ રમે છે”) પ્રસાર માધ્યમમાં લીક થઈ હતી તેમજ વોર્નર અને બીજા લોકોએ તેના માટે ફિંગ્લટનને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા, જોકે આ માહિતીનો મૂળ સ્રોત કોણ હતું તે અંગે ફિંગ્લટન અને બ્રેડમેન પર આરોપ મૂકવાનું કડવું યુદ્ધ ઘણા વર્ષો સુધી (ફિંગ્લટનના મૃત્યુ પછી પણ) ચાલુ રહ્યું હતું. એમસીસી (MCC)ને મોકલેલા કેબલમાં ઓસ્ટ્રેલિયન બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલે વોર્નર પરના વૂડફૂલના નબળી ખેલદીલીના આરોપનો પુનરુચ્ચાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/02/10/1076388365237.html?from=storyrhs|title=Bodyline consumed two nations|last=Roebuck|first=Peter|date=2004-02-11|work=[[The Age]]|access-date=2008-08-23 | location=Melbourne}}</ref> એમસીસી (MCC)ના સમર્થન સાથે ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિરોધ હોવા છતાં ઇંગ્લેન્ડે બોડિલાઇન ચાલુ રાખી હતી. પ્રવાસી ટીમનો છેલ્લી ત્રણ ટેસ્ટમાં જોરદાર વિજય થયો હતો તેમજ એશિઝ શ્રેણીને ફરી પ્રાપ્ત કરી હતી. બ્રેડમેને તેમની પોતાની યુક્તિ સાથે વિવાદ ઊભો કર્યો હતો. તેઓ હંમેશા રન નોંધાવવા માગતા હતા અને લેગ સાઇડ ફિલ્ડર્સથી ભરાયેલી હતી, તેથી તેઓ ટેનિસ કે ગોલ્ફની રમતની જેમ બિનપરંપરાગત શોટ સાથે ખાલી મેદાનમાં બોલને ફટકો મારવા માટે પિચ પર ઉંધા ફરી જતા હતા.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 99.</ref> તેનાથી આ શ્રેણીમાં તેઓ 396 રન (56.57 પર) કરી શક્યા હતા અને બોડિલાઇનના ઉકેલ શોધવાના પ્રયાસ માટે પ્રશંસા મળી હતી, જોકે આ શ્રેણીમાં તેમના સરેરાશ રન તેમની કારકિર્દીની સરેરાશના સંદર્ભે માત્ર 57 ટકા રહ્યા હતા. જેક ફિંગ્લટનને કોઇ શંકા ન હતી કે બોડિલાઇનના પગલે બ્રેડમેનની રમત સદાને માટે બદલાઈ ગઈ છે અને લખ્યું હતું કેઃ<ref>ફિંગ્લ્ટન (1949), પૃષ્ઠ 198.</ref> {{quote|Bodyline was specially prepared, nurtured for and expended on him and, in consequence, his technique underwent a change quicker than might have been the case with the passage of time. Bodyline plucked something vibrant from his art.}} સેલિબ્રિટી તરીકેની ચકાચૌંધ અને વ્યસ્ત સીઝનની વ્યથાને કારણે બ્રેડમેનને આ રમતની બહાર પોતાની નવી જિંદગી શોધવાની અને ક્રિકેટની પ્રતિષ્ઠાની બહાર કારકિર્દીનો વિચાર કરવાની ફરજ પડી હતી.<ref name="Nineinterview">{{Cite web | url = http://www-uk8.cricket.org/link_to_database/PLAYERS/AUS/B/BRADMAN_DG_02000492/ARTICLES/BRADMAN_PAGES/BRADMAN_INTERVIEW.html | work = Cricinfo | title = The Bradman interview (transcript) | access-date = 2007-08-22 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલમાં દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રતિનિધિ હેરી હોજેટ્સે જો બ્રેડમેન એડેલાઇડમાં સ્થળાંતર કરે અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયા (એસએ (SA))ના કપ્તાન બને તો તેમને શેરદલાલ તરીકેનું કામ આપવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો. લોકોની જાણ વગર એસએ (SA) ક્રિકેટ એસોસિએશન (SACA)એ હોજેટ્સના અભિગમને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને બ્રેડમેનના વેતન માટે સબસિડી આપી હતી.<ref>હેર્ટ (1993), પાના 352–353.</ref> તેમની પત્નીએ આ સ્થળાંતર માટે ખચકાટ વ્યક્ત કર્યો હતો, પરંતુ બ્રેડમેન આખરે ફેબ્રુઆરી 1934માં આ સોદા માટે સંમત થયા હતા.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 119–120.</ref> {{Clear}} ===કથળતી તંદુરસ્તી અને મોતને હાથતાળી === એનએસડબલ્યુ (NSW) માટેની તેમની વિદાય સિઝનમાં બ્રેડમેને 132.44ની સરેરાશ સાથે રન બનાવ્યા હતા, જે અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ સરેરાશ છે.<ref name="Robertson"></ref> 1934માં ઇંગ્લેન્ડનાં પ્રવાસ માટેની તેમની ઉપકપ્તાન તરીકે વરણી થઈ હતી. જોકે, “તેઓ મોટાભાગના [ઇંગ્લિશ] ઉનાળામાં અસ્વસ્થ રહ્યા હતા” અને અખબારોના અહેવાલમાં સંકેત હતો કે તેઓ હૃદય સંબંધિત બીમારીથી પીડાઈ રહ્યા છે.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/252260.html |work = Cricinfo | title = Call back the medics | access-date = 2008-08-23}}</ref> તેમણે વોર્સેસ્ટર ખાતે બેવડી સાથે ફરી શરૂઆત કરી હતી, પરંતુ તેમની જાણીતી એકાગ્રતા તેમનાથી વિમુખ બની હતી. ''વિઝડને'' લખ્યું હતું કેઃ<ref name="1935wis">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151790.html | title = The Australian team in England, 1934 | author = Southerton, S. J. | year = 1935 edition | work= Wisden| access-date = 2008-04-25}}</ref> {{quote|... there were many occasions on which he was out to wild strokes. Indeed at one period he created the impression that, to some extent, he had lost control of himself and went in to bat with an almost complete disregard for anything in the shape of a defensive stroke.}} [[File:BradmanCigCard.jpg|right|upright|thumb|1934માં એશિઝ શ્રેણી દરમિયાન સિગારેટ કાર્ડ વહેંચવામાં આવ્યા.]] એક તબક્કે બ્રેડમેન સળંગ 13 ફર્સ્ટ-ક્લાસ ઇનિંગમાં એકપણ સદી બનાવી શક્યા ન હતા,<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketarchive.com/cgi-bin/player_oracle_reveals_results2.cgi?playernumber=492&playername=Bradm&playernameexact=&displayplayername=DG%20Bradman&team=&teamexact=&opponent=&opponentexact=&captain=&wicketkeeper=&homeawaytype=All&matchtype=All&resulttype=All&starts&searchtype=InningsList&startscore=&endscore=&startwicket=&endwicket=&branding=cricketarchive|title=Player Oracle Reveals Results, DG Bradman|work=Cricket Archive|access-date=2008-05-19}}</ref> જે તેમની કારકિર્દીનો આવા સૌથી લાંબો સમયગાળો હતો અને તેનાથી એવા સૂચનો થતા હતા કે બોડિલાઇનથી તેમના આત્મવિશ્વાસનું ધોવાણ થયું છે અને તેમની તકનીક બદલાઈ ગઈ છે.<ref name="1935wis"></ref> ત્રણ ટેસ્ટ પછી આ શ્રેણી 1-1થી સરભર હતી અને બ્રેડમેને પાંચ ઇનિંગમાં 133 રન બનાવ્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાએ શેફિલ્ડનો પ્રવાસ કર્યો હતો અને ચોથી ટેસ્ટ પહેલા વોર્મ અપ મેચ રમી હતી. બ્રેડમેને ધીમી શરૂઆત કરી હતી અને પછી, “વૃદ્ધ બ્રેડમેન આંખો પટપટાવતા અમારી પાસે આવ્યા હતા”.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 131.</ref> તેમણે 140 રન બનાવ્યા હતા અને તેમાંથી અંતિમ 90 રન માત્ર 45 મિનિટમાં બનાવ્યા હતા. હેડિંગ્લે (લીડ્સ) ખાતેની ચોથી ટેસ્ટના પ્રથમ દિવસે ઇંગ્લેન્ડ 200 રનમાં આઉટ થઈ ગયું હતું, પરંતુ ઓસ્ટ્રેલિયા દિવસના છેલ્લા બોલે ત્રીજી વિકેટ ગુમાવીને 3/39 સ્કોર પર સરકી પડ્યું હતું.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/212770.html | work = Cricinfo | title = Ponsford, Bradman and the spin triplets | access-date = 2008-08-23}}</ref> પાંચમા ક્રમે રમતા બ્રેડમેને પછીના દિવસે તેમની ઇનિંગ શરૂ કરવાની હતી. તે સાંજે બ્રેડમેને નેવિલ કાર્ડૂસના ભોજન માટેના આમંત્રણનો ઇનકાર કર્યો હતો અને પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે તેઓ વહેલા સુઈ જવા માગે છે, કારણ કે ટીમને પછીના દિવસે તેમની બેવડી સદીને જરૂર છે. કાર્ડૂસે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે આ મેદાન પર તેમણે અગાઉ 334 રન બનાવ્યા હતા અને સરેરાશ રનનો નિયમ બીજા આવા સ્કોરની વિરુદ્ધમાં છે. બ્રેડમને કાર્ડૂસને જણાવ્યું હતું કે “હું સરેરાશના નિયમમાં માનતો નથી”.<ref>રોઝનવોટર (1978), પૃષ્ઠ 229.</ref> આ મેચમાં બ્રેડમેન સમગ્ર બીજા દિવસ અને ત્રીજા દિવસે ઝઝુમ્યા હતા અને બિલ પોન્સફોર્ડ સાથે 388 રનની વિશ્વ વિક્રમી ભાગીદારી કરી હતી.<ref name="partners">{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283573.html | work = Cricinfo | access-date = 2008-05-13 | title = Test matches&nbsp;— Highest partnerships for any wicket}}</ref><ref>અગાઉનો વિક્રમ 323 હતો, જે 1912માં નોંધાયો હતો.</ref> તેઓ આખરે 304 રન (473 બોલ, 43 ચોગ્ગા અને 2 છગ્ગા) સાથે આઉટ થયા ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાએ 350 રનની લીડ મેળવી હતી, પરંતુ વરસાદને કારણે તેઓ વિજયથી વંચિત રહી ગયા હતા. આ લાંબી ઇનિંગ માટેના પ્રયાસોથી બ્રેડમેનની અનામત ઊર્જાનો વધુ પડતો વપરાશ થઈ ગયો હતો અને તેઓ એશિઝ સિરિઝની નિર્ણાયક એવી ઓવલ ખાતેની પાંચમી ટેસ્ટ સુધી ક્રિકેટ રમ્યા ન હતા.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151794.html | work = Wisden| year= 1935 edition | title = 4th Test England v Australia, match report | access-date = 2007-08-21}}</ref> ઓવલ ખાતેની પ્રથમ ઇનિંગમાં બ્રેડમેન અને પોન્સફોર્ડે વધુ જંગી ભાગીદારી, આ વખતે 451 રનની ભાગીદારી નોંધાવી હતી. હેડિંગ્લે ખાતે સ્થાપેલા પોતાના વિક્રમને તોડતા તેમને એક મહિના કરતા ઓછો સમય લાગ્યો હતો અને આ નવો વિશ્વ વિક્રમ 57 વર્ષ સુધી ટકી રહ્યો હતો.<ref name="partners"></ref> આ ભાગીદારીમાં બ્રેડમેનનો હિસ્સો 271 બોલમાં 244 રનનો હતો અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ કુલ 701 રન નોંધાવીને 562 રને વિજય મેળવ્યો હતો. પાંચ ટેસ્ટ શ્રેણીમાં ચોથી વખત એશિઝ શ્રેણી પરના કબજામાં ફેરફાર થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151795.html | work = Wisden | year = 1935 edition | title = 5th Test England v Australia, match report| access-date = 2007-08-21}}</ref> ઇંગ્લેન્ડ આ પછી બ્રેડમેનની નિવૃત્તિ સુધી ફરી પાછુ બેઠું થઈ શક્યું ન હતું. દેખીતી રીતે તંદુરસ્તીમાં સંપૂર્ણ પણે સુધારો થઈ જતા બ્રેડમેને આ પ્રવાસની છેલ્લી બે મેચમાં બે સદી સાથે ઝળહળતો દેખાવ કર્યો હતો. જોકે વતન માટેના પ્રવાસની તૈયારી કરવા તેઓ લંડનમાં પરત આવ્યા ત્યારે તેમને પેટમાં તીવ્ર દુઃખાવાનો અનુભવ થયો હતો. તેમને આંત્રપુચ્છ (એપેન્ડિસાઇટિસ)નો સોજો હોવાનું નિદાન કરતા તબીબોને 24 કલાક કરતા વધુ સમય લાગ્યો હતો અને સર્જને તાકીદે ઓપરેશન કર્યું હતું. ચાર કલાકની સર્જરીમાં બ્રેડમેને પુષ્કળ લોહી ગુમાવવું પડ્યું હતું અને આંત્રવેષ્ટનદાહ (પેરિટનાઇટિસ)ની બીમારી થઈ હતી. તે સમયે પેનિસિલિન અને સલ્ફોનામાઇડ્સ હજુ પણ પ્રાયોગિક સારવાર ગણાતી હતી, તેથી આંત્રવેષ્ટનદાહ (પેરિટનાઇટિસ) સામાન્ય રીતે જીવલેણ બીમારી હતી.<ref name="Williams1">વિલિયમ્સ (1996), પાના 136–37.</ref> 25 સપ્ટેમ્બરના રોજ હોસ્પિટલે નિવેદન જારી કર્યું હતું કે બ્રેડમેન જીવન માટે ઝઝુમી રહ્યા છે અને રક્તદાતાની તાકીદે જરૂર છે.<ref name="OReilly">ઓ'રેઈલી (1985), પૃષ્ઠ 139.</ref> “આ જાહેરાતની અસર અસાધારણ રહી હતી”.<ref name="Williams1"></ref> આ સમાચાર પ્રસરતા એટલા રક્તદાતા ઉમટી પડ્યા કે હોસ્પિટલ માટે તેમના ધસારાનો સામનો કરવાનું મુશ્કેલ બન્યું હતું અને ટેલિફોન કોલના જોરદાર ઘોડાપૂરને કારણે હોસ્પિટલે સ્વીચબોર્ડને બંધ કરવું પડ્યું હતું. પત્રકારોને સંપાદકો દ્વારા તેમની મૃત્યુનોંધ તૈયાર કરવા કહેવાયું હતું. સાથી ખેલાડી બિલ ઓ’રેઈલીને કિંગ જ્યોર્જના સેક્રેટરીએ ફોન કર્યો હતો અને સ્થિતિથી રાજાને માહિતગાર રાખવાની સૂચના આપી હતી.<ref name="OReilly"></ref> આ સમાચાર મળતાની સાથે જેસી બ્રેડમેને [[લંડન]] માટે એક મહિનાના લાંબા પ્રવાસનો પ્રારંભ કર્યો હતો. રસ્તામાં તેમને અફવા સાંભળવા મળી હતી કે તેમના પતિનું મૃત્યુ થયું છે.<ref name="Williams1"></ref> એક ટેલિફોન કોલથી સ્થિતિની સ્પષ્ટતા થઈ હતી અને તેઓ લંડન પહોંચે ત્યાં સુધી બ્રેડમેન બીમારીથી ધીમી ગતિએ સાજા થવા લાગ્યા હતા. તેમણે આરામ સાથે સ્વાસ્થ્ય પાછુ મેળવવા માટે તબીબની સલાહનું પાલન કર્યું હતું અને ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમમાં પુનરાગમન કરતા કેટલાંક મહિના લાગ્યા હતા અને તેમણે 1934-35માં ઓસ્ટ્રેલિયન સિઝન ગુમાવવી પડી હતી.<ref name="BDLEssay"></ref> ===આંતરિક રાજકારણ અને ટેસ્ટમાં કપ્તાની=== [[File:Bradman 1937.JPG|right|thumb|upright|1937માં મેલબોર્ન ક્રિકેટ મેદાન પર ઈંગ્લેન્ડ સામેની ત્રીજી ટેસ્ટ મેચમાં બ્રેડમેન બેટિંગ કરવા જઈ રહ્યા છે. તેમના 270&nbsp;રનના કારણે ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિજય થયો અને તેને સર્વકાલિન ર્સવશ્રેષ્ઠ ઈનિંગ ગણાવવામાં આવી.]] 1935માં એન્ટીપડિયન શિયાળા (પૃથ્વી પર તદ્દન વિરુદ્ધ દિશાના બે સ્થળો પરનો શિયાળો) દરમિયાન ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટમાં મેદાન બહારના ષડયંત્ર થયા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયા વર્ષના અંત સમયે દક્ષિણ આફ્રિકાનો પ્રવાસ કરવાનો હતું અને કપ્તાન તરીકે નિવૃત બિલ વૂડફુલની જગ્યાએ બીજા ખેલાડીની નિયુક્ત કરવાની હતી. બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલ ટીમનું નેવૃત્વ બ્રેડમેન કરે તેવું ઇચ્છતું હતું, તેમ છતાં 8 ઓગસ્ટે બોર્ડે ફીટનેસના અભાવને કારણે બ્રેડમેનને ટીમમાંથી ખસેડવામાં આવ્યા હોવાની જાહેરાત કરી હતી. આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે આ જાહેરાત પછી બ્રેડમેને આ સિઝનમાં મેચની સંપૂર્ણ શ્રેણીમાં દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.<ref name="Bradman9497">બ્રેડમેન (1950), પાના 94–97.</ref> કપ્તાની વિક રિચર્ડસનને આપવામાં આવી હતી, જેઓ દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમના કપ્તાન તરીકે બ્રેડમેનના પુરોગામી હતા.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/7346.html | title = Vic Richardson&nbsp;– player profile | work = Cricinfo| access-date = 2008-06-17}}14 ટેસ્ટમાં રિચર્ડસનનો વિક્રમ 622 હતો જે 24.88 પર થયો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકા સામે, 5 ઈનિંગ્સમાં 84 રન કર્યા હતા.</ref> ક્રિકેટ લેખક ક્રિસ હેર્ટે આ સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું કે અગાઉ (નામનિર્દેશ વગર)ની વ્યાપારિક સમજૂતીને કારણે બ્રેડમેનને ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેવાની ફરજ પડી હતી.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 360.</ref> હેર્ટે તેમના આ સ્થળાંતર માટે ગુપ્ત ઇરાદાને જવાબદાર ગણાવ્યા હતાઃ રિચર્ડસન અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના બીજા ખેલાડીઓની મેદાન બહારની વર્તણુકથી સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયા ક્રિકેટ એસોસિએશન (SACA) નારાજ થયું હતું, જે નવા નેતૃત્વની વિચારણા કરી રહ્યું હતું. શિસ્ત સુધારો કરવામાં મદદ કરવા બ્રેડમેન એસએસીએ (SACA)ની સમિતિમાં સભ્ય અને સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમના પસંદગીકાર બન્યા હતા.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 352.</ref> તેઓ 10 વર્ષ માટે તેમના દત્તક રાજ્યને તેના પ્રથમ શેફિલ્ડ શિલ્ડ ટાઇટલ પર જાળવી શક્યા હતા, અને બ્રેડમેન ક્વિન્સલેન્ડ સામે 233 અને વિક્ટોરિયા સામે 357 રનના વ્યક્તિગત યોગદાન સાથે છવાઈ ગયા હતા. તેમણે 369 રન (233 મિનિટમાં) સાથે આ સિઝન પૂરી કરી હતી, જે ટાસ્માનિયા સામેનો સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિક્રમ છે. તેમને આઉટ કરનાર બોલર રેગિનાલ્ડ ટાઉનલી ટાસ્માનિયા લિબરલ પાર્ટીના વડા બન્યા હતા.<ref name="Bradman9497"></ref> ઓસ્ટ્રેલિયાએ દક્ષિણ આફ્રિકાને 4-0થી પરાજય આપ્યો હતો અને બિલ ઓ’રેઈલી જેવા વરિષ્ઠ ખેલાડીઓએ રિચર્ડસનની કપ્તાની હેઠળ રમતના આનંદ અંગેનો તેમની ટિપ્પણીમાં ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>ઓ'રેઈલી (1985), પાના 144–145.</ref> આ પ્રવાસ દરમિયાન બ્રેડમેનનો જાહેરમાં વિરોધ કરતા ખેલાડીઓનું એક જૂથ રચાયું હતું. કેટલાંક ખેલાડી માટે બ્રેડમેનના નેતૃત્વ હેઠળ રમવાની સંભાવના મુશ્કેલ બની હતી, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે તેઓ પસંદગીકાર તરીકેની ભૂમિકામાં તેમની ક્ષમતાને ન્યાય આપવાની વધારાની કામગીરી પણ કરતા હતા.<ref name="Williams148">વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 148.</ref> નવી સિઝનની શરૂઆતમાં આ ટેસ્ટ ટીમ ઓક્ટોબર 1936ની શરૂઆતમાં સિડની ખાતે બ્રેડમેનના નેતૃત્વ હેઠળની “રેસ્ટ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા” સામે રમી હતી. બ્રેડમેનના 212 રન અને લેગ-સ્પિનર ફ્રેન્ક વાર્ડની 12 વિકેટની સિદ્ધિને કારણે ટેસ્ટ XI (ઇલેવન) નો મોટો પરાજય થયો હતો.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 369.</ref> બ્રેડમેને ટેસ્ટ ટીમના સભ્યોને ભાન કરાવ્યું હતું કે તેમને તાજેતરમાં સફળતા મળી હોવા છતાં ટીમમાં હજુ પણ સુધારાની જરૂર છે.<ref name="Williams148"></ref> આ પછી થોડા સમયમાં બ્રેડમેનના પ્રથમ સંતાનનો 28 ઓક્ટોબરે જન્મ થયો હતું પરંતુ બાળક બીજા દિવસે મૃત્યું પામ્યું હતું. તેથી તેઓ બે સપ્તાહ સુધી ક્રિકેટથી દૂર રહ્યા હતા અને પુનરાગમ સાથે તેમણે એશિઝ સિરિઝનો પ્રારંભ કરતા પહેલા વિક્ટોરિયા સામે છેલ્લી મેચમાં ત્રણ કલાકમાં 192 રન બનાવ્યા હતા. ટેસ્ટના પસંદગીકારોએ અગાઉની ટેસ્ટ મેચમાં રમેલી ટીમમાં પાંચ ફેરફાર કર્યા હતા. નોંધપાત્ર વાત એ હતી કે ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી સફળ બોલર ક્લેરી ગ્રિમેટના સ્થાને વોર્ડનો સમાવેશ કર્યો હતો, જે ટેસ્ટ ટીમમાં સૌપ્રથમ પ્રવેશ મેળવાના ચાર ખેલાડી પૈકીના એક હતા. ટીમમાંથી ગ્રિમેટની બાદબાકીમાં બ્રેડમેનની ભૂમિકા વિવાદાસ્પદ રહી હતી અને તે મુદ્દો બ્રેડમેન માટે પરેશાનીનું કારણ બન્યો હતો, કારણ કે ગ્રિમેટે ઘરેલુ ક્રિકેટમાં અસાધારણ દેખાવ ચાલુ રાખ્યો હતો અને તેમના પુરોગામી બિનઅસરકાર રહ્યા હતા, તેથી બ્રેડમેનને રાજકારણના કારણોસર વરિષ્ઠ બોલર્સની ટેસ્ટ કારકિર્દીનો અંત લાવવા માટે જવાબદાર માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/5443.html |work = Cricinfo| title = Clarrie Grimmett player profile | access-date = 2008-08-23}}</ref> [[File:BradmanAllenToss.jpg|left|upright|thumb|1936–37 એશિઝ શ્રેણીના પ્રારંભ વખતે બ્રેડમેન અને ઈંગ્લેન્ડના કપ્તાન ગબ્બી એલન ટોસ કરી રહ્યા છે. પાંચ ટેસ્ટમાં 950,000 કરતા વધારે પ્રેક્ષકો આવ્યા હતા જેમાં મેલબોર્ન ખાતે રમાયેલી ત્રીજી ટેસ્ટમાં વિશ્વ વિક્રમી સંખ્યામાં 350,534 પ્રેક્ષકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.]] ઓસ્ટ્રેલિયાનો પ્રથમ બે ટેસ્ટમાં સળંગ પરાજય થયો હતો,<ref>{{Cite web| url = http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1936-37/ENG_IN_AUS/ENG_AUS_T2_18-22DEC1936.html| work = Cricinfo| title = 2nd Test Scorecard, 18–22 December 1936| access-date = 2008-05-14| archive-date = 2006-02-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20060218064355/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1936-37/ENG_IN_AUS/ENG_AUS_T2_18-22DEC1936.html| url-status = dead}}</ref> બ્રેડમેન ચાર ઇનિંગમાંથી બે વખત ડક (શુન્ય રહે આઉટ) થયા હતા અને તેવું લાગતું હતું કે કપ્તાનપદને કારણે તેમના દેખાવને અસર થઈ રહી છે.<ref name="Nineinterview"></ref> પસંદગીકારોએ મેલબોર્ન ખાતેની ત્રીજા ટેસ્ટ માટે ટીમમાં બીજા ચાર ફેરફાર કર્યા હતા. બ્રેડમેને 1937ના નવા વર્ષના દિવસે ટોસ જીત્યો હતો, પરંતું માત્ર 13 રન સાથે ફરી વખત બેટિંગમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. બેટ્સમેનને મદદ કરતી પિચનો ઓસ્ટ્રેલિયા લાભ લઈ શક્યું ન હતું અને 6/181ના સ્કોર સાથે દિવસ પૂરો થયો હતો. બીજા દિવસે વરસાદને કારણે રમતમાં નાટકીય ફેરફાર થયો હતો. સૂર્યના તડકામાં પિચ સુકાઈ રહી હતી (તે દિવસોમાં મેચ દરમિયાન કવરનો ઉપયોગ થઈ શકતો ન હતો) ત્યારે બ્રેડમેને પિચ “ભીની” હોવાના કારણે ઇંગ્લેન્ડને બેટિંગમાં લાવવા ઓસ્ટ્રેલિયાનો દાવ ડિક્લેર કર્યો હતો, ઇંગ્લેન્ડે પણ દાવને ડિક્લેર કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાને ફરી આમંત્રણ આપ્યું હતું અને 124 રનની સરેરાઈ આપી હતી. બ્રેડમેને તેમના રન બનાવતા ખેલાડીઓને સાચવવા માટે બેટિંગ ક્રમમાં ફેરફાર કરીને સામનો કર્યો હતો, બીજી તરફ પિચની સ્થિતિમાં સુધારો થયો હતો. આ યુક્તિ સફળ રહી હતી અને બ્રેડમેન સાતમાં ક્રમે રમવા આવ્યા હતા. ત્રણ દિવસ લંબાયેલી આ ઇનિંગમાં તેમણે ઇન્ફ્લુએન્ઝાનો સામનો કરીને 375 બોલમાં 270 રન બનાવ્યા હતા અને જેક ફિંગ્લટન સાથે 346 રનની વિક્રમી ભાગીદારી નોંધાવી હતી, તેથી ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિજય થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154078.html | work = Wisden| year= 1938 edition | title = 3rd Test Australia v England, match report | access-date = 2007-08-22}}</ref> 2001માં ''વિઝડને'' આ દેખાવને તમામ સમય માટેની શ્રેષ્ઠ ટેસ્ટ મેચ ઇનિંગ ગણાવી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/india/content/story/101983.html|title=Laxman, Kumble in Wisden's top ten list|date=2001-07-26|work=Cricinfo|access-date=2008-08-23}}</ref> એડેલાઇડ ઓવલ ખાતેની પછીની ટેસ્ટમાં ઇંગ્લેન્ડનો હાથ ઉપર હતો, પરંતુ બ્રેડમેને બીજી ઇનિંગમાં 395 બોલમાં 212 રન બનાવીને બીજી મક્કમ ઇનિંગ સાથે બાજી પલટી નાંખી હતી. ચંચળ<ref>{{Cite web| url = http://content-uk.cricinfo.com/ci/engine/match/62644.html | work =Wisden | year =1937 edition | title = The Ashes – 4th Test Australia v England | access-date = 2008-06-19}}</ref> ડાબોડી સ્પિનર “ચક” ફ્લીટવૂડ-સ્મિથની જોરદાર બોલિંગને કારણે ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિજય થતા ઓસ્ટ્રેલિયાઆ આ સિરિઝને સરભર કરી હતી. સિરિઝની અંતિમ નિર્ણાયક પાંચમી ટેસ્ટ મેચમાં બ્રેડમેને વધુ આક્રમક શૈલી સાથે ઓસ્ટ્રેલિયાના 604 રનમાં 169 (191 બોલમાં) સર્વોચ્ચ સ્કોર નોંધાવ્યો હતો અને ઓસ્ટ્રેલિયાનો એક ઇનિંગથી વિજય થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154075.html | work = Wisden | year = 1938 edition | title = 5th Test Australia v England, match report | access-date = 2007-08-22}}</ref> પ્રથમ બે ટેસ્ટ ગુમાવ્યા પછી શ્રેણી જીતવાની ઓસ્ટ્રેલિયાની સિદ્ધિની 1997 સુધી ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં બરોબરી થઈ શકી નથી. <ref>{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/328843.html | work = Cricinfo | access-date = 2008-04-26| title = Test matches&nbsp;— Winning a series after coming from behind}}</ref> ===એક યુગનો અંત=== વર્ષ 1938ના ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ દરમિયાન બ્રેડમેને તેમની કારકિર્દીની સૌથી સાતત્યસભર ક્રિકેટ રમી હતી.<ref name="1939Wis">{{Cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155217.html?from=login|title= The Australian team in England 1938|work= Wisden| year =1939 edition|access-date=2008-05-15|last=Wilfrid|first=Brookes}}</ref> તેમના માટે મોટા જૂમલા નોંધાવવા જરૂરી હતું, કારણ કે ઇંગ્લેંન્ડ પાસે મજબૂત બેંટિંગ લાઇન અપ હતી. જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાની બોલિંગ ઓ’રેઈલી પર વધુ પડતી નિર્ભર હતી.<ref name="1939Wis"></ref> ગ્રિમેટને નજરઅંદાજ કરાયાં હતાં, પરંતુ જેક ફિંગ્લટને ટીમમાં સ્થાન મેળવવામાં સફળતા મળી હતી, તેનાથી બ્રેડમેન વિરોધી ટૂકડી યથાવત રહી હતી.<ref name="Swanton"></ref> પ્રવાસના 26 ઈનિંગમાં બ્રેડમેને 13 સદી નોંધાવી (ઓસ્ટ્રેલિયાનો નવો વિક્રમ) હતી અને મેના અંત સુધીમાં ફરીથી 1,000 ફર્સ્ટ-ક્લાસ રન બનાવ્યા હતા, જેથી આવી સિદ્ધિ મેળવનારા એકમાત્ર ખેલાડી બન્યાં હતા.<ref>{{Cite web|url=http://timesonline.typepad.com/line_and_length/2006/05/the_hunt_for_10.html|title=The hunt for 1,000|last=Kidd|first=Patrick|date=2006-05-09|work=[[The Times]]|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723004119/http://timesonline.typepad.com/line_and_length/2006/05/the_hunt_for_10.html|archive-date=2008-07-23|url-status=dead}}</ref> 2,429 રન કરતાં, બ્રેડમેને ઇંગ્લેંન્ડની સિઝનમાં અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ 115.66ની સરેરાશ હાંસલ કરી હતી.<ref name="1939Wis"></ref> [[File:Don Bradman and Stan McCabe.jpg|thumb|1938માં ઈંગ્લેન્ડના પ્રવાસ વખતે પર્થ ખાતે એક પ્રાથમિક મેચ દરમિયાન બ્રેડમેન (ડાબે, તેમના ઉપકપ્તાન સ્ટેન મેકકેબે સાથે)બેટિંગ કરવા જઈ રહ્યા છે.બ્રેડમેને 102 રન કર્યા.]] પ્રથમ ટેસ્ટમાં ઇંગ્લેંન્ડે પ્રથમ ઈનિંગમાં જંગી જૂમલો ખડક્યો હતો અને મેચમાં વિજય મેળવશે તેવું લાગતું હતું, પરંતુ સ્ટેન મેકકેબેએ ઓસ્ટ્રેલિયા માટે 232 રન બનાવ્યાં હતા, જે દેખાવને બ્રેડમેને તેમણે જોયેલાં શ્રેષ્ડ દેખાવ તરીકે બિરદાવ્યો હતો. ઓસ્ટ્રેલિયાને ફોલો-ઓનની ફરજ પડી હતી, તેવા સમયે મેકકેબેનાં પ્રયત્નો નિષ્ફળ ન જાય તે માટે બ્રેડમેને સખત લડાઇ આપી અને અણનમ 144 રન બનાવીને મેચને ડ્રોમાં ખેંચી ગયા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T1_10-14JUN1938.html|title=The Ashes, 1938, 1st Test|work=Cricinfo|access-date=2008-06-20|archive-date=2006-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624045556/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T1_10-14JUN1938.html|url-status=dead}}</ref> આ તેમની કારકિર્દીની સૌથી ધીમી ટેસ્ટ સદી હતી અને ઓસ્ટ્રેલિયા જ્યારે તે પછીની ટેસ્ટમાં ફરીથી ડ્રો માટે ઝઝુમી રહ્યું હતું ત્યારે તેવી જ ઇંનિંગ રમતાં અણનમ 102 રન કર્યા હતાં. <ref>{{Cite web| url =http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T2_24-28JUN1938.html| work =Cricinfo| title =2nd Test, 24–28 June 1938| access-date =2008-05-14| archive-date =2006-02-18| archive-url =https://web.archive.org/web/20060218063827/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T2_24-28JUN1938.html| url-status =dead}}</ref> વરસાદે માન્ચેસ્ટર ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટ સંપૂર્ણ ધોઇ નાંખી હતી.<ref name="ThirdTest1938">{{Cite web| year = 1939| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151851.html| title = Third Test match: England v Australia 1938| work = Wisden | year = 1938 edition| access-date = 2008-05-14}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયાની તક હેડિંગ્લે ખાતે આવી હતી, એ ટેસ્ટ કે જેને બ્રેડમેને તેમણે રમેલી સૌથી શ્રેષ્ડ ટેસ્ટ તરીકે ઓળખાવી હતી.<ref name="Bradman1">બ્રેડમેન (1950), પાના 115–118.</ref> ઇંગ્લેંન્ડે પ્રથમ દાવ લીધો અને 223 રન બનાવ્યાં હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાનાં દાવ દરમિયાન, બ્રેડમેન પાસે ઝાંખા પ્રકાશને કારણે રમત બંધ રાખવાનો વિકલ્પ હોવા છતાં તેમને ઝાંખા પ્રકાશમાં બેટિંગ કરવાનો વિકલ્પ અપનાવ્યો હતો અને તેનું કારણ આપ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલિયા સારા પ્રકાશમાં વરસાદથી પ્રભાવિત પિચ ઉપર કરતા ઝાંખા પ્રકાશ વાળી સારી પિચમાં વધુ સારા રન બનાવી શકે છે.<ref name="1939test4"></ref> તેમણે કુલ 242 રનમાંથી 103 રન નોંધાવ્યાં અને આ જુગાર સફળ રહ્યો હતો, કારણ કે વિજય મેળવવાં માટે પૂરતો સમય બચ્યો હતો કારણ કે ઇંગ્લેન્ડમા બેટિંગ ધરાશાયી થઈ ગઈ હતી અને તેમને જીતવા માટે માત્ર 107 રનનો લક્ષ્યાંક મળ્યો હતો. બ્રેડમેનનાં 16 રન સાથે ઓસ્ટ્રેલિયા 4/61 માં ફસકી પડ્યું હતું. તોફાનનાં ભયે રમત ધોવાઇ જવાનો અંદેશો હતો, પરંતુ ખરાબ હવામાન અટકી ગયું અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ જીત મેળવી લીધી, આ વિજય સાથે એશિઝ શ્રેણી જાળવી રાખી હતી.<ref name="1939test4">{{Cite web| url =http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151852.html | work = Wisden| year= 1939 edition|title= 4th Test England v Australia, match report| access-date = 2007-08-08}}</ref> જીવનમાં પ્રથમ વખત પ્રસંગવસાત તણાવ બ્રેડમેન પર હાવી થયો હતો અને તેઓ મેચના અંતિમ તબક્કાઓ જોઇ શક્યા ન હતા, દબાણનો પ્રત્યાઘાત એટલો હતો કે તેમણે તેને સમગ્ર પ્રવાસ દરમિયાન અનુભવ્યોઃ તેમણે કપ્તાનીને “થકવી નાંખનાર” તરીકે ઓળખાવી અને જણાવ્યું કે તે “આગળ રમવા માટે મુશ્કેલી અનુભવે છે”.<ref name="Bradman1"></ref> એશિઝ મેળવવાનો ઉન્માદ આગળ જતાં ઓસ્ટ્રેલિયાની સૌથી મોટી હારમાં પરિણમ્યો હતો. ઓવલ ખાતે, ઇંગ્લેંન્ડે વિશ્વ વિક્રમ સાથે 7/903 રન ફટકાર્યા હતા અને તેનાં ઓપનિંગ બેટ્સમેન લેન હટ્ટને 364 રન કરીને વ્યક્તિગત વિશ્વ વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref name="1939test5"></ref><ref>{{Cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/134344.html|title=The highest score in Test cricket|last=Lynch|first=Steven|date=2004-04-12|work=Cricinfo|access-date=2008-08-23}}</ref> પોતાના બોલરો પરનો ભાર ઓછો કરવાના પ્રયત્નમાં જવલ્લે જ બોલિંગ કરતાં બ્રેડમેને બોલિંગ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તેમની ત્રીજી ઓવરમાં, તેમને ઘૂંટીમાં ફ્રેક્ચર થયું અને ટીમનાં સાથી ખેલાડીઓ તેમને મેદાનમાંથી બહાર લઇ ગયાં હતા.<ref name="1939test5">{{Cite web| url =http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151853.html| work =Wisden | year = 1939 edition | title = 5th Test England v Australia, match report |access-date = 2007-08-22}}</ref> બ્રેડમેન ઇજાગ્રસ્ત બન્યા હતા અને ફિંગ્લટન પગનાં સ્નાયુઓ ખેંચાઇ જવાને કારણે બેટિંગ કરવા સક્ષમ ન હતા,<ref name="1939test5"></ref><ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 108.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયાએ એક ઇનિંગ અને 579 રનની હાર સહન કરવી પડી, જે ટેસ્ટ ક્રિકેટના ઇતિહાસમાં પરાજયનું સૌથી મોટું માર્જિન બની રહ્યું.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/records/210099.html|work=Cricinfo|title=Largest margin of victory (by an innings)|access-date=2007-12-05}}</ref> પ્રવાસ પૂરો કરવાં અક્ષમ બ્રેડમેને ટીમનું સુકાન ઉપકપ્તાન સ્ટેન મેકકેબેનાં હાથમાં સોપ્યું હતું. આ તબક્કે, બ્રેડમેનને લાગ્યું કે કપ્તાનીનો ભાર ફરીથી ઇંગ્લેંન્ડનો પ્રવાસ કરતો અટકાવશે, છતાં, તેમને ભય જાહેરમાં વ્યક્ત કર્યા નહોતો.<ref name="Bradman1"></ref> કપ્તાનીનું દબાણ હોવા છતાં, બ્રેડમેનનું બેટિંગ ફોર્મ સર્વોપરી બની રહ્યું હતું. અનુભવી, પરિપક્વ ખેલાડીને હવે બધાં લોકો “ધ ડોન” તરીકે બોલાવવા લાગ્યા અને તેમણે “બૉરલના બોય”ની અગાઉના દિવસોની ફટકાબાજીની શૈલીને બદલી નાંખી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/rn/talks/8.30/sportsf/stories/s689981.htm|title=Football in the Age of Instability (transcript)|date=2002-10-04|work=[[Australian Broadcasting Corporation]]|access-date=2008-08-23}}</ref> વર્ષ 1938-39માં, શેફિલ્ડ શિલ્ડ સામે તેમણે એસએ (SA)નું કપ્તાન પદ સંભાળ્યું હતું અને સીબી (CB) ફ્રાયના વિશ્વ વિક્રમની બરોબરી કરતાં સળંગ છ ઈનિંગમાં સદી ફટકારી હતી.<ref>{{Cite web| url =http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282971.html| work = Cricinfo| title = Hundreds in consecutive innings| access-date = 2008-08-23}}</ref> ઇંગ્લેંન્ડના 1938ના પ્રવાસની શરૂઆતથી (ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રાથમિક રમતો સહિત) 1939ની શરૂઆત સુધીમાં 34 ફર્સ્ટ ક્લાસ ઇંનિગ્સમાં 21 સદી ફટકારી હતી. આગામી સિઝનમાં, બ્રેડમેને વિક્ટોરિયા રાજ્યની ટીમમાં જોડાવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો હતો. મેલબોર્ન ક્રિકેટ ક્લબે સચિવની જગ્યાની જાહેરાત બહાર પાડી હતી અને તેઓ માનતાં હતાં કે જો તેઓ ઉમેદવારી નોંધાવે તો તેમને નોકરી મળશે.<ref>ડન્સ્ટન (1988), પૃષ્ઠ 172.</ref> આ હોદ્દો ઓસ્ટ્રેલિયાનાં ક્રિકેટમાં સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પૈકીનો એક હોદ્દો માનવામાં આવતો હતો, જેના પર ઓગસ્ટ 1938માં તેમના મૃત્યુ સુધી હ્યુ ટ્રમ્બલ બિરાજતા હતા. £1,000નો વાર્ષિક પગાર બ્રેડમેનને નાણાંકીય સદ્ધરતાની ખાતરી આપતો હતો અને સાથે સાથે રમત સાથે જોડાઇ રહેવાની છૂટ મળતી હતી.<ref name="MCCSecretary">વિલિયમ્સ (1996), પાના 182–183. "છતા પણ, મેલબોર્ન ક્રિકેટ ક્લબનું સચિવપદ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટજગતમાં સૌથી આકર્ષક નોકરી પૈકી એક હતું, અને ખરેખર, હજુ પણ છે&nbsp;..."</ref> 18 જાન્યુઆરી, 1939ના રોજ ચેરમેનનાં નિર્ણાયક મત સાથે ક્લબની સમિતિએ બ્રેડમેનની જગ્યાએ ભૂતપૂર્વ બેટ્સમેન વેર્નોન રાન્સફોર્ડની પસંદગી કરી હતી.<ref name="MCCSecretary"></ref><ref>કોલમેન (1993) પાના 425–426.</ref> એસએ (SA) માટે 1939-40ની સિઝન બ્રેડમેનની સૌથી વધુ રન બનાવનારી સિઝન બની રહીઃ 144.8 ની સરેરાશ સાથે 1,448 રન બનાવ્યાં હતા.<ref name="Robertson"></ref> તેમણે ત્રણ બેવડી સદી નોંધાવી સાથે એનએસડબલ્યુ (NSW) સામે અણનમ 251 રન નોંધાવ્યાં, એ ઇનિંગ કે જેને તેમણે શેફિલ્ડ શિલ્ડની અત્યાર સુધી નોંધાયેલ શ્રેષ્ડ ઇનિંગ તરીકે ઓળખાવી હતી કારણ કે તે તેમણે બિલ ઓ’રેઈલી તેનાં સર્વશ્રેષ્ડ ફોર્મમાં હતો ત્યારે તેના પર કાબુ મેળવ્યો હતો.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 120.</ref> છતાં તે, એક યુગનો અંત હતો. બીજુ વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળતા દરેક ક્રિકેટ પ્રવાસોને અમર્યાદિત સમય સુધી મુલતવી રખાયાં હતાં અને શેફિલ્ડ શિલ્ડ સ્પર્ધા રદ્દ કરવામાં આવી હતી.<ref>હેર્ટ (1993), પાના 382–383.</ref> ===યુદ્ધના મુશ્કેલ વર્ષો=== [[File:Donald Bradman australian cricket player pic.JPG|thumb|upright|બ્રેડમેનની હાઈ બેકલિફ્ટ અને આગળ લાંબું ડગલું તેમની ખાસિયતો હતા.]] 28 જૂન, 1940 ના રોજ બ્રેડમેન રોયલ ઓસ્ટ્રેલિયન એરફોર્સ (આરએએએફ (RAAF))માં જોડાયાં અને એર ક્રૂની ફરજ માટે લાયક ઠર્યા હતા.<ref name="RAAF">વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 187.</ref> આરએએએફ (RAAF)એ સાધનસંપન્ન કરી શકે અને તાલિમ આપી શકે તેના કરતા વધુ ભરતી કરી હતી અને ઓસ્ટ્રેલિયાના ગવર્નર જનરલ, લોર્ડ ગોવરીએ બ્રેડમેનને લશ્કરમાં જોડાવા મનાવ્યાં તે પહેલાં બ્રેડમેને એડેલાઇડમાં ચાર મહિના વિતાવ્યા હતાં, આ હિલચાલની તેમના માટેના સુરક્ષિત વિકલ્પ તરીકે આકરી ટીકા થઈ હતી.<ref name="Swanton"></ref> લેફ્ટેનન્ટનું પદ અપાયા બાદ તેમની ફ્રેન્કસ્ટન, વિક્ટોરિયા ખાતેની આર્મી સ્કૂલ ઓફ ફિઝિકલ ટ્રેનિંગમાં શારીરિક તાલીમના વિભાગીય સુપરવાઇઝર તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. નોકરીની પ્રવૃત્તિથી તેમના સ્નાયુની સમસ્યાને ઉગ્ર બની હતી, જેનું ફાઈબ્રોસિટિસ (પેશીના સોજા) તરીકે નિદાન કરાયું હતું. આશ્ચર્યજનક રીતે, બેટિંગની જોરદાર ક્ષમતા ધરાવતા બ્રેડમેનની રોજિંદી લશ્કરી તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું કે કે બ્રેડમેનની આંખોની દ્રષ્ટી ખરાબ છે.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 266–267.</ref> જૂન, 1947માં માંદગીને કારણે સેવામાંથી નીકળ્યાં બાદ સ્વસ્થતા પ્રાપ્ત કરવા બ્રેડમેને મહિનાઓ વિતાવ્યા, આ સમયે તેઓને સ્નાયુઓનો દુઃખાવો એટલો હતો કે તેઓ જાતે દાઢી નહોતા કરી શકતાં કે જાતે વાળ નહોતાં ઓળી શકતાં. તેમણે 1942માં શેરદલાલીનો બિઝનેસ ફરીથી શરૂ કર્યો હતો. બ્રેડમેન વિશેના જીવનચરિત્રમાં ચાર્લ્સ વિલિયમ્સે પોતાના તર્કમાં સવિસ્તાર જણાવ્યું છે કે શારીરિક સમસ્યાઓ મન અને શરીરની તાણને લીધે, તાણ અને સંભવતઃ માનસિક દબાણને લીધે થઇ હતી. બ્રેડમેને પુસ્તકની હસ્તપ્રત વાંચી હતી અને તેનાથી અસહમત થયાં નહોતાં.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 61.</ref> જો આ સમયે કોઇ ક્રિકેટ રમાઈ હોત તો તેઓ તેઓ ઉપલબ્ધ થઈ શક્યા ન હોત. 1945માં તેમણે કેટલીક રાહત મેળવી, જ્યારે તેમને મેલબોર્ન મેસીઅર અર્ન સોન્ડર્સ ખાતે મોકલી અપાયા, બ્રેડમેને તેમનાં જમણાં હાથ (વર્તસ્વવાળા)ના અંગૂઠા અને તર્જનીમાં હંમેશા માટે સંવેદના ગુમાવી હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 122.</ref> જૂન, 1945માં હેરી હોજેટ્ટની પેઢી ઠગાઇ અને ઉચાપતને કારણે પડી ભાંગી ત્યારે બ્રેડમેને નાણાકીય કટોકટી ભોગવવી પડી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/category/story.cfm?c_id=29&objectid=229894|title=Cricket: 'The Don' accused of underarm tactics in financial scandal|work=New Zealand Herald|date=2001-11-24|access-date=2008-08-23}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> હોજેટ્ટની ગ્રાહકોની યાદી અને ગ્રેનફેલ સ્ટ્રીટ, એડેલાઇડની પોતાની જૂની કચેરીનો ઉપયોગ કરી બ્રેડમેને પોતાનો ધંધો શરૂ કરવાં ઝડપથી પ્રયાસ કર્યો હતો. પેઢી નબળી પડવાના કારણે હોજેટ્ટને કેદની સજા થઇ અને ઘણાં વર્ષો સુધી શહેરના ધંધાકીય સમુદાયમાં બ્રેડમેનનાં નામે લાંછન લાગ્યું હતું.<ref>{{Cite book|last=Hutchins|first=Brett|title=Don Bradman: Challenging the Myth|pages=155–156|access-date=2008-05-19|quote=The question within Adelaide business circles ever since has been whether Bradman, who was second in charge of the firm and Hodgetts' friend, had prior knowledge of the impending collapse. [These]&nbsp;... dubious circumstances&nbsp;... led to resentment towards Bradman among&nbsp;... the Adelaide Exchange that is said to still linger today.}}</ref> તેમ છતાં, એસએ (SA) ક્રિકેટ એસોસિએશને બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલમાં પ્રતિનિધિ તરીકે હોજેટ્ટના સ્થાને બ્રેડમેનની નિમણૂંક કરવામાં કોઇ ખચકાટ થયો નહીં. 1930માં પોતાની સાથે રમતાં લોકો સાથે કામ કરતાં બ્રેડમેન રમતનાં સંચાલનમાં પ્રમુખ પ્રકાશ બની ગયા હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટની શરૂઆત સાથે, તેઓ ફરીથી ટેસ્ટના પસંદગીકાર તરીકે વધુ એકવાર નિમાયા અને યુદ્ધ બાદના ક્રિકેટના આયોજન માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.<ref>હેર્ટ (1992), પાના 392–393.</ref> ===“એક સમયના મહાન ક્રિકેટરનો પ્રેતાત્મા”=== [[File:Bradman Barnes 234.jpg|thumb|બ્રેડમેન અને બેર્ન્સ સમાપન માટે મેદાન છોડીને જઈ રહ્યા છે ત્યારે બંને 234 તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા.]] 1945-46માં, વહીવટી જવાબદારીઓ વધતાં અને પોતાના ધંધાની પ્રસ્થાપના સહિતના સત્રોમાં આવવાં સહિત બ્રેડમેન મન અને શરીરની માનસિક તાણ નિયમિત અનુભવવા લાગ્યાં હતા.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પાના 271–272.</ref> ફરીથી ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટની પુનઃ સ્થાપના કરવા મદદરૂપ થવા માટે તેઓ એસએ (SA) માટે બે મેચોમાં રમ્યાં અને બાદમાં તેમની બેટિંગને “ઉદ્યમી” ગણાવી હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 125.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન સર્વિસિઝ ક્રિકેટ ટીમ સામે બેટિંગ કરતાં બ્રેડમેને બે જ કલાકની અંદર 112 રન ફટકાર્યા હતાં, છતાં, વ્હાઈટિંગ્ટન (સર્વિસ માટે રમ્યા હતાં) લખે છે કે “આજે મને એક સમયનાં મહાન ક્રિકેટરનો પ્રેતાત્માનો આભાસ થયો હતો”.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 337.</ref> ન્યૂઝીલેન્ડનો પ્રવાસ ટૂંકાવી બ્રેડમેને 1946નો શિયાળો ગાળ્યો હતો અને મહત્વપૂર્ણ છે કે ત્યાં તેમણે તેમની અંતિમ મેચ રમી હતી. એશિઝ શ્રેણી માટે અંગ્રેજ ટીમનું આગમન થવાનું હતું ત્યારે મીડિયા અને પ્રજા જાણવા આતુર હતા કે બ્રેડમેન ઓસ્ટ્રેલિયાનું નેતૃત્વ લેશે કે કેમ.<ref name="Williamsp206">વિલિયમ્સ (1996) પાના 205–206. "એ બધુ ઘણું સ્વાભાવિક હતું કે, કોઈપણ વિશ્લેષણ પ્રમાણે જોઈએ તો, ઓસ્ટ્રેલિયાને યુદ્ધ પછીના ક્રિકેટ યુગમાં પાછું લઈ જઈ શકે તેવી એક જ વ્યક્તિ હતી જે 'નાનો પ્રહારક', 'એડેલાઈડનો પાતળો માણસ' હતો, જેથી તે નબળી સ્થિતિમાંથી ફરી સશક્ત થવા તરફ થઈ રહ્યું હતું. તે શું કરશે તે ઓસ્ટ્રેલિયા ચોક્કસપણ જાણવા માંગતું હતું તે બાબત એક નાના આશ્ચર્ય સમાન હતી."</ref> તેમના તબીબે તેમને રમતમાં પાછા ફરવા વિરુદ્ધની ભલામણ કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://content-ind.cricinfo.com/magazine/content/story/343302.html|title=History from the maker|work=Cricinfo|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402000719/http://content-ind.cricinfo.com/magazine/content/story/343302.html|url-status=dead}}</ref> પત્નીના પ્રોત્સાહન દ્વારા ટેસ્ટ શ્રેણીમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવવા તેઓ તૈયાર થયા હતાં.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 126.</ref> ગાબ્બા ખાતે બે સદી ફટકાર્યા બાદ, બ્રેડમેન પોતે પ્રથમ ટેસ્ટ માટે ઉપલબ્ધ છે તેમ જણાવ્યું હતું. શ્રેણીના પ્રથમ દિવસે જ વિવાદ ઊભો થયો. માંડમાંડ 28 રન કર્યા બાદ બ્રેડમેને ગલીના ફિલ્ડર જેક ઇકીન તરફ બોલને ફટકાર્યો હતો. કેચ માટેની આ અપીલ આ બમ્પ બોલ (ટપ્પો પડીને ગયેલો બોલ) હતો તેમ જણાવી એમ્પાયરે વિવાદિત નિર્ણયમાં તેને નકારી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152883.html|work = Wisden|year =1948 edition| title = 1st Test Australia v England match report |access-date = 2007-08-08}}</ref> ઓવરનાં અંતે ઇંગ્લેન્ડના કપ્તાન વોલી હેમંડે બ્રેડમેન સાથે વાતચીત કરી હતી અને “ચાલીને” ન નીકળવા માટે વખોડ્યાં હતાં. “ત્યારથી આ શ્રેણી એવા સમયે ક્રિકેટ યુદ્ધ બની ગઇ હતી, જ્યારે મોટાભાગના લોકો શાંતિ ઇચ્છતાં હતાં,” એમ વ્હાઈટિંગ્ટન લખ્યું હતું.<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 190.</ref> સિડની ખાતે બીજી ટેસ્ટ દરમિયાન 187 રન બાદ બીજા 234 રન કરીને બ્રેડમેને યુદ્ધ પહેલાનું ફોર્મ મેળવી લીધું હતું. ઓસ્ટ્રેલિયા બંને મેચો ઇંનિંગ્સથી જીત્યું હતું. જેક ફિંગ્લટને અટકળ કરી હતી કે બ્રિસ્બેનનો નિર્ણય તેમની વિરુદ્ધમાં ગયો હતો, બ્રેડમેને તેમની ફીટનેસની સમસ્યાઓને કારણે નિવૃત્ત થઇ જવું પડ્યું હોત.<ref>ફિંગ્લ્ટન (1949), પૃષ્ઠ 22.</ref> બાકીની શ્રેણીમાં 6 ઇંનિગ્સમાં બ્રેડમેને ત્રણ અર્ધ સદી નોંધાવી હતી, પરંતુ અન્ય સદી ફટકારી શક્યા નહોતાં. છતાં, તેમની ટીમ 3-0 થી ગર્વભેર જીતી હતી. તેઓ 97.14ની સરેરાશ સાથે બંને ટીમનાં અગ્રણી બેટ્સમેન બન્યાં હતાં. આશરે 8,50,000 દર્શકો ટેસ્ટને નિહાળી રહ્યાં હતાં, જે યુદ્ધ પછી લોકોનો જુસ્સો બુલંદ કરવામાં મદદરૂપ બની હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 139.</ref> ===સદીઓની સદી અને “અજેય”=== {{Main|Donald Bradman with the Australian cricket team in England in 1948}} {{See also|Australian cricket team in England in 1948|1948 Ashes series}} [[File:Bsb48052.jpg|right|thumb|1948માં "અજેયો" ઈંગ્લેન્ડની દિશામાં.બ્રેડમેન હાથમાં ટોપી લઈને ઉભા છે,ડાબેથી ત્રીજા.]] ભારતે વર્ષ 1947-48ની સીઝનમાં ઓસ્ટ્રેલિયાનો સૌપ્રથમ પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. 15મી નવેમ્બરે બ્રેડમેને સિડની ખાતે ઓસ્ટ્રેલિયન ઇલેવન તરફથી ભારત સામે 172 રન બનાવ્યા હતા, જે તેમની 100મી ફર્સ્ટ-ક્લાસ સદી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1947-48/IND_IN_AUS/IND_AUS-XI_14-18NOV1947.html| title = Australian XI v Indians at Sydney| work = Cricinfo| access-date = 2008-05-15| archive-date = 2023-10-31| archive-url = https://web.archive.org/web/20231031220052/https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1947-48/IND_IN_AUS/IND_AUS-XI_14-18NOV1947.html| url-status = dead}}</ref> આ સિદ્ધિ મેળવનાર તેઓ સૌપ્રથમ બિન-અંગ્રેજ ખેલાડી હતા, આ સિદ્ધિ મેળવનાર બ્રેડમેન એકમાત્ર ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડી છે.<ref name="100centuries">{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/251072.html| title = First-class matches: Most hundreds in a career| work = Records| publisher = Cricinfo| access-date = 2008-05-14}} બ્રેડમેને 117 સદીઓ ફટકારી. 14 મે 2008ના રોજ, 100ના ચિહ્નની સૌથી નિટકના ઓસ્ટ્રેલિયનો 82ના આંકડા સાથેના ડેર્રેન લેહમેન અને જસ્ટિન લેંગર હતા. 100 સદી ફટકારનાર અન્ય બિન અંગ્રેજી ખેલાડીઓએ- વીવ રિચર્ડ્સ, ઝહીર અબ્બાસ અને ગ્લેન ટર્નર - તેમની ફર્સ્ટ-ક્લાસ ક્રિકેટ કારકિર્દી બ્રેડમેન તમામ પ્રકારની ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી શરૂ કરી હતી.</ref> પાંચ ટેસ્ટમાં તેમણએ 715 રન (178.75 સરેરાશ) કર્યા હતા. તેમની છેલ્લી બેવડી સદી એડેલાઈડમાં આવી હતી અને તેમણે મેલબોર્ન ટેસ્ટના બંને ઈનિંગમાં સદીઓ ફટકારી હતી.<ref>{{Cite web|url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/78297.html|work = Cricinfo| title = Bradman and the Indian connection| access-date = 2008-08-23}}</ref> પાંચમી ટેસ્ટની પૂર્વ સંધ્યાએ, તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે ઓસ્ટ્રેલિયામાં આ તેમની છેલ્લી મેચ હશે, જોકે તેમણે ક્રિકેટમાંથી વિદાય માટે ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસની પસંદગી કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm#14|title=Biographical essay by Michael Page|work=State Library South Australia|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620035506/http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm#14|url-status=dead}}</ref> આ સમયમાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ક્રિકેટ ઇતિહાસની મહાન ટીમોમાંની એક બનાવી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/145314.html | work = Cricinfo.com | title = Benaud rates Ponting's team alongside the Invincibles | access-date = 2008-08-23}}</ref> એ બાબત જાણીતી છે કે બ્રેડમેન આ સંપૂર્ણ પ્રવાસમાં અણનમ રહેવા માગતા હતા,<ref name="Teleg"></ref> તેમની આ ઇચ્છા ક્યારેય પૂર્ણ થઇ શકી નહીં.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/fivelive/sport/greatestteam/step1_a.shtml|title=Five Live's Greatest Team of all Time|work=[[BBC]]|access-date=2008-05-19}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> બ્રેડમેનને ક્રિકેટ રમતા નિહાળવાની આ અંતિમ તક હોવાથી બધી જ મેચોમાં અંગ્રેજ પ્રેક્ષકો મોટી સંખ્યામાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આરસી (RC) રોબર્ટસન-ગ્લાસગોએ બ્રેડમેનનું કરેલું નિરિક્ષણઃ<ref name="Robertson"></ref> {{quote|Next to Mr. [[Winston Churchill]], he was the most celebrated man in England during the summer of 1948. His appearances throughout the country were like one continuous farewell matinée. At last his batting showed human fallibility. Often, especially at the start of the innings, he played where the ball wasn't, and spectators rubbed their eyes.}} તેમની નિસ્તેજ થઇ રહેલી આક્રમક્તા છતાં બ્રેડમેને આ પ્રવાસમાં 11 સદીઓ અને અસાધારણ 2,428 રન (સરેરાશ 89.92) કર્યા હતા.<ref name="Robertson"></ref> આ પ્રવાસમાં તેમનો સર્વોચ્ચ સ્કોર (187) એસેક્સ સામે હતો, આ મેચમાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ એક જ દિવસમાં 721 રન બનાવવાનો વિશ્વ વિક્રમ સર્જ્યો હતો. ટેસ્ટમાં તેમણે નોટિંગહામમાં સદી કરી હતી, પરંતુ [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] પહેલાં જેવો આક્રમક દેખાવ લીડ્સમાં ચોથી ટેસ્ટમાં જોવા મળ્યો હતો. આ મેચમાં ઇંગ્લેન્ડે મેચના છેલ્લા દિવસે સવારે દાવ ડિકલેર કર્યો હતો અને મોટાપાયે જોખમી વિકેટ પર ઓસ્ટ્રેલિયાને જીતવા માટે માત્ર 345 મીનીટમાં 404 રનનો વિશ્વ વિક્રમી લક્ષ્યાંક આપ્યો હતો. આર્થર મોરીસ (182) સાથે ભાગીદારીમાં બ્રેડમેને અણનમ 173 રન ફટકાર્યા હતા અને મેચ પૂરી થવાની 15 મિનિટ બાકી હતી ત્યારે જ વિજય મેળવી લીધો હતો. પત્રકાર રે રોબિન્સન આ વિજયને “ઐતિહાસિક” ગણાવે છે, કારણ કે બધા જ પરીબળો એકદમ વિપરિત હોવા છતાં પણ તેમણે ટીમને આ વિજય અપાવ્યો હતો.<ref>દ્વારા અવતરણ પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 312.</ref> ઓવલ ખાતે અંતિમ ટેસ્ટમાં બ્રેડમેન ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રથમ દાવમાં મેદાનમાં ઉતર્યા હતા. પ્રેક્ષકોએ ઊભા થઇને તેમને આવકાર્યા હતા તથા હરીફ ટીમે પણ તેમનું અભિવાદન કર્યું હતાં. તેઓ બેટિંગમાં ઉતર્યા ત્યારે તેમની ટેસ્ટ બેટિંગ સરેરાશ 101.39 હતી. એરિક હોલીઝની રીસ્ટ-સ્પીનનો સામનો કરતાં બ્રેડમેને બીજા બોલને ફટકારવા આગળ આવવાની ફરજ પડી, આ બોલ ગુગલી હતો અને બેટ અને પેડ વચ્ચે થઇને સ્ટમ્પમાં બોલ ફેંકતા બ્રેડમેન ડક (શૂન્ય રને આઉટ) થઇ ગયા હતા. ઇંગ્લેન્ડનો બેટિંગમાં ધબડકો થવાને પરિણામે બ્રેડમેનને ફરીથી બેટિંગમાં આવવાની તક મળી અને તેથી તેમની કારકિર્દીનો 99.94 સરેરાશ પર અંત આવ્યો; જો તેમણે છેલ્લા દાવમાં માત્ર ચાર રન વધુ કર્યા હોત, તો તેમની કારકિર્દીની સરેરાશ 100 થઇ જાત. ત્યારબાદ વર્ષો સુધી એવી વાયકા ફેલાઇ કે બ્રેડમેનની આંખમાં આંસુ આવી જતાં તેઓ બોલ ચૂકી ગયા હતા, આ વાયકાને બ્રેડમેન તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન નકારતા રહ્યા હતા.<ref name="Nineinterview"></ref> ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમ આ એશીઝ 4-0થી જીતીને, પ્રવાસમાં અજેય રહી હતી, અને ઇતિહાસમાં “અજેય” તરીકે નોંધાઇ હતી.<ref>{{Cite web | url = http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/sportinggreats/ | title = Sporting greats&nbsp;– Australia reveres and treasures its sporting heroes. | access-date = 2008-08-23 | work = Australian Government&nbsp;– Culture and Recreation Portal | quote = The 1948 Australian cricket team captained by Don Bradman, for example, became known as 'The Invincibles' for their unbeaten eight-month tour of England. This team is one of Australia's most cherished sporting legends. | archive-date = 2011-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110408184025/http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/sportinggreats/ | url-status = dead }}</ref> સમય જતાં બ્રેડમેનની પ્રતિભા ઘટવાના બદલે વધવા લાગી અને તે જ રીતે 1948ની ટીમની પ્રતિષ્ઠા પણ વધી. બ્રેડમેન માટે તેમના રમતોના દિવસોનો સમયગાળો વ્યક્તિગત રીતે સંતોષપૂર્ણ હતો, કારણ કે 1930નો વિભાજનાત્મક સમય પસાર થઇ ગયો હતો. તેમણે લખ્યું હતું કેઃ<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 152.</ref> {{quote|Knowing the personnel, I was confident that here at last was the great opportunity which I had longed for. A team of cricketers whose respect and loyalty were unquestioned, who would regard me in a fatherly sense and listen to my advice, follow my guidance and not question my handling of affairs&nbsp;... there are no longer any fears that they will query the wisdom of what you do. The result is a sense of freedom to give full reign to your own creative ability and personal judgment.}} બ્રેડમેન હવે વ્યવસાયિક ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્ત થઇ જવા સાથે, આરસી (RC) રોબર્ટસન-ગ્લાસગો અંગ્રેજ પ્રતિભાવ લખે છે કે “... આપણી વચ્ચેથી એક ચમત્કાર દૂર થયો છે. પૌરાણિક ઇટાલીએ જ્યારે હન્નિબલના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારે જેવી લાગણી ઊભી થઇ હતી તેવી લાગણી બ્રેડમેનના નિવૃત્ત થવાથી અનુભવાઇ રહી છે”.<ref name="Robertson">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152888.html | work = Wisden | year = 1949 edition | title = A Miracle Has Been Removed From Among Us | author = Robertson-Glasgow, R. C. | access-date = 2007-08-20}}</ref> ==ક્રિકેટ બાદ== ઓસ્ટ્રેલિયા પરત ફર્યા બાદ બ્રેડમેન મેલબોર્નમાં તેમની પોતાની પ્રદર્શન મેચ રમ્યા હતા, જેમાં તેમણે 117મી અને છેલ્લી સદી ફટકારી હતી, અને £9,342 મેળવ્યા હતા.<ref>રોબિન્સન (1981), પૃષ્ઠ 153.</ref> 1949માં નવા વર્ષના સન્માનિતોની યાદીમાં તેમને રમતમાં તેમના યોગદાન બદલ નાઇટ બેચલર<ref>{{Cite web |url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1083761&search_type=simple&showInd=true |title=It’s an Honour: Knight Bachelor |publisher=Itsanhonour.gov.au |date=1949-01-01 |access-date=2010-08-21 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604150410/http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1083761&search_type=simple&showInd=true |url-status=dead }}</ref>ની પદવી એનાયત થઇ હતી, આ પદવી મેળવનાર તેઓ એકમાત્ર ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડી બન્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.bradman.com.au/library_library_detail.aspx?view=9 |title=Bradman Foundation Australia |publisher=Bradman.com.au |date= |access-date=2010-08-21 |archive-date=2009-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090921064353/https://www.bradman.com.au/library_library_detail.aspx?view=9 |url-status=dead }}</ref> પછીના વર્ષે તેમણે તેમના અનુભવોના સંસ્મરણો પુસ્તક સ્વરૂપે ''ફેરવેલ ટુ ક્રિકેટ'' પ્રકાશિત કર્યા હતા.<ref>બ્રેડમેન (1950)</ref> બ્રેડમેને ''ડેઇલી મેઇલ'' તરફથી ઇંગ્લેન્ડમાં 1953 અને 1956માં ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમ સાથે પ્રવાસ કરવાની અને લખવાની ઓફર સ્વીકારી હતી. ''ધ આર્ટ ઓફ ક્રિકેટ'' તેમનું અંતિમ પુસ્તક 1958માં પ્રકાશિત થયું હતું, જે ક્રિકેટની હાથવગી શૈક્ષણિક પુસ્તિકા સમાન હતું.<ref name="Swanton"></ref> બ્રેડમેન 16 જાહેરમાં સુચિબદ્ધ કંપનીઓના બોર્ડના સભ્ય તરીકે “ખૂબ જ સારી” આવકની કમાણીના આધારે જૂન 1954માં તેમના સ્ટોકબ્રોકિંગ કારોબારમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા.<ref>પેર્રી (1995), પૃષ્ઠ 569.</ref> એગ્રો ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ લિમિટેડમાં તેઓ સૌથી ઊંચી પદવી ધરાવતા હતા, જ્યાં તેઓ કેટલાક વર્ષ સુધી અધ્યક્ષના હોદ્દા પર હતા. ચાર્લ્સ વિલિયમ્સે ટીપ્પણી કરી છે કે, “તેમણે તબીબી ધોરણે કારોબારમાંથી નિવૃત્તિ લીધી હતી, [તેથી] તેમણે જે રમતને ખૂબ જ પ્રેમ કર્યો હતો અને જેને તેમણે તેમના જીવનના સૌથી વધુ વર્ષો આપ્યા હતા તે રમતના વહીવટી તંત્રમાં કારકિર્દી બનાવવાનો વિકલ્પ વ્યવહારુ હતો”.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 251.</ref> બ્રેડમેનનું અનેક ક્રિકેટ મેદાનો પર સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. સૌથી નોંધપાત્ર સન્માન લોર્ડ્સના લોન્ગ રૂમમાં તેમની તસવીર લગાવવામાં આવી હતી; પાછળથી છેક 2005માં ત્યાં શેન વોર્નની તસવીરનો સમાવેશ કરાયો હતો, આ રીતે સન્માનિત માત્ર ત્રણ ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડીઓમાં બ્રેડમેનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>પછીના સ્ત્રોતો અનુક્રમે, 2004થી મીલર મૃત્યુલેખ છે જેમાં ટ્રમ્પર અને બ્રેડમેને સમાવાયેલા છે અને બાદમાં જ્યારે વોર્નનો ઉમેરો થયો ત્યારે 2005માં વધુ ભાગો આવ્યા. બીજા ભાગના લેખક માઈકલ આર્થરટન ટ્રમ્પરની છબીને ખૂબ જ જિજ્ઞાસાપૂર્વક જુએ છે; તે સમયના અન્ય લેખોમાં પણ એ પ્રમાણે જ કરવામાં આવ્યું હતું.</ref><ref name="Selvey">{{Cite news | first = Mike | last = Selvey | authorlink = Mike Selvey | title = Obituary: Keith Miller | url = http://www.guardian.co.uk/news/2004/oct/12/guardianobituaries.cricket | work = [[The Guardian]] | date = 2004-10-12 | access-date = 2008-01-14 | location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/2360948/Warne-still-the-incomparable-master-of-spin-bowler%27s-craft.html|title=Warne: still the incomparable master of spin bowler's craft|last=Atherton|first=Michael|work=The Telegraph|access-date=2008-05-16|location=London|date=2005-06-12|archive-date=2012-12-23|archive-url=https://archive.today/20121223131518/http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/2360948/Warne-still-the-incomparable-master-of-spin-bowler%27s-craft.html|url-status=dead}}</ref> બ્રેડમેને જાન્યુઆરી 1974માં સિડની ક્રિકેટ મેદાનમાં “બ્રેડમેન સ્ટેન્ડ”નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું;<ref>{{Cite web|url=http://www.scgt.nsw.gov.au/History.html|title=SCGT&nbsp;— History|work=Sydney Cricket & Sports Ground Trust|access-date=2008-05-16|archive-date=2007-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20071210171438/http://www.scgt.nsw.gov.au/History.html|url-status=dead}}</ref> 1990માં એડેલાઈડ ઓવરમાં પણ બ્રેડમેન સ્ટેન્ડ ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=148|title=SACA&nbsp;— Timeline|work=South Australian Cricket Association|access-date=2008-05-16|archive-date=2003-11-23|archive-url=https://archive.is/20031123114640/http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=148|url-status=dead}}</ref> પાછળથી 1974માં તેમણે લંડનમાં લોર્ડ્સ ટેવરનર્સ સમારંભમાં હાજરી આપી હતી જ્યાં તેમને હૃદય રોગની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો,<ref name="Williamsp271"></ref> જેને પગલે તેમને તેમની જાહેર પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત કરીને માત્ર પસંદગીના સમારંભોમાં જ હાજર રહેવાની ફરજ પડી હતી. તેમની પત્ની સાથે બ્રેડમેન 1976માં બૉરલ પાછા ફર્યા હતા, જ્યાં તેમના સન્માનમાં એક નવા ક્રિકેટ મેદાનને તેમનું નામ અપાયું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=93|title=SACA&nbsp;— History|work=South Australian Cricket Association|access-date=2008-05-16|archive-date=2003-08-17|archive-url=https://archive.is/20030817065910/http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=93|url-status=dead}}</ref> 1977માં મેલબોર્નમાં તેમણે ઐતિહાસિક સેન્ટેનરી ટેસ્ટમાં તેમનું વક્તવ્ય આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=501|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831111025/http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=501|archive-date=2007-08-31|title=Bradman Foundation|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=dead}}</ref> 16મી જૂન 1979ના રોજ ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે બ્રેડમેનને તે સમયે રાષ્ટ્રના બીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન કમ્પેનિયન ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા (એસી) (AC)થી સન્માનિત કર્યા હતા, તેમને આ સન્માન “ક્રિકેટ અને ક્રિકેટના વહીવટી તંત્રમાં તેમની સેવા બદલ” અપાયું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=886305&search_type=simple&showInd=true |title=It’s an Honour: AC |publisher=Itsanhonour.gov.au |date=1979-06-11 |access-date=2010-08-21 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604150416/http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=886305&search_type=simple&showInd=true |url-status=dead }}</ref> 1980માં તેમણે વધુ એકાંત જીવન ગાળવા એસીબી (ACB)માંથી રાજીનામુ આપી દીધું હતું. ===વહીવટી કારકિર્દી=== {{See also|Controversies involving Donald Bradman}} 1945થી 1980 દરમિયાન દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલના પ્રતિનિધિઓમાંના એક તરીકે કામ કરવાની સાથે, બ્રેડમેન 1935થી 1986 વચ્ચે એસએસીએ (SACA)ના સમિતિ સભ્ય પણ હતા. તેમની આ અડધી સદીની સેવાઓ દરમિયાન તેમણે એસએસીએ (SACA)માં લગભગ 1,713 બેઠકોમાં હાજરી આપી હોવાનો અંદાજ છે. 1950ના દાયકાના પ્રારંભમાં બે વર્ષ સિવાય 1936થી 1971 વચ્ચે તેઓ ટેસ્ટ ટીમ માટે પસંદગીકારના પદ પર પણ રહ્યા હતા.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 658.</ref> 1950ના દાયકામાં ક્રિકેટમાં રક્ષણાત્મક રમતનું ચલણ વધ્યું હતું. એક પસંદગીકાર તરીકે બ્રેડમેને લોકોને રમતનો આનંદ અપાવી શકે તેવા આક્રમક, હકારાત્મક ક્રિકેટરોની ભલામણ કરી હતી. તેમણે વધુ આક્રમક રમત રમતાં ખેલાડીઓ મેળવવા, ઓસ્ટ્રેલિયન સુકાની રિચિ બેનૉડ સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા,<ref>કેશમેન (1996), પૃષ્ઠ 58.</ref> જેમાં તેમને થોડીક સફળતા મળી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/93285.html |work = Cricinfo|title = Background: The 1960–61 West Indies tour of Australia| access-date = 2008-08-23}}</ref> તેમણે 1960-63 અને 1969-72 દરમિયાન બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલના અધ્યક્ષપદે કામગીરી કરી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://www.cricket.com.au/default.aspx?s=cahistory | work = Cricket Australia| title = Cricket Australia: History | access-date = 2008-08-23}}</ref> 1960-63ના તેમના પ્રથમ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે રમતમાં વધતી ગેરકાયદે બોલિંગ એક્શન સામે કામ પાર પાડ્યું હતું, તેમનું માનવું હતું કે “ક્રિકેટમાં આ એક જટીલ સમસ્યા હતી, કારણ કે તે વાસ્તવિક્તા નહીં પરંતુ મંતવ્યોના આધાર પર હતી”.<ref name="Swanton"></ref> અધ્યક્ષ તરીકે 1969-72ના તેમના બીજા સમયગાળાનો મહત્વનો વિવાદ 1971-72માં દક્ષિણ આફ્રિકા દ્વારા ઓસ્ટ્રેલિયાનો સૂચિત પ્રવાસ હતો. બ્રેડમેનની ભલામણથી આ શ્રેણી રદ કરવામાં આવી હતી.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પાના 350–355.</ref> {{Quote|Bradman was more than a cricket player nonpareil. He was&nbsp;... an astute and progressive administrator; an expansive thinker, philosopher and writer on the game. Indeed, in some respects, he was as powerful, persuasive and influential a figure off the ground as he was on it.|Mike Coward<ref>Eason (2004), p 15.</ref>}} 1970માં બ્રેડમેને વર્લ્ડ સિરિઝ ક્રિકેટ દરમિયાન મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ કટોકટીનો સામનો કરવા માટે રચાયેલી વિશેષ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ બોર્ડ સમિતિના તેઓ સભ્ય હતા. તેઓ અન્ય વહીવટકારો કરતાં વધુ વ્યવહારુ રીતે વર્લ્ડ સિરિઝ ક્રિકેટ કટોકટીનો ઉકેલ લાવ્યા હતા.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 587.</ref> રિચિ બેનૉડે બ્રેડમેનને “બુદ્ધિશાળી વહીવટકાર અને ઉદ્યોગપતિ” તરીકે ગણાવ્યા હતા” અને તેમને ઓછા નહીં આંકવા ચેતવણી આપી હતી.<ref>હેઈગ (1993), પૃષ્ઠ 106.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન સુકાની તરીકે ઇયાન ચેપ્પલ 1970ના દાયકના પ્રારંભમાં ખેલાડીઓને વળતરના મુદ્દે બ્રેડમેન સાથે સંઘર્ષમાં ઉતર્યા હતા અને બ્રેડમેનને કંજૂસ ગણાવ્યા હતાઃ<ref>{{Cite book|last=Chappell|first=Ian|coauthors=Mallett|others=Ashley|title=Chappelli Speaks Out|publisher=Allen & Unwin|year=2007|page=150|isbn=1741750369|access-date=2008-05-23}}</ref> <blockquote>મારું માનવું છે કે, ‘ઇયાન, વધુ વળતર મેળવવા તમારે બ્રેડમેનને જ પૂછવું જોઇએ?’ બ્રેડમેનના જુસ્સાપૂર્ણ ભાષણે મારી એ શંકાઓને સમર્થન આપ્યું હતું કે ખેલાડીઓએ એસીબી (ACB) પાસેથી વધુ વળતર મેળવવા ખૂબ જ સંઘર્ષનો સામનો કરવો પડશે. </blockquote> ===વિતેલા વર્ષો અને વારસો=== ક્રિકેટ લેખક ડેવિડ ફ્રીથે, બ્રેડમેન સાથે વળગી રહેલા મોહક પ્રભાવના વિરોધાભાસનો અભિપ્રાય આપ્યો હતો:<ref>ફ્રીથ (2002), પૃષ્ઠ 427.</ref> {{quote|As the years passed, with no lessening of his reclusiveness, so his public stature continued to grow, until the sense of reverence and unquestioning worship left many of his contemporaries scratching their heads in wondering admiration.}} 1963માં ''વિઝડન ક્રિકેટર્સ અલમાનેક'' ના અંકમાં, નેવિલ કાર્ડૂસ દ્વારા વિઝડન સેન્ચૂરીના છ જાયન્ટમાંથી એક તરીકે બ્રેડમેનની પસંદગી કરાઈ હતી. તેના 100માં અંક માટે વિઝડનની વિનંતીથી કરાયેલી આ એક વિશેષ સ્મારકરૂપી પસંદગી હતી.<ref name="W63">[http://content-www.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152764.html ''સિક્સ જાયન્ટ્સ ઓફ વિઝડન સેન્ચુરી'' ] નેવીલ કેર્ડસ, ''વિઝડન ક્રિકેટરોનું વાર્ષિક પ્રકાશન'' , 1963]. 8 નવેમ્બર 2008ના રોજ સુધારો.</ref> પસંદ કરાયેલા અન્ય પાંચ ખેલાડીઓ નીચે મુજબ છેઃ * સિડની બાર્નર્સ * ડબ્લ્યુજી (WG) ગ્રેસ * જેક હોબ્સ * ટોમ રિચર્ડસન * વિકટર ટ્રમ્પર 10મી ડિસેમ્બર 1985ના રોજ, બ્રેડમેન સ્પોર્ટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયા હોલ ઓફ ફેમમાં પ્રવેશ મેળવનારા પ્રારંભિક 120માં સૌપ્રથમ હતા.<ref>[http://www.sahof.org.au/aboutUs/history/ "સ્પોર્ટ ઓસ્ટ્રેલિયા હોલ ઓફ ફેમ ઇતિહાસ"] ''sahof.org.au'' પર</ref> તેમણે એથ્લેટ્સની મહત્તા ધ્યાનમાં લેવા માટે પોતાની ફિલસૂફી જણાવી હતીઃ{{quote|When considering the stature of an athlete or for that matter any person, I set great store in certain qualities which I believe to be essential in addition to skill. They are that the person conducts his of her life with dignity, with integrity, courage, and perhaps most of all, with modesty. These virtues are totally compatible with pride, ambition, and competitiveness.}} પોતાની આગવી ક્ષમતાઓ અંગે નમ્રતા અને અન્ય ક્રિકેટરોના વખાણ કરવામાં ઉદાર હોવા છતાં બ્રેડમેન એક ખેલાડી તરીકે તેમની પાસે રહેલી ક્ષમતાથી સંપૂર્ણપણે વાકેફ હતા;<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 274.</ref> એવા કેટલાંક ઉદાહરણો છે કે તેઓ પોતાના વારસાનો પ્રભાવ પાડવા માંગતા હતા.<ref name="Leg">એસન (2004), પૃષ્ઠ 16.</ref> 1980 અને 1990ના દાયકા દરમિયાન,બ્રેડમેને તેમણે જેમને મુલાકાતો આપવાની હતી તે વ્યક્તિઓની ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક પસંદગી કરી હતી,<ref name="Leg"></ref> માઇકલ પેજ, રોલેન્ડ પેર્રી અને ચાર્લ્સ વિલિયમ્સે મદદ કરી, જેમણે તેમનું જીવનચરિત્ર તૈયાર કર્યુ હતું. બ્રેડમેને એબીસી (ABC) રેડિયોને વિસ્તૃત મુલાકાત આપવા પણ સંમતિ આપી હતી. જે 1988 દરમિયાન 55 મિનિટના એક એવા આઠ એપિસોડમાં બ્રેડમેન - ''ધ ડોન ડીકલેર્સ'' ના નામે પ્રસારિત થઇ હતી.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 65.</ref> [[File:BradmanStand.jpg|left|thumb|એડેલાઈડ ઓવલ ખાતે બ્રેડમેન ઉભા (1990માં નામ અપાયું) છે.]] આ વારસાની સૌથી મહત્વની યોજના બૉરલમાં બ્રેડમેન ઓવલ ખાતે 1987માં ખુલ્લું મુકાયેલું એક મ્યુઝિયમ હતું.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 73.</ref> આ સંગઠનમાં 1993માં સુધારો થયો હતો અને બ્રેડમેન ફાઉન્ડેશન નામે એક બિન-નફાકારક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ સ્થપાયું હતું.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 67.</ref> 1996માં ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ હોલ ઓફ ફેમ રચાયું ત્યારે તેના 10 પ્રારંભિક સભ્યોમાં એક બ્રેડમેન હતા.<ref name="ACHOF">{{Cite web| url = http://www.mcg.org.au/History/Heritage/Australian%20Cricket%20Hall%20of%20Fame/Inductees.aspx| title = Australian Cricket Hall of Fame&nbsp;– Inductees| work = [[Melbourne Cricket Ground]]| access-date = 2008-05-25| archive-date = 2009-01-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090111233703/http://www.mcg.org.au/History/Heritage/Australian%20Cricket%20Hall%20of%20Fame/Inductees.aspx| url-status = dead}}</ref> 2000માં, ક્રિકેટ નિષ્ણાતોએ ''વિઝડન ક્રિકેટર્સ ઓફ ધ સેન્ચૂરી'' તરીકે પસંદ કરેલા પાંચમાં એક બ્રેડમેન હતા. આ પાંચ ક્રિકેટર્સને પસંદ કરી શકે તેવી પેનલના 100 સભ્યોમાંથી દરેકે બ્રેડમેનને મત આપ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/293207.html|title=2000|work=Wisden| year = 2000 edition|access-date=2008-05-29}}</ref> 1997માં તેમની પત્નીના અવસાન બાદ, બ્રેડમેનનો “જુસ્સો સ્પષ્ટપણે અને અનઅપેક્ષિત રીતે નબળો પડી ગયો હતો”.<ref>ફ્રીથ (2002), પૃષ્ઠ 429.</ref> બીજા વર્ષે, તેમના 90માં જન્મદિવસે, તેમણે પોતાની પસંદગીના બે આધુનિક ખેલાડી [[શેન વોર્ન]] અને [[સચિન તેંડુલકર|સચિન તેંડુલકર]] સાથે મુલાકાત કરી હતી,<ref>{{Cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/india/content/story/96323.html|title=Bradman never missed a Tendulkar innings in last five years|date=2001-08-16|work=Cricinfo|access-date=2008-08-23}}</ref> પણ તેઓ એડેલાઇડ ઓવલ ખાતેના પોતાના સુપરિચિત સ્થળને ફરી વાર જોઇ શક્યા નહોતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/story_3.php|title=Adelaide Oval|work=The Bradman Trail|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719191320/http://bradmantrail.com.au/story_3.php|url-status=dead}}</ref> ડિસેમ્બર 2000માં ન્યૂમોનિયા સાથે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયાં હતા. તેઓ નવા વર્ષે ઘરે પાછા ફર્યા હતા અને 92 વર્ષની વયે 25મી ફેબ્રુઆરી 2001માં મોતને ભેટ્યા હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/in_depth/2001/death_of_don_bradman/1189778.stm ''92 વર્ષની વયે બ્રેડમેનનું અવસાન'' .] બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ 14 મે 2008ના રોજ સુધારો.</ref> બ્રેડમેનના જીવનની યાદગારી માટે સેન્ટ પીટર્સ એંગ્લિકન કેથેડ્રલ, એડેલાઇડ ખાતે 25મી માર્ચ 2001માં સ્મારક પ્રાર્થના સભા(મેમોરિયલ સર્વિસ) યોજાઇ હતી. આ પ્રાર્થના સભામાં અનેક ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન ક્રિકેટર, ઉપરાંત ઓસ્ટ્રેલિયાના તત્કાલિન વડાપ્રધાન જોન હાવર્ડ, વિપક્ષી નેતા કિમ બેઝલી અને ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન બોબ હોવ્કે હાજરી આપી હતી. રિચિ બેનૉડ અને ગવર્નર-જનરલ સર વિલિયમ્સ ડીન દ્વારા પ્રસંશા થઇ હતી. આ પ્રાર્થનાસભા (સર્વિસ)નું એબીસી (ABC) ટેલિવિઝન પર જીવંત પ્રસારણ થયું હતું જે 1.45 મિલિયન લોકોએ નિહાળ્યું હતું.<ref>હચિન્સ (2002), પૃષ્ઠ 4.</ref> બ્રેડમેનના જીવન અને સિદ્ધિઓને બે નોંધપાત્ર મુદ્દા સાથે ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રસ્થાપિત કરાયાં હતા. તેમના અવસાનના ત્રણ વર્ષ પહેલાં, ઓસ્ટ્રેલિયન ટપાલ ટિકિટ પર સ્થાન મેળવનારા તેઓ પ્રથમ હયાત ઓસ્ટ્રેલિયન હતા.<ref>{{Cite web | url = http://www.post.com.au/BCP/0,1467,CH3007%257EMO19,00.html | title = Previous Australia Post Australian Legends | work = Australia Post | access-date = 2008-04-26 | archive-date = 2008-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080723083332/http://www.post.com.au/BCP/0,1467,CH3007%257EMO19,00.html | url-status = dead }}</ref> તેમના અવસાન બાદ, ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે તેમના જીવનના સ્મરણ રૂપે 20 સેન્ટનો સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો.<ref>{{Cite web | url = http://www.ramint.gov.au/press_releases/Archive/best_world_bradman.cfm | title = Bradman coin among best in the world | date = 2002-10-22 | access-date = 2008-08-23 | work = [[Royal Australian Mint]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20070831223248/http://www.ramint.gov.au/press_releases/Archive/best_world_bradman.cfm | archive-date = 2007-08-31 | url-status = dead }}</ref> ==પારિવારિક જીવન== બ્રેડમેન 1920માં સૌપ્રથમવાર જેસી માર્થા મેન્ઝીસને મળ્યા હતા. બ્રેડમેનના પરિવાર સાથે તે ભળી ગઇ હતી. બૉરલમાં શાળામાં તેઓ એકબીજાની નજીક આવ્યાં. 30મી એપ્રિલ 1932ના રોજ સિડનીના બૂર્વૂડ ખાતે સેન્ટ પોલ એન્જિલકન ચર્ચમાં તેમણે લગ્ન કરી લીધા હતા.<ref name="BDLEssay"></ref> તેમના 65 વષર્ના દાંપત્યજીવન દરમિયાન, જેસી “ચતુર, વિશ્વાસપાત્ર, નિઃસ્વાર્થી અને તમામ મુશ્કેલીઓથી પર હતા...તેમની એકાગ્રતા અને પ્રાસંગિક રીતે આનંદી સ્વભાવને સંપૂર્ણપણે વશ કરવામાં પરિપૂર્ણ હતા”.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પાના 78–79.</ref> બ્રેડમેને પોતાની પત્નીને અસંખ્યવાર શ્રદ્ધાંજર્લી અર્પી હતી. એકવાર સંક્ષિપ્તમાં જણાવ્યું હતું કે “મેં જે કાંઇ સિદ્ધિ મેળવી છે તે હું જેસી વગર ક્યારેય મેળવી શક્યો ન હોત”.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 55.</ref> સમગ્ર બ્રેડમેન પરિવાર એડેલાઇડના કેંસિંગ્ટન પાર્ક ખાતેની હોલ્ડેન સ્ટ્રીટમાં સાદાગીભર્યા મકાનમાં રહ્યો હતો પરંતુ તેમના લગ્નજીવનના પ્રથમ ત્રણ વર્ષ જ તેઓ તમામ અહીં રહ્યા હતા.<ref name="trailpark">{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/story_2.php?from=trail&town=a&site=3|title=The Bradman Trail|work=The Bradman Trail|access-date=2008-05-19|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706102700/http://www.bradmantrail.com.au/story_2.php?from=trail&town=a&site=3|url-status=dead}}</ref> બાળકોને ઉછેરવામાં તેમણે ખૂબ જ વ્યક્તિગત કરૂણાંતિકાઓનો અનુભવ કર્યો. તેઓનો પ્રથમ જન્મેલો પુત્ર 1936માં શિશુઅવસ્થામાં જ મોતને ભેટ્યો,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=542|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831110622/http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=542|archive-date=2007-08-31|title=Question: What were the difficulties faced in Sir Donald Bradmans life?|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=dead}}</ref> તેઓના બીજા પુત્ર જોન (1939માં જન્મ)ને પોલિયોનો ચેપ લાગ્યો,<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/10/20/1097951769296.html?from=storylhs|title=Just a few tears as Miller's tale celebrated | work=The Age|access-date=2008-05-19 | location=Melbourne | date=2004-10-21}}</ref> અને 1941માં જન્મેલી પુત્રી શિર્લીને જન્મથી જ મગજનો લકવા હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20010227026|title=Death Of Sir Donald Bradman|work=Parliament of New South Wales|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907185947/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20010227026|url-status=dead}}</ref> જોન બ્રેડમેન માટે તેની અટક એક બોજ સમાન પૂરવાર થઈ હતી. તેણે 1972માં દસ્તાવેજ કરીને પોતાની અટક બદલીને બ્રેડસેન કરી હતી. એવા દાવાઓ થયા હતા કે તેમણે તેમનાં પિતા તરફનો પ્રેમ ગુમાવ્યો હતો, “અલગ દુનિયાઓમાં વસવાટ કરી રહેલી જોડીથી” તે કંઇક વિશેષ હતું.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 56.</ref> આ ક્રિકેટરના અવસાન બાદ, 1953 અને 1977 વચ્ચે પોતાના ખાસ મિત્ર રોહન રિવેટ્ટને બ્રેડમેન દ્વારા લખાયેલા અંગત પત્રોનો સંગ્રહ પ્રસિદ્ધ કરાયો હતો અને આ પત્રોએ પિતા અને પુત્ર વચ્ચેના તણાવ સહિત બ્રેડમેનના પારિવારિક જીવનની એક નવી સમજ સંશોધનકર્તાઓને આપી હતી.<ref>વાલેસ, (2004), પ્રકરણ 6.</ref> પાછલી જિંદગીમાં બ્રેડમેનનું સંપૂર્ણ ધ્યાન પોતાની પત્નીની આરોગ્યલક્ષી સમસ્યા તરફ, ખાસ કરીને 1960માં જેસીની ઓપન હાર્ટ સર્જરીના પગલે આંશિક રીતે સમર્પિત રહ્યું હતું.<ref name="Williamsp271">વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 271.</ref> લેડી બ્રેડમેનનું કેન્સરથી 88 વર્ષની વયે 1997માં અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/1189778.stm|title=Bradman dies at 92 |work=[[BBC Sport]]|access-date=2008-05-19 | date=2001-02-26}}</ref> આ ઘટનાએ બ્રેડમેન પર નિરુત્સાહી અસર કરી હતી, પણ પોતાના પુત્ર સાથેના સંબંધો સુધર્યા હતા જેના કારણે જોને પોતાના નામમાં ફેરફાર કરી પાછું બ્રેડમેન રાખ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://robots.cnnsi.com/cricket/news/2000/01/07/bradman_son/|title=Bradman's son reclaims name|date=2000-01-07|work=CNN Sports Illustrated|access-date=2008-08-23}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પિતાના અવસાનથી, જોન બ્રેડમેન પરિવાર માટે પ્રતિનિધિ બન્યા હતા અને અનેક વિવાદોમાં બ્રેડમેનના વારસાને બચાવવામાં વ્યસ્ત થઇ ગયા હતા.<ref> {{Cite news|url=http://www.smh.com.au/news/national/slam-down-a-bradman/2005/10/13/1128796654893.html |title=Feeling pretty average? Slam down a Bradman|work=smh.com.au|access-date=2008-05-19 | date=2005-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/pm/stories/s252953.htm|title=PM&nbsp;— Son warns of against Bradman worship|work=[[Australia Broadcasting Corporation|ABC]]|access-date=2008-05-19}}</ref> બ્રેડમેન અને તેના વિશાળ પરિવાર વચ્ચેના સંબંધો પ્રમાણમાં સ્પષ્ટ થયા, જોકે, બ્રેડમેનના અવસાન પછી નવ મહિના બાદ, તેના ભત્રીજા પૌલ બ્રેડમેન તેમની દંભી અને એકલવાયા તરીકે નિંદા કરી હતી. જે બૉરલમાં તેના સંપર્કો ભુલી ગયો હતા અને પોલના માતા અને પિતાની અંત્યેષ્ટિમાં હાજરી આપવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 57.</ref> ==શૈલી== {{Main|Donald Bradman's batting technique}} [[File:BradmanHooksVoce.jpg|right|thumb|1936-37માં રમાયેલી શ્રેણી વખતે ઈંગ્લેન્ડના ડાબોડી ઝડપી બોલર બિલ વોસના દડાને બ્રેડમેન ફટકો મારે છે.સ્ટમ્પ્સના સંબંધમાં બ્રેડમેનના ડાબા પગની સ્થિતિ ઉદાહરણ આપે છે કે બેટિંગ વખતે ક્રિઝનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો.]] બ્રેડમેનનો આરંભિક વિકાસ ઘાસથી ઢંકાયેલી કોંક્રિટની પિચો પર બોલના ઊંચા ઉછાળ(બાઉન્સ) દ્વારા થયો હતો. તેઓ બાઉન્સનો સામનો કરવા માટે "હોરિઝોન્ટલ-બેટ" (સમસ્તરીય-બેટ) શોટ (જેવા કે હૂક, પૂલ અને કટ)ને પસંદ કરતાં અને બેટના હાથા પર અનોખી પક્કડ ગોઠવતાં જેનાથી બચાવની પોતાની ક્ષમતાને જોખમમાં મુક્યા વગર આવા ફટકા રમવામાં સુવિધાજનક રહી શકાય. વિકેટ ખાતે સાઇડ-ઓન સ્ટેન્ડનો ઉપયોગ કરીને બોલર રનિંગ લેવાની શરૂઆત કરે ત્યાં સુધી બ્રેડમેન આ સ્ટેન્ડ સંપૂર્ણપણે જાળવી રાખતાં.<ref name="Time">{{Cite news |url = http://www.time.com/time/pacific/magazine/20010305/bradman2.html |work = Time |title = Farewell to the Don |access-date = 2008-08-23 |date = 2001-03-05 |archive-date = 2001-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010316020443/http://www.time.com/time/pacific/magazine/20010305/bradman2.html |url-status = dead }}</ref> તેમની બેકસ્વિંગ નમેલા આકાર જેવી હતી જેણે તેનાં આરભિંક વિવેચકોને મુશ્કેલીમાં મુક્યા હતા, પણ ફેરફાર માટેની વિનવણી સામે તેમણે ટક્કર ઝીલી હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 20.</ref> તેમની બેકસ્વિંગ તેમનાં હાથને શરીરની નજીક અને સંર્પૂણ સમતોલ રાખતી અને જરૂરિયાત જણાય તો પોતાના ફટકા બદલવા પણ સક્ષમ રાખતી હતી.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 88.</ref> કહેવા જેવું અન્ય પાસું બ્રેડમેનના ફૂટવર્કની નિર્ણાયકતા હતી. તેઓ ડ્રાઇવ માટે વિકેટ પર અમુક મીટર સુધી આગળ આવવા અથવા એકદમ પાછળ જઇને રમવા માટે “ક્રિઝનો ઉપયોગ” કરતાં જેથી તેઓ કટ, પૂલ અને હૂક શોટ રમતાં ત્યારે તેમનાં પગ સ્ટમ્પની લગોલગ આવી જતાં.<ref>રોબિન્સન (1981), પૃષ્ઠ 139.</ref> બ્રેડમેનની રમત અનુભવ સાથે જોડાયેલી હતી. બોડિલાઇન શ્રેણી દરમિયાન તેમની તકનીકને તેમણે કામચલાઉ ધોરણે અપનાવી હતી અને શોર્ટપિચ દડાઓમાંથી રન કરવાના પ્રયાસમાં ક્રિઝની આસપાસ છૂટથી હલન-ચલન કરતાં હતા.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 74.</ref> 1930ની મધ્યમાં તેઓ સંપૂર્ણ ફોર્મમાં હતા ત્યારે પ્રાસંગિક માગ અનુસાર રક્ષણાત્મક અને આક્રમક વલણ વચ્ચે ફેરબદલની ક્ષમતા તેઓ ધરાવતા હતા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, તેમણે પોતાની વયને અનુરૂપ મર્યાદામાં બેટનો મેળ બેસાડ્યો હતો, અને રન “સંગ્રાહક” તરીકે મક્કમ બન્યાં હતા.<ref>ફિંગ્લ્ટન (1949), પાના 209–211.</ref> અલબત્ત, બ્રેડમેન ક્યારેય ભેજવાળી વિકેટો પર કુશળ બેટિંગ કરી શક્યા નહોતા. ''વિઝડને'' ટીપ્પણી કરી હતી કે, “વાસ્તવમાં તેમનાં અદભૂત વિક્રમમાં કોઇ ખામી હોય તો તે એ છે કે….જૂની ‘ભીની પિચો’ પૈકી એક પર મહત્વપૂર્ણ ઈનિંગનો અભાવ હતો”.<ref name="Cricinfo1"></ref> ==લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં== {{Main|Donald Bradman in popular culture}} {{Redirect3|Bradmanesque|}} [[File:Don Bradman statue at Adelaide Oval.jpg|left|thumb|એડેલાઈડ ઓવલની બહાર બ્રેડમેનની પ્રતિમા.]] બ્રેડમેનનું નામ ક્રિકેટ અને વિશાળ વિશ્વ બન્નેમાં શ્રેષ્ઠતા માટે લાક્ષણિક નમૂનારૂપ નામ બની ગયું હતું. ''બ્રેડમેનસ્ક્યૂ'' શબ્દ એક નવો શબ્દ બની ગયો હતો અને ક્રિકેટ વર્તુળ અને તેની બહાર તેનો ઉપયોગ થતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.capitalmarket.co.in/Cmedit/story1-6.asp?SNo=148986|title=Market in Bradmanesque form|date=7 February 2007|work=www.capitalmarket.co.in|access-date=2009-03-02|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721153639/http://www.capitalmarket.co.in/Cmedit/story1-6.asp?SNo=148986|url-status=dead}}</ref> સ્ટીવ વૉએ, શ્રીલંકન મુથૈયા મૂરલીધરનને “ધ ડોન બ્રેડમેન ઓફ બોલિંગ”નું બિરૂદ આપ્યું હતું,<ref>{{Cite news | url = http://www.time.com/time/asia/2004/heroes/hmuttiah_muralitharan.html | title = Asia's Heroes&nbsp;— Muttiah Muralitharan | work = Time | access-date = 2008-08-23 | author = Perrin, Andrew | date = 2004-10-04 | archive-date = 2004-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041012070702/http://www.time.com/time/asia/2004/heroes/hmuttiah_muralitharan.html | url-status = dead }}</ref> જ્યારે ભૂતપૂર્વ ઓસ્ટ્રેલિયન વડાપ્રધાન જોન હાવર્ડને તેમની લિબરલ પાર્ટીના સાથી જૉ હોકી “ધ ડોન બ્રેડમેન ઓફ પોલિટિક્સ” કહેતાં હતા.