વિકિસ્રોત guwikisource https://gu.wikisource.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિસ્રોત વિકિસ્રોત ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા પૃષ્ઠ પૃષ્ઠ ચર્ચા સૂચિ સૂચિ ચર્ચા સર્જક સર્જક ચર્ચા શ્રાવ્યપુસ્તક શ્રાવ્યપુસ્તક ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 104 73997 225160 225071 2026-10-05T16:31:06Z Amvaishnav 156 /* Proofread */ 225160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amvaishnav" /></noinclude><br/> <br/> <br/> <br/> <br/> {{સ-મ| |<big>'''પ્રવેશ'''</big> | }} <br/> {{gap}}'''<big>પા</big>ટલીપુત્ર''' હજી જ્યારે સ્થપાયું પણ ન હતું, હજી અશોક રાજાનું નામનિશાન જ્યારે ઇતિહાસમાં સંભળાયું પણ ન હતું, મહાન ચક્રવર્તી રાજા વીર વિક્રમનું સ્વપ્ન ભારતવષે જાણ્યું ન હતું, તે સમયની, ઈસવીસન પૂર્વે` પાંચમી—છઠ્ઠી સદીની, આ ઇતિહાસકથા છે. {{gap}}રાજા વીર વિક્રમના જન્મ પહેલાંના ચારસોથી પાંચસો વર્ષનો ગાળો, એ આ કથાનો સમય કહી શકાય. {{gap}}એ વખતે વિક્રસ સંવત હુજુ જન્મ્યો ન હતો. એટલા માટે સાલની ગણતરી, ‘વિક્રમ સંવત પૂર્વે’· 'ઈસ્વીસનની પહેલાં' એવી રીતે થાય છે. {{gap}}તે વખતે ભારતવર્ષીમાં બે પ્રકારની રાજવ્યવસ્થા ચાલી રહી હતી. એક પ્રકારમાં, રાજા મુખ્ય હતો. તે રાજ ચલાવતો. તે ન્યાય આપતો. દંડ કરતો. સૈન્યો દોરતો. એને મદદ કરનાર પ્રધાન મંડળ રહેતું. તેના પર સામાજિક ને ધાર્મિક સંસ્થાઓનો કાબૂ રહેતો. નગર પરિષદ્, ગ્રામ પરિષદ ને વ્યાપારીઓની શ્રેણીના શ્રેષ્ઠીઓનો તેના પર અંકુશ રહેતો. એ ધર્મ ચર્યાદામાં રહેવાવાળો હોય, તે પ્રજાની ઇચ્છાવિરુદ્ધ કાંઈ ન કરવાનો સંકલ્પ રાખતો. છતાં આ પ્રકારમાં કેન્દ્રસ્થાને તો રાજા જ હતો. એ રાજસત્તાને ધારનારો હતો. {{gap}}રાજવ્યવસ્થાના બીજો પ્રકાર પણ એ વખતે અસ્તિત્વમાં હતો. એ પ્રકાર પ્રમાણે રાજતંત્રનું સંચાલન એક પરિષદ્ કે સભા કે ગણતંત્ર દ્વારા ચતું. ગણ એટલે સંધ. આ ગણરાજમાં રાજની બધી જ સત્તા સભા પાસે<noinclude></noinclude> c0674k9007fk4i5t78c51ftp9icu4la 104 74001 225161 225080 2026-10-05T17:08:21Z Amvaishnav 156 /* Proofread */ 225161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amvaishnav" />'''<hr>{{rh|૪||આમ્રપાલી}}<hr>'''</noinclude>રહેતી. સભામાં સભ્યો બેસતા. અને બધાં કામકાજ લોકસભામાં રજુ થઈને બહુઅતે કે સર્વાનુમતે થતાં. લોકસભાની એવી જગ્યા માટે 'સંથાગાર ’ શબ્દ પ્રચલિત હતો. {{gap}}આજની બહુમતવાદી લોકશાસનની રીત પ્રમાણે જ એની વ્યવસ્થા ચાલતી હોય તેમ લાગે છે. એનો અર્થ એમ નહિ, કે અક્ષરશઃ આજની રીત પ્રમાણે જ કાર્ય થતું. પણ પ્રજાજનોની સભા દ્વારા લોક શાસન ચાલતું, એ નિર્વિવાદ છે. લોકશાસન આપણે ત્યાં યુરોપથી આવ્યું છે, એ વિચારનો જે ઇતિહાસભ્રમ થઈ ગયો છે તે કાઢી નાખવા માટે આ ગણતંત્રની વાત યાદ રાખવી જરૂરી છે. {{gap}}જે સમયની આ ઇતિહાસકથા છે, તે સમયે ભારતવર્ષમાં મુખ્ય સોળ રાજ્યો હતાં. તેમાં કેટલાકમાં રાજતંત્ર ચાલતું હતું, તો કેટલાકમાં ગણતંત્ર ચાલતું હતું. આ સોળ મહાજનપદો, ગંગા જમના સિંધુથી માંડીને, છેક <sup>*<ref>* હાલનું બંગાળા</ref></sup>અંગ દેશ સુધી, અને હિમાલયથી માંડીને વિષ્યપર્વત સુધીમાં ફેલાયેલાં હતાં. નર્મદાના દક્ષિણ પ્રદેશની વાત આમાં આવતી નથી. {{gap}}આ સોળ મહાજનપદોમાં જે મુખ્ય હતાં. તેમનાં નામ તે વખતે જુદી રીતે બોલતાં. અંગ, વિદેહ, કૌશલ, કાશી, મગધ, વૈશાલી, મલ્લ, વત્સ, અવંતી, શાક્ય, કમ્બોજ, ગંધાર, ચેદી, એવાં એવાં નામો એ પ્રસિદ્ધ હતાં. આજની ભૂગોળ પ્રમાણે, એમતી નિશ્ચિત તો નહિ, પણ ઠીક ઠીક માહિતી મેળવવા સારુ એમને આ પ્રમાણે મૂકી શકાય. અંગ એટલે બગાળાને થોડો નીચલો, ઉત્તર તરફનો, ભાગલપુર પાસેનો ભાગ, વિદેહ એટલે મિથિલા–અને એની આસપાસ-બિહારનો ઉપલો ભાગ. કૌશલ, અયોધ્યા નજીક. કાશી એટલે તો વારાણસી. વારણા અને અસી એ નદી ઉપરથી વારાણસી થયું. હાલનું બનારસ. એ દેવનગર ગણાતું. એની લિપિ દેવનાગરી. બધી શ્રેષ્ઠ વસ્તુ તે વખતે કાશીના નામે ચડતી,<noinclude><hr> {{reflist}}</noinclude> sny8uw3ql1stxhu4kqgf2n9pzpa6b9j 104 74002 225162 225081 2026-10-05T17:22:44Z Amvaishnav 156 /* Proofread */ 225162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amvaishnav" />'''<hr>{{rh|'''પ્રવેશ'''|||'''૫'''}}<hr>'''</noinclude>એવી એની પ્રતિષ્ઠા હતી. કાશીચંદન એટલે શ્રેષ્ઠ ચંદન. કાશીવસ્ત્ર એટલે શ્રેષ્ઠ વસ્ત્ર. કાશીનું મરણ તે પણ શ્રેષ્ઠ ! {{gap}}મગધ એટલે હાલ બિહાર કહીએ છીએ તે. પટણા ગયા પાસેનો પ્રદેશ. એની રાજધાની પાટલીપુત્ર પાછળથી થઈ. તે વખતે રાજધાની રાજગૃહમાં હતી. વૈશાલી તેની ઉત્તરમાં. વત્સ દેશ, ગંગા જમુના વચ્ચે પ્રયાગ મથુરાં પાસે. અવંતી એ તો માલવા, ઉજ્જૈન. શાક્યદેશ નેપાલની ભારતસરહદ ઉપરના તરાઈ પ્રદેશના વધારે ઉત્તર ભાગમાં. નેપાલમાં કહીએ તેા ચાલે. શાક્યદેશની રાજધાની કપિલવસ્તુ. ગૌતમબુદ્ધ ત્યાંના રાજકુમાર. મલ્લ, એ ગંડકી નદી પાસે. ચેદી, બુંદેલખંડ. ગાંધાર, પેશાવર નજીક, <sup>*<ref>* ચાસ્ક પ્રમાણે કમ્બોજ તે કમ્બલસોજ ઉપરથી છે. કમ્બલ-કામળાનું સ્થાન ઠંડા દેશમાં મુખ્ય હોય જ, કમ્બોજરાજે યુધિષ્ઠિરના રાજસૂચ યજ્ઞમાં ભેટ મોકલેલી, તેમાં મુખ્ય સોનેરી તાણાવાણાના કમ્બલ હતા. કુમ્બોજની રાજધાની દ્વારકા નામે પણ ગણાતી હતી. કમ્બોજના અશ્વ ભારતભરમાં વખણાતા. મહાભારત જુદ્ધમાં એમના વિષે ઉલ્લેખ છે. એ અવાજથી ભડક્તા નહિ. </ref></sup>કમ્બોજ એથી આગળ કાશ્મીર પાસે. {{gap}}આ યાદી તા તદ્દન જ ઉપરપકેના ખ્યાલ માટે છે. પણ આ સોળ મહાજનપદોમાં તે વખતનું ભારતવર્ષ હતું, એમ કહીએ તો ચાલે. {{gap}}આ સોળ મહાજનપદોમાં અરસપરસ સ્પર્ધા હતી. નાની મોટી તે જમાના પ્રમાણેતી લડાઈઓ પણ ચાલતી. અને એમાંનો દરેક પોતાના પાડોશી કરતાં આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. {{gap}}પણ એમની સ્પર્ધાનાં મુખ્ય નિયામક બળો, તો રાજતંત્ર ને ગણતંત્રનૉ વ્યવસ્થાને લીધે, એક કે બીજી તરફ ઢળતાં જતાં હતાં. મુખ્ય ગણતંત્રોમાં વૈશાલી, વિદેહ, મલ્લ અને કપિલવસ્તુના શાક્યો હતા. મુખ્ય રાજતંત્રમાં મગધ, કૌશલ, વત્સ અને અવંતી એ હતાં. આમાંથી વૈશાલીના લિચ્છવી જાતિના લોકો ઘણા બળવાન મનાતા. એમણે વિંદેહ સાથે મળીને વજ્જિસંધ ઊભો કર્યો હતો. તેમાં મલ્લ પણ ભળ્યા<noinclude><hr> {{reflist}}</noinclude> tim5cn08khr5u55rtszct8jqzd8rqub 104 74068 225163 2026-10-06T09:48:33Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૧}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chernai and eGangoti સુનીધે શું કહ્યું ? st એટલી જ વાત કરવાની હતી. ગૌરવભગને ધા તો એના મનમાં એડ રહે. એક દિવસ એને એ સામેના પક્ષમાં ધકકેલી દે. મહાધણુનુ એ જ કારણ થઈ જાય. એ રાક્ષસ કયારે ઊભા થાય એ પણ કહેવાય નહિ. અચાનક ઊભા થઈ જાય ! તરત જ કુમારને વિશ્વાસમાં લેતા હોય તેમ તે ધીમેથી એણ્યેઃ · મહારાજકુમાર ! સુનીધ આપણે માટે એ અસ્ત્રશસ્ત્ર તૈયાર કરે છે. હજી તૈયાર થયાં નથી. તૈયાર થઈ રહ્યાં છે. મહારાજ પહેલાં એ જુએ. એ તૈયાર થાય ત્યાં સુધીના સમય જાળવી લેવા માટે જ આ છે. સુતીધ ! આપણે મહારાજકુમારને માહિતી આપીએ, ચાલેા ને, ત્યાં જ જઈ એ. ’ ‘ત્યાં એટલે કયાં ? ’ * ‘આંહી' પાસે જ છે, ' વકારે કહ્યું: ‘ મારી વાટિકામાં, ’ ત્રણે જણા રાજમહાલયના પાછળના ભાગમાં જવા ઊપડયા. ત્યાં એક નાનકડુ ગુમદાર હતું. મહાઅમાત્યની વાટિકા તરફ જતી એક નાન- કડી વીથિકાનું એ મુખદ્દાર હતું. ખાસ સકટ વખતે જ એના ઉપયોગ થતા. તેઓ ત્યાં દ્વાર ઉપર પહોંચ્યા. દ્વારપાલ તેમને જોઈને આબો જ બની ગયા. તેણે ઉતાવળમાં આજ્ઞા પ્રમાણે દ્વાર ખોલ્યું. એને એમ જ રાખવાનુ કહીને ત્રણે જણા મહાઅમાત્યની વાટિકા તરફ ગયા. વાટિકાના છેક પાછળના ભાગમાં એક ઝાંખો દીપ બળી રહ્યો હતા. સુનીધ તેમને તે તરફ લઈ ગયા. દીપ કાઈ ભૂગર્ભ રચનાના માં ઉપર સકેતરૂપે જલતે હોય તેમ લાગ્યું. તે ત્યાં પહોંચ્યા અને સુનીધે તેમને અંદરના ભાગમાં દોર્યાં. અંદર ઘેાડાં પગથિયાં ઊતર્યાં. એક ઝાંખી પ્રકાશકડી કાઈ મહાન શિલાથી રચાયલા કુદરતી ખંડ તરફ એમને દોરી જતી દેખાઈ. ખંડ ચારે તરફથી રક્ષાયેલા હતો. બહારથી લેશ પણ દેખાય તેમ ન હતો. અત્યારે ત્યાં દીપકા પ્રકાશી રહ્યા હતા. પણ નવાઈની CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> p1h9ahc43yuzmargstbbkiuoraxd89s 104 74069 225164 2026-10-06T09:48:46Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૨}}<hr>'''</noinclude>GR -Digitized by ya SamajFoundation dheer and angeli આમ્રપાલી વાત હતી, કાઈ કહેતાં કાઈ માણુસ ત્યાં દેખાતુ ન હતુ' ! સુનીધ તેમને હજી થોડા આગળ દોરી ગયા. સમુખ કાઈક એ નાનકડી યંત્ર– કાંઈ સમજ્યેા નહિ. યંત્રરચનામાં એણે આસપાસથી અજાતશત્રુ જોઈ રહ્યો. તેની રચના દેખાતી હતી. પણ એમાં તે સુનીધ આગળ આવ્યા. એક વીણીને થોડાંક પાંદડાં નાખ્યાં. અને પછી હાથવડે કાંઈક કલ સરખી કરી. પણ એક ક્ષણમાં એ પાંદડાં જાણે પ્રખળ વેગવાળાં તીર ઊડતાં હાય તેમ ઊડયાં! સરર સુસવાટ કરતાં અજાતશત્રુના કાન પાસેથી જ આધાં નીકળી ગયાં. કુમાર આશ્ચમાં એ કદમ પાછા હડી ગયા ! ‘મહારાજકુમાર !' સુનીધે કહ્યું : ‘આ એક પ્રયોગાત્મક શસ્ત્ર- અસ્ર તૈયાર થાય છે!' ક્રાણુ ? તુ તૈયાર કરે છે ?’ ‘હા.સહારાજ ! ’ શુ છે એનુ નામ ? ' ' એનુ નામ અમે અશિલાકટક આપ્યુ છે. હજી એને સર્ટ જોઈતુ વ♥રલાડ આવ્યું નથી. એ આવશે એટલે એ તૈયાર થશે. જ્યારે એ સ ંપૂર્ણ તૈયાર થશે અહારાજ ! ત્યારે તેમાં મૂકેલી એક કાંકરા જેવી તુચ્છ વસ્તુ પણુ, મહાશિલાના બળથી એ ફૂંકાશે. એમાં એક જ કાંકરા મૂકાશે અને એ એટલા તે વીજળીક બળથી ફૂંકાશે કે, સામે સેચનક હાથી પોતે કેમ નથી, એ ઊડીને કયાંયને કયાંય પડશે ! એ આ હાશિલાક ટક છે! તૈયાર થનાર યંત્રરચનાનુ આ તો એક નાનકડું પ્રતીક માત્ર છે. ' હમણાં જે વેગથી એના કાન પાસેથી પાંદડાં ઊડી રહ્યાં હતાં તે અજાતશત્રુ સંભારી રહ્યો. મ એને ભારે નવાઈ લાગી. આવી વાત એણે સાંભળી ન હતી. એને આ બન્ને રાજપુષોનુ માપ સમજાઈ ગયું. એને એમના પ્રત્યે CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> g2112ct3pfgj6qe21i5a8lvnomyrjng 104 74070 225165 2026-10-06T09:49:19Z Snehrashmi 2103 /* ભૂલશુદ્ધિ બાકી */ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri સુનીધે શું કહ્યું ? આશ્ચર્ય થયું. સાન થયું. ચેતવા જેવું પણ લાગ્યું. G3 તે સુનીધની સામે જોઈ રહ્યો. સુનીધ બે ડગલાં આગળ વધ્યે હતા. નાનકડી એક બીજ...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 225165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri સુનીધે શું કહ્યું ? આશ્ચર્ય થયું. સાન થયું. ચેતવા જેવું પણ લાગ્યું. G3 તે સુનીધની સામે જોઈ રહ્યો. સુનીધ બે ડગલાં આગળ વધ્યે હતા. નાનકડી એક બીજી પ્રતીક રચના હોય તેવી એક યંત્રરચનાને તે હાથ અડાડીને ખેલી રહ્યો હતા. < . આ એક ખીજાં છે મહારાજ ! ' એ શું છે વળી ? ’ એનુ નામ અમે રથનુશળ ડરાવ્યું છે. આ રચનામાં અશ્વની જરૂર નિહ. રથની જરૂર નિહ. સારથિની જરૂર નહિ. અરે! કાઈ ચેહાની પણ જરૂર નિહ ! ' ‘ત્યારે ? ’ · એ અશ્વવિનાના, સારથિ વિનાના, યોદ્ધા વિનાના, શત્રુઅસ્ત્ર વિનાના, કેવળ એક રથ જ!' . · પણ એના હાંકનારા ? એ કાણુ ?' એ રથ પોતે પોતાને હાંકશે. હજારીની સેનામાં એ એકલા ઘૂમશે. માત્ર ઘૂમશે નહિ, એ મુશળા ફેંકતા જાશે ! ' હું ? પોતાની મેળે? ’ અજાતશત્રુની નવાઈ હવે નવાઈની પણ હદ વટાવી ગઈ હતી. ‘મહારાજ ! એ જે જનસંહાર કરશે તે સહન કરવાનું સૈન્યબળ કાઈની પાસે નિહ હોય. એ આ શસ્ર છે!' < આ તો અતિ ભયંકર છે !' અજાતશત્રુ આગળ વધીને બન્ને પ્રતીક રચનાઓને નીરખી રહ્યો. < એટલે જ મહારાજ ! મે તમને કહ્યુ હતુ કે આપણે ઉતાવળા આકળા થવાની જરૂર નથી. આપણે તે સમયની પ્રતીક્ષા કરવાની છે. આપણા સમય આવશે ! ' વકારે તેનામાં વધારે વિશ્વાસ જન્માવવાની અન્તતશત્રુના આ બે શસ્ત્રોના ઉલ્લેખ જેનેાના ભગવતીસૂત્રમાં છે. મહાભારત પછીના આ વૈશાલી મગધ યુદ્ધને મહાન યુદ્ધ કહ્યું છે. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> l5dqkcncwv6hl10c36u7afvr2valna7 104 74071 225166 2026-10-06T09:49:35Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૪}}<hr>'''</noinclude>Diggery #Arya Samaj TouTuatioTV and then roti Fr આમ્રપાલી તક પકડી હતી. : ‘ કયારે ?' ઉતાવળે કાંઈ આંબા પાર્ક, કુમાર ? આ વસ્તુ સુનીધ બરાબર સિદ્ધ કરે એટલી જ વાર. ત્યારે આપણા હાથ અત્યંત બળવાન હોય ! ’ પણ એ કયારે તૈયાર થશે? કયારે તૈયાર થશે, સુનીધ ? ’ * · મહારાજ ! એમાં વપરાતું લાહુ સિદ્ધ કરવું પડે છે. ઓછામાં એછા સાત — ને વધારેમાં વધારે ખાર વર્ષ થાય !' * C - આર્વસ ? ’ એ વધુ ખરાં, આછાં તે નહિ ' સુનીધ કાંઈ ન હોય તેમ ખેલો. પણ કુમાર, આ તીવ્ર અસ્ત્રશસ્ત્રથી એવા અજાઈ ગયા હતા કે એ એમના અક્ષરે અક્ષરને બ્રહ્મવાકય ગણવા તૈયાર હતા. એને થયું કે આવાં ભયંકર હથિયાર પાસે હોય — પછી એને માટે કાર્ય દુશ્મન બળવાન રહેતા જ નથી. પણ એણે વર્ષ કાર સહાઅમાત્ય અને સુનીધ સેનાપતિના આધારે જ એ મેળવવાં રહ્યાં. બન્ને કાઈ ઉપાય ન હતા. તેણે ઉતાવળે કહ્યું : ‘કટાહકને જવાબ વાળીએ મહાઅમાત્યજી ! કે અમે તમારું પગલેપગલું દબાવતા આવીએ છીએ !’ કેમ જવું છે? ' વકારે પૂછ્યું. ‘ જવાનું ? હવે ? આ જાણ્યા પછી? હાય કાંઈ ? પણ એમ કહેા કે સુતીધ આપણને જલદી આના પરિચય આપે. હવે તે! આમાં શું વધારે સામગ્રી જોઈએ તે મને કહેા. મારે શું લાવવાનુ છે તે બતાવો ! કટાહકને જવાબ આપવાની ખાતર જવાબ આપવાને. ત્યાં સૌ ઊંચતા રહે.’ વકાર માટથી હસી પડયો : ‘કુમાર ! મેં… પણ એમ જ માન્યુ હતું. તમે આ જોયાં ન હતાં, એટલે ઉતાવળા થઈ જતા હતા. પણ હવે તમે આ અમેાઘ શસ્ત્રઅસ્ત્ર જોયાં છે. ગેપાળની વાત પણ તમે જાણી છે. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> mb6eqdlr2q51j3uq7gdi8cjsz15pl9i 104 74072 225167 2026-10-06T09:49:50Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti સુનીધે શુ કહ્યુ ? " ૭૫ કટાહકને જવાબ આપીને મોકલી દો. આપણું પહેલું ધ્યાન હવે વૈશાલી શકે તેમ છે. જ્યાં ઘણુનું નામનિશાન કાઈ દિવસ દેખાતુ ન હતું, ત્યાં આટલું આ ઘણુ આવે, એ વખતે આપણી પોતાની હાજરી ત્યાં અનિવાર્ય છે. મારે ત્યાં જવું જ જોઈ એ, કુર ! અને તે પણ જલદી.’ વર્ષીકારે કહ્યું ને પછી ઉમેર્યું : વૈશાલીને સત્રી પણ એ કહે છે. ત્યાં એક બ્રાહ્મણ મિત્ર છે ત્યાં રહી શકાશે. સુનીધ ને તમે આંહી છે. પંડિત તક્ષકદેવ હશે. આંહીં પણ સંભાળવાનું છે. કાશી નગરીને હસ્તિમેળા માથે આવે છે. વત્સરાજ ઉડ્ડયન ત્યારે ત્યાં ચાક્કસ આવવાને. એનાથી આપણે ચેતતા રહેવુંપડશે. વખત છે.' * ચાલેા ત્યારે, કટાહકને આપણે રવાના કરી દઈએ.’ રાજ- કુમાર એક્લ્યા. ‘ ચાલે.’ ઘેાડી વાર પછી ત્રણે જણા ત્યાંથી બહાર નીકળ્યા, ત્યારે દરેકના સનમાં ખેતપેાતાની વાત રમી રહી હતી. મહામંત્રી ગેાપાલની હવે ખીજી વાત શું હોઈ શકે એની કલ્પના કરતા વર્ષ કાર, વૈશાલી જઈને ઘણુ કેમ વધારવું' તેની વેતરણ મનમાં ઘડી રહ્યો હતો. અજાતશત્રુ પેલાં ભયંકર શસ્ત્રની સિદ્ધિનાં સ્વમામાં રમી રહ્યો હતો ! જ્યારે સુનીધ પેાતાનાં હથિયારની અપૂર્ણતા વિષે હજી વધારે શાંતિથી વિચાર કરી રહ્યો હતો. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> ebg9bkl2f1vdowjmvv08nz22rfy94ke 104 74073 225168 2026-10-06T09:50:04Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૬}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૮. વૈશાલીને પંથે ! અજાતરાત્રુને રાજગૃહ તરફ ઉતાવળે આકળા બનીને દોડતો રોકી શકાયો તે વાતના સહાઅસાત્યના મનમાં જેવા તેવા સાપ ન હતો. રાજગૃહનું પહેલું આંતરણ જ અત્યારે રોકી શકાયુ હતું. એ વાત જેવી તેવી ન હતી. અને તે ભય હતો કે સેચનક જેવા હાથી જવાના છે એ વાત આવતાં જ રાજકુમાર્ હાથથી જશે. તે એકદસ રાજગૃહ તરફ દોડયો જ જશે, કાષ્ઠનું સાંભળવા ઊભો રહેશે નહિ. અને કાંઈનું કાંઈ કરી નાંખશે. પણ એક પછી એક આવતી પ્રસ’ગપર પરાએ અને તિહાસ- કથાએ એને એની મર્યાદાનું ભાન કરાવી દીધું. એની મેળે જ એ જતા અટકી ગયા. એનું ગૌરવ પણ સચવાઈ ગયું. હવે સુનીધ તક્ષકદેવ ખતે હજી આંહીં હતા. એટલે મહાઅમાત્ય વૈશાલીને પંથે પળ્યો, ત્યારે ચ’પાનગરીની કે રાજકુમાર વિષેની એના મનમાં લેશ પણ ચિંતા હવે રહી ન હતી. પણ એનું બધું ધ્યાન લિચ્છવીઓની અદ્ભૂત નમુનેદાર એકતા ઉપર કેન્દ્રસ્થ થયું' હતું. એ જો ન તૂટે, તે મગધ તૂટે એ ચેાક્કસ. એના શ્વેત કમ્માજ અશ્વો રૂપાની ધંટડીનેા અવાજ આપતા રસ્તા ઉપર વેગથી જઈ રહ્યા હતા. સાથે એના સારથી ચિત્રસેન હતો. વૈશાલી એકાદ જોજન રહે ત્યાંથી રથને પાછે મેકલી મહાઅમાત્ય એકલા વૈશાલી તરફ આગળ જવાના હતા. નાલંદા પાસે એ થેડીવાર થાભ્યા. નાલંદા નાનકડું ગામ. ત્યાં CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> r8pjhvekorjgdz16kzejlosybstrnpi 104 74074 225169 2026-10-06T09:50:31Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૭}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti વૈશાલીને પંથે les *લ્ગુ નદીતટમાં થાક ઉતાર્યો. કેટલાક બૌદ્ધ ભિખ્ખુએ આમ તેમ જતા આવતા એણે જોયા. નાલંદા વિદ્યાલયની એ વખતે કાંઈ કતિ ન હતી. પણ કેટલાક વિદ્રાન કુટુ એ પ્રાચીન વિદ્યાને સાચવીને ત્યાં બેઠાં હતાં. ન મહાઅમાત્યને ઊતરવાનો વખત ન હતા. નહિતર એક બ્રાહ્મણને એ મળવા સાગતા હતા. એ બ્રાહ્મણ પાસે અદ્ભુત જ્યાતિષ વિદ્યા હતી. જમીન, હવા, પાણી અને આકાશને જોઈ ને એ કાઈ સ્થળનુ એવું તે ભવિષ્ય કહેતા કે સાંભળનારા જાણે એને પ્રત્યક્ષ ખનતું જોઈ રહેતા ! પતે જે મહાન દુ અને નગરરચના કરવા માગતા હતા તે સ્થળ ગંગા શાણુ નદીના કિનારા પર હતું. ત્યાંથી ઉત્તર દિશામાં વૈશાલીની સામે જ એ હતું. વૈશાલી કાઈ વખત ગંગા પાર કરીને રાજગૃહનો રાજમાર્ગ પકડી અચાનક હલ્લા લાવી ન બેસે તે માટેની આ પૂર્વ તૈયારી હતી. શ્રાવસ્તીથી સાત જોજન પર રાજા પ્રસેનજીતે વસાવેલા સાકેતના આ પ્રત્યુત્તર હતા. હજી તે મહાઅમાત્યે માત્ર સ્થાન નક્કી કર્યુ” હતું. પણ નાલં- દાના પેલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણે એ જોઈ ને જ કહ્યુ` હતુ` કે આ સ્થાન એક સહસ્ર વર્ષ સુધી ચક્રવતી' 'પદ ભોગવશે. ત્યાં ભારતવિખ્યાત નરપુંગવા થશે. દેશભરની સંસ્કૃતિને એ પામશે. અત્યારે પેાતાને ઉતાવળ હતી. વળી વૈશાલી હમણાં હમણાં મગધની રજેરજ હકીકત મેળવતું રહેતુ. એટલે સ્થાન ઊભું કર્યાં પહેલાં કાઈ ને શંકાનુ કારણ આપવુ નહિ, કરીને નાલંદાને બાજુ પર રહેવા દઈ મહાઅમાત્યના રથ કાટિગ્રામની દિશામાં આગળ વધ્યા. પે!તે સ્થાપવા ધારેલા પાટલીગ્રામ અને વૈશાલીની વચ્ચે કાટિ- ગ્રામ એક સુંદર સમ્રુદ્ધ નાનું રળિયામણું સ્થાન હતું. ત્યાંની એક *ન લહમ્દ્દા = જેને આપતાં સ ંતેષ થતા નથી, હવે શિષ્યા માટે ઘણું -અલસ્ થયું, એમ જે વિદ્યાધામને થતું નથી, તે નાલંદા. ત્યાંના પ્રાણાકિ આમ્રવનમાં સાŔિપુત્ર-તથાગતને સંવાદ થયેલા, CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> jet39xwuxxj7yey02iudgcil58aaal4 104 74075 225170 2026-10-06T09:50:52Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૮}}<hr>'''</noinclude>ge Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રકુંજમાં વર્ષાકારે રાતવાસા કર્યાં. આમ્રપાલી વૈશાલીમાં શી હવા ચાલી રહી છે તેની કાંઈક માહિતી મળે તે મેળવી લેવા માટે ચિત્રસેન ગામ તરફ ગયા. ગ્રામ પાસે જ હતું. ઘેાડીવારમાં જ એ ઉતાવળે ઉતાવળા પા આવ્યા. · ક્રમ ચિત્રસેન ! તું કાંઈ સમાચાર લાબ્યા લાગે છે. તારા ચહેરા ઉપર એ કાતરાઈ ગયા છે. શું છે? શું સાંભળ્યું તે ? ’ : દેવ ! એક નાપિત પોતાની વાત કહી રહ્યો હતો !' ‘ શું ? ' · એ વૈશાલી નગરીમાં પેાતાના કેાઈ આપ્તજનને મળવા ગયેલા. તે દિવસે એ માણસને તેડવા માટે મહાનયન લિચ્છવીનેા કાઈ માણસ આવેલા. એની પુત્રીના નખ લેવરાવવા હતા ! ' * એની પુત્રી એટલે તે આમ્રપાલી !' · હા. એ પણ એ જ નામ આપતા હતા. અાપાલી. આ નાપિત તે કોઈ સ્વપ્નઘેલછામાં પડેલા માણસ જેવા દેખાતા હતા, ને લેાકેા તાલીઓ પાડીને તેને હસતા હતા !' * ‘ પણ હતું શું ?' ખીજું કાંઈ નહિ. જે આપ્તજનને ત્યાં એ ગયા હતા તે કાંઈ કામમાં હશે, એટલે આ ભાઈ અમ્મપાલીના નખ લેવા ગયા !' * ‘ હા ...... ' પણ એનુ એ રૂપ જોઈ ને, જાણે કાઈ સ્વમમાં પેતે પડયો હાય તેવું આનુ થઈ ગયું છે. એ સ્વપ્નમાંથી હવે એ જાગી જ શકતા નથી. લાલ કમલને અસલી રંગ દર્શાવતા એ સુંદર નખ જોઈ ને જ આ કાટિગ્રામના નાપિત ભાઈ ગાંડા જેવા થઈ ગયા છે ! ' હજામ, વકાર વિચાર કરી રહ્યો. આ વિશ્વમાહન રૂપરાશિ વૈશાલીના CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 7veo917srjg9y5jh0gjpusk8pj248z2 104 74076 225171 2026-10-06T09:51:10Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૭૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૭૯}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti વૈશાલીને પચે lse નાશ માટે જ નહિ હોય? તે તો પોતે સમયસર જઈ રહ્યો હતા. ત્યાં તા ચિત્રસેન આહ્યા : ‘ આખી વૈશાલી નગરી પણ કહે છે, હાલકડોલક થઈ ગઈ છે! ' ક્રમ કેમ ? શું છે ત્યાં?' · 'પુલ નામે કાઈ ..., ' ‘ હા, હા, બંધુલ છે. ક્લેના સેનાપતિ છે. રાજા પ્રસેનજીત, આ બધુલ અને એક હાલી . . . . . . ' ' અહાલી ? હા હા, મહાલીનુ નામ પણ ત્યાં લેકામાં ખેલાતુ મેં સાંભળ્યુ !' · શી વાત થઈ રહી હતી ?' આ સક્ષ્ાના સેનાપતિ બંધુલે વૈશાલીમાં આહ્વાન મોકલ્યું છે!’ વકાર ઊંચા નીચા થઈ ગયા. તેને લાગ્યું કે પોતે નાલંદાના પેલા દૈવજ્ઞને મળ્યા હોત તો ટીક હતું. એ પ્રકાશ આપત. આ સમાચાર એને માટે આવકારદાયક હતા.' . ‘ ધ્રાણે બધુલે આહ્વાન મોકલ્યુ છે? શાનુ આહ્વાન મોકલ્યુ’ છે?’, અધુલ શુક્લે કહેવરાવ્યું છે કે વૈશાલીની ખુદ્દ અભિષેક પુ- રિણીમાં મારી પત્ની મલ્લિકાને સ્નાન કરવાના દોહદ જાગ્યો છે. . .’ · અરે! ખરેખર? ચિત્રસેન ! આ વાત કાટિગ્રામમાં લેાકા કરી રહ્યા છે? ‘હા દેવ ! માત્ર વાત જ નથી કરી રહ્યા. કેટલાક તે વૈશાલી જવા માટે રથ ગાડાં ધાડાં તૈયાર કરે છે. અધુલ મલ્ર એક સહસ્ર સૈનિક લઈને આવવાના છે. એણે કહેવરાવ્યું છે હું ગમે તે પળે આવીશ. મલ્લિકાદેવીના દેહદ પૂરા કરીશ. અને ચાણ્યા જઈશ !' : લિન્ગ્વીએ એને પૂરા પડે તેમ છે!' * ત્યાં રાન્નને અભિષેક થતા. તે સ્નાન કરી શકતા. બીન્ત માટે એ ખુલ્લું ન હતું. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> ht9awsc15a424cyfi9qlmxq8h82j4da 104 74077 225172 2026-10-06T09:51:28Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૦}}<hr>'''</noinclude>૮૦ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri. પાલી · એમ લાગે છે દેવ ! મહાલીએ આ આહ્વાન ઉપાડી પણ લીધું છે. ને કાટિગ્રામમાંથી સેંકડા માસા આ યુદ્ધ જોવા ત્યાં જવાના છે. વૈશાલીમાં પાકા બંદોબસ્ત થઈ ગયા છે. કાઈ અજાણ્યાને એકદર પ્રવેશ મળતા નથી. ચારે તરફ પુષ્કરિણીઓને જાળવવા સૈનિકા રાત- દિવસની જાગ્રત ચોકી રાખી રહ્યા છે!' * એટલું બધુ થઈ ગયુ છે ?’ હા દેવ ! કાર્ટિશ્રામમાં આ વાત ચાલે છે ! ' વકારને થયું કે પોતે સમયસર આવ્યો છે. વૈશાલીમાં એક ઘણું ઊભું' થાય છે. આ આહ્વાન આવ્યું છે. ત્યાં ગયે કાંઇક વધુ વાત મળશે. પણ વૈશાલીમાં પ્રવેશ મેળવવા એણે કાઈ વિદેશી શ્રેણીના સ્વાંગ સજવા પડશે. આગળ જતાં એકાદ અશ્વ લઈ લેવે! રહેશે. કેટલીક સુંદર અદ્ભુત કારીગરીવાળી વસ્તુઓ ને અલભ્ય રત્ના તે એની પાસે હતાં જ, તે રાત ચિત્રસેન ને વકાર ત્યાં આમ્રવનમાં જ રહ્યા. રાત આખી એમણે ધાડાં, થ, હાથી, ગાડાં વૈશાલી તરફ જતાં જોયાં. સવારે ઊટીને વર્ષોંકારે સામાન્ય શ્રેષ્ટીના વૈધ સજ્યા. કેાઈ જાણે નિહ કે આ શ્રેષ્ઠી નિહ હોય. પોતે દેશિવદેશની મુસાકરીએ નીકળ્યા હાય તેવા દેખાતા હતા. ચિત્રસેનને એણે ત્યાંથી વિદાય આપી. કાઈ ને કાઈ સ· દેશ- વાહક એ ચાર દિવસે ચ'પા નગરી બાજુથી આ કાટિગ્રામમાં આવે ને આ આમ્રકુંજમાં ભે. પેાતાને કાઈ સ'દેશો આપવા લેવેશ હશે, તે તે આંહીથી મળશે. એવી નિશ્ચિત યાજના તેણે ચિત્રસેનને સમજાવી. આવી રીતે નિર્ણય થયા કે તરત ચિત્રસેનને રથ ચંપાનગરીને માગે રવાના થયા. એ અદૃશ્ય થયા એટલે વર્ષ કાર એકલા વૈશાલીને પંથે આગળ વધ્યા. CC-0 In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 9nsrygzigc86nobhvd19b5peglcvuii 104 74078 225173 2026-10-06T09:51:43Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૧}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti ' ૯. વર્ષે કા૨ે જોયેલું વૈશાલીનું દશ્ય કાર વૈશાલી જવા માટે નીકળ્યા. ત્યાં એના રસ્તામાં નાટિકા- ગ્રામ આવતું હતું. નાટિકાગ્રામમાં ઈંટાની બનાવેલી એક અતિથિશાલા, મિ’જકાવ વસથ’ હતી. એ એના ધ્યાનમાં હતું. એને એકાદ અશ્વ પણ લેવા હતા. એટલે એણે ત્યાં નાટિકાગ્રામમાં એકાદ દિવસ થેાભા જવાના વિચાર રાખ્યા હતા. પોતે ચપાનગરીથી નીકળ્યેા ત્યારે કેટલીક ખરેખર અદ્ભુત સુંદર રત્ન વસ્તુઓ એ સાથે લાવ્યેા હતા. વૈશાલીમાં વિદેશી શ્રેષ્ઠીને સ્વાંગ રાખવા માટે એ જરૂરી હતી. નાટિકાગ્રામમાંથી એણે એક અશ્વ લઈ લીધેા. એને વૈશાલીમાં ઘેાડા વધારે વખત ગાળીને પણ એની રજરજ માહિતી મેળવી લેવી હતી. એના એક બ્રાહ્મણુ મિત્ર ત્યાં હતા. તેને શ્રમણ ગૌતમની વાતેામાં રસ હતો. અને વકાર પાસે એની ઘણી વાતા હતી. એટલે ઘેાડા દિવસ વૈશાલીમાં ગુપ્ત રહી શકાય તેવી ગોઠવણ હતી. ત્યાંના સત્રીએ પણ એ કહેવરાવ્યું હતું. એને ખાત્રી થઈ ગઈ હતી કે એ નગરી એકલી, આખા મગધદેશને હંફાવે તેવી શક્તિ ધરાવે છે. સંગઠન તા એ નગરીનું જ. અને હજી તે! એના સેનાપતિ સિંહનાયક બીજાં ગણત ત્રાને તેમ જ રાજતાને પેાતાની સાથે લેવા મથી રહ્યો હતા. મગધની સામે એક અત્યંત બળવાન જૂથ ઊભું થતું હતું. પેાતે સુનીધનાં શસ્ત્રઅસ્ત્ર કામ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> hswn234cvi8jc01gaf2r34v37dsig2y 104 74079 225174 2026-10-06T09:52:13Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૨}}<hr>'''</noinclude>CR Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and Gangotr આમ્રપાલી આપતાં થાય તેની રાહ જોઈ રહ્યો હતા એ ખરું. પણ એ ભવિષ્યની વાત હતી. એટલે અત્યારે તે વૈશાલી–રાજગૃહ એક ખીજાને માટે કાયડા- રૂપ બન્યાં હતાં. ક્રાણુ પહેલે ા કરી દે છે એ વસ્તુસ્થિતિમાં એક અદ્ભુત રામાંચક ઇતિહાસની પળ સૂતેલી હતી. વર્ષીકાર મહાઅમાત્યે નાટિકાગ્રામને પણ ઉત્સાહની ને આશ્ચર્યની ાળમાં નહાતુ જેવું . કૈાશલ–શ્રાવસ્તીના સહાબળવાન સેનાપતિ બધુલ મલ્લુ આહ્વાન આપીને વૈશાલી આવવાના છે એ સમાચાર નાટિકાગ્રામમાં પણ ફેલાઈ ગયા હતા. ઠેર ઠેર માણુસાનાં ટાળાં એ જ વાત કરી રહ્યાં હતાં. . વકાર ગામમાં નીકળ્યા તો બધે એ જ વાત થઈ રહી હતી. બધા પાતપેાતાના ધંધા રાજગાર છેાડીને આ વસ્તુને! અંત જાણુવા આતુર હતા. વકારે એક માળીને પેાતાના અશ્વતી ભલામણુ કરી. પેાતે નાટિકાગ્રામમાં વધારે ઝીણવટભરી તપાસમાં પડયો. એક નાપિતના ટ્ટે ગયા. બધે બંધુલની જ વાત ચાલી રહી હતી. પણ બંધુલ મલ્લ હતા. અને મલગણતંત્ર તે વૈશાલી સાથે એકરૂપ થઈ ગયું હતું. તેના નવ પ્રતિનિધિઓ તેા વૈશાલી સંથાગારમાં પણ બેસતા હતા. પણ બધુલે મનદુઃખથી, મલરાજધાની કુશિનારા તખ્યું ત્યારથી એ કાશલ દેશમાં સેનાપતિ હતા. રાજા પ્રસેનજીત એની સાથે જ તક્ષશિલા વિદ્યાલયમાં ભણ્યા હતા. એવી જ રીતે વૈશાલીના એક મહાન ધનુČર મહાલી સહપાઠી હતા. બલે આહ્વાન આપ્યું હતું. તે વૈશાલી આવવા માગતા હતા. અભિષેક પુષ્કરણીમાં સ્નાન કરવાની પેાતાની પત્ની મલ્લિકાની દોઢ ઇચ્છા પૂરી પાડવા માટે એ આવતા હતા. રાજા પ્રસેનજીત વૈશાલી સાથે કાઈ રીતે ભગાડવા માગતા ન હતા. એટલે બધુલનું આવવું એ એક વ્યક્તિગત મહાન સાહસ હતું. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 229tbhxgxf0w6qfxle780kv1oq7s73q 104 74080 225175 2026-10-06T09:52:35Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti વર્ષ કારે જોયેલું વંશાક્ષીનુ દય - ૮૩ વકાર મહાઅમાત્ય તો એનો લાભ કેમ ઉઠાવાય એ વિચારમાં પડી ગયા હતા. કારણ કે એ ખરેખર આવે તે શું થાય ? વૈશાલીની અભિષેક પુષ્કરિણીમાં સત્ર વૈશાલીના રાજકર્મચારીઓના અભિષેક સ્નાનવિધિ થતા. ખીન્ન કાઈ ના કાઈ લિચ્છવીને! પણ—ત્યાં પગપેસારા કરવાને અધિકાર ન હતા. એ પુષ્કરિણીના જલને પવિત્ર માનવામાં આવતું. એ મગલ અભિષેક વખતે વપરાતુ. આકાશનુ ઊડતું પંખી પણ એમાં ચાંચ મેળી ન જાય આરે આખા જલસરાવર ઉપર સુવણૅની બારીક જાળી રહેતી. તેમ જ બીજી રક્ષિત લેાહ જાળી બધે પથરાયેલી હતી. એની ચારે તરફના ઉદ્યાનમાં જાગ્રત દૌવારિકા રહેતા. સરવરની બાજુ ઉપરની સ્ફટિકરની અદ્ભુત તૈયારખીને રક્ષતા, સે'કડો સૈનિકા ત્યાં ઉઘાડી તલવારે ચાવીસે ઘટાની ચાકી ભરતા ! એવી એ અભિષેક પુષ્કરણીમાં સ્નાન કરવા આવવુ એ સાહસની અવિધ હતી. બંધુલ સસ્પ્લે એ આહ્વાન આપ્યું હતું. એક સહસ્ર સૈનિ લઈ ને એ આવવાના હતા. વૈશાલીમાં આ સમાચાર આવતાં ત્યાં આ સબંધે કંઈક વાતે થતી હાવી જોઈ એ. ણુની વાત નાટિકાગ્રામમાં ફરતાં વકારે જાણ્યુ કે આંહીંથી પણ સેકડા જુવાને વૈશાલી તરફ જવા માટે ઉત્સુક થઈ ગયા હતા. આના અર્થ એ કે વૈશાલીમાં આ એક નવી આવી હતી. મહાઅમાત્યને એમાં રસ હતો. હવે એણે જલદી વૈશાલી પહેાંચી જવું જોઈ એ. બીજે દિવસે જ તે વૈશાલી તરફ જવા માટે ઊપડયો. રસ્તે કાંન્તમાં કાઈ દેખાય કે એ એની સાથે વાત કરવા થેામે. વૈશાલી સ ંથાગારમાં પણ મન્નુ બંધુલના પ્રશ્ન ચર્ચાવાના હતા. એ *ખેતર. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 0vylj8hy41ew91nj8y744lnroa4gwjn 104 74081 225176 2026-10-06T09:52:48Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૪}}<hr>'''</noinclude>* Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri એણે રસ્તામાં જ જાણ્યું. આમ્રપાલી સથાગારમાં કાષ્ઠના અતિથિ તરીકે પણ જો બેસવાની તક મળે તો તેને એ પકડવી હતી. એના બ્રાહ્મણુ યજમાન પણ સદસ્ય તા હતા. એના અતિથિ તરીકે જ તક મળી જાય. તે પણ ત્યાં પહોંચ્યું ખબર પડે. વખતે ઘણા આકરા બદોબસ્ત થઈ ગયા હોય. તેણે વૈશાલી તરફ જવા માટે ઝપાટાબંધ અશ્વને આગળ ચલાવ્યા. વૈશાલીથી ટીક ટીક દૂર વૈશાલીનો ચારે તરફ ચૈત્યા હતાં. એમ યક્ષપૂજા થતી. એવા એકાદ ચૈત્યના ઉદ્યાનમાં કાઈ આરામવત્યુઆં એ રાત ગાળી કાઢવા માગતા હતા. તે વહેલી પ્રભાતે જ એ વૈશાલી નગરીમાં પહેાંચી જાય. પ્રભાતમાં શંકાને એછે અવકાશ હાય. વૈશાલીની ઉત્તર પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા સતમ્ભક ચૈત્ય તરફ વકારની દિષ્ટ હતી. એસ તેા બે ચાર વખત એણે વૈશાલીની ઊડતી મુલાકાત લીધી હતી, એટલે એ ચૈત્ય પાસે એક ઉદ્યાન છે, ત્યાં સુંદર પુષ્કરણી છે, કાઈ દેવસ્થાન પણ છે, એ એને ખબર હતી. તે તરફથી માદેશના કુશિનારાના રસ્તા નીકળતા હતા. મલ્લના કાઈ આગંતુક આવ્યા હાય તે તે પણ ત્યાં ભેટી જાય એવા સંભવ હતા. સતમ્ભક ચૈત્ય તરફ એણે થોડા લીધેા. વકાર આ ચૈત્યમાં પહોંચ્યા ત્યારે સાંજ પડવા આવી હતી. ઝાંખા દીવા દેવસ્થાનમાં બળી રહ્યો હતેા, આખા સ્થાનમાં અત્યારે કાઈ હાય તેવું લાગ્યું નહિ, રાજગૃહ શ્રાવસ્તીના આવા નિર્જન રસ્તા ઉપર તે પાંચસે પાંચસેા લૂંટારાનાં ટાળાં ફરતાં હોય એટલે એવી કાઈ જગ્યાએ નગરીની બહાર આ પ્રમાણે રાત રહેવુ પડે તે લૂંટાઈ જવાના ભય હતો. પણ આંહીં વૈશાલીમાં કાઈ લૂટારાનું નામનિશાન ન હતું. ચોરી કાઈ જાણતુ નાંહે, વ્યભિચારીને એળખતું નહિ. હા, જીવનમાં રંગરાગ × ઉદ્યાનમાં આરામનું મકાન, CC-0 In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 50fjh79tvdtngchjb935dpadez45a7r 104 74082 225177 2026-10-06T09:53:00Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti વકારે જોયેલું વૈશાલીનું દશ્ય ૫ ઘણા હતો. વૈશાલીની આ વિશેષતા પણ અત્યારે મહાઅમાત્યને એના ખળમાં પાયા રૂપે જણા એણે પેાતાનાથી ઘેાડે દૂર એક શિલા ઉપર કાઈ એક ખીન્ન માસને બેઠેલા જોયા. પણ એ કાઈની પ્રતીક્ષામાં તલ્લીન જણાયા. એણે એને જોય હાય તેમ લાગ્યું નહિ. એ લિન્સ્કી હાય તેમ લાગ્યું. એની ચામડીના સેાનેરી રંગ, અનેક ર’ગી એની વસ્રભુષા, એની સિંહ જેવી નીડર આકૃતિ, વકારને લાગ્યું કે એ વૈશાલીના જ કાઈ અધિકારી માણસ જણાય છે. તે પ્રગટ થયા વિના તેની પાસેથી કાંઈક વાત મેળવવી જોઈ એ. વૈશાલીની બહાર એક મહાવન હતું. તેજને વિસ્તારમાં ફેલાયલું એ મહાવન લિચ્છવીઓનુ પ્રિયમાં પ્રિય સ્થાન હતું. એ મહાવનમાં પ્રભાતે પેલા માણસ છેક સાંજે બહાર નીકળે તે પણ તેને થાક ન લાગે, કે કેાઈ જાતની ખામી ન જણાય. એવાં સુંદર આમેદ, પ્રમોદ, વિનાદનાં સ્થાને એમાં હતાં. દર પ્રભાતે પેાતાના જબરજસ્ત સિદ્ધ સિંહ જેવડા મહાન શ્વાનાને લઈ ને સુંદર કાજ અશ્વો ઉપર એસીને આ મહાવનમાં રખડવા નીકળવું, એ લિચ્છવીએ માટે નિત નિતના ઉત્સવ હતા. ખીજે આખા ભારતભરમાં ઉત્સવાના અમુક દિવસેા હતા. હસ્તી ઉત્સવ, કૌમુદી મÌત્સવ, સતિ ઉત્સવ, વસ ંત ઉત્સવ. પણ વૈશાલીમાં તો દરેકને માટે દરે પળે ઉત્સવ જ હતા ! લિઝ્ની જુવાન અશ્વ ઉપર બેસે, કે રથે ચડે, ધનુષ ખભે ગેાઠવે, એના પરઅવિશ્વાસુ શ્વાન સાથે નીકળે કે એને ઉત્સવ શરૂ થાય ! આ નગરી જ જાણે કેમ ઉલ્લાસની નગરી હાય ! આંહીં કાઈ એ કાઈ દિવસ શાક જાણ્યા જ ન હતા. અહીં તેા મરણ પણ ઉત્સવ. એના એવા કાઈ વિધિ નિષેધ નહિ કે એને ભાર લાગે. માણસ મરણ પામે, એને ખાળે, દાટી છે, પશુપખીના મહાત્સવ માટે શાને ખુલ્લુ' ફેકી દે—લિચ્છવીને મન બધી વાત સરખી ! CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> p48qih8ktyh466qhi031whp2i5b9du5 104 74083 225178 2026-10-06T09:53:13Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૬}}<hr>'''</noinclude>Bigitized by laya Samaj our uationCrear an evangotr આસપાલી માત્ર એ મરણુ વીર્ મરણ હાવું જેઈ એ, કાયરનું નહ. એટલી જ વાત મુખ્ય હતી. વકારને ખબર હતી કે આ મહાવનને લીધે છુટાછવાયા વૃક્ષ ઝૂડાના પશુ વૈશાલીની આસપાસ પાર ન હતો. ઠેર ફેર એ દેખાતાં. ચૈત્યના પાછળના ભાગમાં ટીક ટીક દૂર જઈને એવા એક ઝૂંડને આધારે એણે પેાતાના અશ્વને રાખી લીધા. પછી શિલા ઉપર મેઠેલા પેલા લિઝ્નીની પાસે આવવા આટે તે નીકળ્યો. એણે મગજમાં ખાંખાં ખેાળાં કરીને સભા. પણ એને કયાંય જોયે ડ્રાય તેવું લાગ્યું નહિ. પેાતે બે ત્રણ વખત વૈશાલીમાં આવી જઈ ને અછડતો ચાણ્યા ગયેલા હાય, એટલે એમાં થાડા મહાન ગણતંત્ર અધિકારીએ સિવાય ખીજાના ચહેરા બહુ યાદ પણ રાખી શક્યો ન હતો. એવા કાઈ ખાસ મહત્ત્વના અધિકારપદને આ માણુસ હાય એમ એને યાદ ન હતું. હવે તે મેાંસઝાણું પણ બંધ થયું હતું. એટલે એ ક્રાણુ છે તે તરત કળવું મુશ્કેલ હતું. ં પણ વર્ષ કાર પાળે આવ્યા ત્યારે એણે ત્યાં કાઈ ને ય જોયે નહિ ! એને લાગ્યું કે એ ચાલ્યેા ગયેલા હોવા જોઈ એ. પણ એટલામાં એ પાતે ધ્રૂજી ઉઠે તેવા, કર્કશ, ભયંકર જણાતા, દુનિયા આખીને માટે કેવળ ઉપહાસભરી બેદરકારી રાખતા હોય તેવા, છતાં શક્તિશાળી, ન ભુલાય તેવા એક અવાજ એને કાને આવ્યાઃ · એ મહાનમન. એ લિચ્છવી! કયાં છે તું ? કેમ ખેલતા નથી ? લેાક ભી કૈસે ડાફ હેતે હું? મેં ખેલતા ૢ—મૈં . . . અયેલ કામટ્ટક ! ... વકાર અવાજ સાંભળતાં ચમકી ગયા. જે દિશામાંથી અવાજ આવતા હતા તે દિશામાં તેણે જોયું. આખી દુનિયા જાણે જડ હાય તેમ, ક્રાનિી પણ દરકાર ન કરતા હેાય તેવા, એક ઊંચા, પડછંદ, તદ્દન નગન આદમી ત્યાં ઊભેલા જણાય. તેની જટાજુટ શરીર ઉપર ફેલાયલી પડી હતી. તેના હાથમાં કાંઈ જ ન હતું. શરીર ઉપર કાંઈ ન હતું. પેાતે પૃથ્વી ઉપર કેવળ એક વૃક્ષ હોય તેમ એ ઊભા હતા. CC-0 In Public Domain. Gurukul Kangh Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> ngx8d9vsfbkngqoquupshy40bbcaspz 104 74084 225179 2026-10-06T09:53:27Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૭}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arva Samaj Foundation Chennai and eGangoti વ મારે જોયેલુ. વૈશાલીનું દશ્ય ૮૭ વકારને સાંભર્યું, વૈશાલીમાં એક પ્રભાવશાળી નગનનું ઘણું માન હતું. આ એ જ માણસ હોવા જોઈ એ. એટલામાં એણે ફરીને મેટથી સાદ કર્યાં : ‘ અરે !'એ અહાનમન ! ખેલ તે સહી, કે મૂંઝાઈ ગયા છે ?’ પણ વકાર એવું આ વાકય સાંભળતાં વધારે ચમકી ગયા. એ જે અહાનમનને મેલાવી રહ્યો હતો તે મહાનમન—આમ્રપાલીના પાલિત પિતા તે ન હોય ? એય હાય ! તે લા શિલા ઉપર મેઠા હતા તે જ, મહાનમન હોવા જો એ. કારને કાંઈક નવી નવાઈ જેવી જાણવાલાયક વાત જણાઈ. તેણે એકદમ એક વૃક્ષને આધારે એક મેટા થડની પાછળ જ પેાતાની જાતને સંતાડી દીધી. : એટલામાં બીજી તરફથી કાઈ આવતું જણાયું. વર્ષ કારને લાગ્યું કે એ જ મહાનસન હાવા જોઈ એ. તે પોતે અત્યંત શાંત ઊભા રહી ગયે. શે!ડીવાર થઈ ત્યાં એ આવી રહેલા માણસ પેલા નાગા અચેલ કારમટ્ટક તરફ જતા જણાયા. વકારને લાગ્યું કે અહાનમન આમ્રપાલી સબંધેની વાતને તોડ મેળવવા માટે જ આવેલા હાવેા જોઈ એ. વૈશાલીના આ અદ્ભુત નગન જોગંદરની એક અનેાખી જ વાત ચાલતી હતી તે એને ખબર હતી. એ સદા અને સર્વકાલ માતા ધરતીના ખેાળામાં રમતા બાળક જેવા જ રહેતા. રંગબેરંગી વઓને રાખતા લિચ્છવીઓને જોઈ ને એ મોટેથી હસી પડતા ! કહેતા · માતા કે સામને ખાલક ન કર રહેા, બાલક ખન કર રહ્યા, ઋતને પુરુષાર્થ કે દેખાવ કયુ: કરતે હા ? વા માતા એક પલ મે એક સહસ્ર વૈશાલી ૩ અપની ગાદ મે લે સકતી હય ! ખાલક બન કર રહેા, બાલક મત કર રહેા ! ' * ' એ સદા આંહી મહાવનમાં ને જંગલેામાં કર્યા કરતા. કેટલાક એને યક્ષ દેવ જ ગણતા. એ જે હાય તે, પણ એની જ્ઞાનધારા તે નવી નવાઈની હતી. એને અનાજ ખપતું નહિ. એ માંસભાગી હતા. મદ્યને એ પાણી માનતા. વૈશાલીના ચારે દિશાના ચારે ચૈત્યાની હદ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> dvwfzwtdrh3azh97paso4x3j1jxqz9t 104 74085 225180 2026-10-06T09:53:45Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૮}}<hr>'''</noinclude>-Digitized by a ya Burma)Trom uation hermal and eGangotri આમ્રપાલી અહાર એ કદી પગ પણ મૂકતા નહિ, એ જીવનભરના અદ્ભુત બ્રહ્મચારી હતો. એ પેાતે જ પેાતાના પંથ, અનુયાયી, શિષ્ય ને ગુરુ હતા. પણ વૈશાલીમાં જ્યારે પણ કાઈ સંકટ આવે, તો તેવખતે એને ઘણા પૂછવા આવતા. એવા એના પ્રભાવ હતા. આજે મહાનઅન લિચ્છવી એટલા માટે જ આંહીં આવેલા હોવા જોઈ એ. વષઁકાર એને પેલા નગન તરફ જતા જોયા. પોતે પણ ધીમે ધીમે ગુપચુપ એની પાછળ પાછળ ચાલ્યે. સહાનમનને આવેલા જોઈ ને નગન જોગ દર માટેથી બાળકના જેવું રમતિયાળ હાસ્ય હસી પડયો. ‘ કયું મહાનમન ! મ ને તુકુ ચેતાયા ચા, યે બાલિકા તારી, એક વખત તે વૈશાલી કુ ભારતભર મે પ્રખ્યાત કરેગી. એર ફિર નગરી ૩ ઉજ્જડ ભી બનાયેગી. યે હી સમય સામને ખડા હા ગયા હૈ કિ નહિ ? તને વર્ષો પહેલાં તારા આમ્રવનમાંથી જડી હતી તે જ આ લડકી છે નાં?’ * * * હાં ભન્તે યક્ષદેવ ! એ જ. એર યે હી સમય આ ગયા ! ખેલ, કયું આયા હૈ। ? કયા બાત હય ? ' આમ્રપાલીને લિચ્છની ગણુસભા આદેશ આપવા માગે છે. એસ વાત ચાલે છે, કે ? ' . ‘ જનપદકલ્યાણી ખતીને એ વૈશાલીને ગૌરવ અપાવે. નગર- શોભિતી બને. પ્રવેણી પુસ્તકમાં આ આદેશ છે. આના ભંગ થાય તે વૈશાલીમાં મહામારી ફાટી નીકળે ! એ વાત સાચી ? મહામારી ફાટી નીકળે ? વૈશાલીમાં મહામારી ફાટી નીકળે? તો તે મારું ન્યુ * ઓહા ! યે હી વાત હય ? તે તુમ નગરી છેડ કર ચલે જાઓ ! ' મહાનમન ઘડીભર એલ્યો નહિ. પછી એા ત્યારે એને અવાજ ભારે હતા. 