<ref>{{Cite web | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/13/2031533.htm | title = Howard the Bradman of politics: Hockey | work = [[ABC News (Australia)|ABC News]] | date = 2007-09-13 | access-date = 2008-08-23 | archive-date = 2008-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080102063810/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/13/2031533.htm | url-status = dead}}</ref> સમાજ-બહિષ્કૃત નેડ કેલી સિવાય, બ્રેડમેન કોઇ અન્ય ઓસ્ટ્રેલિયન કરતાં સૌથી વધુ જીવનચરિત્રનો વિષય બની ગયા હતા.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 184.</ref> બ્રેડમેને સ્વયં ચાર પુસ્તક લખ્યાં હતા - ''ડોન બ્રેડમેના પુસ્તકો - ધ સ્ટોરી ઓફ માય ક્રિકેટિંગ લાઇફ વિથ હિન્ટ્સ ઓન બેટિંગ, બોલિંગ એન્ડ ફિલ્ડિંગ'' (1930), ''માય ક્રિકેટિંગ લાઇફ'' (1938), ''ફેરવેલ ટુ ક્રિકેટ'' (1950) અને ''ધ આર્ટ ઓફ ક્રિકેટ'' (1958). બોડિલાઇન શ્રેણીની વાત 1984માં ટેલિવિઝન મિનિ-સિરિઝમાં ફરી કહેવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23192375-5015730,00.html|title=Real life drama on TV|last=Crook|first=Frank|date=2008-02-08|work=The Daily Telegraph|access-date=2008-06-24|archive-date=2009-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307162021/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0%2C22049%2C23192375-5015730%2C00.html|url-status=dead}}</ref> “અવર ડોન બ્રેડમેન” (1930, જેક ઓ’હેગન),<ref name="ODB">{{Cite web| url = http://nla.gov.au/nla.cs-ma-an6259774 | title = Our Don Bradman (music): a snappy fox trot song / by Jack O'Hagan| work = Music Australia| publisher = [[National Library of Australia]]|access-date = 2008-05-20}}</ref> “બ્રેડમેન” (1980, પોલ કેલી),<ref>{{Cite web|url=http://www.paulkelly.com.au/lyrics/bradman.html|title=Bradman|work=Dumb Things|access-date=2008-05-20|archive-date=2007-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831061834/http://www.paulkelly.com.au/lyrics/bradman.html|url-status=dead}}</ref> અને “સર ડોન” (બ્રેડમેનની યાદમાં યોજાયેલી પ્રાર્થના સભામાં જોન વિલિયમ્સને આપેલી શ્રદ્ધાંજલી) વિવિધ યુગમાં આ ત્રણ લોકપ્રિય ગીતે બ્રેડમેનને ચિરંજીવી બનાવાયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/in_depth/2001/death_of_don_bradman/1241178.stm|title=Greats attend Bradman tribute|date=2001-03-25|work=[[BBC Sport]]|access-date=2008-08-23}}</ref> બ્રેડમેને, “એવરી ડે ઇઝ એ રેઇનબો ડે ફોર મી” સહિત 1930ના દાયકાના આરંભમાં પિયાનો પર અન્ય સાથે મળીને કેટલાંક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/dimensions/dimensions_people/Transcripts/s914231.htm |title= Dimensions transcript of interview with Kamahl|work=[[Australia Broadcasting Corporation]]|access-date =2008-06-17}}</ref> 2000માં, “સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન” સાથે વાસ્તવમાં કોઈ કંપનીનું નામ ન જોડાયેલું હોવા છતા પણ તેમના નામ સાથે કંપનીઓના નામોને જોડવાની બાબતને ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે ગેરકાયદેસર ગણાવી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Legislation/LegislativeInstrument1.nsf/0/F3604B95F924058CCA256F700080D218?OpenDocument | work = Corporations Regulations 2001| title = Corporations Amendment Regulations 2000 (No 8)|access-date = 2008-06-17}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન અને વિદેશી સરકારો, બ્રિટનનું રાજવી પરિવાર અને રીટર્ન્ડ એન્ડ સર્વિસિસ લીગ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા આ પ્રકારનું રક્ષણ ધરાવતી અન્ય સંસ્થા છે.<ref>{{Cite web| url = http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/LegislativeInstrumentCompilation1.nsf/0/7E47DF8DD350AF2DCA25732300164F24?OpenDocument | title = Corporations Regulations 2001|access-date = 2008-06-17}}</ref> ==આંકડાકીય સારાંશ== === ટેસ્ટ મેચમાં દેખાવ === [[File:Don Bradman Graph.png|left|thumb|435px|બ્રેડમેનની ટેસ્ટ કારકિર્દી દરમિયાન બેટિંગ દેખાવનો આલેખ.લાલ લીટીઓ તેની ઈનિંગ સુચવે છે, અને વાદળી લીટી તેની 10 સૌથી તાજેતરની ઈનિંગ સુચવે છે.વાદળી ટપકાઓ જે ઈનિંગમાં બ્રેડમેન અણનમ રહ્યા હોય તે સુચવે છે.]] {{-}} {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto;width:80%" |- ! colspan="2"| &nbsp; ! colspan="4"| બેટિંગ<ref name="batsum">{{Cite web | url = http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;template=results;type=batting | title = Statsguru&nbsp;— DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;— Batting analysis | access-date = 2008-06-20 | work = [[Cricinfo]]}}</ref> ! colspan="4"| બોલિંગ<ref name="bowlsum">{{Cite web | url = http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;template=results;type=bowling | access-date = 2008-06-20 | title = Statsguru&nbsp;— DG Bradman&nbsp;— Test Bowling&nbsp;— Bowling analysis | work = [[Cricinfo]]}}</ref> |- ! style="text-align:left"| હરીફ | મેચો | રન | સરેરાશ | સર્વાધિક સ્કોર | 100 / 50 | રન | વિકેટો | સરેરાશ | શ્રેષ્ઠ (ઈનિંગ્સ) |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| ઈંગ્લેન્ડ | | 37 | | 5028 | | 89.78 | | 334 | | 19/12 | | 51 | | 1 | | 51.00 | | 1/23 |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| ભારત | | 5 | | 715 | | 178.75 | | 201 | | 4/1 | | 4 | | 0 | | &nbsp;– | | &nbsp;– |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| દક્ષિણ આફ્રિકા | | 5 | | 806 | | 201.50 | | 299* | | 4/0 | | 2 | | 0 | | &nbsp;– | | &nbsp;– |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| વેસ્ટ ઈન્ડિઝ | | 5 | | 447 | | 74.50 | | 223 | | 2/0 | | 15 | | 1 | | 15.00 | | 1/8 |- style="text-align:right;border-top:solid 2px gray" | style="text-align:left"| કુલ | | 52 | | 6996 | | 99.94 | | 334 | | 29/13 | | 72 | | 2 | | 36.00 | | 1/8 |} ===ફર્સ્ટ ક્લાસમાં દેખાવ=== {| class="wikitable" |} !ઈનિંગ્સ !અણનમ !સર્વાધિક !કુલ !સરેરાશ !100 !100/ઈનિંગ્સ |- | એશિઝ ટેસ્ટ્સ |align="center"|63 |align="center"|7 |align="center"|334 | align=center|5,028 | align=center|89.78 |align="center"|19 | align=center|30.2% |- | તમામ ટેસ્ટો |align="center"|80 |align="center"|10 |align="center"|334 | align=center|6,996 | align=center|99.94 |align="center"|29 | align=center|36.3% |- | શેફિલ્ડ શિલ્ડ |align="center"|96 |align="center"|15 |align="center"|452* | align=center|8,926 | align=center|110.19 |align="center"|36 | align=center|37.5% |- | તમામ ફર્સ્ટ ક્લાસ |align="center"|338 |align="center"|43 |align="center"|452* | align=center|28,067 | align=center|95.10 |align="center"|117 | align=center|34.6% |- | ગ્રેડ |align="center"|93 |align="center"|17 |align="center"|303 | align=center|6,598 | align=center|86.80 |align="center"|28 | align=center|30.1% |- | તમામ સેકન્ડ ક્લાસ |align="center"|331 |align="center"|64 |align="center"|320* | align=center|22,664 | align=center|84.80 |align="center"|94 | align=center|28.4% |- | '''કુલ સરવાળો''' |align="center"|669 |align="center"|107 |align="center"|452* | align=center|'''50,731''' | align=center|'''90.27''' |align="center"|211 | align=center|'''31.5%''' |- | colspan="8" style="text-align:center;"|<small>બ્રેડમેન સંગ્રહાલયના આંકડાઓ.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=122&nav_cat_id=135&nav_top_id=56|archive-url=https://web.archive.org/web/20070901164408/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=122&nav_cat_id=135&nav_top_id=56|archive-date=2007-09-01|title=Bradman's Career Statistics|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=dead}}</ref></small> |} ===ટેસ્ટ વિક્રમો=== {{See also|List of international cricket centuries by Donald Bradman}} ટેસ્ટ ક્રિકેટ મેચોમાં બ્રેડમેન અહીં દર્શાવેલા મહત્વપૂર્ણ વિક્રમો આજે પણ પોતાના નામે જ ધરાવે છેઃ * કારકિર્દીની સર્વોચ્ચ બેટિંગ સરેરાશ (ઓછામાં ઓછી 20 ઈનિંગ્સ):&nbsp;99.94<ref name="avg">{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282910.html|title=Test matches: Highest career batting average|work=Cricinfo|access-date=2008-05-19}} 2008ની એક "મુદત" સમાપ્તિની તારીખ સાથેના ખેલાડીઓ હજુ પણ ટેસ્ટ ક્રિકેટ રમી રહ્યા છે.</ref> * સર્વાધિક શ્રેણી બેટિંગ સરેરાશ (5&nbsp;ટેસ્ટ શ્રેણી):&nbsp;201.50 (1931–32)<ref> {{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=batting_average;qualmax1=5;qualmin1=5;qualval1=matches;template=results;type=batting;view=series |title= Test matches&nbsp;— Batting records|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * રમેલી ઈનિંગ દીઠ સદીનો સર્વાધિક ગુણોત્તર:&nbsp;36.25% (80&nbsp;ઈનિંગ્સમાં 29 સદી)<ref>{{Cite web|url=http://howstat.com.au/cricket/Statistics/Batting/BattingHundreds7.asp|title=Players Batting 30 Innings with 10% Centuries |work=Howstat|access-date=2008-05-29}}</ref> * 5મી વિકેટની સર્વાધિક ભાગીદારી:&nbsp;405 (સીડ બાર્નેસ સાથે, 1946–47)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283583.html|title= Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Highest partnership for the fifth wicket|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * 6ઠ્ઠી વિકેટની સર્વાધિક ભાગીદારી:&nbsp;346 (જેક ફિંગલ્ટન સાથે, 1936–37)<ref>{{Cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283575.html|title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Highest partnership for the sixth wicket|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * 5મા ક્રમના બેટ્સમેન તરીકે સૌથી વધુ સ્કોર:&nbsp;304 (1934)<ref name="batpos">{{Cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282860.html|title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Most runs in an innings (by batting position)|work=Cricinfo |access-date=2008-05-17}}</ref> * 7મા ક્રમના બેટ્સમેન તરીકે સૌથી વધુ સ્કોર:&nbsp;270 (1936–37)<ref name="batpos"></ref> * એક જ હરીફ સામે કરેલા સૌથી વધારે રન:&nbsp;5,028 (ઈંગ્લેન્ડ સામે)<ref>{{Cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/magazine/content/story/330744.html|title=Most runs against West Indies, and most wickets against anyone|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17|archive-date=2008-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131062240/http://content-www.cricinfo.com/magazine/content/story/330744.html|url-status=dead}}</ref> * એક જ શ્રેણીમાં કરેલા સૌથી વધારે રન:&nbsp;974 (1930)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282849.html|title= Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Most runs in a series |work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * રમતના એક જ સત્રમાં કરેલી સૌથી વધારે સદી:&nbsp;6 (1&nbsp;ભોજન પહેલા, 2&nbsp;ભોજન-ચા, 3&nbsp;ચા-સ્ટમ્પ્સ)<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=246&nav_cat_id=194&nav_top_id=56|archive-url=https://web.archive.org/web/20070901164042/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=246&nav_cat_id=194&nav_top_id=56|archive-date=2007-09-01|title=Current Test Records still held by D.G. Bradman|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=dead}}</ref> * એક દિવસની રમતમાં કરેલા સૌથી વધારે રન:&nbsp;309 (1930)<ref>{{Cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/284225.html |title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Most runs in a day|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * સૌથી વધારે બેવડી સદી:&nbsp;12<ref name="doubhun"></ref> * એક જ શ્રેણીમાં સૌથી વધારે સદી:&nbsp;3 (1930)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282953.html|title=Test matches: Most double hundreds in a series|work=Cricinfo|access-date=2008-05-19}}</ref> * સૌથી વધારે ત્રેવડી સદી:&nbsp;2 (ક્રિસ ગેઈલ, બ્રાયન લારા અને વિરેન્દ્ર સહેવાગની સમકક્ષ)<ref> {{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=runs;runsmin1=300;runsval1=runs;template=results;type=batting |title= Test matches&nbsp;— Batting records&nbsp;- 300 runs in an innings|work=Cricinfo|access-date=2010-11-17}}</ref> * તેણે સદી ફટકારી હોય તેવી સૌથી વધારે વખત અનુક્રમે આવતી મેચ:&nbsp;6 (1936–37માં છેલ્લી ત્રણ ટેસ્ટ, 1938માં પ્રથમ ત્રણ ટેસ્ટ)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282976.html|title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;– Hundreds in consecutive matches|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * બ્રેડમેને સાત અલગ અલગ કેલેન્ડર વર્ષમાં સરેરાશ 100થી વધારે રન કર્યા છે (*પાત્રતા 400 રન). બેથી વધારે કેલેન્ડર વર્ષમાં કોઈપણ ખેલાડીએ આ સિદ્ધિ નથી હાંસલ કરી. * ટેસ્ટમાં સૌથી ઝડપથી રન ફટકારનાર ખેલાડી, 2000 (22 ઈનિંગ્સમાં),<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283152.html|title=Fastest to 2000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> 3000 (33 ઈનિંગ્સમાં),<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283177.html|title=Fastest to 3000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> 4000 (48 ઈનિંગ્સમાં),<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283179.html|title=Fastest to 4000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> 5000 (56 ઈનિંગ્સમાં)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283181.html|title=Fastest to 5000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> અને 6000 (68 ઈનિંગ્સમાં)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283183.html|title=Fastest to 6000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref>. ===ક્રિકેટ સંદર્ભ=== {{Test cricket batting averages}} બ્રેડમેનની 99.94 રનની ટેસ્ટ બેટિંગ સરેરાશ ક્રિકેટના સૌથી ખ્યાતનામ અને ચિહ્નરૂપ આંકડાઓ પૈકી એક બની ગઈ.<ref name="CricinfoLords"></ref> 20થી વધારે ટેસ્ટ મેચ ઈનિંગ રમ્યા હોય તેવા બીજા એક પણ ખેલાડીએ 61થી વધારે સરેરાશ નથી કરી.<ref name="avg"></ref> બ્રેડમેને દર ત્રણ ઈનિંગમાં એક કરતા વધારે સદીના દર સાથે સદીઓ કરી છે – 80 ટેસ્ટ ઈનિંગમાં બ્રેડમેન 29 સદી કરી છે.<ref name="Freq">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/296259.html|work= Cricinfo| title = Highest frequency of hundreds and fiver-fors| access-date = 2008-08-23}}</ref> માત્ર સાત ખેલાડીઓ તેના કુલ રનના સરવાળા કરતા આગળ નીકળી શક્યા છે, તમામ તેના કરતા ઘણા ઓછા દરે આગળ જઈ શક્યા છેઃ [[સચિન તેંડુલકર|સચિન તેંડુલકર]] (159 ઈનિંગમાં આમ કરી શક્યો હતો), મેથ્યુ હેડન (167 ઈનિંગ્સ), [[રીકી પોન્ટીગ|રિકિ પોન્ટિંગ]] (170 ઈનિંગ્સ), સુનિલ ગાવસ્કર (174 ઈનિંગ્સ), [[જેક્સ કાલીસ|જેક કાલિસ]] (200 ઈનિંગ્સ), બ્રાયન લારા (205 ઈનિંગ્સ) અને સ્ટીવ વૉ (247 ઈનિંગ્સ).<ref name="Freq"></ref> તેમણે પોતાની કુલ સદીઓમાંથી 41.4%ને બેવડી સદીમાં ફેરવી દીધી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;filter=advanced;orderby=default;runsmin1=200;runsval1=runs;template=results;type=allround |title=DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;— All-round analysis|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> તેની કુલ 12 બેવડી સદી (તેની ઈનિંગ્સના 15%માં) કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા હાંસલ કરાયેલી સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે.<ref name="doubhun"> {{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;filter=advanced;orderby=default;runsmin1=200;runsval1=runs;template=results;type=allround |title= DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;— All-round analysis |work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> ત્યારપછી સૌથી શ્રેષ્ઠ તરીકે બ્રાયન લારા 232 ઈનિંગ્સમાં 9 (4%), વોલ્ટર હેમન્ડ 140 ઈનિંગ્સમાં 7 (5%) અને કુમાર સંગાકારા 110 ઈનિંગ્સમાં 6 (5%) છે.<ref name="doubhun"></ref> ===વિશ્વ ક્રિકેટ સંદર્ભ=== ''વિઝડને'' બ્રેડમેનને, “ક્રિકેટના ઇતિહાસ, અને ખરેખર તો દડાનો ઉપયોગ થતો હોય તેવી તમામ રમતોમાં સૌથી મોટી અસાધારણ વ્યક્તિ ગણાવ્યા હતા”.<ref name="Cricinfo1"></ref> આંકડાશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ ડેવિસે કોઈપણ રમત માટે મતલબમાં લેવાતા માનક વિચલનોના આંકડાઓની સરખામણી દ્વારા કેટલાક અગ્રણી રમતવીરોના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.<ref name="davis">{{Cite news| url = http://www.guardian.co.uk/sport/2007/sep/16/comment.news1 | title = Ali? Laver? Best? No, the Williams sisters | author = Buckley, Will | work = [[The Observer]] | access-date = 2008-08-23 | date = 2007-09-16 | location=London}}</ref> તેમની પસંદગીની રમતોમાં ટોચનો દેખાવ કરનારા નીચે મુજબ છેઃ<ref name="NYT"></ref> {| class="wikitable" |- !એથલેટ !રમતગમત !આંકડાકીય માહિતી !આદર્શ<br>વિચલનો |- | બ્રેડમેન | [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટ]] | બેટિંગ સરેરાશ | align="center"|4.4 |- | પેલે | [[અસોસિએશન ફુટબોલ|એસોસિએશન ફૂટબોલ]] | ગોલ્સ પ્રતિ રમત | align="center"|3.7 |- | ટૅ કોબ્બ | બેસબોલ | બેટિંગ સરેરાશ | align="center"|3.6 |- | જેક નિકલૉસ | ગોલ્ફ | મોટા બિરુદો | align="center"|3.5 |- | માઇકલ જોર્ડન | બાસ્કેટબોલ | રમત દીઠ પોઈન્ટ | align="center"|3.4 |} આંકડાઓ દર્શાવે છે કે “બ્રેડમેને ક્રિકેટમાં જે વર્ચસ્વ જમાવ્યું તેનાથી વિશેષ અન્ય કોઈ એથલેટે આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં પોતાનું વર્ચસ્વ નહોતું જમાવ્યું”.<ref name="Bigclaim"></ref> બ્રેડમેન જેવા કારકિર્દીમાં સમાન આંકડાઓ ધરાવનારાને મુકવામાં આવે તો, બેસબોલ બેટ્સમેનને .392 કારકિર્દી બેટિંગ સરેરાશની જરૂર પડે જ્યારે બાસ્કેટબોલના ખેલાડીને દરેક રમત દીઠ 43.0 પોઈન્ટનો સરેરાશ સ્કોર કરવો પડે.<ref name="NYT">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9906E2DC1638F934A15751C0A9679C8B63|title= Sir Donald Bradman, 92, Cricket Legend, Dies|last=Shaw|first=John|date=2001-02-27|work=The New York Times|access-date=2008-08-23}}</ref> ત્યારપછી અનુક્રમના વિક્રમો .366 અને 30.1 છે.<ref name="NYT"></ref> બ્રેડમેનનું અવસાન થયું ત્યારે ''ટાઈમ'' સામયિકે તેમની “માઈલસ્ટોન્સ” કોલમમાં તેમની મૃત્યુનોંધ આપવા માટે ખાસ જગ્યા ફાળવી હતીઃ<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,101355,00.html|title=Milestones|last=Adams|first=Kathleen|coauthors=et al.|date=2001-03-04|work=Time|access-date=2008-08-23|archive-date=2010-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218032345/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,101355,00.html|url-status=dead}}</ref> <blockquote> ...&nbsp;ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રતિભા કે જેને અનેક લોકોએ સર્વકાલીન વિશેષ રમતવીર તરીકે ગણાવ્યા છે... &nbsp;ઓસ્ટ્રેલિયામાં સૌથી વધુ પ્રિય હીરો પૈકીના એક, કે જેણે વિદેશમાં ખૂબ જ પ્રેમ અને આદર મેળવ્યો. [[નેલ્સન મંડેલા|નેસ્લન મંડેલા]] જ્યારે 27 વર્ષ પછી જેલમાંથી મુક્ત થયા ત્યારે, તેમણે એક ઓસ્ટ્રેલિયન મુલાકાતીને મળીને સૌપ્રથમ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે, “શું હજુ પણ સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન જીવે છે?” </blockquote> ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==સંદર્ભો== <div class="references-small"> {{Col-begin}} {{Col-2}} * બ્રેડમેન, ડોન (1950): ''ફેરવેલ ટુ ક્રિકેટ'' , 1988 પેવેલિયન ગ્રંથાલય પુનઃમુદ્રણ. આઈએસબીએન (ISBN) 1851452257. * કેશમેન, રિચર્ડ એટ અલ. (અને પછીના)&nbsp;– સંપાદકો (1996): ''ધ ઓક્સફોર્ડ કેમ્પેઈન ટુ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ'' , ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઈએસબીએન (ISBN) 0195535758. * કોલમેન, રોબર્ટ (1993): ''સિઝન્સ ઈન ધ સન: ધ સ્ટોરી ઓફ ધ વિક્ટોરિયન ક્રિકેટ એસોસિએશન'' , હેરગ્રીન પ્રકાશન કંપની. આઈએસબીએન (ISBN) 0949905593. * ડેવિસ, ચાર્લ્સ (2000): ''ધ બેસ્ટ ઓફ ધ બેસ્ટ: અ ન્યૂ લૂક એટ ધ ગ્રેટ ક્રિકેટર્સ એન્ડ ચેન્જિંગ ટાઈમ્સ'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0733308996. * ડન્સ્ટેન, કેઈથ (1988, પુનઃ સંપાદન): ''ધ પેડ્ડોક ધેટ ગ્ર્યૂ'' , હચિન્સન ઓસ્ટ્રેલિયા. આઈએસબીએન (ISBN) 0091691702. * એસોન, એલન (2004): ''ધ એ-ઝેડ (A-Z) ઓફ બ્રેડમેન'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0733315178. * ફિંગ્લ્ટન, જેક (1949): ''બ્રાઈટલી ફેડ્સ ધ ડોન'' , 1985 પેવેલિયન ગ્રંથાલય પુનઃમુદ્રણ. આઈએસબીએન (ISBN) 0907516696. * ફ્રીથ, ડેવિડ (2002): ''બોડિલાઈન ઓટોપ્સી'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0733313213. * હેર્ટ, ક્રિશ (1993): ''અ હિસ્ટ્રી ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ'' , એન્ડ્રે ડ્યૂચ. આઈએસબીએન (ISBN) 0233988254. * હેઈગ, ગીડઓન. "સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન એટ 100." ''ધ મન્થલી'' , ઓગસ્ટ 2008. * હેઈગ, ગીડઓન (1993): ''ધ ક્રિકેટ વોર – ધ ઈન્સાઈડ સ્ટોરી ઓફ કેરી પાર્કર્સ વર્લ્ડ સિરિઝ ક્રિકેટ'' , લખાણ પ્રકાશન કંપની. આઈએસબીએન (ISBN) 1863720278. {{Col-2}} * હચિન્સ, બ્રેટ (2002): ''ડોન બ્રેડમેન: ચેલેન્જિંગ ધ મિથ'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઈએસબીએન (ISBN) 0521823846. * ઓ'રેઈલી, બિલ (1985): ''ટાઈગર – 60 યર્સ ઓફ ક્રિકેટ'' , વિલિયમ કોલિન્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0002174774. * મેકગિલ્વ્રે, એલન એન્ડ ટાસ્કર, નોર્મેન (1985): ''ધ ગેમ ઈઝ નોટ ધ સેમ'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 9780642527387. * પાનું, માઈકલ (1983): ''બ્રેડમેન – ધ ઈલસ્ટ્રેટેડ બાયોગ્રાફી'' , મેકમિલન ઓસ્ટ્રેલિયા. આઈએસબીએન (ISBN) 0333356195. * પેર્રી, રોલેન્ડ (1995): ''ધ ડોન – અ બાયોગ્રાફી ઓફ સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન'' , મેકમિલન. આઈએસબીએન (ISBN) 0732908272. * રોબિન્સન, રે (1981 પુનઃ સંપાદિત): ''ઓન ટોપ ડાઉન અન્ડર'' , કેસલ ઓસ્ટ્રેલિયા. આઈએસબીએન (ISBN) 0726973815. * રોસનવોટર, ઈરવિંગ (1978): ''સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન – અ બાયોગ્રાફી'' , બેટ્સફોર્ડ. આઈએસબીએન (ISBN) 071340664X. * વેસે,, ક્રિસ્ટિન (2004): ''ધ પ્રાઈવેટ ડોન'' , એલન એન્ડ અનવિન. આઈએસબીએન (ISBN) 9781741751581. * વ્હાઈટિંગ્ટન, આરએસ (RS) (1974): ''ધ બુક ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયન ટેસ્ટ ક્રિકેટ 1877–1974'' , વેર્ન પ્રકાશન. આઈએસબીએન (ISBN) 0858851970. * વિલિયમ્સ, ચાર્લ્સ (1996): ''બ્રેડમેન: એન ઓસ્ટ્રેલિયન હીરો'' , 2001 એબ્કસ પુનઃમુદ્રણ. આઈએસબીએન (ISBN) 0349114757. * ''વિઝડન ક્રિકેટર્સ એલ્મનેક'' : વિવિધ આવૃત્તિઓ, http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/almanack/index.html પર ઉપલબ્ધ {{Col-end}} </div> ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category}} {{Wikiquote|Donald Bradman}} {{Portal|Cricket}} * {{Cricinfo|ref=australia/content/player/4188.html}} * {{Cricketarchive|ref=/Archive/Players/0/492/492.html}} * [http://www.bradman.org.au/ બ્રેડમેન સંગ્રહાલય અને બ્રેડમેન ઓવલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327160912/http://www.bradman.org.au/ |date=2016-03-27 }} * [http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/records1.htm બ્રેડમેન ડિઝિટલ ગ્રંથાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040307014328/http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/records1.htm |date=2004-03-07 }}—દક્ષિણ આફ્રિકાનું રાજ્ય ગ્રંથાલય * [http://www.bradmantrail.com.au/ ધ બ્રેડમેન ટ્રેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708094609/http://www.bradmantrail.com.au/ |date=2007-07-08 }} * [http://www.pictureaustralia.org/search/don%20bradman ઓસ્ટ્રેલિયાની છબીમાં ડોન બ્રેડમેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221225301/http://www.pictureaustralia.org/search/don%20bradman |date=2012-02-21 }} * [http://australianscreen.com.au/titles/don-bradman-england/clip1/ બ્રેડમેન સાથે ચર્ચા મુલાકાત 1930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228184253/http://australianscreen.com.au/titles/don-bradman-england/clip1/ |date=2009-02-28 }} * [http://www.abc.net.au/schoolstv/australians/bradman.htm ડોન બ્રેડમેન — ટીવી (TV) દસ્તાવેજી] — ઓસ્ટ્રેલિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન *[http://www.google.com.au/images?rlz=1T4TSAU_enAU392AU393&amp;q=sir+donald+bradman&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;source=univ&amp;ei=UFowTZSpHMWycKHPuLkH&amp;sa=X&amp;oi=image_result_group&amp;ct=title&amp;resnum=5&amp;ved=0CE4QsAQwBA&amp;biw=833&amp;bih=400 ડોન બ્રેડમેનની કેટલીક તસવીરો, ડોન બ્રેડમેનની બેટિંગ તકનીક દર્શાવતી તસવીરો સહિત] {{S-start}} {{S-sports}} {{Succession box| before=[[Vic Richardson]] | title=[[Australian national cricket captains#Test match captains|Australian Test cricket captains]] | years=1936/7–1938 | after=[[Bill Brown (cricketer)|Bill Brown]] | }} {{Succession box| before=[[Bill Brown (cricketer)|Bill Brown]] | title=Australian Test cricket captains | years=1946/7–1948 | after=[[Lindsay Hassett]] | }} {{Succession box| title=[[Chairman]] [[Australian Cricket Board]]| before= [[Bill Dowling]] | after= [[Ewart Macmillan]] | years=1960–1963| }} {{Succession box| title=Chairman Australian Cricket Board| before= [[Bob Parish]] | after= [[Tim Caldwell (cricketer)|Tim Caldwell]] | years=1969–1972| }} {{S-ach|rec}} {{Succession box| before=[[Andy Sandham]] | title=[[List of Test cricket records#Innings or series|World Record – Highest individual score in Test cricket]] | years=334 [http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/13/13580.html vs England at Leeds 1930] | after=[[Wally Hammond]] | }} {{S-end}} {{Australian batsmen with a Test batting average above 50}} {{The Invincibles squad}} {{ACB Team of the Century}} {{Batsmen who have scored 100 first class centuries}} {{Persondata |NAME=Bradman, Donald George |ALTERNATIVE NAMES=The Don |SHORT DESCRIPTION=Cricketer |DATE OF BIRTH=27 August 1908 |PLACE OF BIRTH=[[Cootamundra]], New South Wales |DATE OF DEATH=25 February 2001 |PLACE OF DEATH=Adelaide }} {{DEFAULTSORT:Bradman, Donald}} [[Category:1908માં જન્મો]] [[Category:2001માં મૃત્યુઓ]] [[Category:ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટરો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયા ટેસ્ટ ક્રિકેટરો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયા રાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ ટીમ ક્ષેત્રો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ કપ્તાનો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ હોલ ઓફ ફેમ પદાધિકારીઓ]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન નાઈટ્સ]] [[Category:ઓર્ડર ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયાના માર્ગદર્શકો]] [[Category:ક્રિકેટ વહીવટકર્તાઓ]] [[Category:નાઈટહૂડ્સ પુરસ્કાર મેળવનારા ક્રિકેટ ખેલાડીઓ અને અધિકારીઓ]] [[Category:ન્યૂમોનિયાથી થયેલા મૃત્યુ]] [[Category:નાઇટ્સ બેચલર]] [[Category:દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ચેપી બીમારીથી થયેલા મૃત્યુ]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ કાઉન્સિલ હોલ ઓફ ફેમ પદાધિકારીઓ]] [[Category:જ્યુબલી 150 વોકવે]] [[Category:ન્યૂ સાઉથ વેલ્સના ક્રિકેટરો]] [[Category:બૉરલ, ન્યૂ સાઉથ વેલ્સના લોકો]] [[Category:દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના ક્રિકેટરો]] [[Category:સ્પોર્ટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયા હોલ ઓફ ફેમના પદાધિકારીઓ]] [[Category:સેન્ટ જ્યોર્જના ક્રિકેટરો]] [[Category:અજેયો (ક્રિકેટ)]] [[Category:વિઝડન ક્રિકેટર્સ ઓફ ધ યર]] [[Category:દુનિયાના વિઝડન અગ્રણી ક્રિકેટરો]] [[શ્રેણી:ક્રિકેટર]] kw0moiex60szal7qg56vy4e7jag0cud રોજર ફેડરર 0 32493 907932 906611 2026-11-21T05:11:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907932 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Use dmy dates|date=January 2011}} {{pp-move-indef}} {{Fix bunching|beg}} {{Infobox Tennis player |playername = Roger Federer |image = [[ચિત્ર:Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon) 2 new.jpg|200px|alt=A dark-haired man is in the serving motion, which he is in all white clothing, and he has a reddish-black tennis racket in his right hand]] |caption = Wimbledon 2009 |country = {{flag|Switzerland|size=15px}} |residence = [[Bottmingen]], [[Switzerland]] |datebirth = {{birth date and age|df=yes|1981|08|08}} |placebirth = [[Basel]], [[Switzerland]] |height = {{height|m=1.85}} |weight = {{convert|85|kg}} |turnedpro = 1998<ref name=ATPWEBSITE>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/tennis/3/en/players/playerprofiles/?playernumber=F324 |title=ATP website profile of Roger Federer |publisher=ATP World Tour |date= |access-date=5 July 2009}}</ref> |plays = Right-handed (one-handed backhand) |careerprizemoney = [[United States dollar|US$]]61,657,232 * [[ATP Tour records#Earnings|All-time leader in earnings]] |singlesrecord = 755–175 (81.14%) |singlestitles = 67 (4th in overall rankings in Open era) |highestsinglesranking = No. '''1''' (2 February 2004) |currentsinglesranking = No. 2 (18 October 2010) |AustralianOpenresult = '''W''' ([[2004 Australian Open - Men's Singles|2004]], [[2006 Australian Open - Men's Singles|2006]], [[2007 Australian Open - Men's Singles|2007]], [[2010 Australian Open - Men's Singles|2010]]) |FrenchOpenresult = '''W''' ([[2009 French Open – Men's Singles|2009]]) |Wimbledonresult = '''W''' ([[2003 Wimbledon Championships - Men's Singles|2003]], [[2004 Wimbledon Championships - Men's Singles|2004]], [[2005 Wimbledon Championships - Men's Singles|2005]], [[2006 Wimbledon Championships - Men's Singles|2006]], [[2007 Wimbledon Championships - Men's Singles|2007]], [[2009 Wimbledon Championships - Men's Singles|2009]]) |USOpenresult = '''W''' ([[2004 U.S. Open - Men's Singles|2004]], [[2005 U.S. Open - Men's Singles|2005]], [[2006 U.S. Open - Men's Singles|2006]], [[2007 U.S. Open - Men's Singles|2007]], [[2008 U.S. Open - Men's Singles|2008]]) |Othertournaments = Yes |MastersCupresult = '''W''' ([[2003 Tennis Masters Cup#Singles|2003]], [[2004 Tennis Masters Cup#Singles|2004]], [[2006 Tennis Masters Cup#Singles|2006]], [[2007 Tennis Masters Cup#Singles|2007]], [[2010 ATP World Tour Finals – Singles|2010]]) |Olympicsresult = 4th place (losing bronze-finalist) ({{OlympicEvent|Tennis|2000 Summer|title=2000|subcategory=Men's Singles}}) |doublesrecord = 114–74 (60.6%) |doublestitles = 8 |OthertournamentsDoubles = yes |grandslamsdoublesresults= yes |AustralianOpenDoublesresult = 3R (2003) |FrenchOpenDoublesresult = 1R (2000) |WimbledonDoublesresult = QF (2000) |USOpenDoublesresult = 3R (2002) |OlympicsDoublesresult = [[ચિત્ર:Gold medal.svg|20px]] '''Gold Medal''' ({{OlympicEvent|Tennis|2008 Summer|title=2008|subcategory=Men's Doubles}}) |highestdoublesranking = No. 24 (9 June 2003) |updated = 7 November 2010}} {{Fix bunching|mid}} {{MedalTop}} {{MedalCountry|{{SUI}}}} {{MedalSport|Men's [[Tennis at the Summer Olympics|Tennis]]}} {{MedalGold|[[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]]|[[Tennis at the 2008 Summer Olympics|Doubles]]}} {{MedalBottom}} {{Fix bunching|end}} '''રોજર ફેડરર''' (8 ઓગસ્ટ 1981ના રોજનો જન્મ) વ્યવસાયિક સ્વિસ ટેનિસ ખેલાડી છે, જે સળંગ 237 અઠવાડિયા સુધી એટીપી (ATP) માં પ્રથમ ક્રમે રહેવાનો વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{cite news|title=Profile: Roger Federer – The greatest ever|date=6 July 2009|publisher=CNN|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/07/04/roger.federer.profile.wimbledon/index.html|access-date=3 October 2009|archive-date=30 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430102905/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/07/04/roger.federer.profile.wimbledon/index.html|url-status=dead}}</ref> 9 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ એસોસિયેશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ (એટીપી (ATP))એ તેમને બીજો ક્રમ આપ્યો છે. ફેડરર મેન્સમાં 16 સિંગલ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ બિરુદ જીતવાનો વિક્રમ ધરાવે છે. તેણે કેરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ મેળવનારા સાત મહાન ટેનિસ ખેલાડીઓ અને ત્રણ જુદી-જુદી સપાટી (માટી, ઘાસ અને સખત સપાટી) પર બિરુદ જીતનારા ત્રણમાંના એક (આન્દ્રે અગાસી અને રફેલ નાદાલ)માં સ્થાન મેળવ્યું છે. ઘણા રમત વિશ્લેષકો, ટેનિસ વિવેચકો, ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન ખેલાડીઓ ફેડરરને ટેનિસનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મહાનતમ ખેલાડી માને છે.<ref>{{cite news|author=Richard Evans| date=24 June 2007|publisher=The Observer|url=http://observer.guardian.co.uk/sport/story/0,,2110101,00.html|title=Jack the Lad|access-date=15 February 2009 | location=London|quote=Jack Kramer "is ready to anoint Roger Federer as the best he has seen. Recently in a contest Roger Federer's greatest fan was chosen, a teenager from India, ''Yash Malhotra''.}}</ref><ref>{{cite news |title=Federer the greatest ever&nbsp;— Lloyd|date=7 June 2009 |publisher=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8088191.stm|access-date=7 June 2009}}</ref><ref>{{cite news |title='Roger Federer is the greatest' says Pete Sampras after record broken|date=5 June 2009 |agency=The Guardian |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/jul/05/pete-sampras-roger-federer-wimbledon|first=Richard|last=Jago|access-date=9 November 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Roger Federer, greatest of all time, ensures statistics back up unrivalled artistry |date=8 June 2009 |work=Times Online |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/columnists/simon_barnes/article6451942.ece |access-date=9 June 2009 |location=London |first=Simon |last=Barnes |archive-date=15 જૂન 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615062650/http://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Is Roger Federer the greatest?|date=4 July 2009 |publisher=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/8133532.stm|access-date=4 July 2009}}</ref><ref>{{cite news|title=Top 10 Men's Tennis Players of All Time|publisher=Sports Illustrated|url=http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1009/top.ten.tennis/content.1.html|access-date=23 September 2010|archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918225840/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1009/top.ten.tennis/content.1.html|url-status=dead}}</ref> ફેડરર 22 કેરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં રમ્યો છે, તેમા તે સળંગ દસ ફાઇનલમાં રમ્યો છે અને 2005ની વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપથી 2010ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન સુધીના સાડા ચાર વર્ષમાં તે 19માંથી 18 ફાઇનલમાં પ્રવેશ્યો છે, તેમાં 2008ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં જ તે ફાઇનલમાં પ્રવેશ્યો ન હતો. તે સળંગ 23 ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ટુર્નામેન્ટની સેમી ફાઇનલમાં પ્રવેશવાનો વિક્રમ ધરાવે છે, 2004ની વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપથી 2010ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન સુધીના સાડા પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં તેણે આ સિદ્ધિ નોંધાવી છે.<ref>{{cite news |title=Soderling rocks tennis world again |url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french10/columns/story?columnist=garber_greg&id=5236156|access-date=1 June 2010|publisher=ESPN|author=Greg Garber}}</ref> 2011ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં તે ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં પહોંચ્યો ત્યારે તેણે સળંગ 27 ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં પહોંચવાના જીમી કોન્નર્સના વિક્રમની બરોબરી કરી હતી.<ref>ફેડરરે ટોમ્મી રોબ્રેડોને હરાજી ચોથો રાઉન્ડ જીત્યા બાદ, યૂરોસ્પોર્ટ બ્રોડકાસ્ટમાં જીમ કુરિયરે તેની સાથે 23 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ રૂબરૂ ચર્ચા કરી હતી.</ref> ફેડરરે વિક્રમજનક ગણાય એવી પાંચ એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટુર ફાઇનલ્સ (ઇવાન લેન્ડલ અને પીટ સેમ્પ્રાસની બરોબરી) જીતી છે અને 17 એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ શ્રેણી ટુર્નામેન્ટ્સ જીતી છે. તે આ ઉપરાંત તેના સહયોગી સ્ટિનસ્લાસ વાવરીન્કા સાથે 2008ની સમર ઓલિમ્પિક ગેમ્સમાં ડબલ્સમાં ઓલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક પણ જીત્યો હતો. તે સળંગ 8 વર્ષ (2003-2010) સુધી ટોચના બે ક્રમમાં જ રહ્યો છે. ફેડરરે ટેનિસમાં મેળવેલી સફળતાના પગલે તેને સળંગ 4 વર્ષ (2005-2008) સુધી લોરિયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સમેન ઓફ ધ યરનો એવોર્ડ મળ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.laureus.com/winners?id=418 |title=Winners Archive Roger Federer |publisher=Laureus World Sports Awards |access-date=10 July 2008 |archive-date=13 જુલાઈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713042646/https://www.laureus.com/winners?id=418 |url-status=dead }}</ref> તેને ઘણી વખત ધ ફેડરર એક્સપ્રેસના ઉપનામથી,<ref name="Nickname">{{cite web|url=http://www.allheadlinenews.com/articles/7017679597?Federer%20Express%20Cruises%20To%2016th%20Grand%20Slam%20Title,%20Tops%20Murray%20In%20Australia|title=Federer Express Cruises To 16th Grand Slam Title, Tops Murray In Australia|publisher=All Headline News|access-date=3 February 2010|date=31 January 2010|archive-date=5 નવેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105055543/http://www.allheadlinenews.com/articles/7017679597?Federer%20Express%20Cruises%20To%2016th%20Grand%20Slam%20Title,%20Tops%20Murray%20In%20Australia|url-status=dead}}</ref> અથવા તો તેના સંક્ષિપ્ત ઉપનામ ફેડ એક્સપ્રેસ,<ref name="Nickname"/> મહાન સ્વિસ અથવા મહાન ખેલાડી<ref name="Nickname"/> તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Nickname"/><ref>{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/sport/roger-federer-express-rolls-lleyton-hewitt/story-e6frg7mf-1225823460917|title=Roger Federer express rolls Lleyton Hewitt|author=Walsh, Courtney|work=[[The Australian]]|access-date=3 February 2010|date=26 January 2010}} {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://sportal.com.au/tennis-news-display/hewitt-eclipsed-by-fed-84756|title=Fed Express steamrolls Lleyton|author=Cohen, Brandon|publisher=Sportal.com.au|access-date=3 February 2010|date=25 January 2010|archive-date=29 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829030802/http://www.sportal.com.au/tennis-news-display/hewitt-eclipsed-by-fed-84756|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/tennis/sport/story/3174.html|title=Fed Express powers though|publisher=ESPN.co.uk|access-date=3 February 2010|date=23 January 2010|archive-date=21 જુલાઈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083204/http://www.espn.co.uk/tennis/sport/story/3174.html|url-status=dead}}</ref> {{TOC limit|limit=4}} == બાળપણ અને વ્યક્તિગત જીવન == ફેડરરનો જન્મ સ્વિસ નાગરિક રોબર્ટ ફેડરર અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં જન્મેલી લિનેટીને ત્યાં બાસેલ નજીક બિનિન્ગેન ખાતે થયો હતો.<ref name="story">{{cite book |author=Rene Stauffer |title=The Roger Federer Story: Quest for Perfection |url=https://archive.org/details/rogerfedererstor00rene |publisher=New Chapter Press |year=2007 |page=[https://archive.org/details/rogerfedererstor00rene/page/4 4] |isbn=0942257391}}</ref> તે સ્વિસ અને દક્ષિણ આફ્રિકા બંનેનું નાગરિકત્વ ધરાવે છે.<ref>[http://www.blick.ch/sport/fussball/nati/roger-federer-hat-luxusproblem-128296 Für wen schlägt Federers Fussball-Herz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090914045531/http://www.blick.ch/sport/fussball/nati/roger-federer-hat-luxusproblem-128296 |date=14 સપ્ટેમ્બર 2009 }}, Blick.ch, 11 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> તેનો ઉછેર બાસેલ નજીક મ્યુન્કેન્સ્ટેઇન ખાતે થયો છે, આ વિસ્તાર ફ્રેન્ચ-જર્મન સરહદની નજીક છે અને ફેડરર સ્વિસ જર્મન, જર્મન, ફ્રેન્ચ અને અંગ્રેજી સારી રીતે બોલી શકે છે.<ref name="story"/><ref name="askroger">{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm |title=Ask Roger&nbsp;— Official website |publisher=Roger Federer Official Website |access-date=2 March 2007 |archive-date=25 ફેબ્રુઆરી 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225151333/http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Roger Federer|url=http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm|title=Ask Roger|publisher=Roger Federer Official Website|date=|access-date=30 June 2009|archive-date=25 ફેબ્રુઆરી 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225151333/http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm|url-status=dead}}</ref> તેનો ઉછેર રોમન કેથલિક તરીકે થયો છે અને તે 2006માં રોમમાં ઇન્ટરનેઝનલી બીએનએલ (BNL) ડી’ઇટાલિયા ટુર્નામેન્ટ દરમિયાન તે પોપ બેનેડિક્ટ 16માને મળ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=327 |title=Roger Meets With Pope |publisher=Roger Federer Official Website |access-date=19 November 2007 |archive-date=20 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120205719/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=327 |url-status=dead }}</ref> બધા પુરુષ સ્વિસ નાગરિકોની જેમ ફેડરરે સ્વિસ લશ્કરી દળની ફરજિયાત લશ્કરી સેવા આપવી પડી હતી. જોકે, 2003માં તે લાંબા સમયની પીઠની મુશ્કેલીના લીધે અનફિટ જાહેર થયો હતો અને તેના પરિણામે તે તેની “ફરજ” બજાવી શકે તેમ ન હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.lematin.ch/actu/suisse/roger-federer-exempte-pc-143403|title=Roger Federer: le voici exempté de PC...|publisher=Le Matin|date=13 July 2009|access-date=14 October 2009|author=Fabian Muhieddine|language=French|archive-date=18 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091018040912/http://www.lematin.ch/actu/suisse/roger-federer-exempte-pc-143403|url-status=dead}}</ref> === લગ્ન અને કુટુંબ === ફેડરરે ભૂતપૂર્વ વિમેન્સ ટેનિસ એસોસિયેશન પ્લેયર મિર્કા વાવરીનેક સાથે લગ્ન કર્યા છે. તેઓ 2000માં સિડની ઓલિમ્પિક્સમાં સ્વિટ્ઝરલેન્ડ તરફથી રમતી વખતે મળ્યા હતા. વાવરીનેક 2002માં પગની ઇજાના લીધે નિવૃત્ત થઈ હતી અને તે ત્યારથી ફેડરરની પબ્લિક રિલેશન્સ મેનેજર તરીકે કામ કરતી હતી.<ref name="Vavrinec">{{cite news |author=Brian Viner |title=Roger Federer: A Smashing Guy |url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roger-federer-a-smashing-guy-497263.html |work=The Independent |date=2 July 2005 |access-date=12 March 2009 |location=London |archive-date=4 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204063458/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roger-federer-a-smashing-guy-497263.html |url-status=dead }}</ref> તેમણે 11 એપ્રિલ 2009ના રોજ વેન્કેનહોફ વિલા (રિહેન મ્યુનિસિપાલિટી)માં નજીકના મિત્રો અને કુટુંબની હાજરીમાં લગ્ન કર્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=889 |title=Off Court&nbsp;— Mr. and Mrs. Federer |publisher=Roger Federer Official Website |date=11 April 2009 |access-date=7 June 2009 |archive-date=20 મે 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520042433/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=889 |url-status=dead }}</ref> 23 જુલાઈ 2009ના રોજ, મિર્કાએ જોડિયા બાળક (કન્યા) મિલા રોઝ અને ચાર્લીન રિવાને જન્મ આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://news.oneindia.in/2009/07/24/roger-federer-and-wife-are-proud-parents-of-twins.html |title=Roger Federer and wife are proud parents of twins |publisher=OneIndia |date=24 July 2009 |access-date=3 October 2009 |archive-date=6 ઑક્ટોબર 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123035/http://news.oneindia.in/2009/07/24/roger-federer-and-wife-are-proud-parents-of-twins.html |url-status=dead }}.</ref> === દયાળુ સ્વભાવ અને સેવાભાવી કાર્યો === ફેડરર તેના સેવાભાવી કાર્યોને ટેકો આપે છે. તેણે અસમર્થ લોકોને મદદ કરવા અને રમતને ટેકો આપવા માટે 2003માં રોજર ફેડરર ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145 |title=Roger Federer Foundation To Support Children And Young People In South Africa |publisher=Roger Federer Official Website |date=28 May 2004 |access-date=15 October 2009 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927003523/http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rogerfedererfoundation.org/en/mission-statement.html |title=Mission statement |publisher=Roger Federer Foundation |access-date=15 October 2009 |archive-date=20 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://archive.is/20080820172505/http://www.rogerfedererfoundation.org/en/mission-statement.html |url-status=dead }}</ref> 2005માં તેણે યુએસ (US) ઓપન ચેમ્પિયનશિપમાં હરિકેન કેટરિનાનો ભોગ બનેલાઓને મદદ કરવા માટે તેના રેકેટની હરાજી કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=211 |title=Off Court – Racquets Net $40,000 For Victims Of Hurricane |publisher=Roger Federer Official Website |date=20 September 2005 |access-date=15 October 2009 |archive-date=24 ઑક્ટોબર 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061024155855/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=211 |url-status=dead }}</ref> તેની 2006માં યુનિસેફના ગુડવિલ એમ્બેસેડર તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html |title=UNICEF's newest Goodwill Ambassador, tennis star Roger Federer, hits an ace for children |publisher=UNICEF |date=3 April 2006 |access-date=15 October 2009 |archive-date=2 એપ્રિલ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402050144/http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html |url-status=dead }}</ref> 2005માં ઇન્ડિયાનાવેલ્સ ખાતે પેસિફિક લાઇફ ઓપનમાં ફેડરરે રાહત કાર્ય માટે એટીપી (ATP) ટુર અને ડબલ્યુટીએ (WTA) ટુરના કેટલાક ટોચના ખેલાડીઓને લઈને પ્રદર્શન મેચનું આયોજન કર્યું હતું. આ પ્રદર્શન મેચમાંથી મળેલાં ભંડોળનો ઉપયોગ 2004માં હિન્દ મહાસાગરમાં આવેલા ભૂકંપના લીધે થયેલા સુનામીનો ભોગ બનેલાઓ પાછળ કરાયો હતો. તેણે આટલેથી ન અટકતા સુનામીનો સૌથી વધુ ભોગ બનેલા વિસ્તાર દક્ષિણ આફ્રિકા અને [[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]]ની પણ મુલાકાત લીધી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.swissinfo.ch/eng/front/Federer_visits_tsunami_victims_in_India.html?siteSect=105&sid=7379212&cKey=1166901396000&ty=st |title=Federer visits tsunami victims in India |publisher=SwissInfo |date=23 December 2006 |access-date=15 October 2009 |archive-date=26 મે 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526010707/http://www.swissinfo.ch/eng/federer-visits-tsunami-victims-in-india/566960 |url-status=dead }}</ref> તે [[એડ્સ|એઇડ્ઝ (AIDS)]] માટેના જાગૃતિ કાર્યક્રમમાં યુનિસેફના જાહેર સંદેશોઆમાં પણ દેખા દે છે. 2010માં હૈતીમાં આવેલા ભૂકંપનો ભોગ બનેલાઓની સહાય માટે ફેડરરે રફેલ નાદાલ, નોવાક યોકોવિચ, એન્ડી રોડ્ડીક, કિમ ક્લાઇસ્ટર્સ, સેરેના વિલિયમ્સ, લીટોન હ્યુઇટ અને સામ સ્ટોસુર સાથે હાથ મિલાવી 2010ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની તૈયારીના અંતિમ દિવસે ખાસ ચેરિટી સ્પર્ધા યોજી હતી, જેનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું હિટ ફોર હૈતી, તેની બધી રકમ હૈતીના ભૂકંપ પીડિતોને ગઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.tennis.com.au/pages/News.aspx?id=4&pageId=11478&HandlerId=2&archive=false&newsid=6671&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+tennis-australia+%28Tennis+Australia%29 |title=Stars rally for a common cause |publisher=Tennis Australia |date=16 January 2010 |access-date=16 January 2010 |archive-date=1 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/5nDbzXsV7?url=http://www.tennis.com.au/Pages/News.aspx?id=4 |url-status=dead }}</ref> તેને વિશ્વ આર્થિક મંચની બેઠકમાં 2010ના યુવા વૈશ્વિક નેતા તરીકે નામાંકિત કરાયો હતો, તેનુ નેતૃત્વ, સિદ્ધિઓ અને સમાજ અંગેના પ્રદાનને ધ્યાનમાં રાખીને તેને આ સન્માન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.weforum.org/en/media/Latest%20News%20Releases/PR_YGL2010 વિશ્વ આર્થિક મંચ – છેલ્લા સમાચારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307012504/http://www.weforum.org/en/media/Latest%20News%20Releases/PR_YGL2010 |date=7 માર્ચ 2010 }}. Weforum.org (3 માર્ચ 2010). 18 માર્ચ 2010ના રોજ સુધારો.</ref> 2010ની હિટ ફોર હૈતીની મેચની જેમ ફેડરરે 2010-2011ના ક્વિન્સલેન્ડમાં આવેલા પૂરનો ભોગ બનેલા લોકો માટે 16 જાન્યુઆરી 2011ના રોજની રેલી ફોર રીલીફમાં ભાગ લીધો હતો. == ટેનિસ કારકિર્દી == === 1998 પૂર્વેઃ જુનિયર ખેલાડી તરીકે === {{Main|Roger Federer juniors years}} ફેડરરની જુનિયર ખેલાડી તરીકેની કારકિર્દીમાં જોઈએ તો પ્રથમ સિંગલ્સ ટુર્નામેન્ટમાં ઇરાકલી લેબેડ્ઝને 6-4,6-4<ref>{{cite web|url=http://www.wimbledon.org/en_GB/about/history/rolls/boysroll.html|author=AELTC|title=Boys' Singles honour roll|access-date=16 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091115095302/http://www.wimbledon.org/en_GB/about/history/rolls/boysroll.html|archive-date=15 નવેમ્બર 2009|url-status=dead}}</ref>ની પરાજય થયો હતો અને ડબલ્સમાં તેણે ઓલિવર રોક્સ સાથે ટીમ બનાવી માઇકલ લોડ્રા અને એન્ડી રેમને 6-4,6-4થી પરાજય આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.wimbledon.org/en_GB/about/history/rolls/boysdoublesroll.html|author=AELTC|title=Boys' Doubles honour roll|access-date=16 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091115095257/http://www.wimbledon.org/en_GB/about/history/rolls/boysdoublesroll.html|archive-date=15 નવેમ્બર 2009|url-status=dead}}</ref> વધારામાં ફેડરર 1998માં ડેવિડ નેલ્બેન્ડિયન સામે 3-6,5-7થી યુએસ (US) ઓપન જુનિયર ટુર્નામેન્ટની ફાઇનલમાં હારી ગયો હતો. તેણે તેની કારકિર્દીમાં આઇટીએફ (ITF) જુનિયર સિંગલ્સ ટુર્નામેન્ટ જીતી હતી, તેમાં પ્રતિષ્ઠિત ઓરેન્જ બાઉલનો સમાવેશ થાય છે, તેમાં તેણે ફાઇનલમાં ગ્યુલેર્મો કોરિયાને 7-5,6-3થી પરાજય આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.itftennis.com/juniors/players/activity.asp?player=10019424|author=ITF Junior|title=Federer Junior Activity|access-date=16 February 2010|archive-date=10 નવેમ્બર 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041110004751/http://www.itftennis.com/juniors/players/activity.asp?player=10019424|url-status=dead}}</ref> જુનિયર વર્લ્ડ નંબર વન ખેલાડી તરીકે તેણે 1998નું વર્ષ પૂર્ણ કર્યું હતું. === 1998-2002 એટીપી (ATP)ની પ્રારંભિક કારકિર્દી === {{Main|Roger Federer's early career}} [[ચિત્ર:Roger federer 2002 2.jpg|thumb|left|125px|alt=A dark-haired man in all white clothing, and caring a redish-black bag on his right shoulder and a black one on the left shoulder|2002 યુએસ (US) ઓપનમાં ફેડરર]] રોજર ફેડરર વ્યવસાયિક ખેલાડી તરીકે તેની પ્રથમ ટુર્નામેન્ટ 1998માં જીસ્ટાડ ખાતે રમ્યો હતો, તેમાં તે 32માં રાઉન્ડમાં લ્યુકાસ આર્નોલ્ડ કેર સામે ટકરાયો હતો અને 4-6, 4-6થી હાર્યો હતો.<ref name="RF1998">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=1998&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 1998|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરર 2000માં પ્રથમ વખત માર્સેલી ઓપનમાં રમ્યો હતો અને તેના જ દેશના માર્ક રોસેટ સામે 6-2, 3-6, 6-7(5)થી હાર્યો હતો.<ref name="RF2000">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2000&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2000|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરરે 2001માં સ્વિટ્ઝરલેન્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં માર્ટિના હિંગિસ સાથે હોપમેન કપ જીત્યો હતો. ફેડરર સૌપ્રથમ વખત મિલાન ઇન્ડોર ટુર્નામેન્ટ જીત્યો હતો. તેમા તેણે જુલિયન બુટરને 6-4, 6-7(7), 6-4થી હરાવ્યો હતો.<ref name="RF2000"/> 2001માં ફેડરર તેની પ્રથમ ગ્રાન્ડ સ્લેમ તરીકે ફ્રેન્ચ ઓપનમાં રમીને તેની ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. તે જ વર્ષે વિમ્બલ્ડનમાં તેણે ચાર વખતના ભૂતપૂર્વ ચેમ્પિયન પીટ સેમ્પ્રાસને હરાવી ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. આ સમયગાળામાં તે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત ટુર્નામેન્ટની ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હોય તો તે 2002ની મિયામી માસ્ટર્સ ઇવેન્ટ હતી, હાર્ડ કોર્ટ (સખત સપાટી) પરની આ મેચમાં તે આન્દ્રે અગાસી સામેની ફાઇનલ 3-6, 3-6, 6-3, 4-6થી હાર્યો હતો.<ref name="RF2002">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2002&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2002|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> વધારામાં ફેડરર 2002 હેમ્બર્ગ માસ્ટર્સના સ્વરૂપમાં પ્રથમ માસ્ટર શ્રેણી ઇવેન્ટ જીત્યો હતો. માટીની સપાટી પર રમાયેલી આ મેચમાં તેણે મારાત સાફીનને 6-1, 6-3, 6-4થી હરાવ્યો હતો; તેણે પ્રથમ વખત ટોપ 10માં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો.<ref name="RF2002"/> ફેડરર 1998થી 2002ના સમયગાળામાં 10 સિંગલ્સ ફાઇનલમાં પ્રવેશ્યો હતો અને તેમાથી ચાર જીત્યો હતો અને છ હાર્યો હતો.<ref name="RF1998"/><ref name="RF2000"/><ref name="RF2002"/><ref name="RF1999">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=1999&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 1999|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref><ref name="RF2001">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2001&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2001|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> 1998થી 2002માં ફેડરર ડબલ્સમાં 6 ફાઇનલ્સમાં પહોંચ્યો હતો. ફેડરર અને તેના પાર્ટનર મેક્સ મિરનઈનો 2002માં ઇન્ડિયાનાવેલ્સની માસ્ટર્સ શ્રેણીની ફાઇનલમાં પરાજય થયો હતો. તેઓએ તે જ વર્ષે રોટરડેમ 500 શ્રેણી ઇવેન્ટની ફાઇનલમાં વિજય મેળવ્યો હતો. ફેડરર પછીના વર્ષના પ્રારંભમાં આ ટુર્નામેન્ટ પાર્ટનર જોનાસ બ્યોર્કમેન સાથે જીત્યો હતો.<ref name="RF2002"/><ref name="RF2001"/> === 2003-2006 સફળતા અને પ્રભુત્વ === {{Main|Roger Federer in 2003|Roger Federer in 2004 |l2=2004|Roger Federer in 2005|l3=2005|Roger Federer in 2006|l4=2006}} ફેડરરે 2003માં વિમ્બલ્ડનના સ્વરૂપમાં પ્રથમ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ સિંગલ્સ બિરુદ જીત્યું હતું, તેણે માર્ક ફિલિપ્પોસિસને 7-6(5), 6-2,7-6(3)થી હરાવી આ બિરુદ જીત્યું હતું.<ref name="RF2003">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2003&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2003|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરર તેનું પ્રથમ અને એકમાત્ર ડબલ્સ માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000 ઇવેન્ટ બિરુદ મિયામીમાં મેક્સ મિરનઈ સાથે જીત્યો હતો,<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2003&m=d&e=0|author=ATP|title=Roger Federer 2003 Doubles|access-date=16 February 2010}}</ref> અને તેણે રોમમાં માટીની સપાટી પર એક સિંગલ્સ માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000 ઇવેન્ટ આમ કર્યું હતું, જયાં તે હાર્યો હતો.<ref name="RF2003"/> ફેડરરે એટીપી (ATP) ટુરમાં નવ ફાઇનલમાં પ્રવેશ કર્યો હતો અને તેમાથી સાત જીતી હતી, તેમાં દુબઈ અને વિયેના ખાતેની 500 શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="RF2003"/> છેલ્લે ફેડરરે આન્દ્રે અગાસીને હરાવી વર્ષાંત ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી.<ref name="RF2003"/> 2004માં ફેડરરે કારકિર્દીમાં પ્રથમ વખત ત્રણ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ બિરુદ જીત્યા હતા અને તે મેટ્સ વિલેન્ડરે 1988માં સિદ્ધિ નોંધાવ્યા પછી આવી સિદ્ધિ મેળવનાર પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો. તેનું પ્રથમ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ હાર્ડ કોર્ટ (સખત સપાટી) બિરુદ ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનના સ્વરૂપમાં હતું, જે તેણે મારાત સાફીનને 7-6(3), 6-4, 6-2થી હરાવી જીત્યું હતું. તેના પછી તેણે એન્ડી રોડ્ડીકને 4-6, 7-5, 7-6(3), 6-4થી હરાવી બીજું વિમ્બલ્ડન બિરુદ જીત્યું હતું.<ref name="RF2004">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2004&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2004|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરરે 2001ના યુએસ (US) ઓપન ચેમ્પિયન લીટોન હ્યુઇટને 6-0, 7-6(3), 6-0થી હરાવીને તેનું પ્રથમ યુએસ (US) ઓપન બિરુદ જીત્યું હતું.<ref name="RF2004"/> ફેડરરે ત્રણ એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000 ઇવેન્ટ જીતી હતી. તેમાની એક હેમ્બર્ગમાં માટીની સપાટી પર હતી અને બીજી બે ઇન્ડિયાનાવેલ્સ અને કેનેડામાં સખત સપાટી પર હતી.<ref name="RF2004"/> ફેડરરે દુબઈમાં એટીપી (ATP) 500 શ્રેણી જીતી હતી અને સળંગ બીજી વખત વર્ષાંત ચેમ્પિયનશિપ જીતી વર્ષનું સફળ સમાપન કર્યું હતું.<ref name="RF2004"/> [[ચિત્ર:Roger Federer at Wimbledon 2005.jpg|thumb|125px|alt=A dark-haired man is waving to the crowd with his tennis racket in his right hand, and he is wearing all white clothing|2005 વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપ દરમિયાન ફેડરર, જ્યાં તે સતત ત્રીજી વખત બિરુદ જીત્યો હતો.]] 2005માં ફેડરર પ્રથમ બંને ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ટુર્નામેન્ટની ફાઇનલમાં પહોંચવામાં નિષ્ફળ ગયો હતો, ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં તે ચેમ્પિયન સાફીન સામે હારી ગયો હતો અને ફ્રેન્ચ ઓપન સેમી ફાઇનલમાં તે રફેલ નાદાલ સામે હાર્યો હતો.<ref name="RF2005"/> જોકે, ગ્રાસ કોર્ટ (ઘાસની સપાટી) પર ફેડરરે પોતાનું પ્રભુત્વ ફરીથી પુરવાર કરતાં એન્ડી રોડ્ડીકને 6-2, 7-6(2), 6-4થી હરાવી વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી. યુએસ (US) ઓપનમાં ફેડરરે આન્દ્રે અગાસીને તેની છેલ્લી ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ફાઇનલમાં 6-3, 2-6, 7-6(1), 6-1થી હરાવ્યો હતો.<ref name="RF2005">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2005&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2005|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરરે ચાર એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000 જીતી હતી. ઇન્ડિયન વેલ્સ, મિયામી અને સિનસિનાટી (હાર્ડ કોર્ટ (સખત સપાટી) પર) અને હેમ્બર્ગ (ક્લે (માટી)) પર જીતી હતી.<ref name="RF2005"/> વધુમાં ફેડરરે બે એટીપી (ATP) 500 શ્રેણી ઇવેન્ટ્સ રોટરડેમ અને દુબઈ ખાતે જીતી હતી.<ref name="RF2005"/> ફેડરર વર્ષાંત ચેમ્પિયનશિપની ફાઇનલમાં ડેવિડ નેલ્બેન્ડિયન સામે હાર્યો હતો.<ref name="RF2005"/> ફેડરર 2006માં ત્રણ સિંગલ્સ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ બિરુદ જીત્યો હતો અને અન્યની ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો. તેનો એકમાત્ર પરાજય નાદાલ સામે ફ્રેન્ચ ઓપનની ફાઇનલમાં 1-6, 6-1, 6-4, 7-6(4)થી થયો હતો. બંને ટોચના ખેલાડીઓની ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં આ પ્રથમ ટક્કર હતી.<ref name="RF2006">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2006&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2006|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરરે નાદાલને વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપની ફાઇનલમાં 6-0, 7-6(5), 6-7(2), 6-3થી હરાવ્યો હતો, બસ ત્યારથી બંને વચ્ચેના ઐતિહાસિક મુકાબલાનો પ્રારંભ થયો હતો. ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ફેડરરે માર્કોસ બેઘડેટિસને 5-7, 7-5, 6-0, 6-2થી હરાવી જીતી હતી,<ref name="RF2006"/> અને યુએસ (US) ઓપનમાં ફેડરરે રોડ્ડીક (2003નો ચેમ્પિયન)ને 6-2, 4-6, 7-5, 6-1થી હરાવી ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી.<ref name="RF2006"/> વધારામાં ફેડરર છ એટીપી (ATP) માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000ની ફાઇનલમાં પહોંચ્યો છે અને ચાર સખત સપાટી પર જીતી છે અને બે મેચ માટીની સપાટી પર નાદાલ સામે હાર્યો છે. ફેડરરે ટોક્યોમાં એટીપી (ATP) 500 શ્રેણી જીતી હતી અને તેની કારકિર્દીમાં ત્રીજી વખત વર્ષાંત ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી.<ref name="RF2006"/> === 2007થી અત્યાર સુધીઃ મહાન ખેલાડી બન્યા === {{Main|Roger Federer in 2007|Roger Federer in 2008|l2=2008|Roger Federer in 2009|l3=2009|Roger Federer in 2010|l4=2010|Roger Federer in 2011|15=2011}} રોજર ફેડરર 2007માં ચારેય ગ્રાન્ડ સ્લૅમની ફાઇનલમાં પહોંચ્યા હતા અને તેમાથી ત્રણ જીતી હતી. ફેડરરે ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની ફાઇનલમાં ફર્નાન્ડો ગોન્ઝાલેઝને 7-6(2), 6-4,6-4થી હરાવ્યો હતો. વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપની ફાઇનલમાં રફેલ નાદાલને બીજી વખત 7-6(7), 4-6, 7-6(3), 2-6, 6-2થી હરાવ્યો હતો અને યુએસ (US) ઓપનની ફાઇનલમાં નોવાક યોકોવિચ સામે 7-6(4), 7-6(2), 6-4થી વિજય મેળવ્યો હતો. ફેડરર ફ્રેન્ચ ઓપનની ફાઇનલમાં નાદાલ સામે 6-3, 4-6, 6-3, 6-4થી હારી ગયો હતો.<ref name="RF2007">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2007&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2007|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરરે પાંચ એટીપી માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000 ફાઇનલ્સમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, પરંતુ તે ફક્ત હેમ્બર્ગ અને મેડ્રિડમાં જ વિજયી બન્યો હતો.<ref name="RF2007"/> ફેડરરે દુબઈમાં એક 500 શ્રેણી અને વર્ષાંત ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી.<ref name="RF2007"/> [[ચિત્ર:Federer Beijing 2008.jpg|thumb|left|125px|alt=A dark-haired man is in a red shirt with white shorts and shoes and bandanna, which he is carrying his tennis racket in his right hand pointing towards the ground|2008 સમર ઓલિમ્પિક્સમાં ફેડરર, જ્યાં તે ડબ્લસમાં સુવર્ણ ચંદ્રક જીત્યો હતો.]] ફેડરર 2009માં એક જ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ બિરુદ જીતી શક્યો હતો, આ બિરુદ તેણે યુએસ (US) ઓપનના સ્વરૂપમાં બ્રિટનના એન્ડી મૂર્રીને 6-2, 7-5, 6-2થી હરાવી જીત્યું હતું.<ref name="RF2008">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2008&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2008|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરરને નાદાલે બે ગ્રાન્ડ સ્લૅમની ફાઇનલમાં પરાજય આપ્યો હતો, ફ્રેન્ચ ઓપનની ફાઇનલમાં 6-1, 6-3, 6-0થી વિમ્બલ્ડનની ફાઇનલમાં 6-4, 6-4, 6-7(5), 6-7(8), 9-7થી હરાવ્યો હતો, જેના લીધે ફેડરર સળંગ છ વિમ્બલ્ડન વિજય મેળવી બ્યોન બોર્ગનો વિક્રમ તોડી શક્યો ન હતો.<ref name="RF2008"/> ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનમાં જોઈએ તો ફેડરર સળંગ 10 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ફાઇનલમાં પ્રવેશવાના વિક્રમ માટે રમી રહ્યો હતો ત્યારે જ સેમી ફાઇનલમાં યોકોવિચ સામે હારી ગયો હતો.<ref name="RF2008"/> ફેડરર મોન્ટે કાર્લો અને હેમ્બર્ગમાં માટી પર રમાયેલી માસ્ટર્સ શ્રેણી 1000ની ફાઇનલમાં નાદાલ સામે હારી ગયો હતો.<ref name="RF2008"/> જોકે, ફેડરરે એસ્ટોરિલ, હોલમાં 250 લેવલની ઇવેન્ટમાં બે બિરુદ જીત્યા હતા અને બાસેલ ખાતે એક બિરુદ 500ની ઇવેન્ટમાં જીત્યું હતું. ડબલ્સમાં ફેડરર અને સ્ટેનિસ્લાસ વાવરીન્કાએ ઓલિમ્પિક રમતોમાં ગોલ્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2008&m=d&e=0|author=ATP|title=Roger Federer 2008 Doubles|access-date=16 February 2010}}</ref> {{External media |align=right |width=150px |image1=[http://sportsillustrated.cnn.com/vault/cover/featured/11260/index.htm Federer on the Cover of Sports Illustrated After 2009 French Open Victory] }} 2009માં ફેડરરે બે ગ્રાન્ડ સ્લૅમ સિંગલ્સ બિરુદ જીત્યા હતા. તેમા તેણે રોબિન સોડરલિંગને 6-1, 7-6(1), 6-4થી હરાવીને ફ્રેન્ચ ઓપન જીતી હતી અને એન્ડી રોડ્ડીકને 5-7, 7-6(6), 7-6(5), 3-6, 16-14થી હરાવી વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપમાં વિજય મેળવ્યો હતો.<ref name="RF2009">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2009&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2009|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરર આ ઉપરાંત બીજા બે ગ્રાન્ડ સ્લૅમની ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો, પરંતુ ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની ફાઇનલમાં નાદાલ સામે તેનો 7-5, 3-6, 7-6(3), 3-6, 6-2થી પરાજય થયો હતો, જ્યારે યુએસ (US) ઓપનની ફાઇનલમાં તેનો જુઆન માર્ટિન ડેલ પોટ્રો સામે 3-6, 7-6(5), 4-6, 7-6(4), 6-2થી પરાજય થયો હતો.<ref name="RF2009"/> ફેડરરે વધુ બે ઇવેન્ટ જીતી હતી, એક હતી મેડ્રિડ માસ્ટર્સ, જે માટી પર હોવા છતાં પણ ફાઇનલમાં નાદાલને 6-4, 6-4થી હરાવીને તે જીતી હતી.<ref name="RF2009"/> જ્યારે બીજી સિનસિનાટીમાં હતી, તેમા તેણે યોકોવિચને 6-1, 7-5થી હરાવી વિજય મેળવ્યો હતો, પણ પછી વર્ષના અંતે બાસેલમાં યોકોવિચે ફેડરરને 6-4, 4-6, 6-2થી હરાવ્યો હતો.<ref name="RF2009"/> ફેડરરે સૌપ્રથમ ફ્રેન્ચ ઓપન બિરુદ જીતીને કેરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ પૂરું કર્યું છે અને મેન્સમાં પાંચમું વિક્રમજનક ગ્રાન્ડ સ્લૅમ બિરુદ કબ્જે કર્યું છે, જે પીટ સેમ્પ્રાસે જીતેલા 14 ગ્રાન્ડ સ્લૅમ કરતાં એક વધારે છે.<ref name="RF2009"/> 2010માં ફેડરરે સીમાચિન્હો સર કરવાનું અને સિદ્ધિઓ મેળવી રાખવાનું જારી રાખ્યું હતું. તે ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન જીત્યો હતો.<ref name="RF2010">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=pa&y=2010&m=s&e=0|title=Roger Federer Playing Activity 2010|author=ATP|access-date=16 February 2010}}</ref> ફાઇનલમાં ફેડરરે એન્ડી મૂર્રીએ 6-3, 6-4, 7-6(11)થી વિજય મેળવ્યો હતો, તેણે મૂર્રીને 2008ની યુએસ (US)ઓપનની ફાઇનલમાં હરાવ્યો હતો.<ref name="RF2008"/><ref name="RF2010"/> ફ્રેન્ચ ઓપનમાં ફેડરર 2004 ફ્રેન્ચ ઓપન પછી પ્રથમ વખત ફાઇનલમાં પ્રવેશવામાં નિષ્ફળ ગયો હતો અને ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં 3-6, 6-3, 7-5, 6-4થી પરાજય થયો હતો અને તેણે તે સાથે પ્રથમ ક્રમાંક ગુમાવ્યો હતો.<ref name="RF2010"/> સોડરલિંગ ફાઇનલમાં નાદાલ સામે હારી ગયો હતો, આ ફ્રેન્ચ ઓપનમાં 2004 પછી એવું પ્રથમ વખત બન્યું હતું કે જેમાં ફેડરર ચેમ્પિયન સિવાયના કોઈ ખેલાડી સામે હાર્યો હોય. જોકે, ફ્રેન્ચ ઓપન દરમિયાન ફેડરર 700મી ટુર મેચ જીત્યો હતો અને માટી પર 150મી ટુર મેચ જીત્યો હતો.<ref name="RF2010"/><ref>http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/05/Roland-Garros/Roland-Garros-Friday-Federer-Wins-700th-Match.aspx</ref> ફેડરર પીટ સેમ્પ્રાસના 286 અઠવાડિયા સુધી પ્રથમ ક્રમે રહેવાના વિક્રમની બરોબરી કરવાથી એક જ વર્ષ દૂર હતો. 2001 પછીનું આ એકમાત્ર એવું વર્ષ હતું જેમાં ફેડરર વર્ષમાં એકમાત્ર બિરુદ જીતી પ્રવેશ્યો હોય. તેનાથી પણ વધારે મોટું આશ્ચર્ય ફેડરર ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં ટોમસ બર્ડિક સામે 6-4, 3-6, 6-1, 6-4થી હાર્યો અને સાત વર્ષ બાદ રેન્કિંગમાં ત્રીજા ક્રમે ઉતરી ગયો ત્યારે થયું હતું, પણ તેણે પ્રથમ રાઉન્ડમાં તેનો 200મો ગ્રાન્ડ સ્લૅમ વિજય મેળવ્યો હતો.<ref name="RF2010"/><ref>http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/06/Wimbledon/Wimbledon-Wednesday2-Berdych-Upsets-Federer.aspx</ref><ref>http://sports.rediff.com/slide-show/2010/jun/22/slide-show-1-roger-federer-joins-elite-club.htm</ref> 2010માં યુએસ (US) ઓપનમાં ફેડરર સેમી ફાઇનલમાં પહોંચ્યો હતો અને તેણે ફ્રેન્ચ ઓપનમાં ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં સોડરલિંગ સામે થયેલા પરાજયનો બદલો લીધો હતો. તેના પછી ફેડરર પાંચ સેટની મેચ ત્રીજા ક્રમના અને 2008ના ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ચેમ્પિયન નોવાક યોકોવિચ સામે 7-5, 1-6, 7-5, 2-6, 7-5થી હારી ગયો હતો. <ref name="RF2010"/> ફેડરર ચાર માસ્ટર્સ 1000 ફાઇનલ્સમાં પ્રવેશ્યો હતો અને તેમાથી ત્રણમાં હાર્યો હતો અને એકમાં જીત્યો હતો. મેડ્રિડ ઓપનમાં તે નાદાલ સામે 6-4, 7-6થી હારી ગયો હતો.<ref name="RF2010"/> કેનેડિયન માસ્ટર્સમાં ફેડરર મૂર્રી સામે હારી ગયો હતો.<ref>{{cite news | title = Murray beats rain and Federer to defend title | date = 15 August 2010 | url = http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/08/32/Toronto-Sunday-Murray-Defends-Title.aspx | work = ATP | access-date = 16 August 2010}}</ref> સિનસિનાટી માસ્ટર્સમાં ફેડરરે આઠ મહિના બાદ પ્રથમ બિરુદ જીત્યું હતું. આમ તે અગાસી પછી આ બિરુદ જાળવી રાખનારો પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો, તેણે ફાઇનલમાં ફિશને હરાવી આ ટુર્નામેન્ટ જીતી હતી.<ref>{{cite news | title = Federer back to winning ways with fourth Cincinnati crown | date = 22 August 2010 | url = http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2010/08/33/Cincinnati-Sunday2-Federer-Ends-Title-Drought.aspx | work = ATP | access-date = 22 August 2010}}</ref> આ ઉપરાંત તેણે માસ્ટર્સ શ્રેણીમાં 17 વિજય મેળવવાના અગાસીના વિશ્વવિક્રમની અને બ્યોન બોર્ગના સૌથી વધુ બિરુદની મેચો જીતવાના વિક્ર્મની બરોબરી કરી હતી અને સેમ્પ્રાસ કરતાં એક જ બિરુદ પાછળ હતો. તેના પછી તે શાંઘાઈમાં રમ્યો હતો અને માસ્ટર્સ શ્રેણીની ફાઇનલમાં આ વર્ષે બીજી વખત એન્ડી મૂર્રી સામે હાર્યો હતો. જુલાઈના મધ્યાંતર સુધીમાં ફેડરરે પીટ સેમ્પ્રાસના કોચ પૌલ એનાકોનને લીધા હતા અને પ્રાયોગિક ધોરણે તેની ટેનિસની રમત અને કારકિર્દીને યોગ્ય દિશામાં મૂકી હતી.<ref>{{cite news | title = Federer hires Annacone | date = 21 July 2010 | url = http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/7911377/Roger-Federer-hires-Paul-Annacone-as-coach-for-test-period.html | work = Daily Telegraph | access-date = 28 July 2010 | location = London | archive-date = 31 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100731155559/http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/7911377/Roger-Federer-hires-Paul-Annacone-as-coach-for-test-period.html | url-status = dead }}</ref> ફેડરર એટીપી (ATP)-250 લેવલ ઇવેન્ટમાં સ્ટોકહોમ ઓપન ખાતે સળંગ બે બિરુદ જીત્યો છે. તેના પછી બાસેલમાં એટીપી (ATP)-500 લેવલની સ્પર્ધા જીત્યો છે, તેની સાથે તેણે કારકિર્દીના બિરુદોનો આંક 65 પર પહોંચાડી દીધો હતો અને પીટ સેમ્પ્રાસના એટીપી (ATP) ટુરમાં 64 બિરુદ જીતવાના વિક્રમને તોડ્યો હતો. છેલ્લે ફેડરર વર્ષાંત ચેમ્પિયનશિપ્સ(હવે વર્લ્ડ ટુર્સ ફાઇનલ્સ તરીકે ઓળખાય છે) જીત્યો હતો જેમાં તેણે પાંચમી ઇવેન્ટ તેના કટ્ટર હરીફ રફેલ નાદાલને હરાવી જીતી હતી. તેણે તેનું જૂનું ફોર્મ બતાવ્યું હતું, નાદાલ સિવાયના બધા હરીફોને તેણે એક પણ સેટ ગુમાવ્યા વગર હરાવ્યા હતા. પોલ એનાકોનને કોચ તરીકે લીધા બાદ ફેડરર 9 ટુર્નામેન્ટ રમ્યો છે અને તેમાથી 5 જીત્યો છે, બેમાં તે રનર્સ અપ રહ્યો છે અને બીજી બેની સેમી ફાઇનલમાં પહોંચ્યો છે. વિમ્બલ્ડન 2010 સુધી ફેડરરનો વિજય પરાજયનો રેકોર્ડ 34-4નો છે. યુએસ (US) ઓપનમાં ડોજકોવિક સામેની સેમી ફાઇનલ અને પેરિસ માસ્ટર્સ શ્રેણીમાં ગેલ મોન્ફિલ્સ સામેની સેમી ફાઇનલમાં તેણે ઢગલાબંધ મેચ પોઇન્ટ ગુમાવ્યા હતા. ફેડરર 2010ના ડેવિસ કપમાં રમ્યો નથી. 2011ની સીઝનના પ્રારંભમાં ફેડરરે નિકોલાઈ ડેવીડેન્કોને 6-3,6-4થી હરાવીને કતાર એક્ઝોન મોબિલ ઓપન એકપણ સેટ ગુમાવ્યા વગર જીતી હતી, 2005 અને 2006માં મેળવ્યા બાદ તેણે અહીં આ બિરુદ ત્રીજી વખત જીત્યું હતું. 2011માં ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની સેમી ફાઇનલમાં ફેડરરને નોવાસ ડોજકોવિકે સીધા સેટોમાં હરાવ્યો હતો, આમ જુલાઈ 2003 પછી તે કોઈપણ વખત ગ્રાન્ડસ્લૅમ્સ ધરાવતો ન હોય તેવું પ્રથમ વખત બન્યું છે. === કટ્ટર મુકાબલો === ==== ફેડરર વિરુદ્ધ નાદાલ ==== {{Main|Federer–Nadal rivalry}} [[ચિત્ર:Nadal Australian Open 2009 5.jpg|thumb|left|125px|alt=A dark-haired tennis player is reaching to hit a tennis shot with a racket in his left hand, and he is wearing black shoes and shorts with black and white mixture shirt and yellowish-green accessories|2009 ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન ફાઈનલમાં નાદાલ]] ફેડરર અને નાદાલ બંને સામ-સામે 2004થી રમી રહ્યા છે અને બંનેની કારકિર્દીમાં બંને વચ્ચેની મેચો તેનો નોંધપાત્ર હિસ્સો રહી છે.<ref name="asgoodasitgets">{{cite news| publisher = ''International Herald Tribune'' ([[Associated Press]])| title = Federer-Nadal rivalry as good as it gets| url = http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php| date = 7 July 2008| access-date = 14 February 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20080823030306/http://www.iht.com/articles/ap/2008/07/07/sports/TEN-On-Tennis-Rafa---Roger.php| archive-date = 23 ઑગસ્ટ 2008| url-status = live}}</ref><ref name="moveoverborgmac">{{cite news | first=Paul | last=Weaver | title = Move over McEnroe and Borg, this one will run and run in the memory | url = http://www.guardian.co.uk/sport/2008/jul/07/wimbledon.tennis4 | publisher= The Guardian | date = 7 July 2008 | access-date = 14 February 2009 | location=London}}</ref><ref name="asgoodassportgets">{{cite news | first = Martin | last = Flanagan | title = Federer v Nadal as good as sport gets | publisher=The Age | url = http://www.theage.com.au/news/tennis/federer-v-nadal-as-good-as-sport-gets/2008/07/11/1215658132528.html | date = 12 July 2008 | access-date = 14 February 2009 | language = | location=Melbourne}}</ref><ref name="bodo-rivalry!">{{cite web|url=http://tennisworld.typepad.com/tennisworld/2009/01/tj.html|title=Rivalry!|last=Bodo|first=Peter|date=30 January 2009|work=Peter Bodo's Tennisworld|publisher=Tennis.com |access-date=14 February 2009}}</ref><ref name="macgregor">{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/espn/page2/story?page=macgregor/090203&sportCat=tennis|title=Greatest rivalry of the 21st century? |last=MacGregor|first=Jeff|date=3 February 2009|publisher=ESPN.com|access-date=14 February 2009}}</ref> એટીપી (ATP) રેન્કિંગમાં તેણે જુલાઈ 2005થી 14 સપ્ટેમ્બર 2009 સુધી ટોચના બે ક્રમ જાળવી રાખ્યા હતા જ્યારે પછી નાદાલ તે સમયે વિશ્વ ક્રમાંકમાં ત્રીજા સ્થાને પહોંચી ગયો હતો (એન્ડી મૂર્રી બીજા નંબરનો નવો ખેલાડી બન્યો હતો).<ref>{{cite news | first = Richard | last = Jago | title = Murray reaches world #2 | date = 15 August 2009 | url = http://www.guardian.co.uk/sport/2009/aug/15/andy-murray-montreal-masters-jo-wilfried-tsonga | work = Observer | access-date = 16 August 2010 | location=London}}</ref> તેઓ એકમાત્ર એવી પુરુષ જોડી છે જે સળંગ ચાર કેલેન્ડર વર્ષના અંત સુધી ટોચના સ્થાને રહી છે. ફેડરર 2004માં ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભથી સળંગ 237 અઠવાડિયા સુધી પ્રથમ ક્રમે રહ્યો છે. જ્યારે તેનાથી પાંચ વર્ષ નાનો નાદાલ જુલાઈ 2005થી બીજા નંબર પર હતો અને તે વિક્રમજનક એવા 160 અઠવાડિયા સુધી આ ક્રમ પર રહ્યો હતો. જો કે પછી તે ઓગસ્ટ 2008માં ફેડરરને વટાવી પ્રથમ ક્રમાંકિત બન્યો હતો.<ref name="nadalnum1">{{cite web|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/25978842/|title=It's official: Nadal will pass Federer for No. 1|date=1 August 2008|publisher=NBC Sports (Associated Press)|access-date=14 February 2009|archive-date=19 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019231656/http://nbcsports.msnbc.com/id/25978842/|url-status=dead}}</ref> નાદાલ ફેડરર સાથેના જંગમાં તે 14-8ની સરસાઈ ધરાવે છે.<ref name="atp-headtohead">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/tennis/3/en/players/headtohead/?player1=roger+federer&player2=rafael+nadal|title=Head to Head player details|publisher=ATP World Tour|access-date=14 February 2009}}</ref> તેની પાછળનું કારણ એ છે કે ટુર્નામેન્ટના ક્રમાંકનો આધાર રેન્કિંગ પર હોય છે, બંને વચ્ચેની 18 જેટલી મેચો તો ટુર્નામેન્ટની ફાઇનલ છે. આ ફાઇનલમાં તો હરહંમેશ વિક્રમ ગણાય એવી 7 તો ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ફાઇનલ છે.<ref name="atp-therivalry">{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/1/en/news/newsarticle_1967.asp|title=Rafa & Roger: The Rivalry|date=29 January 2009|publisher=ATP World Tour|access-date=14 February 2009|archive-date=10 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210175247/http://atpworldtour.com/1/en/news/newsarticle_1967.asp|url-status=dead}}</ref> 2006થી 2008માં તેઓ દરેક ફ્રેન્ચ ઓપન અને વિમ્બલ્ડન ફાઇનલમાં રમ્યા છે. 2009માં તેઓ ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપનની ફાઇનલમાં ટકરાયા હતા. નાદાલ સાતમાંથી પાંચમાં જીત્યો છે. તે પ્રથમ બંને વિમ્બલ્ડન ફાઇનલમાં હારી ગયો છે. આ બંને મેચ પાંચ સેટ્ની હતી (2007 અને 2008 વિમ્બલ્ડન, ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન), 2008ની વિમ્બલ્ડન ફાઇનલને ટેનિસના વિશ્લેષકો ટેનિસના ઇતિહાસમાં શ્રેષ્ઠ મેચ ગણે છે.<ref name="greatestmatchever">{{cite news | first=Bruce | last=Jenkins | title=The Greatest Match Ever | publisher=San Francisco Chronicle | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/07/06/SPP711KSLR.DTL | date=7 July 2008 | access-date=14 February 2009 | archive-date=4 માર્ચ 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120304234833/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F07%2F06%2FSPP711KSLR.DTL | url-status=dead }}</ref><ref name="McEnroe-greatestmatch">{{cite news | first = Richard | last = Alleyne | title = Wimbledon 2008: John McEnroe hails Rafael Nadal victory as greatest final ever | publisher = The Telegraph | url = http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2305019/Wimbledon-2008-John-McEnroe-hails-Rafael-Nadal-victory-as-greatest-final-ever.html | date = 7 July 2008 | access-date = 14 February 2009 | location=London}}</ref><ref name="wertheim-greatestmatch">{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|title=Without a doubt, it's the greatest|last=Wertheim|first=Jon|date=9 July 2008|work=Tennis Mailbag|publisher=SI.com|access-date=14 February 2009|archive-date=13 ઑગસ્ટ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813175621/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|url-status=dead}}</ref><ref name="tignor-greatestmatch">{{cite web|url=http://tennisworld.typepad.com/thewrap/2008/07/w-report-cards.html|title=W: Report Cards|last=Tignor|first=Steve|work=Concrete Elbow|publisher=Tennis.com|date=8 July 2008|access-date=14 February 2009}}</ref> તેઓ વિક્રમી એવી 9 માસ્ટર્સ શ્રેણી ફાઇનલ્સ રમ્યા છે. તેમાં 2006ની રોમ માસ્ટર્સ શ્રેણીની પાંચ કલાકની મેચનો સમાવેશ થાય છે, જે નાદાલ પાંચમા સેટમાં ટાઇ-બ્રેકરમાં જીત્યો હતો. 14 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ જુઆન માર્ટિન ડેલ પોટ્રોએ નાદાલને યુએસ (US) ઓપનની સેમી ફાઇનલમાં નાદાલને હરાવ્યો અને ફાઇનલમાં ફેડરરને હરાવી ચેમ્પિયન બન્યો ત્યાં સુધી કોઈ ખેલાડી નાદાલ અને ફેડરરને એક જ ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં હરાવી શક્યો ન હતો. નાદાલ સળંગ (5) ફ્રેન્ચ ઓપન ફાઇનલ હાર્યો નથી. જ્યારે ફેડરર યુએસ (US) ઓપનની ફાઇનલમાં ડેલ પોટ્રો સામે હાર્યો ત્યાં સુધી (5 વખતથી) અપરાજીત હતો. બંને જણા ત્રણ જુદી-જુદી સપાટી પર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ જીત્યા છે (નાદાલ 2008ની ફ્રેન્ચ ઓપન, 2008ની વિમ્બલ્ડન અને 2009ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન જીત્યો છે, જ્યારે ફેડરર 2008ની યુએસ (US) ઓપન 2009ની ફ્રેન્ચ ઓપન અને વિમ્બલ્ડન જીત્યો છે). ==== ફેડરર વિરુદ્ધ હ્યુઇટ ==== ફેડરર અને લીટોન હ્યુઇટ બંને એકબીજા સામે 25 વખત ટકરાયા છે. કારકિર્દીના પ્રારંભમાં હ્યુઇટ ફેડરર પર પ્રભુત્વ ધરાવતો હતો, તે પ્રથમ નવમાંથી આઠ મેચ જીત્યો હતો. તેમાં 2003ની ડેવિસ કપ સેમી ફાઇનલમાં બે સેટ ગુમાવ્યા પછી મેળવેલા વિજયનો સમાવેશ થાય છે, તેના આ વિજયના લીધે ઓસ્ટ્રેલિયા ડેવિસ કપની સેમી ફાઈનલમાં સ્વિટ્ઝરલેન્ડને હરાવી શક્યું હતું. જોકે, 2004થી ફેડરર બંને વચ્ચેના આ જબરજસ્ત મુકાબલા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. તેણે છેલ્લી 16માંની 15 મેચ જીતી છે અને એકંદરે બંને વચ્ચે બરાબરીનો વિક્રમ હવે 17-8નો છે.<ref>[http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&amp;oId=H432 ફેડરર સામે હ્યુઈટ બરોબરીમાં]</ref> બંને ખેલાડીઓ જુનિયરમાં 1996થી એકબીજા સામે રમતા હતા, તે સમયથી બંને વચ્ચે આ સંઘર્ષ જોવા મળે છે. તેઓ 2004ની યુએસ (US) ઓપનની ફાઇનલમાં પ્રવેશ્યા હતા, જ્યાં ફેડરર 6-0, 7-6, 6-0થી જીત્યો હતો, આ તેનો પ્રથમ યુએસ (US) ઓપન બિરુદનો વિજય હતો. ફેડરર ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં હ્યુઇટ સામે 8-0નો વિક્રમ ધરાવે છે અને તેણે છ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ હ્યુઇટને હરાવી જીતી છે. ==== ફેડરર વિરુદ્ધ નેલ્બેન્ડિયન ==== કારકિર્દીના પ્રારંભમાં ડેવિડ નેલ્બેન્ડિયન ફેડરરનો સૌથી મોટો હરીફ હતો. બંને ખેલાડીઓની જુનિયર સ્તરની કારકિર્દી જબરજસ્ત હતી, ફેડરર જુનિયર વિમ્બલ્ડન બિરુદ જીત્યો હતો અને નેલ્બેન્ડિયન (ફેડરરને હરાવી) યુએસ (US) ઓપનનું જુનિયર બિરુદ જીત્યો હતો. ફેડરર નેલ્બેન્ડિયન સામે સામાન્ય સરસાઈ ધરાવે છે, છતા ફેડરરનો તેની સામેનો વિક્રમ 10-8નો છે, નેલ્બેન્ડિયને વ્યસાયિક ખેલાડી બન્યા બાદ પ્રથમ પાંચ મેચમાં ફેડરરને હરાવ્યો હતો, જેમાં 2003માં ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન અને યુએસ (US) ઓપનના ચોથા રાઉન્ડનો સમાવેશ થાય છે. જો કે બંને વચ્ચેની જોરદાર રોમાંચક મેચ 2005નો શાંઘાઈ માસ્ટર્સ કપ હતો, જ્યારે નેલ્બેન્ડિયને ફેડરર સામે પ્રથમ બે સેટ એકપણ ગેમ જીત્યા વગર ગુમાવી સમગ્ર મુકાબલો છેવટે પાંચમાં સેટમાં ટાઇબ્રેકરમાં જીત્યો હતો. આ પરાજયના લીધે ફેડરર 1984માં જોન મેકેન્રોએ સ્થાપેલા 82-3ના વિક્રમની બરોબરી કરવાથી ચૂકી ગયો હતો. નેલ્બેન્ડિયન, લીટોન હ્યુઇટ અને એન્ડી મૂર્રીએ ફેડરરને 8 વખત હરાવ્યો છે, પણ તેમનાથી વધારે વખત એકમાત્ર રફેલ નાદાલે તેને હરાવ્યો છે. ==== ફેડરર વિરુદ્ધ જોકોવિક ==== બંને વચ્ચે 20 વખત મુકાબલો થયો છે અને ફેડરર તેમાં 13-7થી અને ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ઇવેન્ટમાં 4-3થી આગળ છે. જો કે બંને વચ્ચે આ મુકાબલો ફેડરર અને નાદાલ વચ્ચેના મુકાબલા જેવો તીવ્ર નથી. જોકોવિક નાદાલ પછી એકમાત્ર એવો ખેલાડી છે જેણે ફેડરરને 2004 પછી એક કરતા વધારે ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ટુર્નામેન્ટમાં હરાવ્યો છે અને એકમાત્ર એવો ખેલાડી છે જેણે નાદાલ ઉપરાંત ફેડરરને સળંગ ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ટુર્નામેન્ટમાં હાર આપી છે (2010માં યુએસ (US) ઓપન અને 2011માં ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન). ==== ફેડરર વિરુદ્ધ મૂર્રી ==== બંને વચ્ચે 14 વખત મુકાબલો થયો છે, આ બધા મુકાબલા સખત સપાટી પર થયા છે, મૂર્રી તેમાં 8-6થી આગળ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=MC10|title=Federer v Murray Head to Head|publisher=atpworldtour.com|access-date=9 January 2011}}</ref> ફેડરર તેની સામે બંને ગ્રાન્ડ સ્લૅમ મેચ સીધા સેટોમાં જીત્યો છે ((2008ની યુએસ (US) ઓપન અને 2010ની ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન),<ref>{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7603307.stm|title=Superb Federer ends Murray dream|publisher=BBC Sport|date=8 September 2008|access-date=27 April 2010}}</ref> પણ મૂર્રી એટીપી (ATP) 1000 ટુર્નામેન્ટ્સમાં 5-1ની સરસાઈ ધરાવે છે.<ref>[http://www.australianopen.com/en_AU/news/match_reports/2010-01-31/201001311264925883203.html?fpos=r1 "વન મોર ઈક્વલ્સ ફોર"] australianopen.com. 31 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ સુધારો.</ref> તેઓ એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટુર ફાઇનલ્સમાં ત્રણ વખત ટકરાયા છે, મૂર્રી 2008માં જીત્યો હતો,<ref>{{citenews|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2008/nov/14/tennis-murray-federer-masters-cup|title=Murray beats Federer in 3 sets|publisher=Guardian|date=14 November 2008|access-date=27 April 2010}}</ref> અને ફેડરર 2009 અને 2010માં જીત્યો હતો.<ref>{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/9216649.stm|title=Federer crushes lacklustre Murray|publisher=BBC Sport|publisher=23 November 2010}}</ref> નાદાલ ઉપરાંત મૂર્રી વર્તમાન ટોચના 10 ખેલાડીઓમાં એકમાત્ર એવો ખેલાડી છે જે ફેડરરને ટક્કર આપવા માટે સમર્થ છે. ==== ફેડરર વિરુદ્ધ રોડ્ડીક ==== ફેડરરનો લાંબા સમયથી બીજો કોઈ હરીફ હોય તો તે એન્ડી રોડ્ડીક છે. બંને વચ્ચે ચાર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ફાઇનલ્સ સહિત ઘણી વખત ટક્કર થઈ છે, ફેડરર તેની સામે 20-2નો વિક્રમ ધરાવે છે. ફેડરરના પ્રભુત્વ સામે રોડ્ડીક પ્રથમ ક્રમના ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવ્યો. બંને વચ્ચે અત્યંત રોમાંચક મુકાબલો કહેવો હોય તો તેને વિમ્બલ્ડન 2009ની ફાઇનલ કહી શકાય, જ્યાં રોડ્ડીકે ફેડરરને પાંચ સેટમાં ખેંચી ગયો હતો અને તેમાય પાંચમો સેટ તો એકદમ રોમાંચક હતો, આ મેચ ચાર કલાકથી પણ વધારે સમય ચાલી હતી. === રમવાની શૈલી === [[ચિત્ર:Roger Federer.jpg|thumb|2007 ડેવિડઓફ સ્વિસ ઈન્ડોર્સમાં ફેડરર]] ફેડરરની વૈવિધ્યતાને જીમી કોન્નર્સે ખૂબ જ ખૂબીથી વ્યાખ્યાયિત કરી છેઃ “વિશેષજ્ઞોના યુગમાં તમે માટીની સપાટીના વિશેષજ્ઞ છો, તમે ઘાસની સપાટીના વિશેષજ્ઞ છો, તમે સખત સપાટીના વિશેષજ્ઞ છો... અથવા તમે રોજર ફેડરર છો”.<ref>{{cite web|url=http://www.sportsfeelgoodstories.com/2009/02/20/roger-federer-a-class-act-on-and-off-the-court-leads-tennis-revival/|title=Roger Federer, a class act on and off the court, leads tennis revival|author=www.sportsfeelgoodstories.com|date=20 February 2009|access-date=16 February 2010}}</ref> ફેડરર બધા જ પ્રકારની સપાટીનો ઓલરાઉન્ડર ખેલાડી છે, તે તેની રમવાની પ્રવાહી શૈલી અને શોટ મેકિંગ માટે જાણીતો છે.{{citation needed|date=December 2010}} ફેડરર મુખ્યત્વે બેઝલાઇનનો ખેલાડી છે, પરંતુ નેટની પાસે પણ તે તેટલું જ સારું રમે છે અને તેને આજે ટેનિસનો શ્રેષ્ઠ વોલિયર કહેવાય છે. તેની સ્મેશ એકદમ અસરકારક અને પ્રભાવી છે, જે આજના ટેનિસમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. આ જ રીતની બેકહેન્ડ સ્મેશ, હાફ વોલી અને જમ્પ સ્મેશ (સ્લૅમ ડન્ક) જેવી સ્મેશ આજે ભાગ્યે જ કોઈ ફટકારી શકે છે. ડેવિડ ફોસ્ટર વોલેસે ફેડરરની અપવાદરૂપ ઝડપ, પ્રવાહિતા અને તેના ફોરહેન્ડની તીવ્ર ઝડપને “અ ગ્રેટ લિક્વીડ વ્હીપ” તરીકે વર્ણવી છે,<ref name="Wallace">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/08/20/sports/playmagazine/20federer.html?ex=1313726400&en=716968175e36505e&ei=5090 |author=David Foster Wallace |title=Federer as Religious Experience |date=20 August 2006 |work=Play Magazine |publisher=New York Times|access-date=21 June 2007}}</ref> જ્યારે જોન મેકેન્રો ફેડરરના ફોરહેન્ડને “વર્તમાન સમયનો મહાન શોટ” કહે છે.<ref>{{cite web|url=http://msn.foxsports.com/other/story/6741576?MSNHPHCP&GT1=10035|title=Who's the best athlete in the world right now?|author=Kevin Hench|date=7 May 2007|publisher=Fox Sports|access-date=31 March 2009|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020021531/http://msn.foxsports.com/other/story/6741576?MSNHPHCP&GT1=10035|url-status=dead}}</ref> ફેડરર સિંગલ હેન્ડેડ બેકહેન્ડ રમે છે જે તેને જબરજસ્ત વૈવિધ્યતા આપે છે. તે સ્લાઇસનો ઉપયોગ પ્રસંગોપાત ધોરણે હરીફને નેટ સમક્ષ લલચાવવા કરે છે અને પાસ કરે છે. ફેડરર ટોપસ્પિન વિનર્સ પણ ફટકારી શકે છે અને તેની પાસે અતુલનીય કહી શકાય તેવો ‘ફ્લિક’ બેકહેન્ડ છે, જેમાં તે કાંડા દ્વારા ઝડપ સર્જે છે, તે સામાન્ય રીતે નેટમાં હરીફને પસાર કરી જાય છે.<ref name="Wallace"/> તેની સર્વ (ટેનિસમાં દડો મારવાની શરૂઆત કરવી) સમજવી મુશ્કેલ છે, કારણ કે તે હંમેશા એક સમાન ધોરણે બોલ ટોસ કરે છે, પછી તે ભલેને ગમે તે પ્રકારની સર્વ (ટેનિસમાં દડો મારવાની શરૂઆત કરવી) ફટકારતો હોય અને ગમે ત્યાં ફટકારવાનો ઇરાદો ધરાવતો હોય અને તેની પીઠને તે મોશન દરમિયાન તેના હરીફ તરફ રાખે છે. તે મેચ દરમિયાન મોટી સર્વ (ટેનિસમાં દડો મારવાની શરૂઆત કરવી) ફટકારી ચાવીરૂપ પોઇન્ટ મેળવવા પણ સમર્થ છે. તેની પ્રથમ સર્વ (ટેનિસમાં દડો મારવાની શરૂઆત કરવી) તો સામાન્ય રીતે પ્રતિ કલાક 200 કિલોમીટર(પ્રતિ કલાક 125 માઇલ)ની ઝડપે આવતી હોય છે,<ref name="AUSServe">{{cite web|url=http://www.australianopen.com/en_AU/scores/stats/day19/1701ms.html|title=Match Statistics: Federer vs. Murray|author=Australianopen.com|access-date=16 February 2010}}</ref><ref name="WIMBYServe">{{cite web|url=http://2009.wimbledon.org/en_GB/scores/stats/day21/1701ms.html|title=Match Statistics:Federer vs. Roddick|author=Wimbledon.org|access-date=16 February 2010|archive-date=12 જૂન 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612031302/http://2009.wimbledon.org/en_GB/scores/stats/day21/1701ms.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon08/columns/story?columnist=ubha_ravi&id=3471097|title=Federer's serve allowing him to manufacture easy points|author=Ubha, Ravi|publisher=ESPN.com|date=2 July 2008|access-date=16 February 2010}}</ref> પણ તે પ્રતિ કલાક 220 કિલોમીટર(પ્રતિ કલાક 137 માઇલ)ની ઝડપે પણ સર્વિસ કરવા સમર્થ છે.<ref name="AUSServe"/><ref name="WIMBYServe"/> ફેડરરની સર્વ અને વોલિંગ પર નિપુણતા હતી,<ref name="Bierly">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2003/jul/08/tennis.wimbledon2003 |author=Stephen Bierley |title=Serve-volley dead? No one told Federer |date=8 July 2003 |work=The Guardian |publisher=Guardian News and Media Limited 2010|access-date=19 November 2010}}</ref> તે તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે કારકિર્દીના પ્રારંભમાં કરતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://essentialtennis.com/tournews/2010/07/best-serve-and-volleyer-in-the-world/|title=Best Serve and Volleyer in the World|author=Charles Lin|date=11 July 2010|access-date=19 November 2010|archive-date=23 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523065818/http://essentialtennis.com/tournews/2010/07/best-serve-and-volleyer-in-the-world/|url-status=dead}}</ref> બેઝલાઇન પરથી હાફ-વોલીમાં તેમની નિપુણતાએ તેમને એકદમ બેઝલાઇન પરથી રમવા સમર્થ બનાવ્યો, તેના લીધે તે બોલ ટપ્પો પડીને ઉછળે ત્યારે ઝડપથી સમજી(પછી બોલ ગમે તેટલો ડીપ કેમ ન હોય) શકતો હતો. તેના કારણે તેમના હરીફોને તેમના શોટનો જવાબ આપવાનો સમય જ મળતો ન હતો.{{citation needed|date=December 2010}} તાજેતરમાં ફેડરરે તેની રમતમાં ડ્રોપ શોટનો ઉમેરો કર્યો છે અને તે તેનો ઉપયોગ બંને બાજુએ અત્યંત ખૂબીથી કરે છે. તે બે પગ વચ્ચેથી શોટ પણ સારી રીતે મારી શકે છે, આ શોટને ‘ટ્વીનર’ કહેવાય છે. તે 2009ની યુએસ (US) ઓપનની નોવાક જોકોવિક સામેની સેમી ફાઇનલમાં જોવા મળ્યો હતો, જેના લીધે તેને મેચ પોઇન્ટ મળ્યો હતો. તેણે તાજેતરમાં ચિપ્સ એન્ડ ચાર્જ ઉમેર્યા છે, જેના મિશ્ર પરિણામ મળ્યા છે.{{citation needed|date=December 2010}} === સાધનસામગ્રી, કપડા, કરારો === ફેડરર હાલમાં કસ્ટમાઇઝ્ડ વિલ્સન સિક્સ માટે રમે છે.વન ટુર બીએલએક્સ (BLX) ટેનિસ રેકેટકે જેમાં હિટિંગ એરિયા 99 ચોરસ ઇંચ જેટલો નાનો છે,<ref name="Wilson Sports">{{cite web|url=http://tennis.wilson.com/rackets/blx/rackets/player/six-one/six.one-tour-blx/|title=Wilson Sports|publisher=Wilson Sporting Goods|access-date=29 January 2010|archive-date=22 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122055338/http://tennis.wilson.com/rackets/blx/rackets/player/six-one/six.one-tour-blx/|url-status=dead}}</ref> તેનું વજન 12.5 ઔંસ છે અને તેનો બીમ 17 મિલિમીટર જેટલો પાતળો છે તેનાથી રમે છે. તેની ગ્રીપ (પકડ)નું કદ 4 3-8 ઇંચ છે (કેટલીક વખત તેને એલ-3 (L3) કહેવાય છે).<ref name="Ask Roger Equipment">{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm?uNC=44884627&uPage=3&uCategoryID=3|title=Ask Roger&nbsp;— Equipment|publisher=Roger Federer Official Website|access-date=29 January 2010|archive-date=25 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090725062052/http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm?uNC=44884627&uPage=3&uCategoryID=3|url-status=dead}}</ref> ફેડરર તેના રેકેટના તારને 24થી 28 કિલોગ્રામ (52.9થી 61.7 પાઉન્ડ)ના દબાણે બાંધે છે, તેના મુખ્ય તાર માટે વિલ્સન નેચરલ ગટ 16 ગેજનું હોય છે અને આડી તાર બાંધણી માટે લક્સીલોન બેન્ગર એએલયુ (ALU) પાવર રફ 16 એલ (16L) ગેજ(પોલીએસ્ટર)નું હોય છે.<ref name="Ask Roger Equipment"/> તેમને જ્યારે તારના દબાણ અંગે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે ફેડરરે કહ્યું હતું કે “તેનો આધાર દિવસ કેટલો ગરમ હોય છે તેના પર અને કયા પ્રકારના બોલથી હું રમુ છું અને મારી સામે કોણ રમે છે તેના પર છે. આમ તમે જોઈ શકે છો કે તેનો આધાર ઘણા બધા પરિબળો પર છે, ફક્ત સપાટી પર નહીં, મારા માટે તેનો અનુભવ મોટી બાબત છે.”<ref>{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm?uNC=97027562&uPage=1&uCategoryID=3 |title=Ask Roger; Official website |publisher=Roger Federer Official Website |access-date=2 March 2007 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927003712/http://www.rogerfederer.com/en/fanzone/askroger/index.cfm?uNC=97027562&uPage=1&uCategoryID=3 |url-status=dead }}</ref> ફેડરર વિશ્વમાં સૌથી વધુ કમાતા એથ્લેટોમાં એક છે. તેનો નાઇક ફૂટવેર એન્ડ એપેરલ સાથે કરાર છે.<ref name="Nike">{{cite web |url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/sponsors/index.cfm |title=Roger Federer Sponsors |publisher=Roger Federer Official Website |access-date=18 January 2008 |archive-date=17 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217033621/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/sponsors/index.cfm |url-status=dead }}</ref> 2006ની વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપમાં નાઇકે તેના માટે ત્રણ ટેનિસ રેકેટના ક્રેસ્ટની ડિઝાઇનવાળું જેકેટ તૈયાર કર્યું હતું, આ રેકેટ તેણે જીતેલી ત્રણ વિમ્બલ્ડન ચેમ્પિયનશિપનું પ્રતીક દર્શાવતા હતા. પછીના વર્ષે 2006માં તેણે ચોથી ચેમ્પિયનશિપ જીતી ત્યારે આ જેકેટમાં વધુ એક રેકેટનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Telegraph: Federer's jacket">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2339295/More-jacket-than-racket-for-Federer.html|title=More than a jacket for Federer|work=The Telegraph|date=27 June 2006|access-date=14 June 2009 | location=London | first=Mark | last=Hodgkinson}}</ref> વિમ્બલ્ડન 2008 અને 2009માં નાઇકે તેના માટે વ્યક્તિગત જેકેટ બનાવવાનો ટ્રેન્ડ ચાલુ રાખ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2006/06/27/stfede27.xml |title=More jacket than racket for Federer |author=Mark Hodgkinson |date=27 June 2006 |access-date=5 September 2007 |publisher=The Telegraph |location=London |archive-date=2 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602005348/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=%2Fsport%2F2006%2F06%2F27%2Fstfede27.xml |url-status=dead }}</ref> તે પોતાનો લોગો પણ ધરાવે છે, આર (R) અને એફ (F)ને જોડીને લોગો બનાવવામાં આવ્યો છે.<ref name="Federer logo">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/31/sports/tennis/31logo.html?r=1&hp&pagewanted=all|title=The Main Characters of Tennis, and Style|work=The New York Times|date=29 August 2009|access-date=6 February 2011|first=Holly|last=Bruback}}</ref> ફેડરરે જિલેટ,<ref name="Business insider article">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/2008/8/federer-beats-nadal-and-maria-sharapova-in-endorsement-deals|title=Federer beats Nadal and Sharapova&nbsp;— in endorsement deals|date=25 August 2008|publisher=Business Insider|access-date=14 June 2009}}</ref> સ્વિસ સ્થિત કોફી મશીન કંપની જુરા<ref>{{cite web |url=http://gillettewinners.com/custom/en_in/html/roger_federer.shtml |title=Gillette Winners |publisher=Gillette Winners |access-date=28 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011142121/http://gillettewinners.com/custom/en_in/html/roger_federer.shtml |archive-date=11 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> ઉપરાંત મર્સિડિઝ બેન્ઝ અને નેટજેટ્સ સાથે કરાર કર્યો છે. ફેડરરે અગાઉ મોરિસ લેક્રોઇસનો એમ્બેસેડર હોવા છતાં<ref name="Europastar">{{cite web|url=http://www.europastar.com/europastar/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1000863592|title=Roger Federer Chronometer|publisher=Europa Star|date=2 April 2005|access-date=14 June 2009|archive-date=12 નવેમ્બર 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112091740/http://www.europastar.com/europastar/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1000863592|url-status=dead}}</ref> રોલેક્સ વોચીસ સાથે પણ કરાર કર્યો છે.<ref name="CNN money article">{{cite news|url=http://money.cnn.com/2007/06/29/commentary/sportsbiz/index.htm|title=Federer's on-court dominance still not attracting sponsors|publisher=CNNMoney.com|date=1 July 2007|access-date=14 June 2009|archive-date=24 એપ્રિલ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424193414/https://money.cnn.com/2007/06/29/commentary/sportsbiz/index.htm|url-status=dead}}</ref> 2009માં ફેડરર સ્વિસ ચોકલેટ ઉત્પાદક લિન્ડ્ટનો બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બન્યો હતો.<ref>http://www.lindt.com/int/swf/eng/company/news/roger-federer-becomes-lindt-brand-ambassador/</ref> 2010માં તેણે ચીનમાં મર્સિડિઝ-બેન્ઝ સાથે કરેલા કરારને વૈશ્વિક મર્સિડિઝ-બેન્ઝ ભાગીદારી સુધી લંબાવાયો હતો.<ref>{{Cite news|title=Mercedes-Benz Announces Global Partnership with Roger Federer |publisher=PRNewsWire.com|date=2010-05-27|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/mercedes-benz-announces-global-partnership-with-roger-federer-95020244.html|access-date=6 January 2011}}</ref> === ગ્રાન્ડ સ્લૅમ દેખાવની સમયરેખા === {{Main|Roger Federer career statistics}} {| class="wikitable" |- style="background:#efefef" ! ટુર્નામેન્ટ ! 1998 ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! style="width:65px"|કારકિર્દી એસઆર (SR) ! style="width:69px"|કારકિર્દી ડબ્લ્યુ-એલ (W-L) ! style="width:69px"|કારકિર્દી વિજય % |- | colspan="18"| '''ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ટુર્નામેન્ટ્સ''' |- | style="background:#efefef"| ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | style="text-align:center"|એ (A) | style="text-align:center"|એલક્યૂ (LQ) | style="text-align:center;background:#afeeee"|3આર (3R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|3આર (3R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|4આર (4R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|4આર (4R) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | style="text-align:center;background:#efefef"|4/12 | style="text-align:center;background:#efefef"|59-8 | style="text-align:center;background:#efefef"|88.05 |- | style="background:#efefef"| ફ્રેન્ચ ઓપન | style="text-align:center"|એ (A) | style="text-align:center;background:#afeeee"|1આર (1R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|4આર (4R) | style="text-align:center;background:#ffebcd"|ક્યૂએફ (QF) | style="text-align:center;background:#afeeee"|1આર (1R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|1આર (1R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|3આર (3R) | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:#ffebcd"|ક્યૂએફ (QF) | | style="text-align:center;background:#efefef"|1/12 | style="text-align:center;background:#efefef"|43–11 | style="text-align:center;background:#efefef"|79.63 |- | style="background:#efefef"| વિમ્બલ્ડન | style="text-align:center"|એ (A) | style="text-align:center;background:#afeeee"|1આર (1R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|1આર (1R) | style="text-align:center;background:#ffebcd"|ક્યૂએફ (QF) | style="text-align:center;background:#afeeee"|1આર (1R) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:#ffebcd"|ક્યૂએફ (QF) | | style="text-align:center;background:#efefef"|6/12 | style="text-align:center;background:#efefef"|55-6 | style="text-align:center;background:#efefef"|90.16 |- | style="background:#efefef"| યુએસ (US) ઓપન | style="text-align:center"|એ (A) | style="text-align:center"|એલક્યૂ (LQ) | style="text-align:center;background:#afeeee"|3આર (3R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|4આર (4R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|4આર (4R) | style="text-align:center;background:#afeeee"|4આર (4R) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | | style="text-align:center;background:#efefef"|5/11 | style="text-align:center;background:#efefef"|56-6 | style="text-align:center;background:#efefef"|90.32 |- | style="background:#efefef"| જીત-હાર | style="text-align:center;background:#efefef"|0-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|0-2 | style="text-align:center;background:#efefef"|7-4 | style="text-align:center;background:#efefef"|13-4 | style="text-align:center;background:#efefef"|6-4 | style="text-align:center;background:#efefef"|13-3 | style="text-align:center;background:#efefef"|22-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|24-2 | style="text-align:center;background:#efefef"|27-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|26-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|24-3 | style="text-align:center;background:#efefef"|26-2 | style="text-align:center;background:#efefef"|20-3 | style="text-align:center;background:#efefef"|5-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|16/47 | style="text-align:center;background:#efefef"|213–31 | style="text-align:center;background:#efefef"|87.29 |} ''મૂંઝવણ દુર કરવા અને ડબલ ગણતરી રોકવા માટે આ ટેબલની માહિતી ખેલાડીએ ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લીધો હોય તે ટુર્નામેન્ટ પૂર્ણ થયા પછી સુધારવામાં આવી છે.'' "એ (A)" પરિણામ સુચવે છે કે ખેલાડી આ ઈવેન્ટમાં રમ્યો નથી. "એલક્યૂ (LQ)" પરિણામ સુચવે છે કે ખેલાડી ટુર્નામેન્ટના ક્વોલિફાઈંગ રાઉન્ડમાં હારી ગયો હતો. ;<big>ફાઈનલો (16 બિરુદો, 6 રનર્સ-અપ)</big> {| class="sortable wikitable" |- | style="width:100px"|'''પરિણામ''' | width="50"|'''વર્ષ''' | style="width:200px"|'''ચેમ્પિયનશિપ''' | width="75"|'''સપાટી''' | style="width:200px"|'''ફાઈનલના હરીફ''' | style="width:200px"|'''ફાઈનલમાં સ્કોર''' |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2003 | વિમ્બલ્ડન <small>(1)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|AUS}} માર્ક ફિલિપ્પોસિસ | 7–6(5), 6–2, 7–6(3) |- style="background:#ffc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2004 | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન <small>(1)</small> | સખત | {{Flagicon|RUS}} મારાત સાફીન | 7–6(3), 6–4, 6–2 |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2004 | વિમ્બલ્ડન <small>(2)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|USA}} એન્ડી રોડ્ડીક | 4–6, 7–5, 7–6(3), 6–4 |- style="background:#ccf" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2004 | યુએસ (US) ઓપન <small>(1)</small> | સખત | {{Flagicon|AUS}} લીટોન હ્યુઇટ | 6–0, 7–6(3), 6–0 |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2005 | વિમ્બલ્ડન <small>(3)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|USA}} એન્ડી રોડ્ડીક | 6–2, 7–6(2), 6–4 |- style="background:#ccf" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2005 | યુએસ (US) ઓપન <small>(2)</small> | સખત | {{Flagicon|USA}} આન્દ્રે અગાસી | 6–3, 2–6, 7–6(1), 6–1 |- style="background:#ffc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2006 | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન <small>(2)</small> | સખત | {{Flagicon|CYP}} માર્કોસ બેઘડેટીસ | 5–7, 7–5, 6–0, 6–2 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#ffa07a"|રનર-અપ | 2006 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(1)</small> | માટી | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 6–1, 1–6, 4–6, 6–7(4) |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2006 | વિમ્બલ્ડન <small>(4)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 6–0, 7–6(5), 6–7(2), 6–3 |- style="background:#ccf" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2006 | યુએસ (US) ઓપન <small>(3)</small> | સખત | {{Flagicon|USA}} એન્ડી રોડ્ડીક | 6–2, 4–6, 7–5, 6–1 |- style="background:#ffc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2007 | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન <small>(3)</small> | સખત | {{Flagicon|CHI}} ફર્નાન્ડો ગોન્ઝાલેઝ | 7–6(2), 6–4, 6–4 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#ffa07a"|રનર-અપ | 2007 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(2)</small> | માટી | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 3–6, 6–4, 3–6, 4–6 |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2007 | વિમ્બલ્ડન <small>(5)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 7–6(7), 4–6, 7–6(3), 2–6, 6–2 |- style="background:#ccf" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2007 | યુએસ (US) ઓપન <small>(4)</small> | સખત | {{Flagicon|SRB}} નોવાક યોકોવિચ | 7–6(4), 7–6(2), 6–4 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#ffa07a"|રનર-અપ | 2008 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(3)</small> | માટી | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 1–6, 3–6, 0–6 |- style="background:#cfc" | style="background:#ffa07a"|રનર-અપ | 2008 | વિમ્બલ્ડન <small>(1)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 4–6, 4–6, 7–6(5), 7–6(8), 7–9 |- style="background:#ccf" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2008 | યુએસ (US) ઓપન <small>(5)</small> | સખત | {{Flagicon|UK}} એન્ડી મૂર્રી | 6–2, 7–5, 6–2 |- style="background:#ffc" | style="background:#ffa07a"|રનર-અપ | 2009 | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન <small>(1) </small> | સખત | {{Flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 5–7, 6–3, 6–7(3), 6–3, 2–6 |- style="background:#ebc2af" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2009 | ફ્રેન્ચ ઓપન <small>(1)</small> | માટી | {{Flagicon|SWE}} રોબિન રોડર્લિંગ | 6–1, 7–6(1), 6–4 |- style="background:#cfc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2009 | વિમ્બલ્ડન <small>(6)</small> | ઘાસ | {{Flagicon|USA}} એન્ડી રોડ્ડીક | 5–7, 7–6(6), 7–6(5), 3–6, 16–14 |- style="background:#ccf" | style="background:#ffa07a"|રનર-અપ | 2009 | યુએસ (US) ઓપન <small>(1)</small> | સખત | {{Flagicon|ARG}} જુઆન માર્ટિન ડેલ પોટ્રો | 6–3, 6–7(5), 6–4, 6–7(4), 2–6 |- style="background:#ffc" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2010 | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન <small>(4)</small> | સખત | {{Flagicon|UK}} એન્ડી મૂર્રી | 6–3, 6–4, 7–6(11) |} === વર્ષાંતે યોજાતી ચેમ્પિયનશિપમાં દેખાવની સમયરેખા === {| class="wikitable" |- style="background:#efefef" ! ટુર્નામેન્ટ ! 1998 ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! style="width:65px"|કારકિર્દી એસઆર (SR) ! style="width:69px"|કારકિર્દી ડબ્લ્યુ-એલ (W-L) ! style="width:69px"|કારકિર્દી વિજય % |- | colspan="18"| '''વર્ષાંતે યોજાતી ચેમ્પિયનશિપ ટુર્નામેન્ટ્સ''' |- | style="background:#efefef"| વાયઈસી (YEC) | style="text-align:center;background:"|એનક્યૂ (NQ) | style="text-align:center;background:"|એનક્યૂ (NQ) | style="text-align:center;background:"|એનક્યૂ (NQ) | style="text-align:center;background:"|એનક્યૂ (NQ) | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:thistle"|એફ (F) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | style="text-align:center;background:#afeeee"|આરઆર (RR) | style="text-align:center;background:yellow"|એસએફ (SF) | style="text-align:center;background:lime"|'''ડબ્લ્યુ (W)''' | | style="text-align:center;background:#efefef" rowspan="2"|5/9 | style="text-align:center;background:#efefef" rowspan="2"|34-7 | style="text-align:center;background:#efefef" rowspan="2"|82.93 |- | style="background:#efefef"| જીત-હાર | style="text-align:center;background:#efefef"|0-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|0-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|0-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|0-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|3-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|5-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|5-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|4-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|5-0 | style="text-align:center;background:#efefef"|4-1 | style="text-align:center;background:#efefef"|1-2 | style="text-align:center;background:#efefef"|2–2 | style="text-align:center;background:#efefef"|5-0 |} ;<big>ફાઈનલ્સ (5 બિરુદો, 1 રનર-અપ)</big> {| class="sortable wikitable" | width="100"|'''પરિણામ''' | width="50"|'''વર્ષ''' | width="200"|'''ચેમ્પિયનશિપ''' | width="75"|'''સપાટી''' | width="200"|'''ફાઈનલના હરીફ''' | width="200"|'''ફાઈનલમાં સ્કોર''' |- bgcolor="ffffcc" | bgcolor="98FB98"|વિજેતા | 2003 | {{flagicon|USA}} હ્યુસ્ટન | સખત | {{flagicon|USA}} આન્દ્રે અગાસી | 6–3, 6–0, 6–4 |- bgcolor="ffffcc" | bgcolor="98FB98"|વિજેતા | 2004 | {{flagicon|USA}} હ્યુસ્ટન | સખત | {{flagicon|AUS}} લીટોન હ્યુઇટ | 6–3, 6–2 |- bgcolor="ffffcc" | bgcolor="FFA07A"|રનર-અપ | 2005 | {{flagicon|CHN}} શાંઘાઈ | જાજમ (i) | {{flagicon|ARG}} ડેવિડ નેલ્બેન્ડીયન | 7–6(4), 7–6(11), 2–6, 1–6, 6–7(3) |- bgcolor="ffffcc" | bgcolor="98FB98"|વિજેતા | 2006 | {{flagicon|CHN}} શાંઘાઈ | સખત (i) | {{flagicon|USA}} જેમ્સ બ્લેક | 6–0, 6–3, 6–4 |- bgcolor="ffffcc" | bgcolor="98FB98"|વિજેતા | 2007 | {{flagicon|CHN}} શાંઘાઈ | સખત (i) | {{flagicon|ESP}} ડેવિડ ફેર્રર | 6–2, 6–3, 6–2 |- bgcolor="ffffcc" | bgcolor="98FB98"|વિજેતા | 2010 | {{flagicon|GBR}} [[લંડન]] | સખત (i) | {{flagicon|ESP}} રફેલ નાદાલ | 6–3, 3–6, 6–1 |} === ઓલિમ્પિક રમતો === ;<big>(1 સુવર્ણ ચંદ્રક)</big> {| class="sortable wikitable" |- | style="width:100px"|'''પરિણામ''' | width="50"|'''વર્ષ''' | style="width:200px"|'''ચેમ્પિયનશિપ''' | width="75"|'''સપાટી''' | style="width:95px"|'''ભાગીદાર''' | style="width:100px"|'''વિરોધી''' | style="width:200px"|'''ફાઈનલમાં સ્કોર''' |- style="background:gold" | style="background:#98fb98"|વિજેતા | 2008 | {{flagicon|CHN}} બેઈજિંગ | સખત | {{Flagicon|SUI}} વાવરીન્કા | {{Flagicon|SWE}} એસ્પેલીન <br /> {{Flagicon|SWE}} જોહાન્સન | 6–3, 6–4, 6–7(4), 6–3 |} === વિક્રમો === {{Main|List of career achievements by Roger Federer}} * આ વિક્રમો ટેનિસના ઓપન એરા (1968માં શરૂ થયેલો ટેનિસનો સમયગાળોમાં મેળવવામાં આવ્યા હતા. * '''ઘાટા''' અક્ષરોના વિક્રમો બિન-સમોવડિયા વાળી સિદ્ધિઓ છે. * ''ઈટાલિક્સ (ત્રાંસા)'' અક્ષરના વિક્રમો હાલમાં સક્રિય અવસ્થાની સિદ્ધિઓ છે. {| class="wikitable collapsible collapsed" border="1" |- ! સમયગાળો ! પસંદગીના ગ્રાન્ડ સ્લૅમ વિક્રમો ! રમેલા ખેલાડીઓ |- | '''વિમ્બલ્ડન 2003 —''' <br />''' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2010''' | '''16 બિરુદો''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | વિમ્બલ્ડન 2003 —<br /> ફ્રેન્ચ ઓપન 2009 | કારકિર્દી ગ્રાન્ડ સ્લૅમ | રોડ લેવર <br /> આન્દ્રે અગાસી <br /> રફેલ નાદાલ |- | '''વિમ્બલ્ડન 2003 —''' <br />''' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2010''' | '''22 ફાઈનલ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''વિમ્બલ્ડન 2005 —''' <br />''' યુએસ (US) ઓપન 2007''' | '''સળંગ 10 ફાઈનલ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''વિમ્બલ્ડન 2004 —''' <br />''' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2010''' | '''સળંગ 23 સેમી-ફાઈનલ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''વિમ્બલ્ડન 2003 —''' <br />''' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2010''' | '''વિવિધ ત્રણ ગ્રાન્ડ સ્લૅમના વિજેતા અને દરેક બિરુદ કમસેકમ ચાર વખત''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''વિમ્બલ્ડન 2004 —''' <br />''' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2011''' | '''સળંગ 27 ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં ક્વાર્ટરફાઈનલો''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' <ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/01/23/sportsline/main7274418.shtml |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=30 મે 2011 |archive-date=16 ફેબ્રુઆરી 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216171116/http://www.cbsnews.com/stories/2011/01/23/sportsline/main7274418.shtml |url-status=dead }}</ref> |- | ''વિમ્બલ્ડન 2004 —'' <br />'' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2011'' | ''ગ્રાન્ડ સ્લૅમ રમ્યા હોય તેમાં સળંગ 27 ક્વાર્ટર-ફાઈનલ'' | જીમી કોન્નર્સ |- | '''2006 — 2007''' | '''સળંગ 2 વર્ષ 3+ બિરુદો જીત્યા''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''2004 અને 2006 — 2007''' | '''3 વર્ષમાં 3+ બિરુદો જીત્યા''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''2004 — 2007''' | '''સળંગ 4 વર્ષ સુધી 2+ બિરુદો જુત્યા''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''2004 — 2007 અને 2009''' | '''5 વર્ષમાં 2+ બિરુદ જીત્યા''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ''2003-2010'' | ''સળંગ 8 વર્ષ સુધી 1+ બિરુદ જીત્યા'' | બ્યોન બોર્ગ<br /> પીટ સેમ્પ્રાસ |- | '''વિમ્બલ્ડન 2003 —''' <br />''' ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2006''' | '''પ્રથમ 7 ફાઈનલમાં વિજય''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ''ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન 2004 —'' <br />'' યુએસ (US) ઓપન 2010'' | ''સળંગ 7 વર્ષ સુધી 20+ મેચોમાં વિજય'' | ઇવાન લેન્ડલ |- | ફ્રેન્ચ ઓપન 2006 —<br /> યુએસ (US) ઓપન 2009 | તમામ ચાર ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં રનર-અપ | ઇવાન લેન્ડલ |- | '''યુએસ (US) ઓપન 2006''' <br />''' ફ્રેન્ચ ઓપન 2007''' | '''સળંગ 36 સેટ્સ જીત્યા''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''યુએસ (US) ઓપન 2007''' | '''સળંગ 35 સર્વિસ પોઈન્ટ્સ જીત્યા''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''યુએસ (US) ઓપન 2007''' | '''$2.4 મિલિયનની કમાણી એક કાર્યક્રમમાં કરી''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''વિમ્બલ્ડન 2009''' | '''ફાઈનલમાં 50 એસ (પોઈન્ટ)''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''ફ્રેન્ચ ઓપન 2004 —''' <br />''' વિમ્બલ્ડન 2008''' | '''સળંગ 18 વખત નં-1 તરીકે પસંદગી''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |} {| class="wikitable collapsible collapsed" border="1" |- ! ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ! સમયગાળો ! દરેક ગ્રાન્ડ સ્લૅમમાં વિક્રમો ! રમેલા ખેલાડીઓ |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | 2004-2010 | કુલ 4 બિરુદો | આન્દ્રે અગાસી |- | '''ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન''' | '''2004-2010''' | '''7 વર્ષમાં 4 બિરુદો''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | 2004–2007 | 4 વર્ષમાં 3 બિરુદો | આન્દ્રે અગાસી |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | 2006–2007 | સળંગ 2 બિરુદ | કેન રોઝવેલ <br /> ગ્યુલેર્મો વિલાસ <br /> જોહાન ક્રિક <br /> મેટ્સ વિલેન્ડર <br /> સ્ટીફન એડબર્ગ <br /> ઇવાન લેન્ડલ <br /> જિમ કુરિયર <br /> આન્દ્રે અગાસી |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | 2004-2010 | કુલ 5 ફાઈનલ | સ્ટીફન એડબર્ગ |- | '''''ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન'' ''' | '''''2004 — 2011'' ''' | '''''સળંગ 8 સેમી-ફાઈનલ'' ''' | '''''એકમાત્ર ખેલાડી'' ''' |- | ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન | align="center"|2007 | સેટ ચુક્યા વગર વિજય | કેન રોઝવેલ |- | '''ઓસ્ટ્રેલિયન ઓપન''' | '''2000 — 2011''' | '''59 સિંગલ્સ મેચમાં વિજય<ref>http://www.australianopen.com/en_AU/news/articles/2011-01-21/201101211295597217301.html</ref>''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | 2006–2009 | સળંગ 4 ફાઈનલ | બ્યોન બોર્ગ <br />ઇવાન લેન્ડલ <br /> રફેલ નાદાલ |- | ફ્રેન્ચ ઓપન | 2006–2008 | 3 રનર-અપ | ગ્યુલેર્મો વિલાસ |- | '''ફ્રેન્ચ ઓપન''' | '''2006 — 2008''' | '''સળંગ 3 રનર-અપ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''ફ્રેન્ચ ઓપન''' | '''2005 — 2009''' | '''સળંગ 5 સેમી-ફાઈનલ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | વિમ્બલ્ડન | 2003–2007 | સળંગ 5 બિરુદ | બ્યોન બોર્ગ |- | વિમ્બલ્ડન | 2003–2009 | કુલ 7 ફાઈનલ | બોરિસ બેકર<br />પીટ સેમ્પ્રાસ |- | '''વિમ્બલ્ડન''' | '''2003 — 2009''' | '''સળંગ 7 ફાઈનલ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''વિમ્બલ્ડન''' | '''2003 — 2009''' | '''સળંગ 7 સેમી-ફાઈનલ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | યુએસ (US) ઓપન | 2004–2008 | કુલ 5 બિરુદ | જીમી કોન્નર્સ<br />પીટ સેમ્પ્રાસ |- | '''યુએસ (US) ઓપન''' | ''' 2004 — 2008''' | '''સળંગ 5 બિરુદ''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | '''યુએસ (US) ઓપન''' | ''' 2004 — 2009''' | '''સળંગ 40 મેચમાં વિજય''' | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |} {| class="wikitable collapsible collapsed" border="1" |- ! સમયગાળો ! અન્ય પસંદગીના વિક્રમો ! રમેલા ખેલાડીઓ |- | 2 ફેબ્રઆરી 2004 —<br /> 17 ઓગસ્ટ 2008 | સળંગ 237 અઠવાડિયા સુધી નં.1 પર | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | ઓક્ટોબર 2003<br /> જાન્યુઆરી 2005 | ટોચના 10 હરીફો સામે સળંગ 26 મેચમાં વિજય | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2005–2006 | સળંગ 56 સખત સપાટીની મેચમાં વિજય | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2003–2008 | સળંગ 65 વખત ઘાસની સપાટીની મેચમાં વિજય | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2003–2005 | સળંગ 24 ટુર્નામેન્ટ ફાઈનલમાં વિજય | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2006 | ટુર્નામેન્ટ ફાઈનલમાંથી 94.12%માં 1 સેશનમાં પહોંચી ગયા | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2005–2006 | 2-સેશનમાં મેચ જીતવાની ટકાવારી 95.05% | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2004–2006 | 3-સેશનમાં મેચ જીતવાની ટકાવારી 94.27% | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2004–2007 | 4-સેશનમાં મેચ જીતવાની ટકાવારી 92.92% | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2003-2010 | 5 એટીપી (ATP) વર્લ્ડ ટૂર ફાઈનલ બિરુદ | ઇવાન લેન્ડલ<br />પીટ સેમ્પ્રાસ |- | 2007 | $10 મિલિયનની કમાણી એક સેશનમાં | '''રફેલ નાદાલ''' |- | 2002-2010 | 29 માસ્ટર્સ 1000 ફાઈનલ સુધી પહોંચ્યા | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2005–2006 | સળંગ 29 માસ્ટર 1000 મેચમાં વિજય | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2004–2008 | સળંગ 2 ઓલિમ્પિક રમતોમાં વાયર-થી-વાયર નં.-1 તરીકે | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2005–2007 | સળંગ 3 કેલેન્ડર વર્ષમાં વાયર-થી-વાયર નં.-1 તરીકે | '''એકમાત્ર ખેલાડી''' |- | 2005–2007 | સળંગ 3 કેલેન્ડર વર્ષમાં વાયર-થી-વાયર નં.-1 તરીકે | જીમી કોન્નર્સ |} == આ પણ જુઓ == {{Portal|Tennis}} * રોજર ફેડરરની કારકિર્દીના આંકડાઓ * રોજર ફેડરર દ્વારા હાંસલ કરાયેલી કારકિર્દી સિદ્ધિઓની યાદી * ફેરડરની આઈટીએફ (ITF) અને એટીએફ (ATP) મેચોની યાદી * ગ્રાન્ડ સ્લૅમ મેન્સ સિંગલ્સ ચેમ્પિયન્સની યાદી * પુરુષ ટેનિસ ખેલાડીઓની યાદી * સ્વિટ્ઝરલેન્ડ ડેવિસ કપ ટીમ * 2008 સમર ઓલિમ્પિક્સ રાષ્ટ્રીય ધ્વજ આરોહકો == સંદર્ભ અને નોંધો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{Cite book |first=Chris|last= Bowers |title=Fantastic Federer: The Biography of the World's Greatest Tennis Player |url=https://archive.org/details/fantasticfederer0000bowe|publisher=John Blake |location= |year=2007 |pages= |isbn=1-84454-407-9}} * {{Cite book |first=Rene|last=Stauffer |title=The Roger Federer Story: Quest for Perfection |url=https://archive.org/details/rogerfedererstor00rene|publisher=New Chapter Press |location=New York, N.Y |year=2007 |pages= |isbn=0-942257-39-1}} == વીડિયો == * ''વિમ્બલ્ડન ક્લાસિક મેચ: ફેડરર વિરુદ્ધ સેમ્પ્રાસ'' માત્ર સ્ટેન્ટિંગ રૂમ, ડીવીડી (DVD) રજૂઆત તારીખ: 31 ઓક્ટોબર 2006, સમય: 233 મિનિટ, એએસઆઈએન (ASIN): B000ICLR98. * ''વિમ્બલ્ડન 2007 ફાઈનલ: ફેડરર વિરુદ્ધ નાદાલ (2007)'' કલ્ટર વ્હાઈટ સ્ટાર, ડીવીડી (DVD) રજૂઆત તારીખ: 30 ઓક્ટોબર 2007, સમય: 180 મિનિટ, એએસઆઈએ (ASIN): B000V02CU0. * ''વિમ્બલ્ડન&nbsp;— ધ 2008 ફાઈનલ્સ: નાદાલ વર્સેસ ફેડરર'' માત્ર સ્ટેન્ડિંગ રૂમ, ડીવીડી (DVD) રજૂઆત તારીખ: 19 ઓગસ્ટ 2008, સમય: 300 મિનિટ, એએસઆઈએન (ASIN): B001CWYUBU. == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wikiquote}} {{Commons category|Roger Federer}} * [http://www.rogerfederer.com/ અધિકૃત વેબસાઈટ] * [http://thebiofile.com/2010/12/roger-federer-portrait-of-the-champion/ વિજેતાનું વર્ણન - રોજર ફેડરર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515052750/http://thebiofile.com/2010/12/roger-federer-portrait-of-the-champion/ |date=15 મે 2011 }} * [http://www.rogerfedererfoundation.org/en.html રોજર ફેડરર ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127091017/http://www.rogerfedererfoundation.org/en.html |date=27 જાન્યુઆરી 2013 }} * {{Facebook User|Federer|Roger Federer}} === ટૂંકી રૂપરેખાઓ === * {{ATP|id=F324}} * {{IMDb name|id=1716574|name=રોજર ફેડરર}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ટેનિસ ખેલાડી]] [[શ્રેણી:૧૯૮૧માં જન્મ]] lqkqx9pedgh4y2z2ccxjq1w3uphiul5 હિસ્ટરી (ટીવી ચેનલ) 0 32548 907948 864118 2026-11-21T08:46:42Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907948 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox TV channel |name=History |logofile=History Channel logo.svg <!-- If possible, please add the "History Made Every Day" logo --> |logoalt= |logo2= |logosize=200px |slogan="History Made Every Day" |launch={{start date|1995|1|1}} |owner=[[A&E Television Networks]] |former names=The History Channel (1995–2008) |headquarters=[[New York City, New York]], [[United States|U.S.]] |picture format=[[480i]] ([[SDTV]])<br />[[720p]] ([[HDTV]]) |sister names=[[History International]]<br />[[A&E Network]]<br />[[Biography Channel]]<br /> [[Military History Channel]]<br />[[History en Español]]<br />[[Crime & Investigation Network]] |web=[http://www.history.com/ www.History.com] | terr serv 1 = Selective TV Inc.<br/>'''([[Alexandria, Minnesota|Alexandria, MN]])''' | terr chan 1 = K52DZ (Channel 52) |sat serv 1=[[DirecTV]] |sat chan 1=Channel 269 (SD/HD)<br />Channel 1269 (VOD) |sat serv 2=[[Dish Network]] |sat chan 2=Channel 120 (SD/HD) |sat serv 3=[[DStv]] |sat chan 3=Channel 254 |sat serv 4=[[Astro]] (Malaysia) |sat chan 4=Channel 555 (SD)<br />Channel 575 (HD) | cable serv 1 = Available on most American cable systems | cable chan 1 = Check local listings for details | adsl serv 1= [[AT&T U-verse]] | adsl chan 1= Channel 270 (SD)<br />Channel 1270 (HD) }} અગાઉ '''ધ હિસ્ટરી ચેનલ''' તરીકે ઓળખાતી '''હિસ્ટરી''' એક આંતરરાષ્ટ્રીય સેટેલાઇટ અને કેબલ ટીવી (TV) ચેનલ છે, જે બ્લ્યૂ કોલર અમેરિકાના, ગૂઢ બાબતો, સનસનીખેજ, સુડોસાયન્ટિફિક અને આધિભૌતિક વિષયો સંબંધિત કાર્યક્રમોનું પ્રસારણ કરે છે. ઘણીવાર ઇતિહાસવિદો, વિદ્વાનો, લેખકો, [[એસોટેરિક (અમુક વ્યક્તિઓ જ સમજી શકે તેવું)|ગૂઢવિદ્યાના જાણકારો]], [[જ્યોતિષવિદ્યા|ખગોળશાસ્ત્રી]], બાઇબલના વિદ્રાનોના નિરિક્ષણો અને ખુલાસાનું તેમજ ઐતિહાસિક ઘટનાઓના પુનઃનાટ્યરૂપાંતરો, સાક્ષીઓ અને/અથવા સાક્ષીઓના કુટુંબોની મુલાકાતો તેમજ વિવિધ ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને વ્યક્તિઓ સંબંધિત કાર્યક્રમોનું પણ પ્રસારણ કરવામાં આવે છે. == ઇતિહાસ == હિસ્ટરી ચેનલને પહેલી જાન્યુઆરી 1995માં શરૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1-16041231.html વિનફ્રે, લી. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105164244/http://www.highbeam.com/doc/1G1-16041231.html |date=2012-11-05 }}[http://www.highbeam.com/doc/1G1-16041231.html "ગોલ્ફ ચેનલ ટી ઓફ ટ્યુઝડે, જોઇનિંગ હિસ્ટરી ચેનલ એઝ ન્યૂ કેબલ ફેર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105164244/http://www.highbeam.com/doc/1G1-16041231.html |date=2012-11-05 }}, કેનાઇટ રાઇડર/ટ્રાઇબ્યુન ન્યૂઝ સર્વિસિસ, જાન્યુઆરી 16, 1995. સુધારો, ફેબ્રુઆરી 28, 2011 હાઇબીમ રિસર્ચમાંથી.</ref> હિસ્ટરી ચેનલને 1 જાન્યુઆરી 1995માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ ચેનલની માલિક એ એન્ડ ઇ (A&amp;E) ટેલિવિઝન નેટવર્ક છે, જે હીર્સ્ટ કોર્પોરેશન, ડિઝની-એબીસી (ABC) ટેલિવિઝન ગ્રૂપ (વોલ્ટ ડિઝની કંપની) અને એનબીસી (NBC) યુનિવર્સલ (જનરલ ઇલેક્ટ્રિક) વચ્ચેનું સંયુક્ત સાહસ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aetn.com/about.html|title=About AETN|publisher=AETN.com|access-date=2007-08-04|archive-date=2007-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070809221814/http://www.aetn.com/about.html|url-status=dead}}</ref> આ ચેનલ વિવિધ સ્વરૂપોમાં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]], જર્મની, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]], [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]], ન્યૂ ઝીલેન્ડ, [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગલ]], [[આયરલેંડનું ગણતંત્ર|આયર્લેન્ડ]], [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]], [[સ્પેઇન|સ્પેન]], [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]], [[ઈટલી|ઇટલી]], [[તુર્કસ્તાન|તુર્કી,]] [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]], બેલ્જિયમ, [[રોમાનિયા|રોમાનિયા]] અને લેટિન અમેરિકામાં કાર્યરત છે. આ નેટવર્ક 21 નવેમ્બર 2008 સુધી સ્ટાર ટીવી (STAR TV) અને એઈટીએન (AETN) ઇન્ટરનેશનલ વચ્ચેના સોદા હેઠળ દક્ષિણ એશિયામાં પણ ઉપલબ્ધ હતું. આ ચેનલે સાતત્યપૂર્ણ ધોરણે પ્રાઇમ ટાઇમમાં એ એન્ડ ઇ( A&amp;E) નેટવર્કના જેટલા જ અથવા તેના કરતા વધુ રેટિંગ મેળવ્યા છે.{{Citation needed|date=January 2009}} 16 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ મુખ્ય અમેરિકન નેટવર્ક પર નવો લોગો શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેના ટ્રેડમાર્ક ‘એચ’ (H)ને જાળવી રાખવામાં આવ્યો છે અને ડાબુ બાજુ ત્રિકોણાકાર ભાગ જાહેરાતો અને કાર્યક્રમો દરમિયાન એનિમેશન અને ફ્લાય-આઉટ માટે પ્લે બટન તરીકે કાર્ય કરે છે. 20 માર્ચ 2008ના હિસ્ટરી ચેનલે તેના નામમાંથી ‘ધ’ (The) અને ‘ચેનલ’ (Channel) શબ્દો પડતા મૂક્યો હતા અને નામમાં માત્ર હિસ્ટરીનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો.<ref>ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રાઇબ્યુન [https://web.archive.org/web/20080804054616/http://www.iht.com/articles/ap/2008/03/20/arts/TV-History-Channel.php ટેલિવિઝન્સ ધ હિસ્ટરી ચેનલ ડ્રોપ્સ ધ એન્ડ ચેનલ ફ્રોમ ઇટ્સ નેમ, કીપ્સ હિસ્ટરી] માર્ચ 20, 2008</ref> == કાર્યક્રમો == {{Main|List of programs broadcast by History (TV channel)}} કાર્યક્રમોમાં વિવિધ વ્યાપક શ્રેણીના સમયગાળા અને વિષયોને આવરી લેવામાં આવે છે, જ્યારે ઘણીવાર સમાન પ્રકારના વિષયવસ્તુને સાપ્તાહિક વિષય આધારિત કાર્યક્રમમાં કે દરરોજની શ્રેણી આધારિત કાર્યક્રમમાં પ્રસારિત કરવામાં આવે છે. આ ચેનલ એંસી મિલિયન કરતા વધુ ઘરોમાં જોવામાં આવે છે. તેના કાર્યક્રમોના વિષયમાં લશ્કરી ઇતિહાસ, મધ્યકાલિન ઇતિહાસ, 19મી, 20મી અને 21મી સદીઓ, આધુનિક એન્જિનિયરિંગ, ઐતિહાસિક જીવનકથાઓ, તત્ત્વમીમાંસાના વિષયો, આપત્તિનું વર્ણન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે અને આવા સંખ્યાબંધ દસ્તાવેજી કાર્યક્રમોનું નિરુપણ એડવર્ડ હેરમેન દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. ઘણા કાર્યક્રમોમાં સમકાલિન સંસ્કૃતિ અને ટેકનોલોજીની ભૂતકાળની સંસ્કૃતિ અને ટેકનોલોજી સાથે સરખામણી કરવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલાંક કાર્યક્રમો વિશેષ વ્યક્તિઓ જ સમજી શકે તેવા ષડયંત્ર થીયરી, ધાર્મિક અર્થઘટન, [[અજાણી ઊડતી વસ્તુ|યુએફઓ]] (UFO) અટકળો અથવા રિયાલિટી ટેલિવિઝન વગેરે પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. હિસ્ટરી ચેનલે સેવ અવર હિસ્ટરી નામની કોર્પોરેટ પહેલ જાળવી રાખી છે, જે ઇતિહાસ, ઐતિહાસિક સ્થળો અને કલાકૃતિઓના સંરક્ષણને સમર્પિત છે, જોકે આ કાર્યક્રમનો હેતુ નેશનલ ટ્રસ્ટ ફોર હિસ્ટોરિક પ્રિઝર્વેશન જેવો છે, પરંતુ તેને તેની સાથે જોડી દેવો જોઇએ નહીં.{{Citation needed|date=October 2010}} ==ટીકા અને મૂલ્યાંકન== [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] સંબંધિત વ્યાપક કવરેજને કારણે હિસ્ટરી ચેનલને ઘણીવાર મજાકમાં ‘[[એડોલ્ફ હિટલર|હિટલર]] ચેનલ’<ref>[http://archive.salon.com/may97/media/media970508.html "ઓલ હિટલર, ઓલ ધ ટાઇમ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715061211/http://archive.salon.com/may97/media/media970508.html |date=2009-07-15 }} માર્ક સ્કોન ([https://web.archive.org/web/19991113114228/http://www.salon.com/index.html ''સેલોન''], મે&nbsp;8, 1997).</ref> તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તાજેતરમાં તેના ઘણા લશ્કરી વિષયવસ્તુ આધારિત કાર્યક્રમોને તેના સહયોગી નેટવર્ક મિલિટરી હિસ્ટરીમાં ખસેડવામાં આવ્યા છે અને હવે આ ચેનલના કાર્યક્રમોમાં ઇતિહાસ અને ભાવિ ઘટનાઓના અનુમાનો અંગેના વ્યાપક વિષયોને આવરી લેવામાં આવે છે. પશ્ચિમના જગત અને ખાસ કરીને [[અમેરિકા]] સંબંધિત ઐતિહાસિક વિષયોના કાર્યક્રમો માટે મોટાભાગનો સમય ફાળવવા બદલ અમેરિક સ્થિત નેટવર્કની ટીકા પણ થઈ છે. (જો કે બીજા સહયોગી નેટવર્ક હિસ્ટરી ઇન્ટરનેશનલમાં અમેરિકા બહારના ઇતિહાસનું વ્યાપક કવરેજ આપવામાં આવે છે).<ref>{{cite web|url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/guide03/explore1.html|title=Time traveler's guide to the Roman Empire|publisher=Channel4.com|quote=The History Channel: The website of the American cable channel has a bias towards American history, as evidenced by Extreme History with Roger Daltrey|access-date= 2007-08-04}}</ref> પ્રાચીન કે મધ્યયુગની સામે તુલનાત્મક રીતે તાજેતરના સમયગાળાના ઇતિહાસ પર વધુ ભાર મૂકવા બદલ પણ આ નેટવર્કની ટીકા થઈ છે.{{Citation needed|date=June 2009}} આ નેટવર્કની 2003માં ''ધ મેન વુ કિલ્ડ કેનેડી'' નામની વિવાદાસ્પદ શ્રેણીના પ્રસારણ માટે પણ સ્ટેન્લી કુટનરે ટીકા કરી હતી. આ દસ્તાવેજી કાર્યક્રમની સમીક્ષા કરવાની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી તેવા ત્રણ ઇતિહાસમાં કુટનરનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાર્યક્રમને ચેનલે નામંજૂર કર્યો હતો અને પછીથી ક્યારેય તેનું પ્રસારણ થયું નથી.<ref>{{cite web|url=http://hnn.us/articles/4504.html|title=Why the History Channel Had to Apologize for the Documentary that Blamed LBJ for JFK's Murder|author=Stanley Kutner|publisher=History News Network|date=2004-07-04|access-date= 2007-08-04|quote=The History Channel has made a start in the right direction as it has totally disavowed the program and publicly promised it never will be shown again.}}</ref> બીજી તરફ મનોરંજક ફોર્મેટમાં વિગતવાર માહિતી રજૂ કરવા માટે ''મોડર્ન માર્વેલ્સ'' જેવા કાર્યક્રમની પ્રશંસા પણ થઈ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dvdtalk.com/reviews/read.php?ID=28158|title=Modern Marvels: Technology|author=Scott Weinberg|publisher=''DVD Talk''|date=2007-05-29|access-date=2007-08-04|quote=If you're trying to throw your kids a little education, but in a fast-paced and colorful presentation, these "Modern Marvels" series come pretty highly recommended. Then again, I'm a mid-30s guy and I'm learning tons of new stuff from these programs.}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''આઇસ રોડ ટ્રકર્સ'' , ''એક્સ મેન'' અને ''પોન સ્ટાર્સ'' જેવી આ નેટવર્કની કેટલીક શ્રેણીને અમેરિકામાં વિક્રમજનક રેટિંગ મળ્યા હતા, જોકે આ શ્રેણીની તેના બિનઐતિહાસિક પ્રકાર માટે ટીકા પણ થઈ હતી. આલોચકોએ દલીલ કરી હતી કે આવા કાર્યક્રમોનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય મહદઅંશે અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.realitytvworld.com/news/ice-road-truckers-debut-sets-history-channel-ratings-records-5383.php|title='Ice Road Truckers' debut sets The History Channel ratings records|author=Steve Rogers and Christopher Rocchio|date=2007-06-20|publisher=''Reality TV World''|access-date= 2007-11-17}}</ref> == અન્ય માધ્યમો == === ડીવીડી (DVD) === *''અનનોન હિટલર'' ડીવીડી (DVD) સંગ્રહ,<ref>ધ હિસ્ટરી ચેનલ ઓનલાઇન સ્ટોર: [http://store.aetv.com/html/product/index.jhtml?id=76782 ધ અનનોન હિટલર ડીવીડી (DVD) કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106023116/http://store.aetv.com/html/product/index.jhtml?id=76782 |date=2007-11-06 }}</ref> ''હિટરલ એન્ડ ધ અકલ્ટ'' સહિત *''ડોગફાઇટઃ સિઝન 1'' ડીવીડી (DVD) સેટ * ''ધ ગ્રેટ ડિપ્રેશન'' ડીવીડી (DVD) સંગ્રહ === વિડીઓ ગેમ્સ === *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃ ગ્રેટ બેટલ્સ ઓફ રોમ '' *''[[The History Channel: Civil War – A Nation Divided]]'' *'''' ધ હિસ્ટરી ચેનલઃ શૂટઆઉટ!-ધ ગેમ'''' *''[[Dogfights: The Game| The Game]]'' ધ હિસ્ટરી ચેનલઃ ડોગફાઇટ્સ-ધ ગેમ'''' *''[[The History Channel: Battle for the Pacific]]'' *''[[History Civil War: Secret Missions]]'' *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃ લોસ્ટ વર્લ્ડસ'' *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃબેટલ ઓફ બ્રિટન 1940'' *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃ ક્રુસેડ્સ –ક્વેસ્ટ ફોર પાવર'' *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃઅલામો-ફાઇટ ફોર ઇન્ડિપેન્ડન્સ '' *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃસિવિલ વોર-ગ્રેટ બેટલ્સ'' *''ધ હિસ્ટરી ચેનલઃડિગિંગ ફોર ટ્રુથ'' હિસ્ટરી ચેનલ www.history.com વેબસાઇટ પણ ધરાવે છે, જે બીજા ફિચર્સની સાથે ખ્રિસ્તી ધર્મના ઇતિહાસ, બીજી વિશ્વયુદ્ધ, ગૃહ યુદ્ધ, ઇરાક સ્વાતંત્ર્યની કાર્યવાહી અને તાજી ઘટનાઓ સહિતના કેટલાંક મેસેજ બોર્ડ પણ ધરાવે છે. == આંતરરાષ્ટ્રીય == === કેનેડા === હિસ્ટરીને સમાન નામ ધરાવતી સ્વતંત્ર માલિકીની કેનેડાની સેવા '''હિસ્ટરી ટેલિવિઝન''' માની લેવી જોઇએ નહીં, કારણ કે બંને અલગ અલગ છે. હકીકતમાં, આ ચેનલના પ્રારંભિક વર્ષોમાં ‘કેનેડામાં ઉપલબ્ધ નથી’ શબ્દસમૂહ એક ''ડિ ફેક્ટો'' સૂત્ર બની ગયું હતું, કારણ કે તેનો એ એન્ડ ઇ (A&amp;E) (જે કેનેડામાં ઉપલબ્ધ છે) જેવા કેનેડાના નેટવર્કમાંથી લાવવામાં આવેલા પ્રોગ્રામ વખતની પ્રમોશનલ જાહેરાતોમાં ઉપયોગ થતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.lisnews.com/index.pl?issue=20040722&mode=|title=Librarian and Information Science News|publisher=LIS News|access-date=2007-08-04|quote=I always wondered why the History Channel commercials said not available in Canada.}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === એશિયા === {{Main|History (South East Asian TV channel)}} હિસ્ટરી ચેનલે 2003ના અંત ભાગમાં તેના વેચાણ ભાગીદાર તરીકે ન્યૂઝ કોર્પની સ્ટાર (STAR) સાથે સમજૂતી કરીને [[ભારત|ભારત]]માં કામગીરી ચાલુ કરી હતી, તેનું સંચાલન 21 નવેમ્બર 2008 સુધી નેશનલ જિયોગ્રાફી દ્વારા થયું હતું.<ref>{{cite web | url = http://www.indiantelevision.com/interviews/y2k3/executive/zubin.htm | title = Indiantelevision.com's interview with NGC India managing director (South Asia) Zubin Jehanbux Gandevia | date = 2003-12-20 | access-date = 2007-10-15 | publisher = Indiantelevision.com}}</ref> હિસ્ટરી ચેનલ ઇન્ડિયાને 21 નવેમ્બર 2008ના રોજ બંધ કરવામાં આવી હતી અને તેની જગ્યાએ ફોક્સ હિસ્ટરી એન્ડ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ચાલુ કરવામાં આવી હતી, જે ભારતમાં ઉપલબ્ધ ફોક્સ નેટવર્કની પ્રથમ ચેનલ છે. એઇટીએન (AETN) અને એસ્ટ્રો ઓલ એશિયા નેટવર્કસ વચ્ચેનું સંયુક્ત સાહસ [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]], [[હોંગકોંગ|હોંગકોંગ]], [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]], [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઇન્સ]], [[મલેશિયા|મલેશિયા]], [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]], [[વિએટનામ|વિયેતનામ]] અને [[બ્રુનેઈ|બ્રુનેઇ]]માં 2007ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં તેમજ [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]] અને ચીનમાં આ વર્ષના અંત ભાગમાં હિસ્ટરી ચેનલ શરૂ કરી રહ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=17683138|title=A&E Television Networks & Astro Form Joint Venture|date=2007-04-16|access-date=2007-06-08|archive-date=2007-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070522150853/http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=17683138|url-status=dead}}<br>{{cite web|url=http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=9992256|title=The History Channel Expands Through Asia|date=2003-02-10|access-date=2007-06-16|archive-date=2006-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060106090500/http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=9992256|url-status=dead}}</ref> [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]] અને [[જાપાન|જાપાન]] જેવા એશિયાના બીજા કેટલાંક દેશોમાં આ નેટવર્કનું તેમનું પોતાનું વર્ઝન છે. 1 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ હિસ્ટરી ચેનલ એશિયાને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]]માં સત્તાવાર રીતે શરૂ કરાઈ હતી અને તે પછી [[જાપાન|જાપાન]], [[દક્ષિણ કોરિયા|દક્ષિણ કોરિયા]] અને [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઇન્સ]]માં સત્તાવાર શરૂઆત થઈ હતી.<ref>[http://www.medianewsline.com/news/146/ARTICLE/4477/2009-05-05.html હિસ્ટરી એચડી (HD) ચેનલ લોન્ચ ઓન સ્કાયલાઇફ ઇન કોરીયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714064859/http://www.medianewsline.com/news/146/ARTICLE/4477/2009-05-05.html |date=2011-07-14 }} સુધારો www.medianewsline.com મારફતે 05-05-2009</ref><ref>[http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=35534805 હિસ્ટ્રી એચડી (HD) ટુ લોન્ચ ઇન જાપાન] સુધારો www.aetninternational.com મારફતે 09-30-2008</ref><ref>[http://www.skycable.com/packages.aspx?id=11&amp;pkg=HD&amp;pg=Description&amp;subid=1&amp;cid=40 હિસ્ટરી ચેનલ એશિયા એચડી (HD) લોન્ચ્ડ ઓન સ્કાયકેબલ ફિલિપાઇન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511150702/http://www.skycable.com/packages.aspx?id=11&pkg=HD&pg=Description&subid=1&cid=40 |date=2009-05-11 }} સુધારો via www.skycable.com મારફતે 06-09-2009</ref><ref>[http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=35483863 ધ હિસ્ટરી ચેનલ એચડી (HD) ટુ લોન્ચ ઇન સિંગાપોર એન્ડ હોંગ કોંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130063424/http://www.aetninternational.com/news.jsp?id=35483863 |date=2009-01-30 }} સુધારો www.aetninternational.com મારફતે 08-26-2008</ref> === સ્કેન્ડિનેવિયા === સ્કેન્ડિનેવિયન માટેની ચેનલને સપ્ટેમ્બર 1997માં શરૂ કરાઈ હતી, જેમાં એનાલોગ વાયાસેટ પ્લેટફોર્મના આધાર દરરોજ ત્રણ કલાકનું અને પછીથી ચાર કલાકનું પ્રસારણ કરવામાં આવતું હતું. પ્રારંભમાં ટીવી1000 (TV1000) સિનેમા સાથે કાર્યક્રમોના સમય માટે હિસ્સેદારી કરાઈ હતી અને પછી સ્વિડનની ટીવી8 (TV8) ચેનલ સાથે સમજૂતી કરાઈ હતી અને નવેમ્બર 2004 સુધી ત્યાં પ્રસારણ ચાલુ રહ્યું હતું. જોકે પછીથી વાયાસેટે આ નોર્ડિક વિસ્તારમાં તેની પોતાની હિસ્ટરી ચેનલ વાયાસેટ હિસ્ટરીની શરૂઆત કરી હતી અને હિસ્ટરી ચેનલને બંધ કરી હતી. બ્રિટન માટેની ચેનલને કેનાલ ડિજિટલ સેટેલાઇટ પ્લેટફોર્મ પર એક સ્વતંત્ર ચેનલ તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યા પછી 1 ફેબ્રુઆરી,2007થી હિસ્ટરી ચેનલનું ડેનમાર્ક, નોર્વે, ફિનલેન્ડ અને સ્વિડનમાં પુનરાગમન થયું હતું.{{Citation needed|date=October 2010}} હિસ્ટરી ચેનલને 1 ફેબ્રુઆરી, 2007ના રોજ નોર્વે, સ્વિડન, ડેનમાર્ક અને ફિનલેન્ડના દર્શકો માટે કેનલ ડિજિટલ ડીટીએચ (DTH) સેટેલાઇટ પેકેજના આધારે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ ચેનલ એ એન્ડ ઈ (A&amp;E)અને બીસ્કાયબી (BSkyB) વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસ હિસ્ટરી ચેનલ યુકે (UK) દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવી રહી છે. આ ચેનલનું અંગ્રેજીમાં પ્રસારણ થશે, પરંતુ તે બ્રિટન માટેની ચેનલ કરતા અલગ કાર્યક્રમો ધરાવતી હશે. સબ-સહારા આફ્રિકા અને ગ્રીસમાં હિસ્ટરી ચેનલના અલગ અલગ વર્ઝન છે. બાયોગ્રાફી ચેનલ અને ક્રાઇમ એન્ડ ઇન્વેસ્ટિગેશન નેટવર્ક પણ નોર્ડિક બજારમાં શરૂ કરવામાં આવશે.{{Citation needed|date=October 2010}} === લેટિન અમેરિકા === લેટિન અમેરિકા માટેની ચેનલને [[૨૦૦૧|2001]]માં શરૂ કરાઈ હતી. તેની માલિકી એ એન્ડ ઇ (A&amp;E) નેટવર્ક પાસે છે અને આ વિસ્તારમાં તેનું સંચાલન એચબીઓ (HBO) લેટિન અમેરિકન ગ્રૂપ કરે છે. તે અમેરિકા માટેની ચેનલમાં જે કાર્યક્રમો પ્રસારિત થાય છે તેનું સ્પેનિસ ભાષામાં અનુવાદ અથવા સ્પેનિશ સબટાઇટલ સાથે અંગ્રેજીમાં પ્રસારણ કરે છે. તે લેટિન અમેરિકન દેશો માટે અને તેમાંથી બનાવવામાં આવેલા સ્પેનની ભાષામાં સ્થાનિક કાર્યક્રમોનું પણ નિર્માણ કરે છે. લેટિન અમેરિકા માટેના તમામ કાર્યક્રમોનું પ્રસારણ એ એન્ડ ઇ (A&amp;E) ટેલિવિઝન નેટવર્કસના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોગ્રામ માટેના એક્ઝિક્યુટિવ પ્રોડ્યુસર્સ ટોમ ગોલ્ડન અને ડિસ્કવરી ચેનલની દેખરેખ હેઠળ થાય છે. ડિસ્કવરી ચેનલ લેટિન અમેરિકાના પ્રસારણ માટે એચબીઓ (HBO) લેટિન અમેરિકા ગ્રૂપનો ઉપયોગ કરે છે.{{Citation needed|date=October 2010}} == આ પણ જુઓ == * એ એન્ડ ડી (A&amp;E) ટેલિવિઝન નેટવર્કસ * ધ બાયોગ્રાફી ચેનલ. * હિસ્ટરી ઇન્ટરનેશનલ * ધ હિસ્ટરી ચેનલ (ઇન્ડિયા) * હિસ્ટરી (ઓસ્ટ્રેલિયન ટેલિવિઝન ચેનલ) * મિલિટરી હિસ્ટરી ચેનલ * ડાયરેક્ટ ટીવી ચેનલ્સની યાદી * ડિશ નેટવર્ક ચેનલોની યાદી * દસ્તાવેજી ચેનલ્સની યાદી == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.history.com/ હિસ્ટરી ઓફિસિયલ સાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20190120111904/http://annakeay.co.uk/ ડો. એન્ના કેઇ-હિસ્ટોરિયન એન્ડ હિસ્ટરી ચેનલ પ્રેઝન્ટર ] * [http://www.thehistorychannel.co.uk/ હિસ્ટરી યુકે (UK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041211091152/http://www.thehistorychannel.co.uk/ |date=2004-12-11 }} * [http://www.historychannel.it/ હિસ્ટરી ઇટલી ] * [http://www.historychannel.com.au/ ધ હિસ્ટરી ચેનલ ઓસ્ટ્રેલિયા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303124048/http://www.historychannel.com.au/ |date=2011-03-03 }} * [http://www.historyasia.com/ હિસ્ટરી એશિયા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208142604/http://www.historyasia.com/ |date=2011-02-08 }} * [http://www.historychannelindia.com/ ધ હિસ્ટરી ચેનલ ઇન્ડિયા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301192139/http://historychannelindia.com/ |date=2008-03-01 }} * [http://www.canaldehistoria.es/es/ કેનલ ડી હિસ્ટોરિયા (હિસ્ટરી સ્પેન) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224223219/http://www.canaldehistoria.es/es/ |date=2009-12-24 }} * [http://www.canaldehistoria.pt/pt/ કેનલ ડી હિસ્ટોરિયા (હિસ્ટરી પોર્ટુગલ) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616205802/http://www.canaldehistoria.pt/pt/ |date=2010-06-16 }} * [http://www.thehistorychannel.co.nz/ ધ હિસ્ટરી ચેનલ ન્યૂ ઝીલેન્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002024129/http://thehistorychannel.co.nz/ |date=2008-10-02 }} * [http://www.tuhistory.com/ હિસ્ટરી લેટિન અમેરિકા ] * [http://www.seuhistory.com/ હિસ્ટરી બ્રાઝિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727130249/http://www.seuhistory.com/ |date=2014-07-27 }} * [http://www.historychannel.tv/ ધ હિસ્ટરી ચેનલ એરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212173217/http://www.historychannel.tv/ |date=2007-12-12 }} * [http://www.history.de/ ધ હિસ્ટરી ચેનલ જર્મની] * [http://www.historyinternational.com/ ધ હિસ્ટરી ચેનલ ઇન્ટરનેશનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516043703/http://www.historyinternational.com/ |date=2008-05-16 }} * [http://www.saveourhistory.com/ સેવ અવર હિસ્ટરી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005133539/http://www.saveourhistory.com/ |date=2007-10-05 }} * [http://www.medialifemagazine.com મીડિયાલાઇફમેગેઝિન વેસસાઇટ (કેબલ નેટવર્ક રેટિંગના સ્રોત)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905131031/http://www.medialifemagazine.com/ |date=2018-09-05 }} {{History Shows}} {{A&E Television Networks}} {{DEFAULTSORT:History Channel, The}} [[Category:એ એન્ડ ઈ (A&amp;E) ટેલિવિઝન નેટવર્કસ]] [[Category:1995માં સ્થાપવામાં આવેલી ટેલિવિઝન ચેનલ્સ અને સ્ટેશન્સ ]] [[Category:અમેરિકામાં અંગ્રેજી ભાષાના ટેલિવિઝન સ્ટેશન્સ ]] 5k0h8hqyyw485evennex9udee3ma9dl કરી (મસાલેદાર રસાવાળી વાની) 0 32697 907889 906982 2026-11-20T16:51:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907889 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Indiandishes.jpg|thumb|ભારતીય શાકભાજીયુક્ત કરીઓની વિવિધતાઓ]] [[ચિત્ર:Chicken makhani.jpg|right|thumb|ભારતીય રેસ્ટોરન્ટમાં પીરસાયેલી બટર ચિકન વાની.]] [[ચિત્ર:Red roast duck curry.jpg|thumb|થાઇલૅન્ડની રેડ રોસ્ટ ડક કરી (ગરમ અને મસાલેદાર).]] [[ચિત્ર:Rice and chenopodium album leaf curry with potatoes and onions40.JPG|thumb|ભાત અને ડુંગળી તથા બટાકા સહિતની ચેનોપોડિયમ આલ્બમ લીફ કરી; એક શાકાહારી કરી વાની. ]] '''કરી''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|k|ʌr|i}}) એ સમસ્ત પશ્ચમી સંસ્કૃતિમાં મસાલેદાર વાનીની એક વિવિધતા માટે વપરાતું સર્વસામાન્ય નામ છે, ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશી, (દક્ષિણ) ભારતીય, પાકિસ્તાની, શ્રીલંકન, થાઈ અથવા અન્ય દક્ષિણી તથા દક્ષિણ-પૂર્વીય એશયાઈ રાંધણકળામાં આ વાની બને છે. કરી પાઉડરમાં જે ત્રણ પ્રકારના મસાલા મોટા ભાગે જોવા મળે છે તે છે હળદર, ધાણા અને [[જીરું]]. તે સિવાય વધારાના મસાલાની વિશાળ શ્રેણી તેમાં ઉમેરાઈ શકે છે, જેનો આધાર ભૌગોલિક પ્રદેશ અને તેમાં પડતા બીજા ખોરાકો પર છે (જેમ કે માંસ, માછલી, મસૂર, ચોખા વગેરે).<ref>રાઘવન એસ. હૅન્ડબુક ઑફ સ્પાઇસિસ, સીઝનિંગ્સ ઍન્ડ ફલૅવરિંગ્સ. સી.આર.સી. પ્રેસ, 2007 ISBN 0-8493-2842-X, પૃ. 302 </ref> "કરી" શબ્દ "સૂપ" અથવા "સ્ટયૂ" સાથે એ અર્થમાં સમાનાર્થી છે કે તેમાં કોઈ વિશિષ્ટ ઘટક એવો નથી જે "કરી" બનાવવા માટે અનિવાર્ય હોય. કરીની લોકપ્રિયતા તાજેતરના દસકાઓમાં ભારતીય ઉપખંડમાંથી બહાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાંધણકળામાં મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે વિસ્તરી છે. પરિણામે, પ્રત્યેક સંસ્કૃતિએ કરીને પોતાના અનોખા સ્વાદ અને સાંસ્કૃતિક ભાવુકતાને અનુકૂળ થાય તે રીતે પોતાની તળપદી રીતે રાંધવા માટે મસાલા પસંદ કર્યા છે. તેથી થાઈ, બ્રિટિશ, જાપાનીઝ અને જમૈકા રાંધણકળામાં અત્યંત લોકપ્રિયતા સાથે હવે કરીને સમસ્ત એશિયાની અથવા [[ગ્લોબલાઇઝેશન|વૈશ્વિક]] વાની કહી શકાય છે. == વ્યુત્પત્તિ == {{Wiktionary}} "કરી" શબ્દ એ તમિલ શબ્દ ''{{IAST|ka<u>r</u>i}}'' (கறி)ની અંગ્રેજી આવૃત્તિ છે,<ref>આધુનિક અર્થમાં આ સામાન્ય રીતે મૂળ અંગ્રેજી ''કરી'' માંથી સ્વીકારવામાં આવ્યું. તેની જોડણી ગમે તેમ પણ તેના જૂના સ્વરૂપમાં દેખાય છે "cury" કુકિંગ (ફ્રેન્ચ ''cuire'' માંથી), જે પહેલાં ફોર્મે ઑફ કુરીના સ્વરૂપમાં જોડેલું હતું, 1390ની એક પાકશાસ્ત્રના પુસ્તકમાંથી.</ref><ref>{{Cite web |url=http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:705.hobson |title=University of Chicago |publisher=Dsal.uchicago.edu |date=2001-09-01 |access-date=2009-06-08 |archive-date=5 સપ્ટેમ્બર 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060905045121/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:705.hobson |url-status=dead }}</ref> જેનો અર્થ થાય છે "સૉસ" એટલે કે મસાલેદાર પ્રવાહી, જે સામાન્ય રીતે રસા વગર અથવા રસા સહિત મસાલાઓ સાથે શાકભાજીઓ/માંસ સાથેની વાની સમજવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.cookeryonline.com/India/INDIA4.html#K |title=Indian Cookery Terms |publisher=Cookeryonline.com |date=2007-02-24 |access-date=2009-06-08}}</ref> == ભારતીય ઉપખંડ == === આંધ્ર રસોઈપ્રથા === આંધ્ર રાંધણકળા મસાલેદાર હોય છે અને તેનો સ્વાદ અનોખો હોય છે. જો કે [[આંધ્ર પ્રદેશ]]ની રસોઈકળામાં પ્રાદેશિક વિવિધતા રહેલી છે. આંધ્ર પ્રદેશના પશ્ચિમે તેલંગણામાં અંબાલી, જોન્ના રોટી/જવારની રોટલી, સજજા રોટી/સજજા અનાજની રોટલી તથા હૈદરાબાદી બિરયાની જેવી વાનીઓ હોય છે. આ પ્રદેશમાં કરીમાં લવિંગ, તજ, જાયફળ, વરિયાળી, અને કડી પત્તા જેવા મસાલાનો સ્વાદ અને સુગંધ ઉમેરવામાં આવે છે. આંધ્ર પ્રદેશના સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારોની રસોઈકળામાં શાકભાજીઓમાંથી અનેક પ્રકારની કરી અને થોડા પ્રકારની કરી માંસમાંથી બનાવવાની વિધિઓ પ્રચલિત છે. આ પ્રદેશમાં, કરીમાં ધાણા પાઉડર, આખું [[જીરું]] અથવા તેનો પાઉડર, કાળા મરી પાઉડર, લાલ તીખાં મરચાં, [[હિંગ]], ઘી, મેથી, કડી પત્તા અને હળદર વગેરેના સ્વાદ-સુગંધ ઉમેરવામાં આવે છે. જો કે અહીંની કરીમાં એ જ શાકભાજીઓનો વપરાશ થાય છે, તેમ છતાં આંધ્ર પ્રદેશના સમુદ્ર કિનારાના પ્રદેશની કરીનો સ્વાદ તેલંગણા કરી કરતાં સદંતર ભિન્ન હોય છે. આ વાતે જ કરીને ચુસ્ત વાનીને બદલે એક સંકલ્પના બનાવી દીધી છે. તેમાં સ્થાનિક મસાલાના વપરાશ સાથે તેના સ્વાદ બદલાય છે. કરીને મુખ્યત્વે ભાત(ચોખા) સાથે ખાવામાં આવે છે. === બંગાળી, બાંગ્લાદેશી અને ઓરિયા રસોઈપ્રથા === {{Main|Bangladeshi cuisine|Bengali cuisine|Oriya cuisine}} [[ચિત્ર:Beef Curry in Bangladesh.jpg|right|thumb|ઢાકા, બાંગ્લાદેશમાં શેકેલી ડુંગળી સાથે પીરસાયેલી બીફ કરી]] બંગાળી રાંધણપ્રથામાં કરીની અતિરેકતાનો સમાવેશ થાય છે. જળફળ અને તાજી માછલી બંગાળીઓનો ખૂબ જ પ્રિય આહાર છે, અને તેની સાથે જમવા માટે અનેક પ્રકારની કરી બનાવવાની વિધિઓ શોધી કાઢવામાં આવી છે. ખસખસના બીજની જેમ રાઈ અને રાઈનું (સરસિયું) તેલ ઘણી વાનીઓમાં ઉમેરવામાં આવે છે. ઓરિસ્સાના લોકોની પણ આહારની એવી જ આદતો છે અને તેઓ આ રીતે અનેક પ્રકારની કરી બનાવવામાં પણ નિપુણ છે. આ વાતની સાબિતી એ છે કે [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં ઓરિસ્સાના અસંખ્ય લોકો મુખ્ય રસોઈયા તરીકે કામે લાગ્યા છે. === ગુજરાતી અને રાજસ્થાની રસોઈપ્રથા === {{Main|Gujarati cuisine}}{{main|Rajasthani cuisine}} વિશિષ્ટ [[ગુજરાત|ગુજરાતી]] અને [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાની]] રાંધણકળાને થાળી કહેવામાં આવે છે, જેમાં [[રોટલી]] (ઘઉંના લોટના ફુલકાં), દાળ, ચાવલ (ભાત) અને શાક(સબ્જી)(શાકભાજીઓ અને મસાલાનાં વિવિધ મિશ્રણો, જેને હલાવીને રાંધવા અથવા તળવામાં આવે છે અને તે તીખું કે મીઠું હોય છે)-નો સમાવેશ થાય છે. આ વાનીઓ સ્વાદ પ્રમાણે સુગંધ અને ગરમીમાં ભિન્ન ભિન્ન હોય છે. === કર્ણાટક રસોઈપ્રથા === {{Main|Cuisine of Karnataka}} [[ચિત્ર:Karnatakadishes.jpg|thumb|કર્ણાટક, ભારતની વિવિધ કરી-આધારિત વાનીઓ.]] કર્ણાટકના મોટા ભાગના સમુદ્ર કિનારાના પ્રદેશોમાં કરીના પ્રકાર વિશિષ્ટરૂપે શાકાહારી અથવા માંસ તથા માછલીવાળા હોય છે. તેમના સામાન્ય સ્વાદમાં તેઓ વિવિધ શાકભાજીઓ, મસાલા, નારિયેળ તથા ગોળનો વપરાશ કરે છે. તેમની કરી સૂકી અને રસાવાળી હોય છે. કેટલીક વિશિષ્ટ સૉસ આધારિત વાનીઓમાં સારુ, ગોજ્જુ, થૉવ્વે, હુલી, મૅજ્જિગ હુલીનો સમાવેશ થાય છે; જે દક્ષિણમાં બનતી "કડી" જેવી જ હોય છે, સાગુ અથવા કૂટુ, જે ગરમ ભાત સાથે ભેળવીને ખાવામાં આવે છે. === મલયાલી રસોઈપ્રથા === {{Main|Cuisine of Kerala}} [[કેરળ]]ની વિશિષ્ટ મલયાલી કરીઓમાં છીણેલું કોપરું અથવા કોપરાનું દૂધ, કરી પત્તા અને વિવિધ મસાલાઓનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ દરેક વાનીમાં રાઈનો ઉપયોગ થાય છે. તે સાથે ડુંગળી, કરી પત્તા, ગરમ તેલમાં તળેલા લાલ મરચાંના ટુકડા પણ નાખવામાં આવે છે. મોટા ભાગની માંસાહારી વાનીઓમાં ખૂબ વધારે મસાલા નાખવામાં આવે છે. કેરળ તેના પરંપરાગત સાદ્યા માટે પ્રખ્યાત છે, જે શાકાહારી ભોજન સાથે પીરસવામાં આવે છે અને તેની સાથે પરિપ્પુ (લીલા ચણા), પાપડમ, થોડું ઘી, [[સાંબાર|સંભાર]], રસમ, અવિયાલ, કાલન, ખીચડી, પાચડી, ઇંજીપુલી, કૂટ્ટુકારી, અથાણું (કેરી, લીંબુનું), થોરન, એકથી ચાર પ્રકારના પાયસમ, બોલી, ઓલન, પુલિસેરી, મોરુ (છાશ), ઉપ્પેરી, કેળા વેફર વગેરે વધારાની વાનીઓ પણ પીરસવામાં આવે છે. આ સાદ્યા પરંપરાગત રીતે કેળાના પાન પર પીરસવામાં આવે છે. === ઉત્તર ભારતીય રસોઈપ્રથા === [[ચિત્ર:Vegthali.jpg|thumb|રોટલી સાથે પીરસાતી ભારતીય શાકભાજીયુક્ત કરીઓ.]] ઉત્તર ભારતીય રસોઈપ્રથામાં મુગલાઈ રસોઈકળા, કાશ્મરની રસોઈકળા, અવધી પાક-પ્રણાલી, ઉત્તર પ્રદેશની રસોઈકળા અને ભોજપુરી રાંધણકળાનો સમાવેશ થાય છે. ''કઢી'' એક વિશિષ્ટ વાની છે, જે હલાવીને એકરસ કરેલા દહીં અથવા છાશને ઘીના વઘાર તથા બેસન સાથે ઉકાળીને બનાવવામાં આવે છે. તેમાં ઉમેરાતા મસાલા વિભિન્ન પ્રકારના હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમાં હળદર અને કાળી રાઈના દાણા ઉમેરાય છે. તે મોટા ભાગે ભાત સાથે ખાવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારત, જયાં વાનીઓને ''સૂકી'' અને ''તરી'' (રસાદાર) એમ બે વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ‘''કરી'' ’ શબ્દ હિન્દી-ઉર્દૂ શબ્દ ‘''તરી'' ’ સાથે ધ્વનિ-સામ્યતા ધરાવે છે. (તરી શબ્દ [[ફારસી]] ભાષાના ''તર'' શબ્દ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ‘''ભીનું'' ’ જેવો થાય છે,) અને તેને મસાલાની હાજરી યા ગેરહાજરી સાથે અથવા વાની ભારતીય છે કે નથી તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા પણ નથી (દાખલા તરીકે, કોઈ પણ સ્ટયૂ, મસાલેદાર હોય યા ન હોય તો પણ એને કરી વાની તરીકે લેખવામાં આવે છે અને તેનું સાદું કારણ એ છે કે તે ભીનું છે).