4 હું વૈશાલીને તનું ? ભન્તે નગનદેવ ! આ વાત કાઈ દિવસ વૈશાલી અભિનંદન ગ્રંથને આધારે. CC-1 In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> dw9mku61cc2hw2scol3camtocz7vqke 104 74086 225181 2026-10-06T09:54:10Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૮૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૮૯}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri વકારે જોયેલું વૈશાલીનું દશ્ય ટા અને એ કદી બનવાની નથી. વૈશાલી તે મારી માતા છે. એણે મને રમાડયો છે. એને હું તાં ? કદાપિ નહિ !' અચેલ કારમટ્ટક કરીને મોટેથી હસી પડયો. એને આપ અકારણ માટેથી હસતા જોવા, એ એક રોમાંચકારી અનુભવ હતા. આવી રીતે એ હસતા ત્યારે લાગે કે હવા, પાણી, ધરતી, વૃક્ષ, છેડવા, ફૂલ, બધાં જાણે એની સાથે હસે છે ! ખરેખર આ માણસની પાસે મેટામાં મેટી સિદ્ધિ આ હતી. હસવાની. એના હાસ્યમાં જ હજારો શબ્દો હતા. અને એ હારા શબ્દોમાં લાખા અર્ધાં હતા. એને માત્ર સમજ- વાવાળા જ સમજતા, મહાનઅનને કામટ્ટકના હાસ્યમાં સમજણ પડી નહિ. પોતે વર્ષો પહેલાં, એક સુંદર પ્રભાતે, અત્યંત રમણીય કુંદપુષ્પની કળા હાય તેવી, એક ગુલાબી બાલિકાને પોતાની આમ્રવન વાટિકામાં જોઈ, કાઈ એને ત્યાં મૂકી ગયું હતું. કાણુ મૂકી ગયું એ એને ખબર ન હતી. પણ આકાશમાંથી જાણે કેાઈ રસળતી સોનેરી વાદળી આવી હાય, અને એને છાના પગરવે આંહી મૂકીને ચાલી ગઈ હાય, એવી સુંદર એ બાલિકા હતી. જાણે કે કોઈ નભકન્યા જલબિંદુમાં રમવા આવી હાય! એ અકારણ હસી રહી હતી ! લિચ્છવી મહાનઅને એને પેાતાની પાલિકા પુત્રી કરીને રાખી. આજે એની અત્યંત સુંદર માહક તરુણા- વસ્થા જોઈ ને વૈશાલી નગરીમાં મોટા કાલાહલ જાગ્યો હતો. મહાન પક્ષા પડયા હતા. ' ' . ‘ આમ્રપાલી જનપદકલ્યાણી થાય ! ' ‘ આમ્રપાલી નગરશેાભિની રહે આમ્રપાલી વૈશાલી નગરીને ગૌરવ અપાવે' આમ્રપાલી ભારતભરમાં માન મુકાવે ' આમ્રપાલીનું નામ અસર થાય ! ' ઠેર ઠેર તરુણુ લિચ્છવીએની આ વાત હતી. આ માગણી હતી. પણ મહાનમન લિઝ્ની સ્વમાની પુરુષ હતા. અત્યંત ગૌરવશીલ, સ્વતંત્ર, ભારે CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 8twrxjcwl7kg3noyt0930gdfb9giedx 104 74087 225182 2026-10-06T09:54:29Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૦}}<hr>'''</noinclude>૯૦ Digitized by Arye same Found henrial and eGangotri આમ્રપાલી પેાતાની આમ્રપાલી કાઈ મહાન ગણત ંત્રની શાસન અધિકારિણી થઈ શકે તેવી પ્રભાવશાળી હતી. તેને જનપદકલ્યાણી રાખવાને આ ગણત ંત્રને શા અધિકાર હતો ? લિચ્છવીઓને શો હક્ક હતા ? એણે ગૌરવથી આ વાતને નકારી હતી. વૈશાલીના મહાધનુર મહાલી એને પક્ષે હતા. અચેલ કાર–મટ્ટક નગનદેવમાં એને શ્રદ્ધા હતી, એ એને પૂછવા આવ્યા હતા. પણ કામટ્ટકના હાસ્યમાં શું સમજવું એ એને જ સમજાતું ન હતું ! k શું સમજવું ભન્તે નગનદેવ ! પ્રવેણી પુસ્તકના આદેશ છે. એ આદેશને ખુદ રાજા, ઉપરાન્ત, સેનાપતિ કાઈ ભંગ કરી શકતા નથી, કાઈ દિવસ કાઈ એ ભંગ કર્યો નથી !' ૬ માત્ર એક જ જણ એ ભંગ કરી શકે છે મહાનમન ! અચેલ કામટ્ટક પ્રભાવથી મેલો. * ‘ lણુ ? ' આ—રિત્રી અને મા–નારી. એ બે સરખાં છે. સાધરિત્રી, એક સહસ્ર વૈશાલીને એક પળમાં પેાતાના ખેાળામાં પ્રેમથી પાઢાડી દે–ન એને કાર્ય શબ્દ કહે. ન એની સામે ઉપાલંભના હરફ મેલે. એ એના અધિકાર છે. આંહીં પણ મા-નારીને એકને જ અધિકાર છે. પ્રવેણી પુસ્તકના આદેશ જે એ સમજે તે. બીજે નહિ. સ–નારીને ખેલવા દે !’ સહાનમનના અ ંતરમાં અજવાળું અજવાળું થઈ ગયું. એક જ વાકયમાં અને આ નગનદેવ કાર્-મટ્ટકે કેટલેા બધા પ્રકાશ આપી દીધા હતા ! તે બે હાથ જેડીને ઊંડા ભાવથી એને નમી રહ્યો. પણ્ કાર- મટ્ટક તે એ જોઈને મોટેથી હસી પડયો. ને હસતો હસતે જ એ અદૃશ્ય થઈ ગયો. પણ પૃથ્વી આ હતી. એ આબ્યા હતા તે વાત * આ નામ રાહુલ સાંકૃત્યાયનના લેખમાં છે. એ વખતે ખીન્ન પણ નગર- સાધુએ હતા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Handvar<noinclude></noinclude> hynksc5mhvfsuk8kvfgn69yfa95uxyc 104 74088 225183 2026-10-06T09:56:15Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૧}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotn વર્ષ કાર જોયેલું વૈશાલીનું દશ્ય હા સાચી હતી, કે એ ગયા તે વાત સાચી હતી, એની કાઈ જ છાયા ત્યાં રહી ન હતી ! જાણે કે એક આકાશી હવાનું મેાાં આવીને ચાલ્યું ગયું : વકારને આ નવી નવાઈ ના અનુભવ થયા. એટલામાં એણે મહાનમનને જતા જોયા. તેના ગયા પછી પોતે પણ ચૈત્ય તરફ ચાલ્યેા. વહેલી પ્રભાતે એણે વૈશાલી તરફ પ્રયાણ કર્યું. પૂર્વ દિશાનાં રંગ રંગીન આકાશમાંહજી સવારની ઠંડીની અસર પડી હતી. રસ્તાઓ શૂન્ય હતા. પક્ષીએ સૂતાં હતાં. ખેતરે, નિદ્રામાં હતાં. એ પેાતે એકલેા વૈશાલીના પશ્ચિમ દ્વાર તરફ ચાલ્યેા. થોડેક દૂર એ ગયા ત્યાં પ્રભાતના પહેલાં કિરાની પ્રકાશ પગલીએએ કાવ્યની વાણી જેવાં પક્ષીઓને જગાડી દીધાં હતાં. ચારે તરફતી નીલી લીલેાતરીતી હરિયાળી ભેાં, રૂપ અને આકાર લેતી હતી. નદીનાં પાણી ચમકતાં હતાં. આકાશમાંથી રંગતી છટા ઊડતી હતી. એટલામાં એની નજર પૂર્વ દિશા તરફ ગઈ અને મહાઅમાત્ય વૈશાલી નગરીનુ એ દૃશ્ય જોઈ જ રહ્યો ! સામે સેંકડા અને હજારા રમ્ય પ્રાસાદોથી શેાભતી એક મહાન નગરી દેખાતી હતી. એના ઉત્તુંગ નગરપ્રાકાર ઉપર થઈ ને છેક ગગન સાથે વાતો કરતી રમ્ય હવેલીએ શેાલી રહી હતી. કાર્યના શિખર ઉપર તાંબાના કળશ ચમકતા હતા. અનેક ઠેકાણે રજતના કુંભા ઉપર ધ્વજાએ ફરફરતી હતી. સેકડા અને હજારા સુવર્ણ અઢયા શિખરે ઉપર કેકા કરતા મયૂરા ખેડા હતા. એમની આંખમાં મૂકેલાં લાલ મરકતમણમાંથી અજબ જેવી પ્રકાશ કિરણાલિ ફેલાતી હતી ! વકાર મહાઅમાત્ય નગરીને જોઈ જ રહ્યો. એની ચારે તરફ એણે નજર ફેરવી, તે પ્રાસાદો, ઉદ્યાના, આરામગૃહા, વને પવને, પુષ્ક- રિણીએથી જોજનવિસ્તારી પ્રદેશ, સ્વર્ગની અમરાપુરીને ભુલાવી દે એવે રળિયામણી બની ગયા હતા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> q3svd1vcspa7ljyltlhixmyxs5xxf5g 104 74089 225184 2026-10-06T09:56:29Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૨}}<hr>'''</noinclude>૯૨ Digitized by Arya s Foundation-6 of end year potrT આમ્રપાલી આ એ જ વૈશાલી નગરી હતી, જ્યાં સાત હજાર સાતસે ને સત્યાતર પ્રાસાદા હતા. સાત હજાર સાતસા ને સત્યેાતેર સુંદર વન વાટિકાઓ ને ઉદ્યાનાં હતાં. સાત હજાર સાતસા ને સત્યેાતેર મહાન પુષ્કરણીઓથી જે, સ્વર્ગગા સાથે સ્પર્ધા કરી રહી હતી. વૈશાલી નગરીને જોતા મહાઅમાત્ય વકાર ત્યાં થંભી જ ગયા ! પાછળથી આવતા કાઈ થીએ એને જગાડયો ત્યારે જ એને ખબર પડી કે નગરીમાં જવાના એને સાટે હવે તે વખત થઈ ગયા છે! રથીએ ઉડાડેલી ધૂળના ગોટેગોટામાં મહાઅમાત્ય ઘેાડીવાર અટ- વાઈ ગયા. વૈશાલી નગરીની ઝાંખી એટલીવાર લુપ્ત બતી ગઈ. ધૂળની ડમરી નીચે એડ્ડી અને એણે નગરીને ફરીને આંખ ભરીને જોવા માંડી. નગરી ખરેખર અદ્ભુત લાગતી હતી. પોતાને તે ઉત્તર પશ્ચિમ ભણી નગરીની બહારના શાખાનગર તરફ જવું હતું. વૈશાલી નિવાસ દરમ્યાન ત્યાં ગુપ્ત રીતે રહેવાનુ હતુ, પણ નગરીની આજે એણે જોયેલી આવી ભવ્યતા ફરીને જોવા નહિ મળે કરીને એણે એક વખત આંખભરી એને નિહાળવા માંડી. એ શેાડીવાર હતા તેમ જ થાભી ગયા. વૈશાલીના ભવ્ય લગભગ ત્રીસ હસ્તમાપ ઊંચા વજ્જર જેવા નગરપ્રાકાશની ઉપરવટ થઈને, સહસ્રોના હિસાબે ઉત્તુંગ મહાલયો દેખાતાં હતાં. સોનેરી કળશેા, રૂપેરી કળશે અને સહસ્રોને હિસાખે તાંબાના કળરોવાળા શિખરા દેખાતાં હતાં. નગરીની આ અદ્વિતીય વૈભવ છટાને મહાઅમાત્ય નિહાળી રહ્યો કળશાની સેંકડાની સંખ્યા જોઈ એને આશ્ચર્ય થયું. સાત હજાર સાનેરી કળશના મહાલયામાં, ઉત્તમ શ્રેષ્ઠીએ, ગૃહપતિએ અને નિગમે વસતા હતા. એમાંના દરેક સકટ સયે કરાડાની સમૃદ્ધિ વૈશાલીને ચરણે ઠાલવવાની શક્તિ ધરાવતા હોવા જોઈ એ. શ્રેણીજેઠક, મહાજના અને એવા મધ્યમવર્ગના મહાલયો ઉપરના, રૂપેરી કળશેાની સખ્યા, CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> mr9fuxx1izwb792wrg9duy9ndlzykyt 104 74090 225185 2026-10-06T09:56:44Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangoti વર્ષ કારે જોયેલું વૈશાલીનું દૃશ્ય ૯૩ ચૌદહજારની ગણાતી. એકવીશ હજાર તાંબાના કળા, કનિષ્ઠ નિવાસ- સ્થાના કૃષિકવ કશ્મકાર એ નિવાસને સૂચવતા હતા. જ આવી સમૃદ્ધ નગરી જ્યારે સામે યુદ્ધમાં ઊતરે, ત્યારે એની વિશાળ સાધનસ ંપતિથી જ એ ધારે ત્યાં સુધી યુદ્ધ લખાવી શકે. એના ઉત્તુંગ પ્રાકારા, ત્રણ ત્રણ દુર્ગાની એની રક્ષણ રચના, એની વિશાળ ભયંકર કાદવકીચડને ભયંકર જળચર ભરપૂર ખાઈએ, અને ઉપરાંત ચારે તરફ વ્હેજનામાં ફેલાયલાં મહાકટક કાંતારા, યુદ્ધ સમયે નગરીને અજેય બનાવી દે તેવાં હતાં. નગરી વૈશાલી ફરતા ત્રણ ત્રણ તે દુર્ગા હતા. એક એક દુ'ની વચ્ચે એક શ્રૃતીનુ અંતર હતું. દરેકને ફરતી અભેદ્ય ખાઈ એ હતી. ખાઈ એ દુર્ગં અને ગાપુરમના ત્રિવિધ રક્ષણથી એક એક દુ` સ્વતંત્ર રીતે પણ અજેય જેવા હતા. વકાર મહાઅમાત્ય વિચાર કરી રહ્યો. સામે મેએ જુદ્દ આપીને આ નગરીને જીતવા જતાં, જીતવા જનારા જ પાયમાલ થઈ જાય તેમ હતું. કેાઈ દિવસ મગધ એને સામે મેએ જીતી ન શકે. કેવળ એ વસ્તુના આધારે જ એના પરાભવ શકય હતા. એક સુનીધ સેનાપતિનાં શસ્ત્રો સફળ નીવડે તે. બીજું વૈશાલીમાં આંતર્ણ જાગે તા. અત્યારે તે પોતાને દક્ષિણ દિશા તરફના બહારના શાખા- નગર કુંડગ્રામ તરફ જવું હતું. શાખાનગર કુંડગ્રામના એ ભાગ હતા. વૈશાલીની ઉત્તર પૂર્વ દિશા તરફ જ્ઞાતૃવં’શી ક્ષત્રિયના સન્નિવેશ હતો. પાસે જ કાલ્લાગ સન્નિવેશ હતા. એમાં જ્ઞાતૃવંશી ક્ષત્રિયા રહેતા. બ્રાહ્મણ કુંડપુર સન્નિવેશમાં બ્રાહ્મણા રહેતા.તે દક્ષિણ દિશામાં હતો. વકાર મહાઅમાત્યે પોતાના અશ્વને દક્ષિણ દિશા તરફ લીધે. એને ત્યાંના બ્રાહ્મણ આક સાથે આળખાણુ હતી. * ગદ્યૂતી એટલે ત્તેજન CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> olcl9iwl9ihojo1qo77jtnp9u5938cd 104 74091 225186 2026-10-06T09:56:55Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૪}}<hr>'''</noinclude>૯૪ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri. આમ્રપાલી બ્રાહ્મણ આક બ્રાહ્મણકું ડપુરમાં રહેતા હતા. એ બ્રાહ્મણ ધર્મના આગ્રહી પુરુષ હતો. આ નિવાસ દરમ્યાન એ જ એના યજમાન બનવાનો હતો. તામ્રલિપ્તિના હીરામાણિકથ ઔક્તિકના શ્રેષ્ઠી તરીકે પોતે એને ત્યાં ગુપ્ત નિવાસ કરી શકે એવી યોજના થઈ ગઈ હતી. વૈશાલીમાં રહેતા અગધના સત્રીએ એ ગોઠવી હતી. અને એવા સદેશ મોકલ્યો હતા. બ્રાહ્મણ આક સમૃદ્ધ શક્તિશાળી હતા. એને ત્યાં ત્રીસ વાટિકા હતી. ત્રણ આત્ર જો હતી. એ પ્રથમ પ ંક્તિનો શ્રેષ્ઠી ગણાય તેવા હતા. વર્ષાકાર બ્રાહ્મણ આકને ત્યાં પહાંચ્યા. એ એની રાહ જોઈને જ એડેલા લાગ્યો. બ્રાહ્મણુ આકના કપાલમાં ચંદન હતું. ડૉક જનાઈ લટકતી હતી. એણે માત્ર એ વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં હતાં. એના હાથમાં કાઈ જૂથી પોથી હતી. તે પોથી વાંચતા એડ હતા. એ વર્ષકારની રાહ જ જોઈ રહ્યો હતા. આય ક જ્યારે સથાગારમાં જાય ત્યારે વકાર તેની સાથે એના અતિથિ તરીકે જવાનો હતો. આવી રીતે ઈ વખત અતિથિને લાવવાની છૂટ મળતી હતી. એ અતિથિ વિષે સદસ્યને વિશ્વાસ હોવા જોઈ એ. બ્રાહ્મણ આ કે આ બધી વાત મહાઅમાત્યને કહી. બ્રાહ્મણ આકની વાતો સાંભળીને વકારને આનંદ થયો. એને જવાશે કે નહિ તેની શંકા હતી તે ગઈ. શ્રઅણુ ગૌતમની નવી વાતા વિષે જાણવાને એ શેા આતુર જણાયો. આ કને એના પરિચય ન હતા. પણ બ્રાહ્મણા વિષે જેમ લિચ્છવીગમાં માન ન હતું, તેમ શ્રમણ ગૌતમની વિચાર પરંપરામાં પણ નૃતજન્મ કરતાં ગુણુને મહત્તા આપવાની વાત આવતી હતી. આકને એમાં જતે દહાડે બ્રાહ્મણ કુલની અવહેલના થાય તે ગમતું ન હતું. એને લાહીકણમાં અચળ શ્રદ્ધા હતી. એને હતું કે કૈાઈક દિવસ, હજી વસિષ્ઠ, વિશ્વામિત્ર, ભારદ્વાજ, * આ પ્રમાણે અતિથિને લાવવાની છૂટ મળતી રહેતી તેવા ઉલ્લેખ છે, CC-0 In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 0fmkvu341xmapy2b55isi3sg5mxh36g 104 74092 225187 2026-10-06T09:57:08Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotn વષકારે જોયેલું વશાલીનું દશ્ય ગૌતમ, પરશુરામ એમાંથી કાઈક જાગશે. વર્ષકારને એણે પૂછ્યું. ... ‘એ સાચુ’ છે. ભન્તે શ્રેણી !–હું તમને શ્રેષ્ઠી જ કહુ એટલે એમ કહેવાનો મહાવરા થઈ જાય, પછી ભૂલ ન થાય . . . આંક વકારને કહ્યું : ‘ એ સાચું છે ભન્તે શ્રેષ્ઠી ! કે શ્રમણ ગૌતમના કેટલાક ભિખ્ખુને તો પ્રતિથિ કઈ છે એની પણ ખબર હેાતી નથી ? ‘એ સાચુ છે બ્રાહ્મણુ આ ક ! ' અને એમ પણ મેં સાંભળ્યું છે કે શ્રમણ ગૌતમ તે સમયની દૃષ્ટિએ પહેલાં ભિખ્ખુ બનેલા નાપિતને, પછીથી ભિખ્ખુ બનેલા રાજ- કુમાર હાય, તો તે પણ માન આપતા રહે, એવી વાત પેાતાના સવમાં ચલાવે છે. એ સાચું છે ?' * એ સાચુ છે આ ક! શ્રમણુ ગૌતમ જન્મજાત શ્રેષ્ઠતાનું અભિમાન ટાળવા માગે છે!' * આર્યાંકને એ સાંભળીને શ્રમણ ગૌતમ માટે જે થાડુ ઘણું આન હતું તે અદૃશ્ય થઈ ગયું. તે વકારની સામે જોઈ રહ્યોઃ આવા શ્રમણ ગૌતમને રાજા ભિબિસાર માન આપે અને રાજગૃહમાં એના સેકડો ભિખ્ખુએને માન આપવા માટે નગરજનેાને આજ્ઞા પણ કરે, એ કેવી વાત … … … ?' એ સનમાં વિચારી રહ્યો. ... વકાર મહાઅમાત્યને આર્યકની વાત ફાવતી હતી. આ કને એસ ખાત્રી થાય કે એક એવી મહાન નગરી મગધદેશ સ્થાપવા માગે છે કે જે, આવતા સેકડા વર્ષોં સુધી આર્યાની ભવ્યતાને જાળવી રાખે. જે બ્રાહ્મણુ પરપરામાં જામદગ્ન્યા અને દ્રોણાચાર્યોની શક્તિ વહેતી રાખે. જે ક્ષત્રિય રાજાઓને મહાન ચક્રવર્તી પદે સ્થાપે. અને વિદેશના તમામ હલ્લાઓને હતા ન હતા કરી નાખે. દેશને સ્થિર અને શાંત રાખે. અનુપમ અને ભવ્ય બનાવે. તેજસ્વી, ઉત્સાહી અને સંસાર– ઉલ્લાસી કરે. ભવિષ્યતી એવી એક મહાન નગરીના નિર્માણ માટે મગધ × વિનયપિટક. મહાવગ, CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 6ybnpzg4ot878jj5cby34ktja8j1sbp 104 74093 225188 2026-10-06T09:57:20Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૬}}<hr>'''</noinclude>૯૬ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આસપાલી પ્રયત્ન કરી રહેલ છે, એ વાતની આકને પ્રતીતિ થાય, તે એ કરે છે તેના કરતાં વધારે મદદ કરવા તરફ ઢળે. આકના સનમાં શ્રમણ ગૌતમની વાત હજી ઘોળાઈ રહી હતી. તે એહ્યો એ સાચું છે ભણે શ્રેષ્ઠી ! કે શ્રમણ ગૌતમે અનુકરાય દેશમાં શૈલ બ્રાહ્મણને એમ કહ્યું કે ધર્મ ચક્રની તોલે આખા જમુદ્દીપનું સામ્રાજ્ય પણ ન આવે ? ’ એ સાચું છે. ભન્તે થ્રાહ્મણુ ! શ્રાણુ ગૌતમ્ સંસારત્યાગને વધુ હાન ગણે છે ! ' : : એ તો ઠીક' આંક મોલો : ‘ પણ ભગે શ્રેણી ! ગૌતમ શ્રમણ ભ્રાહ્મણોની શ્રેષ્ઠતાને જ આહ્વાન આપે છે એ ખરું ? અને એ પણ ઠીક, પણુ માણુવક આશ્વાલયન જેવાને જવાબ આપતાં કહે છે કે, મને ખબર છે કે બ્રાહ્મણી સાત પેઢી સુધી ખીજા પાસે સંસદોષમાં પડી નથી ? અને સાત પેઢી સુધી બ્રાહ્મણુ પણ બીજા પાસે ગયા નથી ? શ્રમણ ગૌતમ આવી વાત કરે છે ?' વકારે કહ્યું : ‘ ભન્તે આર્યાંક ! શ્રમણ ગૌતમને કાઈ વાદમાં જીતતું નથી એ વાત ખરી છે! ‘ત્યારે હું તમને એ પૂછું છું ભણે શ્રેટી ! કે તમે આ શ્રમણ ગૌતમને રાજગૃહમાં રાખેલ છે. રાજા બિબિસારે એને વેણુવન આપ્યું છે. આ બધું બરાબર છે ?' : ભુતે બ્રાહ્મણ !' વકાર ખેલ્યોઃ અમારા ધર્મ તો સમય જાળવવાના છે. એક સમય એવા આવશે, જ્યારે મગધદેશ એક મહાન નગરી રચશે. એ નગરી સેકડે વર્ષ સુધી આર્યવનની ભવ્યતાને સજીવન રાખશે. એ વાત થઈ રહી છે આ ક ! પણ તમે ત્યાં હાઅમાત્ય છતાં આ બધુ ચાલવા દ્ય છો, તો પછી આ બધી વાત કયાં જઈ ને અટકશે ? બ્રાહ્મણ કાંઈ જ નથી એમ ? એની વિદ્યાપર'પરા પણ વાંઝણી ગણવી ? ’ * મનિઝમ નિકાય, ૩૮૮, ૩૮૧. CC-1 In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> q79y2d55ffl06dv1napuo7fwh3mj7hv 104 74094 225189 2026-10-06T09:57:30Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૭}}<hr>'''</noinclude>ગ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotn વધારે જોયેલુ વેશાણીનું દશ્ય : * ૭ વકાર, બ્રાહ્મણું આર્યકના ગુસ્સાનેં હસી પડયો : બ્રાહ્મણ આÖક ! એ બધી વાત ત્યારે અટકશે જ્યારે ટળશે ! આ બધી માંકાણુ ગણતંત્રને લીધે છે ! આ વૈશાલી ગણતંત્ર સમજવાનુ તે એ - સાતહજાર સાતસા એટલા જ એના સેનાપતિ. - છે. તમારે ત્યાં જ ને ! એક રાજા નહિ ને સાત રાજા. એટલા જ એના ઉપરાજા. એટલા જ એના ભાંડારકા. જાણે આખી નગરી શાસન ચલાવે. ક્રાઈ એકનુ શાસન નહિ. કાઈ ઉત્તુંગ નિહ. બધા સરખા. અને છતાં ખૂબી એ છે કે આટલી મોટી સખ્યા છતાં બધા વર્તે છે એક હોય તેમ. હજી તેમ જ છે નાં કે એમાં હવે કાંઈ ફેરફાર થયા છે?' વકારને જે વાતની જરૂર હતી તે ઉપર જ એ આવી ગયેા. એને બ્રાહ્મણ આર્યકના ગુસ્સાથી એક રીતે આનંદ થયો હતો. * - હજી એમ જ છે ’બ્રાહ્મણ આક આવ્યા. અને જ્યાં સુધી સેનાપતિ સિંહ છે, ત્યાં સુધી એમ જ રહેવાનું છે!’ વકાર એને સાંભળી રહ્યો. ' ‘ આવી રહેલી સંથાગાર પિરમાં કાંઈ ભંગાણું નિહ પડે ? ' આપણે જઈશું. તમે નજરે જોશે. સેનાપતિ છે ત્યાં સુધી કાઈ વાતમાં મતભેદ નહિ હાય !' * * * · પણ મહાનમન નિહ માને તો ? આમ્રપાલી ના પાડશે તો ?” સેનાપતિ સિંહ પાસે એના રસ્તા હશે !’ બ્રાહ્મણ આય ક ખેલ્યો. અંકુલ અશ્ર્વની વાત આવી છે ને ?’ વૈશાલી સથાગાર પાસે બધા પ્રશ્નોના જવાબ છે શ્રેષ્ઠી ! તમે નજરાનજર જોશો ને ખાત્રી થશે !' વર્ષકારને ખાત્રી થઈ ગઈ કે બ્રાહ્મણ આ ક ખરાખર જ કહે છે. એને જો આ વખતે બરાબર વાત સમજાવી હોય તો એ ભવિષ્યમાં ઘણી મદદ કરે તેવે છે. : ભતે બ્રાહ્મણ આક ! મધુગાલક ખાવાનો હાય, ત્યારે એને CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ''<noinclude></noinclude> pnpg8z94nkhimnpj3u0drzyvp7bs58c 104 74095 225190 2026-10-06T09:57:43Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૮}}<hr>'''</noinclude>e Digitized by Arva Samai Foundation Chennai and Gangotri આકાર વધારે મહત્ત્વના ગણાય કે સ્વાદ? ’ ' આમ્રપાલી ‘સ્વાદ જ મુખ્ય ગણાય—ભણે શ્રેષ્ઠી ! આકારને શું પૂજવા છે?’ તે ભન્તે બ્રાહ્મણ ! મહાન કામ કરવાનું હોય ત્યારે નાની નાની વાતેાની ઉપેક્ષા રાખવામાં જ એ કામના પાયા નથી નખાતે ?” . • એ તે બરાબર છે!' Y ત્યારે આર્યક ! આ મહા નગરી વૈશાલી બળવાન છે. એના ગણતંત્રના આધાર લઈ ને શ્રઋણુ ગૌતમ એના ભિખ્ખુ સંધનેં રચે છે. એવી એની પ્રતિષ્ઠા છે. પણ એ રહેશે-તે પછી મગધ કયાં રહેશે ? તો ચક્રવર્તીનાં રાજ્યે કયાં રહેશે? તે રાજય યજ્ઞ કયાં રહેશે ? શ્રમણ ગૌતમને તે અમે મિત્ર માન્યા છે. અમને એની વાત અનુકૂળ અને તેમ છે. પછી અમે એનુ અત્યારે શા માટે લેશ પણ મનદુઃખ કરીએ ? ભન્તે બ્રાહ્મણ ! મધુગોલક સ્વાદિષ્ટ હોય તો એના આકાર વિષે ચર્ચા શું કરવા કરવી ? ’ બ્રાહ્મણ આર્યકના દિલમાં મહાઅમાત્યની વાતે અજવાળું અજ- વાળુ થઈ ગયુ. એને લાગ્યું કે આ મગધના મહાઅમાત્ય જ વાતને ખરેખરી રીતે સમજી ગયો છે. શ્રમણુ ગૌતમ જ મગધનુ' મહારાજ્ય સ્થાપવામાં મદદરૂપ બને તેમ છે. તે તરત આનંદમાં આવી ગયા : ‘ અરે ! મહાઅમાત્ય ! . . . અરે ભૂલ્યેા, ભણે શ્રેણી ! તમે માત્ર રત્નાના પારખુ નથી; સમયના પણ પારખુ લાગે છે ! * અને તમને એ થવા માટેનુ હું જાતે કહેવા આવ્યો છું. સમય પારખુ થવું ઘટે છે. એક સમય એવા આવશે જ્યારે તમે તમારી જાતને સજીવન ભાળશે. એક ખીજી જ મહાન નગરીને તમે ઊભી થતી જોશે. પણ ભન્તે આર્યાંક ! મધુગેાલક મળે ત્યારે એના સ્વાદને * લાડુ . CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> qrjq1eoqmxi23z2owhvd2ep8e83uusj 104 74096 225191 2026-10-06T09:57:54Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૯૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૯૯}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri વર્ષીકારે જોયેલુ. વૈશાલીનું દશ્ય મણા. એના આકારને જવા દે. ઘેાડા કઢંગા બનેલા આકારમાં કાંઈ ૯૯ મધુગાલકના વર્તુલ આકાર કરતાં મીઠાશ ઓછી નહિ હાય! મધુ- ગાલક મળે એટલે થયું. મધુગલક એ મધુગાલક જ છે !' બ્રાહ્મણ આક હવે હસી પડયો ! બરાબર છે, બરાબર છે, ભણે શ્રેણી ! મેં તમારી એ વાત ગ્રહણ કરી લીધી. હવે તમારાં રત્ના તો બતાવો !' વકાર, બ્રાહ્મણ આકને રત્ના બતાવવા લાગ્યા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> plo2mu0fobphg3mqem3owsfekvzjpqp 104 74097 225192 2026-10-06T09:58:07Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૦}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૦. વૈશાલી સ’થાગાર વૈશાલી સંથાગારમાં મહાન પ્રશ્નને આજે નિષ્ણુય લેવા- વાના હતા. ત્યાં મેટા કાલાહલ મચી રહ્યો હતો. મેદાનમાં બહાર ઊભેલા કેટલાક લિચ્છવીઓ આતુરતાથી સંચાગાર તરફ નજર માંડીને કાંઈક ચર્ચામાં પડયા હતા. તે બીજા કેટલાક ત્યાં રથમાં બેઠા બેઠા સ’થાગાર તરફ ષ્ટિ માંડી રહ્યા હતા. ઘેાડા અશ્વારાહી લિશ્ત્રીઓ આમ તેમ ફરતા જણાતા હતા. મહાવનમાંથી સીધા જ આંહી આવેલા એવા કેટલાક તો હજી શિકારીઓના વેષમાં હતા. એમનાં રગબેરંગી વસ્ત્રો લેાકા- ની ષ્ટિને ખેંચી રહ્યા હતા. તેમના સાથે મોટા વાધ જેવા શિકારી થાના ઊભા હતા. એમને કબજામાં રાખતાં પગે પાણી ઊતરે તેમ હતું. એમના લીસા સુંવાળા કાળા મોટા વાળ, અને ભયંકર લાલ આંખે મેદનીને અનેાખુ આકર્ષણ આપી રહ્યાં હતાં. ચારે તરફ લેાકેા સંથાગારને કાર્યક્રમ શરૂ થવાની રાહ જોતા હતા. એટલામાં સથાગારમાં ટાંગેલી મોટી કાંસ્ય ધંટા ઉપર રજતદ’ડના પ્રહાર થયા. સન્નિપાત ભેરીનેા નાદ જાગ્યા. શ'ખ ફૂંકાયા. તૂ વાગ્યાં. સથાગાર