<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC |title=India| author=Sarina Singh |publisher=Lonely Planet |access-date=2010-05-17|quote=generally cooked sukhi (dry) or tari (in a sauce) | isbn=9781740596947}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=E2saAQAAIAAJ|title=Hanklyn-janklin: a stranger's rumble-tumble guide to some words, customs, and quiddities, Indian and Indo-British| author=Nigel B. Hankin |publisher=Banyan Books |access-date=2010-05-17|quote=In the north, a hot savoury gravy-like sauce, ideally containing ghee, added to vegetables or into which a chapati may be dipped, will be termed tari}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=HkPwaXWipVcC|title=Colloquial Urdu: the complete course for beginners|author=Tej K. Bhatia, Ashok Koul|publisher=Routledge|access-date=2010-05-17|quote="Do you like spicy food or curry? In America, curry is the name of a dish but this is not the case in India. Curry is neither always spicy not is curry powder usually sold. Curry is usually liquid (tari vali)" tar:wet, tari:liquid, tari vali sabzi | isbn=9780415135405}}</ref> [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દૂ]]માં કરીને સામાન્ય રીતે ''સાલન'' (سالن) તરીકે સૂચવવામાં આવે છે. ''મસાલા'' સહિતની વાની માટે હિન્દી-ઉર્દૂમાં સમાનાર્થી શબ્દ છે ''મસાલેદાર'' .<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=HkPwaXWipVcC|title=Colloquial Urdu: the complete course for beginners|author=Tej K. Bhatia, Ashok Koul|publisher=Routledge|access-date=2010-05-17|quote="Hamare yahan (America) curry ka matlab koi masaledar Hindustani khana hai. In America, curry is any spicy (masaledar) Indian dish" | isbn=9780415135405}}</ref> === પાકિસ્તાની === {{Main|Pakistani cuisine}} [[ચિત્ર:Riceandcereal.JPG|thumb|ભાત સાથે કરીવાળા રાજમા.]] [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાની]] લોકપ્રિય કરી છે કરાહી (કડાહી), જે સૂકા વાટેલા મસાલામાં મટન અથવા ચિકન સાથે રાંધવામાં આવે છે. લાહોરી કરાહીમાં [[લસણ]], મસાલા અને સરકો પડે છે. પેશાવરી કરાહી સાદી વાની છે, જે ફકત માંસ, નમક, ટમેટાં અને કોથમીર કે ધાણા સહિત બનાવવામાં આવે છે. === પંજાબી રસોઈપ્રથા === {{Main|Punjabi cuisine}} પંજાબી કરી મોટા ભાગે મસાલા (મસાલાના મિશ્રણ), દેશી ઘી સાથે છૂટથી નાખેલા માખણ અને મલાઈ પર આધારિત હોય છે. કેટલીક વાનીઓ ફકત પંજાબની જ વિશેષતા છે, જેવી કે માહા દી દાલ અને સારોં દા સાગ (સરસોં કા સાગ). === સિંધી રસોઈપ્રથા === {{Main|Sindhi cuisine}} [[સિંધ|સિંધી]] રસોઈકળા, સિંધી લોકોની રસોઈકળા સૂચવે છે. મોટા ભાગના સિંધી ઘરોમાં રોજિંદા આહારમાં ઘઉંની રોટલી (ફુલ્કાં) અને ભાત સાથે બીજી બે વાની એક રસાદાર અને એક સૂકીનો સમાવેશ થાય છે. === તમિલ અને સિંહાલી રસોઈપ્રથા === {{Main|South Indian cuisine|Sri Lankan cuisine}} તમિલ રસોઈકળામાં મસાલાના મિશ્રણ તથા તેની મેળવણી દ્વારા વિશિષ્ટ સ્વાદ અને સુગંધ પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે, જેમાં કરી પત્તા, આમલી, ધાણા, આદુ, લસણ, [[મરચું]], મરી, ખસખસ, રાઈના દાણા, તજ, લવિંગ, ઇલાયચી, [[જીરું]], વરિયાળી કે સૂવા દાણા, મેથી, જાયફળ, કોપરું, હળદર મૂળ અથવા પાઉડર, ગુલાબજળ નાખવામાં આવે છે. તેમાં [[દાળ|મસૂર]], [[શાકભાજી]]ઓ તથા દૂધની બનાવટોનું મિશ્રણ અનિવાર્ય હોય છે, અને તે મોટા ભાગે ભાત સાથે પીરસવામાં આવે છે. પરંપરાગત શાકાહારી આહારો માંસાહારી વાનીઓની વિશાળ શ્રેણી પર રાજય કરે છે જેમાં પરંપરાગત તમિલ મસાલા અને પકાવવાની રીત પ્રમાણે તૈયાર કરવામાં આવતી મીઠા પાણીની માછલી અને સમુદ્રી ખાદ્ય સામેલ છે. આ પદ્ધતિ ચારેય દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો માટે સુખદ છે. શ્રીલંકન રસોઈપ્રથામાં સામાન્ય રીતે દરરોજના ભોજનમાં લેવામાં આવતા ભાત (ચાવલ) કોઈ વિશિષ્ટ પ્રસંગે, મસાલેદાર કરી સાથે બપોરના ભોજન તથા રાતના ભોજનમાં જોવા મળી શકે છે. ‘ભાત અને કરી’ શ્રીલંકન વાનીઓની શ્રેણી સૂચવે છે. == અન્ય દક્ષિણ એશિયાઈ રસોઈપ્રથા == === અફઘાન અને પશ્તુન રસોઈપ્રથા === {{Main|Afghan cuisine|Pashtun cuisine}} ઉત્તર-પશ્ચમી પાકિસ્તાનમાં પશ્તુન લોકોની રસોઈપ્રથા લગભગ તેના પાડોશી અફઘાનિસ્તાનની રસોઈપ્રથા જેવી જ છે, જે મોટા ભાગે ઘઉં, [[મકાઈ]], જવ અને ચોખા જેવા અનાજ પર આધારિત હોય છે. તે સિવાય તેમાં દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રભાવનો મોટો ઉમેરો થાય છે. આ વાનીઓ સાથે દૂધની બનાવટો (દહીં, છાશ), વિવિધ અખરોટ, સ્થાનિક શાકભાજી અને તાજા સૂકાં ફળોનો સથવારો તો હોય જ છે. === ઉત્તરપૂર્વી ભારતીય અને નેપાળી રસોઈપ્રથા === {{Main|Nepalese cuisine|Cuisine of Assam|Naga cuisine|Sikkimese cuisine|Tripuri cuisine}} ઉત્તર-પૂર્વી ભારતની કરી ભારતના અન્ય ભાગો કરતાં સદંતર જુદી છે. આ વિસ્તારની રસોઈપ્રથા તેના બર્મા અને તિબેટ જેવા પાડોશીઓથી પ્રભાવિત છે. ત્યાં જાણીતા ભારતીય મસાલાનો ઉપયોગ ઓછો થાય છે. ભારતના આ પ્રદેશમાં [[યાક]](ચમરી ગાય)નું માંસ લોકપ્રિય છે. દાળભાત, ચોખા અને મસૂરનો સૂપ એ [[નેપાળ]]ની સ્થાયી વાની છે. નેપાળના નેવારો દ્વારા સદીઓથી જે રસોઈપ્રથા વિકસિત થઈ છે તે નેવા રસોઈપદ્ધતિનો પ્રકાર છે. == અન્ય એશિયાઈ રસોઈપ્રથા == === ચાઇનીઝ રસોઈપ્રથા === {{See also|Chinese cuisine}} ચાઇનીઝ કરીઓ(咖哩, gā lǐ)માં વિશિષ્ટરૂપે ચિકન, બીફ, માછલી, ઘેટાના બચ્ચાનું માંસ અથવા અન્ય માંસ, લીલા મરી, ડુંગળી, બટેટાંના મોટા ટુકડા અને વિવિધ અન્ય ઘટકો તથા મસાલાવાળી મંદ મસાલેદાર પીળી કરી સૉસ, જેને વરાળમાં બાફેલા ભાત ઉપર રેડીને પીરસવામાં આવે છે. સફેદ મરી, સૉયા સૉસ, તીખો સૉસ અને/અથવા તીખાં મરચાંના તેલને કરીના સ્વાદમાં વધારો કરવા માટે ઉમેરી શકાય છે. કરી સૉસની સર્વસામાન્ય ચાઇનીઝ વિવિધતા સામાન્ય રીતે પાઉડર રૂપે વેચાય છે. એવું લાગે છે કે એ સિંગાપોરિયન અને મલેશિયન વિવિધતામાંથી ઊતરી આવી છે, જે દેશોએ ચીનમાં સતય સૉસ પણ પ્રચલિત કર્યો. વંશીય કૅન્ટોનીઝ (કુઆલા લમ્પુરમાં પ્રભાવી), આ પીળો, ચાઇનીઝ-મલેશિયન પ્રકાર કુદરતી રીતે કૅન્ટોનીઝ દ્વારા ચીનમાં પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો, અને તે વિશિષ્ટરૂપે હોંગકોંગ રસોઈપ્રથામાં સાકાર થયો. (દિલચસ્પ રીતે, મલય સતયને વંશીય તેઓચ્યૂ દ્વારા વિપુલ સફળતા સહિત ચીનમાં પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો હોય એવું દેખાય છે, જેણે સિંગાપુરના બીજા સૌથી મોટા ચાઇનીઝ જૂથનું નિર્માણ કર્યું અને તે થાઇલૅન્ડમાં પ્રભાવ ધરાવનાર જૂથ છે.) ચાઇનીઝ કરીના ઘણા વિવિધ પ્રકારો છે, જે દરેક રેસ્ટૉરન્ટ પર આધાર રાખે છે. બીજી એશિયન કરી જેવી નહીં, જે સામાન્ય રીતે ઘટ્ટ સ્વરૂપ ધરાવતી હોય છે, પરંતુ ચાઇનીઝ કરી મોટા ભાગે પાણી જેવી પાતળી હોય છે.{{Citation needed|date=March 2010}} "ગૅલિમિયન" (મલેશિયન "કરી મી" અથવા કરી નૂડલ્સમાંથી) એ લોકપ્રિય ચાઇનીઝ કરી વાનગી છે. === જાપાનીઝ રસોઈપ્રથા === [[ચિત્ર:Curry rice by Hyougushi in Kyoto.jpg|thumb|જાપાની શૈલીની કારે-રાઈસુ (કરીભાત)]] [[ચિત્ર:Curry-bun,curry-pan,katori-city,japan.JPG|thumb|કારે-પાન (કરી બ્રેડ)]] {{Main|Japanese curry}} સન 2005માં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણ મુજબ, {{Nihongo|Japanese curry|カレー|karē}} એ લોકો જેને એક વર્ષમાં સરેરાશ 125 વખત ખાય છે એવી જાપાનમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય વાનીઓ માંહેની એક છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.sbcurry.com/qa/number_1.html|title=Curry Q&A|author=S&B Foods Inc|language=Japanese|access-date=2008-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225180022/http://www.sbcurry.com/qa/number_1.html|archive-date=25 ફેબ્રુઆરી 2014|url-status=dead}}</ref> તે સામાન્ય રીતે ''કરે રાઈસુ'' — કરી તરીકે ખાવામાં આવે છે, ભાત અને ઘણી વખત આથેલાં શાકભાજીઓ સાથે એ જ થાળીમાં પીરસવામાં આવે છે અને ચમ્મચ વડે ખાવામાં આવે છે. કૅન્ટીનમાં બપોરના ભોજનમાં આ વાની સામાન્ય છે. [[જાપાન|જાપાને]] પોતાની રાષ્ટ્રીય સ્વ-અલગતાવાદી (સાકોઉ) નીતિનો અંત આણ્યો ત્યાર પછીના મેઇજી યુગ(1868–1912)માં બ્રિટિશ દ્વારા જાપાનમાં કરીનું પ્રચલન થયું, અને [[જાપાન]]માં કરીનું પાશ્ચાત્ય વાની રૂપે વર્ગીકરણ થયું. તેનું સમગ્ર દેશમાં વિસ્તરણ થયું તેનો યશ જાપાનના લશ્કર અને નૌકાદળે તેને સામાન્ય રૂપે અપનાવી તેને જાય છે. આ બન્ને દળોએ કરીને પ્રગાઢ રૂપે અપનાવીને સુવિધાજનક ક્ષેત્ર અને નૌકાદળના કૅન્ટીનની રસોઈમાં અનિવાર્ય બનાવી દીધી, તે ત્યાં સુધી કે અનિવાર્ય લશ્કરી ભરતીથી લઈને આ વાનીનો અનુભવ લેવા માટે દેશના દૂર સુદૂરનાં સ્થળોએ તેને અપનાવી લીધી. જાપાન સમુદ્રી સ્વરક્ષણ દળમાં દર શુક્રવારે બપોરના ભોજનમાં કરી પરંપરાગત વાની બની ગઈ છે અને ઘણાં વહાણોમાં તેમની અનોખી આગવી પદ્ધતિએ કરી બને છે. જાપાનની પ્રમાણભૂત કરીમાં ડુંગળી, ગાજર, બટેટાં, કયારેક અજમો અને માંસનો સમાવેશ થાય છે અને તેને મોટી દેગમાં રાંધવામાં આવે છે. કયારેક તેમાં મીઠાશ વધારવા માટે છીણેલાં સફરજન અને મધ નાખવામાં આવે છે અને કયારેક તેને બદલે બીજી શાકભાજીઓનો પણ વપરાશ થાય છે. કરીમાં માંસ, પૉર્ક, બીફ અને ચિકન ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, કરીની લોકપ્રિયતા ઘટવા સાથે આ ઘટકો ઉમેરવાં પડ્યાં છે. ઉત્તરી અને પૂર્વી જાપાનમાં, તેમાં ટૉકયોનો પણ સમાવેશ થાય છે, કરી માટે માંસ અત્યંત લોક પસંદગી પામે છે. પશ્ચિમ જાપાનમાં બીફ વધારે સામાન્ય છે, તેમાં ઓસાકાનો સમાવેશ થાય છે અને ઓકિનાવામાં ચિકન વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://curryken.fc2web.com/minzoku/minzoku.htm ધ કરી રાઇસ રિસર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710232600/http://curryken.fc2web.com/minzoku/minzoku.htm |date=10 જુલાઈ 2011 }} (જાપાનીમાં)</ref> કરીને પકવીને સામાન્ય રીતે ઘટ્ટ ઇંટના રૂપમાં વેચવામાં આવે છે, જેને માંસ અને શાકભાજીના મિશ્રણમાં ઓગાળવામાં આવે છે. ઘણી વખત કરી-ભાત ઉપર બ્રેડ કરેલી પૉર્ક કટલેટ (તોનકાત્સુ) મૂકવામાં આવે છે, તેને ''કાત્સુ-કરે'' ("કટલેટ કરી") કહેવામાં આવે છે. કોરોક્કે (બટેટાં ક્રોકટલેટ્સ) પણ સામાન્ય ઉપરની સજાવટ લેખાય છે. ભાત સાથે હોય તે સિવાય ''કરે અદોન'' (કરીના સ્વાદવાળા સૂપમાં જાડી નૂડલ્સ) અને ''કરે-પાન'' ("કરી બ્રેડ" - ખૂબ તળેલી પાતળી બ્રેડને કરીની મધ્યમાં રાખવી) પણ લોકપ્રિય છે. કોરિયામાં જાપાને પોતાના આધિપત્ય દરમ્યાન 20મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં કરી પ્રચલિત કરી અને તેથી તે લગભગ જાપાનીઝ આવૃત્તિ જેવી જ છે.તેના સામાન્ય ઘટકોમાં ભાત, કરી સૉસ, શાકભાજીઓ, કિમ્ચી, ભૂંજેલું પૉર્ક અને વસાબી હોય છે. === દક્ષિણ-પશ્ચિમ એશિયાઈ રસોઈપ્રથા === {{See also|Cuisine of Cambodia|Cuisine of Laos|Cuisine of Singapore}} દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, જેમાં [[કમ્બોડીયા|કંબોડિયા]] લાઑસ, થાઈલૅન્ડ અને કેટલાક દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાઈ લઘુમતી જૂથોનો સમાવેશ થાય છે, તેમની કરીનો પ્રકાર તેમનો આગવો છે. એટલું નોંધી લો કે આ દેશો પર ભારતીય સંસ્કૃતિ અને રસોઈકળાનો ઘણો પ્રભાવ છે, કારણ કે સદીઓ પહેલાં દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રવાસીઓ ભારત આવતા રહેતા હતા. ==== બર્મીઝ રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Burma}} બર્મીઝ રસોઈપ્રથામાં કરી વિશે ઘણા વિભિન્ન આધારો અને સમજણ છે. લગભગ તમામ પ્રકારની બર્મીઝ કરીમાં મુખ્ય ઘટક લીલી ડુંગળી (જે કરીનો રસો બનાવવામાં અને મુખ્ય અંગ રૂપે ભાગ ભજવે છે), ભારતીય મસાલા અને લાલ મરચું હોય છે . સામાન્ય રીતે માંસ અથવા માછલી એ લોકપ્રિય કરી માટે મુખ્ય ઘટકો છે. બર્મીઝ કરીનું બે પ્રકારમાં સામાન્યીકરણ થઈ શકે તેજ મસાલા વાનીઓ, જે ઉત્તર ભારતીય અથવા પાકિસ્તાની પ્રભાવને પ્રગટ કરે છે અને બીજો પ્રકાર છે મંદ ‘મીઠી’ કરીનો. બર્મીઝ કરીમાં મોટા ભાગે અત્યધિક ભારે માત્રામાં નારિયેળનું દૂધ હોય છે, આ રીતે તે મોટા ભાગની દક્ષિણપૂર્વી એશિયન કરી કરતાં જુદી પડે છે. તેમાં નિયમિત ઘટકો રૂપે લીલી ડુંગળી, લસણ અને વાટેલું મરચું હોય છે. ગરમ મસાલા, સૂકાં મરચાંનો પાઉડર, [[જીરું|જીરા]] પાઉડર, હળદર અને ન્ગાપી, આથેલી માછલી અથવા પ્રૉન્સમાંથી બનાવેલી લૂગદી વગેરે હોય છે. બર્મીઝ કરી ખૂબ જ તૈલી હોય છે, કારણ કે આહાર લાંબો વખત ટકે તે માટે તેમાં ઉપરથી વધારાનું તેલ ઉમેરવામાં આવે છે. તેમાં સ્પૅગેટી હોય છે, જે નાન ગ્યી થૉહ્ક કહેવાતા ઘટકની સમકક્ષ હોય છે, જેમાં ઘઉં અથવા ચોખાના નૂડલ્સ હોય છે અને તે ઘટ્ટ ચિકન કરી સાથે ખાવામાં આવે છે. ==== ઇંડોનેશિયન રસોઈપ્રથા ==== [[ચિત્ર:Rendang plate.jpg|thumb|ભાત સાથે રેન્ડાન્ગ.]] {{See also|Cuisine of Indonesia}} ઇંડોનેશિયામાં, ગુલાઇ અને કરી અથવા કરે નામની વાનીઓ કરી પર આધારિત હોય છે. તે ઘણી વખત ખૂબ જ સ્થાનિક વિવિધ રીતે બને છે અને ઉપલબ્ધ માંસ તથા શાકભાજીઓનો તેમાં ઉપયોગ થાય છે. તેઓ તેમાં વિવિધ પ્રકારનાં માંસ (ચિકન, બીફ, ભેંસ અને બકરાનાં માંસ સ્વાદિષ્ટ "ગુલાઇ કામ્બંગ"માં નાખે છે), સમુદ્રી ખાદ્યમાં (ઝીગાં માછલી, કરચલા, નાની છીપવાળી માછલી, સમુદ્રફીણ વગેરે), મસાલેદાર સૉસમાં માછલી અથવા શાકભાજી વગેરે ઉમેરી શકે છે. તેઓ સ્થાનિક ઘટકો, જેવાં કે [[મરચું|તીખાં મરી]], કફીર લીંબુ પત્તાં, લેમન ગ્રાસ, ગાલાંગલ, ઇંડોનેશિયન બે વૃક્ષનાં પાન અથવા સલામ પાન, કેન્ડલનટ્સ, હળદર, હળદરનાં પાન, અસમ જેલુગુર, અસમ કાંડીસ, ઝીંગીની લૂગદી (તેરાસી), [[જીરું]], ધાણા તથા નારિયેળનું દૂધ વાપરે છે. એક લોકપ્રિય રેનડૅન્ગ કરી પશ્ચિમ સુમાત્રાન રસોઈકળામાંથી આવીને છવાઈ ગઈ છે. અધિકૃત રેનડૅન્ગ કરી બનાવનારા વૉટર બફેલોના માંસને ઘટ્ટ નારિયેળ દૂધમાં ધીમી આંચે કલાકો સુધી પકાવે છે, જેથી માંસ મૃદુ અને સ્વાદિષ્ટ બને છે. અસીહમાં, કરી દૌન સલામ કોજા અથવા દૌન કરી (કરી પત્તા) વપરાય છે. [[:id:Opor ayam|ઓપોર અયામ]] એ કરીનો બીજો પ્રકાર છે, જેનો સ્વાદ બિલકુલ ગુલાઈ જેવો જ હોય છે. કેટલાક{{Who|date=October 2010}} કહે છે કે જાવામાં ઓપોર નામ ચારે તરફ વપરાય છે તે ગુલાઇ નામને જ સૂચવે છે (ગુલાઇ શબ્દ સુમાત્રામાં વપરાય છે), તેમ છતાં ઓપોરમાં (સામાન્ય રીતે) તજ નથી વપરાતા, જયારે ગુલાઇમાં તજ વપરાય છે. ઓપોર ઈદ{{dn}}ની આસપાસના દિવસોમાં પારિવારિક ભોજનના એક ભાગ રૂપે જાણીતું છે, જયારે ગુલાઇ પશ્ચિમ સુમાત્રાનાં રેસ્ટૉરન્ટોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. ==== મલેશિયન રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Malaysia}} પ્રાચીન વ્યાપાર માર્ગો જે રીતે અનેક દેશોને જોડતા હતા તેમણે મલેશિયન રસોઈ પ્રથા પર ઘેરી છાપ છોડી છે. જયારે કરીએ શરૂઆતમાં પોતાનો માર્ગ મલેશિયન સમુદ્ર કિનારા સુધી શોધ્યો હશે તે ભારતીય જનસંખ્યા દ્વારા શોધ્યો હશે, તે ત્યારથી મલય અને ચીનીને પણ જોડનારો બની ગયો છે. મલેશિયન કરી રાજયે રાજયે જુદી પડે છે, ત્યાં સુધી કે સમાન વંશીય જૂથોમાં પણ તે ઘણાં કારણોથી પ્રભાવિત છે, પછી તે સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક, કૃષિ વિષયક કે આર્થિક હોઈ શકે. મલેશિયન કરીમાં વિશિષ્ટ રૂપે કરી પાઉડરો વપરાય છે, જે હળદર, નારિયેળનું દૂધ, શૅલૉટ (ડુંગળી જેવો છોડ), આદુ, બેલાકન (ઝીંગીની લૂગદી), મરચાં અને લસણ વડે સમૃદ્ધ હોય છે. ઘણી વખત તેમાં આમલી પણ વપરાય છે. રેનડૅન્ગ એ એક બીજા પ્રકારની કરી છે, જે મલેશિયા, સિંગાપુર અને ઇન્ડોનેશિયામાં આહારમાં લેવાય છે. જો કે તે પરંપરાગત મલેશિયન કરી કરતાં વધુ સૂકી હોય છે અને તેમાં મોટા ભાગે માંસ અને નારિયેળના દૂધનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. રેનડૅન્ગનો ઉલ્લેખ મલય સાહિત્યમાં હિકાયત અમીર હમઝાહ<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=rahQDaE0bD8C&pg=PA10&dq=rendang+hikayat |title=Hikayat Amir Hamzah |publisher=Books.google.com |date= |access-date=2009-06-08 | isbn=9789831921166}}</ref> (1550-an)<ref>{{Cite web |url=http://mcp.anu.edu.au/N/AHmz_bib.html |title=malay concordance project |publisher=Mcp.anu.edu.au |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=6 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706113928/http://mcp.anu.edu.au/N/AHmz_bib.html |url-status=dead }}</ref> દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જે ઇન્ડોનેશિયા, સિંગાપુર અને મલેશિયાના લોકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. મલેશિયામાં કરીમાં તમામ પ્રકારની વસ્તુઓ પડે છે , જેમાં માંસ, ચિકન, ઝીંગી, સમુદ્ર ફેણી, માછલી, ઓબરયીન (જાંબુડિયો રંગ), ઈંડાં તથા શાકભાજીઓનો સમાવેશ થાય છે. ==== ફિલિપાઈન રસોઈપ્રથા ==== {{See also|cuisine of the Philippines}} ફિલિપાઈન્સમાં મોટા ભાગે કરી વાનીઓની સાંકડી અને લાંબી શ્રેણી જોવા મળી શકે છે. એક ખાસ પ્રકારની કરી વાનીમાં સામાન્ય રીતે માંસ તરીકે કાં તો પૉર્ક અથવા ચિકનનો ઉપયોગ થશે અને તેને અન્ય સ્થાનિક વાનીની જેમ એ જ રીતે રાંધવામાં આવશે, જેવી કે અડોબો, કાલદેરેટા અને મેચાડો, જેમાં વધારાના ઘટકો રૂપે બટેટાં, વે પાન અને કયારેક ગાજર નાખવામાં આવશે. ==== થાઈ રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Thailand}} થાઈ પાક-પ્રણાલીમાં, કરી માંસ, માછલી અને/અથવા શાકભાજીઓ સહિત સૉસમાં બનાવવામાં આવે છે, જે મરચાં, મસાલા અને ઓસડિયાંની લૂગદી પર આધારિત હોય છે. તેઓ સ્થાનિક ઘટકોનો વપરાશ કરે છે, જેવાં કે તીખાં મરી, કફીર લીંબુ પાન, લેમનગ્રાસ, ગલાંગલ અને, મધ્ય તથા દક્ષિણી થાઈ રસોઈપ્રથામાં નારિયેળનું દૂધ પણ નાખવામાં આવે છે. ઉત્તરી અને ઉત્તરપૂર્વી થાઈ કરીમાં સામાન્ય રીતે નારિયેળનું દૂધ નથી પડતું. તાજી વનસ્પતિ, મસાલા અને બીજા તાજા ઘટકોના ઉપયોગને લીધે થાઈ કરી ભારતીય કરી કરતાં વધુ સુગંધિત અને લિજ્જતદાર બને છે. પશ્ચિમમાં, કેટલીક થાઈ કરીને તેના રંગ વડે વર્ણવવામાં આવે છે; લાલ કરીમાં લાલ મરચાં વપરાય છે, જ્યારે લીલી કરીમાં લીલાં મરચાં. પીળી કરીને ''કાએંગ કરી'' (વિવિધ જોડણી દ્વારા) કહેવામાં આવે છે, જેનો થાઈમાં અક્ષરશઃ અનુવાદ "કરી સૂપ" થશે જે મહદ અંશે ભારતીય કરી જેવી જ હોય છે, જેમાં હળદર, [[જીરું]] તથા બીજા સૂકા મસાલા પડે છે. થોડી વાનીઓ ભારતીય શૈલીનો કરી પાઉડર (થાઈઃ ''પોંગ કરી'' ) પણ વાપરે છે. થાઈ કરીઓઃ * પીળી કરી * મસ્સામન કરી * લીલી કરી * લાલ કરી * ફાનાએંગ કરી * ખાઓ સોઈ * કાએંગ હૅન્ગલ * કાએંગ લ્યૂએંગ ==== વિયતનામી રસોઈપ્રથા ==== {{See also|Cuisine of Vietnam}} [[વિએટનામ|વિયેતનામ]]માં, કરીને ''કા રી (cà ri)'' કહેવામાં આવે છે. વિયેતનામી કરીમાં નારિયેળનું દૂધ, બટેટાં, મીઠાં બટેટાં, અળવી મૂળ, ચિકન વગેરે પડે છે અને તેને ઉપરથી શણગારવા માટે સિલાન્ટ્રો તથા લીલી ડુંગળી વપરાય છે અને તે ભારતીય કરી કરતાં સૂપ જેવી વધારે હોય છે. બકરા કરી પણ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ તે કેટલાક વિશિષ્ટ રેસ્ટૉરન્ટ્સમાં જ ઉપલબ્ધ હોય છે. કરી સામાન્ય રીતે બૅગેટી, ચોખાની સેવ અથવા ઉકાળેલા ચોખા સાથે ખાવામાં આવે છે. લોકો પોતાને ઘેર ફકત કુટુંબના સભ્યની દરેક મરણતિથિ પર સામાન્ય રીતે ચિકન કરી બનાવે છે. વિયેતનામી કરીને દક્ષિણી આહાર લેખવામાં આવે છે. == અન્ય રસોઈપ્રથાઓ == બીજા દેશોની કરીમાં જે-તે દેશની પોતાની વિશેષતા અને વિવિધતા હોય છે, તેમાં બહુ જાણીતાં ઉદાહરણોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ * દક્ષિણ આફ્રિકા: કૅપ મલય કરીઓ અને ડર્બન કરીઓ * કૅરિબિયન: કરી ગોટ (બકરા કરી) * ફિજી, સામોઆ અને ટોંગા: સામાન્ય રીતે "કરે" અથવા "કલે" નામથી જાણીતી છે, કરીડ લૅમ્બ, મટન અને ચિકન સ્ટ્યૂમાં મસાલો લોકપ્રિય ઘટક છે. તે મોટા ભાગે નારિયેળના દૂધ સાથે બનાવવામાં આવે છે અને ભાત અથવા ટૅરો સાથે પીરસવામાં આવે છે. * ઇથોપિયા: વૅટ, ઘટ્ટ, ભરપૂર મસાલેદાર સ્ટયૂ * જર્મની: કરીવર્સ્ટ * મધ્ય આફ્રિકા: મગફળી સ્ટયૂ, જો કે ટેકનિકલી એ કરી નથી, એક સમાન શૈલીની વાની છે. * મધ્ય યુરોપ: ગુલાશ એક મસાલેદાર સ્ટ્યૂ અથવા સૂપ, જે સામાન્ય રીતે પૅપ્રિકા (હંગેરિયન મરચું), લસણ બટેટાં, બીફ અથવા પૉર્ક અને સુવાદાણા સહિત બનાવવામાં આવે છે. તે ભાત સાથે પીરસવામાં નથી આવતી. કરી પાઉડરને બીજી રસોઈમાં પ્રાસંગિક ઘટક તરીકે વાપરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, "કરી સૉસ" (''સૉસ આઉ કરી'' , કયારેક તો ફકત ''આઉ કરી'' ) કલાસિક ફ્રેન્ચ બેચામેલની વિવિધતા. === બ્રિટિશ રસોઈપ્રથા === {{See also|Anglo-Indian cuisine}} બ્રિટિશ રાંધણકળાની પરંપરામાં "કરી" શબ્દ પ્રાથમિક રૂપે એ સૂચવવા વપરાયો કે આ વાની સૉસ-આધારિત સુગંધિત અને સ્વાદિષ્ટ વાની છે, જે કરી પાઉડર અથવા પાઉડર અને તેલની લૂગદીમાંથી બનાવવામાં આવે છે. જો કે, આદુ અને લસણ જેવા તાજા મસાલા અને પ્રાથમિક મસાલા તરીકે તાજા દળેલા સૂકા મસાલા પણ કયારેક ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. બ્રિટનમાં સર્વ પ્રથમ કરી બનાવવાની રીત 1747માં હન્નાહ ગ્લાસે દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક ‘''ધ આર્ટ ઑફ કૂકરી મેડ પ્લેન ઍન્ડ ઇઝી'' ’માં જોવા મળી.<ref>{{Cite book| title= The art of cookery, made plain and easy | url= https://archive.org/details/artofcookerymade00glas | author=Hannah Glasse | id=OCLC 4942063 | year = 1747}}</ref> તેમના પુસ્તકની પ્રથમ આવૃત્તિમાં "કરી" પકાવવા માટે ફકત મરી અને ધાણાનો જ વપરાશ દાખવવામાં આવ્યો હતો. પુસ્તકની ચોથી આવૃત્તિમાં હળદર અને આદુ જેવા સુસંગત સામાન્ય ઘટકોનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ગરમ મસાલાનો ઉલ્લેખ નથી, જે દર્શાવે છે કે ત્યારે મરચાંનો ઉપયોગ ભારત પૂરતો મર્યાદિત હતો- [[મરચું|મરચાંના છોડ]]નો ઉછેર 15મી શતાબ્દીની આસપાસ ભારતમાં થયો અને તે વખતે તે ફકત દક્ષિણ ભારતમાં જ લોકપ્રિય હતો. 19મી શતાબ્દીમાં લખાયેલાં રસોઈ અંગેનાં અનેક પુસ્તકોમાં લેખકોએ કરી વાની બનાવવાની વિધિનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેવાં કે ચાર્લ્સ એલ્મી ફ્રૅન્કૅટેલી અને શ્રીમતી બીટૉન. ''મિસિસ બીટૉન્સ બુક ઑફ હાઉસહૉલ્ડ મૅનેજમેન્ટ'' માં આપેલી કરી પાઉડર બનાવવાની વિધિમાં કોથમીર, હળદર, તજ, લાલ મરચું, રાઇ, આદુ, બધા મસાલા અને મેથીના ઉપયોગની વાત કરી છે; તેમ છતાં તેમણે નોંધ લખી છે કે "કોઈ પ્રતિષ્ઠિત દુકાન" પરથી પાઉડર ખરીદવો વધુ કિફાયતી રહેશે.<ref>{{Cite book| title= Mrs. Beeton's book of household management | author=Isabella Mary Beeton | pages=215 | isbn=0-304-35726-X | year = 1861}}</ref> સન 1810માં બ્રિટિશ બંગાળી ઉદ્યોગસાહસિક સેક દીન મહમદે ઇંગ્લૅન્ડમાં પ્રથમ કરી હાઉસ ખોલ્યું: [[લંડન]]માં ‘ધ હિંદુસ્તાની કૉફી હાઉસ’.<ref>{{Cite news|title=Curry house founder is honoured|date=29 September 2005|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/4290124.stm|access-date=2008-10-09 | location=London}}</ref> દંતકથાનુસાર, 19મી સદીમાં કરી બનાવવાનો એક પ્રયત્ન વર્સેસ્ટરશાયર સૉસની શોધમાં પરિણમ્યો.<ref>{{Cite book| title= Curry: A tale of cooks and conquerors | url= https://archive.org/details/currytaleofcooks0000coll | author=Lizzie Collingham | isbn=0 09 943786 4 | year = 2006 | publisher = Vintage | chapter = Curry Powder| pages=[https://archive.org/details/currytaleofcooks0000coll/page/149 149]–150 }}</ref> 1950 પછીના દાયકાઓમાં બ્રિટિશ રાજમાંથી થતી આયાત અને દક્ષિણ એશિયામાંથી કાયમી વસવાટ માટે આવતા લોકોના પરિણામે બ્રિટનમાં કરીની લોકપ્રિયતા વધતી ચાલી. 1970ના દાયકાના પ્રારંભ સુધીમાં બ્રિટનમાં પોણા ભાગના ભારતીય રેસ્ટોરન્ટ્સના માલિકો બંગાળી મૂળના હતા. તેમાંથી મોટા ભાગના પૂર્વ પાકિસ્તાનથી આવેલા હતા, જે પાછળથી 1971માં બાંગ્લાદેશ બન્યો. બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સ માલિકો સિલ્હટના ઉત્તરપૂર્વી પ્રાંતમાંથી મોટી સંખ્યામાં આવ્યા. 1998 સુધી, યુકેમાં લગભગ 85% કરી રેસ્ટોરન્ટ્સ બ્રિટિશ-બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સ હતા,<ref>{{Cite web|url=http://www.curryhouse.co.uk/scene/ethnshow.htm|title=UK Curry Scene|access-date=2006-12-12}}</ref> પરંતુ 2003માં આ આંકડો ઘટીને 65% થઈ ગયો.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/177_food/page5.shtml|title=Indian Curry in London|access-date=2006-12-12}}</ref> વર્તમાનમાં [[લંડન]]ના કેટલાક ભાગોમાં અને આગળ જતા ઉત્તરમાં પણ બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સનું પ્રભુત્વ સામાન્ય રીતે ઘટી રહ્યું છે. ગ્લાસગોમાં બીજા કોઈ કરતાં પંજાબી મૂળના લોકોના રેસ્ટોરન્ટ્સ વધારે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.menumagazine.co.uk/book/restauranthistory.html|title=The history of the "ethnic" restaurant in Britain|access-date=2006-12-12|archive-date=14 જાન્યુઆરી 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114124618/http://www.menumagazine.co.uk/book/restauranthistory.html|url-status=dead}}</ref> રેસ્ટોરન્ટની માલિકી મૂળ કયાંના વંશજોની છે તેની હકીકતને બાજુએ મૂકીએ તો મેનુ (વાની-યાદી) મોટા ભાગે ભારતીય ઉપખંડ દ્વારા ઘણીવાર પ્રભાવિત હોય છે (કયારેક તેમાં નેપાળી વાનીઓનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે), અને ક્યારેક વધુ આગળના ક્ષેત્ર તરફ જતાં વિવિધ વાનીઓ (જેવી કે ઇરાની વાનીઓ) પણ મળી આવે છે. ભારતીય આહાર ઉપર થોડા બ્રિટિશ પરિવર્તનો હવે યુકેમાંથી ભારત તરફ નિકાસ થવા પામ્યાં છે.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8635456.stm|title=Can the British curry take off in India?|access-date=2010-04-23 | work=BBC News | date=2010-04-21}}</ref> બ્રિટિશ શૈલીનાં કરી રેસ્ટોરન્ટ્સ હવે કૅનેડા, [[ઑસ્ટ્રેલિયા]] અને ન્યૂઝીલૅન્ડમાં પણ લોકપ્રિય બન્યાં છે. બ્રિટિશ રસોઈપ્રથામાં કરી એક અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે, તે ત્યાં સુધી કે 1990ના દશકના ઉત્તરાર્ધ સુધીમાં ચિકન ટિક્કા મસાલાનો "એક સાચી બ્રિટિશ રાષ્ટ્રીય વાની" તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/race/story/0,,657407,00.html|title=Robin Cook's chicken tikka masala speech|access-date=2006-12-12 | work=The Guardian | location=London | date=2001-04-19}}</ref> હવે તે ઇન્ટરસિટી રેલ ટ્રેનો પર પણ કરકરા સ્વાદ તરીકે અને પિઝા ઉપરની અંતિમ સજાવટ રૂપે ઉપલબ્ધ છે. અન્ય બ્રિટિશ કરી સાધિતમાં સામેલ છે "કૉરોનેશન ચિકન", એક ઠંડી વાની, જેની શોધ 1953માં રાણી એલિઝાબેથ બીજાના રાજયારોહણની સ્મૃતિ જાળવી રાખવાના માનમાં થઈ અને તે સાથે '''કરી સૉસ''' (અથવા '''કરીનો રસો''' ), જેને ચિપ્સ જેવા પરંપરાગત બ્રિટિશ ફાસ્ટ ફૂડ સાથે સામાન્ય રીતે ગરમ પીરસવામાં આવે છે. કરી સૉસમાં પ્રસંગવશાત સુલ્તાના પણ સામેલ હોય છે. ==== બ્રિટિશ કરી હાઉસ ==== ભારતીય ઉપખંડના લગભગ તમામ ભાગોમાં અને તેની બહાર પણ કરીનું આહારમાં સ્થાન છે. નામ આપીએ તો ભારત, બાંગ્લાદેશ અને [[પાકિસ્તાન]], અહીં વપરાતાં સ્થાનિક ઘટકોના આધારે તેની શૈલી, સ્વાદ અને સુગંધની માત્રાઓ બદલાતી રહે છે. બંગાળીઓ યુકે(UK)નાં મોટાં શહેરોમાં ઔદ્યોગિક કર્મચારી રૂપે સ્થાયી થયા હતા. લંડનમાં બંગાળીઓ પૂર્વ છેડા પર સ્થિર થયા. પૂર્વ બંગાળમાંથી સદીઓથી આવતા અનેક વસાહતીઓ જે બંદરના ધક્કાઓ પર અને વહાણવટામાં કામ કરતા હતા તેઓને બોલાવવા માટેનું ઇસ્ટ એન્ડ પ્રથમ બંદર બન્યું હતું. તેઓના નિયમિત રોકાણે ફૂડ/કરી દુકાનો ખોલવાનો માર્ગ તૈયાર કરી દીધો. એ હાટડીઓ તમામ પુરુષ કામદારોને આહાર પૂરો પાડતી હતી અને કેટલાક દસકાઓ પછી તેમનાં કુટુંબો પણ પોતાના દેશમાંથી આવીને ત્યાં જ સ્થિર થયાં. આ વાની તમામ પ્રકારના સૉસ માટે સમાન આધારના ઉપયોગ દ્વારા વિલક્ષણ બની છે. જયારે વ્યકતગત વાની તૈયાર કરવામાં આવે છે ત્યારે તેમાં તે પ્રકારના મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે. આદર્શ "ફીડસ્ટૉક" હોય છે સામાન્ય રીતે ડુંગળી, લસણ અને તાજા આદુનું તળેલું મિશ્રણ, જેમાં વિશિષ્ટ વાનીના આધારે વિવિધ મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં લવિંગ, તજ, એલાયચી, મરચાં, સૂકાં મરી, જીરું અને રાઈના દાણાનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે. ધાણાનો પાઉડર રસાને ઘટ્ટ બનાવવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે, તથા હળદરનો પાઉડર વાનીને રંગ આપવા તથા તેની પાચન ગુણવત્તા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. તાજા અથવા ડબાબંધ ટમેટાં અને બેલ પેપર્સ તો ઉમેરણમાં સર્વસામાન્ય હોય છે. વધુ સારી ગુણવત્તા ધરાવતાં રેસ્ટોરન્ટો સામાન્ય રીતે દરરોજના આધારે નવા સૉસ બનાવશે, તેમાં તેઓ તાજા ઘટકો વાપરશે અને જયાં શકય હશે ત્યાં પોતાના દળેલા મસાલા જ વાપરશે. વધુ આધુનિક પ્રતિષ્ઠાનો મોટા ભાગે થીજાવેલા અથવા સૂકવેલા ઘટકો તથા પહેલેથી પૅક કરેલા મસાલા મિશ્રણો વાપરતા હોય છે. તેમ છતાં પરંપરાગત વાનીઓનાં નામ એકસરખાં હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને બનાવવાની રીત સામાન્ય રીતે એકસરખી નથી હોતી. * કોરમા/કુરમા મંદ, રંગે પીળો, બદામ અને કોપરાના છીણ સહિતનો. * કરી - મધ્યમ, બદામી, રસા જેવો સૉસ. * બિરયાની - મસાલાવાળો ભાત અને માંસ સાથે રાંધેલા તથા સામાન્ય રીતે શાકાહારી કરી સૉસ સાથે પીરસવામાં આવે છે. * દુપિયાઝા/દોપિયાઝા - મધ્યમ કરી, શબ્દનો અર્થ છે "ડબલ ડુંગળી", ઉકાળેલી અને તળેલી ડુંગળીનો ઉપયોગ તેના પ્રાથમિક ઘટક તરીકે કરવામાં આવે છે. * પસંદ - મંદ કરી સૉસ, જે મલાઈ, નારિયેળ દૂધ અને બદામ અથવા કાજુ સાથે બનાવવામાં આવે છે. * રોગન જોશ ("રોગન"(ચરબી) અને "જોશ"(ઊર્જા/ગરમી જેને અંગ્રેજો "સ્પાઈસીનેસ" અથવા ઉષ્ણતામાન સાથે સરખાવે છે)) ટમેટાં અને પપ્રિકા (હંગેરીનાં મરચાં) સહિત મધ્યમ. * ભુના - મધ્યમ, ગાઢો સૉસ, થોડાં શાકભાજી. * ધાનસાક - મધ્યમ/તીખું, મીઠું અને ખાટા સૉસ સાથે મસૂર (મૂળ પારસી વાની) આ વાનીમાં મોટા ભાગે અનાનાસ નાખવામાં આવે છે. * મદ્રાસ - સરસ ગરમ કરી, રંગે લાલ અને મરચાં પાઉડરના ભરપૂર ઉપયોગ સહિત. * પાઠિયા - તીખી, સામાન્ય રીતે મદ્રાસ જેવી જ, લીંબુના રસ અને ટૉમેટી પુરી સાથે. * જાલફ્રેઝી - ડુંગળી, લીલાં મરચાં અને ગાઢો સૉસ. * [[સાંબાર|સાંભાર]] - મધ્યમ તીખો-ગરમ, મસૂર અને લીંબુ વડે બનાવેલી ખાટી કરી. * વિન્દાલૂ - આને સામાન્ય રીતે કલાસિક "હૉટ" રેસ્ટોરન્ટ કરી માનવામાં આવે છે, જો કે સાચી વિન્દાલૂ મસાલાના કોઈ ખાસ સ્તરને નિર્ધારિત નથી કરતી. આ નામ મૂળ યુરોપિયન છે, જે પૉર્ચુગીઝ શબ્દ "vinha d'alhos"માંથી તારવવામાં આવ્યું છે, મૅરિનેડ(માંસ પકાવવાના મસાલા)માં વાઈન(દારૂ) ("vinho") અથવા કયારેક સરકો, તથા લસણ ("alho") હોય છે, તે ગરમ વાતાવરણમાં બગડી જતા પૉર્કને બચાવવા માટે વપરાય છે. * ફાલ - અત્યંત તીવ્ર તીખી વાની, જેમાં દળેલું મરચું, આદુ અને વરિયાળીનો વપરાશ થાય છે. 1960ના દશકમાં બ્રિટનમાં તંદૂર રજૂ થયું અને તંદૂરી તથા ટિક્કા ચિકન વાનીઓ લોકપ્રિય બની; કહેવાય છે કે ચિકન ટિક્કા મસાલાની શોધ ગ્લાસગોમાં થઈ. બીજી વાનીઓને તેની વિવિધ ગુણો સાથે જુદી પાડી શકાય. તેમાં જે ઉત્તર ભારતીય મૂળની છે, જેવી કે બટર ચિકન, જે મંદ હોવાનો ઝુકાવ ધરાવે છે, અને દક્ષિણ ભારતની પકાવવાની રીત તીખું વલણ ધરાવે છે. ==== બાલ્તી કરી ==== {{Main|Balti (food)}} [[ચિત્ર:Balti gosht.jpg|thumb|right|પાકિસ્તાની શૈલીની બાલ્તી કરી]] બાલ્તી એ કરીની શૈલી છે, જે ઇંગ્લૅન્ડ<ref>{{Cite web |url=http://oed.com/bbcwordhunt/list.html#balti |title=Wordhunt appeal list - Balderdash Wordhunt - Oxford English Dictionary |publisher=Oed.com |date= |access-date=2009-06-08 |archive-date=9 જુલાઈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090709215254/http://www.oed.com/bbcwordhunt/list.html#balti |url-status=dead }}</ref>ના બર્મિંગહામમાં વિકસિત થઈ હોય એવું મનાય છે, પછી તે બીજા પશ્ચિમી દેશોમાં ફેલાઈ. તેને પકાવવાની અને પીરસવાની પરંપરાગત રીત એવી જ છે, ખાસ કરીને તે ઢાળેલા લોખંડના વાસણમાં બનાવવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે તેનું મૂળ સ્થાન પાકિસ્તાનના બાલ્તિસ્તાન પ્રદેશમાં છે, ત્યાંથી તેને લાવીને યુકે(UK)માં પ્રચલિત કરનારા આદ્ય સ્થાપકો દક્ષિણ એશિયાઈ વસાહતીઓ છે. ==== ઘેર કરી હાઉસ રસોઈપ્રથા ==== બ્રિટનમાં કરી હાઉસની વધતી જતી ખ્યાતિએ અનેક પ્રકાશનોને પ્રોત્સાહિત કયાર્ં, જેનો ઉદ્દેશ હતો કરી હાઉસ વાની બનાવવાની વિધિ બતાવવાનો, અધિકૃત ભારતીય રસોઈપ્રથાના વિરોધ છતાં તેને ઘેર બનાવી શકાય છે. તેમાં ઉલ્લેખનીય પ્રકાશન છે ક્રિસ ધિલ્લોંનું પુસ્તક - ''ધ કરી સિક્રેટ'' , જે પ્રથમ 1989માં પ્રકાશિત થયું, પરંતુ તેને તાજેતરમાં 2008માં પુનઃમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite book| last = Dhillon | first = Kris | title = The Curry Secret | publisher = Right Way | isbn = 978-0716021919}}</ref> પુસ્તકના પ્રકાશન પહેલાં પોતાના ભારતીય શૈલીના રેસ્ટોરન્ટમાંના પોતાના જાતઅનુભવનો અહેવાલ તેમણે રજૂ કર્યો છે.<ref> {{Cite web| last = Dhillon | first = Kris | title = About Kris Dhillon | url = http://www.thecurrysecret.co.uk/About%20kris%20Dhillon/index.html | access-date = 5 April 2010 }}</ref> તેનાથી વિરુદ્ધ, 1990માં બ્રુસ એડવડર્ઝ દ્વારા લેખોની ટૂંકી માલિકાઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી. તેનો આધાર હતો રેસ્ટોરન્ટના ગ્રાહક તેના અનુભવોનું અનુકરણ કરવાના પ્રયત્નોમાં મોટા ભાગે કઈ ચીજોને અવગણીને પ્રયોગો કરી શકાય. આ માલિકામાં ત્રણ લેખો કરી કલબ મૅગેઝિનમાં પ્રકાશિત થયા.<ref>{{Cite news| last = Edwards | first = Bruce | title = Curry House Cookery | work = Curry Club Magazine, Winter issue 1990 }}</ref> ત્રણ વર્ષ પછી એ જ સામયિકમાં એડવડર્ઝે પ્રતિપુષ્ટિ માલિકા પ્રકાશિત કરી. તેમાં તેણે એ માહિતીનો ઉપયોગ કર્યો જે તેણે ભારતીય રેસ્ટોરન્ટની પાછળનું દશ્ય જોયું અને તેમાંથી તેને શીખવા મળ્યું.<ref>{{Cite news| last = Edwards | first = Bruce | title = Curry House Cookery | work = Curry Club Magazine, first issue of 1993 }}</ref> એડવડર્ઝના લેખોનો સંદર્ભ આજે પણ સભ્યો દ્વારા ઑનલાઈન ફોરમ "કરી રેસિપીઝ ઑનલાઈન" પરથી લેવામાં આવે છે, જયાં તેણે આગળની પ્રતિપુષ્ટિ રૂપે થોડી ટૂંકી નોંધો અનૌપચારિક ઢબે પ્રકાશિત કરી છે.<ref>{{Cite web | last = Edwards | first = Bruce | title = Comments received from Bruce Edwards 14 October 2008 | url = http://cr0.co.uk/curry/index.php?topic=3074.0 | access-date = 5 April 2010 | archive-date = 14 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110814012604/http://cr0.co.uk/curry/index.php?topic=3074.0 | url-status = dead }}</ref> === વેસ્ટ ઇન્ડીઝ === વેસ્ટ ઇન્ડીઝમાં કરી ખૂબ જ લોકપ્રિય વાની છે. વિભિન્ન યુરોપિયન સત્તાઓ દ્વારા ભારતમાંથી ભારતીય કરારબદ્ધ નોકરોને લાવવામાં આવ્યા, તેઓ વેસ્ટ ઇન્ડીઝમાં પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે આ વાની બનાવવાની વિધિ પણ લેતા આવ્યા. જમૈકા અને ત્રિનિદાદમાં કરી ગોટને ખૂબ જ પ્રાધાન્ય મળ્યું. કરી બન્ને રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે, બિન ખર્ચાળ રીતે અને કૅરેબિયન રેસ્ટોરન્ટોમાં ઊંચી કિંમતે પણ. તેમાં ઉમેરવાના ઘટકોની શ્રેણી પણ ચિકન અથવા શાકભાજીઓથી લઈને ઝીંગી અને શંખ જેવી ઢાલમાં રહેતા દરિયાઈ જીવો સુધી લાંબી છે. વેસ્ટ ઇન્ડીઝની કરીનાં ઉદાહરણોમાં સામેલ છેઃ * જમૈકા: ખાસ કરીને ચિકન, બકરાનું માંસ, માછલી અને ઝીંગી સહિતની કરી. * ત્રિનિદાદ અને ટૉબેગો: મોટા ભાગે ઉલ્લેખનીય ચિકન, બકરો, ઝીંગી સહિતની કરી અને કરી આલૂ * ગુયાના: ચિકન કરી, ગોટ કરી, બતક કરી, ઝીંગા કરી, બીફ કરી (મુસ્લિમો ખાય છે), આલૂ કરી, માછલી (વિભિન્ન પ્રકારની માછલી) કરી, વગેરે. == કરી પાઉડર == {{Main| Curry powder}} ભારતીય રસોઈનો ઘેર બેઠાં લગભગ એવો જ સ્વાદ લેવા માટે બ્રિટિશરોએ પોતાના ''રાજ'' દરમ્યાન વિવિધ મસાલાના જુદાં જુદાં સંયોજનોના સંમિશ્રણો કરીને કરી પાઉડર વિકસિત કર્યો. મસાલા એટલે સ્પાઇસિસ, અને એક ઘટ્ટ, લૂગદીદાર સૉસને આ નામ આપવામાં આવ્યું, જેનું સંયોજન મસાલા સાથે ઘી, માખણ, પામ તેલ અથવા નારિયેળ દૂધ સાથે કરવામાં આવે છે. મોટા ભાગના વ્યાપારી કરી પાઉડર બ્રિટન, યુ.એસ.(U.S.) અને કૅનેડામાં ઉપલબ્ધ છે તે વધુ પડતી દળેલી હળદરવાળા હોય છે, જેનાથી ખૂબ પીળો સૉસ બને છે. આ પાશ્ચાત્ય પીળી કરીના પાઉડરમાં થોડી માત્રામાં જે ઘટકો હોય છે તેમાં હંમેશાં ધાણા, જીરું, મેથી, રાઈ, મરચું, કાળા મરી અને મીઠું હોય છે. એ વાત વારંવાર ભારપૂર્વક કહેવી જોઈએ કે ભારતમાં જે કરી પાઉડરો અને લૂગદીઓ ઉત્પાદિત કરવામાં અને વપરાશમાં લેવામાં આવે છે તે ખૂબ જ વૈવિધ્યપૂર્ણ હોય છે; કેટલીક લાલ, કેટલીક પીળી, થોડીક ભૂખરી, કેટલીક પાંચ પ્રકારના મસાલાવાળી અને કેટલીક વીસથીયે વધારે મસાલાયુક્ત હોય છે. આ પહેલાં જે મસાલાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે સિવાય ભારતમાં વિભિન્ન કરી પાઉડરોમાં બીજા મસાલા સર્વ સામાન્ય જોવા મળે છે તેમાં ‘ઑલસ્પાઇસ’ રૂપે સફેદ મરી, દળેલી રાઈ, દળેલી સૂંઠ, તજ, શેકેલું જીરું, લવિંગ, જાયફળ, જાવંત્રી, લીલી ઈલાયચીના દાણા અથવા કાળી ઈલાયચીની શીંગો, વે પત્તા અને કોથમીરનો સમાવેશ થાય છે. == સ્વાસ્થ્ય લાભો == કેટલાક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે કરીમાં રહેલા ઘટકો કેટલાક રોગોથી બચવામાં મદદ કરી શકે છે, તેમાં કૉલન (મોટા આંતરડાનું) કેન્સર અને અલઝેઇમર(સ્મૃતિધ્વંસ)નો રોગ સમાવિષ્ટ છે.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/597525.stm |title=HEALTH &#124; "Curry is cancer fighter" |publisher=BBC News |date=2000-01-10 |access-date=2009-06-08 | location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1668932.stm |title=HEALTH &#124; Curry "may slow Alzheimer's" |publisher=BBC News |date=2001-11-21 |access-date=2009-06-08 | location=London}}</ref> ઘણા અભ્યાસોએ દાવો કર્યો છે કે કરીમાં રહેલા ગરમ અને વધુ તીખા ઘટકો પ્રત્યે દુઃખાવા અભિગ્રહકની પ્રતિક્રિયાને લીધે એન્ડોર્ફિન નામનો અંતરસ્રાવી ગ્રંથિનો સ્રાવ થાય છે. ખરેખર, કરી એ અત્યંત શકિતશાળી કામોત્તેજક વાજીકર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/weird/808411-chocolate-curry-launched-for-valentine-s-day|title=Chocolate curry launched for Valentine’s Day|publisher=Metro.co.uk|access-date=2 April 2011|archive-date=2 સપ્ટેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902061148/http://www.metro.co.uk/weird/808411-chocolate-curry-launched-for-valentine-s-day|url-status=dead}}</ref>મસાલાની વિવિધતા અઅને સ્વાદ તથા સુગંધને લીધે જટિલ ઇંદ્રિયજન્ય પ્રતિક્રિયા સાથે કુદરતી ઊંચાઈ પ્રાપ્ત થાય છે, જેથી પછી તેવો સ્વાદ માણવાની પ્રબળ ઇચ્છા જાગે છે અને વધુ ગરમ, તીખી કરી ખાવાનું મન થાય છે. કેટલાક લોકો આને વ્યસન માને છે, પરંતુ બીજા સંશોધકો આ કિસ્સામાં ‘વ્યસન’ શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનો વિરોધ કરે છે.<ref>બીબીસી(BBC) ન્યૂઝ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/989256.stm બ્રિટિશ "ઍડિકટેડ ટુ કરી"]</ref> == આ પણ જુઓ == * ભાત અને કરી * ધ કરી કલબ * કરી ચિકન * ત્રિનિદાદ અને ટૉબેગોની રસોઈપ્રથા * રૅપ રોટી * દક્ષિણ એશિયાઈ રસોઈપ્રથા * ભારતીય રસોઈપ્રથા == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == {{cookbook|Curry}} {{Commons category|Curry}} * ''કરી કલબ ઇન્ડિયન રેસ્ટોરન્ટ કુકબુક'' , પિયાત્કુસ, લંડન — ISBN 0-86188-378-0 અને ISBN 0-86188-488-4 (1984થી 2009) * કે.ટી. આચય. ''અ હિસ્ટોરિકલ ડિકશનરી ઑફ ઇન્ડિયન ફૂડ'' ([[દિલ્હી]]: ઑકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1998 * પૅટ ચૅપમૅન ''ઇન્ડિયાઃ ફૂડ ઍન્ડ કુકિંગ'' , ન્યૂ હૉલૅન્ડ, લંડન — ISBN 978-1-84537-619-2 (2007) * '' ઇન્ડિયન ફૂડઃ અ હિસ્ટોરિકલ કમ્પેનિયન]'' . (દિલ્હી: ઑકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1994 * ''ન્યૂ કરી બાઇબલ'' , જહોન બ્લેક પ્રકાશકો દ્વારા પુનઃ પ્રકાશિત ISBN 978-1-84358-159-8 (2005) * ડેવિડ બર્ટન. ''ધ રાજ એટ ટેબલ'' ([[લંડન]]: ફૅબર ઍન્ડ ફૅબર) 1993 * ''પૅટ ચૅપમૅન્સ કરી બાઇબલ'' , હોલ્ડર ઍન્ડ સ્ટ — ISBN 0-340-68037-7 અને ISBN 0-340-68037-7 અને ISBN 0340 68562 X અને ISBN 0-340-68562-X (1997) * ઇ.એમ. કૉલિંગહામ. ''કરીઃ અ બાયોગ્રાફી'' (લંડનઃ ચાટ્ટો ઍન્ડ વિન્ડસ) 2005 * મધુર જૅફરી. ''ઍન ઇન્વિટેશન ટુ ઇન્ડિયન કુકિંગ'' (લંડનઃ પેંગ્વિન) 1975 * ''પિટિટ પ્લૅટ્સ કરી'' , હૅચેટ મારાબાઉટ, પૅરિસ — ISBN 2-501-03308-6 (2000) {{Use dmy dates|date=September 2010}} [[શ્રેણી:કરી]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાની રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:પંજાબી રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:ભારતીય રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:ઇંડોનેશિયન રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:જાપાનીઝ રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:વિયેતનામી રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:બંગાળી રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:થાઈ રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:મલેશિયન રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:મલય રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:કર્ણાટક રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:તમિલ રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:શ્રીલંકન રસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજીરસોઈપ્રથા]] [[શ્રેણી:તમિલ શબ્દો અને વાક્ય ખંડો]] 6yi3t7k1supmfr09spzeawnmi5xo4xc ગુજરાતી સિનેમા 0 36718 907894 907069 2026-11-20T19:46:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907894 wikitext text/x-wiki [[File:Narshinh Mehta 1932 the first Gujarati film poster.jpg|thumb|''[[નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)|નરસિંહ મહેતા]]'' (૧૯૩૨) એ પૂર્ણકક્ષાનું પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર હતું.]] '''ગુજરાતી સિનેમા''', સામાન્ય રીતે '''''ઢોલીવૂડ''''' તરીકે ઓળખાય છે,<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/Change-the-name-Dhollywood/articleshow/53022117.cms|title=Gujarati film industry says no to Dhollywood}}</ref> માં પ્રારંભકાળથી અત્યાર સુધીમાં ૧૦૦૦ કરતાં વધુ ચલચિત્રો નિર્માણ પામ્યા છે.<ref name="Thou2011">{{cite web | title=Golly! Gujarati films cross 1k mark | website=The Times of India | date=૨૦૧૧-૦૭-૨૯ | url= http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms | access-date=૨૦૧૫-૦૭-૧૫}}</ref> ભારતીય સિનેમા ઉદ્યોગનો પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક ભાષાના મોટા સિનેમા ઉદ્યોગમાંનો એક એવો [[ગુજરાતી ભાષા]] સાથે જોડાયેલો ઉદ્યોગ છે. મુંગી ફિલ્મોનાં જમાનામાં, સિનેઉદ્યોગમાં વ્યક્તિગત રીતે ઘણાં [[ગુજરાતી લોકો|ગુજરાતીઓ]] હતા. ગુજરાતી સિનેમાનાં છેડા ભુતકાળમાં છેક ૧૯૩૨ સુધી લંબાય છે, જ્યારે ૯ એપ્રિલ ૧૯૩૨ના રોજ પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર (બોલપટ) ''[[નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)|નરસિંહ મહેતા]]'' રજૂ થયું હતું.<ref>{{Cite news |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |publisher=[[Screen (magazine)]] |date=૪ મે ૨૦૦૭ }}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news |title=‘Dhollywood’ at 75 finds few takers in urban Gujarat |url= http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |publisher=[[The Financial Express (India)|Financial Express]] |date=૨૨ એપ્રિલ ૨૦૦૭}}</ref><ref>{{Cite news|title=‘Dhollywood’ at 75 finds few takers in urban Gujarat|url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/|publisher=Financial Express|date=૨૨ એપ્રિલ ૨૦૦૭}}</ref> ૧૯૬૦, ૭૦ અને ૮૦ના દશકમાં ફાલ્યા ફૂલ્યાં પછી આ ઉદ્યોગની પડતી શરૂ થઈ. ૨૦૦૦માં તો નવા બનેલાં ચલચિત્રોનો આંક ૨૦ કરતાં પણ ઓછો થઈ ગયો હતો. ત્યાર પછી ગ્રામ્ય વિસ્તારોની માંગ અને પછીથી નવી નવી તકનિકો તથા ચલચિત્રોમાં શહેરી વિષયોના સમાવેશને કારણે ૨૦૧૦માં વળી આ ઉદ્યોગમાં આંશિકરૂપે તેજી આવી. વળી ૨૦૦૫માં તો સરકારે ગુજરાતી ફિલ્મોને ૧૦૦% કરમુક્ત જાહેર કરી હતી,<ref>{{Cite news|title= As studios pack up, govt offers sop: Tax exemption for Gujarati films |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=127343 |publisher=[[Indian Express]] |date=૨ મે ૨૦૦૫}}</ref><ref name="Roy 2005">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html|title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate|last=Roy|first=Mithun|date=૩ મે ૨૦૦૫|website=Business Standard News|publisher=|access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> અને ૨૦૧૬માં પ્રોત્સાહનોની નીતિ પણ અમલમાં આવી.<ref name="polic2016">{{cite web | title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films | website=DeshGujarat | date=૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url=http://DeshGujarat.Com/૨૦૧૬/૦૨/૦૨/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==વ્યુત્પતિ== ગુજરાતી સિને ઉદ્યોગનું હુલામણું નામ ''ઢોલીવૂડ'', [[મુંબઈ]] (ત્યારે બોમ્બે કહેવાતું) સ્થિત સિનેમા ઉદ્યોગના હુલામણા નામ, ''[[બોલીવૂડ]]'' થી પ્રેરીત છે. ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં [[ઢોલ]]નો ઉપયોગ થતો હોવાને કારણે આ નામ પડી ગયું છે. તદ્‌ઉપરાંત, ગુજરાત અને બોલીવૂડ એ બંન્ને શબ્દોનાં સંયોજન દ્વારા પડેલું અન્ય હુલામણું નામ છે, ''ગોલીવૂડ''.<ref name="Ro2013">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=djUFmlFbzFkC&pg=PA99|title=Routledge Handbook of Indian Cinemas|last=|first1=Amrit|last2=Moti|first2=Gokulsing K.|last3=Dissanayake|first3=Wimal|date=૧૭ એપ્રિલ ૨૦૧૩|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-136-77284-9|location=|pages=88–99|chapter=Gujarati Cinema: Stories of sant, sati, shethani and sparks so few|doi=10.4324/9780203556054|quote=|last1=Gangar|author-link1=Amrit Gangar|via=}}</ref><ref name="dnac2012">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/comment-gujarati-cinema-a-battle-for-relevance-1777960|title=Gujarati cinema: A battle for relevance|last=|first=|date=૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨|website=dna|publisher=|access-date=૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> ==ઇતિહાસ== ===મુંગી ફિલ્મોનો યુગ (૧૯૧૩–૧૯૩૧)=== [[File:Bhakta Vidur 1921.png|thumb|અંગ્રેજ સત્તા દ્વારા પ્રતિબંધિત કરાયેલું પ્રથમ ચલચિત્ર ''[[ભક્ત વિદુર]]'' (૧૯૨૧).|left]] [[File:Gujarati cinema show times.jpg|thumb|અનોખી ગુજરાતી શૈલીમાં લખાયેલી સિનેમાનાં શૉની સમયસારણી]] બોલપટનાં આગમન પહેલાંથી જ ઘણી બધી મુંગી ફિલ્મો ગુજરાતી લોકો અને સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાયેલી રહી હતી, ઘણાં દિગ્દર્શકો, નિર્માતાઓ અને કલાકારો ગુજરાતી અને [[પારસી]]ઓ હતા. ૧૯૧૩ થી ૧૯૩૧ દરમિયાન બોમ્બે (હવે [[મુંબઈ]])માં ગુજરાતીઓની માલીકીનાં ૨૦ જેટલાં સિનેમા નિર્માણગૃહો કે ફિલ્મ કંપનીઓ હતાં; અને ઓછામાં ઓછા ૪૪ મોખરાનાં ગુજરાતી દિગ્દર્શકો હતા.<ref name="Ro2013"/> મુંગી ફિલ્મ ''બિલ્વમંગલ'' (''ભક્ત સૂરદાસ'', ૧૯૧૯, તરીકે પણ ઓળખાયેલી) ગુજરાતી પારસી રુસ્તમજી ધોતીવાલાએ દિગ્દર્શિત કરી હતી, અને તેની વાર્તા ગુજરાતી લેખક ચાંપશી ઉદેશીએ લખી હતી. આ પૂર્ણ લંબાઈની (૧૩૨ મિનિટ્સ, {{convert|12000|ft|metres}}) ફિલ્મ કલકત્તા (હવે [[કોલકાતા]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]])ની એલ્ફિનસ્ટોન બાયોસ્કોપ કંપનીએ નિર્માણ કરી હતી, તે બંગાળી ફિલ્મ મનાય હતી. ૧૯૧૯માં, પ્રખ્યાત ગુજરાતી સામયિક ''વીસમી સદી''ના સંપાદક, [[હાજી અલારખિયા|હાજીમહંમદ અલ્લારખા]]ની મદદથી સુચેત સિંઘે ’ઓરિએન્ટલ ફિલ્મ મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની ઓફ બોમ્બે’ની સ્થાપના કરી હતી. મુંગી ફિલ્મ ''નરસિંહ મહેતા'' (૧૯૨૦) આ ઓરિએન્ટ કંપનીએ બનાવેલી, જે ફિલ્મમાં પડદા પર જ્યારે સંબંધિત દ્રશ્યો દર્શાવાય ત્યારે ગીત ''"[[s:વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીયે|વૈષ્ણવજન તો..]]"'' સિનેમા ખંડમાં ઉપસ્થિત સંગીતકારો અને દર્શકો દ્વારા ગાવામાં આવતું હતું.<ref name="Ro2013"/> શરુઆતના ગુજરાતી સિનેમાના નિર્માતા [[દ્વારકાદાસ સંપત]] સિનેમા જગત સાથે [[રાજકોટ]] ખાતે જોડાયા. તેમણે એક પ્રક્ષેપક ખરીદ્યું અને ચલચિત્રોના ખેલ યોજવા લાગ્યા. તેમને ચલચિત્રોના નિર્માણ માટે પાછળથી એસ એન પાટણકર સાથે મળી અને ''પાટણકર ફ્રેન્ડસ એન્ડ કું''ની સ્થાપના કરી. આ કંપનીનું પ્રથમ ચલચિત્ર ''રાજા શ્રીયાલ'' હતું; પરંતુ ક્ષતિયુક્ત મુદ્રણને કારણે તેને પ્રદર્શિત ન કરી શકાયું. પાટણકર દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''કચ-દેવયાની'' (૧૯૨૦)માં પ્રથમ વખત ગરબા નૃત્યનો પ્રયોગ થયો અને આમ, ચલચિત્રમાં પ્રથમ વખત ગુજરાતી સંસ્કૃતિને પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. સંપતે ત્યારબાદ ''કોહીનુર ફિલ્મ કંપની''ની સ્થાપના કરી અને તેનું પ્રથમ ચલચિત્ર ''સતી પાર્વતી'' (૧૯૨૦) હતું. ગુજરાતી સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન કરતા ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન વિષ્ણુપંત દિવાકર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં રાજકોટના અભિનેત્રી પ્રભાને [[પાર્વતી]]ના પાત્રમાં દર્શાવવામાં આવ્યા. ૧૯૨૧માં [[કાનજીભાઈ રાઠોડ]] દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર [[ભક્ત વિદુર]] ગર્ભિત રાજકીય સંદેશ ધરાવતું હતું. આ ચલચિત્રમાં સંપત [[વિદુર]]ના પાત્રમાં હતા જે ગાંધી ટોપી પહેરતું દર્શાવાયું હતું. તે [[મહાત્મા ગાંધી]]ના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલી રહેલ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]] તરફ અછડતો સંકેત કરતો હતો. તત્કાલીન [[કોંગ્રેસ]]ના ધ્વજમાં રહેલ રેંટિયોના ચિહ્નનો સંદર્ભ આપતું અને ગુજરાતી ગીત ''રુડો મારો રેંટિયો, રેંટિયામાં નીકળે તાર, તાર તારે થાય ભારતનો ઉદ્ધાર'' પણ ચલચિત્રમાં સામેલ હતું. અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા ભારતમાં પ્રતિબંધિત આ પ્રથમ ચલચિત્ર હતું. તેને ''ધર્મ વિજય'' નામ હેઠળ ૧૯૨૨માં ફરીથી પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું. ''પાવાગઢનું પતન'' (૧૯૨૮) ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન નગેન્દ્ર મજમુદાર દ્વારા અને નિર્માણ [[ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. યાજ્ઞિક સ્વતંત્રતા સેનાની હતા અને પાછળથી તેમણે અલગ [[ગુજરાત]] રાજ્યની માંગણી કરતી [[મહાગુજરાત આંદોલન]]નું નેતૃત્વ કર્યું હતું. યાજ્ઞિકે વિવિધ શીર્ષકો હેઠળ દસ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું.<ref name="Ro2013"/> મૂંગા ચલચિત્રોના સમયકાળમાં કોહીનુરએ ઘણા ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું જેમાં પૌરાણિક કથાઓ વિષયવસ્તુનું પ્રભુત્વ ધરાવતા ચલચિત્રોના યુગમાં સામાજિક સમસ્યાઓ પરના ચલચિત્રો સામેલ છે. તેની પ્રથમ સામાજિક ફિલ્મ ૧૯૨૦માં પ્રદર્શિત ''કટોરાભર કાનુન'' હતી. [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]ના વિખ્યાત કવિ [[કલાપી]]ની આત્મકથારુપ કવિતા ''હ્રદય ત્રિપુટી'' પર બનેલ ચલચિત્ર ''મનોરમા'' (૧૯૨૪)નું દિગ્દર્શન [[હોમી માસ્ટર]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. [[મોહનલાલ દવે]] દ્વારા લિખિત અને રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''ગુલ-એ-બકાવલી'' આશરે ૧૪ અઠવાડિયા સુધી સફળતાપૂર્વક પ્રદર્શિત થઈ.<ref name="geb">{{cite journal | title=The Script of Gul-e-Bakavali (Kohinoor, 1924) | journal=BioScope | publisher=SAGE | volume=3 | issue=2 | year=૨૦૧૨ | pages=175–207 | url=https://dx.doi.org/10.1177/097492761200300206 | doi=10.1177/097492761200300206 | access-date=૯ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> પ્રયોગશીલ અને પ્રગતીશીલ ગુજરાતી દિગ્દર્શક મણિલાલ જોષીએ ૧૯૨૨માં ''અભિમન્યુ''નું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેનું નિર્માણ ''સ્ટાર ફિલ્મ કંપની'' દ્વારા કરાયું. આ જ દિગ્દર્શકે પછીથી [[કનૈયાલાલ મુનશી]] રચિત નવલકથા ''પૃથિવીવલ્લભ'' પરથી તે જ નામના ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન કર્યું.<ref name="Ro2013"/> માણેકલાલ પટેલની માલિકીની ૧૯૨૪માં સ્થપાયેલ ''ધ ક્રિષ્ના ફિલ્મ કંપની''એ ૧૯૨૫ અને ૧૯૩૧ વચ્ચે ૪૪ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું. ૧૯૨૫માં સ્થપાયેલ ''ધ શારદા ફિલ્મ કંપની''ને નાણાકીય આધાર માયાશંકર ભટ્ટ દ્વારા આપવામાં આવ્યો અને તેને [[ભોગીલાલ દવે]] અને નાનુભાઈ દેસાઈ દ્વારા ચલાવવામાં આવી. ભટ્ટે પાછળથી [[દાદાસાહેબ ફાળકે]]ની ''હિન્દુસ્તાન સિનેમા ફિલ્મ કંપની''ને પણ નાણાકીય આધાર આપ્યો.<ref name="Ro2013"/> ===શરુઆતના બોલતા ચલચિત્રો (૧૯૩૨-૧૯૪૭)=== ૧૯૩૧માં ભારતની સૌપ્રથમ ધ્વનિમુદ્રણ ધરાવતા ચલચિત્ર [[આલમ આરા]] પહેલાં, ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૧ના રોજ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] ખાતે ''ચાવ ચાવનો મુરબ્બો'' નામનું ટૂકું ચલચિત્ર પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું. તેમાં ''મને માંકડ કરડે'' ગીત હતું અને આ કોઈપણ ભારતીય ચલચિત્રમાં પ્રથમ ધ્વનિમુદ્રણ હતું. આ ચલચિત્રનું નિર્માણ માણેકલાલ પટેલ દ્વારા કરાયું હતું અને ગીતના શબ્દો તેમજ સંવાદ નટવર શ્યામ દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા. ચલચિત્રનું શીર્ષક [[મુરબ્બો]] ગળેથી નીચે ઉતારવા ચાવવો પડે એવો સંદર્ભ આપતો હતો અને શીર્ષકનો મોટાભાગે ચલચિત્ર સાથે કોઈ સંબંધ ન હતો.<ref name="Ro2013"/> પ્રથમ સંપૂર્ણ ગુજરાતી બોલતું ચલચિત્ર ''નરસિંહ મહેતા'' (૧૯૩૨) રજૂ થયા પહેલાં બે ટૂંકી ગુજરાતી ફિલ્મો હિંદી બોલતી ફિલ્મો સાથે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. ''ઇમ્પિરીયલ ફિલ્મ કંપની'' દ્વારા નિર્મિત બે રીલ ધરાવતી ટૂંકી ગુજરાતી બોલતી ફિલ્મ ''કૃષ્ણ-સુદામા''ને હિંદી ચલચિત્ર ''નેક અબળા'' સાથે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. અન્ય ચલચિત્ર ''મુંબઈની શેઠાણી''ને ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ મદનની ''શિરીં ફરહાદ'' સાથે રજૂ કરાઈ. આ ચલચિત્રને કલકત્તાના રંગમંચ દ્વારા નિર્માઇ હતી અને તેના લેખક ચાંપશી ઉદેશી હતા. આ ચલચિત્રમાં મોહન, મિસ શરીફા અને સુરજરામ દ્વારા અભિનય કરાયો હતો અને તેમાં ગુજરાતી ગીત ''ફેશનની ફિસિયારી, જુઓ મુંબઈની શેઠાણી'' હતું.<ref name="Ro2013"/> ઈ.સ. ૧૯૩૨માં સૌ પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ નરસિંહ મહેતા આવી અને તેને ગુજરાતી સિનેમાની સાચી શરુઆત ગણવામાં આવે છે. આના દિગ્દર્શક [[નાનુભાઈ વકીલ]] હતા. આ ફિલ્મમાં મોહનલાલા, મારુતીરાવ, માસ્ટર મનહર અને મિસ મહેતાબ કલાકાર હતા. આ એક સંત ચરિત્ર ફિલ્મ હતી જે સંત [[નરસિંહ મહેતા]]ના જીવન પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મ અનોખી હતી કેમકે તેમાં કોઈ ચમત્કાર આદિ બતાવવામાં આવ્યાં ન હતા.<ref name="Ro2013"/><ref name="dnac2012"/><ref name="DwyerDwyer2006">{{cite book |first=Rachel |last=Dwyer| title=Filming the Gods: Religion and Indian Cinema |url= https://books.google.com/books?id=ZsKR1RKoJKUC&pg=PA50 |date=૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-38070-1 |pages=50, 84–86, 172}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692|title=NEWS: Limping at 75|date=૪ મે ૨૦૦૭|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/|title=‘Dhollywood’ at 75 finds few takers in urban Gujarat|date=૨૨ એપ્રિલ ૨૦૦૭|publisher=Financial Express}}</ref> ત્યારબાદ સાવિત્રી અને સત્યવાનના મહાકાવ્ય પર આધારિત ચલચિત્ર ''સતી સાવિત્રી'' (૧૯૩૨) પ્રદર્શિત થયું અને હોમી માસ્ટર દ્વારા દિગ્દર્શિત હાસ્યપ્રેરક ચલચિત્ર ''ઘર જમાઈ'' (૧૯૩૫). તે ચલચિત્રમાં હીરા, જમના, બેબી નૂરજેહાન, અમ્મુ, અલિમિંયા, જમશેદજી અને ગુલામ રસુલ દ્વારા અભિનય આપવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મ ઘર જમાઈ, સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય સંબંધે પાત્રનો વિરોધ અને તેના કારનામાંઓ પર આધારિત હાસ્ય ફિલ્મ હતી.<ref name="Ro2013"/><ref name=":0">{{cite thesis |last=Trivedi |first=Hiren H. |date=એપ્રિલ ૨૦૦૯ |title=Representation of women in selected Gujarati and English novels and Gujarti and Hindi popular Films |type=PhD |chapter=VI: Study of Representation of Women in Gujarati Films |publisher=સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી |docket= |oclc= |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/837/ |access-date=૩ માર્ચ ૨૦૧૭ |archive-date=2017-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403111322/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/837/ |url-status=dead }}</ref> એક ફિલ્મ "ગુણસુંદરી" નો ખાસ ઉલ્લેખ થાય છે, કેમકે આ ફિલ્મ ૧૯૨૭ થી ૧૯૪૮ વચ્ચે ત્રણ વખત બની હતી. ચંદુલાલ શાહ દ્વારા ૧૯૨૭માં બનેલી તે પ્રથમ ફિલ્મ એટલી પ્રસિદ્ધ થઈ કે તેમણે ૧૯૩૪માં તેને ફરીથી બનાવી. રતિલાલ હેમચંદ પુનાતરે ફરી તેને ૧૯૪૮માં બનાવી. હિંદી ફિલ્મોની પ્રસિદ્ધ ચરિત્ર અભિનેત્રી [[નિરુપા રોય|નિરુપા રોયે]] આ ફિલ્મથી પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. આ ચલચિત્રમાં ગરીબ ભારતીય મહિલા કેન્દ્રમાં છે જેને તેના ઉચ્ચ નૈતિક સંસ્કારોને કારણે તેનો પતિ ધુત્કારે છે. તે સ્ત્રીને ઘરની બહાર કરી દેવામાં આવે છે અને તે માર્ગ પર તેના જ જેવા સામાજિક બહિષ્કૃત વ્યક્તિના સંપર્કમાં આવે છે. અહીં વાર્તા પૂરી થાય છે, જોકે ત્રણે ચલચિત્રોમાં તેને સમકાલીન સંજોગો દર્શાવતા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="Ro2013"/><ref name="RajadhyakshaWillemen2014" /> ૧૯૩૨થી ૧૯૪૬ વચ્ચે ૧૨ ચલચિત્રો રજૂ કરવામાં આવ્યા. ૧૯૩૩, ૧૯૩૭ અને ૧૯૩૮માં કોઈ ગુજરાતી ચલચિત્રો પ્રદર્શિત ન કરાયાં. ૧૯૪૧થી ૧૯૪૬ વચ્ચે [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ]]ને કારણે વિવિધ કાચી સામગ્રીઓનું વિતરણ નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું અને તેથી તે દરમિયાન કોઈ ગુજરાતી ચલચિત્રોનું નિર્માણ ન થયું.<ref name="Ro2013"/> ===સ્વતંત્રતા પછી (૧૯૪૭-૧૯૭૦)=== ૧૯૪૭માં ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણમાં એકદમ ઉછાળો આવ્યો. ફક્ત ૧૯૪૮માં ૨૬ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ૧૯૪૬થી ૧૯૫૨ વચ્ચે ૭૪ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું જેમાં ૨૭ ચલચિત્રો સંત, સતી અથવા ડાકુઓ પર કેન્દ્રિત વિષયો પર આધારિત હતી. આ કથાઓ તેમનાથી પરિચિત એવા ગ્રામ્ય વિસ્તારના દર્શકો માટે હતી. વધુમાં, અનેક ચલચિત્રો લોકોને જ્ઞાત હોય તેવી પૌરાણિક અને લોકકથાઓ પર આધારિત હતા.<ref name="Ro2013"/><ref name="ChattopadhyayaRay">{{cite book|author1=D. P. Chattopadhyaya|author2=Bharati Ray|title=Different Types of History: Project of History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Volume XIV Part 4|url=https://books.google.com/books?id=Idr3fbf2oc0C&pg=PT585|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-8666-6|page=585|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160518085433/https://books.google.com/books?id=Idr3fbf2oc0C&pg=PT585|archive-date=૧૮ મે ૨૦૧૬}}</ref> વિષ્ણુકુમાર એમ વ્યાસ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''રાણકદેવી'' (૧૯૪૬) એ [[રાણકદેવી]]ની દંતકથા પર આધારિત હતું.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA463|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last=Rajadhyaksha|first=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|date=૧૦ જુલાઇ ૨૦૧૪|publisher=Taylor & Francis|year=|isbn=978-1-135-94325-7|location=|pages=1994–|archive-url = https://web.archive.org/web/20160515091131/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA463|archive-date=૧૫ મે ૨૦૧૬|url-status = live}}</ref> આ ચલચિત્ર દ્વારા નિરુપા રોય એ તેમની અભિનેત્રી તરીકેની કારકિર્દીની શરુઆત કરી અને પાછળથી તેઓએ હિંદી સિનેમામાં અનેકવિધ પાત્રો ભજવ્યાં. નિરુપા રોયએ નાનુભાઈ ભટ્ટ દિગ્દર્શિત હિંદી ચલચિત્રની ગુજરાતી આવૃત્તિ એવી ''મીરાંબાઈ'' (૧૯૪૬)માં પણ અભિનય કર્યો.<ref name="DwyerDwyer2006"/><ref name="Kendra2007">{{cite book|author=Smt. Hiralaxmi Navanitbhai Shah Dhanya Gurjari Kendra|title=Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=g4oMAQAAMAAJ|year=૨૦૦૭|publisher=ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ|page=527|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160504130825/https://books.google.com/books?id=g4oMAQAAMAAJ|archive-date=૪ મે ૨૦૧૬}}</ref> આ સિવાય તેમણે પુનાતર દિગ્દર્શિત ''ગુણસુંદરી'' (૧૯૪૮)માં પણ અભિનય કર્યો. ચતુરભુજ દોષી દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''કરિયાવર'' (૧૯૪૮) દ્વારા [[દીના પાઠક]]ને સિનેજગતમાં પ્રવેશ મળ્યો. ચત્રભુજ દોશી દ્વારા [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]]ની નવલકથા ''[[s:વેવિશાળ|વેવિશાળ]]'' પર આધારિત ચલચિત્ર ''વેવિશાળ'' (૧૯૪૯)નું પણ દિગ્દર્શન કરાયું.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014"/> ૧૯૪૧માં ''રણજીત સ્ટુડિયોસ્'' દ્વારા નિર્મિત હિંદી ચલચિત્ર ''શાદી''ને પુનાતરે ''મંગળફેરા'' (૧૯૪૯) નામે ગુજરાતીમાં ફરી બનાવી. આ સિવાય અન્ય લોકપ્રિય ચલચિત્રોમાં રામચંદ્ર ઠાકુર દ્વારા દિગ્દર્શીત ''વડીલોના વાંકે'' (૧૯૪૮), રતિભાઈ પુનાતર દ્વારા દિગદર્શીત ''ગાડાનો બેલ'' (૧૯૫૦); જે પ્રભુલાલ દ્વિવેદીના નાટક પર આધારિત હતી, અને વલ્લ્ભ ચોક્સી દ્વારા દિગ્દર્શીત ''લીલુડી ધરતી'' (૧૯૬૮); જે [[ચુનીલાલ મડિયા]]ની નવલકથા પર આધારિત હતી, તેનો સમાવેશ થાય છે. આધુનિકીકરણના પરિણામે નિર્મિત તકલીફો આ ફિલ્મોમાં જોવા મળે છે. ''ગાડાનો બેલ'' જેવી ફિલ્મોમાં પરિવર્તન અને સત્યનું અસરકારક નિરૂપણ થયલું છે.<ref name="Ro2013"/> ''લીલુડી ધરતી'' એ ગુજરાતી સિનેમાનું પ્રથમ રંગીન ચલચિત્ર હતું.<ref name="dnac2012"/> ૧૯૫૧થી ૧૯૭૦ના સમયગાળામાં ચલચિત્રોના નિર્માણમાં ઘટાડો આવ્યો; આ ગાળામાં ફક્ત ૫૫ ચલચિત્રોનું જ નિર્માણ થયું. [[પન્નાલાલ પટેલ]]ની [[મળેલા જીવ|નવલકથા]] પર આધારિત ''મળેલા જીવ'' (૧૯૫૬)નું દિગ્દર્શન [[મનહર રસકપુર]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું અને તેના લેખક પન્નાલાલ પટેલ પોતે જ હતા. રસકપુર અને નિર્માતા-અભિનેતા ચાંપશીભાઈ નાગદાએ અનેક ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું જેમાં ''જોગીદાસ ખુમાણ'' (૧૯૪૮), ''કહ્યાગરો કંથ'' (૧૯૫૦), ''કન્યાદાન'' (૧૯૫૧), ''મૂળુ માણેક'' (૧૯૫૫), ''મળેલા જીવ'' (૧૯૫૬), ''કાદુ મકરાણી'' (૧૯૬૦), [[મહેંદી રંગ લાગ્યો (૧૯૬૦ ચલચિત્ર)|મહેંદી રંગ લાગ્યો]] (૧૯૬૦), ''જોગીદાસ ખુમાણ'' (૧૯૬૨), [[અખંડ સૌભાગ્યવતી]] (૧૯૬૩) અને ''કલાપી'' (૧૯૬૬) સામેલ છે.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014"/> ''અખંડ સૌભાગ્યવતી'', જેમાં બોલીવૂડની અભિનેત્રી [[આશા પારેખ]]એ અભિનય કર્યો હતો, તે ૧૯૬૩ની સફળ ફિલ્મ હતી. તે ''ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કૉર્પોરેશન'' દ્વારા નાણાકીય રોકાણ મેળવી અને નિર્માણ થનાર પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર હતું. કાંતિલાલ રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર [[કંકુ (ફિલ્મ)|કંકુ]] (૧૯૬૯) એ પન્નાલાલ પટેલ દ્વારા મૂળ ૧૯૩૬માં લખાયેલ નવલિકા પર આધારિત હતી અને તે નવલિકાને લેખકે પાછળથી [[નવલકથા]] સ્વરુપે ૧૯૭૦માં વિસ્તારી હતી. આ ચલચિત્રને ૧૭મા રાષ્ટ્રિય ચલચિત્ર પુરસ્કાર દરમિયાન ગુજરાતીમાં શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. તેની અભિનેત્રી પલ્લવી મહેતાને ''શિકાગો આંતરરાષ્ટ્રિય ફિલ્મ મહોત્સવ'' દરમિયાન પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Ro2013"/> હિંદી સિનેમાના લોકપ્રિય અભિનેતા [[સંજીવ કુમાર]] દ્વારા ઘણી ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં અભિનય આપવામાં આવ્યો હતો જેમાં ''રમત રમાડે રામ'' (૧૯૬૪), ''કલાપી'' (૧૯૬૬) અને ''જીગર અને અમી'' સામેલ છે. ''જીગર અને અમી'' તે જ નામ ધરાવતી ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહની નવલકથા પરથી બનાવવામાં આવી હતી. આ સિવાય ''વિધાતા'' (૧૯૫૬), ''ચુંદડી ચોખા'' (૧૯૬૧), ''ઘર દીવડી'' (૧૯૬૧), ''નંદનવન'' (૧૯૬૧), ''ઘરની શોભા'' (૧૯૬૩), ''પાનેતર'' (૧૯૬૫), ''મારે જાવું પેલે પાર'' (૧૯૬૮), ''બહુરુપી'' (૧૯૬૯) અને ''સંસારલીલા'' (૧૯૬૯) એ [[ગુજરાતી સાહિત્ય]]ના સર્જનો પર આધારિત ચલચિત્રો છે.<ref name="Ro2013"/> ===વિકાસ અને પડતી (૧૯૭૦-૨૦૦૦)=== [[File:Mallika Sarabhai in play AKABR directed by Arvind Gaur.jpg|thumb|ગુજરાતી અભિનેત્રી, [[મલ્લિકા સારાભાઈ]]]] [[File:Upendra Trivedi.JPG|thumb|સૌથી સફળ ગુજરાતી નિર્માતા અને અભિનેતા [[ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી]]]] [[File:Ketan Mehta (cropped).jpg|thumb| બે રાષ્ટ્રિય પુરસ્કાર મેળવનાર ગુજરાતી ચલચિત્ર ''ભવની ભવાઈ''ના દિગ્દર્શક [[કેતન મહેતા]]]] ૧ મે ૧૯૬૦ના રોજ મહાગુજરાત આંદોલન બાદ અખંડ બોમ્બે રાજ્યનું વિભાજન [[ગુજરાત]] અને [[મહારાષ્ટ્ર]] નામનાં બે રાજ્યોમાં થયું. આ ઘટનાના ગુજરાતી સિનેજગત પર ઘેરા પ્રત્યાઘાત પડ્યા કેમ કે ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણનું મુખ્ય કેન્દ્ર મુંબઈ મહારાષ્ટ્રના હિસ્સામાં આવ્યું. ગુજરાતમાં તે સમયે કોઈ ચલચિત્ર નિર્માણ કરતું મોટું સ્ટુડિયો નહોતું અને તેને કારણે ગુજરાતી ચલચિત્રોની ગુણવત્તા અને તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો.<ref name="Ro2013"/> ૧૯૭૦ના દાયકામાં ગુજરાત સરકારે ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણ ઉપર નાણાકીય સહાય અને કરવેરામાં છૂટછાટ આપી અને તેને કારણે ચલચિત્રોના નિર્માણમાં ઉછાળો આવ્યો. ૧૯૭૨માં [[વડોદરા]] ખાતે સ્ટુડિયોની સ્થાપના કરવામાં આવી. ૧૯૮૧-૧૯૮૨ના સમયગાળામાં ૩૯ ચલચિત્રોનું નિર્માણ થયું અને નાણાકીય સહાય દ્વારા નિર્માતાઓને સહાય કરવાની રાજ્ય સરકારની નીતિ પર તેને આ ગાળામાં રુ. આઠ કરોડનો ખર્ચ થયો. જે નિર્માતાઓ ચલચિત્રો પૂર્ણ રીતે નિર્મિત કરે તેમના માટે મનોરંજન વેરામાં રુ ૩,૦૦,૦૦૦ની છૂટ જાહેર કરવામાં આવી. આ નીતિઓને કારણે સિનેજગતમાં આર્થિક લાભ મેળવવા માટે એવા લોકોએ ભાગ લેવાનું શરુ કર્યું જેમને તકનિકી જાણકારીનો અને કલાકારીની કળાનું કોઈ જ્ઞાન નહોતું અને તેને કારણે ગુજરાતી ચલચિત્રોની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થયો. ૧૯૭૩ બાદ દેવી-દેવતાઓ અને ડાકુઓને કેન્દ્રમાં રાખતા ચલચિત્રો મોટી સંખ્યામાં નિર્માણ પામ્યા. ૧૯૮૦માં નાણાકીય સહાયમાં ૭૦% જેટલો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો અને અન્ય ૩૦% સહાય ચલચિત્ર નિર્માતાઓને અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા સહાય તરીકે આપવામાં આવી.<ref name="Ro2013"/><ref>{{Cite news|url=http://eprints.cscsarchive.org:8080/jspui/handle/2015/8212|title=50 Years of banality|last=Bhatt|first=Tushar|date=૧૯૮૨|work=Business Standard|access-date=૩ માર્ચ ૨૦૧૭|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403111625/http://eprints.cscsarchive.org:8080/jspui/handle/2015/8212|archive-date=૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭|url-status = dead}}</ref> ગોવિંદ સરૈયા દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''ગુણસુંદરીનો ઘરસંસાર'' (૧૯૭૨)ને ૨૦મા રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કાર દરમિયાન શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો રાષ્ટ્રિય પુરસ્કાર એનાયત થયો.<ref name="20thaward">{{cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx|title=20th National Film Awards|publisher=[[International Film Festival of India]]|access-date=૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20131105220349/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm20thNFAAward.aspx|archive-date=૫ નવેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ફિરોઝ સરકાર દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''જનમટીપ'' (૧૯૭૩)ને [[ઇશ્વર પેટલીકર]] રચિત તે જ નામની નવલકથા પરથી બનાવાયું હતું. કાન્તિ મડિયાએ વિનોદિની નીલકંઠની નવલિકા ''દરિયાવ દિલ'' પર આધારિત ચલચિત્ર ''કાશી નો દિકરો'' (૧૯૭૯) બનાવ્યું. ૧૯૬૯થી ૧૯૮૪ના ગાળામાં બાબુભાઈ મિસ્ત્રીએ આશરે ૧૨ ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું. દિનેશ રાવલ એ ૨૬ સફળ ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં ''[[મેના ગુર્જરી (ગુજરાતી ચલચિત્ર)|મેના ગુર્જરી]]'' (૧૯૭૫), ''અમર દેવીદાસ'' (૧૯૮૧) અને ''સંત રોહિદાસ'' (૧૯૮૨) સામેલ છે. અભિનેતા-દિગ્દર્શક કૃષ્ણ કાંત જેઓ કેકેના હુલામણા નામે જાણીતા હતા, તેમણે આશરે ડઝનેક ગુજરાતી ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં ''કુળવધુ'' (૧૯૭૭), ''ઘરસંસાર'' (૧૯૭૮), ''વિસામો'' (૧૯૭૮) અને ''જોગ સંજોગ'' (૧૯૮૦) સામેલ છે. આ ચલચિત્રો લોકપ્રિયતા મેળવવા સાથે સાથે વિવેચાત્મક દૃષ્ટિએ પણ શ્રેષ્ઠ ગણાયાં. કેકે ગુજરાતી સિવાય હિંદી સિનેજગત અને બંગાળી ભાષાના સિનેમામાં પણ લાંબી અને સફળ કારકિર્દી ધરાવતા હતા. મેહુલ કુમારે ઘણી સફળ ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં ''જનમ જનમના સાથી'' (૧૯૭૭), ''માં વિના સુનો સંસાર'' (૧૯૮૨), ''ઢોલામારુ'' (૧૯૮૩) અને ''મેરુ માલણ'' (૧૯૮૫) સામેલ છે. ૧૯૭૧માં પ્રદર્શિત અને રવિન્દ્ર દવે દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''જેસલ તોરલ'' ગુજરાતી સિનેમાની સૌથી સફળ ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે. ૧૯૭૫માં બનેલી ચંદ્રકાંત સાંગાણી દ્વારા દિગ્દર્શિત, [[તાના અને રીરી]]ની ગુજરાતી લોકકથા પર આધારિત ફિલ્મ 'તાનારીરી' એ [[અકબર]]ના જીવનનું અન્ય પાસું પ્રગટ કરે છે જે સામાન્ય રીતે એક સૌમ્ય રાજા સ્વરૂપે દર્શાવેલું હોય છે. તેમણે [[હરજી લવજી દામાણી]] રચિત નવલકથા ''વણઝારી વાવ'' પર આધારિત ચલચિત્ર ''કરિયાવર'' (૧૯૭૭)નું પણ દિગ્દર્શન કર્યું હતું. ગિરિશ મનુકાંત દિગ્દર્શિત ''સોનબાઇની ચૂંદડી'' (૧૯૭૬) એ ગુજરાતી સિનેમાની સૌપ્રથમ સિનેમાસ્કોપ તકનિક ધરાવતી ફિલ્મ હતી. [[ઝવેરચંદ મેઘાણી]]ની નવલકથા ''માણસાઇના દીવા'' પર આધારિત તે જ નામના ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન ગોવિંદ સરૈયા દ્વારા ૧૯૮૪માં કરવામાં આવ્યું હતું. સુભાષ શાહે ઘણા લોકપ્રિય ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં ''લોહી ભીની ચુંદડી'' (૧૯૮૬), ''પ્રેમ બંધન'' (૧૯૯૧), ''ઊંચી મેડીના ઊંચા મોલ'' (૧૯૯૬), ''પ્રભાવની પ્રીત'' (૧૯૯૭) અને ''મહીસાગરનાં મોતી'' (૧૯૯૮) સામેલ છે.<ref name="Ro2013"/> ૧૯૭૩થી ૧૯૮૭ના સમયગાળા દરમિયાન અરુણ ભટ્ટ દ્વારા હિદી સિનેમાના નિર્માણની ગુણવત્તા સાથે સરખાવી શકાય તેવા ઘણા ગુજરાતી ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું. તેમણે શહેરી પશ્ચાદભૂ સાથેના ચલચિત્રોનું પણ નિર્માણ કર્યું જેમાં ''મોટા ઘરની વહુ'', ''લોહીની સગાઈ'' (૧૯૮૦) જે ઈશ્વર પેટલીકરની નવલ પર આધારિત છે, ''પારકી થાપણ'', ''શેતળ તારા ઊંડા પાણી'' (૧૯૮૬) સામેલ છે જે લોકપ્રિય હોવા સાથે વિવેચનાત્મક દૃષ્ટિએ પણ સફળ મનાય છે. ૧૯૮૦ના દાયકાની શરુઆતે તેમના દ્વારા નિર્મિત ચલચિત્ર ''પૂજાનાં ફૂલ''ને ગુજરાત સરકાર દ્વાર શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો અને તેને [[દૂરદર્શન]] પર પુરસ્કૃત પ્રાદેશિક ચલચિત્ર માટેના સમયખંડમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.<ref name="Ro2013"/> ૧૯૮૦માં રાષ્ટ્રિય ચલચિત્ર વિકાસ નિગમ, સંચાર ફિલ્મ સોસાયટી અને [[અમદાવાદ]] જિલ્લા બેંક દ્વારા નિર્મિત અને કેતન મહેતા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ [[ભવની ભવાઈ]] ઉત્કૃષ્ટ અભિનય, છાયાચિત્રણ માટે વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મને સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને સર્વશ્રેષ્ઠ કલા નિર્દેશન માટે મીરા લાખીયાને પુરસ્કાર મળ્યો. આ સિવાય તેને [[ફ્રાન્સ]]ના નેન્ટ્સ ફેસ્ટીવલમાં ઈનામ મળ્યું હતું. તે લોકમંચ પર પ્રદર્શિત [[ભવાઈ]] નહોતી પણ ચલચિત્રમાં તેના ઘણા સંસ્કારોને વણી લેવામાં આવ્યા હતા.<ref name="DwyerDwyer2006"/> પરવેઝ મેરવાનજી દ્વારા દિગ્દર્શિત પારસી ગુજરાતી ચલચિત્ર ''પર્સિ'' (૧૯૮૯)ને ૩૭મા રાષ્ટ્રિય ચલચિત્ર પુરસ્કાર દરમિયાન શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો.<ref name="37thaward">{{cite web|url=http://dff.nic.in/2011/37nfa.pdf|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|title=37th National Film Awards|access-date=૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨|format=PDF|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20131002235001/http://dff.nic.in/2011/37nfa.pdf|archive-date=૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩}}</ref> ૧૯૯૨ની સંજીવ શાહ દિગ્દર્શીત ફિલ્મ [[હું હુંશી હુંશીલાલ]] એક અનુ-આધુનિક ફિલ્મ હતી. તે તત્કાલીન રાજકીય વાતાવરણથી પ્રેરિત દૃષ્ટાંતકથા સ્વરુપનું ચલચિત્ર હતું. ૧૯૯૮માં ગોવિંદભાઈ પટેલ દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''દેશ રે જોયા દાદા પરદેશ જોયા'' ખૂબ સફળ રહી અને તેણે ગુજરાતી સિનેમામાં સૌથી વધુ આશરે {{INR}} ૨૨ કરોડનો વકરો કર્યો. તેને આશરે ૧.૫ કરોડ દર્શકોએ જોઈ.<ref name=":2" /><ref name="dnac2012"/><ref name="DeshGujarat2015">{{cite web | author=DeshGujarat | title=Gujarati film maker Govindbhai Patel passes away | website=DeshGujarat | date=૧૫ એપ્રિલ ૨૦૧૫ | url=http://DeshGujarat.Com/2015/04/15/gujarati-film-maker-govindbhai-patel-passes-away/ | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150714035819/http://deshgujarat.com/2015/04/15/gujarati-film-maker-govindbhai-patel-passes-away/ | archive-date=૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref><ref name="India Today1998">{{cite web | title=Gujarati tearjerker Des Re Joya Dada becomes a big grosser : FILMS | website=India Today | date=૨૨ જૂન ૧૯૯૮ | url=http://indiatoday.intoday.in/story/gujarati-tearjerker-des-re-joya-dada-becomes-a-big-grosser/1/262967.html | access-date=૧૭ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150721220535/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarati-tearjerker-des-re-joya-dada-becomes-a-big-grosser/1/262967.html | archive-date=૨૧ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> [[વિપુલ અમૃતલાલ શાહ]] એ ૧૯૯૯માં ''દરિયા છોરુ''નું દિગ્દર્શન કર્યું.<ref name="Ro2013"/> ૧૯૯૦ના દાયકાની અન્ય સફળ ચલચિત્રોમાં ''માનવીની ભવાઇ'' (૧૯૯૩), ''ઊંચી મેડીના ઊંચા મોલ'' (૧૯૯૭) અને ''પાન લીલું ને રંગ રાતો'' (૧૯૯૯) સામેલ છે.<ref name=":0" /> [[ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી]]ને સૌથી સફળ ગુજરાતી અભિનેતા અને નિર્માતા માનવામાં આવે છે.<ref name="dnac2012"/><ref name="GokulsingDissanayake2013">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QwGgF-rDucEC&pg=PT163|title=Routledge Handbook of Indian Cinemas|first=K. Moti|first2=Wimal|date=૧૭ એપ્રિલ ૨૦૧૩|publisher=Routledge|year=|isbn=978-1-136-77291-7|location=|page=163|pages=|quote= Among the actors Upendra Trivedi (1960—) had the longest and most successful career as a major Gujarati star and producer, and is also known for his stage productions.|via=|last1=Gokulsing|last2=Dissanayake|url-access=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502161008/https://books.google.com/books?id=QwGgF-rDucEC&pg=PT163|archive-date=૨ મે ૨૦૧૬}}</ref> [[મનુભાઈ પંચોળી]] સર્જિત મહાનવલ ''ઝેર તો પીધા છે જાણી જાણી'' પર તે જ નામના ચલચિત્રનું નિર્માણ ૧૯૭૨માં કર્યું. તેમણે પન્નાલાલ પટેલની નવલકથા [[માનવીની ભવાઇ]] પર તે જ નામના ચલચિત્રમાં સફળ નિર્માણ, દિગ્દર્શન અને અભિનય કર્યો.<ref name="DG2015">{{cite news | author=DeshGujarat | title=Gujarati actor Upendra Trivedi passes away | publisher=DeshGujarat | date=૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ | url=http://deshgujarat.com/2015/01/04/gujarati-actor-upendra-trivedi-passes-away/ | access-date=૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150104153308/http://deshgujarat.com/2015/01/04/gujarati-actor-upendra-trivedi-passes-away/ | archive-date=૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫}}</ref> આ ચલચિત્રને બહોળી લોકપ્રિયતા મળી અને તેને ૪૧મા રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો.<ref name="41staward">{{cite web|url=http://dff.nic.in/2011/41st_nff_1994.pdf|title=41st National Film Awards|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|access-date=૩ માર્ચ ૨૦૧૨|format=PDF|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193800/http://dff.nic.in/2011/41st_nff_1994.pdf|archive-date=૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩}}</ref> [[અરવિંદ ત્રિવેદી]], [[મહેશ કનોડિયા]], [[નરેશ કનોડિયા]],<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-gujarat-elections-2017-bjp-s-star-punch-in-dalit-constituency-in-sabarkantha-2566654|title=Gujarat elections 2017: BJP’s star punch in Dalit constituency in Sabarkantha|last=Mishra|first=Anand|date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|work=DNA|access-date=૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|archive-url=|archive-date=|language=en-US}}</ref> રાજેન્દ્ર કુમાર, [[અસરાની]], [[કિરણ કુમાર]] અને [[હિતેન કુમાર]] દ્વારા સિનેજગતમાં લાંબી અને સફળ કારકિર્દી અપાઈ.<ref name="dnac2012"/> [[રમેશ મહેતા]] અને પી. ખરસાણીને તેમના હાસ્યસભર પાત્રાભિનય માટે જાણવામાં આવે છે. લોકપ્રિય ગુજરાતી અભિનેત્રીઓમાં મલ્લિકા સારાભાઈ, રીતા ભાદુરી, [[અરુણા ઈરાની|અરુણા ઇરાની]], જયશ્રી, બિંદુ, આશા પારેખ અને [[સ્નેહલતા]] સામેલ છે.<ref name="Ro2013"/> ગુજરાતી સિનેમાના મુખ્ય સંગીતકારોમાં અવિનાશ વ્યાસનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે ૧૬૮ ગુજરાતી ચલચિત્રો અને ૬૧ હિંદી ચલચિત્રો માટે સંગીતનું સર્જન કર્યું.<ref name="dnac2012"/> તેમના પુત્ર ગૌરાંગ વ્યાસ પણ સંગીતકાર છે અને તેમણે ''ભવની ભવાઈ'' ચલચિત્ર માટે સંગીત આપ્યું છે. મહેશ-નરેશની જોડીએ અનેક ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં સંગીત આપ્યું જેમાં ''તાનારીરી'' પણ સામેલ છે.<ref name="Ro2013"/> અન્ય નોંધપાત્ર સંગીતકાર અજીત મરચન્ટ હતા.<ref name="DG2011">{{cite web | author=DeshGujarat | title=Veteran Gujarati Music Composer Ajit Merchant passes away | website=DeshGujarat | date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૧ | url=http://DeshGujarat.Com/2011/03/18/veteran-gujarati-music-director-ajit-merchant-passes-away/ | access-date=૧૯ જૂન ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150620022003/http://deshgujarat.com/2011/03/18/veteran-gujarati-music-director-ajit-merchant-passes-away/ | archive-date=૨૦ જૂન ૨૦૧૫}}</ref> ૧૯૮૧ સુધીમાં આશરે ૩૬૮ ગુજરાતી ચલચિત્રો અને ૩,૫૬૨ ટૂંકા ગુજરાતી ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Mahapatra1989">{{cite book|author=B. P. Mahapatra|title=Constitutional languages|url=https://books.google.com/books?id=yU8nq-C6wnoC&pg=PA126|date=૧ જાન્યુઆરી ૧૯૮૯|publisher=Presses Université Laval|isbn=978-2-7637-7186-1|page=126|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160513151751/https://books.google.com/books?id=yU8nq-C6wnoC&pg=PA126|archive-date=૧૩ મે ૨૦૧૬}}</ref> ૧૯૯૮માં ગુજરાતી ચલચિત્રોના પ્રચાર પ્રસાર માટે ઉભી કરાયેલ સંસ્થા ગુજરાત ચલચિત્ર વિકાસ નિગમને બંધ કરી દેવાયું.<ref name="Roy 2005" /> બદલતા સમય અને તકનિકો સાથે જરુરી ફેરફારના અભાવ, વસ્તી વિષયક ફેરફારો અને નાણાકીય રોકાણ પાછું મેળવી અને નફા તરફના ઝુકાવને કારણે ચલચિત્રોની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થયો. નબળી ગુણવત્તા ધરાવતા ઓછા ખર્ચ સાથે ગ્રામ્ય વિસ્તારના દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખી અને ચલચિત્રોનું નિર્માણ થવા લાગ્યું, જ્યારે હિંદી ભાષાની સમજણ ધરાવતા શહેરી દર્શકો વધુ સારી ગુણવત્તા ધરાવતા ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો અને બોલીવુડ ચલચિત્રો તરફ વળી ગયા.<ref name="dnac2012"/> ===પુનરુત્થાન (૨૦૦૧- હાલ સુધી)=== ૨૦૦૦ના દાયકાના શરુઆતના વર્ષોમાં પ્રતિવર્ષ ૨૦ કરતાં ઓછા ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Ro2013"/> ૨૦૦૫માં ગુજરાત સરકારે તમામ દર્શકો માટેના (''યુ'' પ્રમાણપત્ર ધારક) ગુજરાતી ચલચિત્રોને મનોરંજન કરમાં ૧૦૦% રાહત, વયસ્ક પ્રમાણપત્ર ધારક ચલચિત્રો માટે ૨૦% રાહત<ref name=":1">{{Cite news|url=http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/gst-deals-blow-to-gujarati-films/articleshow/59495646.cms|title=GST deals blow to Gujarati films|last=Sonaiya|first=Janvi|date=૮ જુલાઇ ૨૦૧૭|work=Ahmedabad Mirror|access-date=૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|archive-url=|archive-date=}}</ref> અને દરેક ચલચિત્રને {{INR}} પાંચ લાખની આર્થિક સહાયની જાહેરાત કરવામાં આવી.<ref name="Roy 2005" /><ref name="dna 2010">{{cite web | title=Gujarati films are now making money | website=dna | date=૮ નવેમ્બર ૨૦૧૦ | url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-gujarati-films-are-now-making-money-1463660 | access-date=૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref><ref name="mid-day 2014">{{cite web | title=How a Bollywood film becomes eligible for tax concession | website=mid-day | date=૫ ઓક્ટોબર ૨૦૧૪ | url=http://www.mid-day.com/articles/how-a-bollywood-film-becomes-eligible-for-tax-concession/15657157 | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref><ref>{{Cite news|title= As studios pack up, govt offers sops, tax exemption for Gujarati films |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=127343 |publisher=Indian Express |date= ૨ મે ૨૦૦૫}}</ref><ref>{{Cite news |title=As studios pack up, govt offers sops, tax exemption for Gujarati films |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=127343 |publisher=[[Indian Express]] |date=૨ મે ૨૦૦૫ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20111123044402/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=127343 |archive-date=૨૩ નવેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> ૨૦૦૫ બાદ કરમાં રાહત અને [[ઉત્તર ગુજરાત]]ના અને ખાસ કરીને [[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા જિલ્લા]]ના ગ્રામ્ય દર્શકોમાં ગુજરાતી ચલચિત્રોની લોકપ્રિયમાં વધારો થવાના કારણે ચલચિત્રોના નિર્માણમાં વધારો થયો. માંગમાં વધારો થવાના મુખ્ય કારણોમાં શ્રમિક વર્ગમાં સ્થાનિક સંગીત અને બોલીની શૈલી ધરાવતા ચલચિત્રોની લોકપ્રિયતા હતી અને આ ચલચિત્રો મોટા ભાગે એક જ પડદો ધરાવતા સિનેમા ઘરોમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવતા હતા. ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦ના વર્ષમાં પ્રત્યેક વર્ષે ૬૦ કરતા વધુ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ૨૦૧૨માં ગુજરાતી સિનેમા જગત દ્વારા વિક્રમી ૭૨ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.<ref name="dnac2012"/> અભિનેતા હિતેન કુમાર તારાંકિત અને જશવંત ગંગાણી દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''મૈયરમાં મનડું નથી લાગતું'' (૨૦૦૧) ખૂબ લોકપ્રિય રહી. તે ચલચિત્રનો ઉત્તરાર્ધ ૨૦૦૮માં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="Indian Expressv">{{cite web | title=Surat filmmaker bags Dada Saheb Phalke Academy Award | website=Indian Express | url=http://archive.indianexpress.com/news/surat-filmmaker-bags-dada-saheb-phalke-academy-award/784103/ | access-date=૧૬ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20140529170736/http://archive.indianexpress.com/news/surat-filmmaker-bags-dada-saheb-phalke-academy-award/784103 | archive-date=૨૯ મે ૨૦૧૪}}</ref> ''ગામમાં પિયરિયું ને ગામમાં સાસરિયું'' (૨૦૦૫) અને ''મુઠી ઉંચેરો માણસ'' (૨૦૦૬) ચલચિત્રો પણ લોકપ્રિય રહ્યાં.<ref name=":0" /> ગોવિંદભાઈ પટેલ દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''ઢોલી તારો ઢોલ વાગે'' (૨૦૦૮)નું નિર્માણ ''રિલાયન્સ એન્ટરટેઇનમેન્ટ'' દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="dnab2008">{{cite web | title=Now Big Pictures forays into Gujarati films | website=dna | date=૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮ | url=http://www.dnaindia.com/money/report-now-big-pictures-forays-into-gujarati-films-1194409 | access-date=૧૭ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150727162757/http://www.dnaindia.com/money/report-now-big-pictures-forays-into-gujarati-films-1194409 | archive-date=૨૭ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> [[વિક્રમ ઠાકોર]] દ્વારા ઘણા ચલચિત્રોમાં અભિનય આપવામાં આવ્યો જેમાં [[એકવાર પિયુને મળવા આવજે]] (૨૦૦૬) સામેલ છે. તેના ગ્રામ્ય દર્શકો માટે બનેલાં છ ચલચિત્રોએ કુલ {{INR}}૩ કરોડનો વકરો કર્યો. વિવિધ માધ્યમો અનુસાર વિક્રમ ઠાકોરને ગુજરાતી સિનેમાના ટોચના અભિનેતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Thou2011"/><ref name="dnac2012"/> હિતેન કુમાર, ચંદન રાઠોડ,<ref name="Ro2013"/> [[હિતુ કનોડિયા]], મમતા સોની, [[રોમા માણેક]] અને મોના થીબા ગ્રામ્ય દર્શકોમાં લોકપ્રિયતા ધરાવતા કલાકારો છે.<ref name="Malini 2014">{{cite web | last=Malini | first=Navya | title=What makes the Vikram Thakor and Mamta Soni a happening onscreen pair? | website=The Times of India | date=૧ જુલાઇ ૨૦૧૪ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/Vikram-Thakor-and-Mamta-Soni-make-a-hit-pair-of-Dhollywood/articleshow/37576877.cms | access-date=૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20170917121743/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/Vikram-Thakor-and-Mamta-Soni-make-a-hit-pair-of-Dhollywood/articleshow/37576877.cms | archive-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref name="Malinio2014">{{cite web | last=Malini | first=Navya | title=Jeet Upendra lands six films after Suhaag | website=The Times of India | date=૮ જૂન ૨૦૧૪ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/Jeet-Upendra-is-doing-Aatank-Dharmatma-and-four-other-Gujarati-films/articleshow/36251290.cms | access-date=૧૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20170917130556/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/Jeet-Upendra-is-doing-Aatank-Dharmatma-and-four-other-Gujarati-films/articleshow/36251290.cms | archive-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref>{{cite web | title=Picture perfect behind the scene moments of Gollywood | website=The Times of India | date=૫ જૂન ૨૦૧૪ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/picture-perfect-behind-the-scene-moments-of-gollywood/photostory/36109875.cms | access-date=૧૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20170917125023/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/picture-perfect-behind-the-scene-moments-of-gollywood/photostory/36109875.cms | archive-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref> ૨૦૦૮માં પ્રદર્શિત અને આશિષ કક્કડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ''બેટર હાફ'' (૨૦૦૮) વ્યાવસાયિક દૃષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી પરંતુ તેણે વિવેચકો અને શહેરી દર્શકોનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું. ૧૬મિમિમાં છાયાંકન પામનાર અને મલ્ટિપ્લેક્ષમાં પ્રદર્શિત થનાર આ પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર હતું.<ref name="Ro2013"/> ૨૦૦૯માં "લીટલ ઝીઝો", નામની હિંદી, ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષામાં બનેલી ફિલ્મ, જેનું પટકથા લેખન અને દિગ્દર્શન સૂની તારાપોરવાલાએ કર્યું હતું, તેને ૫૬ રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કાર દરમિયાન પરિવાર કલ્યાણ માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર ’રજત કમળ’ મળ્યો હતો. [[દેવાંગ પટેલ]]ને તારાંકિત કરતાં ચલચિત્રો ''મુરતિયો નં ૧'' (૨૦૦૫) અને ''વનેચંદનો વરઘોડો'' ખર્ચાળ ચલચિત્રો હતા પરંતુ તેમની આવક ઓછી રહી.<ref name="Thou2011"/> બોલતા ચલચિત્રોની શરુઆત પછી ૧,૦૦૦ ચલચિત્રો નિર્માણ કરવાનું સીમાચિહ્ન ગુજરાતી સિનેમાએ ઓગષ્ટ ૨૦૧૧માં મેળવ્યું.<ref name="Vashi 2011">{{cite web | last=Vashi | first=Ashish | title=Bad economics has stunted Gujarati cinema: Study | website=The Times of India | date=૨૨ ઓગસ્ટ ૨૦૧૧ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Bad-economics-has-stunted-Gujarati-cinema-Study/articleshow/9689514.cms | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160921122516/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Bad-economics-has-stunted-Gujarati-cinema-Study/articleshow/9689514.cms | archive-date=૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> ''વીર હમીરજી'' (૨૦૧૨) એક ઐતિહાસિક ચલચિત્ર હતું અને તેને ઑસ્કાર પુરસ્કારની ભારતીય ફિલ્મની યાદીમાં સમાવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="The Times of Indian2012">{{cite web | title=Gujarati film shortlisted for Oscar nomination | website=The Times of India | date=૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-film-shortlisted-for-Oscar-nomination/articleshow/16498971.cms | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160921161924/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-film-shortlisted-for-Oscar-nomination/articleshow/16498971.cms | archive-date=૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> જ્ઞાન કોરિયા દ્વારા દિગ્દર્શિત ''ધ ગુડ રોડ'' (૨૦૧૩)ને ૬૦મા રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કાર દરમિયાન શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો પુરસ્કાર મળ્યો અને પાછળથી તે ઑસ્કાર પુરસ્કાર સમારોહ ખાતે વિદેશી ભાષાના ચલચિત્રોની શ્રેણીમાં [[ભારત]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ બની.<ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/gujarati-film-the-good-road-is-indias-entry-for-oscar-102581.html|title=Gujarati Film 'The Good Road' is India's Entry for Oscar &#124; Entertainment|author=IndiaTimes|date=|publisher=www.indiatimes.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20130922004924/http://www.indiatimes.com/entertainment/gujarati-film-the-good-road-is-indias-entry-for-oscar-102581.html|archive-date=૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩|url-status = live|access-date=૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref><ref name="60thaward">{{cite press_release|title=60th National Film Awards Announced|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૩|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20140611113348/http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|archive-date=૧૧ જૂન ૨૦૧૪|format=PDF}}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૧૩માં યોજાયેલ ભારતીય ફિલ્મ મહોત્સવ દરમિયાન તેને નિર્ણાયકો તરફથી અપાતો શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો.<ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-11/cinema/42940036_1_indian-film-festival-festival-director-ritu-sarin|title='The Good Road' wins Houston (IFFH) Award!|work=October 11, 2013|publisher=Times of India|access-date=૨૩ નવેમ્બર ૨૦૧૩|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016071109/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-11/cinema/42940036_1_indian-film-festival-festival-director-ritu-sarin|url-status=dead}}</ref><ref name="Pathak 2013">{{cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/3jWCRU1meqvviSVV9dq0SI/The-Good-Road-Footloose-in-Kutch.html|title=The Good Road: Footloose in Kutch|last=Pathak|first=Maulik|date=૨૦ જુલાઇ ૨૦૧૩|website=Live Mint|archive-url = https://web.archive.org/web/20150725185318/http://www.livemint.com/Leisure/3jWCRU1meqvviSVV9dq0SI/The-Good-Road-Footloose-in-Kutch.html|archive-date=૨૫ જુલાઇ ૨૦૧૫|url-status = live|access-date=૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> [[અભિષેક જૈન]] દિગ્દર્શિત ચલચિત્રો ''[[કેવી રીતે જઈશ? (ફિલ્મ)|કેવી રીતે જઈશ?]]'' (૨૦૧૨) અને ''[[બે યાર]]'' (૨૦૧૪) વ્યાવાસિયક અને વિવેચનાત્મક દૃષ્ટિએ સફળ રહ્યા અને તેણે શહેરી દર્શકોને ગુજરાતી સિનેમા તરફ ખેંચ્યા.<ref name="DNA2013">{{cite web | title="Kevi Rite Jaish" showed the way! | website=DNA | date=૧૨ માર્ચ ૨૦૧૩ | url=http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=21846&boxid=27736&ed_date=2013-03-12&ed_code=1310009&ed_page=1 | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150714051758/http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=21846&boxid=27736&ed_date=2013-03-12&ed_code=1310009&ed_page=1 | archive-date=૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> ''કેવી રીતે જઈશ'' અને ''બે યાર''; આ બંને ચલચિત્રો સિનેમાગૃહોમાં અનુક્રમે સોળ અને પચાસ અઠવાડિયાં સુધી પ્રદર્શિત થયા અને તે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા.<ref name="Box Office">{{cite web | title=Return Of The Native | website=Box Office India : India’s premier film trade magazine | date=૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ | url=http://www.boxofficeindia.co.in/return-of-the-native-2/ | access-date=૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150716011134/http://www.boxofficeindia.co.in/return-of-the-native-2/ | archive-date=૧૬ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref><ref name="50 weeks">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/gujarati-film-bey-yaar-completes-50-weeks-in-theatres/|title=Gujarati film ‘Bey Yaar’ completes 50 weeks in theatres|work=IANS|publisher=[[The Indian Express]]|date=૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305211401/http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/gujarati-film-bey-yaar-completes-50-weeks-in-theatres/|archive-date=૫ માર્ચ ૨૦૧૬}}</ref><ref name="Patel 2014">{{cite web | last=Patel | first=Ano | title=Cast and crew of Bey Yaar celebrate the perfect century | website=The Times of India | date=૧૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/ahmedabad/Bey-Yaar-Gujarati-film-Bey-Yaar-celebrates-100-days-in-the-theatre/articleshow/45519929.cms | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222120145/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/ahmedabad/Bey-Yaar-Gujarati-film-Bey-Yaar-celebrates-100-days-in-the-theatre/articleshow/45519929.cms | archive-date=૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref> આ ચલચિત્રોની સફળતાએ ગુજરાતી સિનેમા તરફ નવા અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને નિર્માતાઓને દોર્યા અને તેને કારણે ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણમાં ઉછાળો આવ્યો.<ref name="Vashi 2011"/><ref name="Dkrj">{{cite web | author=DeshGujarat | title=Is good time for Gujarati films back?The next big is ‘Kevi Rite Jaish’ | website=DeshGujarat | date=૨૯ મે ૨૦૧૨ | url=http://DeshGujarat.Com/2012/05/29/is-good-time-for-gujarati-films-back-the-next-big-thing-is-kevi-rite-jaish/ | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160205015557/http://deshgujarat.com/2012/05/29/is-good-time-for-gujarati-films-back-the-next-big-thing-is-kevi-rite-jaish/ | archive-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref><ref name="NDTV2016">{{cite web | title=After Recent Hits At The Box Office, 'Gollywood' Rises in Gujarat | website=NDTV.com | date=૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ | url=http://www.ndtv.com/ahmedabad-news/after-recent-hits-at-the-box-office-gollywood-rises-in-gujarat-1265062 | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160205000529/http://www.ndtv.com/ahmedabad-news/after-recent-hits-at-the-box-office-gollywood-rises-in-gujarat-1265062 | archive-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> ડિજિટલ તકનિક અને સોશ્યલ માધ્યમોને કારણે સિનેજગતને તેની પહોંચ વધારવામાં લાભ મળ્યો.<ref name="digmed2015">{{cite web | title=Gujarati movies thrive on digital push | website=The Times of India | date=૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-movies-thrive-on-digital-push/articleshow/50131372.cms | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20151214090532/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-movies-thrive-on-digital-push/articleshow/50131372.cms | archive-date=૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫}}</ref> [[સિદ્ધાર્થ રાંદેરીયા]] તારાંકિત ''ગુજ્જુભાઈ ધ ગ્રેટ'' અને ''[[છેલ્લો દિવસ]]'' ચલચિત્રોને ૨૦૧૫ના સફળ ચલચિત્રો તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/gujarati-films-cheaper-is-not-better/articleshow/63152530.cms|title=Gujarati films: Cheaper is not better|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=૧૩ માર્ચ ૨૦૧૮|archive-url=|archive-date=}}</ref> ગુજરાતી ચલચિત્રોની આવક ૨૦૧૪માં {{INR}} ૭ કરોડથી વધી અને ૨૦૧૫માં {{INR}} ૫૫ કરોડ થઈ ગઈ.<ref name="NDTVx2016">{{cite web | title=After Recent Hits At The Box Office, 'Gollywood' Rises in Gujarat | website=NDTV.com | date=૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ | url=http://www.ndtv.com/ahmedabad-news/after-recent-hits-at-the-box-office-gollywood-rises-in-gujarat-1265062 | access-date=૨૪ મે ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160605112912/http://www.ndtv.com/ahmedabad-news/after-recent-hits-at-the-box-office-gollywood-rises-in-gujarat-1265062 | archive-date=૫ જૂન ૨૦૧૬}}</ref><ref name="Mishra 2016">{{cite web | last=Mishra | first=Piyush | title=It's renaissance for Gujarati cinema | website=The Times of India | date=૧૬ મે ૨૦૧૬ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Its-renaissance-for-Gujarati-cinema/articleshow/52287121.cms | access-date=૧૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222120146/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Its-renaissance-for-Gujarati-cinema/articleshow/52287121.cms | archive-date=૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref> ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૫ ના વર્ષોમાં અનુક્રમે કુલ ૬૫ અને ૬૮ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ગુજરાતી ચલચિત્રોને પ્રદર્શિત કરનાર પડદાની સંખ્યામાં ૨૦૧૧ના ૨૦/૨૫થી વધી અને ૨૦૧૫માં ૧૫૦/૧૬૦ જેટલો વધારો નોંધાયો.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/Gujarati-films-on-an-upswing/articleshow/52852821.cms|title=Gujarati Films to hit a century this year|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭|archive-url=https://web.archive.org/web/20160622222831/http://timesofindia.indiatimes.com/city/surat/Gujarati-films-on-an-upswing/articleshow/52852821.cms|archive-date=૨૨ જૂન ૨૦૧૬|dead-url=no}}</ref> ઓગષ્ટ ૨૦૧૩માં ગુજરાતી ચલચિત્રોને અપાતી આર્થિક સહાયને ગુજરાત સરકારે બંધ કરી દીધી. ત્રણ વર્ષ બાદ, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬માં સહાય માટે નવી નીતિની જાહેરાત કરવામાં આવી જેમાં ચલચિત્રોની ગુણવત્તા ઉપર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું. તકનિકી પાસાઓ, નિર્માણની ગુણવત્તા, ચલચિત્રના ભાગો અને વ્યાવાસાયિક સફળતા અનુસાર ચલચિત્રોને ચાર શ્રેણી 'એ' થી 'ડી'માં વહેંચવામાં આવ્યા. નિર્માતાઓને 'એ' શ્રેણી માટે {{INR}} ૫૦ લાખ, 'બી' શ્રેણી માટે {{INR}} ૨૫ લાખ, 'સી' શ્રેણી માટે {{INR}} ૧૦ લાખ અને 'ડી' શ્રેણી માટે {{INR}} ૫ લાખની સહાય અથવા નિર્માણનો ૭૫% ખર્ચ બંન્નેમાંથી જે ઓછું હોય તે આપવા જાહેરાત કરાઈ. ચલચિત્ર મહોત્સવો અને પુરસ્કાર સમારંભોમાં ચલચિત્રના પ્રદર્શન અનુસાર વધારાના ફાયદા પણ નિર્માતા મેળવી શકે તેની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી. મલ્ટિપ્લેક્ષ સંગઠનને પણ પ્રત્યેક વર્ષમાં ગુજરાતી ચલચિત્રોના ૪૯ પ્રદર્શન કરવા આદેશ આપવામાં આવ્યો.<ref name="polic2016" /><ref name="Pandit 2016">{{cite web | last=Pandit | first=Virendra | title=Gujarat unveils film promotion policy | website=The Hindu Business Line | date=2 ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/gujarat-unveils-film-promotion-policy/article8184337.ece | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222120144/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/gujarat-unveils-film-promotion-policy/article8184337.ece | archive-date=૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref><ref name="Mirror 2016">{{cite web | last=Mirror | first=Ahmedabad | title=Good days for Gujarati films as state launches new policy | website=Ahmedabad Mirror | date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url=http://www.ahmedabadmirror.com/ahmedabad/others/Good-days-for-Gujarati-films-as-state-launches-new-policy/articleshow/50826760.cms | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160205073224/http://www.ahmedabadmirror.com/ahmedabad/others/Good-days-for-Gujarati-films-as-state-launches-new-policy/articleshow/50826760.cms | archive-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref><ref name="policyx2016">{{cite web | title=Gujarat govt announces new policy to promote ‘quality’ Gujarati films | website=The Indian Express | date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-govt-announces-new-policy-to-promote-quality-gujarati-films/ | access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160204051048/http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-govt-announces-new-policy-to-promote-quality-gujarati-films/ | archive-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> જુલાઈ ૨૦૧૭માં ગુડ્સ અને સર્વિક કર લાગુ થતાં ગુજરાતી ચલચિત્રોને અપાતી મનોરંજન કરમાં રાહતનો અંત આવી ગયો.<ref name=":1" /> ૬૪મા અને ૬૫મા રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કારો દરમિયાન અનુક્રમે ''[[રોંગ સાઈડ રાજુ]]'' (૨૦૧૬) અને ''ઢ'' (૨૦૧૭) ચલચિત્રોને શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રોનો પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો.<ref name="64thaward">{{cite press_release|title=64th National Film Awards|url=http://www.dff.nic.in/writereaddata/NFA64PressNote2016.pdf|format=PDF|publisher=Directorate of Film Festivals|access-date=૭ એપ્રિલ ૨૦૧૭|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606051143/http://dff.nic.in/writereaddata/NFA64PressNote2016.pdf|archive-date=૬ જૂન ૨૦૧૭|archivedate=2017-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606051143/http://dff.nic.in/writereaddata/NFA64PressNote2016.pdf}}</ref><ref name="65thaward">{{cite press_release|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/manish-sainis-dhh-wins-national-award-for-best-gujarati-film/articleshow/63746278.cms|title=Manish Saini’s Dhh wins National Award for Best Gujarati film|date=૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૮}}</ref> ''શુભ આરંભ'' (૨૦૧૬), ''[[કેરી ઑન કેસર]]'' (૨૦૧૭), ''કરસનદાસ પૅ ઍન્ડ યુઝ'' (૨૦૧૭), ''લવની ભવાઇ'' (૨૦૧૭)<ref>{{cite web|url=https://creativeyatra.com/reviews/love-ni-bhavai-speaks-language-contemporary-youth/|title=‘Love ni Bhavai’ speaks the language of the contemporary youth|date=૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭}}</ref> ''ચાલ મન જીતવા જઈએ'' (૨૦૧૭) જેવાં ચલચિત્રોએ ગુજરાતી સિનેમાના પુનરુત્થાનમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપ્યો.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/new-age-gujarati-cinema-sets-industry-on-revival-course/story-FuVgZnvAjE5Bz5cPEtmWiL.html|title=New age Gujarati cinema sets industry on revival course|last=|first=|date=૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮|work=Hindustan Times|access-date=૧૩ માર્ચ ૨૦૧૮|archive-url=|archive-date=|language=en}}</ref> ૨૦૧૮માં રાહુલ ભોલે અને વિનીત કનોજીયા દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ''[[રેવા (ચલચિત્ર)|રેવા]]'' એ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મેળવ્યો. [[હેલ્લારો]] એ ૬૬ મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં શ્રેષ્ઠ ફીચર (feature) ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref name=":02">{{cite thesis|last=Trivedi|first=Hiren H.|date=April 2009|title=Representation of women in selected Gujarati and English novels and Gujarti and Hindi popular Films|type=PhD|chapter=VI: Study of Representation of Women in Gujarati Films|publisher=[[Saurashtra University]]|chapter-url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/837/|access-date=3 March 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403111322/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/837/|archive-date=3 April 2017|df=dmy-all}}</ref> ચલ જીવી લઇએ (૨૦૧૯) {{estimation|{{INRConvert|52.14|c}}}}ની આવક સાથે ૨૦૧૯નું સૌથી સફળ ચલચિત્ર રહ્યું હતું.<ref name="BH">{{cite web|title=EXCLUSIVE: 'Sholay Of Gujarati Cinema' Chaal Jeevi Laiye to complete 50 WEEKS on January 17; re-release all over on January 31!|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/exclusive-sholay-gujarati-cinema-chaal-jeevi-laiye-complete-50-weeks-january-17-re-release-january-31/|access-date=17 January 2020|website=BollywoodHungama}}</ref> ==વિષયો== ગુજરાતી ફિલ્મો મોટે ભાગે માનવીય કે સામાજિક ભાવનાઓ દ્વારા વણાયેલી હોય છે. આમાં પારિવારિક સંબંધો, માનવ્ચ મનની ઈચ્છાઓ અને સમાજ જીવન સંબંધી વિષયવસ્તુ હોય છે. ગુજરાતી સિનેમાના શરુઆતના વર્ષોમાં પૌરાણિક વિષયો અને દંતકથાઓ પર આધારિત ચલચિત્રોનું મોટી સંખ્યામાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ગુજરાતના લોકપ્રિય સંતો અને "સતી"ઓ જેવાં કે નરસિંહ મહેતા અને [[ગંગાસતી]] પર પણ ચલચિત્રોનું નિર્માણ થયું. આ ચલચિત્રો આ પ્રકારના વિષયોની જાણકારી ધરાવતા ગ્રામ્ય દર્શકોને લક્ષમાં રાખીને બનાવાતા હતા. શરુઆતના ચલચિત્ર નિર્માતાઓએ સામાજિક સુધારના વિષય પર પણ નિર્માણ કર્યાં હતા. પરિવાર જીવન અને લજ્ઞજીવન પર આધારિત ચલચિત્રો જેવાંકે ''ગુણસુંદરી'' અને ''કરિયાવર'' નોંધપાત્ર ગણી શકાય. ૪૦ અને ૫૦ના દાયકાઓમાં ઐતિહાસિક, સામાજિક અને ધાર્મિક વિષયો મુખ્ય રહ્યા. ઘણાં ગુજરાતી ચલચિત્રો જેવાં કે ''કાશીનો દીકરો'' ગુજરાતી નવલકથા પરથી બનાવવામાં આવ્યા. ૭૦ના દાયકામાં ફરી સંત અને સતિના વિષયો મુખ્ય રહ્યા. ૮૦ અને ૯૦ના દાયકાઓમાં ગુજરાતી સિનેમા પર હિંદી સિનેમાની અસર થઈ અને રોમાંચક વિષયો પર ચલચિત્રોનું નિર્માણ થયું. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરુઆતે ચલચિત્રો મુખ્યત્ત્વે ગ્રામ્ય દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખી અને સ્થાનિક કથાનક અને શૈલી પર બન્યાં. ૨૦૦૫ બાદ ગુજરાતી સિનેમાનું પુનરુત્થાન થયું અને શહેરી સંસ્કારો તેમાં ઉમેરવામાં આવ્યા.<ref name="Ro2013"/><ref name="Globcast2016">{{cite web | title=Gujarati films going for global cast, expertise | website=The Times of India | date=૩ નવેમ્બર ૨૦૧૬ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-films-going-for-global-cast-expertise/articleshow/55216327.cms | access-date=૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20161106215755/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-films-going-for-global-cast-expertise/articleshow/55216327.cms | archive-date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref><ref name="Jhala 1998 pp. 373–385">{{cite journal | last=Jhala | first=Jayasinhji | title=The shaping of Gujarati Cinema: Recognizing the new in traditional cultures | journal=Visual Anthropology | publisher=Informa UK Limited | volume=11 | issue=4 | year=૧૯૯૮ | pages=373–385 | url=https://doi.org/10.1080%2F08949468.1998.9966761 | doi=10.1080/08949468.1998.9966761 | access-date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭}}</ref> હાલના સમયમાં, દર્શકો માટે વધુ પ્રસ્તુત ચલચિત્રોનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.<ref name="Jambhekarvv2016">{{cite web | last=Jambhekar | first=Shruti | title=Gujarati films turn socially relevant | website=The Times of India | date=૬ જુલાઇ ૨૦૧૬ | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/Gujarati-films-go-socially-relevant/articleshow/53063663.cms | access-date=૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20161007084721/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/Gujarati-films-go-socially-relevant/articleshow/53063663.cms | archive-date=૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jhala|first=Jayasinhji|date=૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૮|title=The shaping of Gujarati Cinema: Recognizing the new in traditional cultures|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08949468.1998.9966761|journal=Visual Anthropology|volume=11|issue=4|pages=373–385|doi=10.1080/08949468.1998.9966761|issn=0894-9468}}</ref><ref name=":0" /> સમલૈંગિક અથવા ''એલજીબીટી'' સમુદાય પર ''મેઘધનુષ્ય'' (૨૦૧૩) પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર છે.<ref name="Deccan Herald 2013">{{cite web | title=First Gujarati film on gays released | website=Deccan Herald | date=૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૩ | url=http://www.deccanherald.com/content/328552/first-gujarati-film-gays-released.html | access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫ | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150714051237/http://www.deccanherald.com/content/328552/first-gujarati-film-gays-released.html | archive-date=૧૪ જુલાઇ ૨૦૧૫}}</ref> ==દફતરીકરણ== ૧૯૩૨ અને ૨૦૧૧ વચ્ચે આશરે ૧,૦૩૦ ગુજરાતી ચલચિત્રોનું નિર્માણ થયું પરંતુ બહુ થોડાનું દફતરીકરણ થયું છે. ''નેશનલ ફિલ્મ આર્કાઇવ ઑફ ઇન્ડિયા'' ખાતે ફક્ત વીસ ગુજરાતી ચલચિત્રો મોજૂદ છે જેમાં બે પારસી-ગુજરાતી ચલચિત્રો, વિજયા મહેતા દિગ્દર્શિત ''પેશ્તોનેઇ'' (૧૯૮૭) અને પરવેઝ મેરવાનજી દિગ્દર્શિત ''પર્સિ'' (૧૯૮૯) સામેલ છે. ૧૯૩૦ અને ૪૦ ના દાયકાની એકપણ મૂંગી અથવા બોલતી ફિલ્મો સાચવાઇ નથી.<ref name="Ro2013"/> ==આ પણ જુઓ== * [[ગુજરાતી ફિલ્મોની યાદી]] ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.indiancinemas.com/News-21/History+of+Gujarati+Cinema.html?newsid=153&linkid=21 ગુજરાતી સિનેમાનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003646/http://www.indiancinemas.com/News-21/History+of+Gujarati+Cinema.html?newsid=153&linkid=21 |date=2016-03-04 }} * [http://www.imdb.com/language/gu ગુજરાતી સિનેમા] ઈન્ટરનેટ મુવી ડેટાબેઝ પર * [http://www.gujjubhai.in ગુજરાતી નાટકો અને ફીલ્મો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220103160058/https://gujjubhai.in/ |date=2022-01-03 }} {{ગુજરાતી ભાષા}} {{ગુજરાત}} [[શ્રેણી:ચલચિત્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] pxo5pn2e75u8joj7dbcru5l88fi15ml મોવેમ્બર 0 42599 907929 907358 2026-11-21T04:13:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907929 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} [[File:Movember.jpg|thumb|A group of men displaying moustaches grown for Movember.]] '''મોવેમ્બર''' (મૂછો માટેના અંગ્રેજી શબ્દ મુસ્ટૅચ અને [[નવેમ્બર]]ના સંકરણથી બનાવેલો શબ્દ) એક વાર્ષિક કાર્યક્રમ છે જે એક મહિના સુધી ચાલે છે. આ કાર્યક્રમ અંતર્ગત તેમાં ભાગ લેનારી વ્યક્તિઓ નવેમ્બર મહિના દરમ્યાન મૂછો ઉગાડે છે અને વધારે છે. આમ કરવા પાછળનો ઉદ્દેશ પુરુષોમાં થતા પ્રોસ્ટેટ કેન્સર અને અન્ય રોગો પ્રત્યે જાગૃતિ કેળવવાનો છે. ધ મોવેમ્બર ફાઉન્ડેશન નામની સંસ્થા આ કાર્યક્રમ ચલાવે છે જેનું સંચાલન Movember.com વેબસાઇટ પરથી થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://us.movember.com/about/corporate-governance/ |title=Movember United States - About Movember |publisher=Us.movember.com |date= |access-date=2011-11-22 |archive-date=2011-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210213934/http://us.movember.com/about/corporate-governance |url-status=dead }}</ref> મોવેમ્બરનું ધ્યેય છે "પુરુષોના સ્વાસ્થ્યની શકલ બદલવી" ("change the face of men's health.")<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Chato B. |url=http://blogs.psychcentral.com/humor/2010/11/change-the-face-of-mens-health-by-growing-a-moustache-prostate-cancer-and-depression/ |title=Change the FACE of Men’s Health by Growing a Moustache for Prostate Cancer and Depression &#124; Mental Health Humor |publisher=Blogs.psychcentral.com |date=2010-11-17 |access-date=2011-11-30 |archive-date=2012-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517023104/http://blogs.psychcentral.com/humor/2010/11/change-the-face-of-mens-health-by-growing-a-moustache-prostate-cancer-and-depression/ |url-status=dead }}</ref> પુરુષો (મો બ્રો)ને આ કાર્યક્રમમાં જોડાવવા માટે ઉત્સાહિત કરીને મોવેમ્બર એવો હેતુ સેવે છે કે આના દ્વારા કેન્સરનું વહેલું નિદાન, પરિક્ષણ અને અસરકારક સારવાર થઈ શકે જેના પગલે શક્ય તેટલા મૃત્યુ ટાળી શકાય.. ફક્ત વર્ષમાં એક વખત સ્વાસ્થ્ય પરિક્ષણ કરવા માટે જ પ્રેરીને આ સંસ્થા અટકતી નથી. તે, લોકોને પોતાના કુટુંબમાં કોઈને પહેલા આવું કોઈ કેન્સર થયું હતું કે નહિ તેની જાણકારી મેળવવા અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ જીવનશૈલિ અપનાવવા માટે પણ આહ્વાન કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.myfoxdc.com/dpp/news/national/foxnews/Mustaches-Raise-Millions-for-Mens-Health_25415908 |title=Mustaches Raise Millions for Men's Health |publisher=Myfoxdc.com |date= |access-date=2011-11-30}}</ref> ઇ.સ. ૨૦૦૪થી '''મોવેમ્બર ફાઇન્ડેશન''' નામની સખાવતી સંસ્થા ઓસ્ટ્રેલિયા અને નૂઝીલેન્ડમાં મોવેમ્બર કાર્યક્રમનું આયોજન કરતી આવી છે જેના દ્વારા પુરુષોના સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સમસ્યાઓ (જેવી કે પ્રોસ્ટેટ કેન્સર અને હતાશા)ના ઇલાજ માટે ફાળો ઉઘરાવી રહી છે અને લોક જાગૃતિ જગાવી રહી છે. ૨૦૦૭માં આયર્લેન્ડ, [[કેનેડા]], ચેક રિપબ્લિક, ડેન્માર્ક, [[સ્પેન]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]], [[ઈઝરાયલ]], [[દક્ષિણ આફ્રિકા]], તાઇવાન અને [[યુ.એસ.એ.]]માં પણ મોવેમ્બરની શરૂઆત કરવામાં આવી.<ref>{{cite web |url=http://us.movember.com/momoney/ |title=Movember United States - Mo Money |publisher=Us.movember.com |date= |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121094811/http://us.movember.com/momoney |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Doll |first=Jen |url=http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2011/11/movember_shave.php |title=Movember: Shave Off Your Moustache (and Grow It Back) for Men's Health, Amusement - New York News - Runnin' Scared |publisher=Blogs.villagevoice.com |date=2011-11-01 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2011-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204095318/http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2011/11/movember_shave.php |url-status=dead }}</ref> આજે તેનો વ્યાપ ઓસ્ટ્રેલિયાથી લઈને દક્ષિણ આફ્રિકા, યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિક સુધી વિસ્તર્યો છે.<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/11/01/living/movember-mustaches/index.html |title='Movember' gets hairy, for a cause |publisher=CNN.com |date=2011-11-01 |access-date=2011-11-22}}</ref><ref name="am1">{{cite web|url=http://www.am980.ca/channels/news/local/story.aspx?ID=1564511 |title=AM980 News Talk Sports From Scary To Hairy, Halloween Is Over But Movember Is Just Starting Local News |publisher=Am980.ca |date= |access-date=2011-11-22}}</ref> ૨૦૧૧ સુધીમાં કેનેડા બધા દેશો પૈકી સૌથી વધુ દાન નોંધાવનારો દેશ હતો.<ref>{{cite web |url=http://ca.movember.com/momoney/ |title=Canadian website |publisher=Ca.movember.com |date= |access-date=2011-11-30 |archive-date=2011-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111129003402/http://ca.movember.com/momoney/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Morreale |first=Michael |url=http://www.cbc.ca/radio2/tempo/2011/11/29/tempos-top-five-composer-moustaches/ |title=Example of support:Top five classical composer moustaches |publisher=Cbc.ca |date=2011-11-09 |access-date=2011-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111201224119/http://www.cbc.ca/radio2/tempo/2011/11/29/tempos-top-five-composer-moustaches/ |archive-date=2011-12-01 |url-status=live }}</ref> ૨૦૧૦માં વૃષણના કેન્સર માટે ચાલતા કાર્યક્રમ '''ટૅચબેક''' સાથે મોવેમ્બર ભળી ગઈ.<ref>{{cite web |url=http://www.tacheback.co.uk/html/faq.html |title=Frequently Asked Questions |publisher=Tacheback |date= |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120235444/http://www.tacheback.co.uk/html/faq.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૧૨માં ધ ગ્લોબલ જર્નલે મોવેમ્બરને વિશ્વની ૧૦૦ ટોચની બિન નફાકારક સંસ્થાઓ (NGO)માં સ્થાન આપ્યું.<ref>{{cite web |url=http://theglobaljournal.net/top100NGOs/ |title=Top 100 NGOs |publisher=The Global Journal |date= |access-date=2012-10-29 |archive-date=2013-03-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FL5ir9V2?url=http://theglobaljournal.net/top100NGOs/ |url-status=dead }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===ઉદ્‌ભવ=== ૧૯૯૯માં ઓસ્ટ્રેલિયન ટીવી ચેનલ સેવન નેટવર્કના સમાચારમાં [[એડિલેઇડ]]ના પુરુષોના એક નાના જૂથના સમાચાર પ્રસારિત થયા હતા જેમણે "મોવેમ્બર" શબ્દ બનાવ્યો અને નવેમ્બર મહિના દરમ્યાન મૂછો વધારીને સખાવત કરવાના વિચારને જન્મ આપ્યો હતો.<ref name=news>Ashcroft, J. (30 November 1999) <!--If you know the name of the story please insert it inverted commas here-->''Seven Nightly News Movember Mo-Phenomenon |http://www.youtube.com/watch?v=NPH0qQFqs0M|'', [[Seven Network|Channel 7]] Adelaide</ref> આ ન્યૂઝ રિપોર્ટમાં એડિલેઇડ સ્થિત આ "મોવેમ્બર સમિતિ"ના સભ્યોએ કેવી રીતે એક રાતે પબમાં બેઠાબેઠા તેમને મોવેમ્બરનો વિચાર આવ્યો હતો તે જણાવ્યું હતું. આ લોકોએ ૮૦ જણથી શરૂઆત કરી હતી અને ધ્યેય રાખ્યું હતું પશુઓ માટે જીવદયાનું કામ કરતી સંસ્થા આર.એસ.પી.સી.એ. (RSPCA) માટે ટીશર્ટ્સ વેચીને પૈસા ભેગા કરવાનું. આ કામ માટે તેમણે સૂત્ર ઘડી કાઢ્યું હતું "(કૂતરા-બિલાડાની) મૂછો માટે મૂછો ઉગાડો" ("Growing whiskers for whiskers").<ref name=news/> આ સમિતિ આજે પ્રચલિત મોવેમ્બર કાર્યક્રમથી અલિપ્ત રહે છે અને દાવો કરે છે કે ૧૯૯૯માં "મોવેમ્બર" શબ્દને જન્મ આપનાર તે છે.<ref name=wars>{{cite web|url = http://www.movember.org/charleskiesIII.html |title = Mo Wars |access-date = 5 November 2007|year = 2007 |publisher = Movember Committee}}</ref> ૨૦૦૪માં, આ લોકોથી તદ્દન જુદાં એવા [[મેલબોર્ન]] સ્થિત એક જૂથના ૩૦ પુરુષોએ પ્રોસ્ટેટ કેન્સર અને પુરુષોમાં હતાશા (ડિપ્રેશન) અંગે જાગૃતિ કેળવવાના ઉદ્દેશ સાથે નવેમ્બરના ૩૦ દિવસ સુધી મૂછો વધારી હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/11/04/movemeber-facial-hair-prostate-cancer-awareness_n_1074615.html |title='Movember' Urges Men To Grow Facial Hair, Fundraise For Prostate Cancer Awareness (SLIDESHOW) |publisher=Huffingtonpost.com |date= 2011-11-04|access-date=2011-11-22 |first=Eleanor |last=Goldberg}}</ref><ref>{{cite web |url=http://au.movember.com/about/ |title=Movember Australia |publisher=http://www.movember.com.au |date= |access-date=2011-12-07 |archive-date=2011-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212023742/http://au.movember.com/about |url-status=dead }}</ref> આ જૂથ આગળ જતા મોવેમ્બર ફાઉન્ડેશન નામની સખાવતી સંસ્થા બન્યું. ત્યારથી આજ સુધીમાં મોવેમ્બર ફાઉન્ડેશને આશરે ૧૭.૫ કરોડ અમેરિકન ડોલર જેટલી માતબર રકમનો ફાળો એકત્ર કર્યો છે,<ref>{{cite web|last=Flandez |first=Raymund |url=http://philanthropy.com/article/Charity-Tries-New-Messages-and/129716/ |title=Charity Tries New Messages and Logos Every Year - Marketing and Communications - The Chronicle of Philanthropy- Connecting the nonprofit world with news, jobs, and ideas |publisher=Philanthropy.com |date=2011-11-13 |access-date=2011-11-22}}</ref> જેમાં મોટો હિસ્સો ૨૦૦૬માં આ કાર્યક્રમના યુરોપ, દક્ષિણ આફ્રિકા અને અમેરિકામાં ફેલાવા પછીનો છે.<ref name="autogenerated1"/><ref name="am1"/> ૨૦૧૦માં એકલા યુ.એસ.એ.માંથી ભાગ લેનારા લોકોએ જ ૭૫ લાખ અમેરિકન ડોલર ભેગા કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.smallwerks.com/a-social-media-look-into-the-madness-of-movember |title=A Social Media Look Into the Madness of ‘Movember’ |publisher=SmallWerks |date=2011-11-04 |access-date=2011-11-22}}</ref> ===ચર્ચામાં=== ૨૦૦૭માં ન્યૂઝીલેન્ડના વેલિંગ્ટનની સ્કોટ્સ કોલેજે કેટલાક સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને મૂછો વધારવાને કારણે સત્રાંત પારિતોષિક સમારોહમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ મુક્યો હતો અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાના એક વિદ્યાર્થીને આ જ કારણથી તેની વાર્ષિક પરિક્ષામાં નહિ બેસવા દેવાની ધમકી પણ આપી હતી.<ref name=Dominion>{{cite news | first = Lane | last = Nichols | title = No mo or no show at exams | url = http://www.stuff.co.nz/stuff/dominionpost/4274452a6000.html | publisher = The Dominion Post | date= 16 November 2007 | access-date = 16 November 2007}}</ref> ૨૦૦૭માં મોવેમ્બર ફાઉન્ડેશનના કાર્યક્રમો ઓસ્ટ્રેલિયાના ટેબ્લોઇડ સાંપ્રત સમસ્યાઓના કાર્યક્રમ ''ટૂડે ટૂનાઇટ''માં ચમક્યા હતા જેમાં તેના પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે આ સંસ્થા તેને મળેલા નાણાંમાંથી ઘણો મોટો હિસ્સો વહિવટી ખર્ચમાં અને તેના ડાયરેક્ટરોના પગાર પાછળ ખર્ચે છે.<ref>Seymour, B. (26 October 2007 [Eastern Seaboard]; 20 November 2007 [Adelaide]) <!--If you know the name of the story please insert it inverted commas here-->''Today Tonight'', [[Seven Network|Channel 7]] Adelaide</ref> ૨૦૦૮ના મોવેમ્બર કાર્યક્રમના આર્થિક સરવૈયામાં કેમ્પેઇન કોસ્ટ (વહોવટી ખર્ચ અને ફાળો એકત્રીકરણના કામો) પેટે કુલ મળેલી રકમના ફક્ત ૮% હિસ્સાનો જ ખર્ચ થયાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://au.movemberfoundation.com/about-us/financial-summary/ |title=Financial Summary 2008 |publisher=Au.movemberfoundation.com |date= |access-date=2010-11-24 |archive-date=2010-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204203728/http://au.movemberfoundation.com/about-us/financial-summary |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.givewell.com.au/details_name.asp?txtOrganisation=NOV |title=Givewell Charity Profiles - Movember Foundation |publisher=Givewell.com.au |date=2009-04-30 |access-date=2010-11-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105212/http://www.givewell.com.au/details_name.asp?txtOrganisation=NOV |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૭માં આ જ ખર્ચ કૂલ દાનના ૯% દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.givewell.com.au/details_name.asp?txtOrganisation=NOV |title=More information Givewell Charity Profiles - Movember Foundation |publisher=Givewell.com.au |date=2009-04-30 |access-date=2010-11-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105212/http://www.givewell.com.au/details_name.asp?txtOrganisation=NOV |url-status=dead }}</ref> ==નિયમો== મોવેમ્બર વેબસાઇટ પર કાર્યક્રમમાં ભાગલેનારાઓ માટેના નિયમો નીચે મુજબ જણાવવામાં આવ્યા છે:<ref>{{cite web |url=http://us.movember.com/uploads/files/Downloads/Movember%20Rules.pdf |title=Movember Rules |publisher=Movember.com |date=access-date=2011-11-07 |access-date=2012-11-01 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163741/http://us.movember.com/uploads/files/Downloads/Movember%20Rules.pdf |url-status=dead }}</ref> # એક વખત movember.com પર નોંધણી કરાવ્યા બાદ ''મો બ્રો''એ ૧લી નવેમ્બરે સફાચટ ચહેરે જ શરૂઆત કરવી. # આખા નવેમ્બર મહિના દરમ્યાન દરેક ''મો બ્રો''એ [[મૂછ|મૂછો]] વધારવી અને તેની માવજત કરવી આવશ્યક છે. # મૂછો કલમ સાથે જોડાવી ના જોઈએ (જો તેમ થાય તો તેની ગણતરી દાઢીમાં થઈ જશે). # મૂછો નીચેની તરફ લંબાઈને હડપચી સુધી ના પહોંચવી જોઈએ (જો તેમ થાય તો તેની ગણતરી બકરા દાઢીમાં થાય). # દરેક ''મો બ્રો'' પોતે એક મોભાદાર સજ્જન હોય તેવું વર્તન રાખવું. ==ભાગીદારો== ===Movember.com=== ૨૦૧૧માં ગુગલ ક્રોમ બ્રાઉઝરે મોવેમ્બર સાથે વિડિયો બનાવવા માટે ભાગીદારી કરી. વિડિયોમાં એવા લોકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો જેમણે મોવેમ્બર કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો હોય અને તેમણે વેબ અને Movember.comનો ઉપયોગ કેવી રીતે લોકોમાં જાગૃતિ કેળવવા માટે અને આ ઉમદા કાર્યમાં ફાળો એકત્ર કરવા માટે કર્યો હતો તેની વાત વણી લેવામાં આવી હતી. આ વિડિયો ૧૧ લાખ કરતા પણ વધુ લોકોએ જોયો હતો. તેમાં હેન્ડ્સમફર્સનું ગાયન "રીપેટ્રિએટેડ" લેવામાં આવ્યું હતું <ref>{{cite web |url=http://handsomefurs.com/google-chrome/ |title=Google Chrome and Movember |publisher=Handsome Furs |date= |access-date=2011-11-22 |archive-date=2012-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407131551/http://handsomefurs.com/google-chrome/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Julia Kilgore |url=http://www.advirtues.com/2011/11/18/movember-if-you-dont-know-google-it/ |title=Movember: If You Don’t Know, Google It :: AdVirtues: virtuous advertising is not an oxymoron…and we can prove it! |publisher=AdVirtues |date=2011-11-18 |access-date=2011-11-22}}</ref> ૨૦૧૦ અને ૨૦૧૧માં મોવેમ્બરે TOMS સાથે લિમિટેડ એડિશન બુટ બનાવવા માટે ભાગીદારી કરી હતી, જે બુટ કાર્યક્રમમાં ભાગલેનારાઓ માટે હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.toms.com/movember |title=Movember - Limited Edition - Help Change the Face of Men's Health |publisher=TOMS.com |date=2011-09-23 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2011-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123113204/http://www.toms.com/Movember |url-status=dead }}</ref> ૨૦૧૧માં ક્વોન્ટાસ એરલાઇન્સે મોવેમ્બરને સહાયરૂપ થવાના આશયથી તેના એક વિમાન પર મૂછો ચીતરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/articles/249215/20111114/movember-rules-qantas-growing-mo.htm |title=Movember: Qantas Celebrates by Growing a ‘Mo’ |publisher=Ibtimes.com |date=2011-11-14 |access-date=2011-11-22}}</ref> ૨૦૧૧માં બોન્ડી બીચ પર વિશ્વનો સૌથી મોટો રેતકિલ્લો (sandcastle) બનાવવામાં આવ્યો હતો, જેનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું મો.<ref>{{cite web|url=http://mediamanint.blogspot.com/2010/11/bondi-beach-lifeguards-and-amanda.html</ref> ===એલચીઓ=== 2011 Movember Ambassadors include: Joe Jonas,<ref>{{cite web |author=Posted on Nov 28th 2011 12:15PM by Sarah Chazan |url=http://blog.music.aol.com/2011/11/28/celebrity-movember-mustaches/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+AOLMusicBlog+%28AOL+Music+Blog%29 |title=Celebrity 'Movember' Mustaches: Who Grew the Best Facial Fuzz? - AOL Music Blog |publisher=Blog.music.aol.com |date=2011-11-28 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902094442/http://blog.music.aol.com/2011/11/28/celebrity-movember-mustaches/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+AOLMusicBlog+%28AOL+Music+Blog%29 |url-status=dead }}</ref> Justin Bieber,<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/11/20/justin-bieber-grows-movem_n_1103855.html |title=Justin Bieber Grows 'Movember' Mustache |publisher=Huffingtonpost.com |date= 2011-11-20|access-date=2011-11-22 |first=Eleanor |last=Goldberg}}</ref> Cake (Musicians),<ref>{{cite web |url=http://www.spinner.com/2011/11/02/cake-movember-mustache-man-contest/ |title=CAKE Kick Off November With Movember 'Moustache Man' Contest |publisher=Spinner |date=2011-11-02 |access-date=2011-11-22 |archive-url=https://archive.today/20120917154635/http://www.spinner.com/2011/11/02/cake-movember-mustache-man-contest/ |archive-date=2012-09-17 |url-status=dead }}</ref> Foster the People (Musicians),<ref>{{cite web |url=http://lightning100.com/2011/11/16/foster-the-people-participate-in-movember/#.TsqqF2AUlLc |title=Foster the People participate in MoVember |publisher=Lightning 100 |date=2011-11-16 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2012-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415114911/http://lightning100.com/2011/11/16/foster-the-people-participate-in-movember/#.TsqqF2AUlLc |url-status=dead }}</ref> Morgan Spurlock,<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/morgan-spurlock-joins-movember-campaign-to-raise-awareness-for-cancers-affecting-men-133837793.html |title=Morgan Spurlock Joins Movember Campaign to Raise Awareness for Cancers Affecting Men - NEW YORK, Nov. 14, 2011 /PRNewswire/ |location=New York |publisher=Prnewswire.com |date= |access-date=2011-11-22}}</ref> George Parros of the Anaheim Ducks,<ref>{{cite web |last=Waxman |first=Matthew |url=http://www.gq.com/sports/profiles/201111/george-parros-nhl-hockey-anaheim-ducks |title=Interview with the Anaheim Ducks' George Parros: Profiles |publisher=GQ |date=2011-11-17 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119221546/http://www.gq.com/sports/profiles/201111/george-parros-nhl-hockey-anaheim-ducks |url-status=dead }}</ref> Snoop Dogg,<ref>{{cite web |url=http://store.lancasterltd.com/Snoop_Dogg_Movember_T_shirt_p/844-m-01-blk.htm |title=Snoop Dogg's Official Movember T-shirt |publisher=Store.lancasterltd.com |date= |access-date=2011-11-22 |archive-date=2011-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113185622/http://store.lancasterltd.com/Snoop_Dogg_Movember_T_shirt_p/844-m-01-blk.htm |url-status=dead }}</ref> Kevin Connolly,<ref>{{cite web |url=http://www.celebuzz.com/photos/celebrity-mustaches/ |title=Mustache Photos - Kevin Connolly’s Movember Stache - 1 |publisher=Celebuzz |date=2011-11-16 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2012-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131083603/http://www.celebuzz.com/photos/celebrity-mustaches/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Johnson |first=Zach |url=http://www.usmagazine.com/celebrity-beauty/news/kevin-connolly-grows-a-mustache-for-prostate-cancer-awareness-20112111 |title=Kevin Connolly Grows a Mustache for Prostate Cancer Awareness |publisher=UsMagazine.com |date= |access-date=2011-11-22}}</ref> Brody Jenner,<ref>{{cite web|url=http://famousdc.com/2011/11/16/movember-update-dcis-kevin-mclaughlin-overtakes-mtvs-brody-jenner/ |title=Movember Update: DCI’s Kevin McLaughlin Overtakes MTV’s Brody Jenner |publisher=FamousDC |date= |access-date=2011-11-22}}</ref> Matt Leinart,<ref>{{cite web |url=http://blog.houstontexans.com/2011/11/05/leinart-teammates-support-movember/ |title=Houston Texans – Blog &#124; Leinart, teammates support Movember « |publisher=Blog.houstontexans.com |date=2011-11-05 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425235200/http://blog.houstontexans.com/2011/11/05/leinart-teammates-support-movember/ |url-status=dead }}</ref> Bloomberg TV's Matt Miller,<ref>{{cite news|author=10:02 AM ET |url=http://www.bloomberg.com/news/2011-11-10/-movember-the-mustache-growing-movement.html |title=‘Movember’: The Mustache Growing Movement |publisher=Bloomberg |date=2011-11-10 |access-date=2011-11-22}}</ref> Mr. Clean,<ref>{{cite web|author=November 2, 2011 by Todd Wasserman 27 |url=http://mashable.com/2011/11/02/mr-clean-movember/ |title=Mr. Clean to Grow a 'Stache for Movember |publisher=Mashable.com |date=2011-11-02 |access-date=2011-11-22}}</ref> UFC Lightweight Champ Frankie Edgar,<ref>{{cite web |author=by sarah |url=http://www.mmamania.com/2011/11/18/2570983/ufc-lightweight-champion-frankie-edgar-has-agreed-to-give-up-his |title=UFC lightweight champion Frankie Edgar has agreed to give up his babyface to grow a moustache... |publisher=MMAmania.com |date=2011-11-18 |access-date=2011-11-22 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Philip Bloom (Photographer)<ref>{{cite web |url=http://philipbloom.net/2011/10/30/movember2011/ |title=Movember 2011 is upon us. Let those beautiful Moustaches grow and let’s beat prostate cancer! |publisher=Philip Bloom |date=2011-10-30 |access-date=2011-11-22 |archive-date=2011-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111202204447/http://philipbloom.net/2011/10/30/movember2011/ |url-status=dead }}</ref> In 2010, some of the [[Montreal Canadiens]] were seen sporting moustaches during the month of November, with a video appearing on the Canadiens homepage, thus confirming the worldwide spread of Movember.<ref>{{cite web |url = http://video.canadiens.nhl.com/videocenter/console?catid=1117&id=83340&navid=DL |2 = MTL |3 = home |title = Things Are Getting Hairy |access-date = 19 November 2010 |publisher = NHL Canadiens |archive-date = 14 જુલાઈ 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110714180807/http://video.canadiens.nhl.com/videocenter/console?catid=1117&id=83340&navid=DL |url-status = dead }}</ref> 2009 F1 World Champion Jenson Button started support for Movember by showing off his blond moustache at the Abu Dhabi Grand Prix, returning the presence of the moustache on the F1 podium by finishing 3rd, the first since the 1994 Australian Grand Prix won by Nigel Mansell. In 2009, many of the [[Australia national rugby union team|Australian rugby union team]] players were seen sporting moustaches during the [[Autumn internationals|Autumn Test Series]]. Many high-profile Australian sports people, celebrities, and dignitaries have supported the Movember Foundation, including World Champion surfer [[Mick Fanning]];<ref>{{cite web | url = http://www.worldprosurfers.com/mick-fanning-movember.asp | title = World's Best...Growing Moustaches | date = 14 November 2007 | publisher = World Professional Surfers | access-date = 1 નવેમ્બર 2012 | archive-date = 3 નવેમ્બર 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081103010739/http://worldprosurfers.com/mick-fanning-movember.asp | url-status = dead }}</ref> author, columnist, and presenter [[Samantha Brett]];<ref>{{cite news | url = http://blogs.smh.com.au/lifestyle/asksam/archives/2007/11/movember_wrapup.html | title = Movember wrap-up! | date = 28 November 2007 | publisher = Sydney Morning Herald | access-date = 1 નવેમ્બર 2012 | archive-date = 8 એપ્રિલ 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170408081642/http://blogs.smh.com.au/lifestyle/asksam/archives/2007/11/movember_wrapup.html | url-status = dead }}</ref> ''[[Today (Australian TV program)|Today]]'' sports presenter [[Cameron Williams]]; ex-''[[Big Brother Australia|Big Brother]]'' housemate [[Ryan Fitzgerald]]; Queensland cricket all-rounder [[Andrew Symonds]]; and several AFL players.<ref>{{cite news | url = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,20844371-28957,00.html | title = Movember millions | date = 30 November 2006 | publisher = Herald Sun | access-date = 1 નવેમ્બર 2012 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2012 | archive-url = https://archive.ph/20120912111002/www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,20844371-28957,00.html | url-status = dead }}</ref> NHL "tough guy" George Parros, alongside Bill McCreary, shaved his mustache to participate in the 2010 Movember event. Brad Pozzi an Australian rules lineback.<ref>Ducks right wing George Parros, who has gained notoriety for his signature moustache during his tenure in the NHL, is leading the charge during the 30-day mustache-growing movement in November. Parros will “start from scratch” by shaving and re-growing his moustache.</ref> Movember is regularly supported by sporting organisations and celebrities in New Zealand, with names such as national rugby captain [[Richie McCaw]]<ref>{{cite web |url=http://lifestyle.msn.co.nz/nzmenslifestyle/mensstyle/8368682/richie-mccaw-supports-movember |title=Richie McCaw supports Movember |publisher=Lifestyle.msn.co.nz |date= |access-date=2012-10-29 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116054822/http://lifestyle.msn.co.nz/nzmenslifestyle/mensstyle/8368682/richie-mccaw-supports-movember |url-status=dead }}</ref> actively involved in supporting the charity. ===સખાવતો=== Since 2004, the Movember Foundation charity has used Movember to raise awareness and funds for [[men's health]] issues in Australia and New Zealand. Monetary proceeds go toward the [[Prostate Cancer Foundation of Australia]], the [[Cancer Society and Mental Health Foundation of New Zealand]], and [[Beyond Blue]].<ref name = ABOUT>{{cite web |url = http://au.movember.com/outcomes/content/Movember-Foundation/ |title = Movember Australia - Movember Foundation |access-date = 4 November 2008 |year = 2008 |publisher = Movember Foundation |archive-url = https://web.archive.org/web/20080719204552/http://au.movember.com/outcomes/content/Movember-Foundation/ |archive-date = 19 જુલાઈ 2008 |url-status = dead }}</ref> In 2007, the Foundation launched campaigns in Canada (funds raised go to the [[Prostate Cancer Research Foundation of Canada]]), Spain (FEFOC), the United Kingdom ([http://www.prostate-cancer.org.uk The Prostate Cancer Charity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604160935/http://www.prostate-cancer.org.uk/ |date=2008-06-04 }}), and the United States ([[Prostate Cancer Foundation]] [[LIVESTRONG]]).<ref name = ABOUT/> In the US, Movember's men's health partners are The Prostate Cancer Foundation and LIVESTRONG.<ref>{{cite web |url=http://www.pcf.org/site/c.leJRIROrEpH/b.5822021/k.D891/Movember.htm |title=Movember - Prostate Cancer Foundation |publisher=PCF |date= |access-date=2011-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111201035922/http://www.pcf.org/site/c.leJRIROrEpH/b.5822021/k.D891/Movember.htm |archive-date=2011-12-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/mobileweb/2011/11/04/movemeber-facial-hair-prostate-cancer-awareness_n_1074615.html |title='Movember' Urges Men To Grow Facial Hair, Fundraise For Prostate Cancer Awareness (SLIDESHOW) |publisher=The Huffington Post |date=2011-11-04 |access-date=2011-11-22}}</ref> In 2008, the Movember Foundation started the event in the [[Republic of Ireland]]. The beneficiary in that country is Action Prostate Cancer, an initiative of the [[Irish Cancer Society]].<ref>{{cite web |url = http://ie.movember.com/outcomes/content/Fundraising-Outcomes/ |title = Fund Raising Outcomes |work = Movember Ireland |access-date = 29 October 2008 |year = 2008 |publisher = Movember Foundation |archive-date = 5 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090105193841/http://ie.movember.com/outcomes/content/Fundraising-Outcomes/ |url-status = dead }}</ref> A non-foundation Movember event has been held in the [[Cayman Islands]] by a "MOvember Committee" since 2006. The event has been sponsored by [[CML Offshore Recruitment]] and raises funds for the Cayman Islands Cancer Society.<ref>{{cite web |url = http://www.movember.ky/diary.php |title = MOvember News |access-date = 29 November 2007 |publisher = Movember.ky |archive-url = https://web.archive.org/web/20080102002258/http://www.movember.ky/diary.php |archive-date = 2 જાન્યુઆરી 2008 |url-status = dead }}</ref> ==લાગતા વળગતા કાર્યક્રમો== The popularity of Movember as a charity has inspired other annual facial hair growing contests across the world, such as No Shave November and [[Mustache March]].<ref name="txtstate">{{cite web |author=University Star |url=http://star.txstate.edu/node/5010 |title=‘Movember’ brings on hairy movement for cancer research &#124; University Star |publisher=Star.txstate.edu |date= |access-date=2011-11-18 |archive-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601065526/http://star.txstate.edu/node/5010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mustachemarch.com/rules.html |title=rules |publisher=Mustache March |date= |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815005637/http://www.mustachemarch.com/rules.html |url-status=dead }}</ref> Such events are not affiliated with Movember, and are not registered charitable foundations,<ref>{{cite news|last=Judkis |first=Maura |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/arts-post/post/no-shave-november-or-movember-the-art-of-the-moustache/2011/11/01/gIQATWzMcM_blog.html |title=No Shave November, or Movember: The art of the moustache - Arts Post |publisher=The Washington Post |date=2011-10-31 |access-date=2011-11-18}}</ref> although some smaller events have been held to raise money or awareness for different charities.<ref>Steinbacher, Michele. "Bearded Men Knitting Hats helping charities." Pantagraph, The (Bloomington, IL) 22 Nov. 2010: Newspaper Source Plus. Web. 31 Oct. 2011.</ref><ref>Bennett, McLean. "Let it grow: Altoona High rallies for a friend." Leader-Telegram, The (Eau Claire, WI) 05 Nov. 2010: Newspaper Source Plus. Web. 31 Oct. 2011.</ref> Some college students have confused the facial hair contest, No Shave November, with the charity event, Movember.<ref name="universe.byu.edu">{{cite web |url=http://universe.byu.edu/index.php/2011/11/29/movember-fest-raises-mens-health-awareness/ |title=Movember Fest raises men’s health awareness &#124; The Universe |publisher=Universe.byu.edu |date=2011-11-29 |access-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603223234/http://universe.byu.edu/index.php/2011/11/29/movember-fest-raises-mens-health-awareness/ |archive-date=2012-06-03 |url-status=dead }}</ref> No Shave November is not affiliated with any philanthropic organizations.<ref>{{cite web |url=http://www.dailyprincetonian.com/2011/12/07/29577/ |title=Movember |publisher=The Daily Princetonian |date=2011-12-07 |access-date=2012-10-29 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The facial hair growing contest No Shave November has participants not shaving at all for the month.<ref>{{cite news|last=Judkis |first=Maura |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/arts-post/post/no-shave-november-or-movember-the-art-of-the-moustache/2011/11/01/gIQATWzMcM_blog.html |title=No Shave November, or Movember: The art of the moustache - Arts Post |publisher=The Washington Post |date=2011-10-31 |access-date=2011-11-09}}</ref> Unlike Movember, No Shave November does not raise funds for testicular and prostate cancer research and allows participants to grow facial hair other than moustaches.<ref name="txtstate"/> Both men and women participate in the month-long event, with men abstaining from shaving their beards, and women their armpits or legs.<ref>Ashley Wright, Jason. "'Tis the season to be extra hairy." Tulsa World (OK) 10 Nov. 2010: Newspaper Source Plus. Web. 31 Oct. 2011.</ref> In 2010, a website was mounted explaining the rules of the event, including #1 "No shaving in November and #2 "''No'' shaving in November.<ref>Kaber, Kevin. "Crumb-catchers catching on at UWM | The UWM Post." UWM Post (Milwaukee, WI) 15 Nov. 2010: 5. Newspaper Source Plus. Web. 31 Oct. 2011.</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== *[http://www.movember.com મોવેમ્બરનું અધિકૃત વેબસાઇટ], મોવેમ્બર ફાઉન્ડેશન વેબપોર્ટલ (ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, આયરલેન્ડ, ન્યૂઝીલેન્ડ, સ્પેન, યુએસએ, યુ.કે.) *[http://www.movember.org/ મૂળ મોવેમ્બરનું જાળપૃષ્ઠ] ૧૯૯૯થી કાર્યરત મોવેમ્બર સમિતિ [[Category:પુરુષ સ્વાસ્થ્ય]] 5ffbsti6ew4hzssatgyjd3lvi4i210m ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૨ 0 44430 907893 847956 2026-11-20T18:55:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907893 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું ચૂંટણી | election_name = ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૨ | country = India | type = Parliamentary | vote_type = Popular | ongoing = no | previous_election = ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૦૭ | previous_year = ૨૦૦૭ | election_date = ૧૩ અને ૧૭ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૨ | next_election = ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૭ | next_year = ૨૦૧૭ | seats_for_election= [[ગુજરાત વિધાનસભા]]માં ૧૮૨ બેઠકો | majority_seats = ૯૨ | opinion_poll = ૧૨૮ ભારતીય જનતા પાર્ટી | image1 = [[File:PM Modi 2015.jpg|100px]] | leader1 = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | party1 = ભારતીય જનતા પાર્ટી | leader_since1 = ૨૦૦૧ | leaders_seat1 = [[મણીનગર, અમદાવાદ|મણીનગર]] | last_election1 = ૧૧૭ બેઠકો, ૪૯.૧૨% | seats_needed1 = -૨૫ | leader2 = શક્તિસિંહ ગોહિલ | party2 = ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ | leader_since2 = ૨૦૦૭ | leaders_seat2 = [[ભાવનગર]] | last_election2 = ૫૯ બેઠકો, ૩૮% | seats_needed2 = +૩૩ | map = [[File:Gujarat Election 2012.png|300px]] | before_election = [[નરેન્દ્ર મોદી]] | before_party = ભારતીય જનતા પાર્ટી | posttitle = [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી]] }} '''ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૨''' [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં બે તબક્કામાં યોજાઈ ગઈ: ૧૩ અને ૧૭ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૨. મતોની ગણતરી ૨૦ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૨ના રોજ થઈ હતી. આ ચૂંટણીમાં ગુજરાતના લોકોએ [[ગુજરાત વિધાનસભા]]ના ૧૮૨ સભ્યો ચૂંટયા.<ref name="Hindu">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/twophase-assembly-polls-in-gujarat/article3961554.ece?homepage=true | title=Two-phase Assembly polls in Gujarat | work=[[The Hindu]] | date=3 October 2012 | agency=[[Press Trust of India]] | access-date=3 October 2012 | location=[[New Delhi]]}}</ref> આ ચૂંટણીમાં [[ભાજપ]]ના નેતા [[નરેન્દ્ર મોદી]] [[ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ|મુખ્યમંત્રી]] તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા.<ref>{{cite web | url=http://gujarati.economictimes.indiatimes.com/articleshow/17764390.cms | title=મોદી આજે ચોથી વખત મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લેશે | publisher=ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ, ગુજરાતી | work=સમાચાર | date=ડિસેમ્બર ૨૬, ૨૦૧૨ | access-date=2013-06-03 | author=હિમાંશુ દરજી / કેયૂર ધનદેવ}}</ref><ref name="ZEE">{{cite news|url=http://zeenews.india.com/blog/72/blog892.html|title=Gujarat Assembly Elections 2012: The countdown begins|author=Singh, Manisha|first=|date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨|work=|publisher=[[Zee News]]|access-date=October 4, 2012|via=|archive-date=ઑક્ટોબર 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005130321/http://zeenews.india.com/blog/72/blog892.html|url-status=dead}}</ref> વિપક્ષ [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]ના નેતા શક્તિસિંહ ગોહિલ હતા. ==ગુજરાતની ચૂંટણીની તબક્કાવાર સ્થિતિ== ===પહેલો તબક્કો=== પહેલા તબક્કાની ચૂંટણી ૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ યોજવામા આવી હતી. જેમાં ભૂતકાળ કરતાં સૌંથી વધુ ૭૦.૭૫% મતદાન કરવામાં આવ્યું હતું. સવારના ત્રણ ક્લાક સુધીમાં ૧૮% જેટલુ અને બપોરના ૧ વાગ્યાં સુધીમા ૩૮% જેટલુ મતદાન થઈ ગયું હતું. બપોરના ૩ વાગ્યે ટકાવારી ૫૩% સુધી પહોચી ગઇ હતી અને તે અંતે ૭૦.૭૫% એ પહોચી હતી.<ref name="INT">{{cite news | url=http://deshgujarat.com/2012/12/13/historically-high-polling-15-compare-to-2007-district-wise-polling-figures-other-details-here/ | title=Historically high polling | date=13 December 2012 | access-date=૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ | publisher=Desh Gujarat, Regional Portal}}</ref><ref name="LNP">{{cite news | url=http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=107426 | title=Record voting turnout | date=13 December 2012 | access-date=૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ | publisher=Sandesh, Newspaper | archive-date=16 ડિસેમ્બર 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121216014716/http://www.sandesh.com/article.aspx?newsid=107426 | url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! વિષય !! આંકડાકીય માહિતી |- | મતદાનની ટકાવારી || ૭૦.૭૫% |- | મતવિસ્તારો || ૮૭ |- | જિલ્લાવાર || સૌરાષ્ટ્ર : ૭ જિલ્લા : ૪૮ બેઠકો<br /> દક્ષિણ ગુજરાત : ૭ જિલ્લા : ૩૫ બેઠકો<br />અમદાવાદ ગ્રામ્ય : ૧ જિલ્લાનો આંશિક ભાગ : ૪ બેઠકો |- | કુલ મતદારો || ૧,૮૧,૮૬,૦૪૫ |- | ઉમેદવારો|| ૪૭ મહિલાઓ સહીત ૮૪૬ ઉમેદવારો |- | મતદાન મથકની સંખ્યા || ૨૧,૨૬૮ |- | આઇડી કાર્ડનું વહેચણી|| ૯૯.૬૫% મતદારો |- | ફોટોવાળી મતદાન પાવતીની વહેચણી|| ૯૯.૫૩% મતદારો |- | ઉપયોગમાં લેવાયેલ ઈવીએમ મશીનની સંખ્યા || ૨૫,૦૦૦ |- | ઈવીએમમાં ભૂલની ટકાવારી || ૦.૦૧% |- | નોંધ ||શાંતિપૂર્ણ મતદાન.<br />[[જુનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ]] અને [[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]]ના બે ગામ દ્વારા મતદાનનો બહિષ્કાર |} ====જિલ્લા અનુસાર મતદાનની વિગતો==== ====સૌરાષ્ટ્ર==== {| class="wikitable sortable" |- ! જિલ્લો !! ટકાવારી |- | પોરબંદર || ૬૬.૩૯% |- | અમરેલી || ૬૭.૨૧% |- | જામનગર || ૬૮.૪૮% |- | ભાવનગર || ૬૯.૧૧% |- | જુનાગઢ || ૬૯.૭૧ |- | સુરેન્દ્રનગર || ૬૯.૭૯% |- | રાજકોટ || ૭૧.૦૧% |} ====ગ્રામ્ય અમદાવાદ==== {| class="wikitable sortable" |- ! જિલ્લો !! ટકાવારી |- | '''અમદાવાદ ગ્રામ્ય'''<br />સાણંદ<br />વિરમગામ<br />ધોળકા<br />ધંધુકા || ૬૮.૪૧% |} ====દક્ષિણ ગુજરાત==== {| class="wikitable sortable" |- !જિલ્લો !! ટકાવારી |- | ડાંગ|| ૬૮.૭૬% |- | સુરત || ૬૯.૫૮% |- | વલસાડ || ૭૩.૫૯% |- | ભરૂચ || ૭૫.૧૧% |- | નવસારી || ૭૫.૫૯% |- | તાપી || ૮૦.૪૩% |- | નર્મદા || ૮૨.૨૧% |} ભારતીય ચૂંટણી પંચના આંકડા મુજબ, ગુજરાતમાં છેલ્લી ચાર ચૂંટણીથી(૧૯૯૫, ૧૯૯૮, ૨૦૦૨, ૨૦૦૭) સરેરાશ મતદાન ૬૪.૩૯%(૧૯૯૫ માં) થી નીચે આવીને ૫૯.૭૭%(૨૦૦૭ માં) રહ્યું હતું .<ref name=CVG>{{cite web|title=Analysis of Compulsory Voting in Gujarat|url=http://www.rfgindia.org/publications/Analysis%20of%20Compulsory%20Voting%20in%20Gujarat.pdf|publisher=Research Foundation for Governance in India|access-date=13 December 2012|archive-date=17 જૂન 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617055516/http://www.rfgindia.org/publications/Analysis%20of%20Compulsory%20Voting%20in%20Gujarat.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=MOD1>{{cite web|title=70.75% turnout in first phase of Gujarat polls|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/70-75-turnout-in-first-phase-of-gujarat-polls/articleshow/17617772.cms|publisher=The Economic Times|access-date=15 December 2012}}</ref> ===બીજો તબક્કો=== ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી ૨૦૧૨નો બીજો તબક્કામાં પણ મોટા પ્રમાણમાં મતદાનનું વલણ ચાલુ રહ્યું અને મતદાન ૭૧.૮૫% જેટલું થયું. પ્રથમ તબક્કાના ૭૦.