શરૂ થયાની એ નિશાની હતી. ઘેાડીવારમાં જ સભાના સદસ્યાના રથા અને અશ્વો આવતા દેખાયા. ચારે દિશામાંથી એ આવતા જણાયા. કાઈ ધીમે આવી રહ્યા હતા. કાઈ ઉતાવળમાં હતાં. કાઈ દૂરથી આવતા જણાતા હતા. એક પછી એક બધા સથાગાર તરફ જતા દેખાયા. સથાગારના બહારના મેદાનમાં યાગ્ય જગ્યાએ, એમના રથીએ CC-0 In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> tums1jf6j0kzy9s2isuspq2qsyylx80 104 74098 225193 2026-10-06T09:58:22Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૧}}<hr>'''</noinclude>Diginized by Arya Samaj Foundation Cherniar and eGangot ૧૧ વૈશાલી સથાગોર રથને સાચવીને ઊભા રહી જતા હતા. અશ્વો પણ ત્યાં સ્થિર ઊભા રહી જતા હતા. એક પછી એક જેમ જેમ સદસ્ય આવતા ગયા તેમ તેમ એ મંડપ તરફ જતા ગયા. એમને બરાબર સ્થાન નિણૅય આપવા માટે ત્યાં સંથાગારમાં જ આસનપણાપક આવીને ઊભો રહી ગયા હતા. તે દરેકને પોતાના વય, અધિકાર પ્રમાણે સ્થાન બતાવી રહ્યો હતો. સંચાગારના મંડપમાં જવા માટેની ભવ્ય સુંદર સેાપાન પર ંપરાને મહાઅમાત્ય વકાર દૂરથી નિહાળી રહ્યો હતો. અતિથિ તરીકે જેની સાથે તે જવા માગતા હતા તે બ્રાહ્મણ યજમાન આર્યકના રથ હજી આવ્યા ન હતા. વકાર આંહીં થાભે ને પોતે સમયસર આવે તે વધુ ટીક, એવી વાત આય કે નક્કી કરી હતી. વર્ષ કાર તેની રાહ જોતો થેામ્યા હતા. સામેની સપ્તર’ગી આરસની સેાપાન પરંપરાને એ જોઈ રહ્યો. એ પર પરાની અન્ને બાજુએ ધેાળા શુભ્ર હાથીદાંત જેવી આરસની સુંદર તૈયારખી આવી રહી હતી. વચ્ચે વચ્ચે એમાં નકશીદાર સ્ફટિકની તમ્ભિકા ઊભી કરી હતી. સ્ટમ્ભિકા ઉપર વૈશાલીના ધ્વજ ચિહ્ન જેવા વનરાજ સિંહાની જુદી જુદી સ્થિતિની અનેક આકૃતિ એના ઉપર મુકાયેલી હતી. કા આકૃતિ ખેડી હતી. ક્રાઈ ઊભી હતી. કાઈ માજમાં હતી. કેાઈ ત્રાડ દેતા કેસરીની છટા પ્રગટ કરતી હતી. વૈશાલીના મહાન સિતુધ્વજ રત્નખચિત સુવર્ણદંડમાં લહેરાતા સથાગારના શિખર ઉપર કરકરી રહ્યો હતો. એ ધ્વજના ગૌરવ માટે એકેએક લિચ્છવી પોતાનું જીવન આપે તેમ હતા. વકારની ષ્ટિ એ ભવ્ય ધ્વજ તરફ જઈને પછી ચારે તરફના મેદાનમાં ફરી વળી. તે આધેના ઉદ્યાનામાં, પુષ્કરિણીઓના કિનારા ઉપર જઈ પહેાંચી. એની નજરે પડેલા દૃશ્યથી એ ડાલી ગયો. સિંહ સમા બળવાન લિચ્છવી. જુવાના ત્યાં રંગ-બેરંગી વસ્ત્રોમાં ઉત્સાહની મૂતિ સમા ઊભા હતા. માન્મત્ત હાથીઓની પંક્તિઓ એક બાજુ ડોલી રહી હતી. કમ્બોજના, સિંધસેાવીરના, ગાંધારના, ઉત્તમ ઉત્તુંગ અશ્વોના *સદસ્યાને ચાગ્ય જગ્યાએ બેસારવાના નિયમ જાળનનારા, આસન વિજ્ઞાષક, CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 9dzp4489mihri97pspg0crstqf8bxg1 104 74099 225194 2026-10-06T09:58:34Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૨}}<hr>'''</noinclude>૧૦૨Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotમ્રપાલી હણહણાટથી આખું મેદાન જાણે વીરાની રણભૂમિ સમું શોભી રહ્યું હતું. પણ વૈશાલીના ઉત્તમમાં ઉત્તમ સૈનિક, રાજન્યા, કર્મચારીઓ, અધિ- કારીએ, સભાના સદસ્યા, જેમ જેમ આવતા ગયા તેમ તેમ મેદાનની ને સ ંથાગારના મ′ડપની શેશભા અવનીય થવા માંડી. ક્રાઈ ઓંક નિર્માલ્ય માણસ ત્યાં નજરે પડતો ન હતો. જોતાં નજર ખેંચી ન રાખે એવા કાઈ જુવાન જણાતા ન હતા. કેાઈ એક ખીન્ન તરફ, પ્રેમ સહાનુભૂતિ સિવાય બીજા ભાવથી શ્વેતા હોય તેમ દેખાતું ન હતું. નિયમ એ નિયમ જ છે, અને એ નિયમ જ રહેશે, પછી ગમે તે વાત હોય, ને ગમે તે લિમ્બ્લી હાય, અને ગમે તેવા એ મહાન હાય, પણ નિયમ અનિવાય રહેવાના જ છે, એવી એક દૃઢ વ્યવસ્થાભરી છાપ ત્યાં પ્રગટી હતી. પરિણામ માટે જાણે શંકા જ ન હોય તેમ, બધા ઉત્સાહથી સંથાગારના સડપ તરફ જોઈ રહ્યા હતા. મહાઅમાત્ય વકાર આ બધું નિહાળી રહ્યો. શ્રમણ ગૌતમે રાજગૃહમાં વારંવાર કહ્યું હતું કે દેવતા ન જોયા હોય તો, લિવી જુઓ, એ એને સાચું લાગ્યું. એ પોતે પણ એમની પ્રશંસામાં પળભર ડગી ગયા. એટલામાં સામેની બાજુએથી એક રથ આવતા એણે જોયા. રથને ધેાળા ઘોડા જોડયા હતા. કાણુ આવે છેએ ોવા માટે અનેકાએ ડાક લખવી. ‘ આ તો મહાનસન પોતે ! ' હવાની લેરખીમાંથી વકાર પાસે થઈ ને એક વાત ચાલી ગઈ. : ત્યારે આવ્યા તો ખરા ! ' કાઈક ખોલ્યું. પણ બોલનારની સામે જ કાઈ લિચ્છવી જુવાનની તરત ટંકાર આવી. · એટલે ? તમે શું મેલાં છે તમને ખબર છે ? લિચ્છવી થઈ ને સથાગારમાં ન આવે ? કઈ દિવસ એ બને ખરું? ’ ર ખેલનાર શરમીદો બનીને જમીન તરફ જેઈ ગયા. વ કારે આ સંવાદ કાનાકાન સાંભળ્યેા. વૈશાલીના સ ંથાગાર પ્રત્યે કેટલી ભાવભક્તિથી સામાન્યમાં સામાન્ય લિચ્છવી પણ જુએ છે, તેના એમાં સ્પષ્ટ રા CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangni Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 8uifpwykl3a2uqdel8v1qh2ad0u4o2p 104 74100 225195 2026-10-06T09:58:46Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Anya Gemaj Foundation Chennai and Gangotri વૈશાલી સથાગાર ૧૦૩ હતો. સથાગાર હરેકના છે, હરેક માટે છે. હરેકને ત્યાં ન્યાય મળવાના જ છે. ગણતંત્રના લોહીના કણેકણમાં આવી ગયેલી આ ભાવનાને જોઇને વ કાર્ ચિંત બની ગયા. એ ભાવના જ એક મહાન અજેય વસ્તુ હતી. ગણત ંત્ર અને અન્યાય કરે જ નહિ એ શ્રદ્ધા જેવી તેવી વાત ન હતી. ગણત ંત્રો ટકે છે જ આ શ્રદ્ધા ઉપર. વર્ષ કાર આ શ્રદ્ધાને જોઈ રહ્યો. અહાનયન આવ્યા છે, પણ એ એકલા જ કેમ ? ’ કાઈ એક k તરુણે ખૂબ પાડી. · એકલા જ છે? આમ્રપાલી તે હજી આવી નથી!' ‘ ના, નથી આવી. પણ આ કાઈક આવે ! ' સૌની દૃષ્ટિ મેદાનમાંથી સથાગાર તરફ આવી રહેલા એક સુંદર ધોળા ઉત્તુંગ કાજ અશ્વ ઉપર પડી. એ અશ્વ જાણે આખી નગરીનું ગૌરવ ધારી રહ્યો હોય તેમ સુંદર છટાભરી ચાલથી આવી રહ્યો હતો. એનું એ નૃત્ય નિહાળવા લિચ્છવી- આ થંભી ગયા હતા. એની આસપાસ મહાન ભાલાધારીઓનાં અને ખીજા અશ્વરાહી જૂથ આવતાં હતાં. કેટલાક ધનુધી ત્યાં પડખે ચાલતા હતા. મેઢા આગળ શસ્ત્રધારી સૈનિક માગ મુકાવતા આવી રહ્યા હતા. વકારે ત્યાં દૃષ્ટિ કરી. મેધ ગર્જનનું આહ્વાન ઉપાડી લે તેવા, કેસરી સિદ્ધ સમે એક અશ્વારાહી પુરુષ આવતા દેખાયા. એને આવતા જોઈને એને માર્ગ આપવા માટે અન્ને બાજુ ઊભેલા લિચ્છવીઓની મોટી પુક્તિઓ બની ગઈ હતી. બન્ને બાજુ હાથ જોડીને નમન કરતા ને નમન ઝીલતા, વૈશાલીના મહાન સેનાનાયક, સિંહુ સેનાપતિ પોતે આવી રહેલા જણાયા. એતી આંખમાં વર્ષકારે કાઈ મહામેાલા રત્નની તેજચમક જેવી એક અનેાખી જ ચમક જોઈ. લાગે કે આંખ નથી- દૈવી નેત્રહ્નો જ છે ! એના ચહેરા ઉપર પણ દેવોને દુર્લભ એવી મૃદુતા એડી હતી. તે જે દિશામાં જોતે, તે દિશાના કણેકણને જાણે એ જીવન્ત હોય તેમ પ્રેમભરેલી દૃષ્ટિથી નિહાળતો હતો. નિય સાતપુત્ર ભગવાન મહાવીરની છાયા જાણે એના ઉપર ઢળી પડી હોય CC0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> 2mvmpmbpbfv7lyn341n8c3x6oo7t85e 104 74101 225196 2026-10-06T09:59:36Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૪}}<hr>'''</noinclude>૧૦૪ Digitized by Arya Samai Foundation Chennai and Gangotri આમ્રપાલી તેમ એની મૃદુતાની રેખાને જોનારા, એ રેખા જીવનભર ન ભૂલે એટલી એ માહક હતી. એવી એ સુંદર હતી. વર્ષાકાર મહાઅમાત્ય એક પળભર તો વિચારમાં પડી ગયેા. આ માજીસ શું જુદ્ધ ખેલી શકે? આ માણસ શુ' જુદ્ધ લઈ શકે? તેને આનંદ આનંદ થઈ ગયા. વૈશાલીના આ સેનાપતિ એક નાચીજમાં નાચીજ ચેતનાને પણ પ્રેમભરી દૃષ્ટિથી નિહાળનારા છે. એ જુદ્ધ કરી નહિ શકે, વૈશાલી મગધનુ છે ! પણ એણે બીજી વખત એ ચહેરા સામે જોયુ, અને એને એની ભૂલ સમજાઈ ગઈ. એ પુરુષની મૃદુતાની પાછળ તા વરલા પડ્યું હતું. એવું લાહ તો એણે પોતાના ભવ્ય સેનાપતિ સુનીધમાં પણ જોયું ન હતું. અજાતશત્રુમાં પણ એ ન હતું. અરે ! ખુદ ચડપ્રદ્યોતમાં પણ એ નહિ હોય ! આ પૃથ્વીના કણેકણ માટે પોતાનું જીવન આપવાની શક્તિ એનામાં હતી. એને સ’થાગાર તરફ જતો જોઈ ને સથાગારના મ’ડપમાં સદસ્યોની ભીડ જામવા 'ડી. એ વકાર પાસેથી પસાર થતા હતા. બરાબર એ જ વખતે વકારના ખભા ઉપર ક્રાઈક હાથ મૂકયો. પોતાના બ્રાહ્મણ યજમાન આ ક આવી ગયા હતા. ઉતાવળે તેની સાથે થઈ જવા માટે વકાર એકદમ ભીડમાંથી આગળ વધી ગયા. સોપાનપરંપરા વટાવીને મંડપમાં આર્યકની સાથે તેણે જગ્યા લીધી ન લીધી ત્યાં ગણુપુરક તેની પાસે આવી પહેાંચ્યા. તેણે સદસ્ય આ ક તરફ જોયું. આ કાણુ છે એ ખુલાસા માગવા માટે એ દિષ્ટ હતી. < અતિથિ !' આર્ય જવાબ દીધો. ગણુપૂરક ત્યાંથી તરત ખસી ગયા. પણુ એટલામાં જ એક આયુત્તક આવતા દેખાયા. આયુત્તકે એક સદસ્ય વધારે હોવાની નેાંધ લઈ લીધી. અતિથિને છંદ આપવાનો અધિકાર ન હતા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 4hxzjj82wpx83bq3a55x72wf9bd65jc 104 74102 225197 2026-10-06T10:00:18Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૫}}<hr>'''</noinclude>વૈશાલી | સ ચાગોર Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૦૫ ઘેાડીવારમાં જ સેનાપતિ સેાપાન પરંપરા ચડીને સંથાગારના સડપ તરફ આવતો દેખાયા. એ આવ્યા, એણે સદસ્યાની સમિતિને અભિવાદન કર્યું, તમામ સદસ્યોએ સામે નમન આપ્યા, અને મંડપની વચ્ચેવચ્ચેના ઊંચા સભામંચ ઉપર જવા માટે તે આગળ વધ્યા. સભામંચની મડિપકાની ચારે ચાર સોનેરી તમ્ભિકાઓને પદ્મ- રાગ, નીલમણિ, રત્ન અને આસમાની હીરકનાં કણેાના જડિત્રનકશી કાસથી એવી તે સુંદર બનાવી હતી કે, જોનારની આંખ હીરારત્નના પ્રકાશમાં જ નાહ્યા કરે. મંડિપકા ઉપર એક અનુપમ મયૂર મૂકયો હતો. એના કલા કરતા પિચ્છે પિચ્છમાં રત્નકણિકાઓના ભરચક્ક જડાવથી ઈન્દ્રધનુ રંગની ભ્રાંતિ થતી હતી. પોતે મા સરસ્વતીના દૈવી મયૂરને જોઈ રહ્યો છે ! અને સાથે સાથે અધર લટકતા ઇન્દ્રદેવના ચાપને નિહાળી રહ્યો છે! સભામ`ડપમાં ચારે તરફ આયુધધારી સૈનિકા ઊભા હતા. એક તરફ ૧ગણપૂરક, આસન વિજ્ઞાપક અને આયુત્તક દેખાતા હતા. હાથમાં લાલ અને કાળી ૨૦ઃ શલાકા લઈને ઉપસ્થાક ત્યાં ઊભા હતા. જનતત્રની પરિષદ્ તરફ સિદ્ધ સેનાપતિએ એક નજર કરી. તમાઞ સદસ્યા આવી ગયા લાગ્યા. તેણે ગણુપૂરકને પૂછ્યું. ગણપૂરકે સંખ્યા બતાવી. સાત હજાર સાતસો ને સાત સદસ્યામાંથી સાત હજાર સાતસો સાતે હાર હતા. કાઠે ગેરહાજર ન હતો ! વર્ષકારને આ એકતા અનુપમ લાગી. તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયા ! એક પણ ગેરહાજર હિ એટલામાં સિંહનાયક ઊભો થયો હતો. એક ઝીણી કાંકરી ખરે તે પશુ અવાજ સંભળાય એવી ગૂઢ શાંતિ ત્યાં આંડપમાં પથરાઈ ગઈ. સિ ંહ- નાયક શું ખેલે છે તે સાંભળવા સૌ એક કાન થઈ ગયા. ૧ સભા સંચાલન પ્રત્યે ધ્યાન રાખનારા. ૨ મત માટેની સળીએ. ૩ નાકર CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> jle9l8cru74gr5vncixr8h9mokpgj8j 104 74103 225198 2026-10-06T10:00:32Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૬}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૧. મહાનમનના ઉત્તર સિંહ નાયક એક્લ્યાઃ ‘ ભન્તે ગણુસંધ મને બરાબર સાંભળે. મને સાંભળેા. ગણસ ધસદસ્યો ! આ પુત્ર મહાનમન પોતે આંહીં આવેલ છે ! ’ ' પણ આમ્રપાલી કયાં છે ? આવ્યા છે પણ એકલા ? આમ્રપાલી વિના ? ’ કાઈ સદસ્યે તરત જ કહ્યું. * ભણે સદસ્ય ! હમણાં આપશે.’ * એને ખુલાસા એ પોતે જ ગણુસંધને * સાધુ ! સાધુ ! ' ચારે તરફથી અવાજ આવ્યો. વૈશાલીના ગણત ંત્રના વિજય હૈ ! ' * * * વિજય હા ! ' પ્રત્યુત્તરમાં ગગનગામી અવાજ ઊંડયો. ભન્તેગણ સંધ ! હવે બરાબર વાત સાંભળે. આ પુત્ર મહાનમન તમને હમણાં ખુલાસો આપે છે. પણ ગણતંત્ર એક વાત ન ભુલે. આ મહાનગરી વૈશાલીએ રામચંદ્ર, વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠને નીરખ્યા છે. આ ઉત્તમપુરીએ આજ દિવસ સુધી પેાતાનાં ગૌરવ પ્રતિષ્ઠા ને શક્તિ જાળવી રાખ્યાં છે. જ્યાં સુધી વિજજસ'ધ એક હશે, જ્યાં સુધી ગણતંત્ર એકમતે કામ કરશે, ત્યાં સુધી આ નગરી અજેય હશે. આવુસે!! તમારા છંદના તમે માલિક છે. પણ બીજાને છંદ હાઈ * રામાયણમાં બે નામ છે. વિશાલા. ઉત્તમપુરી, CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 1iz9yxx1a1j74l7d7mm5cgi49ziep62 104 74104 225199 2026-10-06T10:00:44Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૭}}<hr>'''</noinclude>મહાન અને ઉArya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૦૩ શકે તે ભૂલતા નહિ. જે કરીએ તે એકમતે કરીએ, આપુત્ર મહાનમન હવે ગણતંત્રને વાત કહે ! ' સિંહનાયક બેસી ગયેા, એટલે મહાનમત આગળ આપ્યા. તેના ધાળા નિમાળા, સૌમ્ય મુખમુદ્રા, શાંત વર્તનની છાપ ગણતંત્ર ઉપર પડી. થેાડીવારમાં તેની વાત સાંભળવા માટે સૌ શાંત થઈ ગયા. ‘ ભન્તે નાયક અને ગણત ંત્ર ! સાંભળેા. એક પ્રભાતે આકાશની કાઈ ગુલાખી વાદળી નીચે પડી ગઈ હોય તેમ મારી પાલિતા પુત્રી આમ્રપાલી મારી વાટિકાના એક કદળી સ્થંભ પાસેથી મને જડી. જે આકાશમાર્ગે અચાનક મારે ત્યાં આવી ચડી તે મને વધુ પ્રિય બની ગઈ. : એ તો જાણે ઈશ્વરે સ્વયં મારા હાથમાં સોંપી હોય તેવી વાત હતી. F ભતે ગણતંત્ર ! સાંભળેા. આ પુત્રી ઉપર મારા નિ:સીમ પ્રેમ છે. એના જીવનની સુંદરતા જો હું ન જાળવી શકું, તે હું રૌરવ નર- કના વાસી અનુ. સદાવીરા ગડક નદીની જલસમાધિ પણ મારા તાપને પછી શમાવે નિહ. ભન્તે સેનાપતિ! ગણતંત્રની ઇચ્છા છે, મારી પુત્રીને નગરશોભિની રાખવાની, પણ હું એ વાતની સ્પષ્ટ ના પાડું હું ! મારા પોતાનાથી તે એ નહિ બને ! ' મહાનમનના છેલ્લા શબ્દો નીકળ્યા ન નીકળ્યા ત્યાં તો સચા- ગારમાં એક મોટા અવાજ થઈ રહ્યો. કેટલાક મહાનમનને ફીટકારતા હતા. કાઈક ગુસ્સે થયા હતા. કાઈના અવાજમાં આહ્વાન હતું. એક જણા ઊભો થઈને ખેલતા હતાઃ ‘મહાનમને ગણત ંત્રનું અપમાન કર્યું છે. સેનાપતિની અવજ્ઞા કરી છે. એ વૈશાલિક નથી. એ વૈશાલી નગરીને સમજ્યું જ નથી. એને મેસારી દા, બેસારી દે। . . . . . . ' ..... કાલાહલ વધી પડયો. ક્રાણુ શું ખેલે છે તે સમજાતું ન હતું. મહાનમનના શબ્દો જેરીતે આવવા જોઈ એ તે રીતે આવ્યા ન હતા. સિંહનાયક એની વાત સમજી ગયો હતો. તે કાલાહુલને દાખી દેવાદ માટે તરત ઊભા થઈ ગયા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> baq5oj7lhqh7d1sol7bc4q555pj8oac 104 74105 225200 2026-10-06T10:00:58Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૮}}<hr>'''</noinclude>t॰igitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી ' ભતે ગણતંત્ર ! આ મહાનમને હજી વાત પૂરી કરી નથી !’ ‘ પણ એની વાતમાં ગણતંત્રનું અપમાન છે એનું શું ?' એક સદસ્ય ઊભા થઈ ગયા. કટ્ટરમાં કટ્ટર દુશ્મનની તલવારને મ્યાન કરાવે તેવા મધુર સ્મિત સાથે સિંહનાયક એહ્યા ‘આવુસા ! તમે ભૂલી જતા લાગેા છે કે જે નિશ્ચય થશે તે ગણતંત્રના નિશ્ચય હશે. આવુસાના નહિ. આવુસે પોતાના છંદ્ર પોતે વાપરી શકે છે. પણ આવુસાનેા છંદ એ એના એકના જ છંદ છે. જેમ મારા છંદ એ માર્ગે છંદ. એ મારા એકના જ છંદ છે. આનુસા ! ગણતંત્રને એલવા દો ! ' તો છ શલાકા વહેં !' ‘એ પણ થશે આવુસેો ! પહેલાં મહાનમનને જે કહેવાનુ છે તે ગણતંત્ર સાંભળે—સમજે. મહાનમન એમ કહે છે ભન્તે ગણુસંધ ! કે આ મહાન નગરીમાં જ્યાં ન્યાય લેનાર અકિચનમાં અકિચન હોય તો પણ, એને પહેલાં વિનિશ્ચય મહામાત્ય તપાસે છે, અને અપરાધી ઠરાવે તે વ્યાવહારિક અહામાત્ય પાસે એ જાય. ત્યાં અપરાધી ઠેરે તો સ્ત્રધાર એને સાંભળે. એ પણ અપરાધ સાચા ગણે, તે અષ્ટકુલિક એને સાંભળે. પછી સેનાપતિ. પછી ઉપરાજા. પછી રાજા — ગણપતિ પાસે એ જાય. અને રાજા પણ છેવટે તો પ્રવેણિ પુસ્તક પ્રમાણે કરે. એક સામાન્ય ન્યાય માટે જ્યાં આટલી ચોકસાઈ છે, એ નગરીના ગસંધ, આવા જીવનપ્રશ્નને પળના છઠ્ઠા ભાગમાં છણી કાઢે એ નિયમ કયાંના ? આ નગરીને તે નિહ ! કુમ આ મહાનમન ! આ વાત છે નાં તમારા સનમાં ?’ - ભતે સેનાપતિ ! સાધુ ! સાધુ ! મારી વાત તમે બરાબર કહી બતાવી છે. ભન્તે ગણત ંત્ર સમજે કે, માતા ધરતીની પેઠે, માતા નારી એક જ પાસું પલટાવે, અને દુનિયા આખી વેરિવખેર થઈ રહે. પુરુષની *આયુષમાન ! નાનાને સખાધન માટેનો. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 5za04d4lnuegn1n9nufgoesoydw758e 104 74106 225201 2026-10-06T10:01:09Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૦૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૦૯}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri મહાનઅનને ઉત્તર ૧૯ ઇચ્છા એ સાધારણ ચાલતી વાત છે. પણ ભન્તે ગણતંત્રજના ! નારીની ઇચ્છા, એ શક્તિ છે, એ ધારે ત્યારે સમુદ્રનાં જળ ભેદી નાખે. પૃથ્વીના પેટાળને વીંધે. ઉથલપાથલ કરી મૂકે. એની ઇચ્છા એ મહા શક્તિ છે. ગણતંત્રની ઇચ્છાનો જવાબ હું નહિ, સેનાપતિ નહિ, કેવળ આમ્રપાલી પોતે જ આપી શકે . . . તેને સાંભળ્યા વિના, છંદશલાકાને કાઈ અર્થ નથી. હવે ગણતંત્ર જવાબ આપે ! ’ સેકડો સદસ્યો એક સાથે ખેલી ઊઠયા : ‘ના ના, ના. આત્ર- પાલી વૈશાલીની છે. વૈશાલી નગરીની આ આજ્ઞા છે !’ • આમ્રપાલી જેવી અસામાન્ય નારીની ઇચ્છા જાણવાનું પણ ગણતંત્ર શું માન્ય નહિ રાખે ? ' સિંહસેનાપતિ માહ્યા. ‘ પણ પ્રવેણી પુસ્તકના નિયમનું શું?’ * * નિયસભગે મહામારી ફાટી નીકળશે તેનુ શું?' ગણતંત્ર સર્વોપરી છે તેનુ શું ? ' છેલ્લા પ્રશ્નના જવાબ આપતા સિંહ ઊભા થઈ ગયા. ' ભન્તે ગણત ંત્ર ! સાંભળે. ગણતંત્ર ત્યારે સર્વોપરી છે, જ્યારે એ એકમતે બહુમતે એલે છે. ગણતંત્ર સાંભળ્યા પછી જ લે છે. વૈશાલી સધનેા આ નિયમ છે. આમ્રપાલીને સાંભળીને ગણતંત્ર નિશ્ચય કરે !’ ‘ તો એલાવે આમ્રપાલીને !' કેટલાક અવાજ આવ્યા. જ્યારે કેટલાક લિચ્છવી જીવાના તો ઊભા થઈ ગયા હતા. સથાગારના એક ખૂણામાંથી એક જુવાન ઊભા થયા. તેની સશક્ત લેાહસમ પડછંદ કાયા અને મહાપ્રતાપી ચહેરો જોતાં જ કેટલાક ડાઈ ગયા. તેના ખભા ઉપર ધનુષ પડયું હતું. તેની આંખમાં કાર્તિકેયની વીશ્રી હતી. તેણે મોટેથી કહ્યુ : એ કાણુ ખેલે છે કે એલાવે આમ્રપાલીને ? ખેલનારને ખબર છે ખરી કે સહસ્ર સહસ્ર રાજરાણી જેની પાસે પાણી ભરે, એવી આ અનુપમ રૂપરાણી, એ વૈશાલી નગરીની એક ગૌરવભરી કવિતા છે ? એને ખબર છે ખરી કે CC0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> iec93iv775gyf7cwizj16jhyl86ngyb 104 74107 225202 2026-10-06T10:01:22Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૦}}<hr>'''</noinclude>૧૨૦ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી માત્રપાલી એક સહસ્ર વર્ષીમાં એ વખત નથી આવતી ? એને ખબર છે કે એ કાને જોવા મ્હે છે? ’ ‘કાને ?’ જે જુવાન ઉતાવળા થયા હતા તે જ આપ્યા. ‘કાને ? કહું ! ’પેલા જુવાને પોતાના ખભા ઉપરથી ધનુષ ઉતાર્યું. તેણે તેની સામે એ ધર્યું. આ ધનુષની પ્રત્યંચા જરા ચડાવી દો તરશાર્દૂલ વનરાજ! પછી હું તને કહું ! ' * પેલા જુવાન શીયાંવીયાં થઈ ગયા.વૈશાલીના મહાન ધનુ ર મહાલીના ધનુષની પ્રત્ય ંચા ચડાવવી એટલે શુ' એ એને ખબર હતી. છાતી નીકળી પડે એવી એ વાત હતી! તે શમી દો તીને નીચે જ બેસી ગયા. આમ્રપાલી સ’થાગારમાં આવશે, પણ ભન્તે ગણતંત્ર અને સાંભળે. એ એની પળે આવશે.’ ધનુર્ મહાલી બોલ્યો : ‘ આમ્રપાલી આવશે એ એક મડ઼ેાત્સવ હશે. જે સહસ્ર વરસે એક વખત આવી શકે, અને જે વરસમાં સહસ્ર વખત આવી શકે, તેને ભેદ ગણતત્ર સમજે !’ ‘ સાધુ ! સાધુ ! ′ આખા સંચાગારને માલીની મહોત્સવની વાતમાં રહેલ ઔચિત્ય સ્પર્શી ગયું હતું. ' અને આવતી કાલે તે ગણત ંત્રજના ! એક વાત યાદ કરવાની છે. આપણને એક આહ્વાન મળ્યું છે, તેના નિશ્ચય આ સંથાગારમાં જ લેવાના છે !' સિંહનાયક એલો. ‘શું આહ્વાન છે ? કાનુ છે? શી વાત છે ? કાને વૈશાલીના સામર્થ્યની ખબર નથી ? ક્રાણુ બિ ંબિસાર છે? એ ડોસાને તે આવવા દો ! ' પ્રશ્નોની પર પરાને અટકાવતા સિનાયક મેલો: કાશાંખીથી અલઞક્ષ આવવાના છે. અભિષેક પુષ્કરિણીમાં સ્નાન કરવા માટે એ આવે છે ! ' * આવવા દે !' આવવા દ્યે એમ નહિ, એના એક સહસ્ર યાહાને પહેાંચવા CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 9serccnsll91cg88ldwcfl8r8xxq5km 104 74108 225203 2026-10-06T10:01:40Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૧}}<hr>'''</noinclude>Dialized by very smjTFou મહાનમનના ઉત્તર Gangotri in આપણામાંથી કાણુ એક તૈયાર થશે? ક્રાણુ તૈયાર છે? કાણુ તૈયાર થાય છે? વાત તો એ છે !' મહાલી ધનુર્ધર માલી રહ્યો હતો. સથાગારમાં એક ઠંડી તાકાતના પડધા સભળાતા હોય તેમ મહાનમન પોતે ઊભા જેવા થઈ ગયા હતા. એટલામાં કાઈ ઊઠતુ નથી એ જોઈ ને ધનુર્ મહાલી પાતે આગળ વધ્યું. . * એક સહસ્ર વર્ષે એકાદ વખત પૃથ્વીને જોવા ભૂલી પડેલી સ્વ ગાની જલસુંદરી જેવી આમ્રપાલીને, જે નગરી, નગરોાભિતી રાખવા માગતી હશે, તે નગરીમાં એક સહસ્ર સામે લડવાવાળા કાઈ ને કાઈ તે નીકળશે જ નાં? વખતે અમ્મપાલી જ વાત મૂકશે કે હું તા એ નગરીની નગરશોભિતી ખતું, જ્યાં સહસ્ર સહસ્ર જોધા સામે લડનારાઓ કાઈ ને કાઈ બેઠા હોય. તો ?' . સથાગારમાં હવે એકદમ શાંતિ વ્યાપી ગઈ. ધનુર્ મહાલી મોટેથી હસી પડયો ! ‘ ભન્તે ગણુત ત્રજના ! તમારા પ્રસાદથી હું જે વિદ્યા તક્ષશિલા વિદ્યાલયમાં શીખ્યા છું, તેમાંથી કાંઈક આવતી કાલે આંહીં આમ્રપાલી દર્શીનમહાત્સવ પ્રસંગે આપીશ ! બંધુલ મલ્લને આપવાને લિચ્છવીઓના પ્રત્યુત્તર પણ એ જ બનશે. ભન્તે સેનાપતિ ! હું' તમારા જ અભિપ્રાય ગણતંત્ર સધને દર્શાવી રહ્યો છું. ખરાબર છે ના ’ ભણે ધનુર્ મહાલી ? બરાબર છે.' ૬ સંથાગારની સન્નિપાતભેરી કાલે સૌને આમંત્રે છે. ગણતંત્ર એની નોંધ લે !' . સાધુ ! સાધુ ! સાધુ ! ' · વૈશાલી નગરીના વિજય હા !' ‘ ગણતંત્રના વિજય હૈ ! ' આમ્રપાલીના જય હો ! ' ધનુર્ મહાલીના ય હા !. અવાજના મહાન પડધા ચારે તરફથી ઊઠયા. વર્ષ કાર્ મહાઅમાત્ય એ સાંભળી રહ્યો. વિસંવાદ ટાળવાની સિદ્ધ સેનાપતિની શક્તિ વિષે વિચાર કરી રહ્યો. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> nu9tdveqj9p1kvu45mse39ixhwhfc58 104 74109 225204 2026-10-06T10:01:57Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૨}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૨. વીરાના નિર્ણય જૅ દિવસે વહેલી સવારમાં જ વૈશાલી સથાગારની સન્નિ- પાત ભેરી વાગી. એ વાગતાં જ આખી નગરીને જાણ થઈ ગઈ ક સથાગામાં ગણતંત્રની સભા મળી રહી છે. સન્નિપાતબેરીના અવાજ કાને પડતાં દરેકે દરેક સદસ્ય પેાતાને ઘેરથી તૈયાર થઈ ને તરત સંસ્થા- ગાર તરફ જ ચાલી નીકળતો દેખાયા. રસ્તા ઉપર અશ્વો, રથા, પાલખી એ, હસ્તિઓ એની ધમાલ મચી ગઈ. નગરીની ઉપશાખા જેવા કુંડકગ્રામમાંથી પણ જવાવાળા એક ક્ષણના વિલંબ વિના ચાલી નીકળ્યા. વકાર મહાઅમાત્યને બ્રાહ્મણ આક એ વખતે શ્રાવસ્તી નગ- રીની રાણી મલ્લિકા વિષેની વાત કરી રહ્યો હતા. વકારને એમાં રસ પડયો હતો. ત્યાંથી ઘણુના ભણકારા આવતા હતા. રાણી મલ્લિકાના સંદેશવાહક બ્રાહ્મણ નાલીજ ધ વૈશાલીમાં આવવાના હતો. બ્રાહ્મણ આર્યકને મળીને એને રાજગૃહ જવું હતું. શ્રમણ ગૌતમ તરફ રાણીને પૂજ્યભાવ હતો. શ્રમણ ગૌતમને શ્રાવસ્તી- નગરીમાં આમંત્રવા હતા. વકારને આ સમાચાર જાત્તિ સમાન હતા. ને તેને એમાં રસ પડયો હતો. પણ જેવા સન્નિપાત ભેરીના અવાજ સભળાયેા કે તરત બ્રાહ્મણ આંક પણ ઊભા થઈ ગયા શ્રેષ્ટી ! બસ હવે. આપણે ચાલી નીક- k CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection Haridwar<noinclude></noinclude> rjliacamqm0pjbshrfu1bkq7wkgcvj7 104 74110 225205 2026-10-06T10:02:13Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri વીરાના નિય નીએ. આ નિપાત ભેરીને અવાજ આવી રહ્યો છે! ’ ૧૧૭ સન્નિપાતભેરીના આવા વ્યવસ્થિત ગૌરવ મહિમા જોઈ ને વ કારને ભારે આશ્ચર્ય થયું. એણે રસ્તા ઉપર દૃષ્ટિ કરી તે ત્યાં પણું રથા, ઘેાડા, હાથી, પાલખીઓ, બધાંની ધમાલ ચાલી રહી હતી. બધાં વૈશાલી તરફ જઈ રહ્યાં હતાં. વર્ષ કારે એ જ વખતે નિર્ણય કરી લીધા. સન્નિપાત ભેરી વાગે.ને જ્યારે એક પણ લિચ્છવી બહાર ન ક્રૂકે ત્યારે જ વૈશાલી પડે, તે પહેલાં નહિ ! સન્નિપાતભેરી એ પ્રજા ઐકયના મહાન અવાજ બની ગયો હતા. આજે તો બન્ને જણા સાથે જ, રથમાં એસીને તરત સંચાગાર તરફ્ જવા નીકળ્યા. ગઈ કાલે સથાગારમાં વર્ષીકારે એક મહામેલા સપ્તરંગી હીરક કાઈક લિથ્વીને બતાવ્યો હતો. તેનાથી ઘણાને આશ્ચર્ય થઈ ગયું. પણ આ શ્રેષ્ઠી જ. એ વાતની પ્રતીતિ એમાંથી થઈ ગઈ. રસ્તામાં જ બ્રાહ્મણ આય કે કહ્યું: ' મહાનમનને એવા એક હીરક આમ્રપાલી માટે લેવા છે. એના અદ્ભુત પ્રકાશતી એને લગતી લાગી છે!’ તો હું જ એને મળવા જઈશ. એ તે સપ્તામ્રક ચૈત્ય પાસે પોતાના આત્રકાનનમાં જ મળશે. કેમ ? ' ‘હા ત્યાં જ.' આ કહ્યું. થોડીવારમાં જ તે સંસ્થાગારમાં આવી પહોંચ્યા. પણુ વ કાર સથાગારના આજના હાઇમાદ જોઈને છક થઈ ગયા. સેંકડા થા ત્યાં આવી ગયા હતા. ઉત્તમમાં ઉત્તમ અશ્વો હણ હણુતા હતા. હસ્તીઓની હારની હાર ઊભી રહી ગઈ હતી. કેટલીક રત્નમંડિત પાલખીઓ પણ આવી ગઈ હતી. વૈશાલી નગરી જાણે કાઈ મહાન યુદ્ધ ઉત્સવના રણરગમાં આવી ગઈ હોય, તેમ ઠેર ઠેર શણુગાર થયા હતા. પુષ્પોની માળાઓ, પાઁ, વેલાવેલીઓ, મૌક્તિકાની સેરા વડે મેદાનમાંથી સંચાગાર તરફ જનારી આખી વીથિકાને જનસંધે શણુ- ' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> i5ta6dc0cma1uje64wegpo2q80ly7g4 104 74111 225206 2026-10-06T10:02:31Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૪}}<hr>'''</noinclude>૧૧૪ Digitiz ed by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી ગારી કાઢી હતી. એક અનેાખી જ શોભા ત્યાં પ્રગટી હતી, સોપાન- પરંપરાતી બન્ને બાજુએ આજે સુવર્ણ ભિકાઓ મુકાઈ ગઈ હતી. અને તેના ઉપર વૈશાલીના અદ્ભુત કારીગરાએ કાતરેલા અનેક સિંહ- રાજો હતા. પણ આજે આ બધા જ સિહો ત્રાડ દેતા વનરાજની વિક્રમમૂર્તિ પ્રગટ કરતા હતા. રગમ'ચને ચારે તરફ સાચાં મોતીની માળાએથી શણગાર્યો હતા. ત્યાં ઊભા કરેલા પ્રવેશદ્વાર ઉપર રત્નોનાં તારણ લટકતાં હતાં. એક એક રત્ન અદ્ભુત હતું. અંડપની ચારે તરફ સેંકડો ક્ષત્રિયપુત્રો ઊભા રહી ગયા હતા. તેમણે બધાએ યુદ્દવેધ પહેર્યાં હતા. તેમના હાથમાં ખડ્ગ હતા. ખભે ધનુષ લટકતાં હતાં. વકારે એક દૃષ્ટિ કરી. એક સહસ્ર મહાબળવાન વીરાની સેના ત્યાં ઊભી હતી. એમને માખરે ધનુર્ મહાલી પોતે ઊભો હતો. પૂરા પાંચ હાથ ઊંચા, પડછંદ, પ્રતાપી એના દેહ આજના યુદ્ધુવેશ્વમાં એવા ગૌરવશાલી લાગત હતો કે એ જોઈ ને લિચ્છવી તમામ એક પ્રકારનું અનેખુ અભિમાન અનુભવતા હતા. આવા પ્રતાપી ધનુર્ની છાયા એમને અજેયત્વ અપતી હતી. લિચ્છવી ગણત ંત્રના, બધુલ મલ્લને, બાફ્યા વિનાના જ જાણે આ જવાબ હતા. થોડીવાર થઈ ત્યાં સિદ્ધ સેનાપતિ આવ્યો. ચારે તરફ શાંતિ ફેલાઈ ગઈ. સિ ંહ સેનાપતિ સમજતા હતા. લિઝ્નીએ અભિષેક પુષ્ક- રિણીની બાબતમાં કાઈ ને નમતુ આપવાના નથી. પણ એના મનમાં એક શકા જન્મી હતી. બધુલમલ્લનુ પેાતાનુ' જ આ ખરેખર સાહસ છે, કે પછી રાજા પ્રસેનજીતે વૈશાલીનું બળ માપવા માટે આ એક આગલી હરાલ મોકલવાના પ્રયોગ કર્યો છે ? જો એમ હાય તે બંધુલ- અન્ન હારે, ભાગે, જીતે, કે મરે, ગમે તે થાય, તેનાથી વૈશાલીને તે હિને જ હતી. વૈશાલીએ મગધ સામે ઊભા કરવા ધારેલા મરચામાંથી CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> nd3ywroojlu3gi5cg3oba3nbxk5t9cf 104 74112 225207 2026-10-06T10:02:45Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Ana Samaj Fon han na penatri ૧૧૫ વીરેના નિર્ણય કાશલ ખસી જતું હતું. કાશલ જાય એટલે કાશી જાય. શાકયો પણ જાય. ગણત ંત્રની યુદ્ધ રચના કથળી પડે. આમ્રપાલીના ઉગ્ર ઘણુ રૂપ બનતા પ્રશ્નને જરાક શાંત વાતા- વરણમાં લેવાય એટલા માટે લિચ્છવીઓની આવી એકાદ યુહરણર’ગી સભા મળી જાય એ જરૂરી હતું. મહાલીની વાતને એટલા માટે એણે અનુમોદન આપ્યું હતું. પણ ગણતંત્ર પોતાની સ્થિતિ સમજી લે તે જરૂરી હતું. તે ઊભા થયા. તેણે ચારે તરફ દષ્ટિ કરી. ગણતંત્રને અભિ- વાદન કરીને એ ત્યાં શાંત ઊભો રહ્યો. * ભણે ગણુપૂરક ! ગણતંત્રમાં ક્રાણુ નથી આવ્યું ? ' ‘ ભન્તે સેનાપતિ ! ’ ગણુપુરક ખોક્લ્યાઃ આખી સમિતિ હાજર છે. કાઈ ગેરહાજર નથી. સાત હજાર સાતસે ને સાતે સાત સદસ્યા છે. ને એ બધા હાજર છે. એક અતિથિ છે!' સિંહ ચમકી ગયા લાગ્યા, વકારે એ જોયુ. એને શંકા થઈ ગઈ. કયાંક પોતાના સ્વાંગ ખુલ્લો પડી જશે. પણ કાલે જે અતિથિ હતા તે જ તાલિમના હીરામાણિકય મૌક્તિકના બેકી જ અતિથિ છે, એ ખુલાસા થતાં જ, શંકા ગઈ. કાલે આ કે વાત ચલાવી હતી. એ શ્રેષ્ઠી શ્રાવસ્તી જઈ રહ્યો હતા. વિશાખા આર્ટ મસ્તકભરણના હીરા લઈ જતા હતા. * ગણતંત્રના સદસ્યો મને સાંભળે ' સિંહ સેનાપતિ બેલો : ‘આજે બધુલમક્ષના આહ્વાનના વિચાર કરવાનો છે. બકુલ આપણા મિત્ર છે. કૈાશલરાજ પ્રસેનજીત આપણી મૈત્રી જાળવે છે. આપણે કાઈની અમૈત્રી ઇચ્છિતા નથી. આપણે તે જેવા જેના દિલમાં ખીજાને ગળી જવાની ઇચ્છા જાગે, તેના તેના પ્રત્યે જ માત્ર શસ્ત્રઅસ્ર ઉપાડ- * એથેન્સના લેાત ત્રમાં ૪૨૦૦૦ સદસ્યાના ઉલ્લેખ છે. એટલે આ સખ્યા ૫ના નથી. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Harichar<noinclude></noinclude> q6ap5d9gy78cdw13iqgm0t9r4tz5cvc 104 74113 225208 2026-10-06T10:03:29Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૬}}<hr>'''</noinclude>૧૧૬ Digitizedh Ana Samaj Foundation Chennai and Gangotri, આમ્રપાલી વાનાં છે. અત્યારે તે મગધના રાજા ભિબિસાર એક જ એવા છે. એની મહત્ત્વાકાંક્ષાને કાઈ સીમા નથી. બિબિસાર પણ શ્રમણ ગૌતમના ઉપદેશે હવે આક્રમણકારી રહેશે નહિ. . . . માત્ર એને યુવરાજ અજાતશત્રુ અને બ્રાહ્મણ મંત્રી વસકાર. . . . .' * ..... પણ એ શ્રમણુ ગૌતમ કાણુ છે ? આપણે એનુ શું કામ છે? એ તો સંસારને નિરર્થીક સમજે છે ! ' કાઈક જુવાન લિચ્છવી ખેલી ઊઠયો હતો. ‘ ભણે ભદ્રાયુ ! ' સિંહનાયકે તેના તીખા શબ્દોને પણ એ મૃદુ હોય તેમ ગણીને ઉત્તર વાળ્યેઃ ' શ્રમણ ગૌતમની એવી વાત છે એ સાચું. પણ એ ગણત ંત્રના મહાન મિત્ર છે. એને ગણતત્રમાં શ્રદ્ધા છે. એના ભિન્નુસંધમાં બધા નિયા બહુમતે કાં એકમતે થાય છે. એટલે આપણને એ મદદ કરનાર છે. રાજતંત્રના એ સહાયક નથી.’ ‘ પણ એણે તો કઈક શ્રેષ્ઠીઓને, સૈનિકાને, સેનાપતિઓને, રાજ- પુત્રોને મૂડી નાખ્યા છે એનું શું ? એ સાચુ છે? ’ એ સાચું છે. ' સિંહે કહ્યું. • બિંબિસારની દ્રરાણી ખેમા પણ એમાં ભળી છે એ સાચું ?' ગણતંત્રને મળેલી માહિતી બરાબર છે. ' સિંહ નાયકે કહ્યું : - પણ આપણે અત્યારે જે વાત કરીએ છીએ તેમાં તે શ્રમણ ગૌતમની એક વાત ધ્યાન ખેંચે તેવી છે અને આપણને એ ઉપયોગી થઈ પડે તેવી છે, માટે મેં તમને આ કહ્યું છે. બીજી કોઈ વાતનું આપણને ગણુતત્રને અત્યારે કામ નથી. ' * ‘શું વાત છે? ’ વાત એક જ છે. શ્રમણુ ગૌતમ કહે છે. વૈરથી વૈર આળસે નિહ. એ વધતુ રહે. અલમલ્લ પોતે પોતાની તરફથી આ સાહસ કરવા આવતો હોય તો આપણે એને રાકીએ ! ’ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 4wjq0huv6ioa3dl010mgrhn326365ud 104 74114 225209 2026-10-06T10:03:44Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૭}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Reher and earngotri વીરાના નિય k પણ ૧૧૭ રોકીએ શી રીતે ? 'શી રીતે રોકવાની આ વાત છે?” કેટલાક અવાજ આવ્યા. : એને એક વખત આવવા તો ો ! ' બીજી બાજુથી કાઈ એલ્યુ. એની જે બીજી કાઈ વાત ન હાય — તે સમજાવટથી, પ્રેમથી. આપણી પ્રણાલિકાના ગૌરવને માન - આપવાની એને 'વાત કહીને ! એ રીતે રોકવાની હું વાત કરું છું!' સિહુ એક્લ્યા. · અરે ! એમ તે કયાંય કાઈ શકાતુ હરો ? ' કેટલાક વધુ તીખા અવાજ આવ્યા. : * આ તો ગણનાયક નવી નવાઈની વાત કરે છે ! ’ સેનાપતિ સિંહના આ શબ્દો ન હોય ! ' અરે ! આવી વાત સાંભળવા માટે આપણે આજે ભેગા થયા છીએ ? ' ચારે તરફના અવાજ શાંત પડે ત્યાંસુધી સિંહ સેનાપતિ અદબ વાળને દૃઢ રીતે શાંત ઊભો રહ્યો. એનું કેવળ ઊભવું જ અને દૃઢ નિશ્ચયભરી દૃષ્ટિ શાંતિ સ્થાપવા માટે બસ હતાં. થોડીવારમાં જ બધે શાંતિ વ્યાપી ગઈ. r – · ભન્તે ગણત ંત્ર મને સાંભળે. મને સમજે. કાશલ આપણુ મિત્ર છે. ' તે ખેલ્યો: ‘ તો પ્રકાશી પણ આપણા માટે મિત્ર છે. તે કપિલ- વસ્તુના શાકયો આપણા મિત્ર છે. પોતાને ત્યાં રાજતંત્ર છતા કાશલની મૈત્રી ગણતંત્રો સાથે છે. તા વિદેહ, મલ, કાશલ, કૌશી, શાકય — એમ બળવાન સંધ આપણા વિજ્જ સધને પડખે છે. મગધ આર્ટ એ જેવા તેવા ભાર નથી. એક આવી સમજી શકાય તેવી વાત આર્ટ, આપણે બલલ્લુને દુશ્મન નહિ બનાવીએ. પણ જોવાનુ આટલું છે. એ પોતે આવી રહ્યો છે—કે કોઈ એને આવવા માટે પ્રેરે છે ? ' · ગમે તે એ પ્રેરાઈને આવે, કે પેાતાની મેળે આવે ! એમાં i *કાશી એટલે કાસીદેશ, રાજધાની માટે કાશીપુર એ નામ છે. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> ej7vwi6xpgtsgbxf01pkeesygb8jycn 104 74115 225210 2026-10-06T10:04:20Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૮}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Founda Channi and Gangotri.. ૧૫૮ * આમ્રપાલી આપણે શું ? અભિષેક પુષ્કરિણીના જલને સ્પનારા એ કાણુ ? ’ ભણે સદસ્યો ! એમાં ઘણા ફેર છે. પાતે આવતા હોય તે આપણા મહાલીના એ સહપાકી છે. એ મિત્ર રહેવા જોઈ એ. પણ જે પ્રેરાઈને આવતા હોય તો એ આપણે માટે ક્રાયડારૂપ બને છે. એ આંહી થળ રહેવા જોઈ એ ! ’ · એ જ બરાબર છે ! એ જ બરાબર છે ! એ આંહી થળ રહેવા જોઈએ ! એ પ્રેરાઈને જ આવે છે. આપણા એક સહસ્ર વીરા તૈયાર છે. ' • તે ભણે સદસ્યો ! આ એક સહસ્ર લિચ્છવી જુવાને જે આંહીં ઊભા છે, તેને ગણતંત્ર આજ્ઞા આપે. અભિષેક પુષ્કરિણીના એ રક્ષકા છે. વીર અહાલી મહા રખ્ખક છે. ગણુતત્ર એમને આજ્ઞા આપે કે જે રીતે બધુલમલ્લુ આવે, તે રીતે જ એના જવાબ તે વાળે ! ભતે ગણતંત્ર અને સાંભળે. બધાને આ કબૂલ છે? ' : ' કબૂલ છે! બરાબર છે ! ' એક અવાજ ઊઠયો. તે ભન્તે ગણતંત્ર ! હું કરીને વાત મૂકું છું. જેની હા હોય તે મૌને રહીને સંતિ આપે. જે જુદા પડે તે જુદો અવાજ રજુ કરે!’ સેનાપતિ સિંહૈ ફરીવાર વાત મૂકી. ક્રાઈના જુદા મત પડયો નહિ. એણે ત્રીજીવાર પણ એ જ વાત કહી. કાંકરી પડે તો સભળાય તેવી શાંતિ થઈ ગઈ. કાઈ કાંઈ એાલતું સંભળાયું નહિ, ત્યારે હું સમજું છું ગણતંત્ર આ વાત મજૂર રાખે છે. બંધુલ મક્ષ જે રીતે આવે, તે રીતે એને જવાબ વાળવા. મિત્ર હાય તો મિત્રની રીતે. દુશ્મન હોય તા દુશ્મનની રીતે !' * વૈશાલી ગણત ંત્રના જય હે !' ‘ ગણત ંત્રના વિજય હો ! ' એક તુમુલ અવાજ સભામાંથી ઊઠયો. અને એ જ વખતે એના પ્રત્યુત્તર આવતા હાય તેમ બહારની CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> o5gx9rkuffv13wh5lxk3yuec9kzrt03 104 74116 225211 2026-10-06T10:04:41Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૧૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૧૯}}<hr>'''</noinclude>વીરાને નિષ્ઠા યy Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૧૯ મેદનીમાંથી એક પ્રચંડ અવાજ ઊઠયો : ‘ વૈશાલી ગણતંત્રનેા વિજય હે ! ’ ‘ગગૃત ત્રના જય ! આઘેથી મેદનીમાંથી પણ તુમુલ અવાજ ઊઠયો હતા. એ તુમુલ અવાજ શમ્યા ન શમ્યા, ત્યાં એને પણ ઢાંકી દે તેવા શંખધ્વનિ ચારે તરફથી થઈ રહ્યા. મંગલવાદ્યો ઊપડયાં. મેટા ઘટારવ સંભળાયા. સૈનિકાના સૂર્યના કિંગ'તવ્યાપી ઘોષ આવ્યા. કાઈ એ તાલીઓ પાડી. કેટલાકે રથાને આગળ લીધા. હાથીએ ઉપરથી નગારાં ને દુદુભી વાગ્યાં. ચારે તરફ ફેલાયેલી અહાન જનમેદનામાંથી એક અહાથેોષ ઊઠયો. દેવી આમ્રપાલીનો જય ! ' * આમ્રપાલી આવે છે !' અમ્બપાલી આવે છે!' રસ્તા કરા, રસ્તા કરી, એના રથને આગળ વધવા દે !' ગયા. તરત સેંકડા અવાજોથી રસ્તો એક સીધી પુક્તિ સમાન બની બન્ને બાજુએ લિચ્છવીઓની હાર શાંત ઊભી રહી ગઈ હતી. ઘેાડીવારમાં જ આમ્રપાલીના રૂપેરી રથ દેખાયા. સાનેરી રથદંડ ઉપર ફરકતા વૈશાલીના સિ ંહુધ્વજ જેવા નજરે પડયો, કે ચારે તરફની મેદનીમાંથી, જનસમૂહમાંથી, આસપાસની હવેલીએના ઝરૂખા છા ને ગવાક્ષામાંથી, પરિષદ્ના સભાસ્થાનેથી, એક પ્રચંડ પર્વતોડ મહાશય આવ્યો. વૈશાલીના મહાન ગણતંત્રના વિજય હે ! વિજય હો ! ' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Hardwar<noinclude></noinclude> fiog0iqui7o18j5ki4g2xd5h012c728 104 74117 225212 2026-10-06T10:42:58Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૦}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૩. આમ્રપાલી - - કે!ઇ કાઈ સ્ત્રીમાં રૂપ હોય છે. પણ ભયંકર. એ રૂપ સામે - નજર માંડવી એ જેવાતેવાનું કામ નહિ. એની સામે નજર માંડી શકાય જ નહિ. કાઈક સ્ત્રીમાં રૂપ હોય છે ભવ્ય. એની પાસે જવાની ભાગ્યે જ હિમ્મત ચાલે. એ એટલી અસ્પૃશ્ય ઉન્નત લાગે. કેટલીકમાં રૂપ હોય છે, સુંદર, મધુર, પ્રસન્ન, શાંત સનને જીતી લે તેવું — પણ અદ્ભુત કે રામાંચક નહિ. માત્ર કોઈક વિરલમાં જ એ રૂપ મળે છે, જે રૂપ હૈાય છે, ને રૂપ હોતું નથી. જે રૂપને કાઈ એક પળે નીરખે અને પછી બીજી પળે નીરખે, એટલામાં તે એ રૂપમાં આકાશપાતાળ જેવડું અંતર પડયુ હાય ! જાણે કે એ રૂપ જ ફરી ગયુ હાય ! સમુદ્રના મનસ્વી તરંગને જેમ એક ક્ષણમાં લાખ લાખ રૂપાની સુંદરતા વરેલી હોય છે, જમીન કાંઠે એ સુંદરતા જુદી, જરાક જ આગળ એ તરંગ ધકેલાય, અને રૂપરંગ જુદાં, વધારે આગળ એ તરંગ જાય, અને એની છટા જ અનેાખી, જરાક વધારે દૂર જાય, અને એ મિજાજ જ જુદા, હવા જુદી, રૂપરંગ છથ્વી બધાં જ જુદાં, ખરાખર એમ જ, કેાઈક વિરલ સ્ત્રીદેવ્ડમાં રૂપ નિહ, પણ લાવણ્યના સમુદ્ર રેલાતો હેાય છે. તેનું સૌન્દર્ય એક પળે એક પ્રકારનું. ખીજી પળે, એ તદ્દન જ જુદું. એક પળનુ એનુ રૂપ, એ બીજી પળે મળે જ નહિ. દરેક પળે એ આંખતી સામે અનેાખું CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> kqyky193jvt56y7dk2r4amyfiol03zd 104 74118 225213 2026-10-06T10:43:10Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૧}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation sterner corner een gotri આમ્રપાલી ૧૨૧ અનેાખુ રૂપ લાવે. કેટલીક સ્ત્રીઓનાં રૂપ ઋતુ પ્રમાણે બદલાય છે. ૐાઈકનાં દિવસમાં હજાર વખત બદલાય છે. પણ જે રૂપ એક ક્ષણમાં, નાખનાખી સુંદરતા બતાવે છે તે વિલરૂપ, રૂપ હેતું નથી. હારેક યે એકાદ વખત રસળતાં રસળતાં આવી જનારી રૂપલીલા હોય છે. એકાદ રાધા, એકાદ તિલાત્તમા, શકુંતલા એ આવા અકસ્માત હેાય છે. આમ્રપાલી પાસે આવી રૂપલીલા હતી. રૂપ ન હતું. એને જોનારા એને ભૂલી ન શકે, પણ એણે શુ જોયુ એ કદી એ કહી ન શકે. સ્વપ્નામાં આવી ગયેલા કાઈ ખીજા મધુર સ્વપ્નસમી એ રૂપલીલા હતી. આ દુનિયાની ખરી, પણ આંહીંની નિહ. . * રથમાંથી ઊતરીને એણે સથાગારમાં પ્રવેશ કર્યાં. એક પળભર એ ત્યાં ઊભી રહી. એક વેધક દષ્ટિ વડે એણે સ’થાગારની ચારે તરફ જોયુ'. અને જાણે કે હવા જ બદલાઈ ગઈ. તરત ક્રાણુજાણે સૌની નજરમાં શુ આવીને બેઠું, પણ બધાને, દુનિયાની દરેક વસ્તુ કુરૂપ મતી જતી લાગી. જાણે કે રૂપ બધેથી આવીને એકલી આમ્રપાલીમાં જ વસી ગયું હોય ! . . એક પળભર તેા એમ થઈ ગયુ` કે આમ્રપાલી એક જ સત્ય સ્વપ્ન છે, અને બીજું બધું મિથ્યા સત્ય છે. આ અનુભવમાંથી જાગૃત રહેવા માટે પણ મથવું પડે તેમ હતું. મહાનમન ત્યાં હતા. સિંહસેનાપતિ હતેા. આખી સંસ્થાગાર સભા હતી. મહાધનુર્ મહાલી હતો. એની સાથેના એક સહસ્ર વીરપુરુષો હતા. આમ્રપાલી હવે શું જવાબ આપે છે તે જાણવા માટે બધા એક ધ્યાન થઈ ગયા હતા. તેની સામે જોઈ રહ્યા હતા. એટલામાં વીજળીને ભાષા મળે અને જે ભાષા એ લે, તેજસ્વી, રૂપભરી, અદ્ભુત છટા ભરી, અકૃત્રિમ, બરાબર એવી જ વાણી આમ્રપાલી પાસેથી ઊઠતી દેખાઈ. એ મેલી: ‘ ભન્તે વૈશાલી ગણુસ ંધ મને સાંભળે. ગણુજને મને સાંભળે. મને સમજે. તમારે ત્યાં વૈશાલીમાં જે * CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> thc1wi2z1j3cfefan31x3p53a2gah78 104 74119 225214 2026-10-06T10:43:21Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૨}}<hr>'''</noinclude>ર Digitized by Arya Cemej Foundation Chennai and Gangotri ભયંકર ……… નિયમ ’ આમ્રપાલી k ભયંકર ? ’ તરત જ એક મોટા અવાજ આગ્યેઃ ' આ તે સથાગારનું જ અપમાન છે ભન્તે સેનાપતિ ! ’ આમ્રપાલીની દેહ જરાક ઊંચી થઈ. ગૌરવમાં એનું માથું સહેજ ઉન્નત બન્યું. દૃષ્ટિમાં તેજસ્વી વીજળીની છટા આવી. તેણે વધુ દૃઢ પણ ... શાંત અવાજે કહ્યું: ‘ હા, ભયંકર . . . અને દુષ્ટ. તમારે ત્યાં જે ભયંકર અને દુષ્ટ નિયમ છે . . .' * · દુષ્ટ નિયમ ? સંભળાયા. પ્રવેણી પુસ્તકનું પણ અપમાન ? ’ બીજો અવાજ ‘ ભન્તે ગણત ંત્ર ! પહેલાં મને સાંભળેા. મારે કાંઈક કહેવાનુ છે. હું પૂછું છું, જે નિયમ તમે પ્રવેણી પુસ્તકમાં હાવાનુ કહેા છે તે શું છે? ' * • નગરની સર્વોત્તમ રૂપવતી જનપદકલ્યાણી બને. નગરશેાભિની થઈ રહે. પ્રવેણી પુસ્તકના એ અચલ નિયમ છે. k ખરાખર. જે સર્વોત્તમ રૂપવતી હાય, તે તમારી નગરીની નગર- શોભિતી થઈ રહે. પણ હું એમ પૂછું છું, તમે એટલે ક્રાણુ ? તમે કણ ?' : અમે એટલે કાણું ? વાર્ ! આ કેવી વાત છે ? ' કેટલાક ઉગ્ર મેાટા અવાજો સ ંભળાયા · અમે લિવીએ. વૈશાલીના રાજાએ. સથાગારના સદસ્યો. મહાન વૈશાલીના નગરજનો. અમે ક્રાણુ ? અમે સાત હજાર સાતસા ને સાત. અમારે અમારી ઓળખાણ આપવાની ન હાય. અમને કાણુ એળખતું નથી ? અમને કૌંસાંખીને પ્રસેનજીત આળખે છે. મગધતિ બિંબિસાર એળખે છે. વત્સરાજ ઉદયન અમને એળખે છે. અવંતીતિ ચડપ્રદ્યોત અમને જાણે છે. અમને કાણુ ઓળખતું નથી ? ’ ‘ તે છતાં પણુ, તમને ન ઓળખવાના દાવા કાઈકનો છે!' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar .<noinclude></noinclude> 7z5809777d6grn3f9n65t0oqs1fbcma 104 74120 225215 2026-10-06T10:43:42Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Ana Samaj Fo આમ્રપાલી doCongotri ૧૧૩ જે અમને ઓળખતું ન હોય ? ' ગર્વિષ્ટ ક્રાણુ છે એ ? અવાજેથી સથાગાર ગાજી ઊઠયો. આમ્રપાલીના દેહ જરાક વધારે ટટ્ટાર બન્યા. ધનુષષ્ટ કારવ સમ અવાજે તેણે કહ્યું: - હું ! — હું આમ્રપાલી, તમને એળખતી નથી. મેં તમને જાણ્યા નથી ! એકદમ માટી ગરબડ મચી ગઈ. સંથાગારનું આવું અપમાન કાઈએ કર્યું… હાય તો લિવીએ ત્યાં ને ત્યાં એને ફૂટી નાખે એવા ષ્ટિ અને સમર્થ હતા. કેટલાય લિચ્છવી જુવાનેાના એક સામટા અવાજ આવ્યેઃ ‘ ભન્તે સેનાપતિ ! સ થાગારની આ તો અવહેલના છે. સંચાગારનું અપમાન છે. વૈશાલી નગરીને આ તો તિરસ્કાર છે. અમે આ નથી સહેવાના. ’ * * ‘ પણ ભન્તે ગણુસંધ ! હજી મેં તમને પૂરેપૂરી વાત કયાં કરી છે ? ’ આમ્રપાલીએ કહ્યું: ' તમે મને સાંભળે.. મને સમજો. પછી ખેલા. હું કહુ છું તમે લિઝ્નીએ લિવી રહ્યા છે ? તમને બીજા એળખતા હશે. હું શી ઓળખાણે એળખું? શી રીતે ઓળખુ` ?’ * * પણ ત્યારે અમે શું છીએ ? ' કેટલાક પૂછ્યું. કહું ? ' હા, કહેાને, કહેાને. અમારે તે એ સાંભળવું છે ! ’ પેલા વૃક્ષ ઉપરથી ખરે, જીએ—પાંદડાં ! એ દરેક ટુ ટુ ખર્યા જ કરે છે ! તમે પાંદડાં છે. તમારામાં સાચી એકતા કર્યાં છે ? તમારે ત્યાં ડાળી કયાં છે ? વૃક્ષ કયાં છે ? તમે શેને ચાટયા છે ? આજ તમે એકત્ર થયા છે. . એક નિયમની સ્પષ્ટતા માટે. પણ એ રૂપને સમજ- વાની તમારામાં શક્તિ નથી એવું શું ? કહું છું તમે અક્ષરને વળગ્યા છે, ને અને ભૂલ્યા છે તેનું શું ? હું તમારે ત્યાં નગરશેોભિતી ખતું ? એમ ? એ કપિ ન બને. હું તે ત્યાં નગરાભિની બહુ` કે જે નગ- CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 6018xbneqj8her3ldsg249tel0xxo30 104 74121 225216 2026-10-06T10:43:59Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૪}}<hr>'''</noinclude>૧૨૪ _Digitized by Ana Samaj Foundation Chennai and Gangotri. આમ્રપાલી રીમાં હું ઊભું. જે નગરી ઇતિહાસ સર્જવાની હોય. જેણે ઇતિહાસ સરા હાય. જેને તિહાસનું સ્વપ્ન હોય. તમારા તિહાસ શું છે? તમારું સ્વપ્ન શુ છે ? હું તો કહું છું, તમારી નગરી, નગરી જ કયાં રહી છે ? આ નગરી શું આમ લાંબે વખત રહેવાની છે ? તમે વર્તમાનના તરંગ ઉપર જીવે છે. હું તો ભવિષ્યતી ધરતી નિહાળું છું. ' આમ્રપાલીના વેધક પ્રશ્નોથી આખુ સંથાગાર એક પળભર જડ અને સ્થિર જેવુ થઈ ગયેલું જણાયું. શું ઉત્તર વાળવા તે કાઈ ને સૂઝતું હાય તેમ લાગ્યું નહિ. પણ ઘેાડીવારમાં જ એક લિઝ્ની જુવાન ઊભે થયો. તે દૃઢતાથી એહ્યું: * જે તમે અમને લિચ્છવી ગણતા નથી, તો તમે કાને લિચ્છવી ગણા છે ? તમારે કેવી નગરી જોઈ એ છીએ ? આ નગરીમાં શું કહેવાપણું છે ? ’ ભગે લિચ્છવી જુવાન ! લિઝ્ની તો એ છે, ' આમ્રપાલીએ દેહને વધુ ગૌરવ ભ વળાંક આપતાં કહ્યું: ‘ લિઝ્ની તો તે છે જે ભાઁ એકલા એક નગરી સમાન છે ! આ નગરીમાં એવો કાણુ છે ? અને નગરી એટલે શું ? જેના ધનનેા પાર ન હોય. જેના વૈભવની સીમા ન હોય. જ્યાં ધાન્યનો પાર નહિ. વીરત્વના પાર નિહ. ઉદારતાના પારં નહિ. રક્ષણુના પાર્ નહિ. એની વજ્જર જેવી દેતુ માટે સહનશીલતાના પારં નહિ. જે ડગે નહિ. તમે નહિ. પરાધીન અને નહિ. તેજોવધ ખમે નિહ. એનુ નામ નગરી. આવી એક નગરી સમે જે નાગરિક—એ લિવી. અહીં કાણુ એવા છે. જેને ત્યાં નારીના કેશમાં પરાવેલાં મૌક્તિકા નવક્રાટિ જેટલા મૂલ્યાંકનનાં હોય? કાણુ એવા છે, જેના ધાન્યભંડારો ગણત ંત્ર દેશ આખાને, સાત દુષ્કાળ પાર કરાવવાતી તાકાત ધરાવતા હાય ? તમારે સ્વપ્ન છે, નગરીના ગૌરવમાં એક જનપદકલ્યાણીનુ; મારે સ્વપ્ન છે—નગરીમાં એવા નરસિંહાનું જે એકાકી એક સહસ્રને ભારે પડે તેવા હાય! એવા કાણુ છે જે એકલેા, એકલે હાથે, એક CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar *<noinclude></noinclude> ev08ebuvj11t3kp6mk7mhlp7035mo0j 104 74122 225217 2026-10-06T10:44:11Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Ana Samaj Foundation Chennai and eGangotri. આમ્રપાલી સહસ્રના સામના કરવા હું ' ૧૫ પશુ આમ્રપાલીને શબ્દ અધૂરા રહી ગયા. ધનુર્ મહાલી આગળ આવી ગયા હતા. તેની ઊંચી સશકત કાયાના અનેાખા પ્રતાપ તેજ ભરી કાંતમાં શેલ્બી રહ્યો. તેણે ગૌરવથી કહ્યું: ‘હું એક્લા— એક સહસ્ર વીરાનું આહ્વાન તમારા શબ્દે ઉપાડી લઉં છું ! એક સહસ્ર વીરા બહાર આવે !"વૈશાલી વધ્યા નથી. એને ત્યાં પણ યોદ્ધા છે! ’ અહાલીના શબ્દ પૂરા થયા ન થયા, ત્યાં તેા જે એક સહસ્ર વીશ ત્યાં ઊભા હતા એ જ સામે ખડા થઈ ગયા ! : બહાલી મધ્યેાઃ આ એક સહસ્ર વીરા હોય કે અધુલમલ જેવાના એક સહસ્ર વીરા આવવાના હોય—વૈશાલીમાંથી એના સામના કરવા એક જ જ અસ છે. મને ગણત ંત્રે એ બહુમાન આપ્યુ છે. હું ગણતંત્રના ભારે ઋણી છુ'. સેંકડો લિચ્છવીએમાંથી એમણે મને નગરવીર તરીકે પિછાન્યો છે. ગમે તે એક સહસ ોદ્દા લઈને આવે હું એકલા, વૈશાલી નગરીને નામે જવાના હું. જુએ, તમે ખાત્રી કરા. તમારી વાત સાચી છે. જે નગરીમાં વીર નરસિંડા ન હોય એ નગરીની નગભિની કેટલા દીની? ગમે તે એ નગરરોભિતીની વાતથી જ યુદ્ધનો ધ્વજ રાખે. વાત તમારી સાચી છે. તમારે નામે હું આ કરું , તે જુઓ.' મહાલીએ તરત ખભા ઉપરથી ધનુષ ઉડાવ્યું. સભા આખી તે ચિત્રવત્ સ્થિર બની ગઈ. શુ' મેલવું તે કૈાઈને સયુ નહિ. વકા મહાઅમાત્ય મહાલીને નિહાળી રહ્યો. એનુ વીરત્વ અત્યારે અનોખુ જ લાગતું હતું. આમ્રપાલી અને મહાલી એ થઈને જ મહાન નગરી અતી જાય એટલા પ્રતાપ તેણે ત્યાં જોયા. એ વિચાર કરી રહ્યો. એટલામાં મહાલીએ પ્રત્યચાના ટંકારવી કર્યો અને દિશાએ જાણે ધ્રૂજી ગઈ. એણે તરત દોરી ઉપર બાણુ પણ ચડાવ્યું. કાર્પ સમજી શકપુ CC0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar -<noinclude></noinclude> l5a8my97olh18peghtsdsoc32n0u2pv 104 74123 225218 2026-10-06T10:44:23Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૬}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and Rangoli ૧૬ આમ્રપાલી નહિ કે મહાલી શુ' કરે છે, કે એ શું કરવાના છે. આ બાણુ હવે એ કયાં છેાડશે = કયાંય છેડવાની જગ્યા નથી એ વિચાર આવતાં સભા આખી આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ હતી, આમ્રપાલી મહાલીની વીર- મૂર્તિને જોઈ રહી. એટલામાં તેા મહાલીએ ગાણુ વાળ્યો. દેહને વીરાસનનો વળાંક આપ્યો. ધનુષ ઉપર બાણુનું સધાન લીધું. પ્રત્યંચા ખેંચી. આખા સથાગારની હવા જાણે એ એકલા ખેંચી લેતા હોય તેમ લાગ્યું. એણે પ્રચા ખેંચી - અને હવામાં જાણે અગ્નિ પ્રગટયો. એટલા તે જોરથી એણે પ્રત્યચા ખેંચી હતી કે, એનું લું બાણુ હવે કયાં જઈ શકશે, એ મહા ચિતાનેા વિષય થઈ પડયો. તારકાસુરને હણવા નીકળેલા ભગવાન પિનાકપાણિતી તેજથી ત્યાં મહાલીમાં પ્રગટ થઈ. - પણ ધનુષમાં બાણુ અનુસંધાન થઈ ગયું હતું. મહાલીની એ વીર પ્રતિમા જોવા માટે જોનારા અરધા ઊભા જેવા થઈ ગયા હતા. વકાર તા મહાલીને જોઇને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયા. એનુ ખળ ખરેખર અદ્ભુત હતું. લાગે કે ત્યાં કવા હાલી ને કેવી વાત ? મહાલી પોતે જ જાણે બદલાઈ ગયા હતા. અગ્નિા પૂજ જેવા એ દેદીપ્યમાન લાગતા હતા. એના ચહેરા ઉપર હમણાં શાતિની સરવાણી ફૂટશે એમ જણાતું હતુ. આંખમાં વીજળી લખલખી રહી હતી. જે દિશામાં એ જોશે—એ દિશા પોતે જ જાણે સળગી ઊઠશે–એવા ભય અધાના દિલમાં વ્યાપી ગયા ! અને કાઈ મહાસમુદ્ર જેમ ધરતીક'પ થયે ખળભળી ઊઠે ક્રાઈ મહાપર્વતનાં શિખરા સતીના શાપે જેમ ગડગડે, તેમ હવા બધી ખળભળી ઊઠી, સ ંચાગાર ધ્રુજવા માંડયું. બધા જડ જેવા થઈ ગયા. શું થયું, ચરો કે થવાનુ છે, તેવુ કાંઈ ભાન રહ્યું નહિ. મહાભારત- ની કથાવાર્તાના જમાનાની ધતુવિદ્યા મહાલીએ સજીવન કરી બતાવી હતી! એટલામાં જેમ મહાભયંકર ઘેાર ગર્જન કરતાં વાદળાં ગડગડે CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Harichar<noinclude></noinclude> 80nzablq02yt1xjifj6mieahts34gn1 104 74124 225219 2026-10-06T10:44:34Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૭}}<hr>'''</noinclude>આમ્રપાલી Digitized by Arva Samai Foundation Chennai and eGangotri ૧૨૭ એવા મેોટા ગડગડાટ ધેાષ થયા. અને પૃથ્વીને બાળી નાખતી વીજળી ચમકે તેમ તેજ તેજના અંબાર સમી ધનુષની પ્રત્યંચા ત્યાં એક ઘડીભર ચમકી ગઈ. જ અને એ ચમકારાની સાથે જ મેટા દ્વેષ કરતું માલીએ છેાડેલું ખાણુ સરર સટ સંથાગાર માથેના ખુલ્લા આકાશમાંથી સંચાગાર સાંસરવુ' હવામાગે જતુ બધાની નજરે પડયું ! આખી સમિતિ ધનુષ્યબાણના માર્ગ નિહાળવા માટે એક પગે ખડી થઈ ગઈ. પણ જેમ ગસ્ડ પંખી જાય, મતા વાવટાળિયા ઉપડી જાય, તેમ સરર કરતુ બાણુ હવામાં આગળ જતું રહ્યું હતું. આકાશને પંચે એ . હજી ઊંચું ને ઊંચુ કાણુ જાણે કેટલું ઊંચુ જતુ જણાયું. અને પછી અચાનક જ દિશા બદલીને વેગભરી ગતિમાં આકાશને પ ંથે જ કાણુ જાણે કયાંનુ કયાં ચાહ્યું ગયું !કાઈ ને ખબર પડી નહિ, કાઈને સમાયું નહિ, પણ બાણ અદૃશ્ય થઈ ગયું હતું ! જાણે આકાશમાં જ ભળી ગયું ! આખી મેદની મહાલીના આ અપ્રતિમ બળને નિહાળી રહી. મેદનીના કંર્ડમાંથી અચાનક ધોધ ઊપડયો: ‘ધનુર્ધર મહાલીના જય હા! વૈશાલી ગણતંત્રના વિજય હો !' આમ્રપાલીને અપાયલે જાણે કે આવતાં સંથાગારમાં પાછી તરત શાંતિ મહાલી સામે જોઈ રહ્યો. એણે ઘર્ષણનું આ પ્રત્યુત્તર છે એમ સમજણુ સ્થપાઈ ગઈ. સેનાપતિ સિદ્ધ કારણ ટાળી દીધું હતું. હવે આમ્રપાલી શુ કહેશે—શું કહી શકે, શુ કહે છે, એ જાણવા બધા જ થ ગયા. આતુર એ વખતે કાનુ ધ્યાન ખેંચાયુ' ન ખેંચાયુ, પણ મહાલી તે સંથાગારમાંથી વિદાય લેતા દેખાયા. ‘શું હશે ? ’ એ અનુમાને કઈકને અધીરા કર્યાં. પણ થોડીવારમાં જ એ સંથાગારની બહાર નીકળી ગયા. અને તરતજ સિંહનાયકની CC0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> 9oq4s7j4rj8p1n499i0eb1q4nkv2mqq 104 74125 225220 2026-10-06T10:44:47Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૮}}<hr>'''</noinclude>૧૨૮ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri પાલખીમાં ઊપડી ગયેા લાગ્યા. * આમ્રપાલી : બધુ લમલ આવ્યો છે કે શું ? કે એવા ફાઈ સ ંદેશો આવ્યો છે? એ વિષેની કાંઈ ચાક્કસ ખબર સિંહનાયક આપે છે કે નહિ એ જાણવા માટે સૌએ નાયક તરફ જોયું. પણ નાયકના માં ઉપર ચિંતા હતી. હાર્ડ લે! વજ્જરની માફક બિડાયલા હતા. તે હતો તેમ જ શાંત એકે હતો. હાલી વિષે એને પણ કાંઈ સમજણ પડી લાગી ર્વાહ. વ્યવસ્થા જાળવવા એ હતા તેમ શાંત રહ્યો. * થઈ હવે આમ્રપાલી શું કહે છે તે જાણવા માટે સૌ આતુર ગયા. આમ્રપાલી એ ડગલાં આગળ આવી. તેણે એક સ્થિર દૃષ્ટિ સંથા- ગારમાં ચારે તરફ ફેંકી. એક પળ ભર દૃઢ રીતે તે શાંત ઊભી રહી. એના અવાજ આવ્યા ત્યારે એમાં મેધનીતર્યાં આકાશની ગંભીરતા હતી. તે મેલી: ‘ સંથાગાર મને ક્ષમા કરે. પણ ધનુર મહાલી તે ભારત વિખ્યાત પુરુષ છે જ. એ છે તો વૈશાલીની પુષ્કરણી સલામત છે. પણ જ્યારે બીજું કાઈ નથી, એમ બન્નુલમલ્લને ખબર હશે, ત્યારે જ તેણે આવું ધષ્ટ આહ્વાન માકહ્યું હશે નાં ?' તેના સ્વર સહેજ ઊઁચે થયા. જરાક તેજસ્વી બન્યોઃ વૈશાલીના ગણુને ! મારું સ્વપ્ન ફળતું નથી..તમારું સ્વપ્ન પણ નહિ ક્ળે. હું તમને આહ્વાન આપું છું ... ધનુર્ મહાલી તો છેજ. એ તે દેશવિદેશમાં વિખ્યાત છે. સૌ એને જાણે છે. એમ કાંઈ નવાઈ નથી. પણ મારી પડખે ´ નીલપદ્મ ભવન 'માં જેને હું મારા સાન્નિધ્યમાં એસારતાં, ગૌરવ અનુભવી શકુ, એવા એક પુરુષ-સિંહ, લિચ્છવી નરસિઁહ ઊભો થાય ! આ સાત હજાર સાતસા ને સાતમાંથી ક્રાઈની એ તાકાત હું જોતી નથી. જેને મારા સાન્નિધ્યમાં મેસારતાં મને ગૌરવ મળે. કાઈ એવા દેખાતો નથી. લિચ્છવી જુવાના ! ગણતંત્ર મને સાંભળે. મારું સ્વપ્ન ફળતુ નથી. તમારું સ્વપ્ન નહિ કળે. હું વૈશાલી તજવાની નથી. આજે કયાંય જવાની નથી. પણ મને ટી’ગુએનું સાન્નિધ્ય જનપદકલ્યાણી ન બનાવી શકે. જનપદ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar *<noinclude></noinclude> 7l6ez8ol2xv96jswmynwxpkdvsif8qd 104 74126 225221 2026-10-06T10:45:00Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૨૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૨૯}}<hr>'''</noinclude>આમ્રપાલી Digitized by Anta Samaj Eundation Chennai and Rangotri ૧૯ સુંદરી ન રાખી શકે. નગરરોભિતી કાઈ નારી એમ ન થઈ શકે . . તમારા નિયમ દુષ્ટ છે. એ નિાના નિયસ છે. હું એ ન્ય રાખતી નથી. એ આન્ય કરતી નથી, ’ < . કારણ ? કારણ શું છે……… ? ' કેટલાક અવાજો. આવ્યા. એની તીખાશ સામે લેશ પણ અવાજ ઊંચો કર્યાં વિના આત્ર- પાલીએ દૃઢ શાંત જવાબ વાળ્યા : ‘ કારણ કે હું, હું છું !' આમ્રપાલીના પ્રત્યુત્તર સાંભળતાં જ સંથાગારમાં મોટા કોલાહલ થઈ ગયો. ફરીને કેટલાક ઊભા થઈ ગયા હતા. કાઈક અવાજ કરતા હતા. ક્રાઈકના હાથ ઊંચા થતા હતા. કાઈકને કાંઈક કહેવું હતું કાઈકને કાંઈ કહેવું ન હતું, પણ ભાલેા જ આકારવા હતા. કાઈ કાઈ ને સાંભળે તેવું રહ્યું નહિ. આમ્રપાલીના પ્રત્યુત્તર ધણા જ ઉગ્ર, વિરાધી વાતાવરણ જન્માવનારા હતા. સિંહનાયકે એ જોઈ લીધું. હવે તે ઊભા થયા. એક ક્ષણ પણ પેાતાના ઉપરના કાજી ગુમાવ્યા વિના તેણે શાંત દૃઢ મેટા અવાજે કહ્યુંઃ ‘ ભન્તે ગણતંત્ર! મને સાંભળેા. હજી ધતુર મહાલી કયાં ગયેલ છે ને શું સમાચાર એની પાસે છે, એ આપણે જાણતા નથી. કદાચ પળ એ પળમાં વૈશાલીના વીરત્વની કસોટી આવી પડવાની હાય ! ' સિંહનાયકના શબ્દો ખળભળતા સમુદ્ર ઉપર તેલની ધાર જેમ પડયા લાગ્યા. વૈશાલીના વીરત્વની કસોટીની વાત આવતાં જ એક ક્ષણુમાં વાતાવરણમાં ચમત્કારિક ફેરફાર થઈ ગયા. મગધના મહાઅમાત્ય વકાર આ ફેરફાર જોઈ ને છક્ક થઈ ગયા. વૈશાલીના મહાન વ્યવસ્થિત સામર્થ્યનું આ જ રહસ્ય હતું. સંકટ સમયે એક પળમાં એક થઈ જવાનુ. એ જોઈ ને એક તરફથી એને આનદ થયા. બીજી બાજુથી એટલી જ નવી ચિંતા પણ જન્મી. એ મનમાં વિચારી રહ્યો. આ ગણુ વ્યવસ્થામાં અનેક જગ્યાએ મતભેદો છે અને દેખાય છે. પણ કયાંય એક નબળી કડી નથી. કયાંય એક છિદ્ર નથી. એક ૯ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> tl8ckc2qsdae4dkbbxezu6tibbqfvch 104 74127 225222 2026-10-06T10:45:12Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૦}}<hr>'''</noinclude>૧૩૦ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી પણ માણુસના આંખમાં ક્ષુદ્રતા જણાતી નથી. અહીં કાઈ ક્ષુલ્લક નથી. મોટી વાત આ હતી. આમાં શી રીતે પગપેસારા થશે ? 0 વ કાર્ મહાઅમાત્ય આ સામર્થ્ય જોઈ ને નવી ચિંતામાં પડી ગયા. એણે જોયુ કે મહાનઅને તે અયેલ કામટ્ટકના શબ્દે શબ્દને પાળી બતાવ્યા હતા. આ પ્રસંગે તે કાંઈ જ મેલો ન હતા. અચેલ કારમટ્ટક જેમ કહ્યું તેમ. તેણે ધરિત્રો જેવી નારીશક્તિને જ વાત સોંપી દીધી હતી. એને જ પેાતાની વાત કહેવા દીધી હતી. આમ્રપાલીએ જે પ્રત્યુત્તર આપ્યા તે નવાઈ ભર્યાં હતા. સંથાગારમાં તોફાની વાતાવરણ પ્રગટયું હતું. હજી એ ત્યાં હતું જ. શમ્યું ન હતું. અત્યારે તા, વૈશાલી નગરીને એક, વ્યવસ્થિત અને સંપૂર્ણ સામર્થ્યના પ્રતીક સમી રાખનાર, સિંહ- નાયકના એક જ શબ્દ એ બધુ શાંત દેખાતું હતું. શાંતિ થઈ લાગી કે તરત જ સિંહનાયકે કહ્યું : ‘ ભન્તે ગણત ંત્ર ! સધાગારની ઇચ્છા જ આ વૈશાલી નગરીમાં સર્વોપરી છે, ને સર્વોપરી રહેવાની છે. એ વિષે કાઈ પ્રશ્ન હોઈ શકે જ નહિ. આંહીં આ નગરીમ એક અહાન સમાજ છે. એ જ વ્યક્તિ છે. કાઈ વ્યકિત, વ્યક્તિ નથી. ભતે ગણત ંત્ર મને સાંભળે. હજી મેં છેલ્લા શબ્દ કહ્યો નથી. તેમ જ સથાગાર એમ ન મને કે એને છેલ્લા શબ્દ મળી ગયા છે. છેલ્લે શબ્દ આન્યા નથી. સ ંથાગાર મને એક માન આપે. આમ્રપાલીના છેલ્લા શબ્દ લાવવા મને માન આપે. મને એ કામ સેાંપે ! ' * પણ છેલ્લો શબ્દ એટલે શુ ભત્તે નાયક ? કાના છેલ્લા શબ્દની આ વાત છે ? સથાગારે તે છેલ્લે શબ્દ કયારના કહી દીધા છે અને એ જ છેલ્લે, પહેલા, વચલા કે આજ્ઞાના શબ્દ છે. ’ k ભગે સદસ્ય ! હમણાં જ મેં જે કહ્યુ તે ભૂલી ગયા ? વીર ધનુર્ધર મહાલી આપણને શું સંભળાવે છે તે નગરી માટે અત્યારે પ્રથમ જરૂરી છે. એ ખબર પડશે . . . કદાચ, એની વાત અરાજકુલ પાસે જ મૂકવા જેવી લાગે . . એટલે મેં કહ્યું છે સદસ્ય ! કે ગણુસંધ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> fuj8idnn67pt9545pgkmkfbcn8ba958 104 74128 225223 2026-10-06T10:45:27Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૧}}<hr>'''</noinclude>આમ્રપાલી Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૩૧ અને માન આપે. જેના જેના છેલ્લા શબ્દ સંથાગાર સાંભળવા કચ્છે છે, તેના છેલ્લેા શબ્દ હું લાવુ ! ' * ભન્તે નાયક ! કયારે ? સ’થાગારે તો પેાતાની દચ્છા વ્યકત કરી દીધી છે. શલાકા વહેંચણી થાય તે પરિણામ સંથાગારની દચ્છા પ્રમાણે જ આવવાનું છે. આ દેખીતી વાત છે. છતાં આ વાત . . . એ કેવળ સમય કાઢવા માટે જ નથી ? સથાગાર વિચારે. એ ઊતરતી કાટીમાં જાણે સરી જતા હોય એમ લાગતું નથી? જેની પૃચ્છા એક પળના વિલંબ વિના આજ્ઞા ખતી રહેતી, તે વૈશાલી સંથાગારની આ દશા ? શા માટે એ આ પ્રમાણે કરે ? ’ લિની જુવાનના શબ્દે સિંહનાયક પળભર મૂઝાયેા લાગ્યા. પશુના એ શિંગડા ઉપર ચડેલા માનવી જેવી એની સ્થિતિ થતી હતી. સંસ્થા- ગારની ઈચ્છા પ્રગટ થઈ ગઈ હતી. એને ના કહી શકતા ન હતા. હા કહેવાનું શકય ન હતું. પ્રશ્ન લ આવવો એ સંથાગારના સભાગૌરવને ડિત કરવા જેવું હતું, એ પણ સાચુ હતુ. પણ આંહી તો એણે તાકાલિક પ્રત્યુત્તર આપવાનો હતો. અહીં સંથાગારમાં ધતુરા હતા તે તર્ક- સિદ્ધ શબ્દોના જાણકાર પણ કયાં ન હતા ? લિફ્ળી જુવાને તસિદ્ધ વાત મૂકી હતી. જે લિચ્છવીએ બ્રાહ્મણેાને પણ માન ન આપતા, ને દરેક ધર્મવાદને તર્ક ચડાવી મૂકતા, સિંહનાયકને, એ નાયક હોવાથી માન આપે તેવા ન હતા. નાયકની વાત બરાબર હાવી જોઈ એ. નાયકે તત્કાલ જવાબ આપવા જ ઘટે. મહાઅમાત્ય વકાર આ સ્થિતિ જોઈ રહ્યો. નાયક કેમ રસ્તો કાઢે છે એ સાંભળવા માટે એ આતુર થઈ ગયા. અહાલીની વાતની ગડ હજી એને એકી ન હતી. પણ નાયક તા નાયક હતા. તેણે લેશ પણ ઉતાવળા કે આકરા થયા વિના કહ્યું: ‘ ભણે લિચ્છવી જુવાન ! ભણે ગણુસદસ્ય ! વાત તે તમે મૂકી છે તે પ્રમાણે જ બરાબર છે. સથાગાર પોતાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી દીધી છે. એ બરાબર છે. પણ ભણે જુવાન ! સંચાગારની CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> a6i0yv4jx7re1oc305wcwco2k3f2tsl 104 74129 225224 2026-10-06T10:45:42Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૨}}<hr>'''</noinclude>કર Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી ઇચ્છાને માન આપવા માટે, શું કાઈ પાતાની શરત ન મૂકી શકે? મૂકાયેલી વાત એ એક શરત જેવી જ ન હતી—? એક સહસ્ર સામે ઝૂઝનારા કેટલા વીર આંહી હતા, એ એક શરત જેવી જ વાત હતી. એ શરતનું રહસ્ય પણ ધનુર્ મહાલીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. નગરશેાભિનીની રૂપ કતિ જે યુદ્ધ લાવે તે તમારે ત્યાં નરસિંહા કેટલા ? એ વિના નગરશેાભિની નગરશેોભિતી કેટલા દીની ? એ શરત સથાગારને ન ગની, તો એ જ પ્રમાણે ખીજી શરતો મૂકીને રસ્તો કાઢવા મથવું એ શું વિલંબ ગણાય ? શું તેથી સંથાગારની સર્વોપરી ઇચ્છાને કાઈ અવ- ગણે છે એમ કહેવાય ? ભણે સદસ્ય ! આ વાત આમ સમજવાની છે. હું આમ સમજુ છું. મને સથાગાર એક બહુમાન માટે યાગ્ય ગણે. છેલ્લા શબ્દ લાવનારા સથાગારના સ ંદેશવાહક હું છું. . એમ સમજો ..’ તો શુ કાલે આમ્રપાલીની શરતો આવશે ? ’ ' ' આવે ! ' સિહનાયક મેહ્યો. ચોક્કસ આવે?’ પણ એટલામાં દૂરથી મહાલીના મોકા કાઈ માણસ આવતે જણાયા. તે આવીને સીધેા સિંહનાયક પાસે જ ઊભો રહ્યો. તેણે સિંહ- નાયકના કાનમાં કાંઈક કહ્યુ. સિહનાયકના ચહેરા ઉપર એક ક્ષણ વિષાદ આવી ગયા. પણ એ મેલ્યા ત્યારે એના અવાજમા હમેશની શાંતિ આવી ગઈ હતી. સિંહનાયક તરફ આમ્રપાલીએ એક ક્ષણ જોયુ . . અને એ આગળ જવા માટે સરકતી જણાઈ. .. સિંહ મેલ્યા: ‘ ભન્તે ગણતંત્ર ! મહાનુભાવે ! મારે મહાલીને મળવું પડે તેમ છે ! શું છે ? શું છે ? ભન્તે નાયક ! શાની વાત છે ? ' એક સામટા અનેક અવાજો આવ્યા. · ભન્તે ગણત ંત્ર ! બંધુલમલ વિષે કાંઈ નથી એ ચેકસ. હું જાઉ છું. પાછા મળવાની સન્નિપાતભેરી હવે પછી વાગશે. વૈશાલી ગણત ત્રના CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> evhsr5rsehdr18monteqzr5u68yzt4h 104 74130 225225 2026-10-06T10:45:55Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૩}}<hr>'''</noinclude>આમ્રપાલી Digitized by Arya Samaj Foundation Chennal and eGangoin વિજય. માલા—— ગણુ તંત્રના વિજય હે !' - ૧૩૩ સંથાગારમાંથી એક અવાજે પ્રત્યુત્તર આપ્યોઃ ‘ગણતંત્રના વિજય હા ! ’ પણ એ કાલાહલ થતાંમાં જ મહાનમન ને આમ્રપાલી ત્યાંથી સરી ગયાં હતાં. સિંહનાયકે આમ્રપાલીને જેવા ત્યાં દિષ્ટ કરી. પણ એટલી વારમાં તો આમ્રપાલીના રથ સૌથી આગળ નીકળી ગયો હતો. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> dhepkjyk5rk510hdihnxl0qh6382cxn 104 74131 225226 2026-10-06T10:46:08Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૪}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૪. ધનુર્ધર મહાલી મહાનમન અને આમ્રપાલીના રથ આગળ ચાહ્યા ગયા હતા. સિહનાયક વિચાર કરતા એકદસ પોતાના અશ્વ પાસે આવ્યો. તેણે તત્કાલ સવારી કરી. શું વાત છે એ એના ચહેરા ઉપરથી જણાતું ન હતું. પણ ચોક્કસ કાંઈક ઘણા જ અગત્યના સમાચાર છે એ સૌ કળી ગયા હતા. અષ્ટ રાજકુલમાં આપવા જેવા જ સમાચાર હોવા જોઈએ, એમ મનમાં સમાધાન લેતા સદસ્યો વિખરાઈ ગયા. ઘેાડીવારમાં જ સથાગાર ખાલી ખમ થઈ ગયું. ‘ શું હશે ? ’ વકારે પેાતાના યજમાનને પૂછ્યું. પણ એ કાંઈ કહી શકયો નહિ. કલ્પના કરતાં પણ વાત સમજાતી ન હતી. વર્ષ કારને આ વાત જાણવાની તાલાવેલી હતી. પણ એ કયાંયથી જાણવા મળે તેમ ન હતી. અને અત્યારે તે કુંડગ્રામ ભણી ગયા. * ગણતંત્રની આખી સભાની આ કારોબારી કહી શકાય. તેમાં આઠ રાજ- કુલના શ્રેષ્ઠજન બેસતા. વૈશાલી ગણતંત્રની આ સમિતિમાં નવ મલ્લઈ, નવ લેઈ, કાસી કાસલક્ષ્ય અઢારસ વિ ગણરાયાણા-ગણ રાન્ત હોય તેમ જણાય છે. નવ લે૰ઈ ગણરાયાણા- એટલે નવ લિચ્છવી રાજાએ. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 4f0p6ra0fcjlfkg7mlpml6ggzmtlwcb 104 74132 225227 2026-10-06T10:46:19Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized oy Anya Samaj Foundation Chennai and eGangotri, ધનુર્ મહાલી ૧૩૫ રસ્તામાં જ એક ભેદ અન્યા. સિંહનાયકના અશ્વ વેગભયાં જઈ રહેલા તેમને અન્યા. તે કુંડગ્રામ થઈ ને દક્ષિણ દિશા તરફ મહાનમનના આમ્રકાનન ભણી વળ્યા લાગ્યો. * કદાચ આમ્રપાલીને મળીને સમન્ત્રવવા માટે નાયક જતા લાગે છે ! ' આ ક કહ્યું'. પણ વકારને તેમ ન લાગ્યું. એણે વિચાર કર્યાં. આમ્રપાલીને અનાવી લેવાતુ અનિવાર્યું હતું એ ખરું. એમ ન થાય તો મહાઘણુ જાગે. સિંહનાયક ઘણા કુશળ હતો. એના શબ્દોમાં અજબ જેવુ સામર્થ્ય હતું. આ પ્રશ્ન ઉપર લિમ્બ્લીનાં મત ઊંચાં હતાં. પણ હવામાં મહાલીની વાત હતી. તેની સાથે આ જવાને સંબધ હાવા જોઈ એ. મહાનમન મલ્યા ન હતા. એ એલે તે જેવા તેવા વિરાધના- વટાળ ન ઊડે. એ પણ શત કાટયાધિપતિ જેવે મહાસમર્થાં પુરુષ હ. એના પક્ષે સેકડો ઊવાના. આવુ ઘણુ એક યુદ્ધ જગવી દે. એટલે સિંહ નાયક તરત જ મ્રપાલીને મળવા માટે ઊપડયો, એમાં ગૃહાનમન બહાલી એ બન્નેતી પણ કાઇક વાત હોવી જોઇ એ. વર્ષ કારને આ વાતની ગડ મેટ્ટી નહ. પણ બીજું કાંઈ અત્યારે બને તેમ ન હતું. પોતે મહાનમનને હીરામાણેક દેખાડવા જાય ત્યારે ઝીણવટથી બધું. જોવાનું એટલી ગાંઠ વાળી. સિંહ નાયક મહાનમનના આમ્રકાનન પાસે આવીને અટકયો. એ ઉતાવળમાં હતા. તેણે અશ્વને અંદર જ લીધા. અંદર આરાસવત્યુમાં તે પહોંચ્યા. ત્યાં બહાર એક માસ ઊભો હતા. સિંહ નાયકને જોઈ ને તે આગળ આવ્યા, તેણે એ હાથ- જોડયા અંદર ભિષવર છે. કાઈને ન આવવાનું કહ્યું છે ? ' * : * * કાણુ ભિષશ્વર ચક્રવર્તી છે? પોતે આવેલ છે? ' પોતે જ છે !' સિંહનાયક ભિષગ્નરને મળવા આતુર હતો. પણ તેણે ના કહેવરાવી. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> eevx6tt0hfoktqjgvwdmrfft3f4blj2 104 74133 225228 2026-10-06T10:46:42Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૬}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Aans ૧૩૬ asangotri. આમ્રપાલી * એટલુ જ જણાવ્યું: ધનુરની વાત કાલે ખબર પડે. અત્યારે કાઈ નહિ મળે.' સિહુ નાયકને ખબર ન પડી કે ચેાભવું અથવા જવું. મહાનમન ને આમ્રપાલી આ બાજુ આવતાં હતાં, તે જો આવી ચડે તો એમને કાને વાત નાખીને પછી જવાના તેણે નિય કર્યાં. એટલામાં મહાનમનના રથ પણ ત્યાં આવ્યા. પણ એમાં આમ્રપાલી જણાઈ નહિ. પેાતાના આવાસમાં એને નગરીમાં રાખીને, મહાનમન આંહી આવ્યા હેાય તેમ લાગ્યું. સિંહને જોતાં જ એ રથ- માંથી ઊતરીને આગળ આવ્યા. મહાનમનના ચહેરા ઉપર પણ શાક હતા. વૈશાલીમાં ઘણુ જાગે કે પ્રવેણી પુસ્તકના નિયમભંગે મહામારી ચાલે, કે પછી મહામારી આવે ને એ નિયમભગે આવી છે એસ લેાક માને, ગમે તે થાય, પણ પોતે પોતાની નગરીના વિનિપાતમાં કારણરૂપ બને છે, એની મહા ચિંતા એના ચહેરા ઉપર સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતી હતી. સિહ નાયકને વૈશાલીના આ મહાન નાગરિક માટે માન હતું. પણ જે પરિસ્થિતિમાં તે મુકાયા હતો તેમાં કાઈ પણ પોતાનું અપમાન માનીને ઉકળી જાય તેવું હતું. છતાં એણે અજબ જેવી શાંતિ જાળવી હતી. એની શાંતિને લીધે જ આ પ્રશ્ન આટલે શાંત જણાતા હતા. નહિતર તો અત્યાર અગાઉ એક મોટું આંતરજુદ્ધ થઈ ગયું હાત. આંતરજુ ન થયું હેત, તે સામે સામેના એ બળવાન પક્ષાથી નગરી રક્ષેત્ર સની બની ગઈ હોત. પણ મહાનમને અજબ જેવી શાંતિ દેખાડી હતી. સિંહ નાયક સહાનમનને આવતા દેખીને સામે ચાહ્યા. મહાનઅને હાથ જોડયા : ‘ ભન્તે નાયક ! શી વાત છે? તમે કેમ ઉતાવળે આંહી આવ્યા ? આરામવત્યુમાં કાઈ વિદેશી આવેલ છે ? ‘ ભણે નાગરિક !' સિંહ નાયક ક્લ્યા : ધનુર્ મહાલી આ તમારા આત્રકાનેનમાં આરામ લેવા આવેલ છે !' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> 2u1cafk0ocr9roanfevyfbtyat2084q 104 74134 225229 2026-10-06T10:46:56Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૭}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ધનુર મહાલી ' ૧૩૭ • એમ છે? તા તા મારુ એ અહાભાગ્ય ગણાય. હું પોતે એની સેવા કરવા માટે જ આવ્યો છું!' ‘ પણ વાત જરા વિપરીત બની છે ! ' વાત વિપરીત બની છે ? એટલે ? શું થયું છે ?' · થયું કાંઈ નથી ભણે નાગરિક ! પણ ભિષશ્વર ચક્રવર્તી કહે છે, ધનુĆરને હમણાં કાઈ મળે નહિ !’ ‘એમ ? પણ તે થયું છે શું ? ' સિંહ નાયકે ચારે તરફ દિષ્ટ ફેરવી. તેણે ધીમેથી તેના કાનમાં કહ્યું : આ પણ બહાર જશે તે વૈશાલી ઉપર મોટી તે મહાનમનની પાસે સર્યાં. મહાનમન ! વાત જરાક આપત્તિ આવશે. આંહી' કાઈને આવવા દેતા નિહ, ધનુર્ધર અહાલીને મંદવાડ છે !' મંદવાડ ? હૈ' ? શુ' કહેા છે ? ' " ન હું · ભિષવર કહે છે કાલે હું ચોક્કસ વાત કહું. પણ હવે આ વાતની પવનને પણ ખબર પડવી ન જોઇ એ. વૈશાલી નગરીની ભવ્યતા એટલી ઉન્નત બની છે કે હવે એ છેલ્લા શિખર ઉપર પહોંચેલી નગરીના ઉતારઢોળાવ મારે હાથે થશે કે શું ? રાત દિવસ મને એ ચિ'તા રહ્યા કરે છે. એક ઘણું. ખીજાં આ. ત્રીજું બધુલનું આહ્વાન. અને યુ. કોને ખબર છે મગધમાં આ સમાચારે શું નવું નહિ પ્રગટે ? ' મહાલીને શું હતું તે તે અહાનમન પૂરું સમો નહિ. પણ તેને લાગ્યું કે કાંઈક પણ અચાનક બન્યુ છે. સિંહ નાયકની ચિંતા એને સ્પર્શી ગઈ. ... - * ભતે નાયક ! મારે નામે — કે મારી પાલિતા પુત્રીને નામે, વૈશાલીના સંથાગારનું લેશ પણ ગૌરવભંગ થાય એ ન બને. સથાગારનું માન રહે, ને પ્રશ્નના ઉકેલ આવે, તેવી કાઈ ને કાઈ વાત આપણે હજી સરજવી જ પડશે. ' ' * તે વિના ખીજો ઉપાય નથી ભણે નાગરિક ! પ્રવેણીપુસ્તકના CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Çollection, Haridwar<noinclude></noinclude> 0vk0uvoxwzlomy5ihb9zfzwk8pw6dnw 104 74135 225230 2026-10-06T10:47:12Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૮}}<hr>'''</noinclude>૧૩૮ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri. આમ્રપાલી એક વખત પણ નિયમભંગ થાય, પછી એ બળ આપનારું શાસ્ત્ર ન રહે. એ થાયું થઈ જાય. કાલે સવારે આમ્રપાલી ને આંહીં આમ્ર- કાનનમાં આવે, તે આપણે એની વાત નણીએ. સંથાગાર જ્યારે મળે — હમણાં કે એ દિવસ પછી, પણ આ પ્રશ્નના ઉકેલ એની પાસે મૂકયે જ છૂટકા છે. લિચ્છવી એકતા ભૂલે તે તો એ બધું ભૂલે. એમણે એક જ રહેવાનું છે. t - અને એમાં હું ભન્તે નાયકની પડખે જ છું!' · વૈશાલી એ જ આશા રાખે છે ભણે નારક ! આંહીં આ નગરીમાં સમાજ છે. વ્યક્તિ કા છે નહિ. છે તે બધી જ સમાજ અની ગઈ છે. વ્યક્તિની છા માન લાયક છે. સમાજની ઇચ્છા તે આજ્ઞા છે!' એટલામાં ભિષગ્નર ચક્રવર્તી બહાર આવીને કાંઈક નિશાની આપતા લાગ્યા. સિંહ નાયક તરત તેના તરફ ગયા. ભિષવરે જવાનું કહ્યું લાગ્યું. મહાનમનને આ જગ્યાની સંભાળ સોંપી. પંખીને પણ ફરકવા ન દેવાની તેણે ભલામણ કરી. પછી તે ચિ'તાભ' પગલે પોતાના અશ્વ તરફ ગયા. વહેલી પ્રભાતમાં આંહીં બધા પાછા મળવાના હતા. ખીજે દિવસે પ્રભાતે વહેલા જ સિંહ નાયક પ્રકાનુંનમાં આવી પહોંચ્યા હતા. આત્રકાનનમાં કાકિલાના પંચમ સ્વરાથી જાણે દિવ્સવાદન ચાલી રહ્યુ હતું. પક્ષીઓ કલરવ કરતાં હતાં. વન હસી રહ્યું હતું. પુષ્પાના ચહેરા ઉપર હાસ્ય છટા આવી ગઈ હતી. એટલામાં કાઇક ગજબની મેહભરી વીણાના સ્વરા એને કાને આવ્યા. વાતાવરણ બધું જ એક અનેાખી સૃષ્ટિ બતાવી રહ્યું હતું. એક પળભર એક શિલા- આસન ઉપર સિંહ નાયક એસી ગયે.. એને થાડા આરામ જોઈ તે હતા. વીણાના સ્વરાની હેલી અમૃતધારા સમી આવી રહી હતી. એણે વૈશાલીમાં ઘણી વીણાએ સાંભળી હતી. આમ્રપાલીની વીણા પણ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 5kluyepli1c1p8bnrqwgxh7kcnzpkil 104 74136 225231 2026-10-06T10:47:41Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૩૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૩૯}}<hr>'''</noinclude>૧૩૯ Digitized by Arya Samai Foundation Chennai and eGangotri થનુર મહાલી સાંભળી હતી. પણ આ તો કાઈ એવી ગજતી મધુરતા રેલાઈ રહી હતી કે, સિંહને લાગ્યું' કે કાંતા આમ્રપાલી આજે દુનિયાને મુગ્ધ કરવા માટે જ નીકળી હોય કે પછી આ એની જીવન ટાચ હાય ! એવી છટાભરી મનેામુગ્ધકર સ્વરાની વર્ષા એની વીણામાંથી વરસી રહી હતી. ઘડીભર સિંહને શકા થઈ કે વગાડનાર આત્રપાલી નથી જ ! એ નહિ હાય. ખીજાં ગમે તે હોય. પણ એટલામાં એને સાંભર્યું. એ પોતે અત્યારે વીણા સાંભળવા માટે કયાં નવા હતા ? બેસી શકે તેમ કયાં હતા ? અને તે હજી મહાલીની વાત જાણવાની હતી. ભિષશ્વર ચક્ર વર્તી એ મહાલી પાસે કાઈ ને ફરકવા જ દીધા ન હતા. આજે મહાલી- ની સ્થિતિ શું છે તે જાણવાનું હતું. આ વીણાની અજબ કલા બતાવ- નારને મળવાનું હતું. આમ્રપાલી માને ન માને તે પણ સચાગારને મહાનસનની મદદ મળી રહે એમ કરવાનું હતું. તે જ ઘણું ટાળી શકાય. મળનારી સંથાગારસભા માટે ત્રિપાતભેરીને સમય પણ બરાબર સાચવી લેવાના હતા. બીજે કાઈ વખતે એ દિવસ માડી સથાગારસભા મળે તો ચાલે. આજે તે સ ંચાગારે મળવું જ જોઈ એ. નહિતર એક સહસ્ર ને એક અનુમાનો અને ગપ્પાં વૈશાલી નગરીને ભારેલા અગ્નિ ઉપર મૂકી દે તેમ હતાં. અને એ ઉપરાંત, મગધની કાંઈક અવનવી મળવી જોઈ એ. એણે એક મોટા ભારે નિ:શ્વાસ મૂકયો. એ જ્યારે જ્યારે નિર્પ્રન્થ સાતપુત્ર મહાવીરને દર્શને જતા, ત્યારે ત્યારે દુનિયાની તમામ ઉપાધિના અચળા 'એ બહાર મૂકીને જતા. પણ સા કદમ દૂરથી એ ભગવાન મહાવીરને જોતા, અને એને એક આશ્ચય થતું. એક એવી તે શાંત પ્રેમભરી હવાની લેરખી જાણે એ તરફથી આવતી એને ત્યાં સ્પર્શી જતી, કે એની કાયાને, એના મનને, કાઈ અનેાખી જ સૃષ્ટિને પરિચય થઈ જતા. એને ઘણી વખત થતું કે એ. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> n977e4iwjmak9utaacvg62uia3ys9nz 104 74137 225232 2026-10-06T10:47:57Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૦}}<hr>'''</noinclude>* ૧૪. Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and Gangotri. આમ્રપાલી સૃષ્ટિના વાસી એ કયારે બને ? એ એક અજબની સૃષ્ટિ હતી કે જેમાં શાંત સમુદ્રનાં નિસ્પન્ટ અગાધ જળ રેલી રહ્યાં હતાં. નહિ સંકલ્પ નહિ વિકલ્પ. નહિ રાગ. નહિ દ્વેષ. કાંઈ જ નિહ. અને એ કાંઈ જ નહિ, એની હવા અનેાખી ! એને મનમાં ને મનમાં રણે ચડી જતું': ઇચ્છા હિ અનંતગોચરા, વીતિસ્થાન નમા *કરામસે ’ કમળ ઊગે, આવે, ખીલે, સુગધ રેલાવે, હસે, આનંદ આનંદ થઈ રહે, અને એ એને પંથે ચાલી નીકળે ! નહિ અને જગતની જાણ. નહિ જગતને એવી જાણુ. સિંહનાયકને ઘણી વખત એમ નિસ્પ હવામાં નિસ્પન્દ શાંત હવા થઈ જવાનું મન થઈ જતું. પણ વૈશાલી નગરી એને છેડે તેમ ન હતી. અને એ પોતે પણ વૈશાલીને કયાં છેડે તેમ હતો ? વૈશાલી છેાડવી એ એને માટે પ્રાણ છેાડવા જેવી અધરી વાત હતી. એ મહાન નગરીના મહાન વૈશાલિક હતા એની ઇચ્છા વૈશાલીના સાન્નિધ્યમાં પોતાની રાખાડી રહે એવી હતી. અત્યારે પણ એણે પેાતાની જાતને વીણાના અધુર રવામાંથી અનેાખી લઈ લીધી. તે આમ્રકાનનના આરાવલ્યુક તરફ ચાલ્યે. ચક્રવર્તી ત્યાં દ્વાર ઉપર જ એની રાહ જોતા ઊભા હતા. સિંહનાયક આવ્યા. તેણે ખેલ્યા વિના જ ચક્રવતી ભિષશ્વરને મલાવ્યેા. ભિષશ્વરના ચહેરા ઉપર ચિતાની ઘટ્ટ રેખાઓ જોઈ ને જ એની છાતી છાતીમાં બેસી ગઈ. : * ભણે ભિષશ્વર ! શું લાગે છે ? ' ભન્તે નાયક ! કાલે એ સ ંથાગારમાંથી સીધા આરે ત્યાં આવ્યા હતા. ત્યારે મને આશા હતી કે કાંઈક થશે. વાત ચાળવાની ન હતી. આ આરાય વહ્યુ એને માટે યેાગ્ય હતુ. હું તરત આંહીં દોડયો. પ્રયત્ન કર્યા. ઔષધા કર્યાં. ' * ઇચ્છાઓ અનંત [એ અનંતને અંત લાવનાર ]વીતિચ્છાને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 9ja9oi2t67a27istzb9x6othphd0b7c 104 74138 225233 2026-10-06T10:48:09Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૧}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ધનુર મહાલી ' અને હવે?' ૧૪૧ ચક્રવર્તીએ આકાશ સામે દૃષ્ટિ કરી: · બધાનાં નેત્ર માં છે ને સુ બધાના નેત્રમાં છે. ભન્તે નાયક ! વૈશાલીનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ રહે. . . . એટલું જ કહેવાય તેમ છે!' ... * ‘ પણ લાગે છે કેમ ? · ભન્તે નાયક ! કાલે એમણે જે ઉત્સાહમાં આવીને અગાધ બળ બતાવ્યું હશે, તેની નેત્ર ઉપર ભયંકર અસર પડી ગઈ છે. નેત્રો જાણે બહાર આવ્યાં છે ! * * આ . . . હા ! ત્યારે હવે ?' ... બરાબર નેત્ર ધન કર્યું છે. ઉપચાર કર્યાં છે. બંધન આજે છૂટશે . . . . ત્યારે જ ખરી વાત ખબર પડે! ' સિંહનાયકના ચહેરા ઉપર હવે ખરેખરા વિષાદ આવી ગયા. મહાલી ધનુ રને વૈશાલી ખુએ તે તો થઈ રહ્યુ, અને આ વાતની લેશ પણ ગંધ બહાર જાય તેા પણ થઈ રહ્યું. તેણે ભિષવરને કહ્યું: ‘ભણે ચક્રવતી ! આ વાત ઉપર વૈશા- લીની પ્રતિષ્ઠા છે. એક જરા જેટલી હવા બહાર જશે, તો થઈ રહ્યું !' * આંહી કાઈ પ્રકારની હવા રહેવા જ દીધી નથી ભતે નાયક ! તમારા સિવાય કાંઈ ફરકી શકે તેમ રહેવા દીધું નથી ! ' ‘ તેા ભણે ભિષગ્વર ! મને પણ તમે કાઈ સાથે કાંઈ સ દેશો મેાકલાવતા નહિ. હું આવીશ. હમણાં હું આંહી મહાનમન પાસે જઈ રહ્યો છું. ભગે ભિષવર ! મારે મહાલીના ચરણમાં માથું ઝુકાવવું છે, એ અત્યારે બને ? ’ * · ના, ભન્તે નાયક ! માણસનું મનસ્પન્દન એ જ ખરું ઔષધ *મહાલીએ ઉત્સાહમાં આવીને ધનુષના પ્રયાગ કરતાં આંખ ખાઈ હતી એવા ઉલ્લેખમાં છે. ત્યાં જ અંધાપામાં એણે પાંચસે શિષ્ય તૈયાર કરવાની નાત છે. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangri Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> bn6kngm2b898va7ircqd0fdwzsi3jo7 104 74139 225234 2026-10-06T10:48:22Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૨}}<hr>'''</noinclude>૧૪૨ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી છે. ઔષધ તા પછી છે. આ વીણા એટલા માટે મેં' વગાડવાનું કહે- વરાવ્યુ' છે. સાંભળેા, આ સ્વરા આવે ! નેત્રને અમૃતધારા આપે તેવા એ સ્વરો છે. પણુ કાને ખબર છે શું થશે? બુધન મુક્ત નેત્રો જે વાત કહેશે, છેવટે એ જ સાચી ઠરશે ! ' નથી ! ' ‘ પણ મહાનમનને તમે આ વાતને બહુ સ્ફાટ તો નથી કર્યાં નાં ? ’ મહાનમન બીજું કાંઈ જાણતા નથી. ખીજા કાઈ ને પણ જાણુ સિંહનાયક ત્યાંથી ધીમે પગલે મહાનમન તરફ ગયા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Harichar<noinclude></noinclude> sou45gknpcmaklhua58ojkxag8hy6b8 104 74140 225235 2026-10-06T10:48:35Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ૧૫. રૂપકીર્તિના ભય સહાનમન વૈશાલીના હતેા. વૈશાલીના પતનમાં પોતે લેશ પણ નિમિત્ત બને એ એને સરવા જેવું લાગતું હતું. અગેલ કારમટ્ટકે પણ કહ્યુ હતું કે મા ધરિત્રી, ને આ નારી, બન્નેની ઇચ્છિા એ મહાશક્તિ છે. એટલે આમ્રપાલી પાતે જે જનપદકલ્યાણીનુ સ્થાન સ્વીકારી લે, તે જ વૈશાલી ઉપરથી અત્યારે ભય ટળે. બીજો ઉપાય ન હતા. નહિતર વહેલે નહિ તે માડે, Öણુ આવે ને આવે. એણે સિંહનાયકને સહાયરૂપ થવાનું કહ્યું હતું તે આ દૃષ્ટિએ. એને લાગ્યું' કે આ સિવાય બીજે મા ભયંકર ઘણુના જ હતો. વૈશાલીના તાત્કાલિક પતનના હતા. સાલીની વાતે પણ એને અસર કરી હતી. વૈશાલીમાં પણ આખી રાત એ જ વાત ચાલતી એણે સાંભળી હતી. ‘ સ’થાગારનુ` અપમાન ? ’‘સંથાગાર એ નહિ સાંખે ! ' · સિંહ- નાયક જરા મૃદુ બન્યો છે' એવી એવી વાતો હવામાં રેલાઈ રહી હતી. મહાલીની વાતને સૌ ભૂલી ગયા હતા. કેટલાકને તો લાગતું હતું કે મહાલી જ આમ્રપાલીને અદૃશ્ય કરી દેશે ! અને એથી વધુ દુ:ખદ વાત તો આ હતી. આમ્રપાલીની વાતને એ ગમાં ને ગવમાં સમજતા જ ન હતા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> terukm0f9wmg2wrnmm9eifjipa658el 104 74141 225236 2026-10-06T10:48:48Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૪}}<hr>'''</noinclude>** Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી આખી રાત આમ્રપાલીના નીલપદ્મભવનની આસપાસ લિચ્છ- વીઓનાં ટાળેટાળાં ફરતાં રહ્યાં હતાં. સવારે પણ જ્યારે મહાનમન આમ્રકાનનમાં જવા માટે નીકળ્યો ત્યારે કાઈક આથાભારે લિચ્છવી જુવાને કહ્યું પણ ખરું; · મહાલીના જોરે અદશ્ય થઈ જવુ લાગે છે. કૅમ ? ’ મહાનમન ઘર્ષણની આ હવાથી દુ:ખી થઈ ગયા. પણ તેને સિંહનાયકની પ્રતિમા આંખે ચડી આવી. વૈશાલી પ્રત્યે એને કેટલી પ્રીતિ હતી ? નગરી પેાતાને ન સમજે ત્યારે, એ નગરીને સમજતા હતા. સિંહના ઉદાહરણથી અહાનમન શાંત થઈ રહ્યો. જવાબમાં જરા હસ્યા: ‘ ભણે લિવીએ ! સથાગારમાં મળવાનું કયાં દૂર છે ? અત્યારે અમે તે આમ્રકાનનમાં જઈ એ છીએ ! ' પણ મહાનમનને એક વાત હવે સમજાઈ ગઈ હતી. આમ્રપાલીની એ વાત બરાબર હતી. જે વખતે આવી અહાન નગરી પાતાની નગર- શેભિનીને આવા મહાત્સવના પ વડે સ્થાપે છે, ત્યારે એની રૂપકીતિ દેશિવદેશમાંથી અનેકાને આમંત્રે છે. એ જ રૂપકીર્તિ પાડોશી રાજ્યાને પણ ચમકાવે છે. એક નવા દુ` રચાતાં જેમ નગરીના દુશ્મના વિરોધીજૂથમાં એકઠા થઈ જાય છે, ને નગરીને આકરી કસોટીએ ચડાવી દે છે, બરાબર એ જ પ્રમાણે એક નગરશેોભિનીની રૂપકીર્તિ નગરીને ભયમાં મૂકે છે! એ ભનિવારણ કરવાની જાગ્રતિ કે સામર્થ્ય ન હેાય તે નગર- શેાભિની દ્વારા જ નગરી પડે. ને નાશ પણુ પામે ! બિંબિસાર રાજા એવી નગરશોભિનીના મેહમાં જ છેક અવંતી સુધી જઈને અવતીને પણ ડારી આગ્યેા ન હતા ? વૈશાલીમાં પણ એવા જ ઇતિહાસ આવશે. લિચ્છવી એકતા એટલી બળવાન હશે ? લિચ્છવીઓની સૈન્યવ્યવસ્થા એવી જાગ્રત રહેશે ? • અવંતીની નગરોલનીને મળવા રાજા ત્યાં ગયેલા. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 7nn0rssd7fbfnr7no7v58ifgpmajv6r 104 74142 225237 2026-10-06T10:49:02Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૫}}<hr>'''</noinclude>ધનુર મહાતી ry year amajFee hennai and Ganatri. ૧૪૫ અકસ્માત થતા મલાને ખાળનારા, એક સહસ્ર સામે એકલે હાથે ઝૂઝનારા, સેંકડો નીકળશે ? અને એસ નહિ દ્વારા જ નહિ લાવે ? હોય તો નગરી પોતાનું પતન આ મહેાત્સવ આમ્રપાલીની આ વાતને કેવળ સિંહનાયક એકલા સમજ્યા લાગ્યા. એની પાસે એના જવાબ હતા. એ મહાનમનને મળવા ગય ત્યારે પિતાપુત્રી વચ્ચે પણ આ વાત ચાલતી લાગી. તે અંદર ન જતાં બહાર જ ઊભા રહ્યો. : મહાનમન કહી રહ્યો હતોઃ · પ્રવેણી પુસ્તકમાં નિયમ છે પુત્રી ! એ નિયમના કાઈ એ કાષ્ઠ દિવસ ભંગ કર્યો જાણ્યા નથી!' • તેથી શું થયું? એ કાઈ અચલ સિદ્ધાંત છે કે જે ન જ કરે? વૈશાલીનું પતન લાવવું ન હાય તો આજે જ એ નિયમને ફેંકી દે !' “ પણ કાણુ ફેંકી દે? ' * સૌ ભેગા મળીને ફેંકી દે. બીજુ કાણુ ફેંકી દે? ' પણ એ શી રીતે બને ? ' ‘તા જેમનાથી આટલું બનતું નથી, એ એક દિવસ છિન્ન- ભિન્ન થઈ ને નગરીને નાશને પંથે લઈ જવાના છે. ગવ એ ક્રાઈ બહાદુરી નથી પિતાજી ! સાચી બહાદુરી તે એક બીજાને તરત સમજી લેવામાં રહી છે. હું આ નિયમને નથી સ્વીકારતી. થાય તે લિવી કરી લે ! થાય તે સ થાગાર કરી લે !' સિંહનાયક બહાર ઊભો સાંભળતા હતા, તે આમ્રપાલીના વેગથી ધ્રૂજી ઊઠયો. એક વખત જો એ આ નિયમ સ્વીકારવાની ના પાડશે, તો થઈ રહ્યું. એટલા તણખાથી તે વૈશાલી સળગી જશે ! લોકના માટે નિયમ શું છે, ને નિયસ માટે લેાક શું છે, એ વાત ન સમજ- વાથી ઘણી વખત મેટામેટાં રાજ્યે ઊડી જાય છે. એ અંદરજતા પહેલાં હજી જરાક થાભ્યા. ૧૦ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> hvvcjtfwpztomktytgalaus7emwjkbt 104 74143 225238 2026-10-06T11:07:05Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૬}}<hr>'''</noinclude>૧૪૬ —igitized by Ana Samaj Foundation Channai and Gangotri, આમ્રપાલી મહાનસન કહી રહ્યો હતાઃ ‘તું ધારે તે વૈશાલીને બચાવે, ધારે તો એ બધાને અંદર અંદર ઘણુમાં કપાઈ જતા પણ કરી મૂકે. ઘણી વખત તે પુત્રી ! જે સમજે છે, તે તજે છે. ને જે તજે છે, તે મેળવે છે. આપણને શુ ખબર કે એ સાચા છે, પ્રવેણી પુસ્તક સાચુ છે, નાયકની વાત સાચી છે, કે કાઈ સાચું નથી ? પણ આપણને અત્યારે તેા એક જ વાત દીવા જેવી સમજાય છે, ઘણું ટાળવાનું મહાભાગ્ય આપણી પાસે છે. નગરીને બચાવવાનુ` મહાભાગ્ય આપણને મળ્યું છે. બસ આટલું સમજાય છે. બીજું કાંઈ સમજાતુ નથી. ને સમજાવાનુ પણ નથી. - આત્રપાલીએ કાંઈ જવાબ ન વાળ્યા. પણ તેણે ઘેાડીવાર પછી કહ્યું: “ધનુર મહાલી જેવા આમાં કેટલા ?' કાઈ જ નહિ !' માનસન એથ્લે. ત્યારે ?.... ’ * સિંહનાયકે એ જ વખતે પ્રવેશ કર્યાં. • સારે એ જ કહેવાનું છે આમ્રપાલી !' સિહનાયક એસ્થેઃ જો સમુદ્રની શાભા માનવને અદ્ભુત બનાવી શકે, હિમાચળનાં વન માનવને અદ્ભુત બનાવી શકે, તે શું એક નારીની રૂપશે.ભા નગરીને અદ્ભુત બનાવી ન શકે ? લિઠ્ઠીએ નગરશેોભિતીને! મ સમજતા નથી. સુંદરતા પ્રેરણા માટે છે તે સમજવાનું એમના માટે નથી. એ બધું ખરું. પણ વૈશાલીને બચાવવાનું' મહાભાગ્ય તમારે માટે છે. આ અદ્ભુત નગરી જો કાઈ પિતહાસ રચશે, તે એ ઇતિહાસમાં તને લાક પહેલાં યાદ કરશે. શું રૂપશાભાના સાન્નિધ્યમાં લેકે પોતાનું અજ્ઞાન ટાળી ન શકે? એ સાન્નિધ્ય શુ એકતા ન લાવે? સાધુ જ્ઞાન આપે છે; સુંદરીએ તે પ્રેરણા આપે છે. વૈશાલી અને આત્ર- પાલી એ બન્ને આખા ભારતભરને વખતે નવા જ સદેશા આપશે. એ બન્ને નામ સાથે રહેવાં જોઈએ. સાથે જ ગવાવાં જોઈ એ. ’ CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> 6q7ied2kcut6hvqwxqg55sjz4nv57a1 104 74144 225239 2026-10-06T11:07:18Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૭||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૭}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ધનુર મહાતી ૧૪૭ આમ્રપાલીના મનમાં આ વાત ગળે ઊતરી હાય તેમ લાગ્યુ નહિં. નારીત્વ છોડવું એને અગ્નિપ્રવેશ જેવું ભયંકર લાગતું હતું. દાઈ નિયમ માટે પેાતાનું નારીત્વ દાસ બની રહે એ વાત આવતાં એના રામરામમાંથી અગ્નિ પ્રગટતા હતા. તેણે ગર્વિષ્ઠ ગૌરવથી જવાબ વાગ્યેઃ - જાતે નાયક ! હું તારી છુ. મને શ્વરે નારી ઘડી છે. એ નારીત્વ લઈ લેવાનું કેવળ એ જ કરી શકે—ખીને કાઈ નિહ. બીજી ગમે તેટલી જબરજસ્ત રાજસત્તા કે ગણુસત્તા, કાઈ જ નહે ! ' સિંહ નાયક એક પળભર છોભીલા પડી ગયા. એને લાગ્યું ૩ ખાજી હાથથી જવાની તૈયારી છે. પણ તે ઘણા કુશળ આદમી હતા. તેણે કહ્યું : તે ભલે, વૈશાલીના વિનાશથી જેમને જેમને આનંદ થાય તે બધા આનંદ કરે, બીજું શું? કાલે હું જ સંથાગારમાં આ વાત મૂકીશ. હવે કાઈને આવવાની જરૂર નથી. સથાગાર જે નિÇય લેવા હશે — તે લેશે ! ' . * - ‘ શું નિય લેશે ?’ તે હું કેમ કહી શકું' ' ' તે પણ ?' ‘ તે પણ આટલું જ. એ ગમે તે નિર્ણય લે. વૈશાલી નગરીને વિનાશ એમાં રહ્યો હશે !' એ જ વખતે એક દાસે ત્યાં પ્રવેશ કર્યાં. સિંહનાયક તરત તેના તરફ કર્યાં. : ક્રમ ? શુ છે ? મેલ જ્લદી ! ’ દાસે એ હાથ જોડયા. ચક્રવતી ભિષવરે મને મોકલેલ છે!' ‘શુ' કહ્યું છે?’ આ . . . ' દાસે પોતાના હાથ લાંબે કર્યો, તેમાં એ ખોટાં રત્ન હતાં. સિંહ વિમાસણમાં પડી ગયા. પણ તેને અ સમજતાં એ ધ્રૂજી ગયે. . તેના પગમાંથી જાણે બળ જતું રહ્યું. તેણે પાસેની CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> kfiey1m78bmu7ngwv4wr36nuuj4ijhr 104 74145 225240 2026-10-06T11:07:30Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૮||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૮}}<hr>'''</noinclude>૧૪૮ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી એક સ્ફટિક સ્લિકાના આધાર પકડી લીધા. તેની આંખે અંધારાં આવી ગયાં. મગજ જાણે ફરી ગયું. એક પળમાં સૃષ્ટિ એને બદલાઈ ગયેલી લાગી! * · આ હા !' તે અંતે મેલી ઊઠયો: ‘ છેવટે આ થયું. ટીક!' તેણે દાસના હાથમાં ફરીને નજર કરી. બન્ને રત્ન ખોટાં હતાં. છતાં તે ખાત્રી કરવા માટે મેલ્યો: k ભણે મહાનમન ! આ બન્ને રત્ન ખોટાં છે કે મને મહાનમને બન્ને રત્ન જોયાં. અન્ને ખાટાં છે પણ શી વાત છે ? ' ' એમ લાગે છે ? ' ભન્તે નાયક ! કાંઈ નહિ . . . કાંઈ નહિ ... કાંઈ નહિ . . . ' તે લથડતે ... પગલે ત્યાંથી પાછળ ખસ્યો. તેની આંખમાંથી એક અદૃશ્ય આંસુ ખરી પડયું. તે પેાતાના માંને બે હાથથી ઢાંકીને ત્યાંથી એકદમ અદૃશ્ય જ થઈ ગયા ! CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> nzclnmg7jaetgg6j20x9smnbyn137nt 104 74146 225241 2026-10-06T11:07:42Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૪૯||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૪૯}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri k ૧૬. અંધ ધનુર્ધર ! * વિંનાયક અદ્રશ્ય થયો ન થયો કે તરત મહાનમન આમ્રપાલી તરફ કર્યાં; પુત્રી ! દીકરી ! હું જાઉં છુ. નાયકનું દિલ ચૂરેચૂરા થઈ ગયું છે. વજ્જરના દુને આંસુ સારતા જોઈ શકાય પણ વૈશાલીના સિંહનાયકને આંસુ પાડતો ક્રમ જોઈ શકાય? તે જોયુ ? સિંહનાયકની આંખમાં આંસુ હતું !' મ પણ ભન્તે પિતાજી ! તમે કયાં જાએ છે ? સેનાપતિ નાયક કયાં ગયા ? આ બધી શી વાત છે? ' મહાનમનના મનમાં હવે ઊગી આવ્યું હતું. એ ચક્રવર્તી ભિષવરનાં સદેશાને સમજી ગયા. દાસે આવીને એ ખાટાં રત્ન બતાવ્યાં. તેમાં સ્પષ્ટ સ ંદેશ હતો. સિંહનાયક એ રત્ન જોઈ ને કર વિષાદમાં પડી ગંયે તે વાત હવે એને દીવા જેવી સમજાઈ ગઈ. મહાન બળવાન ધનુર્ મહાલીનાં બન્ને નેત્ર–રા ખાટાં પડી ગયાં હતાં. એ અધ થઈ ગયા હતા. એ સદેશે. આવી રીતે આવ્યો હતા. નાયક આ વાતને જરા પણ ફેલાવવા માગતા ન હતા. આત્ર- પાલીને આ વાત કહેવી કે ન કહેવી એ દ્વિધામાં અહાનમન પડી ગયા. એટલામાં આમ્રપાલીએ કહ્યું: · પિતાજી ! આ બધી શી વાત થાય છે? ' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> 0vdwbxq6r5xr76iv2rahqpknxmkjvs1 104 74147 225242 2026-10-06T11:07:58Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૦||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૦}}<hr>'''</noinclude>૧૫૩ Digitized by Aya Samaj Foundation Chennai and Gangotri. આમ્રપાલી ‘તું એ તણીને શું કરશે દીકરી ? વાત તે। એવી થાય છે ક વૈશાલી નગરી ઉપર જાણે આકાશમાંથી અગ્નિ વરસે છે! · સિંહનાયકની આંખમાં કઈ એ કાઈ દિવસ આંસુ જેવું નથી. આવી વજ્જર જેવી શક્તિને પણ આજે ડગતી જોઈ ને મને કાંઈનું કાંઈ થઈ જાય છે. અહાન પર્વતને ડગતો જોવાય, પણ વૈશાલીના નાયકને ડગતો જોવા, એ તો કેાઈ સફટની અવિધ બતાવે છે. તમને શું લાગે છે પિતાજી ! શું હશે ? ’ • એવું થયું છે કે સિંહનાયકને માં હસતું રાખવું પડશે. અને દિલમાં શોકને સમુદ્ર હરશે. મહાધનુર્ મહાલીનાં બન્ને નેત્રો અધ થઈ ગયાં છે આમ્રપાલી ! ’ . હું! શું કહ્યું તમે? શું કહા છે ? સાચુ' છે પિતાજી ? કાણે કહ્યું ? શું થયું ? શું જુદ્ધ થયુ છે ? બધુલમલ આવી પણ ગયા એમ ? ’ · થયું કાંઈ નથી. વૈશાલીમાં પણ નગરશોભિતીની એક નેત્ર- સત્તાએ હજારાના સામના કરનારા પડયાં છે, એ વાત એ તને બતાવવા ગયો. અતિ ઉત્સાહમાં એણે મહાધનુર્ધરની છટાથી જે ખાણુ છેડયું, એ બળ એને આકરુ થઈ પડયું. એનાં બન્ને નેત્રો ખેંચાઈ ગયાં. એ અંધ થઈ ગયા. આ ન્ને ખાટાં રત્ન આવ્યાં એ ભિષશ્વર ચક્રવર્તીના સ ંદેશો હતા. સિંહનાયકનું હૃદય એમ ભેટાઈ ગયું છે. ઘણું ઊભું છે. ઘણું આવે છે. ને મહાલી જેવા મહાન યોદ્દો આમ પરવશ બને છે. આ વાત જરાક પણ હવામાં ફેલાય તેા પણ ભયંકર છે. એનાથી વાત એલાય તેમ નથી. આ ઘા સહેવાય તેમ નથી. આમ્રપાલી એ પળ વિચારમાં પડી ગઈ, સંચાગારની મહાલીની વીમૂર્તિ એતી આંખમાં હજી રમી રહી હતી. એ ઊ'ડી ઊતરતી ગઈ. એ મહાન વૈશાલિક હતા. ઘણું ટાળવા માટે જ એણે આ પરાક્રમ બતાવ્યુ હતુ. એણે એના ઉપર વિશ્વાસ મૂકયો હાવા ો એ. આમ્રપાલી આ જોયા પછી તે માનશે જ કે ના વૈશાલી પણ કાંઈક છે ! CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> lt70xwf87xiwdmutc5qmnyrmpj8qnur 104 74148 225243 2026-10-06T11:08:13Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૧||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૧}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri અંધ ધતુર ૧૫ તે વધારે ને વધારે ઊંડી ઊતરી ગઈ. એણે અચાનક જ મહા- નમનને કહ્યું: પિતાજી ! ચાલે, આપણે નાયકને પકડી પાડીએ. કયાંક એ અદૃશ્ય થઈ જશે. મહાલી હમણાં કયાં હરો ? ' * આપણા આરામવત્યુમાં ! ' · ચાલેા ચાલે, સિંહનાયકને આપણે મળીએ . . . ' પણ અળીને શું ? આમ્રપાલી ! બહાર જવી ન જોઈએ એ તું જાણે છે? સિદ્ધનાયક પાસે આ વાત થઈ શક નહિ. આ કહેવાતી વાત નથી. અથવા તા કરવાની છે . . . ' આ વાતની લેશ પણ હવા આ તો સહેવાની વાત છે. પશુ પિતાજી ! હું મહાલીને મળવા . . . ' મહાનમને જવાબ આપ્યા વિના જ નાક ઉપર આંગળી મૂકી. • આમ્રપાલી ! આ દીવાલેને કાત છે, ને વૃક્ષાને આંખા છે. વૈશાલી નગરી નીચે અગ્નિભરેલા કુંડ ઉપર મેરી છે. એક જ અસાવધ શબ્દ નીકળશે—અને કૈાશલ, મગધ, વત્સે બધાં વૈશાલીને પી’ખી નાખશે, આ વાત તારા હૃદયમાં તું મૂકી દે. ' ' ‘ પણ મારે ભક્તે નાયકને કહેવું છે . . . ' ‘શું? ' તે હું ભતે નાયકને મળીને કહીશ. ’ • તે ચાલે, નાયક ચાલ્યા જાય તે પહેલાં આપણે એને મળી લઈ એ. પણ આજે તારી વાત સાંભળવાનું હવે નાયક પાસે હૃદય હશે ? વૈશાલીમાં જે કાઈ આ વાત સાંભળે તે! એ હૃદયમાં ધીરજ રાખી શકે? એના એક મહા ધર્માંર પુત્રે આવી રહેલું ઘણું ટાળવા માટે પોતાનાં મહામેાલાં એ . .’ ' * પિતાજી ! બસ બસ હવે. આપણે નાયકને મળવુ છે. ચાલે, ચાલા, હું આગળ દોડું છું. ' આમ્રપાલી આગળ દોડતી થઈ ગઈ, મહાનમન તરત જ તેની પાછળ ચાલ્યેા. એ બન્ને આરામવત્યુની CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> oodxdy3chia36lzwiwy308glpkkkply 104 74149 225244 2026-10-06T11:16:45Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૨||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૨}}<hr>'''</noinclude>પર Digitized by ana Samaj Fundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી દિશામાં ગયા. ત્યાં તદ્દન શાંતિ હતી. કેવળ શાકભર્યાં પગલે સિહનાયક એ તરફ જઈ રહેલા દેખાયા. મહાનમન અને આમ્રપાલી અને નાયકની પાછળ સમીપમાં આવી ગયા. પણ નાયકને શી રીતે વાત કરવી તેની એમને સમજણુ મળી નહિ. કાંઈક થાય ને નાયક અટકી જાય, તે પોતે વાત કરવા માટે થેાભી જાય, એમ આમ્રપાલીને લાગતું હતું. એટલામાં સામેથી ભિષવર ચક્રવતી પોતે જ આવતા દેખાય. તેના ચહેરા ઉપર શોક હતા. પગમાં ભાર હતા. પોતાની આ નિષ્ફ- ળતાના એકરાર કરતાં અને મરણુ વધારે મીઠું લાગતું હોય તેમ જણાતું હતું. પણ તે અત્યંત શાંતિથી આવી રહ્યો હતો. નાયક સિંહસેનાપતિ પણ ચાલતા ત્યાં જ અટકી ગયો. આમ્રપાલી અને અહાનમનને આગળ જવું ટીક લાગ્યું નહિ. તે પણ જરા આઘે ચલી ગયાં. સેનાપતિ અને વૈદરાજ એક પળ એકખીજા સામે જોઈ રહ્યા. પછી તેણે એક પણ શબ્દ એલ્યા વિના બન્નેએ એકબીજા સામે ફરીને જોયું. કપાલ ઉપર એક આંગળી કરી. છેવટે આકાશ સામે દૃષ્ટિ કરી. ‘ પણ એક મહાન સાંત્વન છે, ભન્તે નાયક ! ’ ‘શું’? ' નાયકે એકદમ ઉતાવળે પૂછ્યું. ઘા સહન કરનારા યાદ્દાઓ મેં જોયા છે. પણ દુઃખ સહન કરનારા તો એમાં પણ વિરલ છે! ઘા ને દુઃખ એ જુદી વસ્તુ છે. ધામાં તમને આશ્વાસન હોય છે. તમારા પ્રતિકારધમ તમે કરી રહ્યા હતા. દુ:ખ તો આકાશી મડપમાંથી અચાનક આવે છે, અને તેથી વધુ કાતિલ લાગે છે. પણ ધા સહન કરનારા પણ દુઃખ પાસે ભાંગી જાય છે. આ મહાન ધનુર્ધર એવા વિરલેામાં પણ વિરલ છે. અને હવે એક મહત્ત્વાકાંક્ષા જાગી છે. એ કહે છે આ કલ્પના મને આવત પણ નહિ, જો આ ન બન્યુ હાત તા. હવે તે લાગે છે, આ પ્રસંગ શ્વરે જ ખાસ માકઢ્યા છે !' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> my3ajqpu3jrisq90xcs88gn5vmgjim4 104 74150 225245 2026-10-06T11:16:56Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૩||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૩}}<hr>'''</noinclude>Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri અધ ધનુર ૧૫૩ સિંહનાયક પણ આ વજ્જર શાંતિની વાત સાંભળતાં ડગી ગયેા. તે આશ્રમાં ભિષશ્વર સામે જોઈ રહ્યો. મહાનમન અને આત્રપાલી એસને જોઈ શકે અને એમની વચ્ચેની વાત સાંભળી શકે એટલે દૂર હતાં. જ્યારે વેલીઓથી વીંટાયેલા વચ્ચેના એક નાનકડા મંડપે, એમને એમનાથી અદૃશ્ય રાખ્યાં હતાં. એ સાંભળી રહ્યાં. સિંહનાયક એક્લ્યા : ‘ભિષવર ! આ તો તમે એવી વાત કરા છે કે જે વાત સાંભળતાં, અહાન ધનુર પણ નાનકડા લાગે. ધનુર્ધરમાં રહેલું આ બળ નવી નવાઈનું. શું કહ્યું છે એણે ?' .... ‘ એણે કહ્યું છે . . . . ’ ભિષગ્વરના અવાજ જરાક ધીમા થયે.. આમ્રપાલી ને અહાનમન અવાજ ન થાય તેમ આગળ સર્યાં, . ‘ એણે કહ્યુ છે, ભન્તેનાયકની વાત જ બરાબર છે. બહાર હું દેખા' એટલે વાતને હવા લઈ જાય. હું મારે આંહીં ગુઢ્ઢા ગૃહેામાં જ રહીશ. અધારું અજવાળું તો હવે મને સ્પર્શી શકતાં નથી ...' સિંહનાયકનું માં પડી ગયું લાગ્યું. : ચક્રવતી આગળ માલી રહ્યો : એટલે હું ભયરામાં રહું, ભોંયરાના જ નિવાસી અનુ, અધકારને મારા પિતાની જેમ ભેટુ, એ જ બરાબર છે. તે જ હવામાં વાતની ગૂઢતા ટકી શકે. અને એ ગૂઢતા રહે એ પણ એક બળ છે. માટે હું ભૂગર્ભાનેવાસી તેા ખતીશ જ. ભલે. પણ મારી એક અંતિમ ઈચ્છા છે. પાંચસે લિનીએ આંહીં આસપાસમાં બેસે, નિવાસ કરે. એમને ભન્તેનાયક પોતે જ પસંદ કરે. મારી બધી જ વિદ્યા હું એમને આપું. અને એ પ્રમાણે હું અંધકારમાં પણ મારી વૈશાલી નગરીને હમેશાં જોતો રહું. એનાથી મને ભારે આનંદ મળશે. વૈશાલી પાસે આ વિરલ વિદ્યાના વારસો રહેશે. હું પાંચસેા લિઝ્નીઓને અભ્યાસ કરાવીશ. આટલુ ભન્તેનાયકને કહેજો...' * ચક્રવર્તી ખેલતો બધ થયા. પણ સિંહનાયકને મહાલીની અ મહત્તા એવી સ્પર્શી ગઈ કે તે કાંઈ એટલી જ શકયો નહિ. CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridwar<noinclude></noinclude> 6824xxwu76haq0qf55x062myfad0zdr 104 74151 225246 2026-10-06T11:17:07Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૪||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૪}}<hr>'''</noinclude>૧૫૪ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri આમ્રપાલી તેણે બે હાથ જોડીને કેવળ અભિવાદન કર્યું —અટકળે ને અટકળે મહાલીની દિશા ભણી ષ્ટિ કરી, ને પછી એણે આ કબૂલ કર્યાંની નિશાનીમાં, માત્ર માથું ધુણાવ્યું. એ ખેલી તે શકયો નહિ. મહાલીની વાત હવે મેલવા જેવી કયાં રહી હતી ? એના આ વૈશાલીપ્રેમે શબ્દોને મૂંગા કરી દીધા હતા. ચક્રવતી સિંહ પાસેથી વિદાય થયે ન થયો ત્યાં આમ્રપાલી અને મહાનસન દેખાયાં. આમ્રપાલી જ એમાં અગ્રેસર હતી. તે આગળ વધી. કેમ શરૂઆત કરવી તે એને સમનતું ન હતું. મહાલીની જે વાત પોતે હમણાં સાંભળી હતી—પછી તે કવી રીતે ખેલવું એ પણ એને સમજાતું ન હતું. હવે એ જે કાંઈ મેલે તે તદ્દન નિસ્તેજ જાણુ- વાનુ હતું. એની ખૂબી મારી ગઈ હતી. છતાં તે આગળ વધીને છેક સિંહનાયક પાસે આવી પહેાંચી. સિદ્ધનાયક એને જોતાં જ ચમકી ગયો. આમ્રપાલીએ અભિવાદન કર્યું. ‘ ભન્તેનાયક ! સ ંચાગાર મારી ઘેાડી વાત સ્વીકારે. હું સંથાગારના શબ્દ ઝીલી લેવા તૈયાર છું ! હું તમને એ કહેવા આવી છું. સંથાગારને શબ્દ હું માથે ચડાવું છું.’ : શું વાત છે આમ્રપાલી ? ' તે હું ત્યાં જ કહીશ ! ' કાં ?' ‘ સંથાગારમાં ! ’ • ભલે ! ' • ભન્તેનાયક ! મારી એક ઈચ્છા છે.' ‘ શી ? ’ ‘ મારે મહાધનુર્ધરને એક વખત મળવુ છે !' નાયક થાડીવાર મેહ્યા નહિ. તે સમજી ગયા. મહાલીની વાત પિતાપુત્રી વચ્ચે થયેલી હેાવી જોઈ એ. આ પરિવર્તન પણ એને આભારી CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Harichar<noinclude></noinclude> j3dr4c72neiqvln01elpmsfdsuhewqa 104 74152 225247 2026-10-06T11:17:17Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૫||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૫}}<hr>'''</noinclude>Digitized.by Asta અધ ધનુર્ધાર ન હતanged.. ૧૫૫ લાગે છે. પણ તેને મહાલીના સ્થાન વિષે કે મહાલીની કાઈ વાત વિષે જરા પણ અવાજ થાય તે ભયંકર લાગતું હતું. તેણે કહ્યું : ' જે વાતને મૌનથી ભજી શકાય, તેને માટે શબ્દો બોલવા, એ એક પ્રકારની ક્ષુલ્લકતા છે આમ્રપાલી ! અહાન ધનુર્ પોતે પણ એ ન ઇચ્છે. ખીજી રીતે પણુ, અંધકારમાં રહેલ એ માણસ જ અમારું વૈશાલીનું હવે મહાન ગૂઢ બળ છે. એ બળનું માપ કાઢતાં તે પ્રતિસ્પર્ધીઓ પણ ભૂલભુલામણીમાં પડે. એ છે, નથી, અદૃશ્ય છે, અપંગ છે, અધ- કારમાં છે, એ શુ છે ને શું નથી—એ વિષેના એક શબ્દ પણ ખેલવાના, જાણવાના, હવે કાઈ ને અધિકાર નથી. વૈશાલીની દુર્ગંરચના જેવી જ આ વાત અસરે માટે મહત્ત્વની છે. એ હવે ન બને. એ હવે કયાં હશે તે કાઈ પણ નિહ જાણે. એની પણ એ જ ઈચ્છા છે, કારણ કે એ મહાન છે. મહાન સિવાય બીજા કાઈ અંધકાર વેકી શકતા નથી ! આમ્રપાલી, સિંહસેનાપતિની તીવ્ર અને તત્કાલ નિશ્ચયની બુદ્ધિને મનમાં ને મનમાં પ્રશંસી રહી. વૈશાલીને સ્પર્શતા એક પણ પ્રશ્ન એની નજર બહાર રહે નહિ. : તેણે અભિવાદન કર્યું : ભન્તેનાયક ! હું વૈશાલીને એક ને અખંડ જોવા માટે સથાગારમાં આવુ છું. સન્નિપાતશેરીના ભલે ઘોષ હા ! અને ભન્તે નાયક ! નીલપદ્ય ભવનમાં હું હાઈશ. સથાગારમાં રજૂ કરવાની શરતો લઈને . . . મારા . . . ... નાયકે જ વચ્ચે કહ્યું : ‘ના ના, ખીજા ક્રાઈ` એ કામ નથી. શરા રજુ કરવાની જવાબદારી મારી છે. મને સથાગારે સદેશવાહક નીમ્યા છે. હું જ આવીશ !’ k ‘તેા ભન્તે નાયક ! એક વાત ન બને ?' ‘ શી ?' મહાધનુ॰રના ચરણમાં મારા મસ્તક અભિવાદન કહેવાની, વૈશાલીને મહાન બનાવવાની એમની ઈચ્છા પ્રમાણે જ, વૈશાલી તુવે CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangn Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> nsqu6gtftmoebb7z4muhs1t711phcn8 104 74153 225248 2026-10-06T11:17:30Z Snehrashmi 2103 /* Not proofread */ 225248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Snehrashmi" />'''<hr>{{rh|૧૫૬||આમ્રપાલી}}<hr>''' '''<hr>{{rh||આમ્રપાલી||૧૫૬}}<hr>'''</noinclude>૧૫૬ Digitized by Arya Samaj Foundation Unnar and earngotri આમ્રપાલી અખંડ અને અભેદ્ય બની રહે છે, એટલી વાત કહેવાની.’ એ બનશે ... ' સિંહનાયક આહ્યા. ‘હુ જ એ કરીશ.’ તેના અવાજમાં હજી ઘેરા શોકના ભાર હતો. મહાનમન ને આમ્રપાલી એને નમીને ગયાં. ' CC-0. In Public Domain. Gurukul Kangi Collection, Haridhar<noinclude></noinclude> d7do3wu5glr3u5nr4aaxv957xg82hfg