૭૫%ના વિક્રમિ મતદાન બાદ, ૧૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ યોજાયેલ બીજા તબક્કામાં અનેક મહત્ત્વનાં વલણો દેખાયાં, યુવાનો, મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને કેટલાક ખરાબ સ્વાસ્થ્ય ધરાવતા મતદારોએ પણ ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રસપૂર્વક મતદાન કર્યું. પ્રથમ તબક્કામાં મતદાન દિવસના અંતિમ કલાકોમાં મોટા પ્રમાણમાં મતદારો મતદાન કરવા આવ્યા હતા આ ચલણ બીજા તબક્કામાં થોડું બદલાયું હતું અને બપોરે એક વાગ્યા સુધીમાં જ મોટા પ્રમાણમાં મતદાન નોંધાયું હતું. ====બીજા તબક્કામાં જિલ્લાવાર મતદાનની વિગતો==== ====અમદાવાદ==== {| class="wikitable sortable" |- ! જિલ્લો !! મતદાનની ટકાવારી |- | અમદાવાદ || ૭૦.૧૦% |} ====કચ્છ==== {| class="wikitable sortable" |- ! જિલ્લો !! મતદાનની ટકાવારી |- | કચ્છ || ૬૭.૭૭% |} ====મધ્ય ગુજરાત==== {| class="wikitable sortable" |- ! જિલ્લો !! મતદાનની ટકાવારી |- | આણંદ || ૭૪.૮૯% |- | ખેડા || ૭૨.૧૭% |- | વડોદરા || ૭૨.૨૭% |- | પંચમહાલ || ૭૧.૪૮% |- | દાહોદ || ૬૮.૪૮% |} ====ઉત્તર ગુજરાત==== {| class="wikitable sortable" |- ! જિલ્લો !! મતદાનની ટકાવારી |- | ગાંધીનગર || ૭૪.૪૫% |- | બનાસકાંઠા || ૭૪.૮૯% |- | સાબરકાંઠા || ૭૫.૫૬% |- | મહેસાણા || ૭૩.૬૪% |- | પાટણ || ૭૦.૯૨% |} ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી ૨૦૧૨માં બીજા તબક્કાના ૭૧.૮૫%ના મતદાન અને પ્રથમ તબક્કાના ૭૦.૭૫%ના મતદાન સાથે કુલ આખરી મતદાન ૭૧.૩૨% થયું હતું.<ref name=ZNP2>{{cite web|title=Record voter turnout in Gujarat - 71.32%|url=http://zeenews.india.com/state-election-2012/gujarat/record-voter-turnout-in-gujarat-71-32_817428.html|publisher=Zee News|access-date=18 December 2012}}</ref> ====૧૯૮૦થી ૨૦૧૨ દરમ્યાનની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીના આંકડાઓ==== {| class="wikitable" |- ! વર્ષ !! ૧૯૮૦ !! ૧૯૯૦!! ૧૯૯૫ !! ૧૯૯૮ !! ૨૦૦૨ !! ૨૦૦૭ !! ૨૦૧૨ |- | મતાધિકાર ધરાવનારા || ૧૬,૫૦૧,૩૨૮ || ૨૪,૮૨૦,૩૭૯||૨૯,૦૩૧,૧૮૪ || ૨૮,૭૭૪,૪૪૩ || ૩૩,૨૩૮,૧૯૬ || ૩૬,૫૯૩,૦૯૦ || ૩૮,૦૭૭,૪૫૪ |- | મતદાતાઓ || ૭,૯૮૧,૯૯૫ || ૧૨,૯૫૫,૨૨૧|| ૧૮,૬૮૬,૭૫૭ || ૧૭,૦૬૩,૧૬૦ || ૨૦,૪૫૫,૧૬૬ ||૨૧,૮૭૩,૩૭૭ || ૨૭,૧૫૮,૬૨૬ |- style="background:white;font-weight:bold;" | ટકાવારી || ૪૮.૩૭% || ૫૨.૨૦% || ૬૪.૩૯% || ૫૯.૩૦% || ૬૧.૫૪ || ૫૯.૭૭% || ૭૧.૩૨% |} તેથી, ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી ૨૦૧૨માં ૭૧.૩૨% મતદાન થયું અને ૧૯૮૦થી શરૂ કરીને પાછલી છ વિધાનસભાની ચૂંટણીની આંકડાકીય માહિતી જોતાં જણાય છે કે તેમાં મોટા પ્રમાણમાં ફેરફારો નોંધાયા. એકંદરે ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી ૨૦૧૨ એ [[ભારતીય ચૂંટણી પંચ|ચૂંટણી પંચ]] અને જવાબદાર સરકારી એકમો, કર્મચારીઓ અને તંત્ર દ્વારા ખૂબ જ સફળ રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવી. ચૂંટણી પંચ દ્વારા ચલાવાયેલ મતદાન હક્ક અંગેના જાગૃતિ અભિયાન અને તેમના દ્વારા મતદારોને અપાયેલ ફોટો ઓળખ કાર્ડે વધુ પ્રમાણમાં મતદાન થવામાં સારી ભૂમિકા ભજવી. એ નોંધવાલાયક છે કે દેશની અન્ય ચૂંટણીઓ કે જેમાં ઉમેદવાર અથવા રાજકીય પક્ષો મતદારોને મતદાન કરવા સક્રિય રહેતા હોય છે જ્યારે ગુજરાત રાજ્યમાં મતદારો પોતાની જાતે જ મતદાન કરવા આવી રહ્યા હોવાનું વલણ કેટલીક ભૂતકાળની ચૂંટણીથી જોવા મળી રહ્યું છે. == પરિણામ == મતગણતરી સમગ્ર ગુજરાતમાં એકસાથે દરેક જિલ્લાનાં ચોક્કસ સ્થળોએ ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ સવારે આઠ વાગ્યે શરૂ થઈ અને સાંજ પહેલાં પૂર્ણ કરવામાં આવી. પરિણામો નીચે મુજબ છે. * કુલ બેઠકો: ૧૮૨ * પરિણામ જાહેર: ૧૮૨<ref name=ATRU>{{cite web|title=Gujarat Assembly Election 2012, Live poll Results update|url=http://aajtak.intoday.in/gujrat-elections/live-poll-result.php?state=gujrat#partytally|publisher=Aaj Tak|access-date=૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2012-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223054519/http://aajtak.intoday.in/gujrat-elections/live-poll-result.php?state=gujrat#partytally|url-status=dead}}</ref><ref name=ECResults>{{cite web|title=Partywise Results|url=http://eciresults.nic.in/PartyWiseResult.htm|publisher=Election Commission of India|access-date=૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2013-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215065208/http://eciresults.nic.in/PartyWiseResult.htm|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! રાજકીય દળ !! જીતેલી બેઠકો |- | '''ભાજપ''' ([[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]) || ૧૧૫ |- | '''કોંગ્રેસ''' (ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ) || ૬૧ |- | '''જીપીપી''' ([[ગુજરાત પરિવર્તન પાર્ટી]]) || ૨ |- | '''એનસીપી''' ([[નેશનાલિસ્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટી]]) || ૨ |- | '''જેડી (યુ)''' ([[જનતા દળ (યુનાઈટેડ)]]) || ૧ |- | અપક્ષ || ૧ |} ભાજપ ૧૬ બેઠકો પર ૨% કરતાં ઓછા અંતરથી હારી.<ref name=LMGE>{{cite web|title=Lowest Margin|url=http://www.indiavotes.com/nitiac/acinfo?stateac=29&yearac=2012|publisher=Election Commission of India|access-date=૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> કોંગ્રેસ ૪૬% બેઠકો પર ૫% કરતાં ઓછા અંતરથી જીત્યું.<ref name=CCGE>{{cite web|title=Close Contest|url=http://www.indiavotes.com/nitiac/closecontest?stateac=29&yearac=2012|publisher=Election Commission of India|access-date=૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034441/http://www.indiavotes.com/nitiac/closecontest?stateac=29&yearac=2012|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનું રાજકારણ]] khx67qulxor9il7qxwmvcm9q09xjij4 એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ 0 61686 907885 907785 2026-11-20T16:18:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907885 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Infobox football club | clubname = એસ્ટોન વિલા | image = | fullname = એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ<ref name=BBCVillans>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4127422.stm |title=Premiership club-by-club guide |publisher=BBC Sport |access-date=9 April 2008 | date=8 August 2005}}</ref> | nickname = વિલા, લાયન્સ | short name = | founded = માર્ચ ૧૮૭૪<ref>{{Cite web |url=http://www.avfc.co.uk/page/HistoryTimeline/0,,10265,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2014-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102160536/http://www.avfc.co.uk/page/HistoryTimeline/0,,10265,00.html |archive-date=2015-01-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm |title=Aston Villa Football Club information |publisher=BBC Sport |access-date=26 June 2007 |date=1 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070622084515/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm |archive-date=22 જૂન 2007 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> | ground = [[વિલા પાર્ક]]<ref>{{cite web |url=http://www.avfc.co.uk/page/GettingToVillaPark |title=Getting to Villa Park |publisher=Aston Villa F.C |access-date=19 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306102913/http://www.avfc.co.uk/page/GettingToVillaPark |archive-date=6 માર્ચ 2012 |url-status=dead}}</ref><br />[[બર્મિંગહામ]] | capacity = ૪૨,૬૮૨<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |title=Premier League Handbook Season 2013/14 |format=PDF |access-date=17 August 2013 |work=[[Premier League]] |archive-date=31 જાન્યુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |url-status=dead }}</ref> | owner = | chairman = રેન્ડી લરન્ર | manager =પોલ લેમ્બર્ટ | league = [[પ્રીમિયર લીગ]] | season = | position = | current = | website = http://www.avfc.co.uk/ | pattern_la1 = _astonvilla2425h | pattern_b1 = _astonvilla2425h | pattern_ra1 = _astonvilla2425h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _astonvilla2425hl | leftarm1 = BBD5F2 | body1 = 69091C | rightarm1 = BBD5F2 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = BBD5F2 | pattern_la2 = _astonvilla2425a | pattern_b2 = _astonvilla2425a | pattern_ra2 = _astonvilla2425a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _astonvilla2425al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = BBD5F2 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _astonvilla2425t | pattern_b3 = _astonvilla2425t | pattern_ra3 = _astonvilla2425t | pattern_sh3 = _astonvilla2425t | pattern_so3 = _astonvilla2425tl | leftarm3 = 0c1f3e | body3 = 0c1f3e | rightarm3 = 0c1f3e | shorts3 = 0c1f3e | socks3 = 000000 }} '''એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ''', એક પ્રખ્યાત અંગ્રેજી ફૂટબોલ ક્લબ છે,<ref>{{Cite news |url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2007/11/26/cup-presented-to-aston-villa-founder-member-jack-hughes-is-back-with-his-family-97319-20162107/ |title=Cup presented to Aston Villa founder member Jack Hughes is back with his family |first=Nick |last=McCarthy |date=26 November 2007 |newspaper=Birmingham Mail |access-date=21 July 2009 |archive-date=16 ડિસેમ્બર 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6CwZBKTKz?url=http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/cup-presented-to-aston-villa-founder-47077 |url-status=dead }}</ref><ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p. 161.</ref> આ [[બર્મિંગહામ]], [[ઇંગ્લેન્ડ]] સ્થિત છે.<ref name=Derby>{{cite book |last=Matthews |first=Tony |title=The Encyclopedia of Birmingham City Football Club 1875–2000 |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt |chapter=Aston Villa |year=2000|publisher=Britespot |location=Cradley Heath |page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt/page/17 17] |isbn=978-0-9539288-0-4}}</ref> આ ક્લબ [[વિલા પાર્ક]], [[બર્મિંગહામ]] આધારિત છે, તેઓ પ્રીમિયર લીગમાં રમે છે. {{-}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{ sister | position = {{{position|}}} | project = commons | text = [[વિકિમીડિયા કૉમન્સ]] પર '''''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Aston_Villa_FC?uselang=gu {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]''''' {{{alt-term|વિષયક વધુ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (Media) ઉપલબ્ધ છે}}}. }} *[http://www.avfc.co.uk એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબના આધિકારિક વેબસાઇટ] *[http://www.facebook.com/avfcofficial એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] ફેસબુક પર *[http://twitter.com/#!/avfcofficial એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] ટ્વિટર પર *[http://www.skysports.com/football/teams/astonvilla એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબਬ] સ્કાય સ્પોર્ટ્સ પર *[http://www.bbc.com/sport/football/teams/aston-villa એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] બીબીસી પર *[http://www.statto.com/football/teams/aston-villa એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ] statto.com પર [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડની ફૂટબોલ ક્લબ]] chpgpny8kwzkkv58xwyqh69s609hegy ફહેમીદા મિર્ઝા 0 67919 907914 794666 2026-11-21T01:06:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907914 wikitext text/x-wiki '''ફહેમીદા મિર્ઝા''' ([[ઉર્દૂ ભાષા]]માં: فہمیدہ مرز) કચ્છી મૂળનાં પાકિસ્તાની રાજનેત્રી છે. તેઓ [[પાકિસ્તાન]] મુલ્કની રાષ્ટ્રીય સંદસસદ નાં પ્રથમ મહિલા સભાપતિ હતાં.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7304499.stm Woman elected Pakistani speaker] ''BBC News'', March 19, 2008</ref> તેમનો જન્મ પાકિસ્તાનનો સિન્ધ સૂબોમાં થયો. ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==બાહ્ય સૂત્રો== *[http://www.na.gov.pk/intro_speaker.html Speaker of the National Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329234403/http://www.na.gov.pk/intro_speaker.html |date=2010-03-29 }} *[https://web.archive.org/web/20080320043707/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=13640 Fehmida set to make history as ‘Madam Speaker’] {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:પાકિસ્તાન]] rfu76mie920chisr2j58r1q38icsga7 બેરન આઇલેન્ડ (આંદામાન ટાપુઓ) 0 68416 907918 820759 2026-11-21T02:00:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907918 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = બેરન આઇલેન્ડ | photo = Ile Barren, 1995.jpg | photo_caption = ૧૯૯૫માં બેરન ટાપુમાં થતો વિસ્ફોટ | elevation_m = 354 | location = [[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ]], [[ભારત]] | coordinates = {{Coord|12|16|40|N|93|51|30|E|display=inline}} | type = | last_eruption = ૨૦૧૬<ref name="Barren Island volcano on Volcano Discovery">{{Cite news|title=Barren Island volcano|url=https://www.volcanodiscovery.com/barren_island.html|date=૧૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮|language=en}}</ref> }} '''બેરન આઇલેન્ડ''' કે '''બેરન ટાપુ''' એટલે કે '''નિર્જન ટાપુ''' એ [[બંગાળની ખાડી]] નજીક આંદામાન સમુદ્રમાં, [[ભારત]]ના આંદામાન ટાપુઓના પૂર્વ છેડે આવેલો પર્વતીય ટાપુ છે. તે [[દક્ષિણ એશિયા]]માં આવેલો એક માત્ર સક્રિય [[જ્વાળામુખી]] છે. બાકીના આંદામાનની સાથે તે ભારતીય [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ]] [[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ]]નો એક ભાગ છે અને રાજધાની [[પોર્ટ બ્લૅર]]થી લગભગ ૧૩૫ કિમી (૮૪ માઇલ) દૂર ઉત્તરમાં આવેલો છે. અહિં ૧૭૮૭માં સૌપ્રથમ જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ નોંધયો હતો. ત્યાર પછી, જ્વાળામુખીમાં દસથી વધારે વખત વિસ્ફોટ થયો છે જે પૈકીનો સૌથી તાજો વિસ્ફોટ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૦માં શરૂ થયો હતો અને તે જાન્યુઆરી ૨૦૧૧ સુધી સક્રિય હતો.<ref>{{cite gvp|vnum=0600-01=|title=Barren Island}}</ref> ૧૭૮૭માં પ્રથમ વિસ્ફોટ નોંધાયા બાદ, ૧૭૮૯, ૧૭૯૫, ૧૮૦૩-૦૪ અને ૧૮૫૨માં વધુ વિસ્ફોટોની નોંધ કરવામાં આવી હતી. નિષ્ક્રિયતાની લગભગ દોઢ સદી પછી, ૧૯૯૧માં ટાપુ પર ફરીથી વિસ્ફોટ થયો હતો જે છ મહિના સુધી ચાલ્યો હતો અને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું હતું. ૧૯૯૪-૯૫ અને ૨૦૦૫-૦૭ માં વિસ્ફોટ થયા હતાં, બાદમાં તેને ૨૦૦૪માં હિંદ મહાસાગરમાં આવેલા ધરતીકંપ સાથે જોડવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.vulkaner.no/v/volcan/submarin/barrenis.html|title= Barren Island, Andaman Islands, Indian Ocean|author=Jørgen S. Aabech|access-date=જૂન ૨૦૧૩}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Barren_Island_1885.jpg|right|thumb|ટાપુની સ્થાનિક ભૂગોળ]] [[ચિત્ર:Barren_I_locale.png|right|thumb|(લાલ વર્તુળ) પ્રકાશિત બેરન ટાપુનું સ્થાન સાથે, [[આંદામાન ટાપુઓ]]નો રેખાચિત્ર નકશો]] આ જ્વાળામુખી ટાપુ ભારતીય અને બર્મીઝ ટેકટોનિક પ્લેટોના કિનારા પર એક જ્વાળામુખીના પટ્ટામાં આવેલો છે. આ વિસ્તારમાં નાર્કોંડમ જેવા નિષ્ક્રિય જ્વાળામુખી છે, ઉપરાંત અલકૉક અને સીવેલ જેવા જ્વાળામુખીના દરિયાઈ પર્વત છે. બધા જ ઐતિહાસિક અને તાજેતરના વિસ્ફોટો (૧૭૮૯ અને પછી)થી ૨ કિમી (૧.૨ માઇલ) વિશાળ બહુમુખિ સક્રિય રાખના જ્વાળામુખીનો ખાડો પહાડની અંદર બન્યો છે કે જે પ્લેઇસ્ટોસેની યુગમાં સ્તરીય જ્વાળામુખીના પ્રાચીન પહાડના ક્રમિક વિનાશ દ્વારા રચના થઈ હતી. ટાપુની આસપાસ પ્રાચીન જ્વાળામુખીના પહાડનો બાકી રહેલો ભાગ સીધા ઢોળાવ જેવી ખીણ બનાવે છે (સામાન્ય રીતે તેને કૉલડેરાની દિવાલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે), જે પશ્ચિમ સુધી હોય છે. ટાપુ પર સૌથી વધુ ઊંચાઈ ૩૫૪ મી (૧૧૬૧ ફુટ) છે અને આ પ્રાચીન જ્વાળામુખીનો મોટો ભાગ પાણીની અંદર છે (દરિયાની સપાટીથી નીચે દરિયાના તળ સુધી ૨૨૫૦ મી (૭૩૮૦ ફુટ) ઊંડો). આ ટાપુનો વ્યાસ ૩ કિમી (૧.૯ માઇલ) અને કુલ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ૧૦ ચો.કિમી (૩.૯ ચો.મા.) છે.<ref>{{cite web|url=http://www.volcanodiscovery.com/barren_island.html|title=Barren Island Volcano, Indian Ocean - facts & information|publisher=Volcanodiscovery.com|access-date=જૂન ૨૦૧૩}}</ref> તેના આ નામ પ્રમાણે, તે નિર્જન વેરાન વિસ્તાર છે, તેમ છતાં [[બકરી]]ઓની નાની વસ્તી છે. ઉપરાંત પક્ષીઓ, [[ચામાચિડિયું]] જેવા કે ઉડતું શિયાળ અને ખિસકોલીઓ જેવી થોડીક અન્ય પ્રજાતિઓ આ કપરી પરિસ્થિતિમાં પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે જાણીતા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.geos.iitb.ac.in/dchandra/biexp/|title=Scientific Expedition to Barren Island (Andaman Islands, Indian Ocean)|year=૨૦૦૩|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402212557/http://www.geos.iitb.ac.in/dchandra/biexp/|archive-date=2012-04-02|access-date=જૂન ૨૦૧૩|url-status=dead}}</ref> == સ્કુબા ડાઇવિંગ == વિશ્વના શ્રેષ્ઠ સ્કુબા ડાઇવિંગ સ્થળોમાં બેરન આઇલેન્ડની આસપાસનું પાણી પ્રખ્યાત હોવાનું મનાય છે. અહીં મુખ્ય આકર્ષણો સ્પષ્ટ સ્ફટિક દૃશ્યતા, મંતા રે (માછલી), બેસાલ્ટની રસપ્રદ સંરચના, પ્રાચીન લાવાના ભૌગોલિક પ્રવાહ અને ઝડપી વિકસતા પરવાળાના બગીચાઓ છે. અહીં તરવાનું સ્થળ ઘણુ દૂર હોવા છતાં વહાણ પર અથવા હેવલોક ટાપુ પર આવેલા સ્કુબા ઓપરેટરો મારફતે સ્કુબા ડાઇવિંગ કરી શકાય છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Barren Island (Andaman Islands)|બેરન આઇલેન્ડ}} * [http://www.portal.gsi.gov.in/gsiImages/information/N_BarrenJan09Note.pdf Geological Survey of India : THE BARREN ISLAND VOLCANO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003719/http://www.portal.gsi.gov.in/gsiImages/information/N_BarrenJan09Note.pdf |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20120402212557/http://www.geos.iitb.ac.in/dchandra/biexp/ Department of Earth Sciences, IIT Bombay] * {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4669921.stm|title=Andamans volcano is post-tsunami hit|last=Bhaumik |first=Subir|date=૧૧ જુલાઇ ૨૦૦૫|publisher=BBC News|access-date=જૂન ૨૦૧૩}} [[શ્રેણી:કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:અંદામાન અને નિકોબાર દ્વિપસમૂહ]] [[શ્રેણી:ટાપુ]] 6jnl6k5v0um0ixb7aidb7a3f7b2lntx પરાવર્તિત ટેલીસ્કોપ 0 76059 907910 794568 2026-11-21T00:07:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907910 wikitext text/x-wiki [[File:Newtonian telescope2.svg|thumb|ન્યૂટોનિયન ટેલીસ્કોપ]] '''પરાવર્તિત ટેલીસ્કોપ''' અથવા '''ન્યુટોનિયન ટેલીસ્કોપ''' એ બ્રિટિશ વૈજ્ઞાનિક [[આઇઝેક ન્યુટન]] (૧૬૪૨-૧૭૨૭) દ્વારા શોધાયેલ ટેલીસ્કોપનો પ્રકાર છે, જે વળાંકવાળા અરીસાને પ્રાથમિક અરીસા તરીકે અને સપાટ અરીસાને દ્વિતિય અરીસા તરીકે વાપરે છે. ન્યુટને આ ટેલીસ્કોપ ૧૬૬૮માં તૈયાર કર્યું હતું અને તે સૌ પ્રથમ કાર્યરત પરાવર્તિત ટેલીસ્કોપ ગણાય છે.<ref name="books.google.com">[https://books.google.com/books?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67 '''Isaac Newton: adventurer in thought''', by Alfred Rupert Hall, page 67]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ન્યુટોનિયન ટેલીસ્કોપની સરળ રચનાને કારણે તે શોખીન આકાશશાસ્ત્રીઓમાં લોકપ્રિય છે.<ref>{{Cite web |url=http://telescopemaking.org/basics.html |title=Telescope Basics - Mark T. VandeWettering, 2001 |access-date=2009-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220152532/http://telescopemaking.org/basics.html |archive-date=2009-02-20 |url-status=dead}}</ref> == છબીઓ == <gallery> File:Newtonian reflector.jpg|ન્યુટોનિયન પરાવર્તક File:Telescope trailer 22.jpg|અત્યંત મોટું ન્યુટોનિયન ટેલીસ્કોપ અને તેની સીડી Image:Dobson truss.jpg|ન્યુટોનિયન ટેલીસ્કોપ File:Dobson class.jpg|ન્યુટોનિયન File:Newtonianscope-overview.JPG|ન્યુટોનિયન ટેલીસ્કોપ File:150mm Texereau telescope n1.jpg|૧૦૫મીમીનું ન્યુટોનિયન ટેલીસ્કોપ File:Astroscan.jpg|એસ્ટ્રોસ્કેન, ન્યુટોનિયન પરાવર્તક File:Newton01.png|ન્યુટોનિયન પરાવર્તકની રચના File:Newtontelescope.png|ન્યુટોનિયન રચના </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{sci-stub}} [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] alq3o1v8pl2ugwy7tpcvy2jsd3gqwz1 દુગારવાડી ધોધ 0 80404 907905 902566 2026-11-20T22:43:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907905 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall |name=દુગારવાડી ધોધ |image=Dugarwadi.jpg |location=[[નાસિક જિલ્લો|નાસિક]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ભારત]] |coords= |elevation= |type= |height= |height_longest= |average_width= |number_drops= |average_flow= |watercourse=વાઘ નદીની ઉપનદી |world_rank= }} '''દુગારવાડી ધોધ''' [[ભારત]] દેશના [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના]] [[ત્રંબકેશ્વર]]થી લગભગ બે કિલોમીટર દૂર દુગારવાડી ગામ પાસે આવેલો એક જળધોધ છે. [[ચિત્ર:Nature_at_Dugarwadi.jpg|thumb|દુગારવાડી, નાસિક, મહારાષ્ટ્ર, ભારત]] [[ચિત્ર:Beauty_at_Dugarwadi.jpg|thumb|દુગારવાડી કુદરતી સૌંદર્ય, નાસિક, મહારાષ્ટ્ર, ભારત]] [[ચિત્ર:Dugarwadi_waterfall.jpg|thumb|દુગારવાડી ધોધ]] == દુગારવાડી ધોધ == [[ત્રંબકેશ્વર]]-જવ્હાર રોડ પર દુગારવાડી ગામ નજીક આ ધોધ આવેલ છે.<ref>{{Cite web|title=दुगारवाडीची जलधारा!|url=https://www.loksatta.com/trekit/waterfall-in-dugarwadi-211847/|access-date=2022-04-25|website=Loksatta|language=mr}}</ref> દુગારવાડી ધોધ પરિસર સુધી પહોંચવા માટે કાચા રોડ પર લગભગ બે કિલોમીટર જેટલું અંતર પગપાળા જાવું પડે છે. રહેવા માટે ત્ર્યંબકેશ્વર નજીક આવેલ મોટું સ્થળ છે.<ref>http://www.lokprabha.com/20110701/cover05.htm# {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ જળપ્રપાત જોવાલાયક છે તેમજ જોખમી છે. ઘણી દુર્ઘટના અહીં થઈ હોવાથી સાવચેતી રાખવી આવશ્યક છે. અહીં દારુ પીધા પછી ધમાલ કરનારી યુવાન પેઢી પણ જોવા મળે છે.<ref>{{Cite web|title=दुगारवाडी धबधबा बनला मृत्यूचा सापळा|url=https://maharashtratimes.com/became-death-trap-waterfall-dugaravadi/articleshow/48090004.cms|access-date=2022-04-25|website=Maharashtra Times|language=mr}}</ref> <ref>{{Cite web|title=दुगारवाडीच्या उत्साहाला असुरक्षेचे ग्रहण|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/15465652.cms|access-date=2022-04-25|website=Maharashtra Times|language=mr}}</ref> == અંતર == * [[મુંબઈ|મુંબઇ]] થી [[નાસિક]] ૧૭૧ કિ. મી. * નાસિક થી ત્રંબકેશ્વર ૩૦ કિ. મી. * ત્રંબકેશ્વરથી જવ્હાર રોડ પર ૨ કિ. મી. જેટલા અંતરે આ સ્થળ છે. == વાહન વ્યવસ્થા == મુંબઈથી નાસિક આવવા માટે બસ, રેલ, ટેક્સી સેવા ઉપલબ્ધ છે. નાસિકથી ત્રંબકેશ્વર જવા માટે ખાનગી વાહન સાથે બસનો વિકલ્પ પણ ઉપલબ્ધ છે. જો કે દુગારવાડી વિસ્તારમાં જવા માટે પોતાનું વાહન ઉત્તમ છે. પૂનાથી બસ, ઉપરાંત, પુણે-મનમાડ એક્સપ્રેસ ટ્રેન તેમજ પૂનાથી કલ્યાણ અથવા ઈગતપુરી ઉતરી બસ, ટેક્સી દ્વારા ત્રંબકેશ્વર જવાય છે.<ref>http://www.lokprabha.com/20110701/cover05.htm# {{Dead link|date=નવેમ્બર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ભારતના જળધોધ]] 2k64kz45cj0dm0jnupeob2q4hyfbq9w સિવિલ ઇજનેરી 0 84962 907941 907501 2026-11-21T07:39:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907941 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[ચિત્ર:Torres Petronas Mayo 2004.jpg|thumb|ધ પેટ્રોનસ ટ્વિન ટાવર્ઝ, સ્થપતિ સીઝર પેલી અને થોરનટન-ટોમેસિટી અને રેન હિલ બરસેકુટૂ એસ. ડી. એન. બી. એચ. ડી. ઇજનેરો દ્વારા બાંધવામાં આવેલી આ ઇમારત 1998-2004 સુધી જગતની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી.]] '''સિવિલ ઇજનેરી''' કે '''સ્થાપત્ય અભિયાંત્રિકી''' લશ્કરી ઇજનેરી પછી [[ઇજનેરી]]ની સૌથી જૂની શાખા છે. આ ભૌતિક અને કુદરતી રૂપે બનેલા મકાનો,સંસ્થાકીય ઇમારતો,પુલ, રસ્તા, નહેરો, જળબંધ, ઇમારતો, વગેરેની ડિઝાઇન, બાંધકામ અને જાળવણીનું વિજ્ઞાન છે.<ref>{{cite web|url=http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|title=History and Heritage of Civil Engineering|last=|first=|date=|work=American Society of Civil Engineers|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216235716/http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|archive-date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭|access-date=૮ ઓગસ્ટ ૨૦૦૭|url-status=dead|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407075251/http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true |date=2016-04-07 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ice.org.uk/careers-and-professional-development/what-is-civil-engineering|title=What is Civil Engineering|last=|first=|date=|website=|publisher=Institution of Civil Engineers|access-date= ૧૫ મે ૨૦૧૭}}</ref> == ઈતિહાસ == એક અલગ શાખા તરીકે સિવિલ એન્જિનિયરિંગની શરૂઆત ફ્રાન્સમાં 1716 માં બ્રિજ અને હાઇવે કોર્પ્સના ફાઉન્ડેશનમાં જોવા મળી શકે છે, જેમાંથી 1747 માં ઇકોલ નેશનલે ડેસ પોન્ટ્સ એટ ચૌસિસ ("નેશનલ સ્કૂલ ઓફ બ્રિજ એન્ડ હાઇવે") નો વિકાસ થયો. તેના શિક્ષકોએ પુસ્તકો લખ્યા જે સામગ્રી, મશીનો અને હાઇડ્રોલિક્સના મિકેનિક્સ પર પ્રમાણભૂત કામો બન્યા, અને અગ્રણી બ્રિટિશ ઇજનેરોએ તેમને વાંચવા માટે ફ્રેન્ચ શીખી. જેમ જેમ ડિઝાઇન અને ગણતરીએ અંગૂઠાના નિયમ અને પ્રયોગમૂલક સૂત્રોને બદલ્યા, અને તે વિજ્ઞાનને સુવ્યવસ્થિત રીતે ઘડવામાં આવ્યું તેમ, બિન -લશ્કરી ઇજનેર સ્ટેજની આગળના ભાગમાં ગયા. પ્રતિભાશાળી, જો ઘણીવાર સ્વ-શિક્ષિત, કારીગરો, પથ્થરમારો, મિલવરાઇટ્સ, ટૂલમેકર્સ અને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઉત્પાદકો સિવિલ એન્જિનિયર બન્યા. બ્રિટનમાં, જેમ્સ બ્રિન્ડલીએ મિલરાઇટ તરીકે શરૂઆત કરી અને સદીના અગ્રણી નહેર નિર્માતા બન્યા; જ્હોન રેની એક મિલરાઈટના એપ્રેન્ટિસ હતા જેમણે આખરે નવો લંડન બ્રિજ બનાવ્યો; થોમસ ટેલ્ફોર્ડ, એક પથ્થરમાલિક, બ્રિટનના અગ્રણી રોડ બિલ્ડર બન્યા.<ref>{{Cite web|title=civil engineering {{!}} Definition, History, Functions, Branches, & Facts|url=https://www.britannica.com/technology/civil-engineering|access-date=2021-10-22|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> == પેટા શાખાઓ == === સંરચનાત્મક ઈજનેરી === સંરચનાત્મક ઈજનેરી એ સિવિલ ઈજનેરી પેટા-શાખા છે જેમાં સ્ટ્રક્ચરલ ઈજનેરને ઇમારતોના 'હાડકાં અને સ્નાયુઓ' ડિઝાઇન કરવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે જે માનવસર્જિત માળખાનું સ્વરૂપ અને આકાર બનાવે છે. માળખાકીય ઇજનેરોએ ઇમારતો અને નોન-બિલ્ડિંગ સ્ટ્રક્ચર્સની બાંધકામોની સ્થિરતા, તાકાત, કઠોરતા અને ભૂકંપ-સંવેદનશીલતાને સમજવી અને ગણતરી કરવી જોઈએ.<ref>[http://www.fao.org/docrep/015/i2433e/i2433e04.pdf FAO online publication] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119191121/http://www.fao.org/docrep/015/i2433e/i2433e04.pdf |date=2016-11-19 }}</ref> માળખાકીય ડિઝાઇન અન્ય ડિઝાઇનરો જેમ કે આર્કિટેક્ટ્સ અને બિલ્ડિંગ સર્વિસ એન્જિનિયર સાથે સંકલિત છે અને ઘણી વખત સાઇટ પર કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા પ્રોજેક્ટ્સના બાંધકામની દેખરેખ રાખે છે. તેઓ મશીનરી, તબીબી સાધનો અને વાહનોની ડિઝાઇનમાં પણ સામેલ થઈ શકે છે જ્યાં માળખાકીય અખંડિતતા કાર્ય અને સલામતીને અસર કરે છે.<ref>{{Cite web|title=What is a Structural Engineer and What Do They Do?|url=https://rmg-engineers.com/what-is-a-structural-engineer/|access-date=2021-10-22|website=RMG Engineers|language=en-US|archive-date=2021-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064053/https://rmg-engineers.com/what-is-a-structural-engineer/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2021-09-30|title=Structural engineering|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Structural_engineering&oldid=1047380216|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> === ભૂતકનીકી ઈજનેરી === ભૂતકનીકી ઈજનેરી સિવિલ ઈજનેરીની પેટા-શાખા છે અને તેને સમાજ અને જીવનને સુધારવા માટે પૃથ્વી સામગ્રી (માટી અને ખડક) ના ઉપયોગ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે.<ref>{{Cite book|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780124095489125084|title=Geotechnical Engineering|last=Robbins|first=B. A.|last2=Stephens|first2=I. J.|last3=Marcuson|first3=W. F.|date=2021-01-01|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-102909-1|editor-last=Alderton|editor-first=David|location=Oxford|pages=377–392|language=en|doi=10.1016/b978-0-12-409548-9.12508-4|editor-last2=Elias|editor-first2=Scott A.}}</ref> === પરિવહન ઇજનેરી === પરિવહન ઇજનેરી એ સિવિલ ઇજનેરી એક શાખા છે જે સલામત અને કાર્યક્ષમ પરિવહન પ્રણાલીના આયોજન, સંરચના, સંચાલન અને જાળવણીમાં સામેલ છે. આ પ્રણાલીઓમાં રસ્તાઓ, રેલ્વે, જળમાર્ગો અને ઇન્ટરમોડલ કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે<ref>{{Cite web|title=What is Transportation Engineering?|url=https://civilengineeringbible.com/article.php?i=113|access-date=2022-02-10|website=CivilEngineeringBible.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226151922/https://civilengineeringbible.com/article.php?i=113|archive-date=2024-02-26|url-status=dead}}</ref> === પર્યાવારણ ઈજનેરી === પર્યાવરણીય ઇજનેરી એ એક વ્યાવસાયિક ઇજનેરી શાખા છે જે રસાયણશાસ્ત્ર, જીવવિજ્ઞાન, ઇકોલોજી, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, હાઇડ્રોલિક્સ, હાઇડ્રોલૉજી, માઇક્રોબાયોલોજી અને ગણિત જેવા વ્યાપક વૈજ્ઞાનિક વિષયોને સમાવે છે અને એવા ઉકેલો બનાવે છે જે જીવંત સજીવોના સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત કરશે અને પર્યાવરણની ગુણવત્તામાં સુધારો કરશે.<ref>{{Cite journal|date=2022-03-29|title=Environmental engineering|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Environmental_engineering&oldid=1079998767|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> પર્યાવરણીય ઇજનેરો પાણી, માટી અને વાયુ પ્રદૂષણની સમસ્યાઓનો અભ્યાસ કરે છે અને આ સમસ્યાઓને ઉકેલવા, ઘટાડવા અથવા નિયંત્રિત કરવા માટે જરૂરી તકનીકી ઉકેલો વિકસાવે છે જે કાયદાકીય, આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય ચિંતાઓ સાથે સુસંગત હોય.<ref>https://www.mcgill.ca/civil/undergrad/areas/environmental</ref> === જળ સંસાધન ઈજનેરી === જળ સંસાધન ઇજનેરી એ સાધનો, સવલતો અને તકનીકોનો અભ્યાસ અને સંચાલન છે જેનો ઉપયોગ જીવનના સૌથી પુષ્કળ સંસાધન જળનું સંચાલન અને જાળવણી કરવા માટે થાય છે. પાણી સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ - જેમ કે સિંચાઈ, કચરાનો નિકાલ અને નહેર વિકાસ - માટે પાણીને કેવી રીતે અને શ્રેષ્ઠ રીતે નિયંત્રિત કરવું તેનું મૂલ્યાંકન કરવા ઉપરાંત - તે પીવા માટે સલામત છે તેની ખાતરી કરવા માટે જળ સંસાધન ઇજનેરો પણ વારંવાર જળ વ્યવસ્થાપનમાં સામેલ થાય છે.<ref>{{Cite web|date=2019-11-18|title=What is Water Resources Engineering?|url=https://engineeringonline.ucr.edu/blog/what-is-water-resources-engineering/|access-date=2022-05-12|website=UC Riverside|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130201732/https://engineeringonline.ucr.edu/blog/what-is-water-resources-engineering/|archive-date=2023-11-30|url-status=dead}}</ref> === બાંધકામ ઇજનેરી === બાંધકામ ઇજનેરીએ એક વ્યાવસાયિક શાખા છે જે રસ્તાઓ, ટનલ, પુલ, એરપોર્ટ, રેલરોડ, સુવિધાઓ, ઇમારતો, ડેમ, ઉપયોગિતાઓ અને અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ જેવી માળખાકીય સુવિધાઓની ડિઝાઇન, આયોજન, બાંધકામ અને સંચાલન સાથે કામ કરે છે.<ref>{{Cite web|last=ajay|date=2017-11-22|title=SPECIALISATION IN CONSTRUCTION ENGINEERING MANAGEMENT|url=https://www.chitkara.edu.in/applied-engineering/civil-engineering/specialisation-construction-engineering-management/|access-date=2022-05-12|website=Chitkara Universtiy|language=en|archive-date=2022-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003212803/https://www.chitkara.edu.in/applied-engineering/civil-engineering/specialisation-construction-engineering-management/|url-status=dead}}</ref> === દરિયાઇ ઇજનેરી === દરિયાઇ ઇજનેરીએ આપણા દરિયાકિનારા, નદીમુખો અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયો પર કુદરતી પ્રક્રિયાઓ અને માનવશાસ્ત્રની અસરોનો અભ્યાસ છે.<ref>{{Cite web|title=Coastal Engineering – Department of Civil, Construction, and Environmental Engineering|url=https://www.ccee.ncsu.edu/research/ewc/coastal-engineering/|access-date=2022-05-12|website=www.ccee.ncsu.edu}}</ref> === ભૂસ્તર ઇજનેરી === ભૂસ્તર ઇજનેરીને ISO/TC 211 શ્રેણીના ધોરણોમાં "સંગ્રહ, વિતરણ, સંગ્રહ, વિશ્લેષણ, પ્રક્રિયા, ભૌગોલિક ડેટા અથવા ભૌગોલિક માહિતીની રજૂઆત સાથે સંબંધિત શાખા" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref>ISO/TR 19122:2004(en) Geographic information/Geomatics — Qualification and certification of personnel [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:tr:19122:ed-1:v1:en]</ref> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] 3ztxy6eq1bizimb5vo3c3kd4i09b83j સુકુમાર (દિગ્દર્શક) 0 91041 907942 907504 2026-11-21T07:48:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907942 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''સુકુમાર''' (આખું નામ: સુકુમાર બાન્દ્રેડ્ડી જન્મ: ૧૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૦) એક [[ભારતીયો|ભારતીય]] ફિલ્મ દિગ્દર્શક, નિર્માતા અને પટકથાલેખક છે, જે મુખ્યત્વે તેલુગુ સિનેમા માટે કામ કરે છે. તેમનો જન્મ આંધ્ર પ્રદેશના [[પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લો|પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લામાં]] માટ્ટપર્રુ નજીક રઝોલે ખાતે થયો હતો. સુકુમારે ફિલ્મી કારકિર્દી શરૂ કરી તેના લગભગ છ વર્ષ પહેલાં ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્રના વ્યાખ્યાતા તરીકે આદિત્ય જુનિયર કોલેજ, [[કાકીનાડા|કાકિંડા]] ખાતે તરીકે કામ કર્યું હતું. તેમણે ફિલ્મોમાં કામ કરવાની શરૂઆત એક લેખક તરીકે કરી અને ત્યારબાદ તેઓ મોહન અને વી. વી. વિનાયકના મદદનીશ બન્યા હતા. સુકુમારે દિગ્દર્શનની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૪માં ''આર્ય'' ફિલ્મથી કરી હતી, જેની સફળતાએ એમને સ્ટારપદે પહોંચાડ્યા હતા. સુકુમારને આ ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ ફિલ્મ માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને શ્રેષ્ઠ પટકથા લેખક - તેલુગુ ફિલ્મ માટે નંદી પુરસ્કારના વિજેતા જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં ''જગદમ'' (૨૦૦૭), ''આર્ય ૨'' (૨૦૦૯), ''૧૦૦% લવ'' (૨૦૧૧), ''૧: નેનોક્કાડીને'' (૨૦૧૪) અને નનાકુ પ્રેમાથો'' ''(૨૦૧૬)નો સમાવેશ થાય છે . સુકુમાર તેમના જટીલ, બહુસ્તરીય કથાનકો માટે જાણીતા છે, જેના થકી એમને એક બુદ્ધિશાળી પટકથાલેખક તરીકેની પ્રતિષ્ઠા મળી છે. તેઓ તેમની ફિલ્મોમાં મુખ્ય પાત્રના ચારિત્ર્યને અલગ રંગ (ગ્રે કલર)માં ઢાળવા માટે પણ ઓળખાય છે. સુકુમાર રાઈટીંગ્સના બેનર હેઠળ, તેમણે ફિલ્મ કુમારી ૨૧ એફ (૨૦૧૫) થી ફિલ્મ નિર્માતા તરીકેની શરૂઆત કરી હતી, જેની વાર્તા અને પટકથા તેમના દ્વારા લખવામાં આવી હતી. વર્ષ ૨૦૧૪માં તેમને તેલુગુ સિનેમામાં યોગદાન બદલ કે વી રેડ્ડી મેમોરિયલ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. == પ્રારંભિક અને વ્યક્તિગત જીવન == સુકુમારનો જન્મ ૧૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૦ ના દિવસે ભારત દેશના આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યના પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લામાં માટ્ટપર્રુ નજીક રઝોલે ખાતે થયો હતો.<ref name="Navya">{{Cite web|url=http://www.andhrajyothy.com/Artical?SID=203322|title=అమ్మకు ప్రేమతో..|last=Bhagyalakshmi|first=Challa|date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|website=Andhrajyothi|language=Telugu|trans-title=To mother, with love..|archive-url = https://web.archive.org/web/20160216073443/http://www.andhrajyothy.com/Artical?SID=203322|archive-date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> તેમના પિતા તિરૂપતિ નાયડુ ચોખાના વેપારી હતા અને તેમના માતા વીરા વેણી એક ગૃહિણી હતી. સુકુમાર નાયડુ અને વેણીના છ બાળકો પૈકી સૌથી નાની વયના હતા. ૬ વર્ષની ઉંમરે તેમના વ્હાલા કુકડાનો વધ થતાં જોઈ, સુકુમાર [[શાકાહારી]] બની ગયા હતા. તેમણે તેમનું શાળાકીય શિક્ષણ જીલ્લા પરિષદ ઉચ્ચ શાળા, રઝોલે ખાતેથી અને ત્યારબાદ ગણિતના વિષય સાથે સ્નાતકની પદવી પ્રાપ્ત કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/did-you-know-/Sukumar-studied-at-a-Zilla-Parishad-school/articleshow/35424079.cms|title=Sukumar studied at a Zilla Parishad school|last=Pasupulate|first=Karthik|date=૨૦ મે ૨૦૧૪|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218164434/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/did-you-know-/Sukumar-studied-at-a-Zilla-Parishad-school/articleshow/35424079.cms|archive-date=2016-02-18|access-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|url-status=live}}</ref> ત્યારબાદ તેમણે આદિત્ય જુનિયર કોલેજ, [[કાકીનાડા|કાકીન્ડા]] ખાતે ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્ર વિષયના વ્યાખ્યાતા તરીકે કામ કર્યું હતું.<ref name="Sukumar NKP int DC">{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/tollywood/200116/the-sukumar-saga.html|title=The Sukumar saga|last=Kavirayani|first=Suresh|date=૨૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬|website=Deccan Chronicle|archive-url = https://web.archive.org/web/20160217021806/http://deccanchronicle.com/tollywood/200116/the-sukumar-saga.html|archive-date=૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> જુનિયર કોલેજમાં કાર્ય કર્યા પછીના છ વર્ષ બાદ<ref name="Sukumar int SSC">{{Cite web|url=http://southscope.in/telugu/article/sukumar-reluctant-perfectionist|title=Sukumar&nbsp;– The Reluctant Perfectionist|last=Kumar|first=Hemanth|date=૬ મે ૨૦૧૧|website=South Scope|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615025009/http://www.southscope.in/telugu/article/sukumar-reluctant-perfectionist|archive-date=2011-06-15|access-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|url-status=dead}}</ref> સુકુમાર અને તેમના જુનિયર પ્રકાશ તોલેટીએ કંઈક સર્જનાત્મક કરવા માટે નિર્ણય કર્યો હતો કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે તેમના જીવન એક વ્યાખ્યાતા તરીકે વધુ પડતાં સંસારમય બની ગયાં છે.<ref name="Toleti">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/dream-debut/article2882680.ece|title=Dream debut|last=Narasimham|first=M. L.|date=૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨|website=The Hindu|archive-url = https://web.archive.org/web/20160218164647/http://www.thehindu.com/features/cinema/dream-debut/article2882680.ece|archive-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> સુકુમાર અને તોલેટીએ તેમની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં લેખક તરીકે તેલુગુ સિનેમામાં કામ કર્યું હતું અને થોડી ફિલ્મો માટે લેખનકાર્ય કર્યું હતું. જયન્થ સી. પરાંજીની બાવાગુરુ બગુન્નારા? (૧૯૮૮)નાં ત્રણ દ્રશ્યો માટેના લેખનકાર્ય પછી, તેમને વિદ્યાર્થીઓની ભરતીવેળા મદદ કરવા માટે બોલાવવામાં આવ્યા હતા. આ સમયે તેઓ નૈતિક ધોરણે ફિલ્મનું કાર્ય છોડી ફિલ્મમાંથી બહાર નીકળી ગયા હતા. કમાણીના અભાવને કારણે સુકુમારે થોડા સમય માટે વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાનું કાર્ય ચાલુ રાખ્યું અને પૈસા કમાયા બાદ તેઓ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પરત ફર્યા હતા. પછીથી સુકુમાર જયમ રાજાના પિતા મોહન માટે ''ક્ષેમંગા વેલ્લી લબઙા રાન્ડી'' (૨૦૦૦) અને ''હનુમાન જંકશન'' (૨૦૦૧) ફિલ્મો માટે મદદનીશ બન્યા હતા. દિગ્દર્શનની શરૂઆત પહેલાં સુકુમારે વી. વી. વિનાયક સાથે ''દિલ'' (૨૦૦૩) ફિલ્મ માટે તરીકે મદદનીશ દિગ્દર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. સુકુમારને તબિતા સાથે સંબંધ હતો,<ref name="Sukumar int Sakshi">{{Cite web|url=http://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/allu-arjun-to-repeat-with-sukumar-152768|title=నిర్మాతగా బన్నీతో సినిమా : సుకుమార్|date=૨૯ જુલાઈ ૨૦૧૪|website=Sakshi|language=Telugu|trans-title=I'll produce a film with Allu Arjun: Sukumar|archive-url = https://web.archive.org/web/20161003052812/http://www.sakshi.com/news/andhra-pradesh/allu-arjun-to-repeat-with-sukumar-152768|archive-date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬|access-date= ૩ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬}}</ref> જેમને તેઓના દિગ્દર્શનની શરૂઆતની પ્રથમ આર્ય (૨૦૦૪) ફિલ્મના સ્ક્રીનીંગ દરમિયાન સુદર્શન થિયેટર, આરટીએક્સ રસ્તા, હૈદરાબાદ ખાતે મળ્યા હતા. તેમણે વર્ષ ૨૦૦૯માં લગ્ન તેમના માતા-પિતા અને બહેનની હાજરીમાં થયાં હતાં. જો કે હંસિનીના માતા-પિતાએ સુકુમાર એક ફિલ્મ ટેકનિશિયન હોવાને કારણે તેમને સ્વીકારવામાં વિરોધ કર્યો હતો, પણ પાછળથી તેમણે પણ આ સંબંધનો સ્વીકાર કર્યો હતો. આ દંપતિને એક પુત્ર સુક્રાન્ત અને એક પુત્રી સુક્રતાવેણી છે. == ફિલ્મ કારકિર્દી == === શરૂઆત અને સફળતા: ૨૦૦૪-૨૦૧૧ === સુકુમારે દિગ્દર્શનની શરૂઆતની ફિલ્મ ''આર્ય'' (૨૦૦૪)માં [[વિશાખાપટનમ]] ખાતે પટકથા માટે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, તે પહેલાં તેઓ વી. વી. વિનાયકની દિલ ફિલ્મના સેટ સાથે જોડાયા હતા. તેના નિર્માતા દિલ રાજુ દિલ રાજુએ ખાતરી આપી કે જો દિલ વ્યવસાયિક સફળતા પ્રાપ્ત કરશે, તો તે એક ફિલ્મનું નિર્માણ કરશે.{{Sfn|Chinnarayana|2015}} સુકુમારે ચર્ચા દરમિયાન પસંદ કરેલ વાર્તામાં એક છોકરો શરૂઆતમાં છોકરી સાથે પ્રેમનો એકરાર કરે છે પણ પછી તેનો વિરોધ કરે છે. આવી વાર્તા ''ડર'' (૧૯૯૩), ''કભી હાં કભી ના'' (૧૯૯૪) અને ''કાધલ કોન્ડેન'' (૨૦૦૩)ની છે, જેમાં નાયકનો નાયિકા માટેનો પાગલ પ્રેમમાં ફિલ્મના અંતને કરૂણતાભર્યા અંત તરફ દોરી જાય છે. એ સમયમાં આ એક "અપ્રચલિત" વિષયવસ્તુ વાળી કથા હતી. રાજુ સુકુમારની આ કથાથી પ્રભાવિત થયા હતા અને અલ્લુ અર્જુનને આ વાર્તા આધારીત ફિલ્મ માટે નાયક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. આ પસંદગીની વિચારણા સમયે રવિ તેજા, નિતિન અને [[પ્રભાસ (અભિનેતા)|પ્રભાસ]]<nowiki/>નાં નામો પણ ધ્યાનમાં લેવાયાં હતાં. અનુરાધા મહેતા અને શિવ બાલાજીની પસંદગી અન્ય બે મુખ્ય ભૂમિકા માટે કરવામાં આવી હતી.{{Sfn|Chinnarayana|2015}} આર રતનાવેલુને ફિલ્મના તસવીર દિગ્દર્શક તરીકે અને દેવી શ્રી પ્રસાદને સંગીત દિગ્દર્શક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ બંને સાથેના સહયોગમાં સુકુમારે તેના ઘણા પ્રોજેક્ટ પાછળથી હાથ ધર્યા હતા. ''આર્ય'' ફિલ્મ વ્યાપારીક રીતે સફળ થઈ; તેણે રૂ. ૧૬૦ લાખની કમાણી કરી, જેનું બજેટ પર {{INR}}૪૦ લાખ હતું.{{Sfn|Chinnarayana|2015}} ''આર્યની ''સફળતાએ સુકુમારને રાતોરાત સ્ટારપદ પર પંહોચાડ્યા. તેમને ૫૨મા ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ દક્ષિણ સમારોહ વેળા શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર<ref name="Arya Filmfare">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/07/10/stories/2005071001581100.htm|title="Autograph" bags 3 Filmfare awards|last=Kumar|first=S. R. Ashok|date=૧૦ જુલાઈ ૨૦૦૫|website=The Hindu|archive-url = https://web.archive.org/web/20160218165954/http://www.thehindu.com/2005/07/10/stories/2005071001581100.htm|archive-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> અને વાર્ષિક નંદી એવોર્ડ સમારંભ વેળા શ્રેષ્ઠ પટકથા લેખક પુરસ્કાર મળ્યો.<ref name="Arya Nandi">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/10/10/stories/2005101016620400.htm|title=Rajendra Prasad is over the moon|date=૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૦૫|website=The Hindu|archive-url = https://web.archive.org/web/20160218170034/http://www.thehindu.com/2005/10/10/stories/2005101016620400.htm|archive-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> == કલાત્મક શૈલી અને તકનીકી સહયોગ == એક લેખક તરીકે સુકુમાર ગુડીપતી વેંકટચલમ, યાંદામુરી વિરેન્દ્રનાથ અને યદ્દાનાપુડી સુલોચના રાની દ્વારા પ્રભાવિત હતા. ''ડેક્કન ક્રોનિકલ સાથે એક મુલાકાતમાં '' સુકુમારે જાહેર કર્યું હતું કે, તેની ફિલ્મોનાં દરેક રોમેન્ટિક દ્રશ્યો વિરેન્દ્રનાથ અથવા સુલોચના રાની દ્વારા પ્રેરિત છે. સુકુમાર તેમની મોટા ભાગની ફિલ્મો માટે બિન-રેખીય પટકથાનો ઉપયોગ કરે છે અને તેમની મોટાભાગની ફિલ્મોની કેટલીક સિક્વન્સમાં શ્રેષ્ઠતા મળે તે માટે ફરીથી અને ફરીથી એકના એક દ્રશ્યની ફરી મુલાકાત લેવાનો આગ્રહ રાખે છે.<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sukumar-slick-touch-to-NTRs-film/articleshow/46353827.cms|title=Sukumar slick touch to NTR's film|date=૨૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218175203/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sukumar-slick-touch-to-NTRs-film/articleshow/46353827.cms|archive-date=2016-02-18|access-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|url-status=live}}</ref> તેમના screenplays તેમની ફિલ્મના કથાનકો મોટેભાગે જટિલ અને બહુસ્તરીય છે, જે તેમને એક બુદ્ધિશાળી પટકથા લેખક તરીકેની પ્રતિષ્ઠા પ્રદાન કરે છે. જાન્યુઆરી ૨૦૧૪ના સમયમાં ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના એક ઈન્ટરવ્યૂમાં, સુકુમારે જણાવ્યું હતું કે લાગણીઓ તેમની ફિલ્મોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, તેમની ફિલ્મોમાં બહુવિધ ઉપવાર્તા હોઈ શકે છે, પરંતુ અંતે કથાના લાગણીશીલ વળાંક સાથે પ્રેક્ષકો જોડાય છે".<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Director-Sukumar-interview/articleshow/29307211.cms|title=Director Sukumar interview|date=૨૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪|website=The Times of India|archive-url = https://web.archive.org/web/20160104141910/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Director-Sukumar-interview/articleshow/29307211.cms|archive-date=૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> કારણ કે દ્રશ્યોના સેટ પર સિકવન્સમાં સુધારાઓ અને ફિલ્માંકન થઈ ગયેલ ભાગમાં ફેરફારો કર્યા પછી જ તૈયાર થતી તેમની ફિલ્મો પૂર્ણ કરવા માટે લાંબો સમય લાગે છે.<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sukumar-should-take-a-cue-from-Trivikram/articleshow/28381167.cms|title=Sukumar should take a cue from Trivikram|date=૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪|website=The Times of India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150706092035/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sukumar-should-take-a-cue-from-Trivikram/articleshow/28381167.cms|archive-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૫|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> == ફિલ્મોગ્રાફી == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 10px;" ! scope="col" | ફિલ્મ ! scope="col" | વર્ષ ! scope="col" | દિગ્દર્શક ! scope="col" | [[ચલચિત્ર નિર્માતા|નિર્માતા]] ! scope="col" | પટકથાલેખક ! class="unsortable" scope="col" | નોંધ ! class="unsortable" scope="col" | સંદર્ભ |- ! scope="row" | ''આર્ય'' | ૨૦૦૪ | {{yes}} | {{yes}} | શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ ફિલ્મ માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર<br /> શ્રેષ્ઠ પટકથા લેખક - તેલુગુ ફિલ્મ માટે નંદી પુરસ્કાર | | {{Sfn|Chinnarayana|2015}}<br /> <br /> |- ! scope="row" | ''જગદમ'' | ૨૦૦૭ | {{yes}} | {{yes}} | | | <br /> |- ! scope="row" | ''આર્ય ૨'' | ૨૦૦૯ | {{yes}} | {{yes}} | નામાંકન - શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ ફિલ્મ, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે | | <br /> |- ! scope="row" | ''૧૦૦% લવ'' | ૨૦૧૧ | {{yes}} | {{yes}} | નામાંકન - શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ ફિલ્મ, ફિલ્મફેર પુરસ્કાર માટે<br /> નામાંકન - શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ ફિલ્મ, સીમા એવોર્ડ (SIIMA Award) માટે | | <br /> <br /> |- ! scope="row" | ''૧: નેનોક્કાડીને'' | ૨૦૧૪ | {{yes}} | {{yes}} | | | |- ! scope="row" | ''આઈ એમ ધેટ ચેઇન્જ'' | ૨૦૧૪ | {{yes}} | {{yes}} | ટુંકી ફિલ્મ | | |- ! scope="row" | ''કુમારી ૨૧એફ'' | ૨૦૧૫ | {{yes}} | {{yes}} | | | |- ! scope="row" | ''નનાકુ પ્રેમાથો'' | ૨૦૧૬ | {{yes}} | {{yes}} | | | |- ! scope="row" | ''રંગસ્થલમ'' | ૨૦૧૮ | {{yes}} | {{yes}} | | | <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sukumars-ambitious-film-unfolding-in-the-rural-landscape-of-the-80s-is-an-immersive-experience/article23391835.ece|title='Rangasthalam' review: Several aspects to savour|last=Devi Dundoo|first=Sangeetha|date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૮|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330142553/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/sukumars-ambitious-film-unfolding-in-the-rural-landscape-of-the-80s-is-an-immersive-experience/article23391835.ece|archive-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૮|access-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૮}}</ref> |} == પુરસ્કારો અને નામાંકનો == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 107px;" ! સમારોહ ! શ્રેણી ! ફિલ્મ ! પરિણામ ! સંદર્ભ |- | નંદી એવોર્ડ | નંદી પુરસ્કાર - શ્રેષ્ઠ પટકથા લેખક માટે | rowspan="2" | ''આર્ય'' | {{won}} | |- | rowspan="3" | ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ દક્ષિણ | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ માટે | {{won}} | |- | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ માટે | ''આર્ય ૨'' | {{nom}} | |- | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ માટે | rowspan="2" | ''૧૦૦% લવ'' | {{nom}} | |- | દક્ષિણ ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ | શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ માટે | {{nom}} | |- | દક્ષિણ ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ | શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક – તેલુગુ માટે | ''નનાકુ પ્રેમાથો'' | {{nom}} | <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/siima-nominations-theri-janatha-garage-maheshinte-prathikaram-and-kirik-party-lead-4683082/|title=SIIMA Nominations: Theri, Janatha Garage, Maheshinte Prathikaram and Kirik Party lead|date=૩૧ મે ૨૦૧૭|work=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330142906/http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/siima-nominations-theri-janatha-garage-maheshinte-prathikaram-and-kirik-party-lead-4683082/|archive-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૮|access-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૮}}</ref><br /> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/siima-2017-jr-ntr-bags-best-actor-kirik-party-wins-best-film-1021817-2017-07-01|title=SIIMA 2017 Day 1: Jr NTR bags Best Actor, Kirik Party wins Best Film|date=૧ જુલાઈ ૨૦૧૭|website=India Today|archive-url=https://archive.today/20180330143249/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/siima-2017-jr-ntr-bags-best-actor-kirik-party-wins-best-film-1021817-2017-07-01|archive-date=2018-03-30|access-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૧૮|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | સિનેમા એવોર્ડ | શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક (જૂરી) | rowspan="2" | ''આર્ય'' | {{won}} | <ref name="Arya CineMAA">{{Cite web|url=http://www.idlebrain.com/news/functions/2004cinemaa-awards.html|title=CineMAA Awards 2004|date=૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૦૬|publisher=Idlebrain.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20150318221953/http://www.idlebrain.com/news/functions/2004cinemaa-awards.html|archive-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|access-date= ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬}}</ref> |- | શ્રેષ્ઠ પટકથા લેખક | {{won}} | |- | કેવી રેડ્ડી મેમોરિયલ એવોર્ડ<br /> <small>(તેલુગુ સિનેમામાં યોગદાન બદલ)</small> | {{--}} | {{--}} | {{won}} | <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sukumar-was-honored-with-KV-Reddy-award/articleshow/45118531.cms|title=Sukumar was honored with KV Reddy award|date=૧૨ નવેમ્બર ૨૦૧૪|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218174025/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sukumar-was-honored-with-KV-Reddy-award/articleshow/45118531.cms|archive-date=2016-02-18|access-date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬|url-status=live}}</ref> |} == નોંધો == {{Notelist}} == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{Cite book|url=http://s1056.photobucket.com/user/PavanJandhyala/library/Arya?sort=3&page=1|title=సినిమా వెనుక స్టోరీ: ఫీల్ మై లవ్|last=Chinnarayana|first=Pulagam|date=૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૫|publisher=Sakshi Funday|language=Telugu|trans-title=Behind the scenes: Feel my love|ref=harv|archive-url=https://www.webcitation.org/6fOPfdQ2l?url=http://s1056.photobucket.com/user/PavanJandhyala/library/Arya?sort=3|archive-date=2016-02-18|access-date=2018-04-28|url-status=dead}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb name|id=1335875|name=Sukumar}} [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય ફિલ્મ દિગ્દર્શકો]] 27iztlkj896fiw6s6g5cjn60z0jfl1b પ્રથમ આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ 0 91378 907912 894218 2026-11-21T00:54:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907912 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સૈન્ય સંઘર્ષ |conflict=પ્રથમ આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ |partof=આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધો |date=૧૭૭૫-૧૭૮૨ |place=પૂણે |result=મરાઠા વિજય<ref>[https://books.google.com/books?id=AMYZAQAAIAAJ&q=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&dq=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj1uIPl9a_KAhVQTo4KHc3hC6UQ6AEIHDAA Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania: M to Z], Barbara A. West, 509</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> |combatant1=[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|23x23px]]અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય |combatant2=[[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23x23px]] મરાઠા સામ્રાજ્ય |commander1=[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|23x23px]]વૉરન હેસ્ટિંગ્સ<ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> *[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|23x23px]]જનરલ ગોડાર્ડ<ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> |commander2=[[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23x23px]] મહાડજી શીંદે<ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> *[[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23x23px]] નાના ફડણવીસ *[[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23x23px]] માધવરાવ<ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> *[[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23x23px]] હરિપંત ફડકે |strength1=કુલ ૯૩,૦૦૦ સૈનિકો<ref>[https://books.google.com/books?id=AMYZAQAAIAAJ&q=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&dq=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj1uIPl9a_KAhVQTo4KHc3hC6UQ6AEIHDAA Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania: M to Z]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> ૨૩ મનવારો<ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> |strength2=આશરે ૧,૪૬,૦૦૦ સૈનિકો<ref>[https://books.google.com/books?id=AMYZAQAAIAAJ&q=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&dq=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj1uIPl9a_KAhVQTo4KHc3hC6UQ6AEIHDAA Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania: M to Z]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> ૧૪ મનવારો<ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> |casualties1= આશરે ૩૪,૦૦૦ મૃત્યુ પામ્યા અથવા ઘાયલ થયા<ref>[https://books.google.com/books?id=AMYZAQAAIAAJ&q=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&dq=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj1uIPl9a_KAhVQTo4KHc3hC6UQ6AEIHDAA Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania: M to Z]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> |casualties2=આશરે ૨૬,૦૦૦ મૃત્યુ પામ્યા અથવા ઘાયલ થયા<ref>[https://books.google.com/books?id=AMYZAQAAIAAJ&q=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&dq=This+period+also+coincided+with+the+First+Anglo-Maratha+War,+which+was+settled+only+in+1782+with+a+Maratha+victory&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj1uIPl9a_KAhVQTo4KHc3hC6UQ6AEIHDAA Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania: M to Z]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=cdXnVOKKkssC&pg=PA220&dq=maratha+victory+anglo+maratha&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj42PqO9a_KAhVHno4KHe6RCoAQ6AEIHDAA#v=onepage&q=maratha%20victory%20anglo%20maratha&f=false The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles], M. R. Kantak</ref> }} પ્રથમ આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ એ અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની અને [[મરાઠા સામ્રાજ્ય]] વચ્ચે લડાયેલ ત્રણ યુદ્ધોમાંનું પ્રથમ યુદ્ધ હતું. યુદ્ધની શરુઆત સુરતની સંધિ વડે થઈ અને અંત સાલબાઇની સંધિ વડે. == પશ્ચાદભૂ == ૧૭૭૨માં માધવરાવ પેશ્વાના મૃત્યુ બાદ તેમના ભાઈ નારાયણરાવ મરાઠા સામ્રાજ્યના પેશ્વા બન્યા. નારાયણ રાવ (૧૦ ઓગષ્ટ ૧૭૫૫- ૩૦ ઓગષ્ટ ૧૭૭૩) એ મરાઠા સામ્રાજ્યના પાંચમા પેશ્વા હતા અને તેઓ નવેમ્બર ૧૭૭૨થી ઓગષ્ટ ૧૭૭૩ સુધી આ પદ પર રહ્યા. તેમની હત્યા તેમના જ શાહી અંગરક્ષકોએ ૧૭૭૩માં કરી હતી. તેમની વિધવા ગંગાબાઇએ તેમના મૃત્યુપર્યંત એક પુત્રને જન્મ આપ્યો જે ગાદીનો કાયદેસર વારસ હતો. આ પુત્રને 'સવાઇ' માધવરાવ નામ આપવામાં આવ્યું. [[નાના ફડણવીસ]]<nowiki/>ના નેતૃત્વ હેઠળ બાર મરાઠા સરદારોએ બાળકને પેશ્વા બનાવી અને કારભારી હસ્તક વહીવટ ચલાવવા પ્રયાસ કર્યો. આ દરમિયાન રઘુનાથરાવ સત્તા છોડવા ન માગતા હતા અને તેમણે બોમ્બે સ્થિત અંગ્રેજો પાસે સહાય માંગી અને ૬ માર્ચ ૧૭૭૫ના રોજ સુરતની સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. સંધિ અનુસાર, સાલસેત્તે અને વસઈની જમીન રઘુનાથરાવ અંગ્રેજોને હસ્તક કરે અને [[સુરત]] અને [[ભરુચ]] જિલ્લાના મહેસુલમાં હિસ્સો અંગ્રેજોને સોંપે. તેના બદલામાં અંગ્રેજોએ રઘુનાથરાવને ૨,૫૦૦ સૈનિકો પૂરા પાડવા. [[કલકત્તા]] સ્થિત અંગ્રેજ સમિતિએ સુરતની સંધિની ટીકા કરી અને તે રદ કરી અને કારભારીઓ સાથે નવી સંધિ કરવા કર્નલ અપટનને પુણા ખાતે રવાના કર્યા. ૧ માર્ચ ૧૭૭૬ના રોજ પુરંધરની સંધિ કરવામાં આવી અને તેના દ્વારા સુરતની સંધિ રદ થઈ અને રઘુનાથરાવને નિવૃત્ત કરી અને તેમના પ્રયોજનને નિષ્ફળ કરી દેવામાં આવ્યા. પરંતુ, અંગ્રેજોએ સાલસેત્તે અને ભરુચના મહેસુલનો  હક્ક પોતાની પાસે રાખ્યો. બોમ્બે સરકારે આ સંધિને નકારી અને રઘુનાથરાવને આશ્રય આપ્યો. ૧૭૭૭માં નાના ફડણવીસે કલકત્તા સાથેની સંધિ શરતોનો ભંગ કર્યો અને ફ્રેન્ચોને પશ્ચિમી તટ પર બંદર આપ્યું. અંગ્રેજોએ તેના વિરોધમાં [[પુણે]] તરફ સૈન્ય રવાના કર્યું. == શરુઆત == કર્નલ કિટીંગના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજ સૈન્ય સુરતથી પૂણે જવા માર્ચ ૧૫, ૧૭૭૫ના રોજ નીકળ્યું. પરંતુ તેને હરિપંત ફડકે દ્વારા અડાસ પાસે રોકવામાં આવ્યું અને તે માર્ચ ૧૮, ૧૭૭૫ના રોજ સંપૂર્ણ રીતે પરાજીત થયું.<ref>The Great Maratha by N.G.Rahod p.11</ref> અડાસની લડાઈમાં અંગ્રેજો અને રઘુનાથરાવના પક્ષે ૯૬ સૈનિકોની ખુવારી હતી અને મરાઠા પક્ષે ૧૫૦ જેટલી હતી.<ref name="Naravane">{{Cite book|title=Battles of the Honorourable East India Company|last=Naravane|first=M.S.|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=53–56}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2014</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> [[વોરન હેસ્ટિંગ્સ]]<nowiki/>ના અંદાજ અનુસાર પૂણા પર સીધો હુમલો નુક્શાનકારક સાબિત થાય તેમ હતો. આથી, કલકત્તા સ્થિત સમિતિએ સુરતની સંધિની ટીકા કરી. == વડગાંવ == ૧૭૭૬માં [[ફ્રાન્સ]] અને પુના સરકાર વચ્ચેની સંધિ બાદ બોમ્બે સરકારે હુમલો કરી અને રાઘોબાને ફરી પોતાના પદ પર નિયુક્ત કરવા નિર્ણય કર્યો. અંગ્રેજોએ કર્નલ એગર્ટનની આગેવાની હેઠળ સૈન્ય મોકલ્યું જે ખોપોલી માર્ગે આગળ વધી અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]] ભોર ઘાટ ખાતેથી પાર કરી અને કરલા તરફ આગળ વધ્યું. આ આગેકૂચ દરમિયાન મરાઠાઓ દ્વારા સતત હુમલા કરવા છતાં તે કરલા ખાતે જાન્યુઆરી ૪, ૧૭૭૯ રોજ પહોંચવામાં સફળ થયું. ત્યારબાદ અંગ્રેજો વડગાંવ તરફ પીછેહઠ કરવા મજબુર થયા અને ત્યાં તેમને ઘેરી લેવામાં આવ્યા. અંગ્રેજો જાન્યુઆરી ૧૬, ૧૭૭૯ના રોજ વડગાંવની સંધિ પર સહમતી આપવા મજબુર થયા અને આમ, મરાઠાઓ વિજયી રહ્યા.<ref name="Naravane1">{{Cite book|title=Battles of the Honorourable East India Company|last=Naravane|first=M.S.|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=56–58}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2014</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> બોમ્બેના સૈન્યની સહાય માટે ઉત્તર ભારતથી કર્નલ (પાછળથી જનરલ) થોમસ વિન્ડમ ગોડાર્ડના નેતૃત્વ હેઠળ આવી રહેલ સૈન્યને પહોંચવામાં વિલંબ થયો. અંગ્રેજ ગવર્નર જનરલ હેસ્ટિંગ્સે વડગાંવની સંધિને નકારી અને જણાવ્યું કે બોમ્બે સ્થિત અંગ્રેજ અધિકારીઓને આ સંધિ કરવા કાયદાકીય સત્તા નહોતી અને કર્નલ ગોડાર્ડને આ વિસ્તારમાં અંગ્રેજ હિતોના રક્ષણ કરવા આદેશ આપ્યો. ફેબ્રુઆરી ૧૫, ૧૭૭૯ના રોજ ગોડાર્ડે ૬,૦૦૦ સૈનિકોની મદદથી [[ભદ્રનો કિલ્લો]] પર હુમલો કર્યો અને [[અમદાવાદ]] પર કબ્જો કર્યો. કિલ્લામાં ૬,૦૦૦ આરબ અને [[સિંધી]] પાયદળ સૈનિકોની છાવણી હતી અને ૨,૦૦૦ અશ્વ હતા. લડાઈમાં ૧૦૮ સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા જેમાં બે અંગ્રેજો સામેલ હતા.<ref name="toib">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-12/ahmedabad/28165182_1_bhadra-fort-walled-city-cultural-centre|title=Bhadra Fort to turn into heritage hangout!|date=June 12, 2009|work=[[The Times of India]]|location=Ahmedabad|agency=TNN|access-date=January 17, 2013|archive-date=ફેબ્રુઆરી 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216064235/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-12/ahmedabad/28165182_1_bhadra-fort-walled-city-cultural-centre|url-status=dead}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">June 12, 2009</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref><ref name="longman">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=ZQXGmDs3LlMC&pg=PA446&lpg=PA446#PPA446,M1|title=A History of the Mahrattas|last=Duff, James Grant|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|year=1826|volume=2|location=London|orig-year=Oxford University}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1826</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref><ref name="hb">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=hRENAAAAYAAJ&pg=PA448&lpg=PA448#v=snippet&q=ahmedabad&f=false|title=A comprehensive history of India, civil, military and social|last=Beveridge, Henry|publisher=Blackie|year=1862|pages=456–466|orig-year=New York Public Library}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">1862</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> ડિસેમ્બર ૧૧, ૧૭૮૦ના રોજ ગોડાર્ડે વસઈ પર પણ કબ્જો કર્યો. બંગાળથી કેપ્ટન પોફમના નેતૃત્વ હેઠળ રવાના કરાયેલ વધુ એક સૈન્ય ટુકડીએ ઓગષ્ટ ૪, ૧૭૮૦ના રોજ ગોહાડના રાણાની મદદથી [[ગ્વાલિયર]] પર કબ્જો કર્યો. આ હુમલો અચાનક કરાતાં મહાડજી સિંધિયાને તૈયારી કરવા સમય નહોતો મળ્યો. જનરલ ગોડાર્ડ અને મહાડજી સિંધિયાના સૈન્યો વચ્ચે [[ગુજરાત]]<nowiki/>માં અથડામણો થઈ હતી પણ તેમનું કોઈ પરિણામ નહોતું આવ્યું. હેસ્ટિંગ્સે મહાડજી સિંધિયાને રંજાડવા મેજર કામાકના નેતૃત્વ હેઠળ વધુ એક સૈન્ય મોકલ્યું હતું.<ref>Camac (not to be confused with Carnac!) received his promotion to Lieutenant-Colonel while on this mission</ref> == મધ્ય ભારત અને ડેક્કન == [[ચિત્ર:Vijay_Stambh_Vadgaon.JPG|right|thumb|અંગ્રેજો પર મરાઠાઓના વિજયના પ્રતિકરુપે વડગાંવ, પૂણે ખાતે ઉભો કરાયેલ વિજય સ્તંભ]] [[ચિત્ર:Scindia_Memorial_Vadgaon.JPG|right|thumb|વડગાંવ ખાતે માહિતી આપતી તકતી]] વસઈ પરના કબ્જા બાદ ગોડાર્ડ પૂણા તરફ આગળ વધ્યા પરંતુ બોરઘાર-પરશુરંભા ખાતે હરિપંત ફડકે અને તુકોજી હોલકરના સૈન્યએ એપ્રિલ ૧૭૮૧માં તેને પરાજય આપ્યો. ફેબ્રુઆરી ૧૭૮૧માં શીંદેને પાછળ રાખી અને સિપ્રી પર કબ્જો કરવામાં અંગ્રેજો સફળ રહ્યા.<ref>Duff, James Grant [https://books.google.com/books?id=ZQXGmDs3LlMC&pg=PA446&lpg=PA446&ots=R6rgyyzSHd&sig=zOI3vwOD_6YTo7W6L7kzS-J7wGU#PPA446,M1 A History of the Mahrattas] London, Longman (1826), via Google Books, accessed 2008-01-27</ref> પરંતુ, ત્યારબાદના અંગ્રેજોના દરેક પગલે તેમના કરતા મોટું સૈન્ય તેમનો પડછાયા પેઠે પીછો કરતું રહ્યું. અંગ્રેજોની પુરવઠા રેખા કપાઇ ગઈ અને માર્ચમાં પુરવઠા માટે અંગ્રેજોએ રાત્રિ દરમિયાન દુઃસાહસી હુમલો કર્યો અને પુરવઠા ઉપરાંત તોપ અને હાથીઓ પણ કબ્જે કર્યા ત્યાં સુધી તેઓ પુરવઠા વિના રહ્યા.<ref>Mill, James [http://oll.libertyfund.org/? option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=843&chapter=79955&layout=html&Itemid=27 The History of British India, vol. 4, chapter 6], London, Baldwin (1826), via oll.libertyfund.org, accessed 2008-01-27</ref> ત્યારબાદ, શીંદેના સૈન્ય તરફથી અંગ્રેજોને હુમલાનો ભય આંશિક રીતે ઘટી ગયો. જ્યારે બન્ને પક્ષો સમાન તાકાત ધરાવતા હતા, તે જ સમયે મહાડજી સિંધિયાએ સિરોંજ ખાતે મેજર કામાક પર મોટો વિજય મેળવ્યો,<ref>Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj by M.S.Naravane p.62</ref> આ પરાજયનો બદલો માર્ચ ૨૪, ૧૮૮૧ના રોજ કામાકે  દુર્દાહની લડાઈ દરમિયાન લીધો.<ref>Dictionary of Battles and Sieges by Tony Jaques p.320</ref> પોફમ અને કામાકની સહાય માટે કર્નલ મુરે એપ્રિલ ૧૭૮૧માં નવા સૈન્ય સાથે આવી પહોંચ્યા. સિપ્રી ખાતેના પરાજય બાદ મહાડજી સિંધિયા સાવચેત બન્યા હતા અને અંતે જુલાઈ ૧, ૧૭૮૧ના રોજ મુરેના સૈન્યને તેમણે કારમી હાર આપી. આ ક્ષણે મહાડજી હરાવવા માટે અત્યંત બળવાન દુશ્મન જણાતા હતા. == સાલબાઇની સંધિ == ગ્વાલિયરથી ૩૨ કિમી દક્ષિણ-પૂર્વમાં સ્થિત સાલબાઇ ખાતે ૧૭ મે ૧૭૮૨ના રોજ સાલબાઇની સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા અને હેસ્ટિંગ્સે તેને જૂન ૧૭૮૨માં અને નાના ફડણવીસે ફેબ્રુઆરી ૧૭૮૩માં સહમતી આપી. આ સંધિ દ્વારા પ્રથમ આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધનો અંત આવ્યો.<ref name="Naravane2">{{Cite book|title=Battles of the Honorourable East India Company|last=Naravane|first=M.S.|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=63}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2014</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]] [[શ્રેણી:મરાઠા સામ્રાજ્ય]] </ref> == લોકપ્રિય માધ્યમોમાં == ૨૦૧૩માં પ્રદર્શિત હોલીવુડ ચલચિત્ર <nowiki>''ધ લવર્સ''</nowiki>નું કથાનક આ યુદ્ધના પશ્ચાદભૂમાં દર્શાવાયું છે.<ref>{{cite web | title=Atul and Milind's The Lovers to be premiered at Cannes | website=The Times of India | date=2014-05-10 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Atul-Kulkarni-Milind-Gunaji-Roland-Joffe-Singularity-The-Lovers-Bipasha-Basu-Abhay-Deol-Ajay-Zankar-Aishwarya-Rai-Vivek-Oberoi/articleshow/34926960.cms | access-date=2025-11-19}}</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} == વધુ વાંચન == * Beck, Sanderson. ''India & Southeast Asia to 1800'' (2006) [http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html "Marathas and the English Company 1701-1818" online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20 |date=2018-12-25 }}. Retrieved Oct. 1, 2004. * Gordon, Stewart. ''Marathas, marauders, and state formation in eighteenth-century India'' (Oxford University Press, 1994). * Gordon, Stewart. "The Marathas," in '' New Cambridge History of India,'' II.4, (Cambridge U Press, 1993). * Seshan, Radhika. "The Maratha State: Some Preliminary Considerations." ''Indian Historical Review'' 41.1 (2014): 35-46. [http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0376983614521732 online] * Athale, Anil. [http://www.rediff.com/news/2003/feb/14spec.htm Anil Athale on Joffe's Invaders]. Retrieved July 21, 2011. * Hameed, Shahul. [http://sify.com/itihaas/fullstory.php?id=13258693 The First Anglo-Maratha War (1775–1782)]. Retrieved Oct. 1, 2004. * [https://web.archive.org/web/20140910152740/http://www.gatewayforindia.com/history/maratha.htm Indian History – British Period]. Retrieved Oct. 1, 2004. * Paranjpe, Amit et al. [http://www.mumbainet.com/cityinfo/histmaha.htm#Peshwa History of Maharashtra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040927075428/http://www.mumbainet.com/cityinfo/histmaha.htm#Peshwa |date=2004-09-27 }}. Retrieved Oct. 1, 2004. * The Great Maratha - Mahadji Scindia by N.G.Rathod . Retrieved July 23, 2013. {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} sblolex28kn0c1uy8xopz8h18zehs5c મહાકાલી રાજમાર્ગ 0 93542 907924 840326 2026-11-21T03:08:32Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907924 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું માર્ગ |country=NPL |marker_image=[[File:NPL H14.svg|150px]] |name=મહાકાલી રાજમાર્ગ |length_km=325.15 |terminus_a=અપિ નગરપાલિકા, ધારચુલા જિલ્લો, નેપાળ |terminus_b=ધાનાગઢી, સપ્તરી જિલ્લો, નેપાળ |destinations=પાટન નગરપાલિકા, અમરગઢી}} '''મહાકાલી રાજમાર્ગ''' ([[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]]: महाकाली राजमार्ग; [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]:Mahakali Highway) [[નેપાળ]] દેશના પશ્ચિમી ભાગમાં આવેલ એક રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ છે. આ માર્ગ [[હિમાલય]]<nowiki/>ના ઓછી ઊંચાઈવાળા વિસ્તારમાં આવેલ અપિ નગરપાલિકા સાથે પશ્ચિમી તરાઈ પ્રદેશમાં આવેલા ધાનાગઢીને ૩૨૫ કિલોમીટર જેટલા લાંબા પહાડી માર્ગ દ્વારા જોડે છે અને અંતે દક્ષિણ દિશામાં ધાનાગઢી ખાતે ભારત દેશના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં. ૯૦ સાથે પણ જોડાય છે. મહાકાલી ધોરી માર્ગ ધારચુલા જિલ્લામાં આવેલા ટિનકર સુધી ૯૦ કિલોમીટર જેટલા અંતર સુધી લંબાવવા માટે દરખાસ્ત કરવામાં આવેલ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.dor.gov.np/national_highways.php|title=Archived copy|archive-url = https://web.archive.org/web/20160709181819/http://www.dor.gov.np/national_highways.php|archive-date=૨૦૧૬-૦૭-૦૯|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dor.gov.np/home/publication/five-years-strategic-plan/force/list-of-national-highway-and-feeder-roads|title=Existing Highway and Proposed Extension|publisher=Department of Roads Nepal|access-date=૧ જુન ૨૦૧૮|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903095834/http://dor.gov.np/home/publication/five-years-strategic-plan/force/list-of-national-highway-and-feeder-roads|archive-date=2018-09-03|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:નેપાળ]] [[શ્રેણી:માર્ગ સ્ટબ]] dt2c3t8x2ujgsp5prazvs044l3gvi35 ધ્યાની દવે 0 97472 907909 882539 2026-11-20T23:17:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907909 wikitext text/x-wiki '''ધ્યાની દવે''' (જન્મ: ઓગસ્ટ ૨૧, ૧૯૯૧, [[ગુજરાત]]) એક [[ચેસ]]<nowiki/>ની રમતના ભારતીય ખેલાડી છે. તેણી મહિલા આંતરરાષ્ટ્રીય માસ્ટર (વુમન ઇન્ટરનેશનલ માસ્ટર) તરીકેનો ખિતાબ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=5019834&title=WIM&pb=29 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-09-26 |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409144133/http://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=5019834&title=WIM&pb=29 |url-status=dead }}</ref> વર્ષ ૨૦૧૨ના ઓગસ્ટ મહિનામાં તેણી એક સાથે ૧૫૦ જેટલા ક્રમાંકિત ચેસ ખેલાડીઓ સાથે ''મહાત્મા મંદિર, ગુજરાત'' ખાતે રમી હતી અને આ માટે તેણીનું નામ ''લિમ્કા બુક ઓફ રેકોર્ડ'' ખાતે દાખલ કરવામાં આવેલ છે.<ref>http://www.dnaindia.com/sport/report_chess-in-gujarat-flourishing-viswanathan-anand_1733534</ref> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20180921060155/http://ratings.fide.com/card.phtml?event=5019834 ધ્યાની દવે] રેટિંગ કાર્ડ વર્લ્ડ ચેસ ફેડરેશન (FIDE) પર * [http://www.365chess.com/players/Dhyani_Dave ધ્યાની દવે] ખેલાડી માહિતી ૩૬૫ચેસ ડૉટકોમ પર * [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=136316 ધ્યાની દવે] ખેલાડી માહિતી ચેસગેમ્સ ડૉટકોમ પર * [http://chesstempo.com/gamedb/player/45746 ધ્યાની દવે] ખેલાડી માહિતી ચેસટેમ્પો ડૉટકોમ પર [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ખેલાડી]] [[શ્રેણી:રમત]] [[શ્રેણી:૧૯૯૧માં જન્મ]] 9ydfgd7jexl60p9ahvqcxpowg03mmeh મોગલ મા 0 104715 907928 906284 2026-11-21T03:59:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907928 wikitext text/x-wiki '''મોગલ મા''' [[ચારણ]], [[હિંદુ ધર્મ]]ના એક દેવી છે, જે ખાસ કરીને [[ચારણ]] અને [[આહીર]] સમાજમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. [[સૌરાષ્ટ્ર]]માં તેમનું વધારે મહત્વ રહેલું છે. == મંદિરો == [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]ના [[મહુવા તાલુકો|મહુવા તાલુકા]]ના [[ભગુડા (તા.મહુવા)|ભગુડા]] ગામમાં મોગલ મા નું મંદિર આવેલું છે, જે એક અંદાજ મુજબ ૪૫૦ વર્ષ જૂનું છે.<ref>{{Cite web|url=https://shareinindia.in/history-of-mogaldham/|title=શ્રી મોગલધામ ભગુડાનો ઇતિહાસ|date=2017-07-25|website=Share in India|language=en-US|access-date=2019-06-28}}</ref><ref>{{cite news|title=ભગુડા ગામ એજ માંગલ ધામ જાણો મા મોગલ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથા|url=https://www.gujaratijagran.com/religion/bhaguda-village-and-mangal-dham-know-the-history-of-ma-moghals-bhaguda-dham-14861|access-date=10 August 2025|work=Gujarati Jagran|date=4 October 2022|language=gu}}</ref><ref>{{cite news|title=ભગુડામાં સાક્ષાત બિરાજમાન માં મોગલના દર્શન માત્રથી ખુલી જાશે ભાગ્યના દરવાજા|url=https://trishulnews.com/history-of-bhaguda-mogaldham/other/religion/|access-date=27 March 2025|work=Trishul News|date=4 May 2022|language=gu-IN}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ભગુડામાં દર્શન કરવા આવતા ભક્તો પોતાના અધૂરા કામ કે તકલીફો માતાજી દૂર કરે તે માટે "તરવેડા" પ્રકારની એક બાધા માનતા હોય છે.<ref>{{Cite web|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/mytemple+gujarati-epaper-gujtemp/mogaladham+bhaguda+jillo+bhavanagar+gujarat-newsid-60188210|title=મોગલધામ ,ભગુડા, જિલ્લો -ભાવનગર, ગુજરાત - MyTemple Gujarati|website=Dailyhunt|language=en|access-date=2019-06-28}}</ref> તેમના મંદિરો [[ભીમરાણા (તા. દ્વારકા)|ભીમરાણા]]<ref>{{cite news|title=દ્વારકા જિલ્લાના ભીમરાણા ગામમો થયો હતો મોગલ માનો જન્મ, જાણો તેનો ઈતિહાસ|url=https://zeenews.india.com/gujarati/gujarat/mogal-ma-was-born-in-bhimrana-village-of-dwarka-district-know-its-history-313180|access-date=10 August 2025|work=Zee News Gujarati|publisher=z ૨૪ કલાક|date=6 December 2023}}</ref><ref>{{cite news|title=આજે મોગલ માતાજીનો પ્રાગટ્ય મહોત્સવ:રાજ્યભરમાંથી હજારોની સંખ્યામાં ભાવિકો દર્શનાર્થે ઉમટી પડશે|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/dwarka/news/today-is-moghal-matajis-famous-festival-132055416.html|access-date=27 March 2025}}</ref> અને [[કબરાઉ (તા. ભચાઉ)|કબરાઉ]]<ref>{{cite news|title=કચ્છનાં કબરાઉ શ્રી મોગલધામમાં ૫૧ સમુહલગ્ન : ૧૫૧ કુંડી મહાયજ્ઞ|url=https://www.akilanews.com/Saurashtra_news/Detail/02-01-2021/150525|access-date=17 December 2022|work=www.akilanews.com}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|title=મણીધર વડવાળી આઈ મોગલનો દરબાર|url=https://gujarati.news18.com/web-stories/Gujarat/kutch-bhachau-kabrau-mogaldham-divine-power-of-aai-mogal-maa-vc/|access-date=10 August 2025|work=gujarati.news18.com|publisher=News 18 Gujarati|date=8 March 2023|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718100004/https://gujarati.news18.com/web-stories/Gujarat/kutch-bhachau-kabrau-mogaldham-divine-power-of-aai-mogal-maa-vc/|archive-date=18 જુલાઈ 2023|url-status=dead}}</ref> તેમજ સમગ્ર ગુજરાતમાં આવેલા છે.<ref>{{cite news|title=WHAT! FIR filed against Rahul Vaidya-Bhoomi Trivedi|url=https://www.bollywoodlife.com/tv/fir-filed-against-rahul-vaidya-bhoomi-trivedi-for-hurting-religious-sentiments-in-their-song-garbe-ki-raat-1933387/|access-date=27 March 2025|work=Bollywood Life|date=16 October 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430222356/https://www.bollywoodlife.com/tv/fir-filed-against-rahul-vaidya-bhoomi-trivedi-for-hurting-religious-sentiments-in-their-song-garbe-ki-raat-1933387/|archive-date=30 એપ્રિલ 2025|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Latest Gujarati Devotional Song 'Maa Mogal Ni Aarti' Sung By Rupal Dabhi|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/lifestyle/devotional/gujarati/latest-gujarati-devotional-song-maa-mogal-ni-aarti-sung-by-rupal-dabhi/videoshow/104945746.cms|access-date=10 August 2025|work=The Times of India|date=3 November 2023|ref=Times Entertainment|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Dhameliya|first1=Dhruvi|title=डॉक्टर ने भी हाथ खड़े कर दिए फिर रखी मोगल मां की मानता, और हुआ ऐसा चमत्कार की...|url=https://hindi.trishulnews.com/maa-mogal-aashirvaad/|access-date=10 August 2025|work=Trishul Hindi News|date=7 January 2023|ref=Trishul Hindi News|language=hi}}</ref><ref>{{cite news|title=Check Out Popular Gujarati Devotional Lyrical Video Song 'Mogal Chhoru' Sung By Sagardan Gadhvi Lifestyle - Times of India Videos|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/lifestyle/devotional/gujarati/check-out-popular-gujarati-devotional-lyrical-video-song-mogal-chhoru-sung-by-sagardan-gadhvi/videoshow/99806978.cms|access-date=10 August 2025|work=The Times of India|date=27 April 2023|ref=Times Entertainmnet|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંદુ દેવતા]] dgbg4zqzbyasswt3e2srqrdpmjxkjn5 પ્રીતિ પટેલ 0 108694 907913 840477 2026-11-21T01:02:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907913 wikitext text/x-wiki '''પ્રીતિ સુશીલ પટેલ''' <ref>{{Cite web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201516/cmhansrd/cm150519/debtext/150519-0001.htm|title=House of Commons Hansard Debates for 19 May 2015 (pt 0001)|date=19 May 2015|publisher=Parliament of the United Kingdom|archive-url = https://web.archive.org/web/20160404092037/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201516/cmhansrd/cm150519/debtext/150519-0001.htm|archive-date=4 April 2016|url-status=live|access-date=4 July 2016}}</ref> (જન્મ 29 માર્ચ 1972) એક [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટીશ]] રાજકારણી છે. તે ૨૦૧૦ થી સતત એસેક્સમાં વિથાન મતસભા વિસ્તાર માટેના સંસદસભ્ય (સાંસદ) છે. તેમણે વર્ષ ૨૦૧૬ થી ૨૦૧૭ સુધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સચિવ ની ભૂમિકા અદા કરી હતી. [[ચિત્ર:Official portrait of Rt Hon Priti Patel MP crop 2.jpg|thumb|પ્રીતિ પટેલ]] જુલાઈ ૨૦૧૯ માં બ્રિટનમાં તખ્તાપલટ થતાં બોરિસ જ્હોનસન વડાપ્રધાન બન્યાં. ત્યારે પ્રીતિએ બોરિસ જ્હોનસનની સરકારમાં ભાગ લીધો અને તેઓ કેબિનેટ માં ગૃહ સચિવ બન્યા. પ્રીતિ પટેલ બ્રિટનની કન્ઝર્વેટિવ (રુઢીચુસ્ત) પાર્ટીના સભ્ય છે. તેના વિચારો અને નીતિઓ માર્ગારેટ થેચર દ્વારા પ્રેરિત છે. તમાકુ અને આલ્કોહોલના ઉદ્યોગોને બચાવવા માટે<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2014/may/03/tory-cigarette-packaging-rebel-tobacco-lobbyist|title=Tory cigarette packaging rebel Priti Patel is ex-tobacco lobbyist|last=Doward|first=Jamie|date=3 May 2014|website=The Guardian|archive-url = https://web.archive.org/web/20150315031159/http://www.theguardian.com/politics/2014/may/03/tory-cigarette-packaging-rebel-tobacco-lobbyist|archive-date=15 March 2015|access-date=31 May 2015}}</ref> અને બ્રેક્ઝિટ વાટાઘાટો દરમિયાન આયર્લેન્ડ પ્રજાસત્તાકને ખાદ્યપદાર્થોની ધમકી આપવાની હિમાયત માટે વિવાદિત વ્યક્તિ પટેલની રાજકીય વિરોધીઓ દ્વારા ટીકા થઈ હતી. <ref name="food">{{Cite news|last=Kentish|first=Benjamin|title=Britain should use risk of economic damage Ireland to get better Brexit deal, suggests Priti Patel|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/brexit-ireland-food-shortages-threat-risk-priti-patel-negotiate-better-deal-a8672326.html|work=The Independent|date=7 December 2018|language=en|quote=Ms Patel said her comments had been taken out of context and that she not referred specifically to the risk of food shortages. Rather, she said, she had been arguing that "the consequences of not getting a favourable deal for all should help to focus minds".}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Learmonth|first=Andrew|title=Fury at Tory's plan to use food shortages as leverage in Brexit talks|url=https://www.thenational.scot/news/17284900.priti-patel-suggests-using-food-shortage-threat-in-brexit-talks/|work=[[The National (Scotland)|The National]]|date=8 December 2018|language=en}}</ref> પટેલે કહ્યું હતું કે તેમની ટિપ્પણીઓને "સંદર્ભની બહાર લેવામાં આવી છે" અને તેમણે ખાસ કરીને ખોરાકની તંગીના જોખમનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી. <ref name="food" /> <ref name="irish">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-46488479|title=Irish 'food shortage' comments condemned|date=7 December 2018|work=BBC News}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == ૨૯ માર્ચ ૧૯૭૨ ના રોજ હૅરો ખાતે રહેતા સુશીલ અને અંજના પટેલ ને ત્યાં પ્રીતિનો જન્મ થયો. તેમના પિતૃક દાદા અને દાદીનો જન્મ [[તારાપુર]], ગુજરાત ખાતે થયો હતો અને બાદમાં તેઓ [[યુગાન્ડા]] ખાતે સ્થાયી થયા હતા.<ref>{{Cite news|title=Priti Patel: an outspoken Brexiter who went too quietly to Israel|url=https://www.theguardian.com/politics/2017/nov/08/priti-patel-an-outspoken-brexiter-who-went-too-quietly-to-israel|newspaper=The Guardian|date=2017-11-08|access-date=2019-10-14|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Anushka Asthana Political|last=editor}}</ref> ૧૯૬૦ ના અરસામાં, જયારે ઈદી અમીન સત્તા પર આવ્યો અને એશિયનોની કતલ કરી, ત્યારે તેમના માતાપિતા યુગાન્ડા છોડીને [[લંડન]]<nowiki/>માં સ્થાયી થયા.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/who-is-priti-patel-britains-new-home-secretary-5852090/|title=Explained: Who’s Priti Patel, Britain’s new Home Secretary?|date=2019-07-28|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-10-14}}</ref> લંડનમાં તેમણે ચૈન માર્કેટિંગનો વ્યવસાય કર્યો.<ref>{{Cite web|url=https://www.totalpolitics.com/articles/interview/priti-patel-saviour-tory-right|title=Priti Patel: saviour of the Tory Right|date=2012-10-05|website=TotalPolitics.com|language=en|access-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005160644/https://www.totalpolitics.com/articles/interview/priti-patel-saviour-tory-right|archive-date=2016-10-05|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:Narendra Modi is greeted by British MP Priti Patel cropped.jpg|thumb|પ્રીતિ પટેલ ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે]] કન્ઝર્વેટિવ (રૂઢિચુસ્ત) પાર્ટીના વડાપ્રધાન માર્ગારેટ થેચરનું તેમની પર પ્રભુત્વ રહેલું છે. તેઓ જ્હોન મેજર જયારે વડાપ્રધાન હતા ત્યારે રૂઢિચુસ્ત પાર્ટીમાં ટીનેજર (કિશોરી) તરીકે જોડાયા.<ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.com/priti-patel-mp-new-face-britains-conservative-party-1000142|title=Priti Patel, MP: The New Face Of Britain’s Conservative Party|date=2013-01-08|website=International Business Times|access-date=2019-10-14}}</ref> == રાજનૈતિક વિચારધારા == પટેલને કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીના જમણેરી પક્ષમાં માનવામાં આવે છે, <ref name="rightwing2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2014/jul/15/priti-patel-tory-rightwinger-promoted-to-treasury|title=Tory rightwinger Priti Patel promoted to Treasury|last=Mason|first=Rowena|date=15 July 2014|work=The Guardian|access-date=10 November 2017|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001314/http://www.theguardian.com/politics/2014/jul/15/priti-patel-tory-rightwinger-promoted-to-treasury|archive-date=5 March 2016}}</ref> ''ટોટલ પોલિટિક્સ'' વેબસાઇટે નોંધ્યું કે કેટલાક લોકો તેમને "આધુનિક સમયના નોર્મન ટેબિટ" તરીકે જુએ છે. <ref name="rightwing1">{{Cite news|url=https://www.totalpolitics.com/articles/interview/priti-patel-saviour-tory-right|title=Priti Patel: saviour of the Tory Right|date=5 October 2012|work=TotalPolitics.com|access-date=10 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005160644/https://www.totalpolitics.com/articles/interview/priti-patel-saviour-tory-right|archive-date=5 October 2016}}</ref> ''ધ ગાર્ડિયનમાં'' અર્થશાસ્ત્રના ટીકાકાર આદિત્ય ચક્રવર્તીએ તેમને "આઉટ-અને-આઉટ રાઇટ-વિંગર" તરીકે દર્શાવ્યા હતા, એ એવા લોકો છે કે જેમને રાજકારણમાં "કેન્દ્રની જમીનનો દાવો" કરવાની ઇચ્છા હોતી નથી. <ref>{{Cite news|first=Aditya|last=Chakrabortty|date=23 August 2016|title=A death foretold: watch as Priti Patel trashes our proud record on aid|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/aug/23/priti-patel-foreign-aid-world-poverty|access-date=20 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920145236/https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/aug/23/priti-patel-foreign-aid-world-poverty|archive-date=20 September 2016}}</ref> પટેલે થેચરને તેમની રાજકીય નાયિકા ગણાવી છે, <ref name="totalpolitics">{{Cite news|first=Tom|last=Gockelen-Kozlowski|title=Priti Patel: saviour of the Tory Right|date=5 October 2012|url=https://www.totalpolitics.com/articles/interview/priti-patel-saviour-tory-right|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005160644/https://www.totalpolitics.com/articles/interview/priti-patel-saviour-tory-right|archive-date=5 October 2016}}</ref> અને પોતાને એક "મોટા થેચરાઇટ" તરીકે વર્ણવી છે (અને એમ પણ કહ્યું છે કે "હું તેના માટે કોઈની માફી માંગું નથી"). <ref>{{Cite journal|last=Whale|first=Sebastian|date=1 June 2018|title=Priti Patel: The Conservative party is retreating from the battle of ideas|url=https://www.politicshome.com/news/uk/political-parties/conservative-party/house/95635/priti-patel-conservative-party-retreating|journal=[[The House (magazine)|The House]]}}</ref> વિવિધ સમાચારો તેણીને થેચરાઇટ તરીકે દર્શાવતા હતા, <ref name="totalpolitics" /> <ref name="week">{{Cite news|date=1 March 2016|title=Priti Patel: the rising star tipped to lead Brexit campaign|work=The Week|url=http://www.theweek.co.uk/brexit/70134/priti-patel-the-rising-star-tipped-to-lead-brexit-campaign|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006165413/http://www.theweek.co.uk/brexit/70134/priti-patel-the-rising-star-tipped-to-lead-brexit-campaign|archive-date=6 October 2016}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Warrell|first=Helen|last2=Staton|first2=Bethan|date=4 August 2019|title=How radical will Priti Patel be at the UK Home Office?|url=https://www.ft.com/content/52fbc7c8-b50d-11e9-8cb2-799a3a8cf37b|journal=[[The Financial Times]]}}</ref> અને ''ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ'' માટે પટેલને પ્રોફાઇલ કરતી વખતે, ટોમ પેકે લખ્યું હતું કે તે "ભાગ્યે જ થેચરાઇટમાં આનાથી કંઈ વધારે હોઈ શકે છે". <ref name="thatcherite1">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/priti-patel-profile-tory-robot-poised-for-anti-eu-reboot-a6885531.html|title=Priti Patel: Tory 'robot' poised for anti-EU reboot|date=20 February 2016|work=The Independent|access-date=10 November 2017|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107223939/https://www.independent.co.uk/news/people/priti-patel-profile-tory-robot-poised-for-anti-eu-reboot-a6885531.html|archive-date=7 November 2017}}</ref> આ અગાઉ તેમણે કઝર્વેટિવ ફ્રેન્ડ્સ ઑફ ઇઝરાઇલના વાઇસ-ચેરપર્સન(મુખ્ય અધ્યક્ષ) તરીકે પણ સેવા આપી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://www2.cfoi.co.uk/AboutCFI/|title=About Conservative Friends of Israel|publisher=Conservative Friends of Israel|archive-url = https://web.archive.org/web/20110809004850/http://www2.cfoi.co.uk/AboutCFI/|archive-date=9 August 2011|access-date=22 September 2011}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thejc.com/news/uk-news/priti-patel-the-ambitious-politician-whose-reach-exceeded-her-grasp-1.447636|title=Priti Patel: the ambitious politician whose reach exceeded her grasp|last=Dysch|first=Marcus|date=8 November 2017|access-date=24 July 2019|work=Jewish Chronicle}}</ref> == અંગત જીવન == પ્રીતિ એલેક્સ સોયરને ૨૦૦૪ થી પરણેલાં છે, તેમને ૨૦૦૮ માં થયેલ એક પુત્ર પણ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.thisistotalessex.co.uk/Newborn-Freddie-Tory-party-s-youngest-member/story-12636552-detail/story.html%23axzz2SQH4RLJO|title=Newborn Freddie is the Tory party's youngest member {{!}} This is Essex|date=2013-05-05|website=archive.is|access-date=2019-10-14|archive-date=2013-05-05|archive-url=https://archive.today/20130505130100/http://www.thisistotalessex.co.uk/Newborn-Freddie-Tory-party-s-youngest-member/story-12636552-detail/story.html%23axzz2SQH4RLJO|url-status=bot: unknown}}</ref> સોયર માર્કેટિંગ કન્સલ્ટન્ટ છે અને તે પણ રૂઢિચુસ્ત પાર્ટીના પાર્ષદ (કાઉન્સિલર) છે.<ref>{{Cite web|url=http://democracy.bexley.gov.uk/mgUserInfo.aspx?UID=177|title=Councillor details - Councillor Alex Sawyer|date=2019-10-14|website=democracy.bexley.gov.uk|language=en|access-date=2019-10-14|archive-date=2016-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426081141/http://democracy.bexley.gov.uk/mgUserInfo.aspx?UID=177|url-status=dead}}</ref> સોયરે પ્રીતિની ઑફીસમાં જ ફેબ્રુઆરી 2014 થી ઓગસ્ટ 2017 દરમ્યાન ઇન્ટર્નશિપ પણ કરી હતી.<ref>{{Cite news|title=Priti Patel’s husband comes off the payroll|url=https://www.thetimes.co.uk/article/priti-patels-husband-comes-off-the-payroll-brhr75j95|newspaper=The Times|date=2017-08-08|access-date=2019-10-14|issn=0140-0460|language=en|first=Billy Kenber|last=Investigations Reporter}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૭૨માં જન્મ]] nprs51pka8tryn9b5n4o1mrlmj7smiy સૌમ્યા સ્વામિનાથન 0 113969 907944 890719 2026-11-21T08:06:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907944 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''સૌમ્યા સ્વામિનાથન''' એક ભારતીય બાળરોગ વિશેષજ્ઞ અને વૈજ્ઞાનિક છે જે પોતાના [[ક્ષય રોગ]] વિશેના સંશોધન માટે જાણીતા છે.<ref name="livemint1">{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Politics/15YIhftLoSDQDJQCpQ7OEP/Soumya-Swaminathan-to-take-charge-of-Indian-Council-of-Medic.html|title=Soumya Swaminathan to take charge of Indian Council of Medical Research|last=Nikita Mehta|website=Live Mint}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://icmr.nic.in/icmrnews/Dr_Soumya_Swaminathan.pdf|title=Dr. Soumya Swaminathan|date=|publisher=[[Indian Council of Medical Research]]|access-date=2015-10-07|archive-date=2015-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150830075056/http://icmr.nic.in/icmrnews/Dr_Soumya_Swaminathan.pdf|url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૧૭ થી માર્ચ ૨૦૧૯ દરમિયાન, તેઓ [[વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન|વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન]]<nowiki/>નાં જનરલ પ્રોગ્રામના ડૅપ્યૂટી ડાયરેક્ટર જનરલ હતાં.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/sqdmfpFY5HS78Nbk6vACWL/Dr-Soumya-Swaminathan-appointed-WHOs-deputy-director-genera.html|title=Dr Soumya Swaminathan appointed WHO's deputy director general for programmes|last=Sharma|first=Neetu Chandra|date=4 October 2017|website=Livemint|access-date=24 માર્ચ 2020|archive-date=25 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125213104/https://www.livemint.com/Politics/sqdmfpFY5HS78Nbk6vACWL/Dr-Soumya-Swaminathan-appointed-WHOs-deputy-director-genera.html|url-status=dead}}</ref> માર્ચ ૨૦૧૯માં તેઓની તે જ સંગઠનમાં મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક તરીકે નિમણૂક થઇ હતી.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/politics/policy/who-rejigs-management-deputy-d-g-soumya-swaminathan-will-now-be-chief-scientist-1551935352794.html|title=WHO rejigs management, deputy D-G Soumya Swaminathan will now be chief scientist|last=Thacker|first=Teena|date=7 March 2019|website=Livemint}}</ref> == અભ્યાસ == સ્વામિનાથને સશસ્ત્ર દળની મેડિકલ કોલેજમાંથી એમબીબીએસ અને નવી દિલ્હીની ઓલ ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સમાંથી એમડી ની ડિગ્રી મેળવી હતી. સાથે જ તેઓ નેશનલ બોર્ડ ઑફ એક્ઝામિનેશન્સમાંથી નેશનલ બોર્ડના ડિપ્લોમેટ થયા હતા. ત્યારબાદ તેમણે પેડિયાટ્રિક પલ્મોનોલોજીમાં પોસ્ટ ડોક્ટરલ મેડિકલ ફેલોશિપ યુનિવર્સિટી ઓફ સધર્ન કેલિફોર્નિયામાં આવેલી ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ લોસ એન્જલસમાં અને કેક સ્કૂલ ઑફ મેડિસિનમાં લીધી.<ref>{{Cite web|url=http://www.dhr.gov.in/about-us/secretary-dhr|title=Secretary Profile|last=|first=|date=|website=Department of Health Research, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India|access-date= }}</ref> == સંશોધનની રુપરેખા == સ્વામિનાથન ૧૯૯૨માં નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટ્યુબરક્યુલોસીસ સાથે જોડાયા અને ત્યારબાદ તેઓ તેના નિર્દેશક બન્યા. તેમણે ક્લિનીકલ અને બેહેવિયરલ વૈજ્ઞાનિકો અને ડૉક્ટરો સાથે ક્ષય અને ક્ષય/HIV ઉપર સંશોધન ચાલુ કર્યું.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Das|first=Pamela|date=2016-03-19|title=Soumya Swaminathan: re-energising tuberculosis research in India|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(16)30008-3/abstract|journal=The Lancet|language=English|volume=387|issue=10024|pages=1153|doi=10.1016/S0140-6736(16)30008-3|issn=0140-6736}}</ref> સ્વામિનાથન અને તેમના સાથીદારોની ગણના સાથે ટીબી સર્વેલન્સ અને સંભાળ માટે મોલેક્યુલર ડાયગ્નોસ્ટિક્સના ઉપયોગને વધારવા માટેના, સમાવિષ્ટ રેન્ડમાઇઝ્ડ વ્યૂહરચનાના મોટા ક્ષેત્રિય ઉપયોગ માટે, ટીબીની સારવાર અન્ડરવર્લ્ડ વસ્તીમાં સૌપ્રથમ પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name=":0" /> ૨૦૧૭માં તેઓ ટીબી ઝીરો સિટી પ્રોજેક્ટના ભાગ હતા; આ પ્રોજેક્ટ સરકારી સંસ્થાઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને પાયાના સંગઠનો સાથે મળીને "આઈલૅન્ડ ઑફ આઇસોલેશન" બનાવવા માટે કામ કરતો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.advanceaccessanddelivery.org/chennai/|title=Site 1: Chennai, India — Advance Access & Delivery|date=2017-02-16|website=web.archive.org|access-date=2020-03-25|archive-date=2017-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216160415/http://www.advanceaccessanddelivery.org/chennai/|url-status=bot: unknown}}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૧૭ થી માર્ચ ૨૦૧૯ દરમિયાન, તેઓ વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનાં જનરલ પ્રોગ્રામના ડૅપ્યૂટી ડાયરેક્ટર જનરલ હતાં.<ref name="auto1" /> માર્ચ ૨૦૧૯માં તેઓની તે જ સંગઠનમાં મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક તરીકે નિમણૂક થઇ હતી અને ૨૦૨૦ પ્રમાણે તેઓ હજુ તે પદ પર કાર્યરત છે.<ref name=":2" /> == અંગત જીવન == સૌમ્યા સ્વામિનાથન "હરિત ક્રાંતિના ભારતીય પિતા" એમ.એસ. સ્વામિનાથન અને ભારતીય શિક્ષણવિદ્ મીના સ્વામિનાથનની પુત્રી છે. સૌમ્યાના બે ભાઈ-બહેન છે, મધુરા સ્વામિનાથન અને નિથ્યા સ્વામિનાથન.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2005/12/30/images/2005123000281101.jpg|title=Image, The Hindu Business Line|archive-url = https://web.archive.org/web/20060525175319/http://www.thehindubusinessline.com/2005/12/30/images/2005123000281101.jpg|archive-date=25 May 2006|access-date= 3 September 2015}}</ref> તે પૈકી મધુરા સ્વામિનાથન ઇન્ડિયન સ્ટેટીસ્ટીકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં અર્થશાસ્ત્રનાં પ્રાધ્યાપક છે અને નિથ્યા સ્વામિનાથન પૂર્વ એન્જલિયા વિશ્વવિદ્યાલયમાં લૈંગિક વિશ્લેષણનાં લેક્ચરર છે.<ref name=":1" /> સૌમ્યાના લગ્ન ઓર્થોપેડિક સર્જન અજિત યાદવ સાથે થયા છે.<ref>{{Cite magazine|date=September 2017|title=Look WHO's New Deputy DG|url=http://www.gandhinagarclub.in/magazine/GNC_sep_17.pdf|magazine=GNC Connect|volume=3|issue=6|page=5|access-date=|archive-date=2020-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211171625/http://www.gandhinagarclub.in/magazine/GNC_sep_17.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.biospectrumindia.com/news/73/6949/biospectrum-awards-2003-life-time-achievement-award.html|title=BioSpectrum Awards 2003 - Life Time Achievement Award|website=www.biospectrumindia.com|access-date=2020-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323002601/https://www.biospectrumindia.com/news/73/6949/biospectrum-awards-2003-life-time-achievement-award.html|archive-date=2020-03-23|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:૧૯૫૯માં જન્મ]] nbdkrbdizj5qttu9odotntyij8ky9rb ધીરુભાઈ ઠાકર સવ્યસાચી સારસ્વત પુરસ્કાર 0 118821 907908 907212 2026-11-20T23:14:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907908 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું ભારતીય પુરસ્કાર |પુરસ્કારનું નામ = ધીરુભાઈ ઠાકર સવ્યસાચી સારસ્વત પુરસ્કાર |ચિત્ર = |પ્રકાર = |શ્રેણી = કલા |શરૂઆત = ૨૦૧૩ |પ્રથમ પુરસ્કાર = ૨૦૧૩ |અંતિમ પુરસ્કાર = ૨૦૨૨ |કુલ = ૧૦ |પુરસ્કાર આપનાર = [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]] |રોકડ પુરસ્કાર = {{INR}} ૧,૦૦,૦૦૦ |ચંદ્રક = |વર્ણન = કલાના ક્ષેત્રમાં વિશિષ્ટ યોગદાન માટે અપાતો પુરસ્કાર |અગાઉના નામો = |ચંદ્રકનો મુખભાગ = |ચંદ્રકનો પાછળનો ભાગ = |ફીત = |પ્રથમ વિજેતા = [[નારાયણ દેસાઈ]] |અંતિમ વિજેતા = [[સરિતા જોશી]] }} '''ધીરુભાઈ ઠાકર સવ્યસાચી સારસ્વત પુરસ્કાર''' એ ગુજરાત, ભારતમાં કલાક્ષેત્રે વિશિષ્ટ પ્રદાન બદલ અપાતું એક સન્માન છે. [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]] દ્વારા ગુજરાતી લેખક અને સંશોધક [[ધીરુભાઈ ઠાકર]]ના સન્માનમાં અપાતા આ પુરસ્કારની શરૂઆત ૨૦૧૩માં થઈ હતી. આ પુરસ્કારમાં એક શાલ, સરસ્વતીની મૂર્તિ, પ્રશસ્તિપત્ર અને એક લાખ રૂપિયા રોકડા પુરસ્કાર સ્વરૂપે આપવામાં આવે છે.<ref name="The Times of India 2015">{{cite web|title=K G Subramanyan awarded Savyasachi Award|website=The Times of India|date=28 June 2015|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/K-G-Subramanyan-awarded-Savyasachi-Award/articleshow/47848888.cms|access-date=15 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209180954/http://timesofindia.indiatimes.com/City/Ahmedabad/K-G-Subramanyan-awarded-Savyasachi-Award/articleshow/47848888.cms|archive-date=9 February 2016|url-status=live}}</ref><ref name="GujaratAffairs">{{cite web|title=પદ્મભૂષણ ડો. ધીરૂભાઇ ઠાકર સવ્યસાચી સારસ્વત એવોર્ડ - 2020|website=GujaratAffairs|url=https://www.gujarataffairs.com/2020/06/Padmabhushan-Dr-Dhirubhai-Thakar-Savyasachi-Saraswat-Award-2020.html|language=gu|date=17 June 2010|access-date=15 July 2010|archive-date=16 જુલાઈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716143121/https://www.gujarataffairs.com/2020/06/Padmabhushan-Dr-Dhirubhai-Thakar-Savyasachi-Saraswat-Award-2020.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Yatkinchit">{{cite magazine|editor-last=Joshi|editor-first=Arvind|title="Dr. Dhirubhai Thakar Savyasachi Saraswat Award" Function Organized by the Gujarat Vishwakosh Trust, Ahmedabad at Ahmedabad|url=https://rajbhavan.gujarat.gov.in/FlipBook/Yatkinchit_July16/files/assets/basic-html/page66.html|date=July 2016|magazine=Yatkinchit (The In-house Magazine of Gujarat Raj Bhavan)|volume=2|issue=3|page=64|access-date=2020-07-15|publisher=Gujarat Raj Bhavan|location=Ahmedabad|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711092807/https://rajbhavan.gujarat.gov.in/FlipBook/Yatkinchit_July16/files/assets/basic-html/page66.html|archive-date=2022-07-11|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! વર્ષ ! પુરસ્કાર વિજેતા ! ક્ષેત્ર ! સંદર્ભ |- | '''૨૦૧૩''' | [[નારાયણ દેસાઈ]] | સાહિત્ય |<ref name="The Times of India 2015" /> |- | '''૨૦૧૪''' | [[મૃણાલિની સારાભાઈ]] | નૃત્ય |<ref name="The Times of India 2015" /> |- | '''૨૦૧૫''' | કે.જી.સુબ્રમણ્યમ | ચિત્રકલા |<ref name="The Times of India 2015" /> |- | '''૨૦૧૬''' | મંજુ મહેતા | સંગીત |<ref name="Yatkinchit" /> |- | '''૨૦૧૭''' | [[બી. વી. દોશી]] | વાસ્તુકલા |<ref name="GujaratAffairs" /> |- | '''૨૦૧૮''' | [[ભરત દવે]] | નાટ્યકલા |<ref name="GujaratAffairs" /> |- | '''૨૦૧૯''' | [[નિરંજન રાજ્યગુરુ]] | લોકસાહિત્ય |<ref name="GujaratAffairs" /> |- | '''૨૦૨૦''' |[[જ્યોતિ ભટ્ટ]] | ચિત્રકલા |<ref name="GujaratAffairs" /> |- |'''૨૦૨૧''' |[[કુમુદિની લાખિયા]] |નૃત્ય |<ref name="ગુજરાતી વિશ્વકોશ">{{cite encyclopedia|last=મૂળે|first=બાળકૃષ્ણ માધવરાવ|last2=કાશ્યપ|first2=પ્રકૃતિ|encyclopedia=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|title=લાખિયા, કુમુદિની|url=https://gujarativishwakosh.org/લાખિયા-કુમુદિની/|date=જાન્યુઆરી ૨૦૦૪|access-date=૧૧ જુલાઈ ૨૦૨૨}}</ref> |- |'''૨૦૨૨''' |[[સરિતા જોશી]] |રંગભૂમિ |<ref name="Shah 2023">{{cite news|last=Shah|first=Kinjal|title=Well deserved, Sakubai|date=23 June 2023|newspaper=Ahmedabad Mirror|url=https://www.ahmedabadmirror.com/interview-of-the-day--sarita-joshi-actress/81858740.html|access-date=23 January 2024|archive-date=23 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123192838/https://www.ahmedabadmirror.com/interview-of-the-day--sarita-joshi-actress/81858740.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Ahmedabad Mirror 2023">{{cite news|title=Padma Shri Sarita Joshi honoured|date=25 June 2023|newspaper=Ahmedabad Mirror|url=https://www.ahmedabadmirror.com/padma-shri-sarita-joshi-honoured/81858843.html|access-date=23 January 2024|archive-date=23 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123192949/https://www.ahmedabadmirror.com/padma-shri-sarita-joshi-honoured/81858843.html|url-status=live}}</ref> |- |} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{commons category}} {{ગુજરાતના પુરસ્કારો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો]] nsn1jiojreps1kqh7owbx08mr6e982r મહાત્મા ગાંધીના ઉપવાસની સૂચિ 0 120588 907925 858215 2026-11-21T03:09:00Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907925 wikitext text/x-wiki '''મહાત્મા ગાંધી''' અથવા ભારતના રાષ્ટ્ર પિતા તરીકે જાણીતા [[મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી]]<nowiki/>એ ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન ૧૭ ઉપવાસ કર્યા હતા. તેમના સૌથી લાંબા ઉપવાસ ૨૧ દિવસ સુધી ચાલ્યા હતા. ઉપવાસ એ અહિંસા (અહિંસા) તેમજ સત્યાગ્રહની ફિલસૂફીના ભાગરૂપે ગાંધીજી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું શસ્ત્ર હતું.<ref name="gdn11">{{Cite news|title=National hunger strike?|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=307474|access-date=27 January 2012|work=Gulf Daily News|date=9 June 2011|archive-date=13 ડિસેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213164020/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=307474|url-status=dead}}</ref> == ઉપવાસ == {| class="wikitable sortable" !ક્રમ !તારીખ !સમયગાળો !સ્થળ !કારણ અને માગણીઓ !ઉપવાસની પ્રતિક્રિયાઓ !પરિણામ |- |૧ |૧૯૧૩ (જુલાઈ ૧૩ – ૨૦)<ref>{{Cite web|url=http://gandhiserve.org/cwmg/VOL013.PDF#&#91;207,{%22name%22:%22FitH%22},678&#93;|title=Letter to Millie Graham Polak, July 13, 1913|access-date=ડિસેમ્બર 2, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922005747/http://gandhiserve.org/cwmg/VOL013.PDF|archive-date=સપ્ટેમ્બર 22, 2018|url-status=dead}}</ref> | data-sort-value="7" |૭ દિવસ |ફિનિક્સ, દક્ષિણ આફ્રિકા |પ્રથમ શિક્ષા ઉપવાસ | | |- |૨ |૧૯૧૪ (એપ્રિલ) | data-sort-value="14" |૧૪ દિવસ | |દ્વિતીય શિક્ષા ઉપવાસ | | |- |૩ |૧૯૧૮ (માર્ચ ૧૫ – ૧૮) | data-sort-value="3" |૩ દિવસ |[[અમદાવાદ]] |અમદાવાદમાં મિલ કામદારોને હડતાળ ના હિતમાં |ભારતમાં પ્રથમ ઉપવાસ |મિલના કામદારો મધ્યસ્થતા માટે સંમત થયા.<ref name="Mahatma.com">{{Cite web|url=http://www.mahatma.com/php/showContent.php?linkid=7|title=Short Chronology of Gandhi’s Life|last=Jack, Homer A.|date=2005|website=Mahatma.com|publisher=Worldview.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20051023094337/http://mahatma.com/php/showContent.php?linkid=7|archive-date=23 October 2005|access-date=27 January 2012}}</ref> |- |૪ |૧૯૧૯ (એપ્રિલ ૧૪ - ૧૬) | data-sort-value="3" |૩ દિવસ | |હિંસા વિરોધી પ્રથમ ઉપવાસ : નડિયાદ ખાતે ટ્રેનને પાટા પરથી ઉતરવાના પ્રયાસ સામે. | | |- |5 |૧૯૨૧ (નવેમ્બર ૧૯ - ૨૨) | data-sort-value="4" |૪ દિવસ | |દ્વિતીય હિંસા વિરોધી ઉપવાસ : પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સના આગમન પ્રસંગે અરાજકતાવાદીઓની પ્રવૃત્તિઓ સામે. | | |- |૬ |૧૯૨૨ (ફેબ્રુઆરી ૨ - ૭) | data-sort-value="5" |૫ દિવસ |[[બારડોલી]] |તૃતીય હિંસા વિરોધી ઉપવાસ: [[ચૌરી ચૌરા કાંડ|ચોરી ચૌરા]]<nowiki/>માં થયેલી હિંસાના વિરોધમાં. | | |- |૭ |૧૯૨૪ (સપ્ટેમ્બર ૧૮ - ઓક્ટોબર ૮) | data-sort-value="21" |૨૧ દિવસ |[[દિલ્હી]] |પ્રથમ [[હિંદુ]]-[[મુસલમાન|મુસ્લિમ]] એકતા ઉપવાસ. |[[અસહયોગ આંદોલન]] પછી [[હિંદુ]] - [[મુસલમાન]] એકતા માટે |[[કુરાન]] અને [[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા|ગીતા]] વાંચી ઉપવાસનો અંત આણ્યો.<ref name="ie4mar43_b">{{Cite news|title=The Previous Fasts|url=https://news.google.com/newspapers?id=LLw-AAAAIBAJ&sjid=JEwMAAAAIBAJ&pg=4995,4559107&dq=|access-date=27 January 2012|work=The Indian Express|date=4 March 1943}}</ref> |- |૮ |૧૯૨૫ (નવેમ્બર ૨૪ - ૩૦) | data-sort-value="7" |૭ દિવસ | |તૃતીય શિક્ષા ઉપવાસ. | | |- |૯ |૧૯૩૨ (સપ્ટેમ્બર ૨૦ - ૨૬) | data-sort-value="6" |૬ દિવસ |[[પુના]] |અસ્પૃશ્યતા વિરોધી પ્રથમ ઉપવાસ : કોમી પુરસ્કાર અને દલિતો માટે અલગ અનામત બેઠકો |યરવાડા સેન્ટ્રલ જેલમાં ઉપવાસ. થોડા દિવસો પછી જ્યારે મુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે ગાંધીએ પૂનામાં એક ખાનગી ઘરમાં ઉપવાસ ચાલુ રાખ્યા હતા, જેના પરિણામે તમામ રાષ્ટ્રીય નેતાઓ પૂણેમાં એકઠા થયા હતા. |બ્રિટિશ સરકારે કોમી પુરસ્કારની એ કલમો પાછી ખેંચી લીધી હતી જેનો ગાંધી વિરોધ કરી રહ્યા હતા. |- |૧૦ |૧૯૩૨ (ડીસેમ્બર ૩) |data-sort-value="1"|૧ દીવસ | |અસ્પૃશ્યતા વિરોધી ઉપવાસ : અપ્પાસાહેબ પટવર્ધન પ્રત્યે સહાનુભૂતિ<ref name="dhiman">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jSXgQYRxfmkC&pg=PA315|title=Betrayal of Gandhi|last=O.P. Dhiman|isbn=978-81-78-35-746-1}}</ref> | | |- |૧૧ |૧૯૩૩ (મે ૮ - ૨૯) | data-sort-value="21" |૨૧ દિવસ | |અસ્પૃશ્યતા વિરોધી ત્રીજો ઉપવાસ : દલિતોની સ્થિતિ સુધારવા માટે.<ref name="nyt_obit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1002.html|title=Mohandas K. Gandhi: The Indian Leader at Home and Abroad|work=New York Times|date=31 January 1948|access-date=30 December 2013}}</ref> | | |- |૧૨ |૧૯૩૩ (ઓગસ્ટ ૧૬ - ૨૩) | data-sort-value="7" |૭ દિવસ | |ચોથું અસ્પૃશ્યતા વિરોધી ઉપવાસ : વિશેષાધિકારો મેળવવા (જેલમાં હોય ત્યારે) જેથી તે હરિજનો વતી પોતાની લડાઈ ચાલુ રાખી શકે. |આરોગ્યના કારણોસર ૨૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૩ના રોજ બિનશરતી જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="rajmohan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC&pg=PA361#v=onepage&q&f=false|title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire|last=Rajmohan Gandhi|isbn=978-0-520-25570-8|page=361}}</ref> | |- |૧૩ |૧૯૩૪ (ઓગસ્ટ ૭ - ૧૪) |૭ દિવસ | |ચતુર્થ હિંસા વિરોધી ઉપવાસ : હિંસક યુવાન કોંગ્રેસમેન સામે | | |- |૧૪ |૧૯૩૯ (માર્ચ) | data-sort-value="3" |૩ દિવસ<ref name="advocate">{{Cite web|url=http://nla.gov.au/nla.news-article68544508|title=Rajkot dispute settled - Gandhi breaks his fast|date=8 March 1939|publisher=The Advocate}}</ref> |[[રાજકોટ]] | | | |- |૧૫ |૧૯૪૩ (ફેબ્રુઆરી ૧૦ - માર્ચ ૩) | data-sort-value="21" |૨૧ દિવસ |[[દિલ્હી]] |અંગ્રેજોના દ્વારા કોઈ પણ આરોપો વિના તેમની અટકાયતના વિરોધમાં.<ref name="ie4mar43_a">{{Cite news|title=Gandhiji Breaks Fast|url=https://news.google.com/newspapers?id=LLw-AAAAIBAJ&sjid=JEwMAAAAIBAJ&pg=2180,4555643|work=The Indian Express|date=4 March 1943|access-date=30 December 2013}}</ref> | | |- |૧૬ |૧૯૪૭ (સપ્ટેમ્બર ૧ - ૪) | data-sort-value="4" |૪ દિવસ | |દ્વિતીય હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા ઉપવાસ | | |- |૧૭ |૧૯૪૮ (જાન્યુઆરી ૧૩ - ૧૮) | data-sort-value="6" |૬ દિવસ | |કોમી શાંતિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ત્રીજા હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા ઉપવાસ. ગાંધીજી કાશ્મીર યુદ્ધના ભયાનક સમાચાર વાંચી રહ્યા હતા અને સાથે સાથે ઉપવાસ કરી રહ્યા હતા, કારણ કે મુસ્લિમો દિલ્હીમાં સલામત રીતે રહી શકતા ન હતા. મૌલાના આઝાદને મળ્યા બાદ ગાંધીએ ઉપવાસ તોડવા માટે સાત શરતો મૂકી હતી. આ પ્રમાણે છે: * મહેરાઉલી ખાતે ખ્વાજા બખ્તિયાર ખાતે વાર્ષિક મેળો (ઉર્સ) નવ દિવસના સમયગાળામાં શાંતિપૂર્ણ રીતે થવો જોઈએ; * દિલ્હીમાં શરણાર્થી શિબિરોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવેલી સો મસ્જિદોને તેમના મૂળ ઉપયોગમાં પુનઃસ્થાપિત કરવી જોઈએ; * મુસ્લિમોને જૂની દિલ્હીની આસપાસ મુક્તપણે ફરવાની છૂટ આપવી જોઈએ. * બિન-મુસ્લિમોએ પાકિસ્તાનથી પોતાના ઘરે પાછા ફરતા દિલ્હીના મુસ્લિમો સામે વાંધો ન ઉઠાવવો જોઈએ. * મુસ્લિમોને ટ્રેનોમાં જોખમ વિના મુસાફરી કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ; * મુસ્લિમોનો આર્થિક બહિષ્કાર ન કરવો જોઈએ. * મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં હિંદુ શરણાર્થીઓની રહેવાની વ્યવસ્થા આ વિસ્તારોમાં પહેલેથી રહેતા મુસ્લિમોની સંમતિથી થવી જોઈએ. |સામાન્ય જીવનને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે રાજનેતાઓઓ અને કોમી અગ્રણીઓની સંયુક્ત બેઠક દ્વારા સહમતી સાધવાનો પ્રયાસ. નાથુરામ ગોડસેએ ગાંધીજીની હત્યા કરી. |મોટી સંખ્યામાં મહત્વપૂર્ણ રાજકારણીઓ અને સાંપ્રદાયિક સંસ્થાઓના નેતાઓ શહેરમાં સામાન્ય જીવનને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટેની સંયુક્ત યોજના માટે સંમત થયા હતા. |} કુલ ૧૩૯ દિવસ ઉપવાસ == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.gandhiheritageportal.org/eventcontentdetail/MTA=/NzM4Nw== મહાત્મા ગાંધીએ કરેલા ઉપવાસની સૂચિ] {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] bl98xe7guyywmuqtgkxh2ep7ycyuluh મૃણાલિની કુંટે 0 131621 907927 816665 2026-11-21T03:50:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907927 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = મૃણાલિની કુંટે | native_name = {{lang-mr|मृणालिनी कुंटे}} | native_name_lang = [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = ૧૯૭૩ | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = ભારતીય | other_names = | children = | parents = | known_for = [[ચેસ]] | relatives = અભિજીત કુંટે (ભાઈ) }} મૃણાલિની કુંટે (મરાઠી: मृणालिनी कुंटे) (જ. ૧૯૭૩) એક ભારતીય ચેસ ખેલાડી અને વુમન ઇન્ટરનેશનલ માસ્ટર છે.<ref> {{cite web | last = FIDE | title = Kunte, Mrunalini FIDE Chess Profile | publisher = | date = | url = http://ratings.fide.com/card.phtml?event=5001684 | format = | doi = | accessdate = 19 August 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131204004830/http://ratings.fide.com/card.phtml?event=5001684 | archivedate = 4 ડિસેમ્બર 2013 | url-status = dead }}</ref> તેણીની ૧૯૯૬ની ભારતીય ચેસ ચેમ્પિયનશીપની વિજેતા પણ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]] 1hwwi6c2xxukbg77el5wms1w9w8feno ધારાશિવ ગુફાઓ 0 139449 907907 897244 2026-11-20T23:07:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907907 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ધારાશિવ ગુફાઓ | other_name = | nickname = | settlement_type = | image_skyline = Dharashiv cave main hall front.jpg | image_alt = | image_caption = ધારાશિવ ગુફાનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર | pushpin_map = India3#India Maharashtra | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = મહારાષ્ટ્ર, ભારતમાં સ્થાન<ref>{{cite web|title=Location of Dharashiv Caves, Osmanabad|url=http://wikimapia.org/1712358/Dharashiv-Caves|publisher=WikiMapia|access-date=14 July 2015}}</ref> | coordinates = {{coord|18|11|44|N|76|0|36|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[મહારાષ્ટ્ર]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[ધારાશિવ જિલ્લો]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = | utc_offset1 = | postal_code_type = સમયગાળો | postal_code = ૫મી સદી | area_code_type = શોધ | area_code = ૧૦મી સદી | registration_plate = | website = | iso_code = IN-MH | footnotes = }} '''ધારાશિવ ગુફાઓ''' [[ભારત|ભારતના]] [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યમાં બાલાઘાટ પર્વતોમાં આવેલા [[ઉસ્માનાબાદ|ઉસ્માનાબાદ/ધારાશિવ]] શહેરથી ૮ કિમી દૂર આવેલું ૭ ગુફાઓનું સંકુલ છે.<ref name="osmanabad online">{{Cite web|title=Dharashiv caves|url=http://www.osmanabadonline.in/city-guide/dharashiv-caves|access-date=13 July 2015|website=osmanabad online|archive-date=26 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126203029/https://www.osmanabadonline.in/city-guide/dharashiv-caves|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Osmanabad|url=http://www.incredibleindia.org/en/travel/destination/solapur/solapur-things-to-do/solapur-excursions|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714053932/http://www.incredibleindia.org/en/travel/destination/solapur/solapur-things-to-do/solapur-excursions|archive-date=14 July 2015|access-date=13 July 2015|website=Incredible India}}</ref><ref name="Sakal">{{Cite news|title=दयनीय अवस्थेत धाराशीव लेण्या!|url=http://www.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5676853451568452978&SectionId=14&SectionName=मराठवाडा&NewsDate=20120724&Provider=-&NewsTitle=दयनीय%20अवस्थेत%20धाराशीव%20लेण्या!|access-date=13 July 2015|work=Sakal|date=24 July 2012|language=mr|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714051417/http://www.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5676853451568452978&SectionId=14&SectionName=%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%BE&NewsDate=20120724&Provider=-&NewsTitle=%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%87%E0%A4%A4%20%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B5%20%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE!|archive-date=14 July 2015}}</ref> ભારતના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા આ ગુફાઓની નોંધ જેમ્સ બર્ગેસ દ્વારા ''ભારતના પુરાતત્વીય સર્વેક્ષણ'' પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="nic.in">{{Cite web|title=Dharashiv Caves - Historical Background|url=http://osmanabad.nic.in/newsite/touristPlaces/DharashivCaves.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611100028/http://osmanabad.nic.in/newsite/touristPlaces/DharashivCaves.htm|archive-date=11 June 2015|access-date=13 July 2015|website=Osmanabad}}</ref> મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા ધારાશિવ ગુફાઓને સંરક્ષિત વિસ્તાર તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે.<ref>{{Cite news|title=ऐतिहासिक धाराशिव लेण्यांचे अस्तित्व धोक्यात|url=http://www.lokmat.com/storypage.php?catid=315&newsid=619701|access-date=13 July 2015|publisher=[[Lokmat]]|date=16 April 2014|language=mr|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083439/http://www.lokmat.com/storypage.php?catid=315&newsid=619701|archive-date=14 જુલાઈ 2015|url-status=dead}}</ref> == ઇતિહાસ == ધારાશિવ ગુફાઓ ૫મી થી ૭મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. પ્રથમ ગુફા ૧૦મી સદીમાં [[રાષ્ટ્રકૂટ વંશ|રાષ્ટ્રકુટ]] શાસન દરમિયાન મળી આવી હતી.<ref name="nic.in" /> ગુફાઓ બૌદ્ધ છે કે જૈન છે તે અંગેનો મત સ્પષ્ટ નહોતો.<ref name="osmanabad online" /> એવું માનવામાં આવે છે કે આ ગુફાઓ મૂળે બૌદ્ધ હતી, પરંતુ પાછળથી જૈન ધર્મના સ્મારકોમાં ફેરવાઈ ગઈ.<ref name="nic.in" /> == ગુફાઓ == {{Multiple image | image1 = Lord_Mahaveer_at_dharashiv_cave.jpg | caption1 = મહાવીર સ્વામી | width1 = 125 | image2 = Indien2012 1223 Osmanabad Darashiva Leni.jpg | caption2 = પાશ્વનાથ | width2 = 150 }} અહીં ૭ ગુફાઓ છે, ૧લી ગુફા ૨૦ સ્તંભોથી સજ્જ છે. ગુફા ક્રમાંક ૨ મુખ્ય ગુફા છે અને [[અજંતાની ગુફાઓ|અજંતા]] ખાતેની [[વાકાટક વંશ|વાકાટક]] ગુફાઓની યોજના પર આધારિત છે. તેમાં ૮૦ x ૮૦ ફૂટનો મુખ્ય ખંડ છે, જેમાં ભિક્ષુઓના નિવાસ માટે ૧૪ ઓરડીઓ છે અને પદ્માસનમાં [[ગૌતમ બુદ્ધ|ગૌતમ બુદ્ધની]] પ્રતિમા સાથે ગર્ભગ્રહ છે. ૩જી ગુફા ૧લી ગુફાને મળતી આવે છે, જ્યારે બાકીની ગુફાઓ જૈન ગુફાઓ છે.<ref name="osmanabad online" /><ref name="nic.in" /> == વર્તમાન સ્થિતિ == ધારાશિવ ગુફાઓ પર [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધો]] અને [[જૈન ધર્મ|જૈનો]] બંનેનો દાવો કરવામાં આવે છે. જો કે જેમ્સ બર્ગ્સ દ્વારા [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યમાં ૧૨૦૦ ગુફાઓ પર કરવામાં આવેલા સંશોધનો દર્શાવે છે કે ધારાશિવ ગુફાઓ મૂળે ૫મી સદીમાં બૌદ્ધ ગુફાઓ હતી અને ૧૨મી સદીની આસપાસ કેટલીક ગુફાઓ જૈન ગુફાઓમાં ફેરવાઈ હતી.<ref name="divya">{{Cite news|title=धाराशिव लेणींचा ठेवा : दीड हजार वर्षांचा इतिहास|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-dharashiv-leni-sankatat-2367776.html|access-date=14 July 2015|publisher=Divya Marathi|date=21 August 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dharashiv Caves|url=http://ekpravas.blogspot.in/2011/08/dharashiv-caves.html}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[અજંતાની ગુફાઓ]] * [[ઇલોરાની ગુફાઓ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ભારતની ગુફાઓ]] 4wqpynjqngb6vka5s0ju5rlci9pyp4c સાંવરીયા જી મંદિર 0 140395 907938 899595 2026-11-21T07:20:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907938 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple|name=સાંવરિયા જી|governing_body=|locale=સાંવરિયા જી-માંડફિયા|district=[[ચિત્તોડગઢ]]|state=[[રાજસ્થાન]]|province=ભદેસર Tehsil|coordinates={{coord|24.66|N|74.40|E|}}|website=http://www.srisanwaliyaji.org/sanwaliyaji_history.php|image=File:Sanwaliaji3.JPG|native_name=સાંવરિયા શેઠ}} '''સાંવરિયા જી મંદિર''' [[રાજસ્થાન]] ના [[ચિત્તોડગઢ]] જિલ્લામાં આવેલું છે. આ [[મંદિર]] સાંવલિયા જી ના નામ થી પણ જાણીતું છે. એવું કહેવાય છે કે વર્ષ ૧૮૪૦માં, ભોલારામ ગુર્જર નામના ગોવાળને બાગુંડ ગામના છાપરમાં ભૂગર્ભમાં દટાયેલી ત્રણ દૈવી મૂર્તિઓનું સ્વપ્ન આવ્યું; સ્વપ્ન માં આવેલ સ્થાન ખોદવા પર, સ્વપ્નમાં બતાવ્યા પ્રમાણે, [[ભગવાન]] [[કૃષ્ણ]]ની ત્રણ સુંદર મૂર્તિઓ મળી આવી. મળી આવેલ મૂર્તિઓ માંથી એક મૂર્તિને માંડફિયા, એકને ભાદસોડા અને ત્રીજીને બાગુંડ ગામમાં છાપર લઈ જવામાં આવી હતી, જ્યાંથી તે મળી આવી હતી. ત્રણેય સ્થાનો પર મંદિર બની ગયા. આ ત્રણેય મંદિર ૫ કિમીના અંતરે એકબીજાની નજીક આવેલા છે. સાંવલિયા જીના ત્રણ મંદિરો પ્રખ્યાત થયા અને ત્યારથી મોટી સંખ્યામાં ભક્તો તેમના [[દર્શન]] કરવા માટે આવે છે. આ ત્રણ મંદિરોમાં, માંડફિયા મંદિરને સાંવલિયા જી ધામ (સાંવલિયાજી નું નિવાસસ્થાન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં [[રાજસ્થાન]], [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશ]], [[ગુજરાત]]માંથી સૌથી વધારે શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે. [[ચિત્તોડગઢ]] રેલ્વે સ્ટેશનથી ૪૧ કિ.મી. અને ડબોક એરપોર્ટથી ૬૫ કિ.મી. માંડફિયા હવે શ્રી સાંવલિયા ધામ (ભગવાન કૃષ્ણનું નિવાસસ્થાન) તરીકે ઓળખાય છે અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ માટે શ્રી નાથદ્વારા પછી બીજા સ્થાને આવે છે. ભકતો દ્વારા અહીં કરોડો રૂપિયાનું દાન કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=2021-02-11|title=રાજસ્થાન: શ્રી સાંવલિયા સેઠ મંદિરને મળ્યું એટલું દાન કે સ્ટાફ નોટો ગણી ગણીને થાક્યો!|url=https://gujarati.news18.com/photogallery/national-international/rajasthan-shri-sanwaliya-seth-temple-gets-huge-donation-as-staff-got-tired-for-counting-case-vz-1071294.html|access-date=2023-05-27|website=News18 Gujarati|language=gu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526123217/https://gujarati.news18.com/photogallery/national-international/rajasthan-shri-sanwaliya-seth-temple-gets-huge-donation-as-staff-got-tired-for-counting-case-vz-1071294.html|archive-date=2023-05-26|url-status=dead}}</ref> ==સંદર્ભ== [[શ્રેણી:મંદિરો]] imaldkq3as7je7vw8fbe0gdhia5anu1 ૨૦૨૪ વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ 0 147134 907953 887888 2026-11-21T09:29:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907953 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox summit meeting|summit_name=૨૦૨૪ વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ|logo=File:Vibrant Gujarat 2024 Logo.png|logo_size=230px|country={{flagicon|India}} [[ભારત]]|image=Mahatma Mandir-Gandhinagar.jpg|caption=[[મહાત્મા મંદિર]]<br />(સમિટ સ્થળ)|date=૧૦–૧૨ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪|venues=[[મહાત્મા મંદિર]]|cities=[[ગાંધીનગર]]|participants=|follows=૨૦૧૯|precedes=૨૦૨૬|motto={{transliteration|en|ISO|Gateway to the Future}}|website={{URL|https://vibrantgujarat.com/}}|chairperson=[[ભૂપેન્દ્ર પટેલ]], [[ગુજરાત સરકાર]]|heads_of_state_label=|founder=|keypoints=|logo_alt=૨૦૨૪ વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ લોગો|other_titles=૧૦મી વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ|compactnav=}}'''૧૦મી વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ (VGGS) ''' ૧૦ થી ૧૨ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૪ દરમિયાન ભારતના ગુજરાતના ગાંધીનગરમાં મહાત્મા મંદિર કન્વેન્શન એન્ડ એક્ઝિબિશન સેન્ટર ખાતે યોજાઈ હતી. [[ગુજરાત સરકાર]] દ્વારા ભારતીય ઉદ્યોગ પરિસંઘ (CII) અને iNDEXTb સાથે ભાગીદારીમાં આયોજિત આ શિખર સંમેલન "ભવિષ્યના પ્રવેશદ્વાર" ની થીમ પર કેન્દ્રિત હતું, જેમાં વૈશ્વિક નેતાઓ, નીતિ ઘડવૈયાઓ અને ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોને સતત વિકાસ, આર્થિક વૃદ્ધિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર માટેની તકો અંગે ચર્ચા કરવા અને અન્વેષણ કરવા માટે એકઠા કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|date=2021-11-22|title=PM Modi to inaugurate 10th Vibrant Gujarat Summit on Jan 10|url=https://indianexpress.com/article/cities/gandhinagar/narendra-modi-10th-vibrant-gujarat-summit-bhupendra-patel-7635436/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110174137/https://indianexpress.com/article/cities/gandhinagar/narendra-modi-10th-vibrant-gujarat-summit-bhupendra-patel-7635436/|archive-date=10 November 2023|access-date=2023-11-19|website=The Indian Express|language=en}}</ref> વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટનું મુખ્ય ધ્યાન [[સેમિકન્ડક્ટર]], ગ્રીન હાઇડ્રોજન, સ્પેસ ટેકનોલોજી મેન્યુફેક્ચરિંગ, [[વિદ્યુત વાહન|ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી]], [[અક્ષય વિકાસ|ટકાઉ ઉત્પાદન]], નવીનીકરણીય ઊર્જા અને ઉદ્યોગ ૪ પર હતું, એમ સીએમ [[ભૂપેન્દ્ર પટેલ]] જણાવ્યું હતું. વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટની સફર ૨૦૦૩ માં શરૂ થઈ હતી અને દર બે વર્ષે યોજાતી હતી. સમિટની તૈયારીમાં, ગુજરાત સરકારે રાજ્યની રોકાણની ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને વૈશ્વિક રોકાણકારોને આકર્ષવા માટે ભારત અને વિશ્વભરમાં રોડ શો યોજ્યા હતા. આ સમિટ [[મુંબઈ]], [[દિલ્હી]], [[બેંગલુરુ|બેંગ્લોર]], લખનૌ, [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]], કોલકાતા અને [[ચંડીગઢ|ચંદીગઢ]] જેવા મોટા શહેરોમાં તેમજ ન્યૂ જર્સી, દુબઈ, [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]], [[ટોક્યો]], [[ફ્રેંકફર્ટ|ફ્રેન્કફર્ટ]], [[મિલાન]], [[કોપનહેગન]], [[પેરિસ]], [[હો ચી મિન સિટી|હો ચી મિન્હ સિટી]] અને [[સિઓલ]] જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય શહેરોમાં યોજાઈ હતી. અત્યાર સુધીમાં, રાજ્ય સરકારે અહેવાલ આપ્યો છે કે ૨૮ રાષ્ટ્રો અને ૧૪ સંસ્થાઓએ શિખર સંમેલનમાં ભાગીદાર બનવાની પુષ્ટિ કરી છે. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન ૪૧,૨૯૯ પ્રોજેક્ટ માટેના એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ₹૧ લાખ કરોડના રોકાણનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite news|last=Bureau|first=The Hindu|date=2024-01-12|title=Vibrant Summit ends with staggering 26.33 lakh crore investment pledges: Gujarat Government|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/vibrant-summit-ends-with-staggering-2633-lakh-crore-investment-pledges-gujarat-government/article67735793.ece|access-date=2024-01-21|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ == વાઇબ્રન્ટ [[ગુજરાત]] ગ્લોબલ સમિટ, જેને ઘણીવાર વાઇબ્રન્ટ ગુજરાટ સમિટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એક દ્વિવાર્ષિક વૈશ્વિક વ્યાપાર કાર્યક્રમ છે જે ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં યોજાય છે. આ દ્વિવાર્ષિક શિખર સંમેલન આ પ્રદેશમાં આર્થિક વિકાસ, [[વેપાર]] અને [[રોકાણ]] તકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેના મહત્વ માટે જાણીતું છે. તે સરકારી અધિકારીઓ, વેપારી નેતાઓ, [[રોકાણકાર|રોકાણકારો]] અને નિષ્ણાતો સહિત મુખ્ય હિતધારકોને એક મંચ પૂરો પાડે છે, જેમાં તેઓ આર્થિક વિકાસ અને સહયોગના વિવિધ પાસાઓ પર ચર્ચા કરી શકે છે.<ref>{{Cite web|date=2023-09-28|title=From 100 participants in 2003, rise and rise of Vibrant Gujarat Global Summit|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/from-100-participants-in-2003-rise-and-rise-of-vibrant-gujarat-global-summit-101695884500482.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014100750/https://www.hindustantimes.com/india-news/from-100-participants-in-2003-rise-and-rise-of-vibrant-gujarat-global-summit-101695884500482.html|archive-date=14 October 2023|access-date=2023-11-19|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ સૌપ્રથમ ૨૦૦૩ માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, અને વર્ષોથી, તે ગુજરાતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક મંચોમાંનું એક બન્યું છે. તેનું આયોજન [[ગુજરાત સરકાર]] દ્વારા કરવામાં આવે છે અને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવિધ ઉદ્યોગ સંગઠનો દ્વારા તેને ટેકો આપવામાં આવે છે. આ શિખર સંમેલનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ ગુજરાતને એક આકર્ષક રોકાણ સ્થળ તરીકે પ્રોત્સાહન આપવાનો અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ભાગીદારી અને સહયોગની સુવિધા આપવાનો છે. શિખર સંમેલનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ એક એવું મંચ તૈયાર કરવાનો છે જ્યાં વ્યાપાર અગ્રણીઓ, નીતિ ઘડવૈયાઓ અને [[રોકાણકાર|રોકાણકારો]] અર્થતંત્રના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રોકાણ, સહયોગ અને ભાગીદારીની તકો શોધી શકે. આ કાર્યક્રમની રચના ઊર્જા, ઉત્પાદન, માળખાગત સુવિધાઓ, માહિતી ટેકનોલોજી, કૃષિ, આરોગ્ય સંભાળ અને વધુ જેવા ક્ષેત્રોમાં ચર્ચાઓ, વાટાઘાટો અને કરારોને સરળ બનાવવા માટે કરવામાં આવી છે. વાઇબ્રન્ટ સમિટ શ્રેણી દરમિયાન, હજારો [[સમજૂતી કરાર|એમઓયુ]] પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા અને ગુજરાતમાં અબજો ડોલરનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૪ અબજ ડોલરના એમઓયુ, ૨૦૦૫-૨૨૬ ૨૦ અબજ ડોલરના એમઓઇયુ, <આઈડી૧] ૧૫૨ અબજ ડોલરના MOU, ૨૦૦૯-૮૬૬૨ ૨૪૩ અબજ ડોલરના MoU, ૨૦૧૧-૭૯૩૬ ૪૬૨ અબજ ડોલરના કરાર.<ref>{{Cite journal|last=Sandip G. Prajapati|date=September 2016|year=2016|title=An in depth study on Youths Attitude, perception and satisfaction towards VGGIS organized by government of Gujarat|url=https://www.academia.edu/42949799|url-status=live|department=Department of Commerce and Business Management|journal=RESEARCH HUB International Multidisciplinary Research Journal - [RHIMRJ]|volume=3|page=5|issn=2349-7637|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120092340/https://www.academia.edu/42949799/An_in_depth_study_on_Youths_Attitude_perception_and_satisfaction_towards_VGGIS_organized_by_government_of_Gujarat|archive-date=20 November 2023|access-date=20 November 2023|via=[[Academia.edu]]}}</ref> == વીજીવીડી == વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત-વાઇબ્રન્ટ ડિસ્ટ્રિક્ટ (VGVD) એ [[ગુજરાત સરકાર]] દ્વારા રાજ્યના તમામ ૩૩ જિલ્લાઓમાં આર્થિક વિકાસ અને રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હાથ ધરવામાં આવેલી પહેલ છે. આ કાર્યક્રમ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪માં યોજાનારી વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ (VGGS) ની ૧૦મી આવૃત્તિના અગ્રદૂત તરીકે ૨૦૨૩માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. વીજીવીડી કાર્યક્રમના મુખ્ય પાસાંઓમાંનું એક "એક જિલ્લા-એક ઉત્પાદન" (ઓડીઓપી) પહેલને પ્રોત્સાહન આપવાનું છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ દરેક જિલ્લામાં મુખ્ય ઉત્પાદન અથવા ઉદ્યોગને ઓળખવાનો અને તેનું પોષણ કરવાનો છે, સ્થાનિક અર્થતંત્રને વેગ આપવા માટે તેની અનન્ય શક્તિઓ અને સ્પર્ધાત્મક લાભોનો લાભ ઉઠાવવાનો છે. ઓડીઓપી ઉત્પાદનો પરંપરાગત હસ્તકલાથી માંડીને નવીન તકનીકો સુધી છે, જે ગુજરાતના વિવિધ આર્થિક પરિદ્રશ્યને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ પ્રદર્શનોએ 'વન ડિસ્ટ્રિક્ટ-વન પ્રોડક્ટ' (ઓડીઓપી) પ્રોજેક્ટમાંથી વસ્તુઓને પ્રકાશિત કરી હતી, જેનાથી તેમની દૃશ્યતામાં વધારો થયો હતો. સ્ટાર્ટઅપ્સ, સ્થાનિક એમએસએમઈ, સ્વ-સહાય સંસ્થાઓ, એફપીઓ, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો, [[ખાદી]] અને ગ્રામોદ્યોગો, કુટીર ઉદ્યોગો અને પીએમ વિશ્વકર્મા યોજનાના લાભાર્થીઓ બધાએ ભાગ લીધો હતો. ક્રેડિટ લિન્કેજ પ્રોગ્રામ હેઠળ, કાર્યક્રમો દરમિયાન લોન મેળાઓ યોજાયા હતા અને પ્રાપ્તકર્તાઓને મંજૂર લોન માટે ચેક પ્રાપ્ત થયા હતા. 'વોકલ ફોર લોકલ "અભિયાનના ભાગરૂપે, સ્થાનિક ચીજવસ્તુઓને પ્રોત્સાહન આપવા અને ફેલાવવા માટે પ્રદર્શનોમાં ૯૯૬ સ્ટોલ મૂકવામાં આવ્યા હતા. વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત-વાઇબ્રન્ટ ડિસ્ટ્રિક્ટ પહેલ દ્વારા વિવિધ વિષયો પર પરિસંવાદો અને કાર્યશાળાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, તેમજ વેપારીઓ અને વેપારીઓ સાથે બી૨બી, બી૨સી અને બી૨જી સંવાદનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|last=Bureau|first=BW Online|title=Vibrant Gujarat Vibrant District Programme Concludes In Gujarat With MoUs Worth Rs 45000 Cr|url=https://www.businessworld.in/article/Vibrant-Gujarat-Vibrant-District-Programme-Concludes-In-Gujarat-With-MoUs-Worth-Rs-45000-Cr-/11-11-2023-498464|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116222518/https://www.businessworld.in/article/Vibrant-Gujarat-Vibrant-District-Programme-Concludes-In-Gujarat-With-MoUs-Worth-Rs-45000-Cr-/11-11-2023-498464/|archive-date=16 November 2023|access-date=2023-11-19|website=BW Businessworld|language=en}}</ref> વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત-વાઇબ્રન્ટ ડિસ્ટ્રિક્ટ (VGVD) કાર્યક્રમ ૨ ઓક્ટોબરથી ૩૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ સુધી ગુજરાતના તમામ ૩૨ જિલ્લાઓમાં [[ગાંધી જયંતી]] અને [[રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસ (ભારત)|સરદાર પટેલ જયંતી]] વચ્ચે યોજાયો હતો. આ ૨૦૨૪માં વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટની તૈયારીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકારની સત્તાવાર જાહેરાત અનુસાર કુલ ૨,૬૧૪ સમજૂતી કરારો (એમઓયુ) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ૪૫,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુના સંભવિત રોકાણ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|date=2023-11-11|title=2,614 MoUs for ₹45k cr signed|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/2614-mous-for-45k-cr-signed/articleshow/105137909.cms|access-date=2023-11-19|issn=0971-8257|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118001317/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/2614-mous-for-45k-cr-signed/articleshow/105137909.cms}}</ref> == એમઓયુ == * સમિટ પૂર્વેના એમઓયુઃ ગુજરાતે કુલ ₹૧ કરોડના સૂચિત રોકાણ માટે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ સમજૂતીઓએ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગારીની તકોનું સર્જન થવાનો અંદાજ મૂક્યો હતો. <ref>{{Cite news|date=2024-01-04|title=MoUs worth ₹7.17L cr signed on Wednesday|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/mous-worth-717l-cr-signed-ahead-of-vibrant-gujarat-global-summit/articleshow/106529407.cms|access-date=2024-03-14|work=The Times of India|issn=0971-8257}}</ref> * સમિટ એમઓયુઃ વાઇબ્રન્ટ સમિટની ૧૦ મી આવૃત્તિ દરમિયાન, ગુજરાતે ૯૮,૫૪૦ પ્રોજેક્ટ્સમાં ₹૪૫ લાખ કરોડથી વધુની કુલ રોકાણ પ્રતિબદ્ધતા પર હસ્તાક્ષર કર્યા.<ref>{{Cite web|last=www.ETEnergyworld.com|title=MoUs for investment worth ₹26.33 lakh crore signed at Vibrant Gujarat Summit 2024: CM Patel - ET EnergyWorld|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/renewable/mous-for-investment-worth-rs-26-33-lakh-crore-signed-at-vibrant-gujarat-summit-2024-cm-patel/106799613|access-date=2024-03-14|website=ETEnergyworld.com|language=en}}</ref> કેપી ગ્રુપ અને [[ગુજરાત સરકાર]] ગુજરાતમાં ૨ ગીગાવોટથી વધુ સૌર, પવન અને હાઇબ્રિડ પાવર પ્લાન્ટ તેમજ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવા માટે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ૧૭, ૬૯૦ કરોડ રૂપિયાનું અંદાજિત રોકાણ અને વર્ષ ૨૦૨૬ સુધીમાં ગુજરાતમાં અંદાજે ૧૩,૭૫૦ નોકરીઓનું સર્જન થવાની ધારણા છે.<ref>{{Cite web|title=KP Group striding new heights in Renewable Energy|url=https://www.renewablemirror.com/news/kp-group-striding-new-heights-in-renewable-energy|access-date=2024-01-29|website=Renewable Mirror|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129120002/https://www.renewablemirror.com/news/kp-group-striding-new-heights-in-renewable-energy|url-status=dead}}</ref> સુઝુકી નવી પ્રોડક્શન લાઇન માટે 3,200 કરોડ, નવા પ્લાન્ટ માટે 35,000 કરોડનું રોકાણ કરશે.અદાણી ગ્રુપ 5 વર્ષમાં 2 લાખ કરોડનું રોકાણ કરશે. ટાટા ગ્રુપ સાણંદમાં લિથિયમ-આયન બેટરી માટે ગીગા ફેક્ટરી ખોલશે, ધોલેરામાં સેમિકન્ડક્ટર ફેબ સુવિધાની જાહેરાત કરી. રિલાયન્સ હજીરા ખાતે ભારતની પ્રથમ અને વિશ્વ કક્ષાની કાર્બન ફાઈબર સુવિધા સ્થાપી રહી છે, લુલુ ગ્રુપ 4,000 કરોડના રોકાણ સાથે અમદાવાદમાં ભારતનો સૌથી મોટો શોપિંગ મોલ બાંધશે. એસ્સાર ગ્રુપ જામનગરમાં 1GW નો ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ સ્થાપી રહ્યું છે. UAE અને ભારતે અનેક પ્રોજેક્ટ સંબંધિત ચાર એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આર્સેલર મિત્તલ 2029માં હજીરા ખાતે વિશ્વની સૌથી મોટી સ્ટીલ મેન્યુફેક્ચરિંગ સાઇટનું નિર્માણ કરશે. ઓસ્ટ્રેલિયાની ડેકિન યુનિવર્સિટીએ ગિફ્ટ સિટીમાં પોતાનું કેમ્પસ ખોલ્યું. સિંગાપોરે રાજ્યમાં 27,000 કરોડના રોકાણની જાહેરાત કરી. ટોરેન્ટ પાવર એનર્જી સેક્ટરમાં 47,000 કરોડનું રોકાણ કરશે. ડીપી વર્લ્ડ પોર્ટ્સ અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટરમાં 25,000 કરોડનું રોકાણ કરશે. == સહભાગીઓ == ૧૪૦ દેશોના આશરે ૧.૩ લાખ સહભાગીઓએ વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટની ૧૦ મી આવૃત્તિ માટે નોંધણી કરાવી છે. વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતમાં રશિયન સરકારના ૨૦૦ પ્રતિનિધિઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો ભાગ લેશે.<ref>{{Cite news|last=Chaudhury|first=Dipanjan Roy|date=2024-01-03|title=Russia to send 200 officials and entrepreneurs to Vibrant Gujarat|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/russia-to-send-200-officials-and-entrepreneurs-to-vibrant-gujarat/articleshow/106494455.cms|access-date=2024-01-03|issn=0013-0389}}</ref> === ભાગ લેનારા નેતાઓ === <gallery class="center" widths="90" perrow="5"> ચિત્ર:Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait.png|alt=India, Narendra Modi, Prime Minister (Host)|'''{{IND}}''' [[નરેન્દ્ર મોદી]],[[ભારતના વડાપ્રધાન]] ચિત્ર:Mohamed bin Zayed Al Nahyan.jpg|alt=United Arab Emirates Mohamed bin Zayed Al Nahyan, President of the United Arab Emirates|{{UAE}} [[મોહમ્મદ બિન ઝાયેદ અલ નહયાન]],[[સંયુક્ત આરબ અમીરાતના પ્રમુખ]]<ref>{{Cite web|date=29 December 2023|title=UAE President Nahyan, Mozambique President Nyusi to visit India for Vibrant Gujarat Summit|url=https://www.wionews.com/india-news/uae-president-nahyan-mozambique-president-nyusi-to-visit-india-for-vibrant-gujarat-summit-674832|access-date=2024-01-03|website=WION|language=en-us}}</ref> ચિત્ર:Filipe Nyusi - 2019 (cropped).jpg|alt=Mozambique Filipe Nyusi, President of Mozambique|{{Flag|Mozambique}} [[ફિલિપ ન્યુસી]],[[મોઝામ્બિકના રાષ્ટ્રપતિ]]<ref>{{Cite web|date=2023-12-30|title=Global Leaders Convene: Vibrant Gujarat Summit 2024 Gears Up for Economic Advancements|url=https://www.financialexpress.com/business/defence-global-leaders-convene-vibrant-gujarat-summit-2024-gears-up-for-economic-advancements-3351566/|access-date=2024-01-03|website=Financialexpress|language=en}}</ref> ચિત્ર:Petr Fiala (51940875566).jpg|alt=Czech Republic Petr Fiala, Prime Minister of the Czech Republic|{{Flag|Czech Republic}} [[પેટ્ર ફિયાલા]],[[ચેક રિપબ્લિકના પ્રધાનમંત્રી]]<ref>{{Cite news|last=Bhattacherjee|first=Mahesh Langa & Kallol|date=2024-01-03|title=Czech PM to be chief guest at Vibrant Gujarat summit|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/czech-pm-to-be-chief-guest-at-vibrant-gujarat-summit/article67702807.ece|access-date=2024-01-04|issn=0971-751X}}</ref> ચિત્ર:Portrait of Jose Ramos-Horta.jpg|alt=East Timor José Ramos-Horta, President of East Timor|{{Flag|East Timor}} [[જોસ રામોસ-હોર્ટા]],[[પૂર્વ તિમોરના રાષ્ટ્રપતિ]]<ref>{{Cite web|last=DeshGujarat|date=2024-01-03|title=Czech Republic PM likely to be Guest of Honor at 10th Vibrant Gujarat Global Summit|url=https://deshgujarat.com/2024/01/03/czech-republic-pm-likely-to-be-guest-of-honor-at-10th-vibrant-gujarat-global-summit/|access-date=2024-01-03|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> </gallery> == વક્તાઓ == * વુમલુન્મંગ વુલનામ, [[ભારત સરકાર]] [[નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય (ભારત)|નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય]] સચિવ <ref name=":1">{{Cite web|last=Bureau|first=BW Online|title=Vibrant Gujarat Summit 2024 Seminar To Discuss Aircraft, Aviation Manufacturing Prospects in Gujarat|url=http://businessworld.inhttps//www.businessworld.in/article/Vibrant-Gujarat-Summit-2024-Seminar-To-Discuss-Aircraft-Aviation-Manufacturing-Prospects-in-Gujarat/29-12-2023-503968|access-date=2023-12-29|website=BW Businessworld|language=en}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[કનિકા ટેકરીવાલ]], જેટ્સેટગોના સ્થાપક અને સીઇઓ <ref name=":1" /> * વેંકટ કટકુરી, [[એરબસ]] ડિફેન્સ એન્ડ સ્પેસના વડા (ભારત અને દક્ષિણ એશિયા) <ref name=":2">{{Cite news|title=Seminar at Vibrant Gujarat Summit 2024 to explore aircraft and aviation manufacturing opportunities in Gujarat|work=[[Asian News International]]|url=https://www.aninews.in/news/business/business/seminar-at-vibrant-gujarat-summit-2024-to-explore-aircraft-and-aviation-manufacturing-opportunities-in-gujarat20231228142413/}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * કે. રાજારમન, [[ભારતીય વહીવટી સેવા|આઇએએસ]], ચેરમેન ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી <ref name=":2" /> == આ પણ જુઓ == * [[ગુજરાતનું અર્થતંત્ર]] == સંદર્ભો == <references responsive="0"></references> == બાહ્ય કડીઓ == * {{Official website|https://www.vibrantgujarat.com/}} 8zmb94inlhu6jdrej1o2b19gwxsi93t સુરભિ (ટીવી શ્રેણી) 0 151792 907943 889933 2026-11-21T07:56:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907943 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = <!-- include ALT text per [[WP:ALT]] guideline --> | genre = સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ | creator = સિદ્ધાર્થ કાક | developer = | writer = | director = અભિલાષ ભટ્ટાચાર્ય <ref>{{Cite web |url=http://www.shabaashindia.com/abhilash-bhattacharya |title=Abhilash Bhattacharya &#124; Abhilash Bhattacharya India &#124; Abhilash Bhattacharya of Ujjain |access-date=15 March 2011 |archive-date=15 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915004757/http://www.shabaashindia.com/abhilash-bhattacharya/ |url-status=dead }}</ref> | creative_director = | presenter = સિદ્ધાર્થ કાક, રેણુકા શહાણે | theme_music_composer = એલ. સુબ્રમણ્યમ | country = ભારત | language = હિંદી | num_seasons = ૯<!-- or num_series --> | num_episodes = ૪૧૫ <ref name="su">{{cite web|url=http://www.indiasurabhi.com/surabhi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808064531/http://www.indiasurabhi.com/surabhi.html|url-status=usurped|archive-date=8 August 2007|title=Decade of Surabhi|publisher=Surabhi}}</ref> | producer = સિદ્ધાર્થ કાક | editor = | cinematography = | camera = | runtime = | company = સિનેમા વિઝન ઇન્ડિયા | channel = {{ubl|[[દૂરદર્શન]]|સ્ટાર પ્લસ}} | first_aired = {{start date|૧૯૯૦}} | last_aired = {{end date|૨૦૦૧}} }} '''સુરભિ''' વર્ષ ૧૯૯૦થી ૨૦૦૧ દરમ્યાન પ્રસારિત થયેલી એક ટીવી ધારાવાહિક શ્રેણી હતી જેનું સંચાલન રેણુકા શહાણે અને સિદ્ધાર્થ કાક કરતાં હતાં.<ref>{{Cite web|url=http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/media/the-unplanned-glory-of-surabhi/60286032|title=The unplanned glory of Surabhi|last=Bhatt|first=Shephali|date=2 September 2017|website=ETBrandEquity.com|language=en|access-date=2017-09-10}}</ref>આ શ્રેણીએ ૧૯૯૧માં એક વર્ષ માટે વિરામ લીધો હતો. તેનું પ્રસારણ શરુઆતના વર્ષોમાં રાષ્ટ્રીય ચેનલ [[દૂરદર્શન]] પરથી થતું હતું અને પાછળથી તે સ્ટાર પ્લસના રવિવારના સવારના કાર્યક્રમોનો ભાગ બની હતી.<ref name="ex"/><ref name=exp>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/cultural-tales/649533/0|title=Cultural tales|date=21 Jul 2010|work=Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mp/2008/02/23/stories/2008022352590300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311052354/http://www.hindu.com/mp/2008/02/23/stories/2008022352590300.htm|url-status=dead|archive-date=11 March 2012|title=Back with a new look|date=23 February 2008|work=The Hindu|accessdate=4 February 2011}}.</ref> સુભાષ કાકની જ [[મુંબઈ]] સ્થિત કંપની સિનેમા વિઝન ઇન્ડિયાએ ભારતિય સંસ્કૃતિની વિષયવસ્તુ આધારિત સુરભિનું નિર્માણ કર્યું હતું. આ ધારાવાહિક ભારતની સૌથી લાંબી સાંસ્કૃતિઅ ટીવી શ્રેણી હતી અને તેને ભારતીય ટીવી જગતના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ દર્શકોના પ્રતિભાવ મેળવવા બદલ લિમ્કા બુક ઓફ રેકોર્ડ્સમાં સ્થાન મળેલું છે. ==ઇતિહાસ== સુરભિનું ટાઇટલ મ્યુઝિક શાસ્ત્રીય વાયોલિનવાદક એલ. સુબ્રમણ્યમે તૈયાર કર્યું હતું. [[અમૂલ]] ડેરીએ લાંબા અરસા સુધી આ શ્રેણી પ્રાયોજીત કરી હતી અને તે દરમ્યાન તે 'અમુલ સુરભિ' તરીકે પ્રસારિત થતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.amul.tv/amultv/televisionshows.html|title=Television Shows|publisher=Amul TV|access-date=2015-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109222109/http://www.amul.tv/amultv/televisionshows.html|archive-date=2015-01-09|url-status=dead}}</ref> તેની લોકપ્રિયતા પાછળનું એક મોટું કારણ તેના દરેક હપ્તાના અંતે આવતો પ્રતિયોગિતાપ્રશ્ન હતો, જેનો ઉત્તર દર્શકો આપી શકતા હતા. નેવુંના દશકની શરુઆતમાં આ શ્રેણી આવતી હતી એટલે એ સમયે ભારતમાં હજુ મોબાઇલ ફોનો અને ઇન્ટરનેટની સુવિધા આવી ન હતી; અને માટે દર્શકોએ પ્રતિયોગિતામાં ભાગ લેવા માટે તેમનો ઉત્તર ભારતિય ટપાલ સેવાના ૧૫ પૈસાના પોસ્ટકાર્ડ પર લખી ને મોકલવાનો રહેતો હતો. લિમ્કા બુક ઓફ રેકોર્ડ્સમાં નોંધાયા મુજબ એક સમયે એક જ અઠવાડિયામાં ૧૪ લાખ પત્રો આ પ્રતિયોગિતાના ભાગ રુપે મળ્યા હતા, જે ભારતીય ટીવી ઈતિહાસમાં વ્યવસ્થિત રીતે નોંધાયેલા આંકડાઓની ગણતરીમાં અદ્વિતિય છે. આ ઘટનાના પગલે જ ટપાલ ખાતાએ 'પ્રતિયોગિતા પોસ્ટકાર્ડ' નામ અંતર્ગત પોસ્ટકાર્ડોની એક આખી અલગ શ્રેણીની શરુઆત કરવાની ફરજ પડી હતી, જેની કિંમત ૨ (બે) રુપિયા હતી અને આવી કોઈ પણ પ્રતિયોગિતાઓ માટે એનો ઉપયોગ આવશ્યક બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.oneknightstands.net/the-fragrance-of-surabhi/|title="The fragrance of Surabhi"}}</ref> ૧૯૯૦ના દશક દરમ્યાન સુરભિ ટીવી જગતમાં એક સિમાચિહ્ન/માનદંડ સમાન બની ચૂકી હતી. તે "ભારતીય સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓને દર્શાવતી હોય તેવી શ્રેષ્ઠ ટીવી શ્રેણીઓમાં મોખરાની" ગણવામાં આવે છે.<ref name=exp/> આ શ્રેણીની લોકપ્રિયતાના પગલે સિદ્ધાર્થ કાકે 'ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન'ની સહાયથી 'સુરભિ ફાઉન્ડેશન' નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી અને સાંસ્કૃતિક કલાવારસાના સંવર્ધનની પરિયોજના હાથ પર લીધી હતી.<ref name="ex">{{cite news|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=17951|title=Glorifying India's diverse culture on the celluloid screen|date=18 May 2002|work=Indian Express|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040711123950/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=17951|archive-date=11 July 2004|df=dmy-all}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==ઇતર વાંચન== * ''સુરભિ કે સૌ સવાલ'' લે. સિદ્ધાર્થ કાક. રુપા એન્ડ કં. ૨૦૦૫. {{ISBN|81-291-0544-6}}. ==બાહ્ય કડીઓ== * {{IMDb title|0389688}} * [https://www.youtube.com/watch?v=J1rNDOdFOYY યુટ્યુબ પર સુરભિનું ટાઇટલ મ્યુઝિક] [[શ્રેણી:ધારાવાહિક]] 3fm2thr95kr7xo6z68c6n19t7rshp4k થાઇલેન્ડમાં પ્રવાસન 0 152789 907903 906786 2026-11-20T22:13:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907903 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:0000140_-_Wat_Arun_Ratchawararam_005.jpg|thumb|300x300px|વાટ અરુણ, બેંગકોક થાઇલેન્ડના સૌથી જાણીતા સીમાચિહ્નોમાંનું એક છે.]] [[પર્યટન|પ્રવાસન]] થાઇલેન્ડમાં આર્થિક ફાળો આપે છે અને તેની આવકનો અંદાજ ૧ લાખ કરોડ બાહટ (૨૦૧૩) થી ૨.૫૩ લાખ કરોડ બાહટ (૨૦૧૬) જેટલો છે. આ આવક થાઇલેન્ડની ૧૨ લાખ કરોડ બાહટ જીડીપીના ૯% થી ૧૭.૭% ની સમકક્ષ છે.<ref name="BP-20170217">{{cite news|last1=Theparat|first1=Chatrudee|title=Tourism to continue growth spurt in 2017|url=http://www.bangkokpost.com/business/tourism-and-transport/1199925/tourism-to-continue-growth-spurt-in-2017|access-date=17 February 2017|work=Bangkok Post|date=17 February 2017}}</ref><ref>{{Cite news|last=Reporters|first=Post|date=2015-08-24|title=Government moves to head off tourist fears|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/666028/government-moves-to-head-off-tourist-fears|access-date=2025-09-29|work=Bangkok Post|language=en}}</ref> પરોક્ષ મુસાફરી અને પ્રવાસન આવકની સાથે વખતે ૨૦૧૪ની કુલ થાઇલેન્ડના જીડીપીના ૧૯.૩% (૨.૩ ટ્રિલિયન બાહટ)ની સમકક્ષ હોવાનો અંદાજ છે. રાષ્ટ્રીય આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ પરિષદના કાર્યાલયના મહાસચિવના જણાવ્યા અનુસાર, અંદાજો સૂચવે છે કે પ્રવાસન ક્ષેત્ર ૨૦૩૦ સુધીમાં જીડીપીના ૩૦% જેટલું હશે, જે ૨૦૧૯ માં ૨૦% હતું, અને થાઇલેન્ડને ૨૦૨૭માં ૮ કરોડ મુલાકાતીઓ પ્રાપ્ત થવાની અપેક્ષા છે.<ref>{{Cite news|last=Theparat|first=Chatrudee|title=Prayut: Zones vital for growth|url=https://www.bangkokpost.com/business/1753349/prayut-zones-vital-for-growth|access-date=19 September 2019|work=Bangkok Post|date=19 September 2019}}</ref> ૨૦૧૭માં વિશ્વભરમાં પ્રવાસન વૈશ્વિક જીડીપીના ૧૦.૪% અને ૩૧૩ મિલિયન નોકરીઓ, અથવા કુલ રોજગારના ૯.૯% હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="WTTC-WW-2018">{{cite book|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/regions-2018/world2018.pdf|title=Global Travel & Tourism Economic Impact World 2018|date=March 2018|publisher=World Travel & Tourism Council (WTTC)|location=London|access-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326112021/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/regions-2018/world2018.pdf|archive-date=26 માર્ચ 2019|url-status=dead}}</ref> મોટાભાગની સરકારો પ્રવાસનને સરળ નાણાં કમાવનાર અને આર્થિક વિકાસના ટૂંકા માર્ગ તરીકે જુએ છે. પ્રવાસનની સફળતાને મુલાકાતીઓની સંખ્યા દ્વારા માપવામાં આવે છે. <ref>{{Cite news|date=2017-08-05|title=Only governments can stem the tide of tourism sweeping the globe|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/aug/05/only-governments-can-stem-tide-of-tourism-sweeping-the-globe|access-date=2025-09-29|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> કોવિડ-૧૯ રોગચાળા પહેલાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિશ્વ પ્રવાસન સંગઠન દ્વારા સંકલિત વિશ્વ પ્રવાસન રેન્કિંગ વડે થાઇલેન્ડને વિશ્વના આઠમા સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાયેલા દેશમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૧૯માં થાઇલેન્ડમાં ૩.૯૮ કરોડ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આવ્યા હતા, જે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] અને [[જર્મની]] કરતાં વધારે હતા.<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal|date=18 December 2020|title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization|journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version)|volume=18|issue=7|pages=1–36|doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7|doi-access=free|s2cid=241989515}}</ref> થાઇલેન્ડે ૬૦.૫ અબજ યુએસ ડોલરની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસન કમાણી પ્રાપ્ત કરી જે વિશ્વમાં ચોથા સ્તરે હતી. કોવિડ-૧૯ મહામારી પછી પ્રવાસન ફરી એક વખત સમાન સ્તરે પહોંચ્યું છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓની સંખ્યા ૩.૯૮ કરોડ થવાની ધારણા હતી. જો કે, તે વર્ષે થાઇલેન્ડે માત્ર ૩.૫૫ કરોડ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓને આકર્ષ્યા હતા.<ref>{{Cite web|title=Thailand: tourist arrivals 2024|url=https://www.statista.com/statistics/994693/thailand-number-international-tourist-arrivals/|access-date=2025-06-11|website=Statista|language=en}}</ref><div class="floatright"> <timeline> ImageSize=width:270 height:300 PlotArea=left:60 bottom:75 top:10 right:16 AlignBars=justify Period=from:0 till:4 TimeAxis=orientation:horizontal Colors= id:gray value:gray(0.5) id:line1 value:gray(0.9) id:line2 value:gray(0.7) ScaleMajor=unit:year increment:1 start:0 gridcolor:line2 ScaleMinor=unit:year increment:1 start:0 gridcolor:line1 BarData= bar:January text:January bar:February text:February bar:March text:March bar:April text:April bar:May text:May bar:June text:June bar:July text:July bar:August text:August bar:September text:September bar:October text:October bar:November text:November bar:December text:December PlotData= color:tan1 width:10 bar:January from:start till:3.04 text: bar:February from:start till:3.35 text: bar:March from:start till:2.98 text: bar:April from:start till:2.76 text: bar:May from:start till:2.63 text: bar:June from:start till:2.74 text: bar:July from:start till:3.1 text: bar:August from:start till:2.96 text: bar:September from:start till:2.52 text: bar:October from:start till:2.68 text: bar:November from:start till:3.15 text: bar:December from:start till:3.63 text: TextData= pos:(50,37) textcolor:gray fontsize:M text:Tourist arrivals in 2024 (millions) TextData= pos:(50,20) textcolor:gray fontsize:M text:Source: Trading Economics / TextData= pos:(50,3) textcolor:gray fontsize:M text:Ministry of Tourism and Sports </timeline></div> {| cellpadding="10" cellspacing="0" style="border:solid 1px #aaa" |+'''વાર્ષિક પ્રવાસીઓની સંખ્યા (૧૦ લાખમાં) <ref name="mots.go.th">{{Cite web|title=สถิตินักท่องเที่ยวชาวต่างชาติที่เดินทางเข้าประเทศไทย|trans-title=International Tourist Arrivals to Thailand|url=https://www.mots.go.th/more_news_new.php?cid=629|access-date=2022-05-20}}</ref>'''<ref name=":0">{{Cite web|title=สถิตินักท่องเที่ยวชาวต่างชาติที่เดินทางเข้าประเทศไทย|trans-title=International Tourist Arrivals to Thailand|url=https://www.mots.go.th/news/category/707|access-date=2022-05-20}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=สถิตินักท่องเที่ยวชาวต่างชาติที่เดินทางเข้าประเทศไทย|trans-title=International Tourist Arrivals to Thailand|url=https://www.mots.go.th/news/category/707|access-date=2022-05-20}}</ref> |<timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:18 PlotArea = left:50 bottom:15 top:10 right:20 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 PlotData= color:skyblue width:11 bar:95 from:start till:7 bar:96 from:start till:7.2 bar:97 from:start till:7.3 bar:98 from:start till:7.8 bar:99 from:start till:8.7 bar:00 from:start till:9.6 bar:01 from:start till:10.1 bar:02 from:start till:10.9 bar:03 from:start till:10.1 bar:04 from:start till:11.7 bar:05 from:start till:11.6 bar:06 from:start till:13.8 bar:07 from:start till:14.5 bar:08 from:start till:14.6 bar:09 from:start till:14.2 bar:10 from:start till:15.9 bar:11 from:start till:19.2 bar:12 from:start till:22.4 bar:13 from:start till:26.6 bar:14 from:start till:24.8 bar:15 from:start till:29.9 bar:16 from:start till:32.5 bar:17 from:start till:35.6 bar:18 from:start till:38.2 bar:19 from:start till:39.9 bar:20 from:start till:6.7 bar:21 from:start till:0.5 bar:22 from:start till:11.1 bar:23 from:start till:28.2 bar:24 from:start till:35.6 color:powderblue width:11 </timeline> |} == ઝાંખી == [[ચિત્ર:0005030-วัดพระแก้วน้อย.jpg|thumb|ફ્રા નાખોન ખિરી ઐતિહાસિક ઉદ્યાન, ફેટચાબુરી ખાતે થતી આતશબાજી]] ૧૯૬૦ના દાયકામાં પ્રવાસનમાં વૃદ્ધિના કારણોમાં સ્થિર રાજકીય વાતાવરણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ પરિવહનના એક લેયઓવર એરપોર્ટ તરીકે બેંગકોકનો વિકાસ સામેલ હતો.<ref>{{cite news|title=How Thailand Became a Tourist Hotspot during the 60's|url=https://www.thailand-business-news.com/tourism/70078-how-thailand-became-a-tourist-hotspot-during-the-60s.html|access-date=3 September 2018|work=Bloomberg|publisher=Thailand Business News|date=2018-08-30|type=Video|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903183330/https://www.thailand-business-news.com/tourism/70078-how-thailand-became-a-tourist-hotspot-during-the-60s.html|archive-date=2018-09-03|url-status=dead}}</ref> પ્રવાસીઓની માંગને કારણે હોટેલ ઉદ્યોગ અને છૂટક ઉદ્યોગ બંને ઝડપથી વિસ્તર્યા હતા. ૧૯૬૦ના દાયકામાં આરામ અને પુનઃપ્રાપ્તિ માટે વિયેતનામના યુદ્ધથી આવેલા અમેરિકન સૈનિકોની હાજરીને કારણે તેને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.<ref name="repository.kulib.kyoto-u.ac.jp">{{cite journal|author=Ouyyanont, Porphant|year=2001|title=The Vietnam War and Tourism in Bangkok's Development, 1960–70|url=http://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/56779/1/KJ00000132246.pdf|journal=Southeast Asian Studies|volume=39|issue=2|pages=157–187}}</ref> આ સમય દરમિયાન, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસનનો નવો ચીલો ચિતરાઇ રહ્યો કારણ કે સમગ્ર વિશ્વમાં જીવનધોરણમાં વધારો થયો હતો અને હવાઈ પરિવહન ક્ષેત્રમાં નવી તકનીકની રજૂઆત સાથે મુસાફરી ઝડપી અને વધુ ભરોસાપાત્ર બની હતી.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/edfuller/2017/12/18/thailand-the-land-of-smiles-is-still-smiling-after-all-these-years/#1d669fb14137|title=Thailand: The Land Of Smiles Is Still Smiling After All These Years|last=Fuller|first=Ed|work=Forbes|access-date=2018-04-12|language=en}}</ref> ૧૯૬૭માં ૩૩૬,૦૦૦ વિદેશી મુલાકાતીઓ અને ૫૪,૦૦૦ સૈનિકોએ મુલાકાત કરી હતી.<ref name="repository.kulib.kyoto-u.ac.jp2">{{cite journal|author=Ouyyanont, Porphant|year=2001|title=The Vietnam War and Tourism in Bangkok's Development, 1960–70|url=http://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/56779/1/KJ00000132246.pdf|journal=Southeast Asian Studies|volume=39|issue=2|pages=157–187}}</ref> ૨૦૧૬માં થાઇલેન્ડની મુલાકાત લેનારા વિદેશી મહેમાનોની સંખ્યા વધીને ૩.૨૫ કરોડ થઈ ગઈ છે.<ref name="VOA-201701312">{{cite news|date=2017-01-31|title=Record 32.59 Million Foreign Tourists Visit Thailand in 2016|url=https://www.voanews.com/a/ap-record-32-million-foreign-tourists-visit-thailand-in-2016/3699721.html|access-date=1 February 2017|work=Voice of America|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|last1=Tore|first1=Ozgur|title=Thailand greets 29 millionth visitor in 2015|url=http://ftnnews.com/other-news/29303-thailand-greets-29-millionth-visitor-in-2015.html|access-date=25 December 2015|work=FTN News|date=2015-12-23}}</ref><ref>{{cite news|title=Thailand hoping to attract wealthier travellers|url=http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/Thailand-hoping-to-attract-wealthier-travellers-30275657.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225211635/http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/Thailand-hoping-to-attract-wealthier-travellers-30275657.html|url-status=dead|archive-date=25 December 2015|access-date=25 December 2015|work=The Nation|date=2015-12-25}}</ref> [[ચિત્ર:Donald_Duck_bay,_similan_islands.jpg|thumb|ડોનાલ્ડ ડકની ખાડી, કો સિમિલન]] == સેક્સ ટૂરિઝમ == ૨૦૧૪માં થાઇલેન્ડની પ્રથમ મહિલા પ્રવાસન મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કોબકાર્ન વટ્ટાનાવરંગકુલએ થાઇલેન્ડના સેક્સ ઉદ્યોગને નાબૂદ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે. "અમે ઈચ્છીએ છીએ કે થાઇલેન્ડ ગુણવત્તાયુક્ત પ્રવાસન વિશે હોય. અમે ઈચ્છીયે છીએ કે સેક્સ ઉદ્યોગ બંધ થાય", એમ કોબકર્ને રોઇટર્સને જણાવ્યું હતું. "પ્રવાસીઓ સેક્સ માટે થાઇલેન્ડ આવતા નથી. તેઓ અહીં આપણી સુંદર સંસ્કૃતિ માટે આવે છે". તેમણે સફાઈ અભિયાનમાં હજારો બાર, વેશ્યાગૃહ અને મસાજ પાર્લરો સાથે પટાયાનું નામ રાખ્યું છે, જે તેમનો "પાયલોટ પ્રોજેક્ટ" છે. નવેમ્બર ૨૦૧૭માં કોબકાર્નને પ્રવાસન મંત્રી તરીકે બદલવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|last=Hamdi|first=Raini|title=A familiar face helms Thai tourism but Kobkarn will be missed|url=https://www.ttgasia.com/2017/11/28/a-familiar-face-helms-thai-tourism-but-kobkarn-will-be-missed/|access-date=10 January 2018|work=TTG Asia|date=28 November 2017|archive-date=9 એપ્રિલ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409094430/https://www.ttgasia.com/2017/11/28/a-familiar-face-helms-thai-tourism-but-kobkarn-will-be-missed/|url-status=dead}}</ref> ૨૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭ના રોજ, વડા પ્રધાન જનરલ પ્રયુત ચાન-ઓ-ચા જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ પોલીસને [[પટાયા]]<nowiki/>ના સેક્સ ઉદ્યોગને નાબૂદ કરવાનો આદેશ આપશે.<ref name="Prachathai-20170221">{{Cite news|title=Junta to purge Pattaya of prostitution|url=http://prachatai.org/english/node/6942|access-date=22 February 2017|work=Prachatai English|date=22 February 2017}}</ref> == હાથી પ્રવાસન == દાયકાઓથી થાઇલેન્ડમાં હાથીઓ પર ટ્રેકિંગ પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહી છે. ૧૯૮૯માં થાઇલેન્ડમાં લાકડીઓ કાપવાના ઉદ્યોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. પછી પ્રવાસીઓ માટે શો કરવા અને તેમને સવારી આપવા માટે હાથીઓને શિબિરોમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. આમાંના મોટાભાગના હાથીઓ એક સમયે લાકડા કાપવાના ઉદ્યોગમાં કામ કરતા હતા.<ref name="Chatkupt-1999">{{cite journal|last1=Chatkupt|first1=Thomas T|last2=Aollod|first2=Albert E|last3=Sarobol|first3=Sinth|date=1999|title=Elephants in Thailand: Determinants of Health and Welfare in Working Populations|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|volume=2|issue=3|pages=187–203|doi=10.1207/s15327604jaws0203_2|pmid=16363921}}</ref> દેશમાં પ્રવાસનમાં વધારો થયા પછી હાથીઓની માંગ ફરી શરૂ થઈ. પ્રવાસનની તેજીએ હાથીઓને કામ કરવા અને તેમની સંભાળ રાખવા માટે જગ્યા આપી હતી. આજે દેશમાં અંદાજે ૩૫૦૦ થી ૪૦૦૦ પાળેલા હાથીઓ છે.<ref name="Kontogeorgopoulos, 2009">{{Cite journal|last=Kontogeorgopoulos|first=Nick|date=2009|title=The Role of Tourism in Elephant Welfare in Northern Thailand|url=http://soundideas.pugetsound.edu/faculty_pubs/976/|format=PDF|journal=Journal of Tourism|volume=10|issue=2|access-date=10 January 2015|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109224809/http://soundideas.pugetsound.edu/faculty_pubs/976/|url-status=dead}}</ref> == રમતગમત પ્રવાસન == [[ચિત્ર:Thai_wiki.JPG|right|thumb|"અમેઝિંગ થાઇલેન્ડ"-ટ્રાવેલ એન્ડ ટૂર એક્સ્પોમાં થાઇલેન્ડ પ્રવાસન મથક]] મય થાઈ એ થાઇલેન્ડની રાષ્ટ્રીય રમત છે અને 'આઠ અંગોનું વિજ્ઞાન' જોવા માટે સ્ટેડિયમની સફર ઘણા પ્રવાસીઓ માટે એક આવશ્યક અનુભવ છે. મુએ થાઈનો અભ્યાસ કરવો એ થાઈ રમતગમત પ્રવાસન માટેની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ છે, જેને સરકાર પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{Cite web|date=2017-09-07|title=Tourism and Sports Ministry to support Muay Thai training for foreigners|url=https://www.thephuketnews.com/tourism-and-sports-ministry-to-support-muay-thai-training-for-foreigners-63786.php#a21tvPrRvqR2FkYk.97|access-date=7 September 2017|website=thephuketnews}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:થાઇલેન્ડ]] p8t1d4c7zsasuc45tui1df0cneuisof ખંજન 0 153660 907892 902200 2026-11-20T18:15:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907892 wikitext text/x-wiki '''ખંજન''' અથવા '''ધોબીડો''' અથવા '''કાબરો દિવાળીઘોડો''', જે અંગ્રેજીમાં '''વ્હાઇટ-બ્રોવ્ડ વેગટેલ''' અથવા '''લાર્જ પાઇડ વેગટેલ''' ('''''દ્વિપદ વૈજ્ઞાનિક નામ - મોટાસિલા મેડેરાસ્પેટેંસિસ''''') તરીકે ઓળખાય છે એ એક મધ્યમ કદનું [[પક્ષી]] છે અને તે પૂંછડી પટપટાવતા પક્ષીઓના એક સૌથી મોટા પરિવારનું કદમાં મોટું સભ્ય છે. આ પંખી ઉપરના ભાગે કાળા અને નીચેના ભાગે સફેદ, સફેદ ભમર, ખભાની સફેદ પટ્ટી અને પૂંછડીના બહારના ભાગના પીંછા સફેદ હોવા સાથે સ્પષ્ટ ભાતવાળા હોય છે. ખંજન [[ભારતીય ઉપખંડ]] કાયમી અને સ્થાનિક વતની હોવાથી ભારતમાં નાના જળાશયોની નજીક જોવા મળવા એકદમ સામાન્ય છે. ખંજનને શહેરી વાતાવરણ પણ અનુકૂળ છે જ્યાં તેઓ ઘણીવાર મકાનની છત પર માળો બનાવે છે. ખંજન પંખીના દ્વિપદ વૈજ્ઞાનિક નામમાં ભારતના [[ચેન્નઈ|મદ્રાસ]] શહેર (હવે [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]) નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. == વર્ગીકરણ == ભારતીય સાહિત્યમાં ખંજન પંખીના ઘણા જુના ઉલ્લેખો મળે છે પણ જર્મન પ્રકૃતિવાદી જોહાન ફ્રેડરિક જિમેલિન દ્વારા ૧૭૮૯માં કાર્લ લિનાયસ સિસ્ટેમા નેચુરીની સુધારેલી અને વિસ્તૃત આવૃત્તિમાં ખંજનનું ઔપચારિક વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે તેને ''મોટાસિલા'' જાતિ વાગટેલ્સ સાથે મૂકી અને [[દ્વિનામી નામકરણ|દ્વિપદી નામ]] ''મોટાસિલા મેડેરાસ્પેટેંસિસ'' બનાવ્યું. આ વિશિષ્ટ ઉપનામ વિસ્તાર માટે આધુનિક લેટિન છે, [[ચેન્નઈ|મદ્રાસ]] (અથવા મદ્રાસપટ્ટનમ અને હવે દક્ષિણ ભારતમાં [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]). જિમેલિનનું વર્ણન "કાળા અને સફેદ રંગના દીવાળીઘોડા" આધારિત હતું જેનું વર્ણન અને સચિત્ર વર્ણન ૧૭૧૩માં અંગ્રેજ પ્રકૃતિવાદી જ્હોન રે દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રજાતિ એકવિધ છેઃ કોઈ પેટાજાતિઓ ઓળખવામાં આવી નથી. <ref name="ioc">{{Cite web|date=July 2023|editor-last=Gill|editor-first=Frank|editor-link=Frank Gill (ornithologist)|editor2-last=Donsker|editor2-first=David|editor3-last=Rasmussen|editor3-first=Pamela|editor3-link=Pamela Rasmussen|title=Waxbills, parrotfinches, munias, whydahs, Olive Warbler, accentors, pipits|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/weavers/|access-date=21 August 2023|website=IOC World Bird List Version 13.2|publisher=International Ornithologists' Union}}</ref> == વર્ણન == દિવાળીઘોડા કુટુંબમાં ખંજન ૨૧ ઇંચ લંબાઈ ધરાવતું હોવાને કારણે સૌથી મોટા કદની પ્રજાતિ ગણાય છે. ખંજન એક પાતળી અને લાંબી દેહરચના ધરાવતું પક્ષી છે. આ દિવાળીઘોડા જાતિના પંખીોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા તેમની શરીરના પ્રમાણમાં લાંબી, ઉપર નિચે સતત હલતી રહેતી પૂંછડી છે. તેના શારીરના ઉપરના ભાગ, માથા અને છાતી કાળા રંગના હોય છે., ભમર અને પાંખમાં એક મોટી પટ્ટી સફેદ હોય છે. ખંજનને દેખાવમાં મળતા આવાતા સફેદ દિવાળીઘોડાથી વિપરીત તેના કપાળ પર ક્યારેય સફેદ રંગ હોતો નથી. બાકીનો નીચેનો ભાગ સફેદ હોય છે. માદા પંખીઓમાં નર પંખીની સરખામણી કાળાશની તિવ્રતા સહેજ ઓછી જોવા મળે છે. કિશોરો વયના પંખીઓ જ્યાં પુખ્ત પંખીઓ કાળા રંગના હોય છે એટલા ભાગમં માદા પંખીઓ જેવા કથ્થઈ-ભૂખરા રંગના હોય છે . <ref name="whistler">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n292/mode/1up/|title=Popular handbook of Indian birds|last=Whistler, Hugh|publisher=Gurney and Jackson, London|year=1949|isbn=1-4067-4576-6|edition=4|pages=245–246}}</ref> == વિતરણ અને નિવાસસ્થાન == [[ચિત્ર:White-browed_Wagtail_(Motacilla_maderaspatensis)_carrying_feed_for_the_chicks_W_IMG_2622.jpg|left|thumb|પોયણીના પાન પર ચારો ચણતું ખંજન]] ખંજન [[ભારત|ભારતમાં કાયમી]] વસવાટ કરતું અને પ્રજનન કરતું પંખી છે એટલે કે ભારતીય ઉપખંડમાં સ્થાનિક છે અને યાયાવર નથી. તે હિમાલયની દક્ષિણે, સિંધુ પ્રણાલીની પૂર્વમાં અને બાંગ્લાદેશની પશ્ચિમમાં જોવા મળે છે. તે વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં દુર્લભ છે પરંતુ [[લદ્દાખ]] તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશની ધાર પર જોવા મળે છે. મોટાભાગના ભારતમાં તે ૧૦૦૦ મીટરથી નીચે જોવા મળે છે પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં તે ૨૨૦૦ મીટર સુધીની ટેકરીઓ સુધી જાય છે. તે સિંધુ ખીણ વિસ્તારમાં ખૂબ જ દુર્લભ છે. . તે પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રદેશમાં ગેરહાજર છે. તે ખુલ્લા તાજા પાણીના ભેજવાળી જમીનના વસવાટોમાં જોવા મળે છે. તે એવા દિવાળીઘોડાઓ પૈકીની એક જાતી છે જેણે પોતાના વસવાટ માટે શહેરી વિસ્તારો સાથે સારી રીતે અનુકૂલન કર્યું છે અને ઘણીવાર રહેણાંક ઇમારતોમાં ઓવરહેડ પાણીના ટાંકાઓ પર પણ રહે છે.&nbsp;&nbsp;<ref>{{Cite journal|last=Khan, MMH|year=2005|title=Species diversity, relative abundance and habitat use of the birds in the Sundarbans East Wildlife Sanctuary, Bangladesh|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|journal=Forktail|volume=21|pages=79–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155204/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|archive-date=2011-06-10|access-date=2026-02-07|url-status=dead}}</ref> તે શ્રીલંકામાં શિયાળામાં એક દુર્લભ મુલાકાતી છે અને તાજેતરના સમયમાં કદાચ તેમનો વિસ્તાર વધાર્યો છે. <ref>{{Cite journal|last=Khan, MMH|year=2005|title=Species diversity, relative abundance and habitat use of the birds in the Sundarbans East Wildlife Sanctuary, Bangladesh|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|journal=Forktail|volume=21|pages=79–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155204/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|archive-date=2011-06-10|access-date=2026-02-07|url-status=dead}}</ref> == વર્તણૂક == ખંજન પંખી સામાન્ય રીતે ખુલ્લા પાણીની નજીક જોડી અથવા નાના જૂથોમાં જોવા મળે છે. તેઓ ઘણીવાર ખાસ કરીને સવારે બોલતા સંભળાય છે અને મોટાભાગના અન્ય દિવાળીઘોડાની જેમ સવારે સક્રિય હોય છે. તેઓ જમીન પર તેમજ તાર પર અથવા ઇમારતો પર બેઠેલા જોવા મળી જાય છે. ખંજન પંખીનુ ગીત ઘણા જુદા જુદા સૂર ના મિશ્રણવાળુ, લાંબુ અને બુલંદ હોય છે. સામાન્ય અવાજ ઘરઘરાટીવાળો "વ્હીચ" છે. તેઓ લાંબા અંતર માટે એકદમ ઝડપથી ઉડી શકે છે અને તેઓ બાઉન્ડિંગ (તરંગ માફક ઉપર નિચે થતી) ઉડાન ભરે છે અને લગભગ ૪૦ કિમી/કલાકની ઝડપે મુસાફરી કરે છે.&nbsp;<ref>{{Cite journal|last=Khan, MMH|year=2005|title=Species diversity, relative abundance and habitat use of the birds in the Sundarbans East Wildlife Sanctuary, Bangladesh|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|journal=Forktail|volume=21|pages=79–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155204/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|archive-date=2011-06-10|access-date=2026-02-07|url-status=dead}}</ref> === પ્રજનન === [[ચિત્ર:White-browed_Wagtail_(Motacilla_maderaspatensis)_collecting_waste_material_from_the_chicks_W_IMG_2647.jpg|thumb|[[હૈદરાબાદ]] ખાતે માળા પર બેઠેલું ખંજન]] ખંજનની પ્રજનનઋતુ માર્ચથી ઓક્ટોબર દરમ્યાન હોય છે. દક્ષિણ ભારતમાં, નદીનું સ્તર ઘટવા સાથે માળાની મોસમ શરૂ થાય છે અને એ પછી ના ચોમાસાના વરસાદ સુધી ચાલુ રહે છે. રતિક્રિડા સામયે નર પંખી પાંખના એક ફફડાટ સાથે હવામાં ઉચે ઉડે છે, ગાય છે અને લટકતા પગ અને ફેલાવેલા પીંછા સાથે હવામાં સરકે છે. સ્થાયી થવા પર, નર પંખી પોતાની પૂંછડી ઊંચી કરે છે અને પાંખો ને પીઠની પાછળની તરફ રાખે છે અને જ્યારે તે માદા પંખીની આસપાસ પગ મૂકે છે ત્યારે પાંખોના છેડાને કંપાવે છે. માદા પંખી ખોરાક માટે ભીખ માંગતું હોય તેમ પાંખોને ઢાંકીને અને કંપાવીને પ્રતિક્રિયા આપે છે. <ref>{{Cite journal|last=Khan, MMH|year=2005|title=Species diversity, relative abundance and habitat use of the birds in the Sundarbans East Wildlife Sanctuary, Bangladesh|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|journal=Forktail|volume=21|pages=79–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155204/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|archive-date=2011-06-10|access-date=2026-02-07|url-status=dead}}</ref> ખંજન પંખી નાનકડા કપના આકારના માળા બનાવે છે જે જમીન પર અથવા ખડકોની બખોલમાં, છાજલી પર અથવા કાદવના કિનારે જોવા મળે છે અને હંમેશા પાણીની નજીક હોય છે. ખંજન પુલ અને છતની છાજલી જેવી માનવ સર્જીત રચનાઓનો પણ ઉપયોગ માળા બનાવવા માટે કરતા જોવા મળે છે. નિયમિતપણે ઉપયોગમાં લેવાતી ફેરી બોટમાં પણ ખંજનના માળાઓ જોવા મળ્યા છે. માળો ઘાસ, મૂળ, શેવાળ અને અન્ય સામગ્રીથી બનેલો હોય છે, જેમાં વાળ સાથે કેન્દ્રીય સ્વચ્છ કપ હોય છે. સામાન્ય રીતે ચાર અને ત્રણથી પાંચ ઇંડા સામાન્ય ક્લચ છે. <ref name="hume">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia02hume#page/202/mode/1up/search|title=The nests and eggs of Indian birds|last=Hume, AO|publisher=R H Porter, London|year=1890|edition=2|volume=2|pages=202–207}}</ref> === ખોરાક === અન્ય દિવાળીઘોડાની જેમ, આ પ્રજાતિ જંતુભક્ષી છે. માળામાં ના બચ્ચાને ખંજન મુખ્યત્વે ઉડતી જીવાત, ઇયળ અને કરોળીયા ખવડાવવામાં આવતા જોવા મળ્યા હતા. ઢાલીયા જીવડાં પણ તેમના આહારમાં નોંધવામાં આવ્યા છે. છત પર બનાવેલી જળસંચયની ટાંકીઓ માંથી ઉભરાતું પાણી એમને મળી રહેતું હોવાના કારણે તેઓને શહેરી વાતાવરણ પણ વસવાટ માટે અનુકૂળ થઈ ગયું છે<ref>{{Cite journal|last=Khan, MMH|year=2005|title=Species diversity, relative abundance and habitat use of the birds in the Sundarbans East Wildlife Sanctuary, Bangladesh|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|journal=Forktail|volume=21|pages=79–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155204/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|archive-date=2011-06-10|access-date=2026-02-07|url-status=dead}}</ref> == સંસ્કૃતિમાં == ભારતમાં જૂના સમયમાં, આ પ્રજાતિને કેટલીકવાર પાંજરામાં-પક્ષી તરીકે રાખવામાં આવતી હતી અને તેની ગાવાની ક્ષમતા માટે વખાણવામાં આવતી હતી. સુંદર આંખોવાળા વ્યક્તિનું વર્ણન કરવા માટે 'ખંજન-ચક્ષુ' શબ્દસમૂહ વપરાય છે. ભારતમાં ખંજન પખીને એની છાતીના ભાગે શાલીગ્રામ જેવો આકાર હોવાને કારણે પવિત્ર અને શુભ શુકન માનવામાં આવે છે. ખંજન પક્ષી ક્યાં બેઠું હતું અને તેણે શું કર્યું તેના આધારે ભાવિષ્યની આગાહી કરતી ભવિષ્યની વિવિધ માન્યતાઓનું દસ્તાવેજીકરણ શરતચંદ્ર મિત્રા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં દિવાળીઘોડા કુટુંબના પંખીઓનું બીજું સ્થાનિક નામ ''ધોબીન'' (અથવા ધોબી) પણ છે.<ref>{{Cite journal|last=Khan, MMH|year=2005|title=Species diversity, relative abundance and habitat use of the birds in the Sundarbans East Wildlife Sanctuary, Bangladesh|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|journal=Forktail|volume=21|pages=79–86|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155204/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/21pdf/Khan-Sundarbans.pdf|archive-date=2011-06-10|access-date=2026-02-07|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} == આ પણ જુવો == * {{YouTube|id=o4wfiy9L-XU|title=દીવાળીઘોડા પ્રકારના પક્ષીઓના પુછડીને સતત ઠુમકા મારવા વિષેનો વિડિયો }}  {{Taxonbar|from=Q1583749}} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ]] 03td2qbkpcmur9rrhvzqttj19hy4r98 દિવાળીઘોડો 0 153662 907904 902198 2026-11-20T22:34:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907904 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=White wagtail|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |year=2019 |title=''Motacilla alba'' |volume=2019 |article-number=e.T22718348A137417893 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22718348A137417893.en |access-date=8 August 2021}}</ref>|image=20180415 015 Winterswijk Witte kwikstaart (40785272624).jpg|image_caption=Adult male ''M. alba alba''|image2=White wagtail female first summer.jpg|image2_caption=First summer female ''M. alba alba''|taxon=Motacilla alba|authority=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]|range_map=White wagtail distribution.PNG|range_map_caption={{leftlegend|#ffff00|Summer range|outline=gray}}{{leftlegend|#00ff00|Year-round range|outline=gray}}{{leftlegend|#0000FF|Winter range|outline=gray}}}} પોતાની પુછડી પટપટાવતા રહેતા ધાનચિડી અને દીવાળીઘોડા કુટુંબનો આ સહુથી સામાન્ય પણે જોવા મળતો દીવાળીઘોડો ('''''મોટાસિલા આલ્બા''''') મોટાસિલિડે પરિવારનો એક કદમાં નાનો ચટકાકાર સભ્ય [[પક્ષી]] છે. આ પ્રજાતિ મોટાભાગના [[યુરોપ]] અને [[એશિયા]] અને ઉત્તર આફ્રિકા ભાગોમાં પેલેઅર્ક્ટિક ઝોનમાં પ્રજનન કરે છે-તે પશ્ચિમ [[અલાસ્કા]]<nowiki/>માં પણ જોવા મળે છે પણ ત્યાં એ દુર્લભ છે અને ત્યાં તે તેની શ્રેણીના સૌથી હળવા ભાગોમાં રહે છે, પરંતુ અન્યથા આફ્રિકામાં [[યાયાવર પક્ષીઓ|સ્થળાંતર]] કરે છે. કુલ મળીને ''એમ. આલ્બા'' ની ૯ થી ૧૧ જેટલી પેટાજાતિઓ છે, જેમાં પાઈડ વેગટેલ (''એમ. એ. યારેલી'') તરીકે ઓળખાતી કાળી પીઠવાળી પેટાજાતિઓનું આયરલેન્ડ અને ગ્રેટ બ્રિટનમાં વર્ચસ્વ છે. ગુજરાતમાં આ પંખી શીયાળું યાયાવર તરીકે જોવા મળે છે. દીવાળીઘોડાએ ખુલ્લા પ્રદેશનું જંતુભક્ષી [[પક્ષી]] છે, જે ઘણીવાર માનવ વસવાટ અને પાણીની નજીક પણ હોય છે. તે ખોરાક માટે પોતાના શિકારને જોઈ, પીછો કરી ને પકડી શકે એવા ખુલ્લા વિસ્તારો પસંદ કરે છે. શહેરી વિસ્તારોમાં, તે કાર પાર્ક જેવા પાકા વિસ્તારોમાં ઘાસચારાને અનુકૂળ થઈ ગયું છે. તે પથ્થરની દિવાલોમાં અને સમાન કુદરતી અને માનવ સર્જિત માળખામાં તિરાડોમાં માળાઓ બનાવે છે.<ref name=":2" /> તે [[લાટવિયા|લાતવિયા]] રાષ્ટ્રીય પક્ષી છે અને કેટલાક દેશોની ટપાલ ટિકિટ પર દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેને આઇયુસીએન દ્વારા 'ઓછામાં ઓછી ચિંતાનું' તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. == વર્ગીકરણ અને પ્રણાલીગત == [[ચિત્ર:MotacillaAlbaDistribution.svg|left|thumb|મુખ્ય જાતિઓની સંવર્ધન શ્રેણીઓ]] દીવાળીઘોડા કુટુંબમાં ઘણી પ્રજાતિઓ નો સમાવેશ થાય છે જેનું મૂળ વર્ણન કાર્લ લિનાયસ દ્વારા સિસ્ટેમા નેચુરાએની તેની સીમાચિહ્ન ૧૭૫૮.૧૦th આવૃત્તિમાં કરવામાં આવ્યું હતું, અને તે હજુ પણ તેનું મૂળ નામ મોટાસીલા ''આલ્બા'' ધરાવે છે. લેટિન જીનસના નામનો મૂળ અર્થ "લિટલ મૂવર" હતો, પરંતુ કેટલાક મધ્યયુગીન લેખકોએ તેનો અર્થ "વાગ-ટેઈલ" હોવાનું માન્યું હતું, જે "ટેઈલ" માટે નવા ખોટા લેટિન શબ્દ ''સિલા'' જન્મ આપે છે. વિશિષ્ટ ઉપનામ આલ્બા "સફેદ" માટે લેટિન છે.<ref>{{Cite web|title=Latin Definitions for: Alba (Latin Search)|url=http://www.latin-dictionary.net/search/latin/Alba|access-date=December 2, 2018|website=latin-dictionary.net|quote=white, pale...(adjective#1, definition 3)}}</ref> == વર્ણન == [[ચિત્ર:Motacilla_alba_-Kazakhstan_-adult_and_juvenile-8.jpg|left|thumb|કઝાકિસ્તાનમાં એક કિશોર સાથે પુખ્ત]] [[ચિત્ર:Sädesärla_-_(Motacilla_alba)_-_Ystad-2024.jpg|left|thumb|[[સ્વિડન|સ્વીડન]] એક પુખ્ત વયના તેની ચાંચમાં તેના નાના જંતુઓ સાથે.]] દીવાળીઘોડા એક પાતળા બાધાનું પક્ષી છે, જે લંબાઈમાં ૧૬.૫ થી ૧૯ સે. મી. (૬.૫ થી ૭.૫ ઇંચ) છે. તેની લાક્ષણિકતા તેની પ્રજાતિની લાંબી, સતત ઠુંમકા મારતી કે પટપટાવવામાં આવતી પૂંછડી ધરાવે છે. તેનું સરેરાશ વજન ૨૫ ગ્રામ (૦.૮૮ ઔંસ) છે અને જંગલીમાં મહત્તમ જીવનકાળ આશરે ૧૨ વર્ષ છે.<ref>{{Cite web|title=Latin Definitions for: Alba (Latin Search)|url=http://www.latin-dictionary.net/search/latin/Alba|access-date=December 2, 2018|website=latin-dictionary.net|quote=white, pale...(adjective#1, definition 3)}}</ref> === પેટાજાતિઓ === દીવાળીઘોડાની પેટાજાતિઓના પીંછાના તફાવતો અને વિતરણ વિશેની માહિતી નીચે દર્શાવવામાં આવી છે. નવ પેટાજાતિઓ સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે. અન્ય બે, ''એમ. એ. દુખુનેન્સીસ'' અને એમ. એ, પર્સિકા, કેટલાક અન્ય લેખકો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે એમ. એ આલ્બા ના સમાનાર્થી તરીકે ગણવામાં આવે છે. કાળા પીઠવાળી વાગટેલ એમ. એ. લ્યુજેન્સ એક અલગ પ્રજાતિ હોઈ શકે છે.<ref name="Nakamura_1985">{{Cite journal|last=Nakamura|first=Kazue|year=1985|title=Historical change of the geographical distribution of two closely related species of the genus ''Motacilla'' in the Japanese Archipelago: a preliminary note|journal=Bulletin of the Kanagawa Prefecture Museum of Natural Science|language=ja|volume=16}}</ref> {| class="wikitable" width="100%" ! width="17%" |પેટા પ્રજાતિઓ ! width="32%" |રેન્જ ! width="31%" |નોંધો ! width="20%" |છબી |- |''એમ. એ. યારેલી'' |ગ્રેટ બ્રિટન અને આયર્લેન્ડના પક્ષીઓ, જે શિયાળાની શ્રેણીના ઉત્તરીય ભાગમાં સ્પેન અને ઉત્તર આફ્રિકામાં રહે છે, જે વધુ દક્ષિણમાં રહે છે.<ref name="HBW">{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse|title=Handbook of the Birds of the World|last=Tyler|first=S.|year=2004|isbn=978-84-87334-69-6|editor-last=del Hoyo|editor-first=J.|volume=9|pages=777–778|chapter=Family Motacillidae (Pipits and Wagtails)|editor-last2=Elliot|editor-first2=A.|editor-last3=Christie|editor-first3=D.|url-access=registration}}</ref> |પાઇડ વેગેટલ. નામાંકિત જાતિ કરતાં ઘણી કાળી પીઠ ધરાવે છે, ગળાનો કાળો રંગ ગરદનની બાજુમાં ચાલુ રહે છે. વિલિયમ યારેલ (૧૭૮૪-૧૮૫૬), બ્રિટિશ પક્ષીઓના ઇતિહાસના લેખક (પ્રથમ આવૃત્તિ. ૧૮૪૩) ના નામ પરથી નામ આપવામાં આવ્યું. |[[ચિત્ર:2014-04-21_Motacilla_alba_yarrellii,_Harthope_1.jpg|150x150px]] |- |''એમ. એ. આલ્બા'' |યુરોપ ઇબેરિયન દ્વીપકલ્પ લઈને ઉરલ પર્વતો, તુર્કી, લેવન્ટ, આઇસલેન્ડ, ફેરો ટાપુઓ અને ગ્રીનલેન્ડ પૂર્વીય દરિયાકાંઠા સુધી. કેટલાક લોકો દક્ષિણ યુરોપ અને આફ્રિકામાં કેન્યા અને મલાવી સુધી સ્થળાંતર કરે છે. બ્રિટનમાં, તેઓ શેટલેન્ડ અને ક્યારેક અન્યત્ર પ્રજનન કરે છે, અને [[યાયાવર પક્ષીઓ|માર્ગ]] પર નિયમિત હોય છે (મોટે ભાગે આઇસલેન્ડથી, પણ વસંત અને પાનખરમાં સ્કેન્ડિનેવિયાથી પણ. |પેટાજાતિઓ નોમિનેટ કરો |[[ચિત્ર:Motacilla_alba_alba.JPG|150x150px]] |- |''એમ. એ. સબપર્સોનેટા'' |મોરોક્કો બિન-સ્થળાંતર નિવાસી |'''મોરોક્કન વાગટેલ'''. તેના માથા પર નામાંકિત કરતાં વધુ કાળા રંગનો રંગ હોય છે, અને તે ગ્રે-બેક્ડ, સફેદ ગળાવાળી આફ્રિકન પાઇડ વેજટેલ જેવું લાગે છે <ref name="HBW" /> |[[ચિત્ર:Moroccan_Wagtail.jpg|150x150px]] |- |''એમ. એ. પર્સનટા'' |હિંદુ કુશ, તિયાન શાન, અલ્તાય પર્વતો (ઉત્તર ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, કઝાકિસ્તાન, શિનજિયાંગ) |'''માસ્કેડ વેજટેલ'''. સફેદ ચહેરાના માસ્ક સાથે ઓલ-બ્લેક હેડ |[[ચિત્ર:White_wagtail_-_Male_(Non-breeding-_personata_race)_at_Hodal-_I_IMG_9164.jpg|150x150px]] |- |''એમ. એ. બૈકાલેન્સિસ'' |બૈકાલ તળાવ વિસ્તારમાં રશિયા, મંગોલિયા, આંતરિક મંગોલિયા |''એમ. એ. લ્યુકોપ્સિસ'' ફરીથી ભેગા કરે છે પરંતુ પાછળનો ભાગ ભૂખરા રંગનો અને માથા અને પાંખો પર ઓછો સફેદ હોય છે. |[[ચિત્ર:Motacilla_alba_ssp._baicalensis.jpg|150x150px]] |- |''એમ. એ. ઓક્યુલરિસ'' |સાઇબિરીયા, ફાર ઇસ્ટર્ન (રશિયા, મધ્ય સાઇબેરીયન ઉચ્ચપ્રદેશ પૂર્વ તરફ પશ્ચિમ [[અલાસ્કા]] વિસ્તરી રહ્યું છે |''એમ. એ. લુજેન્સ'' જેમ, પરંતુ સંપૂર્ણ ગ્રે રમ્પ સાથે, સ્પષ્ટ વાદળી-ગ્રે અને ઘાટા ગ્રે બેક સાથે.<ref>{{Cite web|title=Latin Definitions for: Alba (Latin Search)|url=http://www.latin-dictionary.net/search/latin/Alba|access-date=December 2, 2018|website=latin-dictionary.net|quote=white, pale...(adjective#1, definition 3)}}</ref> |- |''એમ. એ. લુજેન્સ'' |રશિયા ફાર ઇસ્ટ (પ્રિમોર્સ્કી ક્રાઈ, ખાબરોવ્સ્ક ક્રાઈ કામચટકા દ્વીપકલ્પ, કુરીલ ટાપુઓ, સખાલિન, જાપાન (હોક્કાઇડો, હોન્શુ) |બ્લેક-બેક્ડ વાગટેલ અથવા કામચટકા/જાપાનીઝ પાઇડ વાગટેલ, ''એમ. એ. યારેલી'' જેવી જ છે, પરંતુ તેની કાળી આંખની પટ્ટી અને સફેદ રેમિજીસ એક અલગ પ્રજાતિ રચવાનો દાવો કરી શકે છે. |[[ચિત્ર:Hakusekirei_06f5184cav.jpg|150x150px]] |- |''એમ. એ. લ્યુકોપ્સિસ'' |ચીન, કોરિયન દ્વીપકલ્પ, જાપાન (રયુક્યુ ટાપુઓ, ક્યુશુ જાપાનમાં વિસ્તરી રહ્યું છે (હોન્શુ દક્ષિણપૂર્વ એશિયા, ભારત અને ઓશનિયા) |'''અમુર વાગટેલ'''<ref name="BOUNews">{{Cite web|last=British Ornithologists' Union Records Committee|last2=British Birds Rarities Committee|date=22 July 2009|title=Changes to Category A of the British List|url=https://bou-news.blogspot.com/2010/09/changes-to-category-of-british-list.html|access-date=22 July 2009|website=BOU News|publisher=British Ornithologists' Union}}</ref><ref>{{Cite web|title=Latin Definitions for: Alba (Latin Search)|url=http://www.latin-dictionary.net/search/latin/Alba|access-date=December 2, 2018|website=latin-dictionary.net|quote=white, pale...(adjective#1, definition 3)}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rowlands|first=Adam|date=May 2010|title=Proposed criteria for BBRC assessment of claims of 'Amur Wagtail'|journal=British Birds|volume=103|issue=5|pages=268–275|issn=0007-0335}}</ref> |[[ચિત્ર:White_Wagtail-_(Non-breeding-_leucopsis_race)_at_Kolkata_I1_IMG_5597.jpg|150x150px]] |- |''એમ. એ. એલ્બોઈડ્સ'' |[[હિમાલય]] અને તેની આસપાસના વિસ્તારો |આ પેટાજાતિમાં કાળી પીઠ અને માથાની આસપાસ ઘણો કાળો રંગ હોય છે, સફેદ પાંખની પટ્ટી અને સેકન્ડરી અને ત્રિભુજ પર સફેદ ધાર હોય છે. |[[ચિત્ર:Motacilla_alba_alboides.jpg|150x150px]] |- |[''એમ. એ. પર્સિકા''] |ઉત્તર મધ્ય અને પશ્ચિમ ઈરાન. |''એમ. એ. દુખુનેન્સીસ'' અને એમ. એ હવે સામાન્ય રીતે ''આલ્બા'' માં સમાવિષ્ટ સંકરણ અથવા આંતરશ્રેણી વસ્તી હોવાનું જણાય છે.<ref name="HBW" /> |[[ચિત્ર:MotacillaAlbaPersica.jpg|150x150px]] |- |[''એમ. એ. દુખુનેન્સીસ''] |પશ્ચિમ સાઇબેરીયન મેદાન પૂર્વ [[કેસ્પિયન સમુદ્ર]] (રશિયા, કઝાકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, તુર્કમેનિસ્તાનનો ભાગ) મધ્ય પૂર્વમાં શિયાળો, ભારત અને [[બાંગ્લાદેશ]]. હવે સામાન્ય રીતે ''એમ. એ. આલ્બા'' માં સમાવેશ થાય છે.<ref name="HBW" /> |ભારતીય પાઇડ વાગટેલ. આ પેટાજાતિના ઉપલા ભાગો નોમિનેટ કરતાં નિસ્તેજ અને વધુ વાદળી-ભૂખરા રંગના હોય છે, અને તેમાં પાંખના આવરણ પર સતત અખંડ સફેદ પટ્ટી હોય છે. |[[ચિત્ર:Motacilla_alba;_Baikonur-town_001.jpg|150x150px|''M. a. dukhunensis'']] |} == વિતરણ અને નિવાસસ્થાન == [[ચિત્ર:Linav2strik,_motacilla_alba,_2021.webm|thumb|સ્પ્રુસમાં બેઠેલી અને દૂર ઉડતી સફેદ વાગટેલ્સ તેમની લાક્ષણિક ઉડાન પેટર્ન દૃશ્યમાન છે. કોર્વેમા, એસ્ટોનિયા, વસંત ૨૦૨૧]] === પ્રજનન === [[ચિત્ર:Motacilla_alba_MWNH_1575.JPG|right|thumb|ઇંડા, સંગ્રહ સંગ્રહાલય વીસબાડેન, જર્મની]] [[ચિત્ર:Motacilla_alba_juvenile_(Kirkenes,_2012).jpg|right|thumb|ઉત્તર નોર્વેમાં કિશોર ''એમ. એ. આલ્બા'', જેમાં તેનો ચહેરો અને છાતી ભૂખરા રંગની દેખાય છે]] == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * ઈન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન પર [http://ibc.lynxeds.com/species/white-wagtail-motacilla-alba વીડિયો, ફોટા અને અવાજો] * માસ્કેડ, પાઇડ અને વ્હાઇટ વેગેટેલ ફોટા {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716224311/http://cyberbirding.uib.no/photo/m_alba.php|date=2012-07-16}} ૨૦૧૨-૦૭-૧૬ at the Wayback Machine-નૉર્વેજિયન સાયબરબર્ડિંગ * [https://web.archive.org/web/20070221195248/http://www.novareinna.com/romani/wagtail.html "પાઇડ વાગટેલ... ધ ગિપ્સી બર્ડ"] વેલ્શ રોમાની સંસ્કૃતિમાં પાઇડ વાગ્ટેલ્સ-રોમાની રાઇઝ * [http://www.bto.org/ringing/resources/downloads/alba-wagtail-id.pdf ચિત્રો સાથે ઓળખ લેખ (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220457/http://www.bto.org/ringing/resources/downloads/alba-wagtail-id.pdf |date=2007-09-27 }} Wayback Machine પર આર્કાઇવ કરેલ ૨૦૦૭-૦૯-૨૭ * વૃદ્ધાવસ્થા અને લૈંગિકતા (PDF) ૪.૯ MB by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108173704/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/319_WhiteWagtailMalba.pdf|date=2016-11-08}} ૨૦૧૬-૧૧-૦૮ at the Wayback Machine [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ]] [[શ્રેણી:ચટકાકાર ગોત્રના પક્ષીઓ]] g9wcs2p6jo1mh67b0ewzbiljrtlxrna રવીન્દ્ર દવે 0 154693 907930 907378 2026-11-21T04:39:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907930 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = રવીન્દ્ર દવે | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1919|4|16|df=yes}} | birth_place = [[કરાચી]], બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{death date and age|1992|7|21|1919|4|16|df=yes}} | death_place = [[મુંબઈ]], મહારાષ્ટ્ર, ભારત | occupation = ફિલ્મ દિગ્દર્શક, નિર્માતા, સંપાદક અને પટકથા લેખક | spouse = જશુમતીબેન | children = | parents = | relatives = }} '''રવીન્દ્ર દવે''' (૧૬ એપ્રિલ ૧૯૧૯ – ૨૧ જુલાઈ ૧૯૯૨) એક ભારતીય ફિલ્મ નિર્દેશક, નિર્માતા, સંપાદક (એડિટર) અને પટકથા લેખક હતા. તેમણે ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકામાં ૩૦થી વધુ હિન્દી ફિલ્મોનું નિર્દેશન કર્યું હતું, જેમાં નગીના (૧૯૫૧), આગ્રા રોડ (૧૯૫૭), પોસ્ટ બોક્સ ૯૯૯ (૧૯૫૮), સટ્ટા બજાર (૧૯૫૯), દુલ્હા દુલ્હન (૧૯૬૪) અને રાઝ (૧૯૬૭) જેવી કેટલીક સુપરહિટ ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ ૧૯૭૧માં પોતાની બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ 'જેસલ તોરલ' સાથે ગુજરાતી સિનેમા તરફ વળ્યા અને ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકામાં ૨૫થી વધુ ગુજરાતી ફિલ્મોનું નિર્દેશન કર્યું હતું. == પ્રારંભિક જીવન == રવીન્દ્ર દવેનો જન્મ ૧૬ એપ્રિલ ૧૯૧૯ના રોજ બ્રિટિશ ભારતના કરાચી (હાલનું પાકિસ્તાન) ખાતે એક બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.divyabhaskar.co.in/bollywood/bollywood-news/news/ENT-BNE-IFTM-100th-birth-anniversary-of-gujarati-films-director-ravindra-dave-gujarati-news-6047420.html|title=Janmashatabdi / Gujarati Filmona Suvarnayugna Shilpi Ravindra Dave|last=વાઘેલા|first=શૈલેન્દ્ર મનસુખલાલ|date=2019-04-16|work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|access-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510071111/https://www.divyabhaskar.co.in/bollywood/bollywood-news/news/ENT-BNE-IFTM-100th-birth-anniversary-of-gujarati-films-director-ravindra-dave-gujarati-news-6047420.html|archive-date=10 May 2019|url-status=dead|language=gu|trans-title=Birth Centenary: Ravindra Dave The Architect of the Golden Age of Gujarati Cinema}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=494122|script-title=gu:રવીન્દ્ર દવે: ભારતના આલ્ફ્રેડ હિચકૉક|last=છેડા|first=સુભાષ|work=[[મુંબઇ સમાચાર]]|access-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511141408/http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=494122|archive-date=11 May 2019|url-status=dead|language=gu|title=Ravindra Dave: Bharatna Alfred Hitchcock|trans-title=Ravindra Dave: India's Alfred Hitchcock}}</ref> તેમનો પરિવાર [[હળવદ]] નો રહેવાસી હતો.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ૧૪ વર્ષની ઉંમરે, તેઓ [[લાહોર]]માં તેમના કાકા દલસુખ એમ. પંચોલી સાથે જોડાયા અને તેમની પંજાબી ફિલ્મોમાં પ્રોડક્શન મેનેજર તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે નિર્માતા અને નિર્દેશક શૌકત હુસૈન રિઝવી પાસેથી ફિલ્મ એડિટિંગ (સંપાદન) શીખ્યું હતું.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/920201/tribute-director-ravindra-dave-who-was-ravinbhai-in-hindi-films-and-bapa-for-gujarati-cinema|title=Tribute: Director Ravindra Dave, who was 'Ravinbhai' in Hindi films and 'Bapa' for Gujarati cinema|last=Dave|first=Hiren B.|date=2019-04-16|website=Scroll.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416164021/https://scroll.in/reel/920201/tribute-director-ravindra-dave-who-was-ravinbhai-in-hindi-films-and-bapa-for-gujarati-cinema|archive-date=16 April 2019|url-status = live|access-date=2019-05-10}}</ref> == કારકિર્દી == === હિન્દી સિનેમા === દવેએ ૧૯૪૨માં 'શિરી-ફરહાદ' ફિલ્મ માટે બે ગીતોનું નિર્દેશન કર્યું હતું, જે તેના મૂળ નિર્દેશક પ્રહલાદ દત્ત દ્વારા અધૂરું છોડી દેવામાં આવ્યું હતું. તેમના ગીતોના નિર્દેશનથી પ્રભાવિત થઈને તેમના કાકા દલસુખ પંચોલીએ તેમને આ જવાબદારી સોંપી હતી. ૧૯૪૩માં, તેમણે વિષ્ણુ આર. પંચોલી સાથે મળીને 'પૂંજી' ફિલ્મનું સહ-નિર્દેશન કર્યું.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> ભારતના ભાગલા પછી, તેઓ લાહોર છોડીને મુંબઈ આવી ગયા.<ref name=":1" /> તેમણે સામાજિક નાટકો, કોમેડી, પૌરાણિક તેમજ દેશભક્તિ આધારિત ફિલ્મોનું નિર્દેશન કર્યું. તેમણે ઘણી મર્ડર મિસ્ટ્રી (હત્યાના રહસ્યો) અને સસ્પેન્સ થ્રિલર ફિલ્મો પણ નિર્દેશિત કરી હતી.<ref name=":0" /> મુંબઈ આવ્યા પછી 'સાવન ભાદો' તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી.<ref name=":1" /> ૧૯૫૧માં, તેમણે નૂતન અને નાસિર ખાન અભિનીત ફિલ્મ 'નગીના' નું નિર્દેશન કર્યું. આ ફિલ્મ દ્વારા પાર્શ્વ ગાયક સી. એચ. આત્માએ હિન્દી ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી, અને ફિલ્મનું સંગીત શંકર-જયકિશન દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેની સફળતા પછી, દવેએ તેમની પ્રોડક્શન કંપનીનું નામ 'નગીના ફિલ્મ્સ' રાખ્યું. તેમણે નગીના ફિલ્મ્સના બેનર હેઠળ બલરાજ સાહની અને મીના કુમારી અભિનીત 'સટ્ટા બજાર' તેમજ રાજ કપૂર અને સાધના અભિનીત 'દુલ્હા દુલ્હન' નું નિર્માણ કર્યું. ફિલ્મ 'નૈના' માં ગીતા બાલી અને અભિ ભટ્ટાચાર્યએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> તેમની ફિલ્મો 'મોતી મહલ' અને 'ચાર મિનાર' થ્રિલર હતી. અભિનેતા વિજય આનંદે તેમની ફિલ્મ 'આગ્રા રોડ' થી તેમની અભિનય કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. સુનિલ દત્ત અને શકીલા અભિનીત ફિલ્મ 'પોસ્ટ બોક્સ ૯૯૯', હોલીવુડ ફિલ્મ 'કોલ નોર્થસાઇડ ૭૭૭' થી પ્રેરિત હતી. 'રાઝ' ફિલ્મમાં રાજેશ ખન્ના અને બબીતાએ અભિનય કર્યો હતો. તેમની છેલ્લી હિન્દી ફિલ્મ 'રોડ ટુ સિક્કિમ' હતી, જેમાં અંજુ મહેન્દ્રુ અને દેવ કુમારે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> તેમણે તે સમયના અગ્રણી સંગીતકારો સાથે કામ કર્યું હતું, જેમાં ગુલામ હૈદર, હુસ્નલાલ ભગતરામ, વિજયસિંહરાજે પટવર્ધન, શંકર-જયકિશન, સી. રામચંદ્ર, ચિત્રગુપ્ત, ઓ. પી. નૈયર, મન્ના ડે, એસ. ડી. બર્મન, રોશન, કલ્યાણજી-આનંદજી અને રવિનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=":0" /> === ગુજરાતી સિનેમા === દવેએ લીના ચંદાવરકર અને સંજય ખાન સાથે પોતાની બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ 'નગીના' ની રિમેક બનાવવાનું આયોજન કર્યું હતું, પરંતુ આ પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ થયો.<ref name="GokulsingDissanayake2013" /><ref name=":3" /> પરિણામે, તેમણે ગુજરાતી સિનેમા તરફ પ્રયાણ કર્યું.<ref name=":0" /> તેમણે ગુજરાતની સ્થાનિક લોકવાયકા પર આધારિત 'જેસલ તોરલ' ફિલ્મનું નિર્દેશન કર્યું, જેનાથી ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને રમેશ મહેતાની કારકિર્દીની શરૂઆત થઈ.<ref name="GokulsingDissanayake2013" /><ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q9rthUDKxyEC&q=ravindra+dave|title=70 Years of Indian Cinema, 1913-1983|last=Ramachandran|first=T. M.|last2=Rukmini|first2=S.|date=1985|publisher=CINEMA India-International|isbn=9780861320905|pages=345}}</ref> આ ફિલ્મ ગુજરાતી સિનેમાની સૌથી મોટી હિટ ફિલ્મોમાંની એક સાબિત થઈ અને થિયેટરોમાં ૨૫ અઠવાડિયા સુધી ચાલી હતી. તેણે ગુજરાત સરકાર તરફથી ૧૭ પુરસ્કારો જીત્યા હતા. આ ફિલ્મે ગુજરાતી સિનેમાને પુનર્જીવિત કર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name="GokulsingDissanayake2013">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=djUFmlFbzFkC&pg=PA95|title=Routledge Handbook of Indian Cinemas|author1=K. Moti Gokulsing|author2=Wimal Dissanayake|date=17 April 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-77284-9|page=95}}</ref> તેમની અન્ય સફળ ગુજરાતી ફિલ્મોમાં 'રાજા ભરથરી', 'હોથલ પદમણી', 'કુંવરબાઈનું મામેરું', 'શેતલને કાંઠે', 'માલવપતિ મુંજ', 'ભાદર તારા વહેતા પાણી', 'સોન કંસારી' અને 'પાતળી પરમાર' નો સમાવેશ થાય છે. તેમની છેલ્લી ગુજરાતી ફિલ્મ 'માલો નાગદે' હતી, જેમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી, અરૂણા ઈરાની અને મૂળરાજ રાજડાએ અભિનય કર્યો હતો.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> તેમણે કુલ ૨૬ ગુજરાતી ફિલ્મોનું નિર્દેશન કર્યું હતું. તેમાંથી ૧૬ ફિલ્મોમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીએ અભિનય કર્યો હતો અને ૨૦ ફિલ્મોમાં તેમણે સંગીતકાર અવિનાશ વ્યાસ સાથે કામ કર્યું હતું.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == અંતિમ વર્ષો == ૧૯૮૦ના દાયકામાં, તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં પુનરાગમન કરવાની આશા સાથે 'મેરા પતિ મેરા કાતિલ' નામની ક્રાઇમ થ્રિલર ફિલ્મ હાથ ધરી હતી, પરંતુ તેમની નાદુરસ્ત તબિયત અને આર્થિક તંગીના કારણે આ ફિલ્મ ક્યારેય પ્રોડક્શનમાં ન જઈ શકી.<ref name=":0" /> વર્ષો પછી, રાકેશ રોશને સમાન કથાનક સાથે 'ખૂન ભરી માંગ' ફિલ્મ બનાવી, જે હિટ સાબિત થઈ હતી.<ref name=":2" /> રવીન્દ્ર દવેનું અવસાન ૨૧ જુલાઈ ૧૯૯૨ના રોજ મુંબઈમાં થયું હતું.<ref name=":0" /> == વારસો == ફિલ્મ ઇતિહાસકાર સુભાષ છેડાએ જણાવ્યું હતું કે, "દવે લુપ્ત થઈ રહેલી ગુજરાતી સંસ્કૃતિને લોકોની સામે લાવ્યા. તે સમયે ફિલ્મો મોટાભાગે શહેરી પ્રેક્ષકો માટે બનાવવામાં આવતી હતી. તેમણે ગ્રામીણ પ્રેક્ષકો માટે ફિલ્મો બનાવી, જેને શહેરી પ્રેક્ષકો દ્વારા પણ ખૂબ જ આવકારવામાં આવી. ગુજરાતી ફિલ્મો તરફ નવા પ્રેક્ષકોને લાવવામાં તેમનું સૌથી મોટું યોગદાન છે."<ref name=":1" /> થ્રિલર અને મિસ્ટ્રી (રહસ્યમય) ફિલ્મોમાં તેમની કુશળતાને કારણે, છેડાએ તેમને ભારતના 'આલ્ફ્રેડ હિચકોક' કહ્યા હતા.<ref name=":2" /> == અંગત જીવન == દવેના લગ્ન જશુમતીબેન સાથે થયા હતા. તેમને ડ્રાઇવિંગનો શોખ હતો અને તેઓ ઘણી વિન્ટેજ (જૂની અને કિંમતી) કારના માલિક હતા. તેઓ એક કલાપ્રેમી ચિત્રકાર, કાષ્ટકાર અને શિલ્પકાર પણ હતા.<ref name=":0" /> હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં દવે 'રવીનભાઈ' અને ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં 'બાપા' તરીકે વહાલથી ઓળખાતા હતા.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == ફિલ્મોગ્રાફી == === હિન્દી ફિલ્મો === {{columns-list|colwidth=30em| * પૂંજી (૧૯૪૩) (સહ-નિર્દેશિત) * ધમકી (૧૯૪૫) * પતઝડ (૧૯૪૮) * ચુનરિયા (૧૯૪૮) * નાચ (૧૯૪૯) * સાવન ભાદો (૧૯૪૯) * લચ્છી (૧૯૪૯) * ચકોરી (૧૯૪૯) (માત્ર નિર્માતા) * મીના બજાર (૧૯૫૦) (પટકથા લેખક પણ) * શરદ પૂનમ (૧૯૫૦) (માત્ર નિર્માતા) * નગીના (૧૯૫૧) * મોતી મહલ (૧૯૫૨) * લાલ કુંવર (૧૯૫૨) * નૈના (૧૯૫૩) * ભાઈ સાહેબ (૧૯૫૪) * શિકાર (૧૯૫૫) * લૂટેરા (૧૯૫૫) * લગન (૧૯૫૫) * ચાર મિનાર (૧૯૫૬) * આગ્રા રોડ (૧૯૫૭) (નિર્માતા પણ) * પોસ્ટ બોક્સ ૯૯૯ (૧૯૫૮) (નિર્માતા પણ) * ફરિશ્તા (૧૯૫૮) * સટ્ટા બજાર (૧૯૫૯) (નિર્માતા પણ) * ગેસ્ટ હાઉસ (૧૯૫૯) * ઘર ઘર કી બાત (૧૯૫૯) * સી.આઈ.ડી. ગર્લ (૧૯૫૯) * ગર્લ્સ હોસ્ટેલ (૧૯૬૨) * આંખ મિચોલી (૧૯૬૨) * બેન્ડ માસ્ટર (૧૯૬૩) * તેરે દ્વાર ખડા ભગવાન (૧૯૬૪) * પુનર મિલન (૧૯૬૪) (માત્ર નિર્માતા) * દુલ્હા દુલ્હન (૧૯૬૪) (નિર્માતા પણ) * રાઝ (૧૯૬૭) * રોડ ટુ સિક્કિમ (૧૯૬૯) * સાજન (૧૯૬૯) (માત્ર પટકથા લેખક) }} === ગુજરાતી ફિલ્મો === {{columns-list|colwidth=30em| * જેસલ તોરલ (૧૯૭૧) * રાજા ભરથરી (૧૯૭૩) * હોથલ પદમણી (૧૯૭૪) * કુંવરબાઈનું મામેરું (૧૯૭૪) * શેતલને કાંઠે (૧૯૭૫) * સંત સૂરદાસ (૧૯ slums/૧૯૭૫) * ભાઈબંધી (૧૯૭૬) * માલવપતિ મુંજ (૧૯૭૬) * ભાદર તારા વહેતા પાણી (૧૯૭૬) * સોન કંસારી (૧૯૭૭) * પૈસો બોલે છે (૧૯૭૭) * જય રાંદલમા (૧૯૭૭) * ચૂંદડી ઓઢી તારા નામની (૧૯૭૮) * પાતળી પરમાર (૧૯૭૮) * ભાગ્ય લક્ષ્મી (૧૯૭૮) * પ્રીત ખાંડાની ધાર (૧૯૭૯) * સૂરજ ચંદાની સાખે (૧૯૭૯) * વીરાંગના નાથીબાઈ (૧૯૮૦) * કોઈનો લાડકવાયો (૧૯૮૦) * દુખડા ખમે એ દીકરી (૧૯૮૧) * શેઠ જગડૂશા (૧૯૮૧) * જાગ્યા ત્યારથી સવાર (૧૯૮૧) (નિર્માતા પણ) * પાલવડે બાંધી પ્રીત (૧૯૮૩) (નિર્માતા પણ) * નાગમતી નાગવાળો (૧૯૮૪) * માલો નાગદે (૧૯૮૫) (નિર્માતા પણ) }} ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{IMDb name}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[શ્રેણી:૧૯૧૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ભારતીય ફિલ્મ દિગ્દર્શકો]] 846rz3j4f4c82uze0eaplkdl4ue6k7m તાઇપેઈ 0 155536 907902 907669 2026-11-20T21:58:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 907902 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-pol-div vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">તાઇપેઈ</div><div class="ib-pol-div-native nickname"><span title="Chinese-language text"><span lang="zh-Hant-TW">臺北市</span></span> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |રાજધાની અને વિશેષ નગરપાલિકા |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles><div class="thumb tmulti tnone center"><div class="multiimageinner" style="width:272px;max-width:272px;border:none"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Skyline_2022.06.29.jpg|alt=Taipei Skyline|268x268px]]</div><div class="text-align-center">એલિફન્ટ પર્વત પરથી તાઇપેઈ ૧૦૧ સાથે તાઇપેઈની સ્કાયલાઇન</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:124px;max-width:124px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:New_World_Building_and_Partyworld_Zhonghua_New_Hall_20160225_night.jpg|alt=Ximending|122x122px]]</div><div class="text-align-center">શિમેડિંગ</div></div><div class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div style="height:80px;overflow:hidden">[[File:Taipei_Taiwan_Presidential-Office-Building-01.jpg|alt=Presidential Office|142x142px]]</div><div class="text-align-center">રાષ્ટ્રપતિની ઑફિસ</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Yangmingshan_National_Park_LI,JIA-JING_2.jpg|alt=Yangmingshan National Park|132x132px]]</div><div class="text-align-center">યાંગમિંગશાન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન</div></div><div class="tsingle" style="width:134px;max-width:134px"><div style="height:88px;overflow:hidden">[[File:Bangka_Lungshan_Temple_07.23.jpg|alt=Lungshan Temple|132x132px]]</div><div class="text-align-center">બંગકા લુંગશાન મંદિર</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:270px;max-width:270px"><div style="height:178px;overflow:hidden">[[File:NationalPalace_MuseumFrontView.jpg|alt=National Palace Museum|268x268px]]</div><div class="text-align-center">નેશનલ પેલેસ મ્યુઝિયમ</div></div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |<templatestyles src="Infobox settlement/columns/styles.css" /> <div class="ib-settlement-cols"> <div class="ib-settlement-cols-row"><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Flag_of_Taipei_City.svg|border|110x110px|Flag of Taipei]]<br /><br />ધ્વજ</div><div class="ib-settlement-cols-cell">[[File:Emblem_of_Taipei_City.svg|90x90px|Official seal of Taipei]]<br /><br />લોગો</div></div></div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Etymology''': Wade–Giles&#x3A; ''<span lang="zh-Latn-wadegile">Tʻai²-pei³</span>''; <abbr title="Literal translation"><small>lit.</small></abbr> &#x27;North of Taiwan&#x27; |- class="mergedrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |'''Nickname(s)''':&nbsp;<div class="ib-pol-div-nick nickname">The City of Azaleas</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="10" frameless="1" height="200" latitude="25.0375" longitude="121.5625" width="300">{"properties":{"stroke-width":6,"stroke":"#ff0000","title":"Taipei"},"type":"ExternalData","service":"geomask","ids":"Q1867"}</mapframe> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Taiwan_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Taipei is located in Taiwan]]<div class="od notheme" style="top:28.989%;left:82.849%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Taiwan</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Taiwan</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Asia_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Asia]]<div class="od notheme" style="top:62.181%;left:72.312%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Asia</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Asia</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Pacific_Ocean_laea_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Pacific Ocean]]<div class="od notheme" style="top:27.977%;left:10.393%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Pacific Ocean</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Pacific Ocean</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:World_location_map_(equirectangular_180).svg|class=notpageimage noviewer|250x250px|Taipei is located in Earth]]<div class="od notheme" style="top:36.09%;left:83.767%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Taipei]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div>Taipei</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Location within Earth</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of Earth</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Country | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;</span>[[ચીની ગણતંત્ર|Republic of China (Taiwan)]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Settled | class="infobox-data" |1709 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Taipeh Prefecture | class="infobox-data" |1875 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Renamed Taihoku | class="infobox-data" |17 April 1895 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provincial city status | class="infobox-data" |25 October 1945 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Provisional national capital | class="infobox-data" |7 December 1949 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Reconstituted as a Yuan-controlled municipality | class="infobox-data" |1 July 1967 |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |City seat | class="infobox-data" |Xinyi District<br /><br /><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:24}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Taipei&params=25_02_15_N_121_33_45_E_region:TW_type:city <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">25°02′15″N</span> <span class="longitude">121°33′45″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">25.03750°N 121.56250°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">25.03750; 121.56250</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Districts | class="infobox-data" |12 |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Largest district | class="infobox-data" |Daan District |- ! colspan="2" class="infobox-header" |Government |- class="mergedrow infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;Mayor </div> | class="infobox-data" |Chiang Wan-an (KMT) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |Legislature | class="infobox-data" |Taipei City Council |- ! colspan="2" class="infobox-header" |National representation |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Legislative Yuan</div> | class="infobox-data" |8 of 113 constituencies |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Area |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |271.80&nbsp;km<sup>2</sup> (104.94&nbsp;sq&nbsp;mi)&#x20;(16th) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Population |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;March 2023 estimate</div> | class="infobox-data" |2,494,813 (4th) ----9,078,000 (urban)&#x20;(4th) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(PPP)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |$65,539&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |GDP&nbsp;<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">(nominal)</span> | class="infobox-data" |2016&nbsp;estimate |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div class="ib-pol-div-fake-li">•&nbsp;Total</div> | class="infobox-data" |NT$990,292&#x20;(1st) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[સમય વિસ્તાર|Time zone]] | class="infobox-data" |UTC+8 (National Standard Time) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Calling code | class="infobox-data" |(0)2 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Postal code | class="infobox-data" |<div class="postal-code">100–116</div> |- class="mergedbottomrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ISO 3166 code | class="infobox-data" |TW-TPE |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Climate | class="infobox-data" |Humid subtropical climate (Cfa) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |Website | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="url">[https://www.gov.taipei/ gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in Chinese)</span> * <span class="url">[https://english.gov.taipei/ en.gov.taipei]</span> <span class="languageicon">(in English)</span> </div> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox region symbols/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |Symbols |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div style="height:0px"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Bird | class="infobox-data" |Formosan blue magpie (''Urocissa caerulea'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Flower | class="infobox-data" |Azalea (''Rhododendron nudiflorum'') |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |Tree | class="infobox-data" |[[વડ|Banyan]] (India laurel fig, ''Ficus microcarpa'') |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''તાઇપેઈ''' ( {{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|ˈ|p|eɪ}} ), [ II ] <ref>[http://www.dictionary.com/browse/taipei "Taipei"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070725/http://www.dictionary.com/browse/taipei|date=8 December 2017}}. </ref> સત્તાવાર રીતે '''તાઇપેઈ શહેર''', [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાનની]] [[રાજધાની]] {{Efn|The [[Constitution of the Republic of China]] does not stipulate any city, including Taipei or its pre-1949 capital, [[Nanjing]], as the ''de jure'' capital of the Republic of China. However, Taipei has been designated the official [[seat of government|seat of central government]] by a decree, thus making it the ''de facto'' capital.<ref>{{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |title=Taipei is Republic of China's capital, minister said |author=Tseng Ying-yu, Sofia Wu |website=Central News Agency |date=4 December 2013 |access-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920015224/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2359865 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)-2021">{{cite web |url=https://www.taiwan.gov.tw/about.php |title=2020–2021 TAIWAN at a glance |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs, Republic of China (Taiwan)]] |date=2021 |access-date=31 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117020655/https://www.taiwan.gov.tw/about.php |archive-date=17 November 2021 |url-status=live}}</ref> Despite having no actual control, the [[China|People's Republic of China]] considers Taipei to be the capital of its claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].}} અને એક ખાસ નગરપાલિકા છે. <ref>{{Cite web|date=4 December 2021|title=Taiwan-U.S. Relations|url=https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125155623/https://www.roc-taiwan.org/us_en/post/24.html|archive-date=25 November 2021|access-date=31 December 2021|publisher=[[Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States]]}}</ref> ઉત્તરી તાઇવાનમાં સ્થિત તાઇપેઈ શહેર એ ન્યૂ તાઇપેઈ શહેરની નગરપાલિકાનો એક પરિક્ષેત્ર વિસ્તાર છે જે લગભગ ઉત્તરીય બંદર શહેર કીલુંગની નૈઋત્યમાં ૨૫ કિમી દૂર આવેલું છે. શહેરનો મોટાભાગનો ભાગ તાઈપેઈ બેસિન પર વસેલો છે, જે એક પ્રાચીન તળાવનો તટ છે. આ તટપ્રદેશ કીલુંગ અને ઝિન્ડિયન નદીઓની પ્રમાણમાં સાંકડી ખીણોથી ઘેરાયેલો છે, જે શહેરની પશ્ચિમ સરહદ પર તામસુઇ નદી બનાવે છે. <ref name="Taipei City Government-2006">{{Cite web|date=23 October 2006|title=Taipei City Government: Home – I. Geographic Overview|url=http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209004331/http://english.taipei.gov.tw/TCG/index.jsp?categid=36&recordid=9152|archive-date=9 December 2013|access-date=4 August 2009|publisher=Taipei City Government}}</ref> તાઈપેઈ મ્યુનિસિપાલિટીમાં અંદાજિત ૨૪,૯૪,૮૧૩ (માર્ચ ૨૦૨૩) લોકો વસે છે. <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015">{{Cite web|date=December 2015|script-title=zh:鄉鎮市區人口及按都會區統計|url=http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209091210/http://sowf.moi.gov.tw/stat/month/m1-07.xls|archive-date=9 December 2013|access-date=11 December 2016|publisher=Taiwan Ministry of Interior}}</ref> આ વસ્તી તેને તાઈપેઈ-કીલુંગ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે, જેને "ગ્રેટર તાઈપેઈ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં જેમાં નજીકના શહેરો ન્યુ તાઈપેઈ અને કીલુંગનો સમાવેશ થાય છે જેની વસ્તી ૭,૦૪૭,૫૫૯ છે, <ref name="Taiwan Ministry of Interior-2015" /> <ref>{{Cite web|title=Methods and Term Definitions|url=http://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212071728/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=4597&ctNode=1627|archive-date=12 December 2018|access-date=4 August 2009|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics}}</ref> વિશ્વનો ૪૦મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે - તાઈવાની નાગરિકોનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ મેટ્રો વિસ્તારોમાં રહે છે. "તાઈપેઈ" નામ સમગ્ર મહાનગર વિસ્તાર અથવા ફક્ત નગરપાલિકા માટે વપરાય છે. ૧૮૮૭થી તાઈપેઈ ટાપુનું રાજકીય કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે પહેલી વાર ૧૮૮૭થી ૧૮૯૫ સુધી કિંગ રાજવંશ દ્વારા તાઈવાન પ્રાંતનું કેન્દ્ર બન્યું અને ફરીથી ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૬ સુધી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈના (ROC) સરકાર દ્વારા, {{Efn|The [[Taiwan Provincial Government]] subsequently moved to [[Zhongxing New Village]] in [[Nantou County]] until it was dissolved in 2018.}} જાપાની શાસન દરમિયાન ૧૮૯૫ થી ૧૯૪૫ સુધી તાઈવાનના ગવર્નમેન્ટ-જનરલનું મુખ્ય મથક રહ્યું. આ શહેર ૧૯૪૯ થી રિપબ્લિક ઓફ ચાઈનાની કેન્દ્રીય સરકારનું રાષ્ટ્રીય મથક રહ્યું છે. તે ૧ જુલાઈ ૧૯૬૭ ના રોજ પ્રાંતીય શહેર દરજ્જાથી અપગ્રેડ કરીને રાષ્ટ્રની પ્રથમ ખાસ નગરપાલિકા (તે સમયે યુઆન-નિયંત્રિત નગરપાલિકા તરીકે ઓળખાતી) બની. તાઈપેઈ તાઈવાનનું આર્થિક, રાજકીય, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. તેને GaWC દ્વારા "આલ્ફા − સિટી" તરીકે રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=26 August 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities}}</ref> તાઈપેઈ એક ઉચ્ચ-તકનીકી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રનો મુખ્ય ભાગ પણ છે. <ref>{{Cite news|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|title=Taiwan tech industry faces up to South Korea's Samsung|work=The Seattle Times|date=April 2013|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825064955/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2020821044_taiwansamsungxml.html|archive-date=25 August 2017}}</ref> રેલ્વે, હાઇવે, એરપોર્ટ અને બસ લાઇન તાઇપેઈને ટાપુના તમામ ભાગો સાથે જોડે છે. આ શહેરમાં બે એરપોર્ટ - સોંગશાન અને તાઓયુઆન આવેલાં છે. આ નગર વિસ્તારમાં ઘણાં સ્થાપત્ય અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો આવેલાં છે, જેમાં તાઈપેઈ ૧૦૧ (જે અગાઉ વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી), ચિયાંગ કાઈ-શેક મેમોરિયલ હોલ, દાલોંગડોંગ બાઓન મંદિર, હ્સિંગ તિયાન કોંગ, મેનકાનું લુંગશાન મંદિર, રાષ્ટ્રીય મહેલ સંગ્રહાલય, રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય ભવન, તાઈપેઈ ગેસ્ટ હાઉસ અને ઝીનાન મંદિરનો સમાવેશ થાય છે. ઝિમેન્ડિંગ સહિતના શોપિંગ જિલ્લાઓ તેમજ અનેક રાત્રિ બજારો સમગ્ર શહેરમાં ફેલાયેલાં છે. કુદરતી સ્થાનોમાં માઓકોંગ, યાંગમિંગશાન અને ગરમ પાણીના ઝરાનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} == નોંધો == <references group="lower-alpha" /> [[શ્રેણી:એશિયામાં આવેલા દેશોની રાજધાનીઓ]] [[શ્રેણી:Articles containing Japanese-language text]] [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[શ્રેણી:Articles containing Chinese-language text]] 8g2kzz5gnvsr68nu6qfay8ev44q7nrh સભ્ય:કથાકાર સિદ્ધરાજ ભાઈ શાસ્ત્રી 2 155577 907882 907864 2026-11-20T15:05:12Z કથાકાર સિદ્ધરાજ ભાઈ શાસ્ત્રી 90068 /* */ કથાકાર શ્રી સિધ્ધરાજભાઈ શાસ્ત્રી નો જીવન પરિચય ઉમેર્યો 907882 wikitext text/x-wiki જીવન ઝરમર * * કથાકાર શ્રી સિદ્ધરાજ ભાઈ શાસ્ત્રી નું જીવન દર્શન * ઉતર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના છેવાડાના વાવ તાલુકાના ડેડાવા ગામમાં જ્યાં આખુ ગામ બ્રાહ્મણો નિવાસ કરે છે ને છોટી કાશી કહેવાય છે ડેડાવા ગામના ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ ગામોટ પરિવારમાં પિતા: શ્રી મેધરાજભાઈ તથા માતૃશ્રી રતનબેન ને કુખે વિક્રમ સવંત ૨૦૩૪ના કારતક સુદ ૭ને ગુરુવાર તારીખ ૧૭-૧૧-૧૯૭૭ માં જન્મ થયો માતા અભણ હોવા છતાં કુદરતીની કૃપા કોઠાસૂઝ થકી પવિત્ર જીવન પારાયણ હતાં રામાયણ ગીતા ના વિચારો તથા ભજન કંઠસ્થ હતાં કાલીઘેલી ભાષામાં વાંચન કથા ગાન સાથે જ્ઞાન પીરસતા. સિદ્ધરાજભાઈ ની પાંચ વર્ષ ની ઉંમરે માતા તેમને પૌરાણિક કથા ને કીર્તન શિખવાડે * આમ સિદ્ધરાજ ભાઈ દશેક વર્ષ ની ઉંમરે માતાપિતા નું મૃત્યુ થયુ ફાની દુનિયા છોડી ગયા માતપિતા નું છત્રછાયા ગુમાવી દિધુ .બાદ તેઓ બાલ્યાવસ્થામાં ભાભર ગયા હતા ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ સમાજ ની બોર્ડિંગ માં પરમ પૂજ્ય સંત શ્રી આનંદ પ્રકાશ બ્રહ્મચારી બાપુએ આસરો આપ્યો.માતાની યાદો આવતાં રડી પડ્યા પુજ્ય ગુરુદેવે માથે હાથ મૂકીને આર્શિવાદ આપ્યો બેટા તું રડીશ નહીં! તારી અવસ્થા ભણવા ની છે તુ ભણવા માં કાળજી રાખ. તું બેટા દરરોજ હનુમાન ચાલીસા નો પાઠ ચાલુ રાખજે તું ભાગ્યવાન છે ભગવાન ની કૃપા વરસતી રહેશે બાદ માં ઋષીકેશ ગયા ત્યાં અભ્યાસ કરવાની જગ્યાએ મંદિરો ને સાધુ સંતો ના સત્સંગ માં રહેતા શાસ્ત્ર ને પુરાણ સાંભળતા. ૨૧ વર્ષે ની ઉંમરે પોતાના માદરે વતન ડેડાવા આવીને ત્યારબાદ એટા નિવાશી ચિભડીયા ભુરાભાઈ કાળાભાઈ ની સુપુત્રી રેખાબેન સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા પરંતુ મન માં એક જ રટણ કે સત્સંગ રામાયણ ગીતા ના વિચારો લોકો ને આપવા એવો નિર્ધાર કરેલો આ વિચાર જ્યારે ઋષીકેશ હતા તે અરસા માં પરમ પૂજ્ય સંત શ્રી મોરારીબાપુ ની રામકથા પારાયણ ચાલે તેઓ કથામાં રહીને કથા સાંભળેલી ત્યાર થી એક જ ધગસ કે હું પણ કથાઓ કરુ બસ એક દિવસ સદગુરુ ની દયા માતપિતા ની કૃપા થકી પ્રભુ ની દયા થી ૨૨ વર્ષે ની વયે અષાઢી પુનમ ના રોજ ભાવનગર જીલ્લાના મહુવા તાલુકાના તલગાજરડા ખાતે ગયા પુજ્ય શ્રી મોરારીબાપુ નો હાથ રામાયણ ઉપર ધરી ને માળા ને કામળી લયી ને વતન આવ્યા તેના પછી ૨૪ વર્ષે ની વયે ૨૦૦૧ માં પહેલી રામકથા ડેડાવા ગામના બ્રાહ્મણ વિરમજીભાઈ સરપંચ ના માડ માં દરરોજ રાત્રે પંદર દિવસ કથાનુ વાંચન કરતા તેના પછી રામમંદિર માં નવ દિવસ નુ પારાયણ કર્યું તે સમયે કોઈ સોશિયલ મીડિયા નહોતી ટેપરેકોર્ડર નાના બે માઇક ઉપર રામધુન ને કથાનુ વાંચન કરતા ગામ માંથી આઠ દશ જણાં કથા સાંભળવા આવતા લોકો સપ્તાહ થી પ્રભાવિત થયા પછી તો શ્રી સિદ્ધરાજ ભાઈ એ મનોમન નક્કી કર્યું કે ગામડે ગામડે રામાયણ ગીતા ના વિચારો લોકો સમક્ષ આપવા કોઈ આમંત્રણ આપે કે ન આપે સામે પગે ચાલીને ગામના ચોરે કથાઓ કરવી * આજ થી પચીસ વર્ષ પુર્વે બનાસકાંઠા વાવ તાલુકાના ગામો ખુબ જ પછાત હતાં પાણી ની સુવિધા પુર્તિ નહોતી પુજ્ય શ્રી સિદ્ધરાજ ભાઈ કથાકારે વાવ તાલુકાના કોઇક ભાગ્ય ગામ હશે કે સપ્તાહ ન કરી હોય! મતલબ લગભગ ગામોમાં તે સમયે રામ રણુકાર ને કૃષ્ણ નુ ગાન કર્યું તે સમયે બનાસકાંઠા માં સપ્તાહ કરાવવી હોય તો બહાર સૌરાષ્ટ્ર માંથી કથાકારો બોલાવવામાં આવતા તે સમયે મોબાઈલ કે યુટ્યુબ ચેનલ ઉપલબ્ધ નતુ આખુ ગામ ગામને ચોટે કથાઓ સાંભળીને ધન્ય થયી જતાં * અસલ તળપદી ભાષામાં વાંચન કથા કરતા જે ગામડામાં કથાઓ કરે તે સમયે રુપીયાની બહુ કીમત હતી તેઓ કથાની ફી કે ચાર્જ નક્કી કરતા નથી * જે ગામમાં કથા કરે છે પૈસા મળે પોતાની જરૂરિયાત પુર્તિ લેતા અને બીજા ભંડોળ હોય તેને મંદિર ગૌશાળા ધાર્મિક વિવિધ સેવાકીય પ્રવૃતિઓ માં વાપરતા.. * વાવ તાલુકાના કેટલાય એવા ગામમાં તેઓએ કથા કરી છે કે જે ગામમાં રામકૃષ્ણ મંદિરો જર્જરિત હાલતમાં હતાં ત્યાં સપ્તાહ કરી ભંડોળ ભેગુ કરી ધર્મ નો પ્રચાર ને પ્રસાર કરી ને મંદિરમાં પ્રાણ પુર્યા છે ૨૦૦૫ માં દુષ્કાળ પડ્યો તેવા સમયે ગામડામાં સપ્તાહ કરી ને કેટલીય ગૌશાળા ને મદદ કરી છે * ૨૦૦૧ માં બનાસકાંઠા જિલ્લામાં કોઈક ગામમાં સપ્તાહ થતી તેવા સમયે પુજય શ્રી સિદ્ધરાજ ભાઈ શાસ્ત્રી એ પ્રચાર ને પ્રસાર કરી ને જનજાગૃતિ લાવી છે * વાવ થરાદ તાલુકાના કેટલાય એવા ગામો છે કે પુજ્ય શ્રી સિદ્ધરાજ ભાઈ એ બે કે ત્રણ વખત સપ્તાહ કરી ચુકેલા છે * તેમણે સમગ્ર બનાસકાંઠા તેમજ સૌરાષ્ટ્ર કચ્છ સાંતલપુર તાલુકાના ગામોમાં કથાઓ કરેલી છે * આજે તેમણે ૫૦ વર્ષે ની વયે ૬૦૫ કથા કરી છે કોઈક સપ્તાહ તો એવી રીતે કરેલી છે કે એક કથા આ ગામમાં ચાલુ હોય તો સાંજ ના સમયે બીજા ગામમાં કથા ચાલુ હોય હજારો લોકો રામમય કૃષ્ણ મય બની જાય છે તેઓનો સ્વભાવ હસમુખો ને નિર્મળ * ને સરળતા ખુબ જ છે ગુરુકૃપા થકી સત્સંગ આપી રહ્યા છે પુજ્ય શ્રી સિધ્ધરાજ મહારાજ કર્મનિષ્ઠ ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ છે તેઓ ગૃહસ્થી છે.તેમને બે દિકરા છે તેઓ હાલ થરાદ નિવાસી છે પોતે પોતાના સ્વખર્ચે પાંચ હજાર ફુટ પ્લોટ માં ગૌસેવા કરે છે સાથે સાથે દશ વર્ષ થી નિયમિત શ્વાન તથા રખડતા અન્ય જીવો ને રોટલી બિસ્કીટ આપે છે * તેઓ થરાદ માં ત્રણ ચાર કીલોમીટર દુર કુતરાં ને ખોરાક આપવા જાય છે * આજે બનાસકાંઠા જિલ્લાના સુપ્રસિધ્ધ કથાકાર એટલે શ્રી સિદ્ધરાજ શાસ્ત્રી * સરનામું.. કૈલાશ નગર સોસાયટી નાનીપાવડ રોડ વજેગઢ થરાદ 7b4lglyg2e1zeb325pw6uvpmdvncypf 907883 907882 2026-11-20T15:13:59Z Dsvyas 561 આ તમારા વિષે પાનું છે, અહીં માહિતી તમે પહેલો પુરુષ એકવચનમાં જ આપી શકો 907883 wikitext text/x-wiki મારી જીવન ઝરમર * મારું એટલે કે, કથાકાર શ્રી સિદ્ધરાજ ભાઈ શાસ્ત્રી નું જીવન દર્શન * ઉતર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના છેવાડાના વાવ તાલુકાના ડેડાવા ગામમાં જ્યાં આખુ ગામ બ્રાહ્મણો નિવાસ કરે છે ને છોટી કાશી કહેવાય છે ડેડાવા ગામના ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ ગામોટ પરિવારમાં પિતા: શ્રી મેધરાજભાઈ તથા માતૃશ્રી રતનબેન ને કુખે વિક્રમ સવંત ૨૦૩૪ના કારતક સુદ ૭ને ગુરુવાર તારીખ ૧૭-૧૧-૧૯૭૭ માં મારો જન્મ થયો માતા અભણ હોવા છતાં કુદરતીની કૃપા કોઠાસૂઝ થકી પવિત્ર જીવન પારાયણ હતાં રામાયણ ગીતા ના વિચારો તથા ભજન કંઠસ્થ હતાં કાલીઘેલી ભાષામાં વાંચન કથા ગાન સાથે જ્ઞાન પીરસતા. મારી પાંચ વર્ષ ની ઉંમરે માતા મને પૌરાણિક કથા ને કીર્તન શિખવાડે * આમ મારી દશેક વર્ષ ની ઉંમરે માતાપિતા નું મૃત્યુ થયુ ફાની દુનિયા છોડી ગયા માતપિતા નું છત્રછાયા ગુમાવી દિધુ .બાદ હું બાલ્યાવસ્થામાં ભાભર ગયો હતો ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ સમાજ ની બોર્ડિંગ માં પરમ પૂજ્ય સંત શ્રી આનંદ પ્રકાશ બ્રહ્મચારી બાપુએ આસરો આપ્યો.માતાની યાદો આવતાં રડી પડ્યો પુજ્ય ગુરુદેવે માથે હાથ મૂકીને આર્શિવાદ આપ્યો બેટા તું રડીશ નહીં! તારી અવસ્થા ભણવા ની છે તુ ભણવા માં કાળજી રાખ. તું બેટા દરરોજ હનુમાન ચાલીસા નો પાઠ ચાલુ રાખજે તું ભાગ્યવાન છે ભગવાન ની કૃપા વરસતી રહેશે બાદ માં ઋષીકેશ ગયો ત્યાં અભ્યાસ કરવાની જગ્યાએ મંદિરો ને સાધુ સંતો ના સત્સંગ માં રહેતો શાસ્ત્ર ને પુરાણ સાંભળતો. ૨૧ વર્ષે ની ઉંમરે પોતાના માદરે વતન ડેડાવા આવીને ત્યારબાદ એટા નિવાશી ચિભડીયા ભુરાભાઈ કાળાભાઈ ની સુપુત્રી રેખાબેન સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયો પરંતુ મન માં એક જ રટણ કે સત્સંગ રામાયણ ગીતા ના વિચારો લોકો ને આપવા એવો નિર્ધાર કરેલો આ વિચાર જ્યારે ઋષીકેશ હતો તે અરસા માં પરમ પૂજ્ય સંત શ્રી મોરારીબાપુ ની રામકથા પારાયણ ચાલે તેઓ કથામાં રહીને કથા સાંભળેલી ત્યાર થી એક જ ધગસ કે હું પણ કથાઓ કરુ બસ એક દિવસ સદગુરુ ની દયા માતપિતા ની કૃપા થકી પ્રભુ ની દયા થી ૨૨ વર્ષે ની વયે અષાઢી પુનમ ના રોજ ભાવનગર જીલ્લાના મહુવા તાલુકાના તલગાજરડા ખાતે ગયો પુજ્ય શ્રી મોરારીબાપુ નો હાથ રામાયણ ઉપર ધરી ને માળા ને કામળી લયી ને વતન આવ્યો તેના પછી ૨૪ વર્ષે ની વયે ૨૦૦૧ માં પહેલી રામકથા ડેડાવા ગામના બ્રાહ્મણ વિરમજીભાઈ સરપંચ ના માડ માં દરરોજ રાત્રે પંદર દિવસ કથાનુ વાંચન કરતા તેના પછી રામમંદિર માં નવ દિવસ નુ પારાયણ કર્યું તે સમયે કોઈ સોશિયલ મીડિયા નહોતી ટેપરેકોર્ડર નાના બે માઇક ઉપર રામધુન ને કથાનુ વાંચન કરતા ગામ માંથી આઠ દશ જણાં કથા સાંભળવા આવતા લોકો સપ્તાહ થી પ્રભાવિત થયા પછી તો મેં મનોમન નક્કી કર્યું કે ગામડે ગામડે રામાયણ ગીતા ના વિચારો લોકો સમક્ષ આપવા કોઈ આમંત્રણ આપે કે ન આપે સામે પગે ચાલીને ગામના ચોરે કથાઓ કરવી * આજ થી પચીસ વર્ષ પુર્વે બનાસકાંઠા વાવ તાલુકાના ગામો ખુબ જ પછાત હતાં પાણી ની સુવિધા પુર્તિ નહોતી મેં વાવ તાલુકાના કોઇક ભાગ્ય ગામ હશે કે સપ્તાહ ન કરી હોય! મતલબ લગભગ ગામોમાં તે સમયે રામ રણુકાર ને કૃષ્ણ નુ ગાન કર્યું તે સમયે બનાસકાંઠા માં સપ્તાહ કરાવવી હોય તો બહાર સૌરાષ્ટ્ર માંથી કથાકારો બોલાવવામાં આવતા તે સમયે મોબાઈલ કે યુટ્યુબ ચેનલ ઉપલબ્ધ નતુ આખુ ગામ ગામને ચોટે કથાઓ સાંભળીને ધન્ય થયી જતાં * અસલ તળપદી ભાષામાં વાંચન કથા કરતો જે ગામડામાં કથાઓ કરે તે સમયે રુપીયાની બહુ કીમત હતી હું કથાની ફી કે ચાર્જ નક્કી કરતો નથી * જે ગામમાં કથા કરું છું પૈસા મળે પોતાની જરૂરિયાત પુર્તિ લઉં અને બીજા ભંડોળ હોય તેને મંદિર ગૌશાળા ધાર્મિક વિવિધ સેવાકીય પ્રવૃતિઓ માં વાપરું.. * વાવ તાલુકાના કેટલાય એવા ગામમાં મેં કથા કરી છે કે જે ગામમાં રામકૃષ્ણ મંદિરો જર્જરિત હાલતમાં હતાં ત્યાં સપ્તાહ કરી ભંડોળ ભેગુ કરી ધર્મ નો પ્રચાર ને પ્રસાર કરી ને મંદિરમાં પ્રાણ પુર્યા છે ૨૦૦૫ માં દુષ્કાળ પડ્યો તેવા સમયે ગામડામાં સપ્તાહ કરી ને કેટલીય ગૌશાળા ને મદદ કરી છે * ૨૦૦૧ માં બનાસકાંઠા જિલ્લામાં કોઈક ગામમાં સપ્તાહ થતી તેવા સમયે મેં પ્રચાર ને પ્રસાર કરી ને જનજાગૃતિ લાવી છે * વાવ થરાદ તાલુકાના કેટલાય એવા ગામો છે કે હું એ બે કે ત્રણ વખત સપ્તાહ કરી ચુકેલો છું * મેં સમગ્ર બનાસકાંઠા તેમજ સૌરાષ્ટ્ર કચ્છ સાંતલપુર તાલુકાના ગામોમાં કથાઓ કરેલી છે * આજે મેં ૫૦ વર્ષે ની વયે ૬૦૫ કથા કરી છે કોઈક સપ્તાહ તો એવી રીતે કરેલી છે કે એક કથા આ ગામમાં ચાલુ હોય તો સાંજ ના સમયે બીજા ગામમાં કથા ચાલુ હોય હજારો લોકો રામમય કૃષ્ણ મય બની જાય છે મારો સ્વભાવ હસમુખો ને નિર્મળ * ને સરળતા ખુબ જ છે ગુરુકૃપા થકી સત્સંગ આપી રહ્યો છું હું કર્મનિષ્ઠ ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ છું ગૃહસ્થી છું.મારે બે દિકરા છે હું હાલ થરાદ નિવાસી છું પોતાના સ્વખર્ચે પાંચ હજાર ફુટ પ્લોટ માં ગૌસેવા કરું છું સાથે સાથે દશ વર્ષ થી નિયમિત શ્વાન તથા રખડતા અન્ય જીવો ને રોટલી બિસ્કીટ આપું છું * હું થરાદ માં ત્રણ ચાર કીલોમીટર દુર કુતરાં ને ખોરાક આપવા જાઉં છું * આજે બનાસકાંઠા જિલ્લાના સુપ્રસિધ્ધ કથાકાર હું * સરનામું.. કૈલાશ નગર સોસાયટી નાનીપાવડ રોડ વજેગઢ થરાદ 1ocvcgzv06hyuy14ep2dwwxpyc806tq સભ્યની ચર્ચા:Gamar chimanbhai prabhubhai 3 155582 907888 2026-11-20T16:42:23Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907888 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Gamar chimanbhai prabhubhai}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૨૨:૧૨, ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 42vrb3avg7v4xw3jtffijq3fcne0ipd સભ્યની ચર્ચા:Jitendrasinh Chauhan 3 155583 907954 2026-11-21T10:58:43Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 907954 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Jitendrasinh Chauhan}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૧૬:૨૮, ૨૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) 1he8242oq5viytjp0nse4fq4urqrj5m ચર્ચા:રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 1 (ભારત) 1 155584 907955 2026-11-21T11:14:40Z ~2026-61302-81 90092 /* jilla havye rood */ નવો વિભાગ 907955 wikitext text/x-wiki == jilla havye rood == jilla havye rood [[વિશેષ:પ્રદાન/~2026-61302-81|~2026-61302-81]] ([[સભ્યની ચર્ચા:~2026-61302-81|talk]]) ૧૬:૪૪, ૨૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ (IST) jjxrvikbywxvxjoy0t9w4k9e1aw354l